IV.Christian Kimdir?Danimarka Kralı IV.Christian
IV.Christian Kimdir?Danimarka Kralı IV.Christian
Doğum tarihi: 12 Nisan 1577, Frederiksborg Sarayı, Hillerød, Danimarka
Ölüm tarihi ve yeri: 28 Şubat 1648, Rosenborg Kalesi, Kopenhag, Danimarka
Danimarka Kralı IV.Christian’ın Biyografisi
IV.Christian (1577-1648) Danimarka’nın en ünlü kralıydı. Ülkesini siyasi ve kültürel bir üstünlük döneminde yönetti, ancak aynı zamanda İsveç’e karşı maliyetli bir savaşa ve Almanya’daki yıkıcı Otuz Yıl Savaşlarına da çamur attı.
Danimarka, Hillerod’daki Frederiksborg Kalesi’nde, geleceğin IV. Christian’ı 12 Nisan 1577’de Danimarka ve Norveç kralı II. Frederick ve Mecklenburg’lu Sophia’ya doğdu. Genç çocuğa diğer Avrupa prenslerine özgü yoğun bir eğitim verildi. Birçok konu arasında, eskrim, dans, askeri komuta ve navigasyon sanatı konusunda eğitim aldı; Latince, Almanca, Fransızca ve İtalyanca da öğrendi. 1588’de 11 yaşındaki Christian’ın babası ölünce genç prens kral oldu. Bununla birlikte, taç giyme töreni ve kişisel yönetiminin başlaması için 19 yaşına, yani reşitlik yaşına gelene kadar 1596’ya kadar beklemesi gerekecekti. Bu arada Danimarka, IV. Christian’ın daha sonra siyasi otoritesi için savaşacağı rigsraad’dan (“özel konsey”) bir naiplik tarafından yönetiliyordu.
1597’de Christian, Brandenburg’lu Anna Catherine ile evlendi. 1612’de ölmesine rağmen, ona bir oğlu ve varisi, gelecekteki Kral Frederick III’ü doğurdu. Üç yıl sonra Christian, bu kez kendisine 12 çocuk doğuracak olan Kirsten Munk adlı Danimarkalı bir kadınla yeniden evlendi. Ama Christian sonunda ikinci karısını zina yaptığı için mahkemeden kovdu. Christian’ın rastgele cinsel ilişki konusundaki itibarı göz önüne alındığında, bu suçlama en azından tutarsızdı.
Christian’ın özel hayatı kumar oynaması ve içki içmesiyle ünlüydü. Danimarka sarayına gelen bir İngiliz ziyaretçi bir keresinde, “Böyle bir kralın hayatı, bütün gün içmek ve her gece bir fahişeyle kül suyu içmek” demişti. Ve Christian’ın kişiliğinin etkisi öyleydi ki, Danimarka sarayının geleneksel ağır içmesi Almanya’daki diğer Protestan prensler arasında moda oldu. Yine de, Christian çok daha ciddi meselelerle ilgilendi ve etkisi, hoşgörünün ötesine geçti.
Kariyeri boyunca Christian’ın en büyük endişesi, tacının gücünün korunması ve canlandırılmasıydı. Danimarka’daki aristokrasi, kendisini monarşiyle ilgili olarak kıskanılacak bir siyasi konuma yerleştirmişti. Zengin toprak sahibi soyluların egemen olduğu rigsraad, olağanüstü vergileri onaylama hakkı ve savaş ilanını veto etme hakkı da dahil olmak üzere geniş yetkilere sahipti. Ayrıca, 1596’dan önce naiplik hükümeti mali yönetiminde makul ölçüde başarılı olmuştu ve toprak sahipleri genellikle Danimarka’daki genel refahtan cömertçe yararlandı. Böylece, kişisel yönetiminin başlangıcından itibaren, Christian’a otoritesini güçlü ve zengin bir soylulara karşı savunması için meydan okundu.
Christian, ülkesinin ekonomisini iyileştirmeye yönelik birçok projeye imza attı. Siyasi bağımsızlığını korumanın en etkili yolunun mali gücünü geliştirmesi olduğunu anladı. Pek çok faaliyeti arasında, kişisel maliyesinin sağlıklı yönetimi, onun en büyük başarısı olacaktı. Arazi spekülasyonu (kuzey Almanya’da pek çok çıkarı olan) ve borç para vererek büyük bir kişisel servet elde etti. Bu şekilde, Danimarkalı soyluların çoğunu siyasi olarak kendisine bağlamayı başardı. Örneğin, 1618’den 1624’e (ekonomik kriz zamanı) çok ihtiyaç duyulan sermayeyi sağladı. Christian’ı 17. yüzyılın başlarında Avrupa’nın en güçlü şahsiyetlerinden biri yapan şey, zenginliği (ya da denildiği gibi “on ton altını”) ve buna karşılık gelen siyasi bağımsızlığıydı.
Christian’ın kişisel maliyesi için çok önemli olan, Baltık Denizi’ne girip çıkan tek erişimi sağlayan dar Danimarka su yollarının kontrolüydü. Sesin en dar olduğu yerlerde, Danimarkalılar, biri Elsinore’de (Helsingör) olmak üzere, Avrupa’nın en yoğun kanallarından birinde ayrıntılı gişeler olarak bir dizi kale inşa etmişti. 428 yıl boyunca gemiler, kaleden geçerken Sound aidatı (“bir geçiş ücreti”) ödemek ve bayraklarını daldırmak zorunda kaldı. Komşu ülkeleri üzecek şekilde, Danimarka ne zaman gelire ihtiyaç duysa gişeleri artırdı. 1599’da Christian North Cape’e gitti: kısmen, Norveç’in en kuzeyindeki Danimarka arazilerini sömürmek için; kısmen, Rusya’ya giden kuzey deniz yolunun keşfedilmesini önlemek için, Sound’u atlayabilir ve Danimarka kontrolünü zayıflatabilir. Böyle bir açılış hem Danimarka’yı hem de Christian’ı kişisel olarak tehdit etti.
Şu anda, İsveç açıkça Danimarka’ya en büyük meydan okumayı sundu. 1570’e (Stettin Antlaşması) kadar İsveç, Danimarka kontrolünden kaçmak için mücadele etmişti. Şimdi, İsveç’in artan askeri gücü (doğu Baltık’a doğrudan müdahale dahil) Danimarka egemenliğini aktif olarak tehdit etti. Aynı şekilde, artan bir İsveç varlığı (özellikle 1606-09’dan itibaren) Danimarka’nın Norveç’teki varlığını tehlikeye attı. Danimarka Konseyi’nin İsveç ile barışı koruma ve Avrupa siyasetinin girdabına ilişkin izolasyonist bir dış politika izleme arzusuna rağmen, Christian savaşa hazırlanmak için önemli miktarda para harcadı. Önemli bir deniz kuvveti kurdu ve İsveç sınırı boyunca önemli şehirleri ve kaleleri güçlendirdi.
Sonunda, 4 Nisan 1611’de Christian kendi yolunu buldu ve Danimarka İsveç’e savaş ilan etti. Çok çabuk, Kalmar’ın önemli mülkü Danimarkalıların eline geçti. Ekim ayına gelindiğinde, İsveç kralı Charles IX’un ölümü üzerine, halefi olan ünlü Gustavus Adolphus’un tehlikeli bir durum miras alacağı ortaya çıktı. Önümüzdeki iki yıl boyunca Danimarka, Baltık ve kuzeydeki güçlü çıkarlarını korumak için İsveç ile savaşmaya devam etti. Baltık’ı istikrara kavuşturmak ve nihayetinde Sound’u Danimarka tekelinden kurtarmak olan Hollandalılar, savaşı sona erdirmek ve savaşanlar arasında aracılık yapmak için müdahale etti. Knäred Barışı’nda (Ocak 1613), İsveç yayılmacı niyetlerinden vazgeçmeyi ve Christian’a kişisel olarak ağır tazminat ödemeyi kabul etti.
Christian çok elverişli bir konumdaydı. Danimarka dış politikasını başarılı bir şekilde kontrol ettikten ve kendisini bir dereceye kadar askeri bir figür olarak kabul ettikten sonra, şimdi benzeri görülmemiş bir servet ve bağımsızlığın tadını çıkardı. Yine de etkisi Baltık ile sınırlı değildi. Christian aynı zamanda Holstein Düküydü. Bu nedenle, Almanya’nın diğer Lutheran prensleri arasında büyük bir etkiye sahipti. Böylece, Hollandalılar ve müttefikleri, bu zengin ve yeni güçlü gücü, Pfalzlı Frederick V adına, imparator II.
1624’te, Gustavus Adolphus, Katolik imparator Ferdinand II’nin güçlerine karşı bir müttefik ordusunu yönetmeye davet edildiğinde, Christian bunu kendi konumu için bir tehdit olarak algıladı. Ocak 1625’te düşüncesizce bir ordu kurmayı ve yönetmeyi teklif etti. Bunu, Konseyinin protestoları üzerine ve müttefiklerinden gerekli destek güvencesini almadan yaptı. Protestan İnancının Savunucusu rolünü üstlenerek, o yılın Haziran ayında güneye yaklaşık 20.000 paralı askerden oluşan bir orduyu yönetti.
O zamanlar, Danimarka’nın Almanya’yı işgali basit olacakmış gibi görünüyordu. Yine de Christian’ın haberi olmadan, II. Ferdinand, yaklaşık 30.000 kişilik bir ordu kurmuş olan zengin Albrecht von Wallenstein’ı işine almıştı. Bu ek güç tarafından tehdit edilen Christian geri çekilmek zorunda kaldı.
Kral uluslararası desteğinin çoğunu kaybetti, ancak Aralık 1625’te Lahey Konvansiyonu’nda İngilizler ve Hollandalılar, Christian’ın ordusunu desteklemeye devam etmeyi kabul ettiler. Ertesi yıl, Wallenstein’ın dikkatinin dağıldığı bir zamanda, Christian tekrar işgal etti. Ağustos ayına kadar Wolfenbuttel’den yola çıktı. Lutter-am-Barenberg’de yağmur altında günlerce süren şiddetli çatışmalardan sonra Christian, adamlarının ve topçularının yarısını kaybederek selâmetle yenildi. Bu feci yenilgiden sonra, Danimarka yabancı istilaya karşı savunmasız kaldı. Bununla birlikte, Christian’ın 26 Ağustos 1626 tarihli günlüğü girişinde garip bir gerçekçi tonda şöyle yazıyor: “Düşmanla savaştım ve kaybettim. Aynı gün Wolfenbuttel’e gittim.”
Bundan sonra, Christian’ın kaderi pek gelişmedi, oysa Wallenstein Protestan güçlerine karşı, Eylül 1628’de Christian’ın ordusunun Wolgast’ta kesin bir bozguna uğratılması da dahil olmak üzere birçok başarı ile karşılaştı. Christian’ın teslim olmasını beklerken, Wallenstein tüm Jutland yarımadasını işgal etti ve işgal etti ve Ferdinand’ın muazzam talepler yayınlar (İade Fermanı). Christian, Almanya’daki herhangi bir toprak iddiasından vazgeçecek, tüm Jutland’ı terk edecek ve ezici tazminatlar ödeyecekti. Christian’ı destekledikleri için Mecklenburg düklerinin unvanları kaldırıldı. Bunlar Wallenstein’a verildi.
Bütün bunlara Hristiyan ve Protestan davası izin veremezdi. İsveç bile 1629’un başlarında kralla savunma ittifakına katıldı. Birlikte, bu isteksiz müttefikler Straslund’u 1628’de Wallenstein’a karşı başarıyla savundular. Ancak Danimarka barış için çaresizdi ve II. Ferdinand ile müzakerelere yeniden girdi. Mayıs 1629 Lübeck Antlaşması ile Christian’ın kaybettiği topraklarını geri almasına izin verildi. Bununla birlikte, askeri başarısızlıkları onu bitkin ve tamamen gözden düşmüş halde bıraktı.
Otuz Yıl Savaşlarının bu Danimarka aşaması, Christian ve Danimarka’ya çok pahalıya mal oldu. Jutland’ın ormanları harap oldu, mali kaynaklar tükendi ve kırgın nüfus, çok acı çektikleri işgalci imparatorluk ordusuna ödeme yapmak zorunda kaldı. Ağır vergiler, salgın hastalıklar ve kötü hasat insanların sefaletine eklendi. Kişisel olarak, Christian artık servetinin lüksüne sahip değildi. Yine de hırsları tatmin olmadı ve konumunu sağlamlaştırmayı ve savunmaya harcamaya devam etmeyi umuyordu.
Konsey, kralı için daha fazla para toplamaya istekliydi, ancak toplama ve dağıtımı kontrol etmesi konusunda ısrar etti. Başlangıçta, Christian, yetkisini kısıtlamaya yönelik bu tür herhangi bir girişime öfkeliydi ve koşulsuz bir teklif talep etti, hatta II. Ferdinand ile barışa uymayı reddetmekle tehdit etti. Daha fazla savaş yıkıcı olacağı için Konsey kabul etti. Ancak 1637’de Christian yeni fonları harcadı ve aristokrasinin vergi idaresi üzerinde önemli bir kontrole sahip olacağı gerçeğini kabul etmek zorunda kaldı. Bu bağımlılığa karşı koymak için Christian, Sound geçiş ücretlerinden daha fazla gelir elde etmeye çalıştı. Şaşırtıcı olmayan bir şekilde, bu, 1630’dan itibaren Avrupa’ya başarılı bir müdahaleden sonra gücü önemli ölçüde artan İsveç’i kızdırdı. Danimarka bir kez daha ciddi tehlike altındaydı.
Daha da kötüsü, Christian yine Alman işlerine müdahale etti. Ferdinand II’yi, kendisini Alman İmparatorluğu ile İsveç arasında arabulucu olarak kullanmaya ikna etmeyi başardı. Gerekirse Christian, İmparatorluk ile güçlerini birleştirebileceğini bile önerdi. Buna karşılık Christian, Hamburg’un ve deniz kuvvetlerinin 1643’ün başlarında ablukaya aldığı Elbe ağzının kontrolünü ele geçirmeyi umuyordu. Aynı zamanda, Christian Polonya, Rusya ve Alman İmparatoru’na umduğu saldırgan bir ittifak için tekliflerde bulundu. İsveç’e karşı yönlendirmek için. Böyle bir provokasyon ve baskı altında İsveç, 25 Mayıs 1643’te Danimarka’ya savaş ilan etti.
Kısa süre sonra Bohemya’daki İsveç kuvvetleri Danimarka’ya yöneldi ve 1644’te Jutland yeniden kolayca istila edildi. Hollandalıların İsveç adına müdahale ettiği feci bir deniz savaşında Christian bir gözünü kaybetti. Oesel ve Gotland adalarını da kaybetti. Bromsbero Barışı (25 Ağustos 1645) ile İsveç, Sound geçiş ücretlerinden neredeyse tamamen muafiyet kazandı. Dahası, İsveç’e Sound tarafında önemli bir bölge verildi, bu da Danimarka’nın boğazlar üzerindeki münhasır kontrolünü ve büyük bir Avrupa gücü statüsünü fiilen sona erdirdi.
İsveç kuvvetlerinin geri çekilmesini, 1647’den 1651’e kadar Danimarka’da yenilenen hasat başarısızlığı ve veba izledi. Bu genel ıstırap döneminde nüfus neredeyse %20 azaldı. Şubat 1648’de Christian, komşularına askeri yenilgiyi ve ülkesinin aristokratlarına siyasi yenilgiyi kabul ederek kırık bir adam olarak öldü. Gerçekten de oğlu, tahta seçilmesini güvence altına almak için aylarca pazarlık yapmak zorunda kaldı.
Christian, büyük bir askeri lider olma girişimlerinde başarısız olmasına rağmen, Rönesans prensinin idealini özetlemeye çalışan çalışkan bir kraldı. Ülkesinin yönetimindeki en küçük ayrıntılarla ilgileniyordu (sadece askeri ve donanma donanımıyla değil). Danimarka’nın merkantilist politikalarını bizzat belirledi ve şirketler kurdu. İlgi alanları çok çeşitliydi. Sonuç olarak, erken Rönesans kültürel etkilerinin çoğunu Danimarka’ya getirdi. Kristiania (günümüz Oslo) da dahil olmak üzere, IV. Christian altında çok sayıda şehir kuruldu ve inşa edildi. Hatta önemli bir mimari başarı ile kredilendirilir. Ayrıca, öğrencileri sübvanse etti ve Kopenhag’da bir yatılı kolej inşa etti. Tarihçi Palle Lauring şöyle diyor: “Çalıştı ve emirler verdi. 3’ten fazla, Elinden çıkan 000 harf korunmuştur. O yorulmaz biriydi. Hiçbir şey dikkatinden kaçmadı ve burnunu her şeye soktu. Daha çok dikkatli bir taşra yaveri gibi iki krallığını yönetti ve verimli bir müteahhit gibi birbiri ardına binaları tamamladı.”
Askeri başarısızlıklarına ve yıkıcı mirasına rağmen, Christian, Danimarka’yı kişisel olarak büyük bir güç olarak Avrupa siyasetine soktu ve onu bir büyüklük döneminden geçirdi. Muazzam etkiye sahip bir liderdi ve Danimarka’nın en popüler krallarından biri olmaya devam ediyor.