Sbilimsel süreç Max Planck’ın deyimiyle, her seferinde bir cenaze. Nobel ödüllü fizikçi, kendi alanındaki yeni fikirlerin ancak eski fikirlerin savunucuları ortadan kalktığında zemin kazanacağını öne sürdü. Küçük bir uyarlamayla kasvetli bir bilimi de tanımlayabilirdi: Ekonomi her seferinde bir krizle ilerler. Buhran, John Maynard Keynes’in teorilerinin gelişebileceği verimli bir zemin sağladı; 1970’lerdeki Büyük Enflasyon, Milton Friedman’ın parasalcı fikirlerinin propagandasını yaptı; 2007-2009 küresel mali krizi kredi ve bankacılık sektörüne olan ilgiyi artırdı.
Aslında, Kovid-19 salgınının atlatılması ekonomistlere hatalarından ders almaları için bir şans daha verdi. Son Amerikan Ekonomi Birliği konferansında sunulan bildiriler (AEA) sonunda gelecek neslin kabul görmüş bilgeliği haline gelebilecek teorilere ipuçları sunar.
Böyle bir makale, işsizlik ile enflasyon arasındaki teorik dengeyi tanımlayan Phillips eğrisine daha yakından bakıyor. Mantık şu: İşsizlik düşük olduğunda enflasyonun daha yüksek olması gerekiyor çünkü işçilere yönelik rekabet ücretler üzerinde yukarı yönlü bir baskı oluşturuyor. Bu tüketici fiyatlarını artırmalıdır. Ancak 2010’lu yıllarda eğri kaybolmuş gibi görünüyordu. İşsizlik düşmeye devam etti ancak enflasyon ılımlı kaldı. Daha sonra, pandemiden sonra ilişki birdenbire yeniden kendini göstermeye başladı: İşsizliğin azalmasıyla birlikte enflasyon da hızla yükseldi.
Şu tarihte: AEA Konferansta Brown Üniversitesi’nden Gauti Eggertsson, (önceden düzgün olan) Phillips eğrisine bir bükülme eklemenin konsepti kurtarabileceğini öne sürdü. Buradaki fikir, bir noktada (mevcut son işçi istihdam edildiğinde) enflasyon ile işsizlik arasındaki ilişkinin aniden doğrusal olmayan bir hale gelmesidir. Konferansta “Tüm insanları işe alarak maksimum istihdam seviyesine ulaşırsınız… gidilecek tek yol var” dedi. Bu noktanın ötesinde enflasyon artık işsizlik düştükçe kademeli olarak artmıyor, aksine hızlanıyor.
Bay Eggertsson’un sorunu, hem 2010’larda enflasyonun yokluğunu hem de 2021’de aniden yeniden canlanmasını açıklayabilir. Enflasyonun son zamanlarda işsizliği artırmadan nasıl düştüğünü anlamak için, sıkı bir işgücü piyasasının arz kesintileriyle nasıl etkileşime girdiğine bakmayı öneriyor. Malzeme ve bileşen kıtlığı, iş gücü kıtlığını daha da artırıyor; İşçi kıtlığı, işletmelerin üretimi artırmasını ve emeği diğer girdilerin yerine kullanmasını engellemektedir. Arz sıkıntısı hafifledikçe bu süreç tersine döndü. Böylece sıkı işgücü piyasasının enflasyonist etkisi işsizliğin artmasına yol açmadan azaldı.
Columbia Üniversitesi’nden Stephanie Schmitt-Grohé tarafından sunulan başka bir makaleye göre, Phillips eğrisi etrafındaki kafa karışıklığının bir kısmı, Büyük Enflasyonun iktisatçıların kafasında çok büyük yer tutmasından kaynaklanıyor. Friedman’ın çalışması bu dönemde enflasyon beklentilerinin rolünü vurguladı. İşçiler ve işletmeler, merkez bankacılarının artan fiyatlarla mücadele etme iradesine olan güvenlerini kaybettiler. Daha sonra, yükselen enflasyonun gelecekteki fiyat artışlarına ilişkin beklentileri körüklediği ve daha sonra kendi kendini gerçekleştiren bir kısır döngü oluştu.
Ancak Bayan Schmitt-Grohé, 1970’lerdeki deneyimin tipik olmaktan çok uzak olduğunu söylüyor. Daha da geriye giderek, ABD enflasyonunun sık sık aniden yükselip ardından aniden düştüğüne işaret ediyor. Böyle bir olay, 1918’de başlayan İspanyol Gribi salgınının ortasında yaşandı. O yıl yıllık enflasyon yüzde 17’ye yükseldi. Ancak 1921’e gelindiğinde durum deflasyona dönüştü ve fiyatlar %11 düştü. Sadece ikinci yarısına değil, 20. yüzyılın tamamına ait verileri dikkate aldığımızda, enflasyondaki son yükselişin hafiflemesi çok daha az şaşırtıcı. Schmitt-Grohé, şu anda ekonomiyi vuran iklim değişikliği, çatışma ve salgın gibi şokların, önceki dönemlerin daha büyük dalgalanmalarına geri dönüş anlamına geldiğini öne sürüyor.
Bu arada diğerleri modellerini ekonominin tamamına göre geliştirmeye çalışıyor. Bunlar geleneksel olarak üretimin arz ve talep şoklarından etkilenen tek bir sektörde (işçi istihdamı, sermaye kiralama ve çıktı üretme) gerçekleştiğini temsil eder. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nden Iván Werning, bunun yerine her biri bu tür şoklardan farklı şekilde etkilenen bir dizi farklı sektörün dikkate alınmasını öneriyor. O halde para politikasının önündeki zorluk, işin sektörler arasında gerekli yeniden tahsisini engellemeden enflasyonu kontrol etmektir.
Bay Werning’in modeli pandemi sonrası ekonomiye çok uygun. Talebin yalnızca hizmetlerden mallara kaymasına değil, aynı zamanda tedarik zinciri kesintilerine, enerji şoklarına ve bazı sektörlerde çalışanların evden çalışmasına da uyum sağladı. Böylece enflasyon, belirli mallardan başlayıp daha sonra yayılarak ekonomiye dalgalar halinde yayıldı. Werning, bunun parasal ve mali teşviklerin fiyatların artmasına katkıda bulunmadığı anlamına gelmediğine inanıyor. Bunun nedeni, ekonominin yeniden yapılandırılmasının, toplam talep düzeyi ne olursa olsun enflasyonu artıran bir arz şoku etkisi yaratmasıdır.
Eski kitaplardaki yeni fikirler
Bu fikirlerin çoğu aslında yeni değil. Örneğin Bay Eggertsson, son yıllardaki deneyimlerin kendisini “eski Keynesyen bir peri masalına” götürdüğünü ve kendi Phillips eğrisi versiyonunun orijinaline benzer olduğunu söyledi. Bay Werning, Keynesyen ekonomist James Tobin’in 1972’de yaptığı bir konuşmadan alıntı yapıyor. Bay Werning gibi Tobin de enflasyonist baskıların farklı oranlarda büyüyen ve daralan sektörlerden gelebileceğini öne sürdü. Tobin, bunu doğrusal olmayan bir Phillips eğrisiyle birleştirdiğinizde, sıcak bir işgücü piyasası olmasa bile enflasyonun yükseleceğini hayal edebileceğinizi savundu.
Krizlerin arşivleri incelemeyi teşvik etmesi başlı başına yeni bir şey değil. Büyük Buhran’ı anlamlandırmak için Keynes, 19. yüzyıl ekonomisti Thomas Malthus’a başvurdu. Friedman’ın Büyük Enflasyonun nedenlerine ilişkin görüşü, ilk olarak eski Çin metinlerinde bahsedilen ve Avrupa’da 16. yüzyıl gökbilimcisi Nicolaus Copernicus tarafından popüler hale getirilen paranın miktar teorisine çok şey borçludur. Bilim gerçekten de her seferinde bir cenaze töreni gerçekleştirebilir. Ancak ekonomide yeniden canlanma yaşanıyor. ■