Gagavuzlar
- Yaşadıkları bölge : Balkanların kuzey doğu kesimi
- Din : Hristiyan
- Köken : Uz/ Oğuz
- Dil : Gagavuzca
Hristiyanlaşmış fakat kimliklerini yitirmemiş Türk boylarından biri olan Gagavuzlar’ın önemli bir kısmı özerk statüye sahip oldukları Moldova’da yaşarlar. II. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar Moldova sınırları Karadeniz’e kadar uzanmakta iken bütün Gagavuzlar bir arada yaşıyordu. Stalin Besarabya’nın güneyini Ukrayna’ya verince Gagavuzlar ikiye bölündü. Çuvaşlar bir yana bırakılırsa Gagavuzlar Müslüman olmayan tek büyük Oğuz boyudur. XX. yüzyılın ikinci yarısında dil esası üzerine kurulan etnik-millî kimliklerini kabul ettirmeyi başarabildiler. XIX. yüzyılın başları Gagavuz tarihinin dönüm noktası oldu. 1806 ve 1812 Osmanlı-Rus antlaşmaları ile Besarabya, Rusya’ya kaldı. 1812 antlaşması gereğince Bucak’ta bulunan Müslüman halk tamamıyla buradan çıkarılarak güneye Dobruca’ya veya Kuzey Kafkaslar’a sürüldü. Onlardan boşalan köylere ise Dobruca’dan gelen Gagavuzlar ve Bulgarlar yerleştirildi. 1812-1830 arasında Gagavuzlar toplam on dokuz köy kurdu. Gagavuzlar, 1856-1878 yılları bir yana bırakılırsa XIX. yüzyılı Rus idaresinde geçirdiler. Kendi dillerinden başka dil bilmeyen Gagavuzlar’ı Hristiyanlığa ısındırmak amacıyla Rus idaresi dinî kitapları Gagavuzca’ya tercüme ettirdi.
Gagavuz tarihinin önemli bir dönüm noktasını Besarabya’nın 1918’de Romen idaresine geçmesi oluşturdu. Büyük Romanya, 1938 yılına kadar ülkede yaşayan azınlıklara oldukça iyi muamele etti. Fakat ortaya çıkan aşırı milliyetçi, faşist idareler azınlıklara kötü davrandı. Romen hükümeti Gagavuzlar’ın Slavlaşmasını önlemek amacıyla tarihî kimliklerini bulmalarını destekledi. Gagavuzlar 1940-1941’de tekrar Sovyet idaresine girdi, ardından 1941-1944 yıllarında Romen hâkimiyetinde kaldı. 1944-1991 arasında ise Sovyet idaresinde yaşadılar. Sovyet idaresi süresince komünist parti kendine yerli kadro yetiştirmek amacıyla birçok Gagavuz’a yüksek tahsil görme ve meslek sahibi olma imkânını sağladı. Amaç Gagavuzlar’ı Ruslaştırmak ve Romen çoğunluğun gücünü kırmaktı. Gagavuzlar ilk defa 12 Kasım 1989 tarihinde Gagavuz Otonom Cumhuriyeti’ni ilân ettiler. Bunu 19 Ağustos 1990’da merkezi Komrat’ta olan bir Gagavuz Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin ilânı takip etti. Bu hareket Sovyet hükümeti ve bu hükümetin emrinde bulunan 98. Hava Tümeni’nden destek gördü. Askerî kıskaç içinde kalan Moldovan hükümetinin hareket serbestisi daralınca Gagavuzlar da serbest hareket imkânını buldular.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Karpat, Kemal, Gagavuzlar, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1996, c.13, sf. 288-291
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
İbrahim Şinasi
İstanbul’un Cihangir semtinde doğmuş olan İbrahim Şinasi’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Üzerinde tartışmalar olmasına rağmen bugün sahip olunan kaynaklara göre doğum yılı 1826 olarak kabul edilir. Babası, Osmanlı ordusunda topçu yüzbaşı olan Mehmet Ağa, annesi ise Esma Hanımdır. Babasının, Rusya ile yapılan savaşta Şumnu mevkiinde 1828 yılında şehit düşmesi üzerine İbrahim Şinasi henüz iki yaşında iken yetim kaldı. Babasının şehit düşmesinin ardından yokluk içerisinde geçen bir çocukluk yaşadı.
-
Aydın Sayılı
Gaziantepli bir ailenin çocuğu olan Aydın Sayılı ilköğreniminden sonra eğitimine Ankara’da devam etti ve Atatürk’ün tâlimatıyla 1933’te Harvard Üniversitesi’nde bilim tarihi okumak üzere Amerika’ya gönderildi. Çalışmalarını ünlü bilim tarihçisi George Sarton’un yanında sürdürdü ve The Institutions of Science and Learning in the Moslem World başlıklı teziyle -bilim tarihinde ilk defa- doktora yaparak 1943’te Türkiye’ye döndü. Aynı yıl Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ne asistan olarak girdi; 1946’da doçent, 1952’de profesör, 1958’de ordinaryüs profesör oldu. 1974’te felsefe bölümü başkanlığına getirildi. 1983’te emekliye ayrıldıysa da bir süre daha yüksek lisans ve doktora dersleri verdi. 1984’te, 1947 yılından beri üyesi olduğu Türk Tarih Kurumu’na bağlı Atatürk Kültür Merkezi’nin başkanlığına getirildi ve kuruluş çalışmalarını yürüttü. İngilizce, Fransızca, Almanca, Farsça ve Arapça bilen Aydın Sayılı’nın başta doktora tezi olmak üzere hemen bütün eserleri İslâm dünyası ve Müslüman Türkler’in felsefesi ve özellikle ilmî faaliyetleri üzerinedir.
-
-
Sarı Saltuk
Anadolu ve Rumeli’nin Türkleşip İslâmlaşmasında etkin rol oynayan Sarı Saltuk’un bu yönü mitolojik kimliğinin gölgesinde kaldı. Mücahid-gazi, gazi-derviş, alp-eren, mübarek zat, ermiş gibi sıfatlarla anılan Sarı Saltuk Sünnî, Alevî ve Bektaşî çevrelerince farklı yönleriyle benimsenmiş önemli bir isimdi. Hayatından daha çok menâkıbnâme türündeki eserlerde bahsedildi. Hakkında kaleme alınmış müstakil eserlerin en önemlisi Cem Sultan’ın, onun türbesini ziyaret edip menakıbını dinledikten sonra Ebülhayr Rûmî’ye yazdırdığı Saltuknâme’dir. Dobruca’da iki kasabada otuz kırk obalık bir nüfus oluşturan Türk gruplarına Sarı Saltuk liderlik yaptı, ancak Bulgar beylerinin bölgede güç kazanmasıyla birlikte bunlar Batı Anadolu’ya geçerek Karesi’ye yerleşti. Ölümüne kadar burada yaşadı. Dobruca halkı Sarı Saltuk’un vefatından sonra dinleri dâhil bütün kimliklerini kaybetti. Bunlar kendilerini Dobruca’ya yollayan İzzeddin Keykâvus’un isminden dolayı Gagavuz adını alan topluluk olup halen bir kısmı Dobruca’da, Varna’nın kuzeyindeki bazı köylerde ve daha çok Moldova Cumhuriyeti’nde yaşamaktadır.
-
Hamza bin Abdülmuttalib
Bedir Savaşı’nın önde gelen kahramanlarından Hz. Hamza Hz. Peygamber’in amcası ve Uhud şehitlerindendi. Bedir Savaşı esnasında Kureyş’in bazı ileri gelenlerini öldürdü. Bundan dolayı özellikle Hamza’dan intikam almaya çalışan müşrikler, Cübeyr b. Mut‘im’in Habeş asıllı kölesi Vahşî b. Harb’e Uhud Gazvesi’nde Hamza’yı öldürdüğü takdirde âzat edileceğine dair söz verdiler. Hz. Hamza, Uhud Gazvesi öncesinde Medine’de kalınıp savunma yapılması veya şehrin dışında düşmanla savaşılması konusu tartışılırken Resûl-i Ekrem’e ikinci şıkkı tercih ettiğini söyledi. Bu gazvede de kahramanca savaşan ve otuz bir kişiyi öldüren Hamza, Hz. Peygamber’in uyarısına rağmen okçuların yerlerini terk etmesi yüzünden İslâm ordusu bozguna uğrayınca, düşmanla çarpışmaya devam etti. Bir taşın arkasına gizlenip Sibâ‘ b. Abdüluzzâ ile vuruşmasını seyreden Vahşî, Hz. Hamza’nın Sibâ‘ı öldürdükten sonra kendisinin bulunduğu yere yaklaştığını görünce mızrağını fırlatarak onu şehit etti. Resûl-i Ekrem Hz. Hamza’yı bu durumda görünce çok üzüldü. Ve cenaze namazını kendisi kıldırdı; arkasından da diğer şehitlerin namazı kılındı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun