“Ülkenin nüfus olarak daha fazla kişisini oluşturan cumhuriyetçiler Franco rejiminden genel olarak hiçbir zaman memnun olmadılar. Memnun olmayanların en başında da akademisyenler ve aydınlar geliyordu. Birçok aydın Franco tarafından öldürüldü ya da sürüldü. 1936 yılında Madrid’den Granada’ya giden ve Altın Çağ klasiklerini tiyatro oyunu yaparak insanlara anlatmak üzere yola çıkan şair, tiyatro yazarı, ressam ve müzisyen olan Federico Lorca, Franco yanlısı militanlarca kurşuna dizildi.198 Federico Garcia Lorca hiçbir zaman anarşist ya da milliyetçilerin temellerini sarsacak bir şair olmadı. Lorca sadece cumhuriyetçilerin çok sevdiği aydın bir şairdi. Frankist düşünce biçiminin bir diğer ve en büyük kurbanı olan aydınlardan birisi de hiç şüphesiz Miguel de Unamuno’ydu. Unamuno ilk etapta Franco’nun savunduğu değerlerin Hristiyanlığın ve milli bağımsızlığın yükselmesine fırsat vereceğini düşünüyordu. Bu sebepten Cumhuriyet rejimi tarafından Salamanca Üniversitesi’ndeki rektörlüğüne dahi son verilmişti. Öyle ki Salamanca milliyetçilerin eline geçince rektörlük görevine milliyetçiler tarafından yeniden atandı. Lakin bir süre sonra özellikle Falanj hakkındaki düşüncelerini Salamanca Üniversitesi’nin akademik açılış yılı seremonisinde askerler ve onu izleyen diğer Franco yanlılarının karşısında, Falanj’ın basit bir İtalyan faşizmi taklidi olduğunu ve gelinen noktanın ayrıcı, sorgulayıcı, eleştirel zekaya nefret duyan ve bilen zihinleri öteleyen bir yer olduğunu söyleyince onu dinleyen yüksek rütbeli askerlerden tepki aldı. Salondaki askerler bu sözler üzerine “Una! Grande! Libre! Espana!”199 nidaları atmaya başladılar. Bu sözler Unamuno’nun Bask kimliğinden dolayıydı. Unamuno nidalara karşılık: “Ben bir Bask’ım fakat yıllarımı sizlere sizin hiç bilmediğiniz İspanyolcayı öğretmek için harcadım. Kendimi buna adadım.” karşılığını verdi.200 Bu sözlerden sonra salonda kargaşa başladı. Franco’nun en yakın arkadaşı ve İç Savaş’ın generallerinden olan Milan Astray, Unamuno’nun bu konuşması üzerine; “Gebersin aydınlar! Kahrolsun zekâ! Yaşasın ölüm!” diye bağırdı. O gün Salamanca Üniversitesi’nde akademik yıl açılışıyla beraber aynı zamanda Kristof Kolomb’un Amerika kıtasını keşfettiği gün olarak tarihe geçen ve ırk bayramı olarak belirtilen günün de kutlaması yapılıyordu. Franco o gün konuklar arasında değildi lakin ateşli savunucuları ve silah arkadaşları şiddetli bağırtılar eşliğinde Unamuno’nun kürsüden inmesini istediler. Milan Astray’ın koruma subayları tam Unamuno’ya saldıracakken o sırada konuşmayı ön sıradan dinleyen Franco’nun eşi Carmen Polo eserlerine büyük hayranlık duyduğu Unamuno’nun koluna girdi ve salondan birlikte ayrılarak ona bir şey olmasını engelledi. Unamuno Salamanca Üniversitesi rektörlüğü görevinden alındı, ev cezasına çarptırıldı ve birkaç ay sonra 31 Aralık 1936’da vefat etti.201”
198 Ian Gibson, Lorca’nın Öldürülüşü, Çev: Murat Belge, Kavram Yayınları, İstanbul, 1994, s. 56 46
199 “Tek! Büyük! Özgür! İspanya!” 200 Preston, Franco, s. 192 201 Preston, a.g.y.
200 Preston, Franco, s. 192
201 Preston, a.g.y