Birçok kişi coulrophobia’dan muztariptir, palyaço korkusu tam anlamıyla bir fobi olmasa bile, herkes palyaçoların biraz korkutucu olduğunu kabul ediyor gibi görünüyor. Peki nedenini hiç merak ettiniz mi? Mantıksal olarak bir palyaço makyaj yapan ve gülünç giysiler giymiş olan bir insandır ancak yine de herkesi ürkütmeye meyilli gibi görünürler.
10 – Boyalı Gülümseme
Palyaçoların her zaman gülümsüyor olmasında rahatsız edici bir taraf vardır. Bu kırmızı, boyalı gülüşün sahte olduğunu mantıken biliyoruz. Yine de makyaj yapan kişinin ne zaman gerçek duygularını sergilediğini söylemek daha da zorlaşıyor.
Örneğin Johnny Depp, çocukluğunda palyaçolar hakkında kâbus gördüğünü söyledi. Depp, boyalı gülümsemelerin, palyaçoların mutlu olup olmadığını anlamalarını imkânsız hale getirdiğini ya da yüzünüzü ısırmaya hazır oldukları gerçeğini sakladığını iddia ediyor.
Bu sahte gülümseme, çoğu insanı rahatsız hissettiriyor. Toplumsal yaratıklar olarak birbirimizin duygusal ipuçlarını birbirlerimizle etkileşime girmek, arkadaş olmak, hatta sadece küçük bir konuşma yapmak için okuyoruz. Bir an bile olsa, gülümsemesini durdurmayan normal biriyle konuşmaya çalıştığınızı hayal edin.
Jordan Gaines Lewis, Psychology Today’de palyaçonun boyalı gülümsemesinin, yorumlayabileceğimiz duygularını sınırladığını yazdı. Palyaçolar aynı zamanda gülümsemenizi ister ama biz gülmek ya da gülümsemek istemeyebiliriz. En iyi senaryoda bile, bir palyaço tarafından utanmış veya rahatsız hissettirilebiliriz. Ancak orada gerçek bir korku varsa, bu baskı korkutucu noktaya katkıda bulunabilir.
9 – Tahmin Edilemezler ve Güvenilir Değiller
Palyaçolar delidolu ve çılgınlardır, komedilerinin bir kısmı bundan sonra ne yapacaklarından emin olamamanızdan gelir. 20 kişiden oluşan bir grubu küçücük bir arabaya sığdırmaya çalışıp gömleğindeki bir çiçekten su püskürtebilir veya yüzünüze bir turta atabilirler. Palyaço kimliğinin bir parçası, tipik olarak normal davranış olarak kabul edilemeyecek şeyler yapmasıdır.
İnsanlar, genellikle günlük rutinlerinde hayatlarını geliştirebilirler; öngörülemeyen, kararsız veya güvensiz zamanlarda zihinsel stres ve anksiyete yaşarlar. Dolayısıyla bir palyaço ile etkileşim içinde olmanın korkutucu olabileceği mantıklı olur.
Scientific American’daki bir makaleye göre palyaçolar, maskelerinin genelde kabul edilebilir sosyal davranışlarından vazgeçebilecekleri hissi verdiği “oyunbaz”lardır. Ne yapacaklarından asla emin olamayız çünkü tanım gereği palyaçolar başkalarının tolere edebileceği sınırları zorlamaya çalışırlar.
8 – Bilinmeyenin Korkusu
Sheffield Üniversitesi’nden Dr. Penny Curtis, pediyatrik hastanenin duvarlarında birden fazla palyaço tablosu olduğunu fark etti. Dr. Curtis, palyaçoların bu görüntüleri hakkında nasıl hissettiklerini öğrenmek için hastanede kalan 4 ila 16 yaş aralığındaki 250 çocukla bir anket yapmaya karar verdi. Çalışmasının sonuçları, palyaçoların bu çocukların büyük çoğunluğunu, hatta palyaçolarla ilgili herhangi bir korku filmi izlememiş kadar küçük olanları bile korkuttuğunu gösterdi.
Bu çalışmadan elde edilen sonuç, çocukların onları “korkutucu ve bilinemez” bulduklarıdır. Bir palyaçoya ait bir tabloya bakmak, örneğin bir kedi yavrusu resmine bakmakla aynı değildir. Çocuklar ve yetişkinler, bir yavru kedi resmini görebilir ve otomatik olarak yavru kedinin ne olduğunu anlayabilirler. Bir palyaço görüntüsü, palyaçoların gerçek olduğunu bilmemiz dışında neredeyse yabancı bir görüntüye bakmak gibi soyut bir yaratık gösterir ve sınıflandırmak zordur.
7 – Ürperticiler ve Onlara Karşı Sempati Duymak Zordur
Palyaçolar makyaj yaptıklarında, genellikle her zaman o karakterde kalırlar. Halk, sıradan aktörlerin kariyerleri hakkında genel bir fikir edinmeye alışıktır. Ayrıca, dergilerin kapağında gördüğümüz kişi ile televizyonda veya filmlerde oynadıkları karakterlerle “sahne arkası” klipleri arasında bir fark olduğunu anlarız. Oyunculuğun bir iş olduğunu anlamak bizim için kolay, ama kariyer seçimi olarak bir palyaço olmak istemenin arkasındaki motifleri kavramak çok zordur.
Araştırmacılar Francis McAndrew, Psikolojide Yeni Fikirler başlıklı ders kitabında, “ürperti” oluşturan farklı uyaranları açıklayan bir araştırma yaptı. Birazcık tehditkâr olduğu halde kaçmak için yeterli olmayan “ürkmek” terimini tanımlar.
Bu nedenle, bu kişi etrafınızda iken bir rahatsızlık hissediyorsunuz ve tedirgin oluyorsunuz, çünkü nezaket sebebiyle kaçmak için doğal içgüdülerinizi yok sayıyorsunuz. McAndrew insanları, var olan her mesleğe dair görüşleri üzerine sorgularken, palyaçolar en cesur yöneticiler ve taklitçilerden çok daha ürpertici olarak değerlendirildi.
6 – Toplu Histeri
2016’da “katil palyaço” fenomeni, dünya genelindeki şehirlerde giderek daha fazla garip ve rahatsız edici şeyler yapan palyaçoların video görüntüleri ve raporlarıyla başladı. Böylece “palyaço histerisi” adı verildi.
Bu palyaçoların çoğunluğu basitçe gezinip bir şaka yapmaya çalışıyorduysa da, hepsinin suç işleme niyetinde olduğundan şüpheleniliyordu. Birçok kişi sevdiklerini potansiyel palyaço saldırılarına karşı korumak üzere silahlanmıştı.
Alabama’da palyaço ile ilgili 9 tutuklama bile vardı. Okul saatlerinde şaka olarak ürpertici palyaçolar gibi giyinen çocuklar “dersleri kesintiye uğratıp öğrencileri coulrophobia ile korkuttukları” gerekçesiyle “terör tehditleri” yapmakla suçlandı.
Sosyoloji ve psikolojide bu, bir illüzyonu, bir şeyi tehdit olarak tanımlayan bir grup insan tarafından paylaşılan bir fenomen olarak kitlesel histerinin bir örneğidir. Bu korku ne kadar mantıksız olursa olsun, yaygın paniklere yol açar.
Erika Engelhaupt’ın National Geographic’deki bir makalesinde, sosyal medya toplu palyaço histerisi ile suçlanmaktadır. Bilgiyi anında paylaşmanın kolaylığı ve viral videoların yayılma biçimi sayesinde, gerçekte olduğundan daha sık meydana gelen bir fenomen ortaya çıkarır.
5 – Popüler Kültür
İnsanoğlunun iki çeşit korkusu vardır: Doğuştan gelen korku ve öğrenilen korku. Doğuştan gelen korkuya bir örnek, yükseklik korkusudur. Birçoğumuz, bir uçurumun kenarında dururken ya da uzun bir binayı ziyaret ederken baskın bir korku yaşarız. Korku, hayatta kalma içgüdülerimizin normal bir parçasıdır.
Öğrenilen korkuya mükemmel bir örnek, palyaçoların cinayet eğiliminde olabileceği korkusuna sebep olan kişi John Wayne Gacy’dir. O boş zamanlarında palyaço gibi giyinen bir seri katildi. Hikayesi, daha önce coulrophobia’sı olmadığı halde, insanlarda coulrophobia gelişmesine neden olan, kabuslar için yakıt kaynağıydı.
Suçlarını takip eden yıllarda, palyaçolar korku filmlerinde önemli karakterler haline geldi. Stephen King’in It’i ya da Poltergeist’in izlenmesi, çoğu insanın palyaçolardan korkmasına neden olabilir.
Popüler kültürde, palyaço korkusu yeni değil. Orijinal ünlü palyaçolardan biri olan Joseph Grimaldi, alkolizmden öldü. Charles Dickens Grimaldi’nin anılarını düzenleme sorumluluğunu üstlendi ve Grimaldi’nin karanlık bir resmini çizdi. Dickens, Grimaldi’nin şu sözünü kitaba dahil etti: “Bütün gün asık suratlıyım, ama yine de bütün gece güldürüyorum.”
Bu, toplumun, belki de palyaçonun mutlu makyajının arkasındaki gizli karanlığa ilk bakışlarından biriydi. İngiliz Profesör Andrew McConnell Stott, Dickens’ın palyaçoların göründükleri gibi olmadığını anlattığı için toplumdaki korku kıvılcımını tutuşturduğuna inandı.
4 – Çocukluk Travması
National Geographic tarafından filme alınan bir belgeselde palyaçoları içeren bir çocukluk travmasına maruz kalmış bir kadın açıkça çığlıklar atıyor ve onları gördüğünde korkuyla ağlıyor. Terapisinin bir parçası olarak maruz kaldığı palyaçoların oyuncakları ve görüntüleri bile onu isyan ettiriyor. Psikolog ofise bir palyaço getirdiğinde, dehşete kapılan kadın kendini zorlukla toparlayabiliyor.
Psychology Today’in bir makalesinde, bir kadın 1960’lı yıllarda Bozo the Clown TV şovunda gönüllü olma travmatik deneyimini anlatıyor. Kucağına oturup boyalı gülümsemesine rağmen kaşlarını çattığını yakından görmek zorunda kaldı. Ayrıca alkol kokuyordu.
Panikledi ve küfür etmeye başlayan Bozo’nun dört bir yanına kustu. Mutlu palyaçonun illüzyonu paramparça oldu ve bu deneyim onu o zamandan beri travma ile yaşamasına neden oldu. Büyük olasılıkla bir coulrophobia vakası olan birçok kişi, sirkte veya doğum gününde palyaço korkularına neden olan travmatik deneyimler yaşıyor olabilir.
3- Aşağılık ve Üstünlük Kompleksleri
Tarih boyunca, bir palyaçonun amacı izleyicinin benlik saygısına yardımcı olmak olmuştur. Kral soytarıları (diğer adıyla “şaklaban”) çok aptalca olduğu için güldürürdü ve palyaçolar da genellikle aynıdır.
Theodora Vakfı tarafından yapılan bir araştırmada, araştırmacılar palyaçolarla Kanada’daki Ontario, pediyatrik hastanelerine gitti. Araştırmacılar bulgularında, aptalca veya aptal oldukları için başkasına güldüklerinde, çocukların kendilerini daha iyi hissettiklerini belirtti. Bu, ölümcül hasta çocuklara umutsuzca ihtiyaç duyulan bir ego desteği verir.
Bununla birlikte, bu tip bir mizah, ortalama bir kişi için en iyisi olmayabilir. Psychology Today’e göre, başkalarına karşı üstün hareket eden insanlar aslında çok güvensizdir ve başkalarından kendilerini iyi hissetmek için güvence istemektedirler. University of California Berkeley yayın organı olan Greater Good’a göre, mutlu insanlar başkalarından üstün olma ihtiyacı duymazlar.
Kısacası, adil bir mutluluk ve benlik saygısı olan ortalama bir kişi, palyaço gibi birisine gülmeye çalışmaz. Birçok kişi hayatlarında böyle bir kahkaha istemediğinden veya buna ihtiyaçları olmadığından, bunu zorlamak isteyen bir palyaçonun etraflarında olmasından rahatsızlık duyarlar.
2 – Artık Komik Değiller
Zaman içerisinde, güncel komedi, güncel olaylara ve kültürel lezzetin doğal bir gelişimine bağlı olarak değişti. Örneğin, bir muz kabuğuna düşen ya da arkadaşlarının başlarına dev bir çekiçle vuran bir palyaçoyu görürsek, bu bir fiziksel ya da “kaba” komedi örneği olurdu. Bununla birlikte, kaba komedi bir süredir popüler değil, çünkü toplum diğer insanların acısına daha fazla sempati duyuyor.
Palyaçolara karşı olan rahatsızlığımız kısmen eğlenceli bulduğumuz kültürel değişmelere bağlanabilir. NPR ile röportajda Linda Rodriguez McRobbie, insanların palyaçolara karşı yıllarca dikkatli davrandığından söz ediyor. Sonra, 1960’lı yıllarda palyaçolar, Ronald McDonald ve Palyaço Bozo gibi karakterlerle popülerlikte ani bir yükselme gösterdi. McRobbie, popülaritesinin o dönem için sadece bir moda olduğuna ve topluluğun palyaçoları komik olmaktan çok ürpertici olarak gördüğü normal durumuna geri döndüğüne inanıyor.
Çocuklar ve yetişkinler, komik bulamadıkları bir şeye gülmeleri beklenirken kafaları karışabilir ve rahatsız olabilirler. İnsanların, özellikle de çocukların, nasıl tepki vereceğinden emin olmadığı durumlarda sosyal endişe ve korku hissetmek ortak bir konudur.
1 – Freud’un Tekinsiz Teorisi
Dünyaca ünlü psikolog Sigmund Freud, 1919’da yayınlanan “The Uncanny” yayınında tanıdık ve aynı zamanda henüz yabancı olan bir şeyden korktuğumuzu açıklıyor. Freud, kopmuş kafası veya uzuvları olan bir insanın varsayımsal örneğini kullanarak, hala bozulmamış olanlar yerine, anında farklı vücut parçalarına odaklanacağımızı söylüyor.
Gerçek hayatta olan bir örnek olarak bir amputeyi gördüklerinde kaç çocuğun korktuğu verilebilir, çünkü o kişinin bacaklarının neden gittiğini anlayamazlar. Ayrıca bu durum birçok yetişkini çeşitli nedenlerle üzgün veya rahatsız edici hale getirir.
Harvard Üniversitesi’nden Profesör Steven C. Schlozman palyaçolarla karşılaştırarak “tekinsiz” teorisini irdeliyor. Bir palyaçonun bir insana- ağız, burun, kulaklar, eller, ayaklar ve saç – benzer özelliklere sahip olduğunu açıklıyor. Bununla birlikte, bir palyaçonun vücut parçaları büyütülmüş veya abartılmıştır -dev ayakkabı, anormal derecede büyük dudaklar, beyaz bir yüz üzerinde boyanmış ve büyük kırmızı bir burun; tıpkı ampute örnekleri gibi- insanlar diğer insanların farklarını benzerliklerden çok daha kolay fark eder ve bu durum korku ve rahatsızlık yaratabilir.
Yazan: Shannon Quinn
Çeviren: İlknur Aktulan
Kaynak: listverse
Libido Dergisi’nde yayımlanan, Libido Dergisi yazar ve çevirmenlerine ait herhangi bir yazı, çeviri, makale ve haber izin alınmadan basılı olarak ya da internet ortamında kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayınlanamaz. İzinsiz kullananlar hakkında hukuki yollara başvurulacaktır.