T.C.
ANKARA ÜNIVERSĐTESĐ SOSYAL BĐLĐMLER ENSTĐTÜSÜ
ULUSLARARASI ĐLĐŞKĐLER ANABĐLĐM DALI
KOSOVA SORUNU
YÜKSEK LĐSANS TEZĐ
Shqipran KADRĐAJ
Ankara 2008
T.C.
ANKARA ÜNIVERSĐTESĐ SOSYAL BĐLĐMLER ENSTĐTÜSÜ
ULUSLARARASI ĐLĐŞKĐLER ANABĐLĐM DALI
KOSOVA SORUNU
YÜKSEK LĐSANS TEZĐ
Shqipran KADRĐAJ
Tez Danışmanı:
Doç. Dr. Gökçen ALPKAYA
Ankara 2008
TÜRKĐYE CUMHURĐYETĐ ANKARA ÜNĐVERSĐTESĐ
SOSYAL BĐLĐMLER ENSTĐTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE
Bu belge ile bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi ayrıca beyan ederim.(…../..…/200…)
Tezi Hazırlayan Öğrencinin Adı ve Soyadı
………
Đmzası
………
ĐÇĐNDEKĐLER
ĐÇĐNDEKĐLER ...Đ KISALTMALAR ... ĐĐĐ
GĐRĐŞ ... 1
BĐRĐNCĐ BÖLÜM: KOSOVA SORUNUNUN TARĐHSEL GELĐŞĐMĐ... 3
I. KOSOVA HAKKINDA GENEL BĐLGĐLER... 3
A.COĞRAFĐ KONUMU... 3
B.NÜFUSU,DĐNĐ VE ETNĐK YAPISI... 4
II. KOSOVA SORUNUNUN TARĐHSEL GELĐŞĐMĐ ... 5
A. II.DÜNYA SAVAŞINA KADAR KOSOVA SORUNU... 5
B. TĐTO DÖNEMĐNDE KOSOVA DURUMU... 8
C. 1974ANAYASASINA GÖRE KOSOVA’NIN STATÜSÜ... 11
D. TĐTO SONRASI KOSOVA SORUNU... 14
E.ARNAVUTLARIN GÖRÜŞÜ... 21
F.SIRPLARIN GÖRÜŞÜ... 25
III. 1997’DE KOSOVA’NIN DÖNÜM NOKTALARI ... 27
A. KKO-KOSOVA KURTULUŞ ORDUSU’NUN ORTAYA ÇIKMASI... 28
B.1998’DE KOSOVA’DA SAVAŞIN BAŞLAMASI,ABD VE AVRUPA BĐRLĐĞĐ’NĐN KOSOVA KRĐZĐNDEKĐ POLĐTĐKASI... 33
ĐKĐNCĐ BÖLÜM: NATO MÜDAHALESĐ (1999) ... 35
I. NATO MÜDAHALESĐ ÖNCESĐ KOSOVA ... 35
II. NATO MÜDAHALESĐ (1999)... 36
A.RAMBOUĐLLET GÖRÜŞMELERĐ... 44
B.NATO’NUN,SIRBĐSTAN-KARADAĞ’A YÖNELĐK HAVA SALDIRILARINA BAŞLAMASI... 50
C. NATOMÜDAHALESĐNĐN HUKUKSAL AÇIDAN DEĞERLENDĐRĐLMESĐ... 54
D.KOSOVA KRĐZĐNDE NATO’NUN ĐNSANĐ MÜDAHALESĐ... 60
E.KFOR-KOSOVA GÜÇLERĐ (KOSOVO FORCES)... 68
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: BĐRLEŞMĐŞ MĐLLETLERĐN ROLÜ ... 71
I. BĐRLEŞMĐŞ MĐLLETLER KOSOVA ĐÇĐN GEÇĐCĐ YÖNETĐM BĐRĐMĐ - UNMĐK ... 71
A.KOSOVA’DA BMGEÇĐCĐ YÖNETĐM MĐSYONUNUN (UNMĐK)YAPILANDIRILMASI... 72
B.UNMIK’ ĐN YETKĐSĐ... 75
C.UNMIK’ĐN ÖZELLĐKLERĐ... 77
D.UNMIK’ĐN YAPISI... 79
II. UNMIK – BĐRLEŞMĐŞ MĐLLETLERĐN KOSOVADAKĐ MĐSYONU ... 81
A.BĐRLEŞMĐŞ MĐLLETLER’ĐN ÇIKIŞ STRATEJĐSĐ... 83
B.BĐRLEŞMĐŞ MĐLLETLER VE KOSOVA’NIN STATÜSÜ... 86
C.STATÜNÜN BELĐRLENME SÜRECĐ... 86
D.KOSOVA’NIN GELECEĞĐ –OLASI SENARYOLAR VE STATÜ SEÇENEKLERĐ... 91
E.MARTTĐ AHTĐSSARĐ’NĐN PLANI VE KOSOVA CUMHURĐYETĐN ĐLANI... 92
SONUÇ... 95
ÖZET... 98
ABSTRACT ... 99
KAYNAKÇA ... 100
EKLER... 112
KOSOVA’NIN HARĐTASI ... 112
KFOR - KOSOVA GÜÇLERĐ... 113
KOSOVAGEÇĐCĐÖZ-YÖNETĐMANAYASALÇERÇEVESĐ ... 115
KISALTMALAR
AB : Avrupa Birliği
ABD : Amerika Birleşik Devletleri
AGĐK : Avrupa Güvenlik Ve Đşbirliği Konferansı AGĐT : Avrupa Güvenlik Ve Đşbirliği Teşkilatı
AT : Avrupa Topluluğu
BAB : Batı Avrupa Birliği
BDT : Bağımsız Devletler Topluluğu BiO : Barış Đçin Ortaklık
BM : Birleşmiş Milletler
BM GK : Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi BMGS: Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği
Bkz: Bakınız
FYC : Federal Yugoslavya Cumhuriyeti
IFOR : Implementation Force (Barışı Uygulama Gücü)
ICFY : Eski Yugoslavya Uluslararası Konferansı (International Conference on Former Yugoslavia)
ICTY : Eski Yugoslavya Đçin Uluslararası Ceza Mahkemesi (International Criminal Tribune for Former Yugoslavia)
JIAS: Birleşik Geçici Yönetim Yapısı
JNA: Yugoslav Halk Ordusu (Jugoslovenska Narodna Armija) KFOR : Kosova Güçleri (Kosovo Forces)
KVM : Kosova Denetleme Misyonu (Kosova Verification Mission) KKO/UÇK : Kosova Kurtuluş Ordusu/ Ushtria Çliremtare e Kosoves KDB: Kosova Demokratik Birliği/Ligi (LDK)
LCY : Yugoslav Komünistler Birliği (League of Comonist Yogoslavia)
NATO : Kuzey Atlantik Anlaşması Örgütü (North Atlantic Treaty Organization)
OSCE: Avrupa Güvenlik Đşbirliği Teşkilatı (Organization for Security and Cooperation in Europe)
PDK : Kosova Demokrat Partisi (Partia Demokratike e Kosoves) SSCB: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği
SFRY: Sosyalist Federal Yugoslavya Cumhuriyeti (Socialist Federal Republic of Yugoslavia)
TMK : Kosova Koruma Birliği (Trupat Mbrojtese te Kosoves) UNMIK : Birleşmiş Milletler Kosova için Geçici Yönetim Birimi
(United Nations Interim Administration Mission in Kosovo ) UNPROFOR: Birleşmiş Milletler Koruma Gücü (United Nations Protection Force)
UAD: Uluslararası Adalet Divanı
UNDP: Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı
GĐRĐŞ
Soğuk savaş döneminin bitmesiyle, onu sembolize eden iki kutuplu dünya düzeni sistemi yerini tek kutuplu dünya sistemine bıraktı. 1990’larda Doğu Avrupa’daki sosyalist rejimlerin yıkılmaya başlamasıyla, bu durum Balkan ülkelerinde de etkisini göstermekteydi. Bu durum sadece Balkanlar için değil bütün dünya ülkeleri açısından bir dönüm noktası niteliği taşımaktadır. Bununla birlikte Balkan yarımadasında bulunan ülkelerin hemen hemen hepsinde rejim değişikliği gerçekleşmekteydi. Bu ülkelerden özellikle Yugoslavya’da rejim değişikliği daha sancılı yaşanmaktaydı. Çünkü bu ülkenin kendisine has yapısından dolayı farklı etnik ve dini gruplar arasında başlayan anlaşmazlıklar yerine daha derin bir kaos ortamının oluşacağı mesajını vermekteydi.
Soğuk savaş sona erince insanlık savaşların olmadığı ve barışın egemen olduğu bir çağın başlayacağı beklentisi içerisine girmiştir. Ancak, 1990 sonrası yaşanan savaşlar ve iç çatışmalar, henüz barış çağının başlamadığını ortaya koymuştur. Đdeolojik mücadelenin ön planda olduğu Soğuk Savaş sırasında dondurulan çeşitli etnik ve dinsel problemler, bu dönemin sona ermesi ile yeniden canlanmıştır. Liberal değerlerin beraberinde getirdiği insan haklarına saygı ve azınlık haklarının korunması gibi kavramlar, dondurulmuş etnik ve dini problemlerin tekrar uyanmasına neden olmuştur.
Yugoslavya’nın diğer Balkan ülkelerinden farklılık gösteren özelliklerini;
ekonomik yapısı, etnik yapısı, federal sistemi ve dış politikadaki tutumu oluşturmaktaydı. Dolayısıyla meydana gelen bu rejim değişiklikleri Yugoslavya’nın parçalanmasına ve bununla birlikte milliyetçilik duygusunun ön plana çıkıp etnik çatışmaların perçinleşmesine yol açmaktaydı.
Yugoslavya’nın ve hatta Balkanlar’ın en karmaşık sorununu Kosova oluşturmaktaydı. Bu bölge coğrafi ve jeopolitik konumu, demografik özellikleri, bölge halkının dini ve enik yapısı bakımından bölgede büyük bir önem taşımaktadır.
Diğer tarafından tarihsel gelişim açısından bakıldığında Kosova sorunu en eski tarihsel temellere dayamaktadır.
1990 sonrası Balkanlar’da barışı tehdit eden Kosova Sorunu’nun temelinde nelerin yattığını ortaya koymak, tarafların yaptıkları doğruları ve yanlışları inceleyerek sorunun çözümünde hangi faktörlerin etkili olabileceğini belirtmek ve bu sorun üzerinden büyük güçlerin bakışını incelemek çalışmanın ana eksenini oluşturmaktadır. Konunun güncel bir konu olması nedeniyle çalışmanın dönem itibariyle sınırlandırılması zorunlu olmuştur. Bu nedenle, çalışmanın tamamlanmasına yakın bir tarihte Kosova’nın tek taraflı bağımsızlık ilan etmesi ve bunun sonuçları çalışmanın kapsamı içine alınmamıştır. Buna karşılık bu gelişmeler Sonuç bölümünde kısaca değerlendirilmiştir.
Bu tez, giriş ve sonuç dâhil olmak üzere üç bölümden meydana gelmektedir.
Birinci bölüm, Kosova sorununun tarihi yansımalarını sunmaktadır. Bu bölümde II.
Dünya savaşına kadar Kosova sorunun tarihsel gelişimi anlatıldıktan sonra Tito döneminde Kosova’nın durumu ele alınmaktadır. Bununla birlikte 1974 Anayasası’na göre Kosova’nın statüsü açıklanarak Tito sonrası Kosova sorunu ve KKO - Kosova Kurtuluş Ordusu’nun ortaya çıkış süreci incelenmektedir. Ikinci bölümde, Rambouillet görüşmeleri üzerinde durduktan sonra NATO’nun, Sırbistan- Karadağ’a yönelik hava saldırılarına başlama süreci ve sonuçları incelenmektedir.
Üçüncü bölümde ise, Kosova’daki Birleşmiş Milletler Kosova Đçin Geçici Yönetim Birimi – (UNMĐK), Birleşmiş Milletler ve Kosova’nın Statüsü anlatılmaktadır. Daha sonra, Kosova’nın statüsünün belirlenme süreci açıklanarak ülkenin geleceği, olası senaryolar, statü seçenekleri, tek taraflı bağımsızlık ilanı ve ilanın uluslararası arenadaki yankıları üzerinde durulmaktadır.
BĐRĐNCĐ BÖLÜM: KOSOVA SORUNUNUN TARĐHSEL GELĐŞĐMĐ
I. KOSOVA HAKKINDA GENEL BĐLGĐLER
A. Coğrafi Konumu
Kosova, 10.861 km2’lik bir yüzölçüme ve 2,4 milyon nüfusa sahiptir.
Balkanlarda önemli bir jeopolitik konumu olan Kosova’nın başkenti yarım milyondan fazla nüfusu ile Priştina’dır. Diğer önemli şehirleri Prizren, Cakova, Ferizay, Đpek, Gilan ve Mitrovitsa olarak sayılabilir. Coğrafi olarak Kosova, Avrupa kıtasının güneyinde, Balkan yarımadasının ise kuzeybatısında yer almaktadır.1 Komşuları Sırbistan, Karadağ Devleti (Sancak), Makedonya ve Arnavutluk’tur.
.
Kosova’nın %36,5’ini havzalar kaplamaktadır. Bu havzaları Lab, Kriva, Reka, Đbar ve üst Marova’nın nehir vadileri çevrelemektedir. Dağlık araziler ise bölgenin %37’sini oluşturur. Arnavutluk’un kuzeyinden itibaren Kosova’nın güney sınırını çepeçevre kuşatan Sharri dağları (2640 m), batı kesiminde yine Arnavutluk’tan gelip, Karadağ içlerine kadar ilerleyen Bjeshket ve Nemuna dağları (2656 m), kuzeyde Sırbistan’dan uzanan Kapaonik dağları (2000 m) bulunur. Ayrıca güneydoğu kesiminde yine sıra sıra ilerleyen tepeler bulunmaktadır. Kosova’nın iç kesimlerinde deniz seviyesinden yükseklik ortalama 500–600 m civarıdır.2
Kosova’nın en büyük nehirleri Đbar, Beyaz Drina, Lepenci, Sitnitza ve Binça Morava’dır. Bunlardan Beyaz Drina Adriyatik denizine, Đbar ve Binça Morava Karadeniz’e, Lepenci de Ege denizine dökülmektedir. Gazivoda, Batllava ve Badovc yapay gölleri; Obiliç, Priştina ve Mitroviça’daki içme suyu ve sulama ihtiyaçlarını
1Kosova’nın Coğrafi Bilgileri:
http://www.ks-gov.net/esk/esk/pdf/english/general/Geographic_info.pdf (08.01.2007)
2Kosova’nın özerkliği ortadan kaldırıldığı için Priştine’nin bugün resmi olarak başkent özelliği bulunmamaktadır. http://www.prizrenliler.org/ , (10.01.2007).
karşılamanın yanında termoelektrik enerji elde etmek için kurulmuştur. Ormanlar meşe, kayın, kozalaklı ağaç ve kestane ağaçlarından oluşmaktadır. Su kaynaklarına ek olarak Kosova, zengin madenlere sahiptir.3
B. Nüfusu, Dini ve Etnik Yapısı
Kosova’nın nüfusu net olarak bilinmemekle birlikte, 2001’de yapılan son sayıma4 ve muhtelif kaynaklara göre nüfus 2.400.000 olarak tahmin edilmektedir.
Bölgenin demografik yapısına baktığımızda, Kosova nüfusunun % 90-92’sini Arnavutlar, ortalama % 5’ni ise Sırplar’ın oluşturduğu belirtilmektedir. Sırplar, Arnavutlar’dan sonra en büyük nüfusa sahip ikinci ulustur. Kosova’da yaşayan diğer etnik gruplar olarak Türkler,5 Boşnaklar, Makedonlar, Romlar, Aşkaliler, Çerkezler, Goraniler ve Mısırlılar6 sayılabilir.
Din açısından her ne kadar Arnavutluk’taki Arnavutlar parçalı bir yapı gösterseler de (%75 Müslüman, %25 Katolik ve Ortodoks Hıristiyan) Kosova nüfusunun %90’ından fazlasını oluşturan Arnavutlar’ın %3’lük Katolik nüfusu hariç tamamının Müslüman olduğu söylenmektedir. Ülkedeki Sırplar, Karadağlılar ve Çingenler dışında kalan Boşnak, Türk ve diğer milletlerin büyük ölçüde Müslüman olduğu ifade edilmektedir. Bu anlamda Kosova nüfusunun %95’e varan bir kısmı Müslüman’dır.7
Bölgenin dini açıdan tarihi seyrine bakacak olursak Yunanlılar’ın MS. 2.
yüzyılda Arnavut topraklarına Hıristiyan piskoposlar göndererek onları etkiledikleri görülmektedir. Fakat dağlık ve iç bölgelerdeki daha kapalı kabileler üzerinde etkili
3Bosna Dayanışman Grubu, Sancak ve Kosova Raporu, Đstambul, 1993, s.38.
http://tr.wikipedia.org/wiki/Kosova (28.01.2007)
4Kosova’nın Nüfusu. Population Trends and Demographics.
http://18.104.22.168/search?q=cache:flj109XvdZMJ:enrin.grida.no/htmls/kosovo/SoE/popullat.ht m+population+in+kosovo&hl=tr&ct=clnk&cd=1&gl=tr (02.01.2007)
5 Mustafa Selver, “Balkanlara Stratejik Yaklaşım ve Bosna,” Đstanbul: ĐQ Yayıncılık, 2003, s.121.
6 Neol Malcom, Kosovo A Short History, Prishtina Yayınları, Tirana 2001, s.210-224
7 Bkz: http://www.albanur.net/kosovo/religion_in_kosovo_kosova.html, (29.01.2007).
olamamışlardır. 9. yüzyılda Bizans döneminde misyonerler, Arnavutlar’a yönelik faaliyetlerini arttırmışlar ve neticede daha çok bugünkü Arnavutluk’un kuzeyinde kalan Arnavutlar, Roma Katolik Kilisesi’nin etkisiyle Katolikleşmiş, güneydekiler ise Ortodoks Bizans etkisiyle bu mezhebe girmişlerdir. Bundan sonra ise kuzey ve güney arasında kalan bölgede Ortodoks ve Katolik kiliselerinin arasında çatışma görülmüştür. Bu dönemde Arnavutlar’ın din ile olan ilişkilerine bakıldığında esnek bir yapı görülmektedir. Bunun en güzel kanıtı da o dönemlerden kalma ne yerleşik bir kilise örgüt yapısı ne de kendi dillerinde yazılmış bir Đncil bulunmaması olarak gösterilebilir.
II. KOSOVA SORUNUNUN TARĐHSEL GELĐŞĐMĐ
A. II. Dünya Savaşına Kadar Kosova Sorunu
Kosova sorunu uluslararası gündeme 90’lı yıllarda taşınmış olsa da aslında sorunun temeli çok eskilere dayanmaktadır. Pek çok yazar sorunun kökenini 1389 yılında Kosova’nın Osmanlı hâkimiyetine girmesine kadar geriye götürmektedir.
Sırplar ve Arnavutlar, Kosova’nın savunmasında beraber savaşmışlar ancak Arnavutlar’ın büyük çoğunluğu özellikle din birliği nedeniyle hâkimiyeti daha kolay kabullenirken, Sırplar tarih boyunca bu yenilgiyi hep canlı tutarak Kosova’yı milli bir sembol haline getirmişlerdir. Đki tarafın temel iddiaları da bu toprakların kendi uluslarına ait olduğudur. Arnavutlar bunu bölgenin en eski yerlileri olan Đliryalılar’dan olmalarına dayandırırken Sırplar ise bölgedeki eski manastırlar ve kiliselerin varlığını bölgedeki yerleşimlerinin kanıtı olarak göstermektedir.8
Osmanlı Devleti’nin dağılma sürecine girmesine ve bu dönemde Balkanlar’daki devletlerin birer birer bağımsız olmasına kadar Kosova’da büyük bir sorun yaşanmamıştır. Sırbistan, 1878’de Osmanlı egemenliğinden çıktığı zaman Kosova, Osmanlı egemenliğinde kalmış, 1918 yılına kadar birkaç yıl arayla el
8Mustafa Türkeş ve Đlhan Uzgel, “Bağlantısızlıkla Yalnızlığa: Yugoslavya’da Milleiyetçilik ve Dış Politika”, Türkiye’nin Komşuları, Đmge Kitabevi Yayımıcılık, 2003, s.125.
değiştirmiş ve en sonunda Sırp Krallığı’nda kalmıştır. Kosovalı Arnavutlar, o tarihlerde bağımsızlık ve Büyük Arnavutluk’u oluşturma düşüncelerine sahip olmuşlar ve bölgede iki ulus arasındaki gerilim o dönemden sonra artarak devam etmiştir.9
Kosova sorununun başlangıcını, Balkan Savaşlar’ı bitiminde nüfusun büyük bir bölümünü Arnavutlar’ın oluşturduğu bölgelerin yaklaşık yarısını kapsayan Kosova ve Makedonya'nın bazı bölümlerinin Çarlık Rusya, Fransa ve Đngiltere tarafından desteklenen Sırp ordusunca ele geçirildiği döneme kadar geriye götürmek mümkündür. Savaşın sonunda oluşan bu sınırlar 1913 yılında Londra'da yapılan Elçiler Konferansı’nda onaylanmış ve 1919 yılında imzalanan Versailles Anlaşması’yla da uluslararası sınırlar olarak teyit edilmiştir. Arnavutluk'un sınırlarının da çizildiği bu dönemde etnik dağılımdan çok uluslararası dengeler gözetilmiştir.10
Bu dönemde Sırp idarecilerin, 1918 yılından itibaren "Eski Sırbistan"
diye adlandırılan Kosova'nın demografik yapısını değiştirmek için çaba sarf ettikleri ve başlıca üç yöntem kullandıkları görülmektedir: Arnavutlar’ı, Arnavutluk’a ya da Türkiye'ye göç etmeye teşvik; Slav kolonizasyonu ve Arnavut asimilizasyonu. Ancak bu yöntemlerle başarılı sonuçlar alınamamıştır. Arnavutların bir kısmı Arnavutluk ve Türkiye'ye göç etmişlerse de, göç beklenen boyutlarda olmamıştır.11
Birinci Dünya Savaşı sonrasında Balkanlar’da önce çokuluslu bir krallık oluşmuştur. 1 Aralık 1918’de Sırp, Sloven ve Hırvat Krallığı adı altında oluşturulan Yugoslavya, daha önce Avusturya–Macaristan yönetiminde olan Slovenya, Hırvatistan-Slovenya, Voyvodina, Dalmaçya ve Karadağ Krallığı ve bugünkü Makedonya ve Kosova topraklarını da içeren Sırbistan’ı kapsıyordu12 ve yeni
9 Roland Dannreuther, ‘’War in Kosovo: History Development and aftermath,’’ Kosovo Perceptions of War and its aftermath, (Mary Buckley and Sally Cummings), Australian Publication, 2002, s.15.
10 Bkz: http://www.uwe.ac.uk/search/results.shtml?words=kosovo (18.01.2007)
11 Hasan Ünay, “Balkanlarda Arnavut Meselesi ve Türkiye”, Avrasya Dosyası, Sonbahar 1998, Cilt IV, s.45–46.
12 Poulton Hugh, “Minorites and Boundaries in the Balkans’’. The Changing Shape of the Balkans, (F. W. Carter and H. T. Norris), London UCL Pres, 1996, s.5.
devletin yüzölçümü 248.000 Km2 ve nüfusu 1921’de yapılan ilk seçim sonuçlarına göre 12 milyondu.13
Bu devlet içerisinde bir araya gelen halklar birbiri hakkında çok az şey biliyorlardı, ekonomik durum karışıktı, sosyal gerginlikler yüksekti. Yugoslavya’nın oluşmasıyla, birbirinden farklı, çoğu zaman da birbirine karşıt olan altyapılar bir araya gelmiş oldu: örneğin yasal sistem pek çok alt parçalara ayrılmıştı, yeni devlet içinde tek bir para birimi kullanılmıyordu. Daha da önemlisi, çok farklı hükümet sistemleri ve kurumları bir araya getirilmişti. Yugoslavya’yı oluşturan halkların ve toprakların yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlerin egemenliği altında kalmaları bu uluslarda derin etnik, kültürel ve ekonomik farklılıklar yaratmıştır.1929 yılında bu Krallık, Federal Yugoslavya adını almıştır.14 Đkinci Dünya Savaşı’na kadar Yugoslavya çalkantılı da olsa bir devlet olarak varlığını sürdürebilmiş ve savaştan uzak durmuştur. Ancak II. Dünya Savaşı sırasında Yugoslavya; Almanya, Đtalya, Bulgaristan ve Macaristan tarafından işgal edilmiştir. Đşgal sırasında Hırvatlar’ın Ustaçe adı verilen askerleriyle Nazilere katılması, Sırplar’ın ise Nazi egemenliğini reddetmesi üzerine ülke topraklarında çok kanlı bir mücadele yaşanmış, bunun sonucunda Sırp ulusunun neredeyse dörtte biri savaş sonunda yok olmuştur. Aynı dönemde Kosova da Đtalya tarafından ilhak edilen Arnavutluk’un bir parçası olarak işgal edilmiştir.
Sırp tarihçisi ve daha sonra bakan olan Vaso Cubrilovic, 1937 yılında hükümete verdiği bir memorandumda Arnavut sorununun çözümü için Müslüman Arnavutların zorla göç ettirilmelerini önermiştir. Söz konusu memorandumda Cubrilovic, hükümetin Yugoslavya'nın kanlı Balkan toprakları üzerinde bulunduğunu unuttuğunu ve Kosova sorununu kolonizasyon gibi hızlı sonuç vermeyen, Batılı metotlarla çözmeye çalıştığını ve çözümün ise ancak Arnavutlar’ın kitleler halinde göç ettirilmeleriyle sağlanabileceğini öne sürmektedir. Ona göre, Müslüman din
13 Tim Judah, The Serbs: History, Myth and Destruction of Yugoslvaia, Yale University Pres, 1997, s. 106-111.
14 Jovan Đlic, “The Balkan Geopolitical Knot and Serbian Question’’, The Serbian Question in The Balkans,
http://www.rastko.org.yu/istorija/srbi-balkan/jilic-knot.html, (23.01.2007).
adamları ve Arnavut ileri gelenleri para ya da tehditle göçe ikna edilmeli, başarılı olunamaması halinde ise polis terörüne başvurulmalıydı. Bu memorandum, 1991 yılında Yugoslavya bünyesinde çıkan savaş sırasında ve 1992'den sonra özellikle Bosna-Hersek’teki Müslümanlara karşı uygulanan
"etnik temizleme" faaliyetlerinin daha 1930’larda Kosova Arnavutlar’ına karşı düşünülmüş olduğunu göstermektedir.15
Đkinci Dünya Savaşı sırasında Yugoslav Komünist Partisi ile büyük ölçüde onun himaye ettiği Arnavutluk Komünist Partisi arasında Kosova'nın hangi ülkeye ait olacağı konusunda zaman zaman görüş ayrılıklarının çıktığı bilinmektedir. Savaş sonucunda Kosova 1945 yılında Yugoslav askeri idaresi altına girmiştir. 8–10 Temmuz 1945 tarihleri arasında Prizren’de toplanan Kosova ve Metohiya Ulusal Kurtuluş Komitesi'nin ikinci konferansında Kosova'da Sırbistan'a bağlı bir otonom bölge oluşturulmasına dair karar alınmıştır.16
B. Tito Döneminde Kosova Durumu
Yugoslav Partizan Kuvvetleri Tito önderliğinde mücadeleye başlayarak ülkenin büyük çoğunluğunu kontrol altına almıştır ve II. Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle Yalta Konferansı’nda (1945) Tito Yugoslavya’nın lideri olarak tanınmıştır.17 Kosovalı Arnavutlar da savaş sırasında Tito kuvvetleri yönetiminde örgütlenmiş ve savaş sonrasında Arnavutluk’a bağlı olmayı ümit etmişlerdi. Ancak durum onların beklentisine uygun olmamış ve Kosova Tito’nun kurduğu yeni Yugoslavya’da Sırp Cumhuriyeti’nin bir bölgesi olarak yer almıştır.18
15 Vaso Cubrilovic, “The Expulsion of the Albanians Memorandum, 1937”
http://www.albanianhistory.net/texts/AH1937_1.html (27.01.2007)
16 US Department of State, “Erasing History: Etnic Cleansing in Kosova,” Washington, DC, May 1999, s.23–26.
17 Peter Radan, The National question and Đntenal Administrative Borders in Yugoslavia, The Break up of Yogoslavia and Đnternational Law, New York 2002, s.144.
18 Enver Hasani, Dissolution of Yugoslavia and the case of Kosova, Political and Legal Aspects AIIS: Tirane, 2000, s.53.
Josip Broz, Tito 7 Mayis 1892 tarihinde Zagreb yakınlarındaki Zagorje bölgesinin Kumroveç köyünde doğdu. Hırvat kökenli bir ailenin çocuğuydu. Çok başarıl bir okul yaşantısı olmadı. Gençlik çağında, köyünden ayrılarak garson olmak için şehre geldi. Çeşitli işlerde çalıştı. Tamircilik ve elektrikçilik yaptı. Avusturya-Macaristan ordusuna katılmaya karar verdi. Çalışkanlığı ve karizmatik çizgisi
Yugoslavya, II. Dünya Savaşı’ndan sefaletten bitkin düşmüş bir ülke olarak çıkmıştı.
Ekonomik olarak çok kötü durumdaydı ve toplumun büyük bir kesimi geçimini tarımdan sağlamaktaydı. Yeni Yugoslavya Cumhuriyeti savaşın sonrasında Tito önderliğinde ciddi bir kalkınma planını uygulamaya başladı.
1946 yılında Yugoslav ulusları Tito liderliğinde, Federal Yugoslavya Halk Cumhuriyeti adı altında, Makedonya, Sırbistan, Hırvatistan, Slovenya, Karadağ ve Bosna Hersek Cumhuriyetleri’ni tanıyan bir anayasa kabul etmişlerdir. Kosova ve Voyvodina ise aynı anayasa ile Sırbistan Cumhuriyeti’ne bağlı bölgeler olarak tanınmışlardır. Bu anayasa Yugoslav halkının kabul etmiş olduğu dinleri tanımış ve tüm bölgelerdeki azınlıklara gerek etnik gerekse dini olarak çeşitli güvenceler vermiştir.19
Yugoslavya bu dönemde, sosyalist olmasına karşın bölgenin özelliklerini de göz önüne alarak kendine özgü bir yönetim ve ekonomi rejimi benimsemiş, kendi ayakları üzerinde durmayı başarabilen bir ülke haline gelmiştir. Yugoslavya’nın en önemli özelliği Soğuk Savaş döneminde hem Batı Bloku hem de Doğu Bloku ile ilişkilerini koruyabilmesi olmuştur. Yugoslavya, Bağlantısızlar adı verilen uluslararası hareketin başını çekmiş ve iki bloktan da ayrı bir politika sürdürmeyi başarabilmiştir. Bu sayede, pek çok ülkenin aksine o dönemde çok yaygın olan gerek ekonomik gerekse politik dış baskılardan korunabilmiştir. Ancak 1960’lara gelindiğinde sistemde tıkanmalar yaşanmış, ülkenin ekonomi sisteminde bozulmalar ve bununla beraber de ülkede çeşitli hareketlenmeler ve reform talepleri başlamıştır.
Tito’nun kurmuş olduğu Yugoslavya Cumhuriyeti, 6 cumhuriyet ve 2 özerk bölgeyi içermekteydi. Böyle bir yapının olmasını eleştirenler, bu yapıyı iki büyük imparatorluğun (Osmanlı ve Avusturya-Macaristan) kalıntılarından doğmuş bir
sayesinde ordu içerisinde subaylığa kadar yükseldi Đkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Tito adını Josip Broz, savaştan ordunun Mareşal unvalı komutanı, kahraman, Komünist parti Genel Sekreter, halk kurtuluş hareketinin lideri ve ikinci Yugoslavya’nın babası olarak çıktı.3 1948 yılında Stalin’e karşı koyup bu mücadeleden yeniliği almadan çıkacak kadar da cesur ve zekiydi Tito nasıl Bilirsiniz’’
http://www.ilrf.ankara.edu.tr/akıldefteri/bolum.php .(13.02.2007)
19 Radan, s.147
romantik serüvencilik olarak adlandırmışlardır. Eski Yugoslav Cumhuriyeti’ni savunanlar ise, etnik çeşitliliğe sahip, bütünleşmiş, mükemmel bir toplum modeli olarak bu yapıya övgüler yağdırıyorlardı. Diller, kültürler, gelenekler ve tarihler bileşimi olarak Osmanlı Đmparatorluğu’na benzeyen bu yapı, hükümet, anayasa ve yasal sistem sayesinde değil, Tito’nun şahsında oluşan bir mozaikte ve Yugoslavya’ya özgü görülen bir sosyalizm formu sayesinde bir arada tutuluyordu.
Tito, hem gücün hem de birliğin sembolüydü. Yugoslav sosyalizminin, kapitalist Batı ile Stalinci Doğu arasında bir denge kurma yeteneğine sahip özgün bir yapısı mevcuttu. Đki blok arasındaki dengeyi Tito o kadar iyi kurmuştu ki, bu denge sayesinde tüm Yugoslavya genelinde zenginlik ve refah kısa sürede inanılmayacak boyutta artış göstermişti.20
Yugoslavya’nın refahı ve gelişmişliğinin yanı sıra, karmaşık ve kırılgan bir yapısı da mevcuttu. Yugoslav Cumhuriyeti çok farklı ulusal parçacıkların ve farklı dinlerin bir toplamıydı.21 Sayımlarda Yugoslav nüfusu kaydedilirken iki kategori kullanmıştı: Yurttaşlık (Yugoslavlık) ve uyruk. Her Yugoslav’ın çift kimliği vardı:
Yugoslav ve Sırp, Yugoslav ve Hırvat, Yugoslav ve Arnavut gibi. Ama önce Sırp sonra Yugoslav olmak mümkün değildi. Sadece, kimliklerini bilhassa farklı kriterlere göre tanımlayan milliyetçiler ve aydınlar bu sistemi tutarsız bulmuş ve sonradan ulusal kimlik olarak bilinecek bir zemin Tito tarafından hazırlanmıştı.22
Tito döneminde Yugoslav Cumhuriyetleri’nin federasyonun birer kurucu unsuru olmak dışında önemi yoktu. Ama yine de bu cumhuriyetlerin tamamına devlet deniliyordu. Her devlet yapısı içerisindeki hakim etnik kimlik, gizli kapaklı diğer etnik unsurlara yönelik tarihsel düşmanlıklarını muhafaza ediyordu. Federal düzeyde her cumhuriyet kendi çıkarını savunuyordu, federal yapı içerisinde kendi devletinden olabildiğince az verip diğer devletlerden olabildiğince çok almaya çalışıyorlardı. Harcamalar önce federal hazineden yapılır, sonradan da yerine konması gerekirdi. Fakat federal kaynaklar kullanılarak gerçekleştirilen projelerin
20 Bkz. http://sancak.ihh.org.tr/dinamikler/tarihselsurec/yugoslavya.html .(12.03.3007)
21 Ahmet Savutoğlu, Stratejik Derinlik, Küre Yayınları, Đstanbul, 2001, s.315–316
22 Vidosav Stevanpviç, Halkın Tiranı Miloşoviç, Çev. Hasan Yüksel, Kapı Yayıncılık, Đstanbul, 2005,s 89.
tamamı, geri dönüşü olmayan bir hibe yardımına dönüşmüştü. Bu yapı içerisinde, kaynakların dengeli dağıtılmadığını düşünen kurucu devletler arasındaki huzursuzluk her geçen gün artarak devam etmiştir. Sonuçta ortaya çıkan karmaşa, gelişmiş ve azgelişmiş cumhuriyetler arasında derin bir uçurum yaratmıştır. Ülkenin kuzeybatısı:
Slovenya ve Hırvatistan, geri kalmış güneye; Bosna, Karadağ, Kosova, güney Sırbistan ve Makedonya’ya oranla hızla gelişmişti. Parti bu kutuplaşma sorununu çözmek için bir demokratik merkeziyetçilik siyaseti uygulamaya başladı. Böylece daha gelişmiş cumhuriyetler üretim fazlalarını az gelişmiş devletlerin fonlarına devretmeye başladı. Fakat bu kez, Yugoslavya’daki tüm belediyeler, topluluklar, bölgeler ve eyaletler rakamsal göstergeler ile oynayarak, kendilerinin de azgelişmiş olduğunu kanıtlamaya çalıştı. Veren taraftakiler, ceplerinden çıkan paranın asla geri dönmeyecek olması nedeniyle, bu uygulama karşısında anlaşılabilir bir öfkeye kapıldı. Az gelişmiş olan devletleri, geliştirme amacıyla alınan bu para, açgözlü yerel kadroların ortaya çıkardığı devasa projeler tarafından yutuldu. Bu durum en çok, yüksek nüfuslu ve ekonomik verileri kötü olan Kosova’da belirgindi. Gelen paralarla Priştine’de devasa bir kütüphane, üniversite binaları, modern bir hastane, bir kültür merkezi, çeşitli siyasal kurumlara tahsis edilmiş binalar ve liderler için lüks konutlar inşa edildi.23
C. 1974 Anayasasına göre Kosova’nın Statüsü
Yugoslavya halklarını bir arada tutan en önemli unsur, Tito efsanesinin gücüydü. Tito uyruk sorununa çözüm bulmak amacı ile 1974 Anayasası kapsamında ülke genelinde tüm halklara daha fazla özgürlükler verdi. Yeni anayasa, devlet birliği ve uyruk çeşitliği arasında uzlaşma sağlamaya çalışırken, istemeyerek de olsa yeni problemlere yol açtı. Her cumhuriyetin kendi merkez komitesi, hem kendi birliğinin koruyucusu hem de nihai tasfiyesinin garantörüydü. Her cumhuriyet tek bir lidere, tek bir orduya, tek bir polis gücüne, tek bir diplomatik yapıya ve tek bir ideolojiye sahipti fakat her birinin hedefleri farklıydı. Bununla beraber, yeni anayasa aleyhinde konuşup hapse girmeyi sistem karşıtları bile göze alamamıştır. Aslında 1974
23 The Former Yugoslavia, From World War I to the Splintering of The Country.
http://www.infoplease.com/spot/yugotimeline1.html (10.02.2007)
Anayasası birçok özgürlükler tanıması açısından daha sonra Sırplar tarafından çok fazla eleştirilecek ve Yugoslavya’nın çöküşünü hazırlayan neden olarak bile görülecektir.24
Reform taleplerine karşılık 1963 yılında yeni bir anayasa kabul edilmiş ve bu anayasada gerek ekonomik gerekse siyasi bir serbestleştirmeye gidilmiştir. Yeni anayasa, cumhuriyetlere federal hükümetten bağımsız hareket edebilme hakkı tanımış, ardından 1974 yılında yapılan değişiklikler ile de bu durum pekiştirilmiştir.
Aynı yıllarda Kosova’da yaşayan Arnavutlar arasında da hareketlikliler başlamış ve bağımsızlık talepleri gündeme gelmiş, bu nedenle 1974 yılında yapılan bu değişikliklerle Kosova’nın da özerklik yetkileri arttırılmıştır. Bölgeye tanınan bu yetkilerle birlikte Kosovalılar artık Konfederasyon’un organlarında dolaysız olarak temsil edilme ve böylece federasyonda Sırp yetkililerini aralarından seçme şansına sahip olmuşlar, başka bir deyişle resmi olarak olmasa da nerdeyse diğer altı cumhuriyet ile aynı konuma gelmişlerdir.25
Kosovalı Arnavutlar’ın büyük bir kısmı bu anayasa değişikliğini tatmin edici bulmakla beraber, radikal milliyetçi olan belli bir kesim, bağımsızlık taleplerinden vazgeçmemişlerdir. Kosovalı Sırplar için ise durum çok farklı olmuştur, zaten bölgedeki nüfus ciddi şekilde dengesizdir ve özerklikle beraber artık iktidar da büyük oranda Arnavutlar’ın eline geçmiştir. Arnavutlar artık kendi dillerinde eğitim hakkına, kendi kolluk sistemlerine, anayasalarına ve iktisadi kurumlarına sahip olmuşlardır.26 Yüzyıllardır bölgenin hâkimiyeti üzerine anlaşmazlık yaşanması nedeniyle, Sırplar bu durumu endişe verici bulmuşlardır. Nitekim Arnavutlar o dönemde Sırplar’a çeşitli ayrımcılıklar uygulamaya başlamışlar ve bunun sonucunda pek çok Sırp çareyi bölgeden ayrılmakta bulmuştur.27
24 H. Bülent Olcay, “Kosova nereden Nereye?”, Avrasya Etütleri, sayı 17, ilkbahar-yaz 2000, s.15.
25 Paul Lendval and Lis Parcell, “Yugolsavia Without the Yogoslavs: Roots of the Crisis”
Đnternational Affairs, April 1991, s.6.
26 Julie Mmertus, “Kosovo: How Myths and Truths Started a War”.
htpp://www.ucpress.edu/books/pages/8454/8454.ch01.html (16.02.2007)
27 Sabrina Ramet, “The kingdom of God or the Kingdom of Ends: Kosovo in Serbian Perception”, Kosovo: Perception of War and its Aftermath ,(Mary BUCKLEYand Sally CUMMĐNGS), Australian Publication, 2002, s. 30.
Kosova’daki ayrımcılık hareketlerinin zamanla artmasında ekonominin giderek kötüleşmesinin de etkisi çok büyüktür. Her ne kadar federal hükümet gelişmemiş bölgeler için kalkınma fonları oluşturmuş olsa da bu fonlar bölgenin endüstriyel üretimini çeşitlendirerek, vatandaşlara yeni iş sahaları yaratmaktan ziyade bürokraside harcanmış veya ağır sanayi devlerine ayrılmıştır. Federal hükümetle kuvvetli bağlantıları olan iş adamları ve bürokratlar bu maddi kaynaklardan yararlanabiliyorlarken halkın yaşam kalitesinde belirgin bir artış gerçekleşmemiştir. Bu süreçte diğer devletlerdeki yaşam şartları geliştikçe Kosova ile federasyon arasındaki gelişmişlik düzeyi farkı da gittikçe artmıştır.28
Bölgesel farklılıklar, aslında, ekonomik, politik, sosyal, kültürel ve tarihi pek çok faktörden kaynaklanmıştır. Faktörlerin bu denli çeşitli olması eşitsizlik sorununu çözmeyi daha da zorlaştırmıştır. Zamanla, Slovenya, Hırvatistan, Sırbistan gibi gelişmiş bölgelerle Kosova gibi az gelişmiş bölgeler asasındaki fark da artmaya devam etmiştir.1974 yılında bu fark yarı yarıya iken 1980’lere gelindiğinde Bosna, Makedonya gibi az gelişmiş bölgeler de ilerleme sağlamaya başlamıştır. Kosova ise diğer bölgelerin büyüme hızlarının ancak dörtte biri kadar hızla gelişmiştir.29
Federal hükümetin temsilcileri ve ekonomistleri bölgesel farklılıkların özellikle bölgelerarası kültürel ve tarihi farklılıklardan oluştuğunu bu nedenle yapabildikleri her şeyi yapmalarına rağmen bu farkları kapatabilmek için daha fazla zamana ihtiyaç duyulduğunu söylemişlerdir. Ancak halk bu konuda sabırsız davranmış ve bu ekonomik güçlükleri belli bir nedene bağlama eğilimi göstermişlerdir. Arnavutlar bu konuda ekonomik planların zayıf olduğu ve bölgeyi dışladıkları gerekçesiyle hükümeti sorumlu tutmuş, Sırplar ise 1970’lerden itibaren bölgede etkinliği artan Arnavut bürokratların yetersizliğini göstermiş ve hızla çoğalan Arnavut nüfusu suçlamıştır. Kosova bütün bu yıllar boyunca diğer bölgelere
28 Milica Bookman, “Economic Aspects of Yugslavia’s Disintegration,” (Raju THOMAS), Yogoslavia Unraveled, USA, 2003, s. 130.
29 Nesrin Kenar, Yugoslavya Sorununun Ulusal ve Uluslararası Boyutu, Palme Yayıncılık, Ankara, 2005, s.130–135.
hammadde satarak endüstrisi gelişmiş ülkelerden mal almış, bu nedenle dışa bağımlı bir bölge olarak kalmıştır.30
D. Tito Sonrası Kosova Sorunu
1981 yılında Yugoslav lider Tito’nun ölümüyle birlikte ülkede yıllar boyu devam eden ekonomik sıkıntılar, etnik ve dinsel çeşitlilik nedeniyle çok hassas olan denge sarsılmaya başlamış ve ülkede huzursuzluklar çıkmıştır. Kosova da bu durumdan en çok etkilenen bölgelerden biri olmuştur.31
Đlk olaylar 1981 yılında Priştina Üniversitesi’nde bir üniversite eylemi ile patlak vermiştir. Eylemin amacının aslında üniversite yemekhanesindeki yemekleri ve yurtlardaki yaşam koşullarını protesto etmek olmasına rağmen iki gün içinde eylemler büyümeye ve amaçlar değişmeye başlamıştır. Yalnızca bir öğrenci eylemi olarak başlayan hareket, hükümet politikalarını da hedef almaya, pek çok Arnavut vatandaşı da yanına çekmeye başlamış ve sloganlar sonunda Kosova’ya bağımsızlık taleplerine dönüşmüştür. Bu olayların sona ermesinden iki hafta sonra 25 Martta Prizren’de, 26 Martta ise Priştina’da eylemler daha büyük ve güçlü şekilde yeniden başlamış ancak bu gösterilerde öncekinden farklı olarak şiddet eylemleri de yaşanmıştır.32
Nisan ayının başlarına gelindiği zaman eylemler artık öğrenci eylemi niteliğini kaybetmiştir. Altı şehre yayılan olaylar toplumun her kesiminden Arnavut’u, öğretmenleri, madencileri, memurları işçileri bir araya getiren bir isyan halini almaya başlamıştır. Gösteriler sırasında göstericiler ve polis arasında çatışmalar yaşanmış, bunun üzerine gösterilerin üçüncü günü Federal Hükümet bölgede olağanüstü hal ilan etmiştir. Ertesi gün şehre tanklarla ve helikopterlerle
30 Julie A. Mertus, “Kosovo & Yugoslavia” Law In Crisis, s. 154.
31 Radan, s. 154.
32 Diana Johnstone, “Fools Crusade Yugoslavia, Nato And Western Delusiıns”, New York, Monthly Review Pres, 2002, s.213.
müdahale edilmiştir. Gösteriler kanlı bir şekilde bastırılmış, 2000 Arnavut gözaltına alınmış resmi rakamlara göre 10 gösterici ve bir polis memuru ölmüştür.33
Bu gösteriler sonrasında uygulanan sistem Kosovalılar tarafından hükümetin bölgeye yaptığı bir askeri müdahale olarak algılanmış ve protesto eylemlerinin bu şekilde bastırılması Arnavutlar’ın Sırp Hükümeti’ne olan tavırlarını daha da sertleştirmiştir. Aynı zamanda bölgede yaşayan diğer etnik gruplar olaylardan sonra can güvenliklerinin tehlikede olduğuna inanmaya başlamışlardır. Sonuç olarak Kosova’da yıllar boyu baskı ile de olsa varlığını sürdürebilmiş olan hassas denge bir daha kurulamamış ve bölgede gittikçe artan bir huzursuzluk ortaya çıkmıştır.
Kosova'da işsizlik seksenli yılların ortalarında Yugoslavya’nın diğer bölgelerine göre yaklaşık üç kat daha fazlaydı. Enflasyonun her geçen yıl arttığı ve iş bulmanın bir imtiyaz olduğu ülke ortamında, nüfusunun %90'ından fazlası Arnavut olan Kosova’da etnik gerginlikler hızla tırmanmaya başlamıştır. 1981 gösterilerinde daha öncekilerden farklı olarak Arnavutlar’ın bazı sosyal haklar talep ettikleri görülmektedir. Kosova'nın cumhuriyet yapılması taleplerinin yanı sıra bu vilayetin Arnavutluk’la birleşmesini savunanlar da olmuştur.
1981 olaylarında Priştina Üniversitesi'nin ön planda olması bir tesadüf değildir. 1970 yılında kurulan bu üniversite kısa zamanda Arnavut milliyetçiliğinin merkezi haline gelmiştir. Priştina Üniversitesi'nin mezunları, özellikle Albanistik ( Arnavut dili) eğitimi alanlar, gerek Kosova'da gerekse ülkenin diğer bölgelerinde iş bulmakta büyük zorluklarla karşılaşmışlardır. Bu durumun değişmemesi ve ekonomik zorlukların her geçen yıl artması öğrencileri radikal bir siyasi çözüm aramaya yönlendirmiştir. Ancak Priştina Üniversitesi yemekhanesinde başlayan ve yayılarak iki yüz elli kişinin yaralanmasına, dokuz kişinin ölümüne yol açan olaylar, alınan sert polisiye tedbirlerle bastırılmıştır.34
33 L. Doğan Tiliç, Milliyetçiliğin Pençesindeki Kartal: Kosova, Ankara, Ümit Yayıncılık, s.97.
34 Alex Dragnich and Slavko Todorovich, “Kosovo in the New Yugoslavia’’
http://www.srpska-mreza.com/bookstore/kosovo/kosovo8.htm (11.03.2007)
Tito sonrası dönem genellikle Yugoslavya’nın dağılma sürecinin başladığı dönem olarak kabul edilmektedir. Yugoslavya’yı parçalanmaya götüren süreç Tito’nun konumunun sorgulanır hale geldiği Tito döneminin son on yılında başlamakla beraber, Tito’nun ölümünün ardından yoğunlaşmıştır.
Yugoslavya, bu yönde çaba gösterilmesine rağmen hiçbir zaman bir erime potası olamamıştı ve bir uluslar topluluğuydu. SFRY’nin yapısında yapılan düzenlemeler ile bir dereceye kadar işbirliği sağlanmasına rağmen, sık sık ve gittikçe artan bir şekilde bölgesel ve ulusal çıkarlar daha üstün geliyordu.35
Tito döneminin son yıllarında Yugoslavya’da ve yurtdışında, Tito’nun ölümünün ardından, Titoizmin, kurucusu olmadan da işlevini sürdürüp sürdüremeyeceği ve bu konudaki dönüşümün güçlükleri tartışılıyordu.
Batılı ülkeler Yugoslavya’nın geleceğinde yatan tehlikelere ve gerçekleşmesi muhtemel olasılıklara odaklanmıştı. Burada yatan kaygı, Tito’nun güçlü irade ve karizmasıyla bütünlüğünü koruyan SFRY’nin bundan sonra da iç ve dış baskılara karşı koyup koyamayacağı idi. Đç baskılar, Yugoslavya’nın farklı ulusal kompozisyonu, egemen gruplar olan Sırplar ve Hırvatlar arasında çok eskiden beri var olan şiddetli anlaşmazlık ve hızla artan Arnavut azınlığın taleplerinin oluşturduğu problemlerdi. Dış baskılar ise değişmeyen bir şekilde, 1948’den beri, Yugoslavya’nın siyasi ayrılığını ve bağlantısızlığını tolere eden fakat gerçekte bunu hiçbir zaman kabul etmeyen SSCB tarafından geliyordu. Tito sonrası Yugoslavya’sına olası bir Sovyet müdahalesi varsayımı, 1976 ABD Başkanlık seçim kampanyasına da konu olmuştur. ABD Başkanı Jimmy Carter, ABD’nin güvenliği doğrudan tehdit edilmediği sürece Yugoslavya üzerine savaşa gitmeyeceklerini ve SSCB’nin kendi bloğu dışında bir ülkeye silahlı müdahaleye girişerek detantın yıkılması riskini göze alamayacağı görüşünün hakim olması nedeniyle SSCB’nin Yugoslavya’ya müdahalesinin ABD’nin güvenliğini tehdit edeceğine inanmadığını söylemiştir.36
35 Bkz: http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/zgodovin/wwwrepe/20th/titoism.pdf (13.03.2007).
36 Borowiec Andrew, “Yugoslavia After Tito”, USA, Praeger publishers, 1977, s.2-3.
ABD, Đngiltere ve diğer Batılı ülkeler, Komünist Parti’nin üstünlüğünü içeren bir şekilde Titoizmin devamından yanaydılar. Bunun temel nedeni, sadece Komünist Parti’nin Yugoslavya’yı bütün olarak koruyacağının ve SSCB egemenliğine karşıt şekilde Yugoslavya’nın dünyadaki rolünü devam ettireceğinin düşünülmesiydi.
Bağlantısız ve siyasal olarak Yugoslavya, ‘’detante’’ sisteminin hakim olduğu Avrupa ve dünya şartlarında var olmanın devamı için gerekliydi. Yugoslavya iç sisteminde meydana gelecek temel bir değişim, ülkenin dış dengelerinde büyük bir değişikliğe yol açabilirdi. Bu durumda büyük sorun, Yugoslavya’nın bağlantısızlığını devam ettirip ettirmeyeceği ve yeni Yugoslav yönetiminin, Avrupa güvenliği kavramını tehdit edebilecek olan SSCB’ye karşı dayanıklı bir yönü benimseyip benimsemeyeceği idi.37
Bütün tartışmaların ardından Tito’nun ölümü SFRY’de duygusal olarak uzun sürmeyecek fakat siyasal bağlamda uzun süre etkisini gösterecek bir şok yaratmıştı.
Tito’nun başkanlığından beri sembolik bir makam olan Kolektif Federal Başkanlık, Yugoslavya’nın egemenliğinin ve Yugoslav silahlı kuvvetleri olan JNA’nın Başkomutanlığı’nın temsilcisi olarak işlev görmeye başlamıştır. Tito’nun ölümünden sonra; Federal Başkan olarak Makedonya temsilcisi seçilmiştir. Federal Başkanlık görevinin her yıl 16 Mayısta cumhuriyete devredilmesi öngörülmüştü.38
Tito’nun ölümünden sonra siyasal amaç, ‘’Tito’dan sonra Tito’’şeklinde sloganlaşmıştı. Bütün çabalar her şeyin kontrol altında olduğunu gösteriyordu ve halk normal olarak yaşamaya ve çalışmaya devam edilmesinden yanaydı.
Yugoslavya’nın yeni lideri, Tito’nun otoritesinin yardımıyla, Tito’nun çizdiği yolda devam etmeyi düşünüyordu. Bununla beraber, Tito’nun ölümünün ardından yaklaşık on yıl sürecek olan siyasal tartışma dönemi başlamıştır. 1980–87 döneminde parti içerisinde tartışmalar, 1987–1989 döneminde de eski Komünist Parti taraftarları ile Slovenya, BiH, Hırvatistan ve Makedonya’daki komünist partiler arasında ülkenin
37 Kenar, s.110
38 Crnobrnja, Mihailo, The Yugoslav Drama, Second Edition. London, New York:I.B. Tauris Publishers.1996, s.81-82.
geleceğine yönelik tartışmalar meydana gelmiştir. Yugoslav Komünistler Birliği (LCY), Tito’nun siyasal doktrininin değişikliğe ihtiyacı olduğunun farkındaydı.39
Bu tartışmaların Tito’nun ölümünün ardından yoğunlaşmasının nedeni, karizmatik bir kişiliğe sahip olan ve aynı zamanda LCY’nin Başkanı ve JNA’nın Başkomutanı olan Tito’nun, SFRY’yi bir arada tutan en önemli bileştirici faktör olmasaydı. Halkın çoğunluğu tarafından da paylaşılan diğer faktörler ise, Yugoslavya’nın Sovyet egemenliği altına gireceği korkusu, Tito yönetimi boyunca halkın refah düzeyinin artması ve bunun halkta iyimser ve ümit verici bir ruh hali yaratmasıdır.
Ayrıca dış faktörlerin de etkisi önemlidir. Yugoslav halklarının isteyip istememesine bakmaksızın, Batılı ülkeler Yugoslavya’nın varlığını istemişti. Çünkü, Batının gözünde Yugoslavya’nın varlığı, özellikle Soğuk Savaş döneminde SSCB’nin kendilerini tehdit etmesini engelleyecekti. Bu nedenle Batılı ülkeler Yugoslavya’nın SSCB’nin etki alanına girmemesi için Yugoslavya’ya maddi yardımda bulunmuşlardı. SSCB ise Yugoslavya’nın hala komünist bir ülke olmasından memnundu.
Dolayısıyla Yugoslavya’yı bir arada tutan faktörlerin, özellikle de SFRY’nin devamının en önemli unsuru olan Tito’nun ölümünden sonra, dönüşüme uğraması veya ortadan kalkması nedeniyle Güney Slav halklarının daha fazla bir arada yaşamasının nedenleri de ortadan kalkmıştır.40
Bu nedenle Tito sonrası dönemde, üzerinde tartışmaların yoğunlaştığı, SFRY’nin dağılma sürecini başlatan ve nihayet dağılmasına yol açan faktörler;
ekonomik nedenler, federal devlet yapısı, uluslararası gelişmeler ve milliyetçilik, SFRY’nin dağılmasına neden olan bu unsurlar aynı zamanda devamını da sağlayan unsurlardı. Bu faktörler, eski Yugoslavya’yı oluşturan bütün cumhuriyetleri etkileyen
39 Sabrina Petra Ramet, The Disintegration of Yugoslavia from the Death of Tito to Ethnic War, 2 edition. Boulder -Colorado: Westview Pres.1996, s.7-8.
40 Kenar, s.111.
genel unsurlardır. Bununla beraber, her cumhuriyetin ve özerk bölgenin, eski Yugoslavya’yı ve diğer Cumhuriyetlerle bir arada yaşamayı reddetmesini destekleyen, kendine özgü nedenleri de vardır. Bu nedenlerden dolayı Yugoslavya ayrılma sürecine girmiştir.
1981 yılındaki gösterilerden sonra Kosova'da olağanüstü hal ilan edildi ve Arnavut halka karşı yoğun baskılar uygulanmıştır. Ancak alınan polisiye önlemler ve baskıcı yöntemler beklenen sonucu vermemiş ve Kosova sorunu her geçen yıl önemini arttırarak Balkanlar’ın en ciddi sorunu olma niteliğini kazanmıştır. Sırp lider Slobodan Miloşeviç’in 1984’ten itibaren Sırbistan Komünist Partisi içinde hızlı yükselişi ile Kosova sorunu özellikle 1986'nın ardından bu siyasetçi tarafından kendi kariyeri için kullanılmaya başlanmıştır. Miloşeviç, büyük ölçüde Kosova sorununu kışkırtarak önce Sırbistan Komünist Partisi liderliğini ele geçirmiş daha sonra da Sırbistan Devlet Başkanı olmuştur.41
1986 yılında önde gelen Sırp kurumlarından Sırp Bilim ve Sanatlar Akademisi tarafından siyasi içerikli bir memorandum yayınlanmıştır. Bu memorandumla ilk kez Sosyalist Yugoslavya döneminde Sırbistan'a karşı izlenen politika açıkça eleştirilmiştir. Kosova sorununun Sırp ulusunun en önemli ulusal sorunu olduğu ileri sürülen memorandumda, Kosova'daki 1981 olaylarına topyekûn ve açık bir savaş ilanı gözüyle bakılmaktaydı. Net bir şekilde dile getirmemiş olmasına rağmen Miloşeviç'in söz konusu memorandumu kendi siyasi faaliyetleri için adeta bir program olarak kabul ettiği ve iktidarda kalabilmek amacıyla Sırp milliyetçiliğini tahrik ettiği görülmekteydi.42
1987 yılında Belgrat'ta yapmış olduğu bir konuşmada Miloşeviç, otonom vilayetler olan Voyvodina ve Kosova'yı kastederek Sırbistan'da idari bir birliğe gidilmesi gereğini vurgulamıştır. Aynı yıl Kosova'da gerçekleştirdiği konuşmada ise, Sırp göstericileri tartaklayan Arnavut polisini "bu insanları kimse dövemez" ifadesini
41 Dejan Anastasijevic, “How Milosevic Won the War”, Đnstitate for war and Peace Reporting, May 1999,
http://www.mediamonitors.net/mosaddeq33.html, (15.04.2007).
42 Lenard J. Cohen, The Politics of Despair: “Radical Nationalism and Regime Crisis in Serbia”, Simon Fraser University British Columbia, 1999, s.8-13.
kullanarak uyarmış ve takip edeceği Kosova politikasını açıkça ilan etmiştir. Ekim 1987'de yapılan Sırbistan Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin sekizinci toplantısında Miloşeviç partinin tek hâkimi haline gelmiş ve izlediği istihdam politikasıyla basını kontrol altına almıştır.43
1988 yılı içinde Sırbistan'ın değişik bölgelerinde "gerçek mitingleri" adı verilen ve Kosova'daki Sırp ve Karadağlılara yapılan baskıyı anlatmayı amaçlayan mitingler düzenlenmiştir. Bazı münferit olaylar abartılmış ve siyasi malzeme haline getirilmiştir. Kosova'da yaşayan Slavların değil, aksine Arnavutlar’ın Sırbistan Cumhuriyeti içinde azınlık oldukları vurgulanmıştır. Bu mitingler sonucunda Miloşeviç'in siyasi popülaritesinin hızla yükseldiği görülmektedir.44
Sırbistan'ın idari birliğini sağlama çabalarının ilk aşaması olarak düzenlenen mitingler sonucunda otonom vilayet Voyvodina'nın idari yönetimi istifa ettirilmiş ve yerine Miloşeviç'e sadık bir yönetimin gelmesi sağlanmıştır. Aynı gelişmelerin Kosova'da da gerçekleşebileceğinden çekinen Arnavutlar gösteriler düzenleyerek Kosova'nın otonomisini savunmuş ve kendi yönetimlerine destek vermişlerdir. Bu arada tekrar cumhuriyet talepleri dile getirilmiştir. Voyvodina'da uyguladığı taktikten farklı olarak Miloşeviç bu kez ayrılıkçı Arnavutlar’a karşı Yugoslavya'nın birliğini koruma bahanesiyle, Kosova'ya Sırp askerleri ve polisini göndererek bu bölgeyi fiilen işgal etmiştir.
2 Temmuz 1990 tarihinde yüz seksen üç sandalyeli Kosova meclisinin yüz yirmi üç Arnavut üyesinden yüz on dördünün katılımıyla Kosova'nın, Yugoslavya'daki diğer cumhuriyetlerle eşit bir statüye sahip olduğu ilan edilmiştir.
Ancak bu tarihten üç gün sonra Sırbistan, Kosova meclisini ve hükümetini feshederek, 1946 yılından bu yana ilk kez Kosova'nın idaresini kendi eline almıştır.
Sırbistan'ın sertleşen tutumuna karşılık olarak feshedilen meclisin yüz on bir üyesi ve otuz civarında Arnavut siyasetçisi ve entelektüeli bir araya gelerek "Kacanicka
43 1987 yılında Miloşeviç’in bir konusması:
http://www.ksg.harvard.edu/kokkalis/papers/KokkalisWP01.PDF (13/03/2007)
44 Paul Lendvai and Lis Parcell, “Yugoslavia Without the Yugoslavs: Roots of the Crisis,”
International Affairs, April 1991, s. 36-40.
Anayasası"nı ilan etmişlerdir. Sırbistan tarafından illegal olarak nitelenen bu anayasa Kosova'yı yedinci cumhuriyet olarak deklare etmekte ve Sırbistan'dan bağımsızlığını vurgulamaktaydı. Ancak üç hafta sonra, 28 Eylül 1990'da, ilan edilen yeni Sırp anayasası Kosova'nın otonomisini kaldırmıştır. 22 Kasım 1990'da Arnavut siyasileri 9 Aralık tarihinde Sırbistan'da yapılacak seçimleri boykot çağrısı yapmışlar ve oldukça başarılı olmuşlardır.45
Eylül 1990 tarihinde merkezi Zagreb’de olan "Kosova Cumhuriyeti Meclisi"
oluşturulmuştur. Eylül 1991'de ise sürgündeki "Kosova Cumhuriyeti Meclisi" gizlice Priştine'de toplanarak, Kosova'nın öteki Yugoslav cumhuriyetleriyle ittifak yapma hakkına sahip bağımsız bir cumhuriyet olduğu kararını almıştır. Meclis ayrıca bu konuda 26–30 Eylül tarihleri arasında bir referandum yapılmasını kararlaştırmıştır.
Aynı toplantıda Đljaz Ramajli ittifakla meclis başkanlığına getirilmiştir.46
Sırp polisinin engellemesine rağmen yapılan referandumda oy kullanabilenlerin %99,8'i Kosova'nın bağımsızlığı yönünde evet oyu kullanmışlardır.
Bunun üzerine Kosova Cumhuriyeti Meclisi 19 Ekim 1991'de bağımsız Kosova Cumhuriyeti'nin kurulduğunu resmen ilan etmiştir. Kosova Cumhuriyeti, ilanının hemen ardından yalnızca Arnavutluk tarafından tanınmıştır.47
E. Arnavutların Görüşü
Kosova sorununun çözümünde, her şeyden önce orada çoğunluğu oluşturan Kosova tarafının talepleri iyice anlaşılmalıdır . Kosovalı Arnavutların tezleri esas itibariyle; tarihi, demografik, hukuki ve kültürel farklılık nedenlerine dayandırılmaktadır. Arnavutlar, Slavlar’dan günümüzde en çok tarihsel gerçeklikler ve nüfus farklılıklarından dolayı Kosova’da hak talep etmektedirler.
45 Cohen, s.14-17.
46 Juliane Kokott, Human Rights Situation in Kosovo1989–1999, Kosovo and International Community, New York, Kluwer Law International, 2002, s. 21-21.
47 Aydın Babuna, ‘’Kosova Sorunu Üzerine’’, Dış Politika, Cilt VIII, say 1-2, 1997, s.14-17.
Arnavutlar’ın Kosova’nın otokton ulusu olduğu tezini48 savunan Arnavutlar’a göre, Kosova tarihsel olarak Arnavut’tur ve Arnavut kalmalıdır.49 Kosova’nın Sırbistan sınırları içinde yer alıyor olması bu gerçeği değiştirmez. Nitekim Sırplar’ın 1912’de Kosova’yı işgal etmesi hem Prizren Birliği’nin hem de Arnavut ulusal hareketinin beşiğinin işgal edilmesi olarak görülmüştür.50 Bu yüzden Kosovalı Arnavutlar aslında Yugoslavya Federasyonu’na kendi rızalarıyla katılmamışlardır.
Karadağ gibi ‘’ulus’’ olarak kabul edilen halklardan sayı itibariyle daha fazla olan Arnavutlar’ın Kosova üzerindeki taleplerinin esas merkezini demografik üstünlük oluşturmaktadır. Kosova nüfusunun % 90’ını oluşturdukları için Kosova’nın kendilerine ait olduğu savunmaktadırlar. Çoğunluk olmaları ve Kosova- Makedonya Arnavutları’nın % 2.8 civarındaki nüfus artış hızı Arnavutlar’a güven vermektedir. Genelde zamanın kendi lehlerine işlediği düşüncesindedirler. Örneğin 1948’den sonraki 30 yılda Kosova’da Arnavutlar’ın nüfusu % 10 artarken Sırpların nüfusu % 10 azalmıştır.51
Kültürel bakımdan da Arnavutlar arasında keskinleşmiş bir farklılık söz konusudur. Bir kere, Sırplar ve Karadağlılar Slav ulusu olmasına karşılık, Arnavutlar etnik bakımdan kendilerini Đllirler’in torunu olarak görmektedirler. Đkincisi Sırplar Ortodoks iken, Arnavutlar çoğunlukla Đslam dinine mensupturlar. Ayrıca dil açısından da farklılıklar vardır. Bu ve başka nedenlerden (Sırp zulmü gibi) dolayı Sırplar’la Müslümanlar tam bir ayrışma halindedirler. Nitekim ‘’Eski Yugoslavya’yı oluşturan çeşitli Slav halkları (Makedonlar, Hırvatlar) Sırbistan’la makul bir anlaşma yapmayı başaramıyorsa, Arnavutlar’ın nasıl olup da başaracağı’’, Uluslararası Balkan Komisyonu’nun sık duyduğu yakınmalardandı.52 Zaten Arnavutlar’ın Sırplar’la birleşme gibi bir niyetleri de yoktur. Savaşın acılarını içlerinde taşıyan Arnavutlar “artık kalplerimiz koptu’’ demektedirler. Artık Sırplar’la Arnavutlar’ın
48 Babuna, s.19.
49 Birgül Demirtaş Coşkun, Kosova: Hortlayan Etnik Nefret, zaman, 18 Mart 2004, s. 18
50 Johnstone, s.273
51 Babuna, s.19.
52 Leo Tindemans, Barışa Çağrı: Uluslararası Komisyonun Balkanlar Hakkındaki Raporu, Çev.
Özden Arıkan, Đstanbul, sabah Kitabları, s.146.
bir arada yaşama ihtimalleri hemen hemen hiç yoktur.53 Kosova’da Arnavutlar’la Sırplar’ın toplu olarak yaşadıklar tek şehir Mitrovica’dır ancak orada bile iki halk ayrışmış haldedir. Şehri ikiye bölen Đbar Nehri’nin bir tarafında Arnavutlar diğer tarafında ise Sırplar yaşamaktadır.
Kosova Arnavutları’nın görüşlerini genel olarak belirttikten sonra, Arnavut devlet adamı, siyasetçi ve aydınlarının ileri gelenlerinden bazılarının görüşlerine değinmekte yarar vardır. Đbrahim Rugova54 tarafından yönlendirilen Kosova politikasının istenen dış desteği bulamaması ve somut bir ilerleme kaydedilememesi nedeniyle, Arnavutlar arasında değişik fikirler oluşmaya başlamıştır. Aydınlar arasında başlıca iki fikir öne çıkmaktadır. Birincisi ve en çok taraf bulanı, bağımsızlık, ikincisi ise bu olmazsa eşit bir cumhuriyet statüsüyle birliktelik.
Kosova’nın seçilmiş cumhurbaşkanı Rugova, Arslan Tekin ile yaptığı bir konuşmada;
“Kosova dönülmez bir yola girmiştir. Artık (1974 Anayasa sistemine) dönüş yoktur. Silahlı veya silahsız bir sonuç alınacaktır ve bu netice de Sırplar’la Arnavutlar’ın bir arada yaşayamayacağını gösterecektir. Sırp tarafı (Kosova’ya) değil bağımsızlık vermek, (Kosova’yı) işgal altında tutmak istiyor. (Sırbistan’da) Muhalefetteki aydınlar etnik temizlik yapmak istiyor.55
Sırbistan’la bir arada kalmak çözüm değildir. Yugoslavya yok oldu, onunla birlikte bizim bir arada kalabilme yeteneğimiz de yok oldu.56” diyerek bağımsızlığı hedef göstermektedir. Aynı görüşteki bir başka lider olan, Rugova’nın başkanlığını yaptığı KDB’nin Genel Başkan Yardımcısı Fehmi Agani;57 Arnavutlar’ın
53 Bilkent Üniversitesi, Uluslararası Đlişkiler Bölüm öğretim Üyesi. Dr. Hasan Ünal ‘’Kosova’’
http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12606157/index.pdf , (14.03.2007)
54 Rugova 1944’te Kosova’da doğdu. Paris sorbonne Üniversitesi’nde dilbilim öğrenimi gördü.
Kosova’ya dönüşünün ardından Arnavut edibiyatı profesörü oldu. Aynı zamnada yazar olan Rugova 1989’da Kosova Yazarlar Sendikası’na başkanlık etti. Aynı Yıl Miloşoviç’in Kosova’nın özerkliğine
son vermesiyle Kosova Demokratik,BirliğiILigi’ni (KBD/LDK), kurdu, . http://www.trepca.not/2003.0303.030324-rugova–24.marsi.99.htm (12.2.2007).
55 Arslan Tekin,’’Kosova’da Neler Olabilir?,’’ Avrasya Dosyası, cilt 3, (sonbahar 1996), s.230
56Tindemans, s.146
57 Juliane, s.35