Bowen tarafından ortaya konan aile sistemi kuramı, aile sistemi ile aile alt sistemleri ortasındaki farklılığı düzgün bir biçimde açıklamış ve kabul görmüştür. Psikiyatrist olmasına rağmen daha çok aile terapisi alanında çalışmalar yapan Bowen, bu alanda bir çok çalışmanın öncüsü de olmuştur. Bu çalışmalardan biri, şizofreni hastalarını tüm aileleriyle birlikte kliniğe yatırdığı ve aile küme terapisi diye isimlendirilecek olan uygulamayı birinci defa gerçekleştirdiği çalışmasıdır. Bir oburu ise, kendi yaşadığı bir olayı, öz ailesinden kendisini farklılaştırma serüvenini tahlil etmesine dayalıdır(akt. Murdock, 2012).
Minuchin, aile yapılarının işlevselliklerini müdafaasına yahut kaybetmesine nazaran aileyi, sağlıklı ve sıhhatsiz aile olarak tanımlanmıştır. Fonksiyonel olmayan aileleri; birbirinden kopmuş aileler, iç içe geçmiş aileler, olgunlaşmamış ebeveynlerin olduğu aileler, kopuk ve ilgisiz ebeveynli aileler ve meskenine bağlılığını kaybetmiş kocanın olduğu aileler olarak beş başlıkta incelemekteyiz(akt. Üstündağ, 2015). Aile bireylerinin fonksiyonlarını sürdürebilmek emeliyle ortalarında kurdukları alaka örüntüleri ve bunu organize eden kurallar yapıyı oluşturur. Sistemin maksadını yerine getirmek için kullandığı aksiyon tipleri, sistemin işlevleri olarak tanımlanır. Buna nazaran ailenin yapısal dengesizliğinin oluşturacağı problemler, makus fonksiyona neden olan hiyerarşi ve hudutlar ile değişen, gelişimsel gereksinimlere uygun olmayan reaksiyonlar olarak karşımıza çıkar(Özburun, 2018).
Yapısal aile sistemleri kuramı incelendiğinde karşımıza birtakım kavramlar çıkmaktadır. Bunlar alt sistemler, sonlar, güç, ittifak, koalisyon, üçgenleşme ve aile haritasıdır. Üçgenleşme, birbirine birebir görüşte olmayan iki bireyin, üçüncü bir bireyi kendi taraflarında yer almaya teşvik etmesiyle meydana gelmektedir. Üçgenleşmede üçüncü birey, iki bireyden birini seçmek zorunda bırakılır ya da her ikisini de sırayla desteklemek zorunda kalabilir(akt. Tipe, 2014). Üçgenleşme kavramını daha düzgün anlamak için öncelikle koalisyon kavramına bir göz atalım. Koalisyon kavramı kabaca, aile bireyleri ortasında üçüncü üyeye yönelik kurulan bir ittifak olarak nitelendirilmektedir. Bu kavram, aile üyelerinin yaşadıkları çatışmalardan üçüncü üyeyi sorumlu tutarak üzerlerindeki baskıyı azaltma vazifesi üstlenir(akt. Özburun, 2018). Bu noktada üçgenleşme kavramı, koalisyon kavramının fonksiyonelliğini kaybetmesiyle alakalı olarak, bir ebeveynin öteki ebeveyne karşı çocuklarını kendi tarafına alıp örgütlenmesi olarak karşımıza çıkar(Nadir, 2013).
Murdock’ın transferine nazaran üçgenler insanları bir ortada tutmaktadır lakin her üç bireyden oluşan yapı da üçgen olamayacaktır. Çünkü iki birey, üçüncü bir kimseyi içlerine çekmeden de etkileşim halinde olabilir. Faal olan üçgenlerde, insanların özgür olamadıkları belirtilmiştir. Buradaki özgürlük kavramı, bu insanların olaylara karşı geliştirecekleri yansıların kısıtlanması yahut iddia edilebilir olması ile bağlantılıdır. Bununla birlikte bunların seçeneklerini değerlendiremedikleri söz edilmektedir. Bu bilgilerden yola çıkarak, bir kimsenin diğerleri yahut makul bir kişi ile olan irtibatında tekrar eden hareketlerin varlığı bir üçgenin kullanıldığını akla getirebilir(akt. Murdock, 2012).
Aile sisteminin alt sistemi olan üçgenleşme kavramı Bowen tarafından, insan etkileşimindeki temel öge olarak tanımlanmıştır. Üçgen isminden da anlaşılacağı üzere üç kişiyi kapsamaktadır. Bu üçgende rastgele bir vakitte iki kişi kümenin “içindedir”, üçüncü kişi ise “dışarda” kalır. Aile içindeki yahut münasebetteki gerilim düzeyinin artması sonucunda oluşan üçgenler, oluşan telaş bir bireyle ilişkilendirilmemişse, yaşanan gerginliğin ikiliden biri tarafından emilmesi ve dışarıda kalan üçüncü kişinin rahatlaması yahut rahatsızlık hissetmesine aracı olur. Üçgen oluşturmanın ayrıştırma ile temaslı olduğu raporlanmıştır. O denli ki kendini düşük seviyede ayrıştırmış olan bireyler, duygusallık seviyesi çok yüksek olduğundan daha fazla üçgen oluşturma eğiliminde olmaktadırlar(akt. Murdock, 2012).
Yapılan çalışmaların gün yüzüne çıkardığı üzre, aileler istikrarlarını muhafaza eğilimindedirler. Üçgenler de süreksiz olarak tasayı azaltan, ailenin telaş durumuyla baş etmede kullandığı, bununla birlikte daima olması hâlinde sorunun tahlilini güçleştiren yapılar olarak kıymetlendirilebilir. Üçgenler, korkuyla baş etme hedefli yapılar olsalar da üçgene dâhil edilen kişinin davranışlarına nazaran de emeline ulaşıp ulaşamayacağı farklılık göstermektedir . Bu yapı içerisinde iki kişilik sistemler durağan değildir, bilhassa çatışma ve gerginlik durumunda şahıslar bağlarındaki tansiyonu azaltmak için üçüncü bir kişi arayışına girerler. Buna üçgen oluşturma denmektedir. Üçüncü kişi tartışmanın bir kesimi olmadığı üzere rastgele bir tarafta yer alıp almamak zorunda değildir. Üçüncü kişinin yalnızca varlığı bile bağlantıya bir durağanlık kazandırır. Öte yandan, üçüncü bir aile bireyini çatışmaya dâhil etmek her vakit ailedeki gerilimi azaltmaz. Bu durum, olaya dahil olan bireylerin farklılaşma düzeylerine nazaran değişebilir. Ailelerde gerilim ya da tansiyon olmadığında üçgenler oluşturulmaz; lakin bir gerilim olduğunda ailenin en az farklılaşmış üyesi tansiyonu azaltmak için çatışmaya dâhil edilir. Üçgen oluşturma, kişinin bir üçgene gitme uğraşı olarak kıymetlendirilebilir. Bu durum aile üyeleri ile sonlu olmak zorunda değildir, buna arkadaşlar, akrabalar ve hatta terapist bile dâhil edilebilir. Çoklukla ailedeki dert durumlarında başvurulmasına karşın, üçgenlerin her vakit tansiyonu azaltmadıkları belirtilmektedir(akt. Acar ve Voltan Acar, 2013).
Kerr ve Bowen üçgenlerin dört mümkün çıktısından bahsederler. Bunlar; bir çiftin durağan bağının üçüncü bir kişinin iştirakiyle değişken bir hâle dönüşmesi, bir çiftin durağan bağının üçüncü bir kişinin konuttan ayrılmasıyla bozulması, bir çiftin değişken bağının üçüncü bir kişinin iştirakiyle sabitleşmesi, bir çiftin değişken münasebetinin üçüncü bir kişinin ayrılmasıyla daha uyumlu hale dönüşmesidir. Bir aile üyesinin farklılaşma seviyesi arttıkça, o birey üçgenlere başvurmadan tasasıyla daha tesirli biçimde baş edebilir. Kimi üçgenler sağlıklı iken, kimileri sıhhatsiz olabilir. Kısaca üçgenler ekseriyetle ailelerde korkuyla baş etme yolu olarak başvurulan bir metottur. Buna rağmen, üçgenlerin her vakit sonuçlarının olumlu olmadığını söylemek mümkündür. Üçgenler, kimi vakit ailede dengeyi süreksiz olarak sağlarken, kimi vakit bağlantılardaki patolojiyi besleyebilir(akt. Alkan, 2018).
Üçgenleşme, tıpkı koalisyonda oluğu üzere çabucak her ailede ortaya çıkabilir ama bu kavramın iki biçimde sorun yarattığı bilinmektedir. Bunlardan birincisi, bir ebeveynin, her sıkıntıda taraf olma zorunda bırakılmasıdır. Çocuk ve ebeveynlerinden biri yaşadığı her uyuşmazlığı, öbür ebeveynden dayanak alarak çözmek isteyecektir. Başkasında ise, anne ve/veya baba evlilik çatışmaları ve meselelerinin ortasına çocuğu çekmeye çalışır. Örneğin, ebeveynler bağlantıları ile ilgili karşılıklı suçlamaların yapıldığı bir çatışma ortamında, çocuklarından takviye talep edebilir. Bu türlü bir senaryoda çocuk, anneye karşı babayı yahut babaya karşı anneyi desteklemek zorunda kalacaktır. Bu fonksiyonel olmayan yapı, çocuğun bocalamasına, zorlanmasına ve hatta yaptığı her harekette bir ebeveynin saldırısyla müsabakasına neden olabilir(akt. Akün, 2013).
Kaynakça
Akün, E. (2013). Yapısal Aile Sistemleri Kuramı Bağlamında Ergenlik Periyodunda Aile Yapısı ve Ergenlik Periyodu Meseleleri. Ankara Üniversitesi Lisan ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Mecmuası, 53 (1), 85-116.
Alkan, İ. (2018). KKTC’deki boşanma sebepleri ve boşanmanın eşler üzerindeki ruhsal tesiri (yayınlanmamış yüksek lisans tezi). Yakın Doğu Üniversitesi. Lefkoşa.
Acar, T ve Voltan Acar, N. (2013). “Babam ve oğlum” çok kuşaklı/kuşaklar ortası aile terapisinin temel kavramları açısından kıymetlendirilmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri Mecmuası, 13(1), 37-53.
Murdock, N. (2012). Ruhsal müracaat ve psikoterapi kuramları olgu sunumu yaklaşımıyla (1. Baskı). (F. Akkoyun, Çev. Ed.). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık.
Az, U. (2013). Aile danışmanlığı eğitimlerinde tanınan sinemaların kullanımı ve yapısal aile terapisi kuramı ile dalgaların prensi sinemasının tahlili. Toplum ve Toplumsal Hizmet Mecmuası, 24(1), 129-143.
Özburun, N. (2018). Derleme: Genel sistem teorisinden etkilenen aile terapisi modellerinin karşılaştırılması. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Mecmuası, 1(2), 172-188.
Tipe, G. (2014). Yapısal aile sistemleri kuramı temelli psikoeğitim programının aile ortamı, yeme tavrı ve obeziteye tesiri: hadise çalışması (yayınlanmamış doktora tezi). Sakarya Üniversitesi. Sakarya.
Üstündağ, A. (2015). Yapısal aile danışmanlığı ve bir olgu örneği. Toplumsal Siyaset Çalışmaları Mecmuası, 14(33), 113-126.