Ruh hastalığınızın olup olmadığını veya ruh sağlığınızın yüzde yüz sağlıklı olduğunu belirleyecek tek bir test yok. Bunun yerine, ruh hastalığının teşhisini medikal veya ruh sağlığı uzmanı değerlendirmelerden geçirerek yürütebilir.
Taramadan geçmek için sebepler
Ruh sağlığı durumunuzun taramadan geçmesine ihtiyaç duymanız için birden çok sebep vardır. Bunlardan bazıları:
- Sosyal veya normal aktivitelerden kaçınma
- Duygu durumunda değişiklik veya dramatik ani durum değişikliği
- Gergin, endişeli veya korku hissi
- Değersiz, asabiyet, sinir ve hüsran hisleri
- Enerji kaybı veya yorgunluk
- Konsantre olmada güçlük veya düşünürken kafa karışıklığı
- Günlük stresle başa çıkamama
- Kendine zarar vermek veya intihar, ruh sağlığı durumu için en ciddi belirtilerden biridir.
Teşhis
Eğer yaşadığınız ruh sağlığı semptomları hakkında endişeliyseniz, atmanız gereken ilk adım doktorunuzla ruh sağlığı değerlendirmesi için konuşmaktır. Bu değerlendirmeler genelde fiziksel test, laboratuvar testi, anketler ve görüşmeler dâhil olmak üzere birçok şey içerir.
Fiziksel test ve laboratuvar testleri
Çoğu durumda bir pratisyen hekim veya aile doktorunuz, ilk olarak fiziksel sağlık problemlerini ortadan kaldırır. Bazı medikal durumların ruh sağlığınızda payı vardır veya bunu taklit ederler, bu yüzden laboratuvar testleri veya bütün fiziksel testler gerekli olabilir. Örneğin hipotiroidizm (tiroit yetmezliği) depresyonun semptomlarını taklit edebilir. Durum böyle olduğunda, tiroit durumunu tedavi etmek, birilerine duygusal olarak daha iyi hissettirebilir.
Kişisel geçmiş
Aynı zamanda doktorunuz size kişisel geçmişiniz hakkında sorular sorabilir. Bu hayatınızın medeni durum, aile ilişkileri, meslek ve stres kaynağı gibi birçok yönünü ele alır.
Ruh sağlığı taraması
Doktorunuz size hisleriniz, davranışlarınız ve düşünceleriniz hakkında ruh sağlığınızı değerlendirecek sorular yöneltebilir. Maruz kaldığınız semptomları tanımlamanız istenecektir ve aynı zamanda bu semptomları ne kadar sık yaşadığınızı ve hayatınızı ne derecede etki ettiğiniz de sorulacaktır. Taramanın bu kısmında, aynı zamanda birçok farklı tarama anketlerini doldurmanız istenecektir.
Sıradaki adım
Fiziksel sağlık sorunları ortadan kaldırıldıktan sonra, bir pratisyen hekim ruh hastalığı teşhisini koyabilir. Pratisyen hekimler ağır depresyonlar veya genel anksiyete bozuklukları gibi ruh hastalıklarına teşhis koymakla nitelendirilmişlerdir. Bazen ruh sağlığını tedavi etmek için ilaç yazarlar. Pratisyen hekim, hastaya ilaç kontrolü için bir psikiyatriste veya konuşma terapisi için bir psikoloğa gitmesini önerebilir. Tedaviye başlamadan önce teşhisi koyan ruh sağlığı uzmanı hastayla görüşme yapar. Sorular genelde semptomlara, geçmiş semptomlara ve işleyiş durumuyla alakalı olur. Aile bireyleri de görüşmeye çağırılabilir. Bu, özellikle bir çocuğa akıl hastalığı teşhisi konduğunda, o kişinin iç görüşü zayıfsa veya güvenilmez bir kişiyse geçerlidir. Ruh sağlığı uzmanı ofisinde de hastayı gözlemleyecektir. Bazı semptomlar görüşmede kendini belli eder, düşük enerji veya hiperaktivite gibi. Ruh sağlığı uzmanı teşhis koymak için Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı (DSM-5) kitabını kullanacaktır. DSM-5 her ruh hastalığı için kriterler çizmiştir.
Psikolojik testler
Psikolojik testlerin gerekli olduğu zamanlar olabilir. Psikolojik testler, psikologlar tarafından değerlendirme sağlayan araçlardır. Bazı farklı çeşitteki psikolojik testler bu hastalıkları sınıflandırmaya yardımcı olabilir:
- Beck Depresyon Envanteri
- Dissosiyatif Yaşantılar Ölçeği
- Goldberg Bipolar Spektrum Kontrol Anketi
- Hamilton Anksiyete Ölçeği
- Şizofreni Testi ve Erken Psikoz Göstergesi
- Yale-Brown Obsesif Kompülsif Ölçeği
Hastanın psikolojik testlere maruz kalmasında birçok sebep vardır. Bazen hastalık hakkında netlik kazanmak için test gereklidir. Diğer testler bir insanın IQ seviyesini veya herhangi bir öğrenme zorluğunun olup olmadığını belirlemek içindir. Psikolojik testler aynı zamanda beyin hasarlarını ve bunamayı da tespit eder. Psikolojik testler bir bilgisayar yardımıyla, yazılmış olarak veya ağız yoluyla yapılabilir. Bir bireyin belirli semptomları ne sıklıkla yaşadıkları hakkında bilgi vermesinin istendiği bir dizi soruyu içerebilir veya kendisinden nasıl düşündüğünü, hissettiğini ve nasıl davrandığını en iyi tanımlayan ifadeleri seçmeleri istenebilir.
Tarama testleri
Ruh sağlığı tarama testleri, en yaygın zihinsel bozuklukların bazılarının belirtilerini aramaya yardımcı olmak için kullanılabilir:
- Anksiyete
- Dikkat dağınıklığı/hiperaktivite bozukluğu
- Bipolar bozukluk
- Depresyon
- Yeme bozuklukları
- Travma sonrası stres bozuklukları
- Şizofreni
- Madde veya alkol bağımlılığı
Tarama testleri ruh hastalıklarını teşhis etmez ama daha ileri bir değerlendirmeye ihtiyaç olup olmadığını bildirebilirler. Bazı doktorlar, bir kişinin anksiyete veya depresyon gibi yaygın akıl hastalıkları yaşıyor olabileceğine dair işaretler aramak için yıllık fizik muayeneleri sırasında tarama testleri uygular. Bir tarama aracında görebileceğiniz soru örnekleri şunları içerir:
- Çok fazla uyuduktan sonra bile yorgun veya bitkin hissediyor musun?
- Çoğu zaman üzgün, asabi veya gergin hissediyor musun?
- Uyumakta veya uyanmakta zorluk çekiyor musun?
- Eskiden zevkli bulduğun şeyleri yaparken şu an zevk almakta zorlanıyor musun?
- Duygularını kontrol altına almak için uyuşturucu veya alkole başvuruyor musun?
- Asabiyet hissini veya sinirini kontrol etmekte zorluk yaşıyor musun?
- Kendine veya başkalarına zarar vermek gibi düşüncelerin oluyor mu?
Tarama testleri, doktorlar ve diğer akıl sağlığı uzmanları tarafından, potansiyel bir madde kullanımı sorununu çevreleyen daha fazla değerlendirmeye gerek olup olmadığını belirlemek için de kullanılabilir. Örneğin, birkaç basit soru, birinin sorunlu içici olup olmadığını belirlemeye yardımcı olabilir.
Evde tarama testi nasıl yapılır?
İnternette erişebileceğiniz ücretsiz tarama testleri de vardır. Mental Health America’nın internet sitesi, doktorunuzla depresyon, anksiyete, bipolar, psikoz, yeme bozuklukları ve bağımlılık hakkında konuşmanız gerekip gerekmediğini belirlemenize yardımcı olabilecek tarama araçları sunmaktadır. Ayrıca çocuklar için bir tarama aracı da bulunmaktadır. Ebeveyn olarak bir anket doldurabilir ve ayrıca çocuğunuzdan başka bir anket doldurmasını isteyebilirsiniz.
Mental Health America tarama araçlarının tamamlanması yalnızca birkaç dakika sürer ve anında sonuç alırsınız. Nasıl devam etmek isteyebileceğinize dair bir puan ve tavsiye verilecektir. Örneğin, anksiyete ve depresyon gibi durumlar genellikle birbirinden ayrılmaz ikili oldukları için başka bir tarama testi yaptırmanız önerilebilir. Tarama aracı, akıl hastalığınız olup olmadığı konusunda bir doktorla iletişime geçmenizi ve sonuçları göstermenizi önerebilir.
Yardım almak
Kendinizin veya sevdiğiniz birinin akıl hastalığına sahip olabileceğinden şüpheleniyorsanız, bir doktorla konuşun veya semptomlarınız hakkında daha fazla bilgi edinmek için çevrimiçi bir tarama aracı testi yapın. Akıl hastalıkları tedavi edilebilir ve erken müdahale, size veya sevdiklerinize semptomlarınızı en iyi şekilde yönetmede yardımcı olmanın anahtarı olabilir.
Çevrimiçi bir tarama aracının sonucunun doktorunuzun değerlendirmesinin yerini alamayacağını unutmamak önemlidir. Ruh hastalığınız varsa, uygun tedaviyi almanız önemlidir. Klinik değerlendirme ve resmi teşhis için doktorunuzla konuşun.
Yazar: Amy Morin
Kaynak: Verywellmind
Çeviren: Çağla Dağıtmaç
Düzenleyen: Ceren Berk