4.22. Fasıl 22: Bölgesel Politika ve Yapısal Araçların Koordinasyonu .................................. 74
4.23. Fasıl 23: Yargı ve Temel Haklar ..................................................................................... 75
4. 24. Fasıl 24: Adalet, Özgürlük, Güvenlik ........................................................................... 81
4.25. Fasıl 25: Bilim ve Araştırma .......................................................................................... 88
4.26. Fasıl 26: Eğitim ve Kültür .............................................................................................. 89
4.27. Fasıl 27: Çevre ............................................................................................................... 90
4.28. Fasıl 28: Tüketicinin ve Sağlığın Korunması ................................................................. 92
4.29. Fasıl 29: Gümrük Birliği ................................................................................................ 94
4. 30. Fasıl 30: Dış İlişkiler ..................................................................................................... 95
4.31. Fasıl 31: Dış, Güvenlik ve Savunma Politikası .............................................................. 96
4. 32. Mali Kontrol .................................................................................................................. 98
4. 33. Mali ve Bütçesel Hükümler ........................................................................................... 100
1. GİRİŞ
Önsöz
Aralık 1997 tarihli Lüksemburg AB Konseyi sonuçlarını takiben, Komisyon, Konsey ve Parlamento’ya düzenli olarak rapor sunmaktadır.
Türkiye’nin AB üyeliğine hazırlanma yönünde yaptığı ilerleme hakkındaki bu rapor, büyük ölçüde önceki yıllardaki aynı yapıyı takip etmektedir. Bu rapor:
- Birlik ile Türkiye arasındaki ilişkileri kısaca tanımlamakta;
- üyelik için siyasi kriterler açısından Türkiye’deki durumu incelemekte;
- üyelik için ekonomik kriterler temelinde Türkiye’nin durumunu incelemekte;
- Türkiye’nin üyelik yükümlülüklerini, diğer bir deyişle, Antlaşmalar, ikincil mevzuat ve Birlik politikalarında tanımlanan müktesebatı üstlenme kapasitesini gözden geçirmektedir.
Bu rapor, 2009 Ekim ayının ilk günleri ve 2010 Ekim ayı arasındaki dönemi kapsamaktadır. İlerleme, alınan kararlar, kabul edilen mevzuat ve uygulanan tedbirler temel alınarak değerlendirilmiştir. Kural olarak, hazırlık veya Meclis onayı aşamalarında bulunan mevzuat veya tedbirler dikkate alınmamıştır. Bu anlayış, tüm raporlara eşit yaklaşılmasına ve nesnel bir değerlendirme yapılmasına olanak tanımaktadır.
Rapor, Komisyon tarafından derlenmiş ve incelenmiş bilgiye dayanmaktadır. Buna ek olarak, Türk Hükümetinin ve AB üyesi ülkelerin katkıları, Avrupa Parlamentosu raporları1 ve çeşitli uluslararası kuruluşlardan ve sivil toplum örgütlerinden gelen bilgiler dahil olmak üzere pek çok kaynak kullanılmıştır.
Komisyon, bu raporun içerdiği teknik incelemeye dayanarak, genişleme strateji2 kağıdında Türkiye’ye ilişkin ayrıntılı sonuçlara varmaktadır.
1.2 Çerçeve Aralık 1999 Helsinki AB Konseyi’nde Türkiye’ye aday ülke statüsü verilmiştir. Türkiye ile katılım müzakerelerine Ekim 2005 tarihinde başlanmıştır.
Türkiye ile AET arasında Ortaklık Anlaşması 1963’te imzalanmış ve 1964 Aralık ayında yürürlüğe girmiştir. Türkiye ve AB, 1995’te Gümrük Birliği oluşturmuşlardır.
1.3 AB ve Türkiye arasındaki ilişkiler Türkiye ile katılım müzakereleri devam etmiştir. Hazırlayıcı analitik evrede münferit fasıllar üzerinde müzakereye başlama hazırlık düzeyi tarama raporlarına dayalı olarak değerlendirilmiştir. Toplam 33 tarama raporundan biri halen Komisyon tarafından Konseye sunulmayı beklerken, 9 adet tarama raporu Konsey tarafından görüşülmektedir.
Bugüne kadar 13 fasılda (Bilim ve Araştırma, İşletme ve Sanayi Politikası, İstatistik, Mali Kontrol, Trans-Avrupa Şebekeleri, Tüketicinin ve Sağlığın Korunması, Fikri Mülkiyet Hukuku, Şirketler Hukuku, Bilgi Toplumu ve Medya, Sermayenin Serbest Dolaşımı, Vergilendirme, Çevre ve Gıda Güvenliği, Veterinerlik ve Bitki Sağlığı Politikası) müzakereler açılmış olup, bunlardan biri (Bilim ve Araştırma) geçici olarak kapatılmıştır. Aralık 2006 tarihli Konsey kararı3 halen yürürlüktedir.
AB ile Türkiye arasındaki geliştirilmiş siyasi diyalog devam etmektedir. 26 Kasım 2009 ve 13 Temmuz 2010 tarihlerinde Bakanlar seviyesinde siyasi diyalog toplantıları yapılmıştır. 10 Şubat 2010 tarihinde Siyasi Direktörler düzeyinde bir siyasi diyalog toplantısı gerçekleştirilmiştir. Bu toplantılar, Türkiye’nin Kopenhag Siyasi Kriterlerini gerçekleştirmesinde karşılaştığı ana zorluklar üzerine odaklanmış olup, Katılım Ortaklığı önceliklerini yerine getirme hususunda kaydedilen ilerlemeyi değerlendirmiştir. Irak, İran, Ortadoğu ve Kafkaslar gibi AB ve Türkiye’nin ortak ilgi alanına giren bölgelere ilişkin dış politika konuları da düzenli bir şekilde görüşülmüştür. Şubat 2010’da Komisyon’dan ve Türkiye’den üst düzey memurların katılımıyla yapılan ikili toplantıda ekonomik diyalog gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, Mayıs ayında Bakanlar seviyesinde Brüksel’de yapılan toplantı dahil olmak üzere, katılım öncesi mali denetim bağlamında Komisyon, AB Üyesi Ülkeler ve Aday Ülkeler arasındaki çok taraflı ekonomik diyalog devam etmiştir. Ayrıca, rapor döneminde Türkiye’den Avrupa kurumlarına çeşitli üst-düzey ziyaretler gerçekleşmiştir.
AB-Türkiye Gümrük Birliği, 2009’de 80 milyar Avro’ya ulaşan AB-Türkiye ikili ticaretinin daha da artmasına katkıda bulunmaya devam etmektedir. AB, Türkiye’nin en büyük ticari ortağıyken, Türkiye, AB’nin yedinci büyük ticari ortağıdır. Türkiye’nin AB ile ticareti, toplam ticaretinin neredeyse yarısını oluştururken, Türkiye’deki Doğrudan Yabancı Yatırımların üçte ikisinden fazlası AB’den gelmektedir. Bununla birlikte, Türkiye Gümrük Birliği kapsamındaki taahhütleriyle çelişen mevzuatı ve kısıtlamaları korumuş ve bunlara yenilerini eklemiştir. Türkiye’nin, uygunluk değerlendirmeleri kontrolleri, ithalat ve ihracat lisanslama gereklilikleri, üçüncü ülkelerden ithal edilen ve AB içinde serbest dolaşan mallar üzerindeki kısıtlamalar, Devlet yardımları, fikri mülkiyet haklarının uygulanması, yeni farmasötik ürünlerin kaydına dair gereklilikler ve vergi ayrımcılığı uygulaması gibi ticarete yönelik teknik engellerin kaldırılması konusunda yapmış olduğu bazı taahhütler yerine getirilmeyi beklemektedir. Türkiye’nin uzun süreden beri devam eden canlı büyükbaş hayvan, sığır eti ve diğer hayvan ürünleri ithalatı yasağı konusunda herhangi bir ilerleme kaydedilememiştir. Türkiye’nin Gümrük Birliği’ni tümüyle uygulaması ve serbest dolaşımda olan AB ürünlerini etkileyen çok sayıda engeli kaldırması gerekmektedir. AB Türkiye’ye, Kıbrıs’la ilgili ulaşım araçlarına yönelik kısıtlamalar dahil olmak üzere, malların serbest dolaşımına ilişkin halen mevcut tüm kısıtlamaları kaldırması ve Gümrük Birliği’ni tam olarak uygulaması çağrısında bulunmuştur.
AB, Şubat 2008’de kabul edilen Katılım Ortaklığı vasıtasıyla reform öncelikleri hakkında yetkililere rehberlik yapmaktadır. Sözkonusu reform önceliklerine dair ilerleme Ortaklık Anlaşması çerçevesinde oluşturulan yapılar aracılığıyla izlenmekte ve teşvik edilmektedir. Ortaklık Komitesi 27 Mart 2010’da, Ortaklık Konseyi ise 19 Mayıs 2010’da toplanmıştır. 2009 Kasım ayından bu yana sekiz sektörel alt komite toplantısı düzenlenmiştir.
Mali yardım konusunda; 2010 yılında Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA) yoluyla yaklaşık 654 milyon Avro Türkiye’ye ayırılmıştır. Bütün programlar için ulusal çok yıllı stratejik çerçeveyi sağlayan (IPA’nın beş bileşenini de kapsayan) gözden geçirilmiş 2011-2013 Çok Yıllı Endikatif Planlama Belgesi, Türk kurumlarınca yapılan katkılara dayanılarak hazırlanmış olup, 2011 yılının başında IPA Yönetim Komitesi’ne sunulacaktır. Verilecek destek, temel haklar ve hukukun üstünlüğü, kamu yönetimi reformu, rekabet gücü, çevre, ulaşım, enerji, sosyal kalkınma ve tarım ve kırsal kalkınma gibi öncelikli alanlara odaklanacaktır. Ayrıca Türkiye, sınır ötesi işbirliği desteğinden ve IPA kapsamındaki bir dizi bölgesel ve yatay IPA programından yararlanmaktadır.
AB tarafından, Sivil Toplum Olanakları çerçevesinde, özellikle sivil toplum örgütlerinin kapasitelerinin arttırılması konusunda sivil toplumun gelişmesine mali destek sağlanmıştır. Ayrıca, aktif vatandaşlığın desteklenmesi yönündeki iyi uygulamaların teşviki için Türk yönetimine teknik destek sağlanmıştır. 2010 yılında, Türkiye ile AB arasında siyasi kriterler ve medya alanlarında sivil toplum diyaloğunun teşvik edilmesi için ayrıca finansman sağlanmıştır. Buna ilaveten, Türkiye’nin AB programlarına ve ajanslarına katılımına AB tarafından ortak finansman sağlanmış ve medya, gençlik, akademik kurumlar, yerel makamlar, kültürel kuruluşlar/merkezler ve sivil toplum örgütleri gibi alanlarda projeler desteklenmiştir.
IPA çerçevesindeki destek, Komisyon tarafından yürütülen ve IPA’nın 1-4 no.lu bileşenleri için 2009 yılında tamamlanan bir akreditasyon süreci sonunda Türk makamları tarafından, yani merkezi olmayan idare tarafından uygulanmaktadır. Bu bileşenlerin altında uygulamaya başlanması 2010 yılının temel önceliğini teşkil etmiştir. Türkiye, fonları hazmetmek, sonuç almak ve 1-4 no.lu bileşenleri zamanlıca uygulamaya koymak için kapasitesini güçlendirmelidir. Buna ek olarak, 5 no.lu kırsal kalkınma bileşeninin yönetim sorumluluğunun devri için hazırlıklar tamamlanmalıdır. Ulusal Yetkilendirme Görevlisi tarafından yapılan gözetim, denetim ve kontrolü de içerecek şekilde sistemdeki zayıflıkları ele almalı ve proje ve program döngülerinin kalite ve etkinliğini daha da geliştirmelidir.
2. SİYASİ KRİTERLER Bu bölüm Türkiye’nin demokrasiyi güvence altına alan kurumların istikrarını, hukukun üstünlüğünü, insan haklarını ve azınlıklara saygıyı ve azınlıkların korunmalarını gerekli kılan Kopenhag Siyasi Kriterlerini karşılamada kaydettiği ilerlemeyi incelemektedir. Bu bölümde ayrıca, uluslararası yükümlülüklere riayet, bölgesel işbirliği ve genişleme kapsamındaki ülkelerle ve Üye Ülkelerle iyi komşuluk ilişkileri gözden geçirilmektedir.
2.1. Demokrasi ve hukukun üstünlüğü İç siyasi gündemi en fazla meşgul eden konular Anayasa reform paketi, hükümetin özellikle Kürt meselesini ele alan demokratik açılımı ve iddia edilen darbe planları hakkında genişletilen soruşturmalar olmuştur. Ana siyasi partiler ve Hükümet arasında diyalog ve uzlaşı ruhu eksikliğinin ve başlıca siyasi kurumlar arasındaki gergin ilişkilerin damgasını vurduğu kutuplaşmış bir siyasi ortam hakim olmuştur.
Ordu mensuplarınca hazırlandığı iddia edilen darbe planları hakkında başka adli soruşturmalar açılmıştır. Askeri hiyerarşi dışında bir yapı kurmak, hükümeti devirmeye ve anayasal düzeni yıkmaya çalışmakla suçlanan ve 19 emekli ve 28 muvazzaf general ve amirali kapsayan 196 sanık hakkındaki iddianame, Temmuz ayında İstanbul’daki bir ceza mahkemesi tarafından kabul edilmiştir. İddialara göre, “Balyoz” olarak adlandırılan darbe planı, 2003 yılında Birinci Ordu himayesinde hazırlanmıştır 16 Aralık 2010 tarihindeki duruşmanın başlangıcına kadar bütün sanıklar serbesttir.
Suç örgütü olduğu iddia edilen Ergenekon’a karşı soruşturmalar genişletilmiş olup, dava devam etmektedir. Yedi ayrı iddianameyle, aralarında 116 ordu görevlisi ve altı gazeteci bulunan toplam 270 kişi hükümeti devirmeye çalışmak ve silahlı isyanları teşvik etmekle suçlanmıştır. Kıdemli bir hâkimin ölümüyle sonuçlanan 2006 Danıştay saldırısıyla ilgili dava, Ergenekon davasıyla birleştirilmiştir. Tahkikatı yürütenler, Ergenekon sanıklarında “Kafes” olarak adlandırılan 2009 tarihli bir darbe planı ele geçirmişlerdir. Gayrimüslim azınlık mensuplarının öldürülmesi yoluyla ülkeyi istikrarsızlaştırmayı amaçladığı iddia edilen “kafes planı” davasında Hava, Deniz ve Kara Kuvvetleri eski komutanları ifade vermiş ve ilk kez aktif görevde bulunan bir general olan Üçüncü Ordu Komutanı, Erzincan’daki Ergenekon oluşumun bir üyesi olarak ifade vermeye celbedilmiştir. 2009 yılında başlayan, “İrtica ile Mücadele Eylem Planı” olarak adlandırılan darbe planı soruşturması devam etmiştir.
Bu soruşturmalarda tutuklamalar ile iddianamelerin mahkemeye sunulması arasında geçen zaman, tüm sanıklar için etkin yargısal güvenceler konusunda endişelere yol açmıştır. Mahkeme öncesi gözaltı süresinin uzunluğu endişeye sebebiyet vermektedir.
Anayasa Mahkemesi Aralık ayında oybirliğiyle Demokratik Toplum Partisi’nin (DTP) kapatılmasına karar vermiş ve aralarında parlamentodaki koltuklarını kaybeden iki milletvekilinin bulunduğu otuzyedi parti üyesine beş yıllık siyaset yasağı getirmiştir. Bu karar, hükümetin demokratik açılım çabalarının önünde ciddi bir engel teşkil etmiştir. Anayasa’nın 68. ve 69. maddeleri ve Siyasi Partiler Kanunu’nun ilgili hükümleri gereğince, partinin “Devletin bölünmez bütünlüğüne aykırı eylemlerin odak noktası” haline geldiğine hükmedilmiştir. Eski DTP Milletvekilleri yeni kurulan Barış ve Demokrasi Partisi’ne (BDP) katılmış ve BDP olarak yeni bir parlamenter grup oluşturmuşlardır.
Genel olarak, suç örgütü olduğu iddia edilen Ergenekon adlı oluşuma ilişkin soruşturma ve birçok başka darbe planının araştırılması, demokratik kurumların düzgün işleyişine ve hukukun üstünlüğüne duyulan güvenin güçlendirilmesi bakımından Türkiye için bir fırsat olmayı sürdürmektedir. Ancak, tüm sanıklar için yargı güvenceleri konusunda endişeler mevcuttur.. Türkiye’nin halen siyasi partilerin kapatılması konusundaki usul ve dayanaklara ilişkin mevzuatını Avrupa standartlarına uygun hale getirmesi gerekmektedir.
Anayasa Hükümet, Mayıs ayında Parlamento’da kabul edilen ve Eylül ayında yapılan referandumda %58 oranında oy çokluğuyla ve yüksek katılım oranıyla (%73) onaylanan bir dizi anayasa değişikliği teklif etmiştir. Paketin ana hükümleri, Anayasa Mahkemesi ile Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun oluşumunu değiştirmekte, Askeri Mahkemelerin yetkilerini kısıtlamakta, Yüksek Askeri Şura’nın ihraç kararlarına karşı sivil mahkemelerde temyize başvurma hakkı tanımakta, Kamu Denetçiliği hizmeti için anayasal zemin oluşturmakta, kamu görevlilerine toplu görüşme hakkı getirmekte ve kadın, çocuk ve yaşlılara yönelik pozitif ayrımcılık önlemlerine olanak sağlamaktadır.
Hükümet anayasa değişikliklerinin uygulanması için gerekli mevzuata dair bir eylem planı oluşturmuş ve ilgili çevrelerle istişarede bulunacağını açıklamıştır. Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu’yla yargıya ilişkin anayasa değişikliklerine dair danışmalar da sürdürülmektedir.
Ancak, pakette ilk başta yer alan ve siyasi partilerin kapatılmasını daha da zorlaştıran temel hükümlerden biri Parlamentoda yeterli oyu alamayınca paketten çıkarılmıştır.
Anayasal reformların taslağı hazırlanmadan ve kabul edilmeden önce siyasi partileri ve sivil toplumu içeren bir istişare sürecinden geçilmemiştir.
Ana muhalefet partisi olan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Anayasa Mahkemesine tüm paketin iptali için başvuruda bulunmuştur. Mahkeme iptal isteğini kabul etmemiş ancak Anayasa Mahkemesi ile Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun üyelerinin atanmasına ilişkin iki hükmü değiştirmiştir.
Genel olarak, anayasal değişiklikler doğru yönde atılmış bir adımdır. Katılım Ortaklığı’nın, yargı, temel haklar ve kamu yönetimi alanlardaki bir dizi önceliklerini karşılamaktadırlar. Ancak anayasa reformu için desteğin güçlendirilmesi bakımından tüm siyasi partiler ve sivil toplum dahil, ve bunların tam katılımıyla, kamuoyuyla geniş istişarelerde bulunulması gerekmektedir. Değişik anayasa hükümlerinin, Avrupa standartlarıyla uyumlu yasama faaliyetleriyle uygulanması kilit nitelik taşımaktadır.
Parlamento
Başlıca siyasi partiler arasındaki siyasi uzlaşmazlık ortamı siyasi reform çalışmalarını yavaşlatmaya devam etmiştir. Ana muhalefet partisi CHP Mayıs ayında yeni bir parti lideri seçmiştir. Anayasayı değiştiren kanun dışında Parlamento, Kopenhag siyasi kriterlerine ilişkin alanları kapsayan sınırlı sayıda yasa kabul etmiştir.
Ekim ayında, milletvekili seçimlerine ilişkin kanunda bir değişiklik yapılmıştır. Buna göre, Anayasada yıl içinde daha önce yapılan bir değişikliğe uygun olarak, milletvekili seçimleri her beş yılda bir yerine her dört yılda bir yapılacaktır.
Mart ayında, seçimlere ve seçmen kütüklerine ilişkin yasa değiştirilerek, seçim kampanyalarında yazılı ve sözlü olarak Türkçe dışındaki dillerin kullanımına izin verilmiştir. Yasadaki ilave değişiklikler seçim kampanyaları sırasında adayların ve siyasi partilerin harcamaları ve gelirlerine ilişkin şeffaflığı sağlama amaçlıdır.
Seçim sistemine ilişkin bir değişiklik yapılmamıştır. Parlamentoda temsil için gerekli bulunan ve Avrupa Konseyi üye ülkelerindeki en yüksek oran olan %10’luk ülke barajı mevcudiyetini korumaktadır.
Milletvekili dokunulmazlıklarının kapsamı kaygı yaratmaya devam etmektedir. Dokunulmazlıklar yolsuzluk olaylarında çok geniş olup, aynı zamanda şiddet içermeyen fikirlerin ifadesinin korunması konusunda yeterli olmamaktadır. DTP/BDP milletvekillerinin çoğu, “ülkenin bütünlüğü”ne karşı suçlar sözkonusu olduğunda dokunulmazlıkları sınırlayan Anayasanın 14.maddesinin yorumuna dayanarak mahkemeye çıkarılmışlardır (Bkz. yolsuzlukla mücadele siyasetine ilişkin bölüm).
Parlamentonun iç tüzüğünün iyileştirilmesi yönünde ilerleme sağlanamamıştır. Bu konuda Uzlaşma Komisyonu tarafından 2009’un Şubat ayında nihai hale getirilen taslak öneri, siyasi partiler arasında uzlaşma olmaması nedeniyle hala beklemektedir.
Türkiye’nin Parlamentosunun idari kapasitesine yönelik kaygılar, yürütme-yasama ilişkileri ve parlamento denetimi gibi birtakım alanlarda devam etmektedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Türkiye’nin katılım stratejisinin belirlenmesi ve uygulanmasında sınırlı bir rol oynamaktadır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı başlıca siyasi partiler arasındaki diyaloğun teşvik edilmesi ve Devlet organlarının güçlü bir şekilde işlemesi yönünde aktif bir uzlaştırıcı rol oynamaya devam etmiştir. Ancak, Cumhurbaşkanının yargı ve üniversiteler gibi bazı kilit Devlet kurumlarına yaptığı atamalara ilişkin kaygılar dile getirilmiştir. Cumhurbaşkanı Kürtlerin sorunlarıyla ilgilenmeye kararlı olduğunu beyan etmiş ve dış politikadaki aktif rolünü sürdürmüştür.
Hükümet
Ocak ayında, Türkiye’nin AB’ye katılımı konusunda, katılım müzakerelerini hızlandırmak ve katılıma yönelik kamuoyu ilgisi ve desteğini artırmak için yeni bir strateji oluşturulmuştur. Bu bağlamda, Bakanlar Kurulu müzakerelerin her bir faslı için yürütülecek çalışmalara ve yapılacak yasama faaliyetlerine ilişkin 2010-2011 eylem planını 15 Mart’ta kabul etmiştir.
Dışişleri Bakanı, Devlet Bakanı ve Başmüzakereci, Adalet Bakanı ve İçişleri Bakanından oluşan Reform İzleme Grubu (RİG), 2003 yılında kurulduğundan bu yana ilk defa Şubat ayında Başbakanın başkanlığında toplanmış, Hükümetin AB katılım sürecine olan bağlılığını belirtmiştir. RİG düzenli olarak ülkenin farklı bölgelerinde toplanmaya devam etmiş, Hükümetin, halkı katılım sürecine daha fazla dahil etme kararlılığının altını çizmiştir.
RİG’in önerilerinden bazıları hayata geçirilmiştir. Yüksek düzeyli bürokratlardan oluşan siyasi işlerle ilgili bir alt komite siyasi alandaki reform çalışmalarını hızlandırmak için oluşturulmuştur. Her ilde bir vali yardımcısı AB temas noktası olarak görevlendirilmiştir. Katılım sürecine ilişkin temel reformlar Anayasa değişiklikleri paketine eklenmiştir.
Devlet Bakanı ve Başmüzakereci katılım müzakerelerine ilişkin bakanlıklararası eşgüdümü daha da güçlendirmiştir. Bakan, sivil toplum temsilcileriyle sık sık bir araya gelerek katılım sürecine iştirak etmelerini teşvik etmiştir.
Ancak, özellikle temel hakların korunması başta olmak üzere daha fazla yasal değişiklik gerekmektedir. Türkiye’nin katılımına ilişkin AB reformlarını hızlandıracak Parlamento özel yasama prosedürü kabul edilmemiştir.
Yerel yönetimlere ilişkin olarak, 2007 yılında yapılan tavsiyeleri takip etmek amacıyla Mayıs ayında Avrupa Konseyi Yerel Yönetimler Kongresinden bir heyet Türkiye’yi ziyaret etmiştir.
Şeffaflığın, hesap verilebilirliğin ve katılımcı mekanizmaların özellikle daha fazla kaynak ve sorumluluk aktarılan yerel yönetimlerde güçlendirilmesi gerekmektedir. Stratejik planlar, performans göstergeleri, mali kontrol sistemleri oluşturulması, proje yönetimi, kriz yönetimi, çevre yönetimi ve bilgi teknolojileri yönetimi yerel düzeyde oluşturulmaya devam etmelidir.
Genel olarak, geçen birkaç yıl içinde reform gündemindeki belirgin yavaşlamadan sonra, Hükümet sınırlı da olsa birtakım temel anayasal reformlar ve tedbirler ortaya koymuştur. Temel devlet organları arasındaki gergin ilişkiler siyasi kurumların düzgün şekilde işlemesi üzerinde olumsuz bir etki yapmaya devam etmektedir.
Kamu Yönetimi
Kamu hizmetleri hususunda Hükümet tarafından bir envanter çalışması gerçekleştirilmiştir. Prosedürler, kalite, seçilebilme kriterleri ve şikâyetler hakkında belirli kamu hizmet standartları geliştirilmiştir. Temel kamu hizmetlerinin internet üzerinden sağlanması hususunda çalışmalar, hizmetlerin kalitesini, şeffaflığını ve hesap verilebilirliğini arttırmak saikiyle devam etmektedir.
Anayasal reform, Kamu Denetçilik kurumu kurulması için zemin teşkil etmektedir.
Anayasa değişiklikleri kişisel verilerin korunmasını ve bilgiye erişimi anayasal haklar olarak sunmuştur.
Ancak, kamu hizmeti sisteminde reform yapılması hususunda hiçbir ilerleme sağlanamamıştır. Özellikle bürokrasinin azaltılması, düzenleyici etki analizlerinin (DEA) hayata geçirilmesi, şeffaflığın artırılması ve özellikle üst düzey görevlerde liyakate dayalı ilerleme ve atamalar gibi kilit sorunlar mevcudiyetlerini devam ettirmektedirler. Aynı zamanda, kamu tarafından ilgili çevrelerle politika ve mevzuat hazırlanması hususunda istişare eksikliği mevcuttur. Tüm kamu görevlileri arasında ortak standartlar ve yeknesak kuralların uygulanmasının sağlanması gerekmektedir.
Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun uygulanması konusunda, halen tüm devlet kurumları içerisindeki özerk birimler şeklinde etkili bir iç denetim sistemi henüz hayata geçirilememiştir.
Belediyeler tarafından kamu hizmeti sunmak üzere bir şirketin ya da tüzel kişiliğin kurulması için net kuralların belirlenmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Bu tarz kurallar ile taraftarlara istihdam sağlanması ve etkin kontrol olmadan kamu harcaması yapılması imkânları azaltılabilecektir.
Genel olarak, özellikle Kamu Denetçiliği kurumunun kurulması, kişisel verilerin korunması ve bilgiye erişim hususlarına yönelik birtakım ilerlemeler kaydedilmiştir. Özellikle Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nun hayata geçirilmesi ve kamu hizmet reformu konularında daha fazla çaba sarfedilmesi gerekmektedir. Kamu yönetimi reformuna daha fazla siyasi destek sağlanması gerekmektedir.
Güvenlik güçlerinin sivil denetimi Şubat ayında, Parlamento, sivil makamların mutabakatı olmaksızın askeri operasyonlar yürütülmesine imkân tanıyan güvenlik, kamu düzeni ve yardımlaşmaya ilişkin EMASYA gizli Protokolünü yürürlükten kaldırmıştır. Yürürlükten kaldırma kararının uygulanma süreci henüz tamamlanmamıştır.
Şubat ayında, Parlamento terörle mücadeleye ilişkin politikalar geliştirmek ve Terörizmle Mücadele Koordinasyon Kurulu’na sekretarya görevi yapmak üzere İçişleri Bakanlığına bağlı Kamu Düzeni ve Güvenliği Müsteşarlığının kurulmasına ilişkin kanunu kabul etmiştir. Sözkonusu kanunla birlikte, ilgili güvenlik kurumları arasında istihbarat paylaşımını güçlendirmek için bir İstihbarat Değerlendirme Merkezi kurulmuştur.
Anayasal reform askeri mahkemelerin yetki alanını, “askeri hizmetler ve askeri görevlerle” sınırlandırmaktadır. Yeni sistemle birlikte, devlet güvenliği, anayasal düzen ve anayasal düzenin işlemesine karşı suçlara ilişkin davalar sivil mahkemelerce görülecektir.
Anayasada yapılan değişiklikler, YAŞ’ın (Yüksek Askeri Şura) askeri personelin Ordu’yla ilişiğini kesen kararlarını yargı denetimine açmıştır. 1980 darbesini gerçekleştirenlere dokunulmazlık sağlayan hüküm Anayasa’dan çıkartılmıştır. Ayrıca, Genelkurmay Başkanı, Kara, Hava, Deniz ve Jandarma Kuvvetleri Komutanları resmi görevleri süresince işledikleri suçlardan ötürü yüksek bir mahkemede yargılanabilecektir.
Silahlı Kuvvetler, Milli İstihbarat Teşkilatı ve Emniyet Genel Müdürlüğü’nün taşınabilir mallarının yönetimi konusundaki tüzüğün Temmuz ayında kabulünü müteakiben, güvenlik kurumlarında Kamu Maliyesi Yönetimi ve Denetimi Kanunu’nun getirdiği iç denetimler alanında ilerleme kaydedilmiştir. Sayıştay, bütçe dışı nitelikli Savunma Sanayi Destekleme Fonu’nun (SSDF) denetlenmesine ilişkin planlama aşamasını başlatmıştır.
Şemdinli’deki4 bir kitapçının bombalanmasına ilişkin olarak iki astsubay ve bir PKK terör örgütü muhbiri aleyhine açılan dava halen devam etmektedir. Dava, Van Askeri Mahkemesi’nin davalıların adam öldürmeyle suçlanmaları gerektiği ve Türk Ceza Kanunu’nun 302. Maddesi’nce düzenlenen “devletin bütünlüğünü bozma” suçunu işlediklerine dair herhangi bir delil bulunmadığı kararına istinaden Hakkari’deki bir ceza mahkemesinde görülmektedir. Askeri mahkeme davalıların tutuksuz yargılanmasına karar vermiştir.
Polisin ve jandarmanın kentsel ve kırsal alanlarda sahip olduğu yetkilerin düzenlenmesine ilişkin yönetmeliğin uygulanmasına devam edilmiştir. 31 ildeki, toplam bir milyon civarında sivilin yaşadığı meskûn alan jandarmanın kontrolünden sivil denetim altındaki polis kontrolüne devredilmiştir. Ancak, jandarmanın kolluk kuvveti faaliyetleri üzerinde sivil denetim oluşturulması konusunda herhangi bir gelişme kaydedilmemiştir.
1990’larda Güneydoğu’da hukuk dışı infazlara karıştığı iddia edilen ve halihazırda görev yapmakta olan bir jandarma albayının yargılanması devam etmiştir. Sözkonusu davanın uygun şekilde sürdürülmesi, suçların cezalandırılmamasıyla mücadele açısından hayati önem taşımaktadır.
Silahlı kuvvetlerin sorumluluk alanlarının ötesindeki siyasi konulara resmi ya da gayrı resmi şekilde nüfuz ettikleri durumlarda azalma görülmüştür. Bununla birlikte, Genelkurmay Başkanı devam eden davalar ve soruşturmalar hakkında çeşitli kereler yorumda bulunmuştur. Bu tür demeçler hakkında vatandaşlar ve sivil toplum örgütleri tarafından suç duyurusunda bulunulmuştur. Bununla birlikte adli takibat yapılmamıştır. Ordunun bazı medya kuruluşlarına yönelik seçici akreditasyonu ise sürmüştür.
Türk Silahlı Kuvvetlerinin görevlerini tarif eden ve askerlere siyasete müdahil olacak şekilde geniş bir hareket alanı sağlayan bir madde içeren Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nda değişiklik yapılmamıştır. Milli Güvenlik Kurulu Kanunu ise “yoruma bağlı olarak neredeyse tüm siyasi alanları kapsayacak geniş bir “güvenlik” kavramı içermektedir.
Savunma bütçesinin parlamenter denetimi ve Sayıştay’ın Silahlı Kuvvetler’in sahip olduğu mallar üzerindeki denetimi konularında ilerleme kaydedilmemiştir. Sayıştay Kanunu, Plan ve Bütçe Komisyonu tarafından Mayıs ayında kabul edilmiş olup, Genel Kurul tarafından onaylanmayı beklemektedir.
Genel olarak, güvenlik güçlerinin sivil denetimi konusunda ilerleme sağlanmıştır. Askeri mahkemelerin yargı yetkisi sınırlandırılmış, YAŞ kararlarına karşı temyiz yolu açılmış ve yüksek rütbeli subayların sivil mahkemelerde yargılanabilmeleri konusunda düzenlemeler yapılmıştır. Ancak, silahlı kuvvetlerin kıdemli mensupları, özellikle yargısal konularda olmak üzere, sorumluluk alanlarının ötesine geçen bir dizi açıklama yapmışlardır. Parlamentonun bütçe dışı askeri fonlar üzerindeki denetimi alanında ilerleme kaydedilmemiştir.
Yargı Sistemi Yargı reformu konusunda ilerleme kaydedilmiştir. 2009 yılı yargı reform stratejisinin uygulanmasına devam edilmektedir. Sözkonusu reformun temel direklerinden bazıları, Anayasa’da yapılan değişikliklerle tesis edilmiştir.
Yargı bağımsızlığı konusunda, anayasa değişiklikleri Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun (HSYK) asil üyelerinin sayısını 7’den 22’ye çıkarmıştır. Yargıtay ve Danıştay üyelerinin yanısıra, yeni üyeler birinci derece hâkimler, Adalet Akademisi, hukuk fakülteleri ve avukatların temsilcilerini kapsamaktadır. Bu yeni üyelik sistemi, HSYK’nın yargının tümünü temsil etmesinin temelini oluşturmaktadır.
Yeni anayasal değişikler, HSYK’nın yargı mensuplarına yönelik meslekten ihraç kararlarını yargı denetimine açmaktadır. Bu, Yüksek Kurulun kararlarına karşı etkin bir yolun tesisi yönünde atılmış bir adımdır. Yüksek Kurulun bünyesinde kurulan Genel Sekreterlik, Kurula mesleki destek ve sekretarya desteği sağlayacaktır. Daha önce Kurula mesleki destek ve sekretarya desteği Adalet Bakanlığınca sağlanmaktaydı. Sözkonusu sekretaryaya hâkim ve savcı atamaları ise Yüksek Kurul tarafından yapılacaktır. Bu, yürütmenin Kurul’un idaresine müdahale olanaklarını azaltacaktır.
Hâkim ve savcıların performansını değerlendiren adli müfettişler artık Adalet Bakanlığı’na değil, HSYK’ya rapor verecek; böylece HSYK görevlerini siyasi müdahale riski olmaksızın yerine getirebilecektir. Bununla birlikte, Adalet Bakanı halen HSYK’nın başkanıdır ve HSYK’nın soruşturma yetkisi Bakan onayına tabidir5.
Şemdinli Davası halen devam etmektedir. (Bkz. Güvenlik Güçlerinin Sivil Denetimi bölümü.) Davayı yürüten sivil savcının görevden alınması ve davanın bugüne kadarki ele alınış şekli, HSYK’nın bağımsızlığı konusunda bazı soru işaretleri oluşturmaktadır.6 Tarafsızlık açısından, askeri mahkemelerin sivilleri yargılamasını olanaklı kılan hükümler Anayasa’dan çıkartılmış olup, yeni hükümler bu tür davaları açıkça yasaklamaktadır. Devletin güvenliğine ve anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı işlenen suçlara ilişkin davalar artık sivil mahkemelerde görülecektir. Bu, Anayasa Mahkemesi’nin Ocak 2010’da Ceza Muhakemeleri Usul Kanunu’nun örgütlü suç ve devlete karşı suç hallerinde silahlı kuvvetler mensuplarının sivil mahkemelerde yargılanmasına izin veren hükümlerini o dönemdeki anayasal hükümlerle çeliştiği gerekçesiyle iptalinin ardından gerçekleşmiştir. Bu tür davaların sivil mahkemelerde görülmesine dair yeni hükümler olumludur.
Anayasa’da yapılan değişikliklerin kabulüyle birlikte, Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanı ve Parlamento tarafından görevlendirilen 17 asıl üyeden oluşacaktır. On üye Yargıtay, Danıştay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Askeri Yargıtay ve YÖK tarafından aday gösterilen kişiler arasından Cumhurbaşkanınca seçilecek ve dört üye Cumhurbaşkanı tarafından üst düzey yöneticiler, avukatlar ve Anayasa Mahkemesi Raportörleri arasından doğrudan atanacaktır. Parlamento, Anayasa Mahkemesinin üç üyesini Sayıştay ve Baro Birlikleri tarafından gösterilen adaylar arasından seçecektir. Parlamentoda üç tur oylama yapılacaktır. Üçüncü turda adaylar basit çoğunlukla seçilmektedir. Yedek üyelik öngörülmemektedir. Anayasa Mahkemesi hâkimlerinin seçiminde Parlamentonun da yeralması, Türkiye’de uygulamayı AB Üyesi Ülkelerdeki uygulamalara yakınlaştırmıştır. Bununla birlikte, hâkimlerden ikisi halen askeri hâkimdir. Demokratik bir sistemdeki anayasa içtihadı sivil bir husus olduğu cihetle, askeri hâkimlerin mevcudiyeti tartışmalıdır. Ayrıca, yeni değiştirilmiş Anayasaya göre, bir kereliğine oniki yıllık görev dönemi için seçilecek hakimlerin en az 45 yaşında olmaları gerekmektedir. Bu durum, askeri hakimlerin görev sürelerinin bitiminde tekrar askeri yargı sistemine dönebilecekleri anlamına gelmekte olup, Anayasa Mahkemesi hakimleri olarak tarafsızlıkları hakkında soru işaretleri uyandırabilecektir.
Üst düzey yargı ve ordu mensupları, önemli davalarda yargı bağımsızlığını tehlikeye düşürebilecek açıklamalar yapmışlardır.
Yargının etkinliğine gelince, yargı sisteminde bilgi teknolojisinden faydalanılması adli işlemleri hızlandırmış ve üçüncü tarafların adli takip işlemlerine erişimini kolaylaştırmıştır. Adli teşkilat mensuplarının sayısı artmaya devam etmektedir. 20 Eylül 2010 tarihi itibariyle toplam 11.394 hakim ve savcı bulunmaktadır. (1 Mayıs 2009 itibariyle 11.121 hakim ve savcı). Çocukların yargılanması konusunda gelişme kaydedilmiştir. (Bkz. Çocuk Hakları bölümü) Bununla birlikte, Hakimler ve savcılar için boş kontenjan sayısı 20 Eylül 2010 tarihi itibariyle 3299’dur. (1 Mayıs 2009 da bu sayı 3875’ti). Bölge istinaf mahkemeleri halen faaliyete geçmemiştir. Kanuna göre, bu mahkemelerin Haziran 2007’de faaliyete geçmeleri gerekmekteydi.
Bölge istinaf mahkemeleri henüz kurulmamıştır. Kanuna göre, bu mahkemelerin Haziran 2007’de faaliyete geçmeleri gerekmekteydi.
Erzincan Cumhuriyet Başsavcısının örgütlü suça karıştığı iddiasıyla tutuklanması, HSYK’nın tutuklama kararını veren özel yetkili Cumhuriyet savcısının yetkilerini elinden almasına yol açmıştır. Yüksek yargı mensupları, HSYK’nın bu kararını destekleyen açıklamalarda bulunmuşlardır. Bu durum, yargı içinde ve HSYK ile Adalet Bakanlığı arasında gerginlik yaratmış ve yargının adil yargılama yeteneğine dair soru işaretlerine yol açmıştır.
Yüksek görünürlüğe sahip bazı davalardaki soruşturmalar endişe yaratmaya devam etmektedir. Bu durum, polis ve jandarmanın çalışmalarını geliştirme gereğinin yanısıra, polis ve jandarma ile yargı arasındaki çalışma ilişkilerinin geliştirilmesi ihtiyacına işaret etmektedir. AİHM’nin Dink davasına7 ilişkin 14 Eylül 2010 tarihli Daire kararı, Türk makamlarının Sayın Dink’in suikastini önlemede makul ölçüler çerçevesinde kendilerinden beklenebilecek her şeyi yerine getirmemiş olduklarını ve Dink’in hayatının korunması bağlamındaki başarısızlığa ilişkin etkin bir soruşturma sürdürülmediğini değerlendirmiştir. Dolayısıyla, 2. Madde’nin (yaşam hakkı) ihlali sözkonusudur. Buna ilaveten, Mahkeme 10. Madde (ifade özgürlüğü) ve 2. Madde’yle bağlantı olarak 13. Madde’nin (etkin başvuru hakkı) ihlal edildiğini tespit etmiştir. Türkiye, Daire kararını temyiz etmeyeceğini bildirmiştir.
Adli hukuka arabuluculuk sisteminin dahil edilmesinde herhangi bir gelişme kaydedilmemiştir. Cezai adalet sistemine 2005’de eklenen uzlaştırma yöntemi etkili bir şekilde kullanılmamaktadır. Adli yardım temini, kapsamı ve sunulan hizmetlerin kalitesi bakımından yetersizdir. Duruşma öncesi gözaltı uygulaması kamu yararı bakımından kesin gereklilik içeren durumlarla sınırlı değildir. Bu, mahkumların yarıdan fazlasının duruşmasını beklediği hapishanelerdeki aşırı kalabalıklaşmayı arttırmaktadır. Hakimler, şartlı tahliye sistemini etkin şekilde kullanmamaktadır.
Adli Tıp Kurumu’nun işleyişine dair bazı endişeler bulunmaktadır. Kurum, birçok kez aynı dava için değişik tarihlerde birbiriyle çelişen raporlar yayınlamıştır. Ayrıca Kurum’da biriken işler, adli takibatlarda gecikmelere sebep olmaktadır.
2009 tarihli bir Danıştay kararı, hizmet içi eğitim sağlanması konusunda Adalet Bakanlığı Eğitim Birimi ile Adalet Akademisi arasında birbiriyle çakışan sorumluluklara dikkat çekmiştir. Gerek hizmet öncesi gerek hizmet içi eğitim, Adalet Akademisi’nin sorumluluğu altındadır.
Genel olarak, yargı alanında ilerleme kaydedilmiştir. HSYK’nın oluşumu ve askeri mahkemelerin yetkilerinin kısıtlanması konularındaki anayasa değişikliklerinin kabulü olumlu bir adımdır. Bununla birlikte, Adalet Bakanı halen HSYK’ya başkanlık etmekte ve soruşturmalara dair son sözü söylemektedir. Tüm ilgili çevreler arasında etkin bir diyaloğun tesisine ve bu reformların Avrupa standartlarına uygun, açık, şeffaf ve kapsayıcı şekilde uygulanmasına dikkat edilmesi gerekmektedir.
Yolsuzlukla Mücadele Politikası
Hükümet, Şubat 2010’da şeffaflığı geliştirmek ve yolsuzluğa karşı mücadeleyi güçlendirmek amacıyla 2010-2014 stratejisini kabul etmiştir. Aralık 2009’da ilave yolsuzlukla mücadele stratejileri oluşturmak, bunların uygulanmasını yönetmek ve izlemek amacıyla bir Bakanlar Komitesi8 ve kamu kurumları, sendikalar ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) temsilcilerinin katılımıyla bir icra kurulu oluşturulmuştur.
Strateji, yolsuzlukla mücadelede önleyici ve baskılayıcı önlemler geliştirmeyi ve kamu yönetiminde daha fazla şeffaflık, hesap verebilirlik ve güvenilirlik sunarak kamu yönetişimini ilerletmeyi amaçlamaktadır.
Nisan 2010’da her önlemin kabulü ve uygulanması için takvim belirleyen bir eylem planı Bakanlar Komitesi tarafından onaylanmıştır. Etkin uygulama, kamu yönetimi davranışlarının değişimine katkı sağlayabilecek ve böylelikle dürüstlüğü teşvik edecek, koruyacak ve usulsüz uygulama fırsatlarını azaltacaktır. Bununla birlikte, sivil toplumun katılımının ve icra kurulundaki ve stratejinin uygulanmasındaki rolünün güçlendirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır.
Türkiye, 2010 yılı Haziran ayı itibarıyla Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu’nun (GRECO) 2005 değerlendirme raporundaki 21 tavsiyeden 15’ini uygulamaya geçirmiştir. GRECO raporu özellikle yolsuzlukla mücadele denetim yapısının temsilinin genişletilmesi, yargı bağımsızlığının geliştirilmesi, dokunulmazlık sisteminin reformu ve son olarak Kamu Denetçiliği Kurumunun tesisi konuları başta olmak üzere daha fazla çaba gösterilmesini tavsiye etmektedir. Anayasa değişiklikleri, yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi ve Kamu Denetçiliği Kurumu bakımından ilerlemeye zemin sağlamaktadır.
Aralık 2009’da, Başbakanlık Denetleme Kurulu, Avrupa Dolandırıcılıkla Mücadele Bürosu’nun (OLAF) karşıt kurumu olarak tayin edilmiş ve AB ve Türkiye arasındaki mali işbirliği bağlamındaki usulsüzlüklerin teftişinden sorumlu Dolandırıcılığa karşı Koordinasyon Yapısı (AFCOS) olarak görevlendirilmiştir. (Bkz. 32. Fasıl – Mali Kontrol).
Şubat 2010’da, Anayasa Mahkemesi, Etik Kurulu Kanunu’nun etik kodunu ihlal eden devlet memurlarının isimlerinin yayınlanmasına dair hükmünü, yargı kararı olmaksızın isimlerin yayınlanmasının masumiyet karinesini tehlikeye soktuğu gerekçesiyle feshetmiştir. Etik eğitimi halen devam etmekte olup, merkezi ve yerel yönetimlerde görevli 7000 memur Ekim 2009 ile Eylül 2010 tarihleri arasında eğitim görmüştür. Hükümet Eylül ayında müfettişlerin ve denetçilerin görevlerini ifa ederken uymaları gereken etik koda ilişkin tüzüğü kabul etmiştir. Buna rağmen, etik kurallarının akademisyenler, askeri personel ve yargıya teşmilinde herhangi bir gelişme kaydedilememiştir.
Milletvekillerinin yolsuzlukla ilişkili suçlarda dokunulmazlıklarının sınırlandırılmasında herhangi bir gelişme kaydedilmemiştir.
Siyasi partilerin ve seçim kampanyalarının finansmanının şeffaflığının artırılması amacıyla mevcut mevzuatın tamamlanması ve etkin bir şekilde uygulanması için ilave tedbirler gerekmektedir. Yasa dışı uygulamaların daha iyi tespit edilmesi ve özellikle mevcut denetim mekanizmasının partilerin ve adayların seçim kampanyalarının finansmanını içerecek şekilde genişletilmesi için daha fazla kaynağa ihtiyaç duyulmaktadır.
İlk kez bir Büyükşehir Belediye Başkanının (Adana) Belediye Başkanlığına ilişkin görevleri hakkındaki ciddi yolsuzluk iddiaları nedeniyle 2010 Mart ayında İçişleri Bakanlığı tarafından askıya alınmıştır. İdari ve adli soruşturma devam etmektedir.
Almanya’daki bir dolandırıcılık davasıyla ilgili olarak Deniz Feneri adlı hayır derneğine yönelik 2009’da başlayan soruşturma devam etmektedir. Polis dernek binalarında ve sanıkların evlerinde aramalar yapmıştır. Ancak, henüz mahkemeye iddianame sunulmamıştır.
Sayıştay'ı güçlendirmeyi ve görev alanını genişletmeyi öngören taslak Sayıştay Kanunu, Mayıs ayında Plan ve Bütçe Komisyonu tarafından kabul edilmiş olup, Genel Kurul tarafından onaylanmayı beklemektedir (Bkz. 23.Fasıl – Yargı ve Temel Haklar).
Genel olarak, kapsamlı bir yolsuzlukla mücadele stratejisi ve eylem planının geliştirilmesi, bunun uygulanmasını denetleyecek ve izleyecek bir kurulun oluşturulması ve böylelikle Katılım Ortaklığı önceliklerinin yerine getirilmesi bakımından ilerleme kaydedilmiştir. Bununla beraber, halen pek çok alanda yaygın olan yolsuzluğun azaltılması için stratejinin etkin uygulanması gerekmektedir. Türkiye’nin soruşturma, iddianame ve mahkûmiyet kararlarına ilişkin izleme kaydı geliştirmeye ihtiyacı bulunmaktadır.