Yabancı egemenliği. Napolyon’un 1807’de Varşova Büyükdüklüğü’nü kurmasıyla, yeniden kısa ömürlü bir Polonya devleti ortaya çıktıysa da, 1815 Viyana Kongresi’nde Polonya, bir kez daha Rusya, Prusya ve Avusturya arasında bölüşüldü. Ruslara kalan kesimde çar Aleksandr I, Polonya Krallığı’nı (ya da Kongre Krallığı) kurup, Rusya’ya bağlayarak, bir Anayasa’yla özerkliğini güvence altına aldı ama bütün önemli görevlere, Ruslar getirildi. Polonyalıların Rus baskılarına karşı 1830’da başlattıkları ayaklanma, dokuz ay süren çarpışmalardan sonra, kanlı biçimde bastırıldı. Ordu ve Meclis dağıtılarak, yoğun bir ruslaştırma siyaseti başlatıldı. 1823’te yurtseverlerin başlattıkları ayaklanma da, bastırılarak (1844), ayaklanmacı soylular yurt dışına sürüldüler ya da göç etmek zorunda bırakıldılar. Polonya’nın Avusturya egemenliğindeki kesiminde, 1870 yıllarından başlanarak Polonya kültürünü bütünüyle ortadan kaldırmaya yönelik bir siyaset uygulanırken, Avusturya egemenliğindeki Galiçya’da ise, Polonyalılar önemli bir özerklikten yararlandılar. XX. yy. başlarında, bağımsızlığın hangi yollarla yeniden elde edileceği konusunda görüş ayrılığına düşen aydınlar arasında, sağcıların en güçlü kuruluşu olan Ulusal Demokrasi Hareketi’nin önderi Roman Dmowski ön plana çıkmaya başladı: Temelde, İslav birliği adına Rus otokrasisiyle işbirliği yapılmasının, Polonya’nın yeniden siyasal kimlik kazanma şansını artıracağına inanmaktaydı. Solun Polonya Uluslararası Sosyalist Hareketi’yse, bağımsızlık sorunu konusunda kendi içinde bölünmüştü: Rosa Luxemburg ve Feliks Derjinski ulusçuluğun çağ dışı bir kuram olduğunu, bütün ezilen halkların ancak sınıf savaşımı yoluyla kurtulabileceğini ileri sürmekteydiler. Temsilcileri arasında Jozef Pilsudski’nin de bulunduğu ikinci partiyse, Polonya işçi hareketinin başka hiçbir harekete bağlanmaması gerektiğini savunmaktaydı.
Bağımsızlık. 1918’de bağımsızlık, Polonyalıların ayaklanmasıyla değil, Birinci Dünya Savaşı sonunda Rus, Alman ve Avusturya imparatorluklarının yıkılmasıyla elde edildi. Yeniden kurulan Polonya devletinin ideoloji temelleri, Polonya sağının ya da solunun görüşlerinden çok, ABD başkanı Woodrow Wilson’un “On Dört Madde”sine dayanıyordu. Devlet başkanlığına seçilen (1918) Pilsudski, 1920’de patlak veren Polonya-Sovyet Savaşı’nda*, Polonya ordusunu başarıyla yönetip, Batı ülkelerinin desteğini de sağlayarak, Riga Antlaşması’yla (1921) Curzon hattinin ötesinde 200 km uzunluğunda bir toprak parçasının Polonya’ya bırakılmasını SSCB’ye kabul ettirmeyi başardı. 1924’te parlamento rejimini suçlayarak görevlerinden istifa edip, 1926’da bir hükümet darbesiyle ikdarı ele geçirerek, Moscicki’yi cumhurbaşkanlığına getirdikten sonra, tam yetkiyle ülkeyi yönetmeye başladı. 1935’te, otoriter özellikli bir başkanlık sistemi kuruldu. Pilsudski’nin ölümünden sonra, kurulan “albaylar” rejimi (cumhurbaşkanı Moscicki, başkan yardımcısı Kwiatkowski, general Rydz-Smgly ve Dışişleri bakanı albay Beck), Almanya’da Nazilerin iktidara gelmelerinin yarattığı tehlikeye karşı, çareyi Almanya’yla bir saldırmazlık antlaşması imzalamakta buldu (1934).
İkinci Dünya Savaşı. İmzalanan saldırmazlık anlaşmasına karşın, Hitler’in baskılarıyla karşılaşan Polonya, İngiltere’den herhangi bir Alman saldırısına karşı güvence aldıysa da (Mart 1939), Almanlar ve Sovyetlerin 23 Ağustos 1939’da bir saldırmazlık antlaşması imzalamalarının ardından, 1 Eylül’de Alman ordusu savaş açmaksızın batıdan Polonya’ya girerken, Sovyet birlikleri de doğudan saldırıya geçtiler. 6 hafta süren kanlı çarpışmalardan sonra teslim olmak zorunda kalan ülkede, Almanlar Polonya Yahudilerini Auschwitz, Treblinka ve Majdanek kamplarında* yok ederlerken, 3 milyon Polonyalı da sokaklardaki çarpışmalarda, çalışma kamplarında ve Varşova ayaklanmalarında öldürüldü.Bu arada Ruslar, Bug ırmağının doğusundaki topraklarda yaşayan 2 milyona yakın Polonyalıyı da Kazakistan, Sibirya ve Sovyet Uzakdoğusu’na sürdüler (bunların çoğu Gulag adalarında öldü; en az 10 000 Polonyalı subay da Sovyet gizli polisi tarafından öldürüldü). Bununla birlikte Hitler’in Haziran 1941’de SSCB’ye saldırması, Stalin’i SSCB’yi savunmak için Polonya ordusunu örgütlemeye yöneltti. Temmuz 1944’te Sovyet birlikleri Almanları Polonya’nın doğu kesimlerinden püskürtmeye başladılar ve Lublin’de Sovyet yanlısı bir Polonya geçici hükümeti kuruldu. Mayıs 1945’te Sovyet ve Polonya birlikleri Berlin’e girdiler. Komünist Polonya, İkinci Dünya Savaşı sonunda Müttfikler arasında yapılan antlaşmalarla, Polonya SSCB’nin yörüngesine girdi. 1948’de, komünizme karşı olanların direnişine karşın, Polonya Birleşik İşçi Partisi yönetimi kesin biçimde ele alıp, katı bir polis devleti kurdu. Sınırların yeniden çizilmesiyle Polonya doğu topraklarını yitirmekle birlikte, batıda eskiden Almanya’nın olan bir toprak şeridini aldı. 1956’da “Polonya Ekimi”nin yarattığı liberal atmosferde, Wladyslaw Gomulka’nın iktidara gelmesiyle özgürlüklerin genişletilmesi konusundaki umutlar arttıysa da, Gomulka çok geçmeden ağır bir baskı rejimine döndü 1970’te Gomulka’nın yerine iktidara gelen Edward Gierek, on yıllık iktidarı boyunca Polonya ekonomisinin modernleştirilmesine katkıda bulundu; ama bunun yanı sıra yolsuzluk, rüşvet ve savurganlığın yaygınlaşmasına da göz yumdu. 1980 yazında Gdansk’taki tersanelerde Dayanışma sendikasının önderliğinde patlak veren grevler, Gierek’in devrilmesiyle ve Wojciech Jaruzelski’nin yerine geçmesiyle sonuçlandıysa da, Dayanışma’nın demokratik reformlar yapılması istekleri parti ve hükümet başkanı Jaruzelski’nin sıkıyönetim ilan etmesine yol açtı. Bunun üstüne Dayanışma hareketi yeraltı çalışmalarına yöneldi. 1980 yıllarının geri kalan kesiminde, Polonya toplumunda komünist yönetimin devrilmesi kararlılığı gün geçtikçe güçlendi ve SSCB’de Mihail Gorbaçov’un işbaşına gelmesiyle (1985), Polonya’da muhalefet yeniden harekete geçti. Lech Walesa ve Dayanışma, papa Jean Paul Il ve kilise üst yönetimi gün geçtikçe artan ekonomik gerilemeden bunalmış olan halkı da bütünüyle yanlarına alarak, komünistleri 1989’da “yuvarlak masa” görüşmelerine oturmak zorunda bıraktılar. Geniş kapsamlı sayılacak ödünler elde edilmesinden sonra da, Haziran 1989’da yapılan seçimleri Dayanışma’nın kazanmasından ardından (Jaruzelski cumhurbaşkanı seçildi), Dayanışma önderlerinden Tadeusz Mazowiecki, başbakanlığa getirildi ve ağustosta bir koalisyon hükümeti kurdu. Güvenlikle ilgili iki bakanlık olan Milli Savunma ve içişleri bakanları dışında, komünist olmayan bakanlardan oluşan bu hükümette, sonraki beş ayda komünistlerin etkilerinin azalmasıyla, söz konusu iki bakanlığa da, komünist olmayan bakanlar getirildi. Mayıs 1990’da yapılan yerel seçimlerde Dayanışma adayları büyük bir zafer kazandılar. Ardından, Aralık 1990’da cumhurbaşkanlığına seçilen Lech Walesa, liberal demokrat Jan Krzysztof Bielecki’yi Mazowiedcki’nin yerine başbakanlığa atadı. Bu arada Komünist Partisi’nin 1990 başında resmen feshedilmiş olmasına karşın, eski komünistler ve müttefikleri, 1989’daki “yuvarlak masa” anlaşmasıyla mecliste kendilerine ayrılmış olan % 65 oranında milletvekilliğini ellerinde tutmayı sürdürdüler. 1990’da ve 1991’de Dayanışma bir dizi rakip fraksiyona bölünürken, çok sayıda başka parti kuruldu. İkinci parlamento seçimlerinin (Polonya’da yarım yüzyılı aşkın süreden sonra yapılan ilk gerçek serbest seçimdi) 27 Ekim 1991’de yapılacağının ilan edilmiş olduğu ülkede, 1991 ilkbaharında Walesa, oy pusulalarında adayların yalnızca adlarının değil, hangi partiden olduklarının da yer alacağı yeni bir seçim sistemi yasası çıkartılmasını önerdi: Böylece, istikrarlı bir çoğunluğun seçileceğini ve İkinci Dünya Savaşı öncesi Polonya’sının tipik özelliği olan siyasal bölünmüşlüğün önleneceğini düşünüyordu. Ama eski komünistler, bu öneriden zarar göreceklerini düşündüklerinden yasalaşmasını önlemeyi başardılar. Ekim 1991’de yapılan, katılma oranının yalnızca %42,5 olduğu seçimlerde hiçbir parti çoğunluğu kazanamadı. Demokratik Sol ittifakta ve Köylü Partisi’nde örgütlenmiş olan eski komünistler oyların yaklaşık %20’sini, Walesa’nın Merkezi İttifak’ı ve eski başbakan Mazowiecki’nin yönetimindeki Demokratik Birlik (Merkezi İttifak ve Demokratik Birlik, Dayanışma hareketinin yan kollarıydı) de toplam oyların % 20’sini (Demokratik Birlik, % 13’le en çok oy alan partiydi) aldılar Gene Dayanışma,dan ayrılmış olan üç başka parti %12, iki katolik parti olan Katolik Eylem ve Bağımsız Polonya için Konfederasyon % 17, Bielecki’nin Liberal Demokratları da %17 kadar oy aldılar. Aralıkta Walesa beş partiden oluşan merkez sağ koalisyonun önderi Jan Olszewski’den, yeni hükümeti kurmasını istedi. Ekim 1993’te yapılan genel seçimlerde Demokratik Sol ittifak’ın oyların büyük çoğunluğunu alması ve Çiftçi Partisi’yle bir koalisyon kurma konusunda anlaşması üstüne, Waldemar Pawlak başbakanlığa atandı.