Curt Kosswig ve Mustafa Kemal Atatürk
1945-50li yıllar, 2. Dünya Savaşının insanlar üzerindeki izleri henüz tazedir. Kosswige Anadolu gezilerindeki kahve sohbetlerinde köylüler tarafından şöyle sorular yöneltilir. "2. Dünya Savaşında neden ülkende değildin, neden ülkenin yanında savaşmadın? Hitler büyük adam, değil mi?" Kosswig kendisini zor duruma düşüren bu sorulara, "Ben Nazilere karşıyım" diye yanıt vermek istemez, zaten içine düştüğü durumdan yeterince utanç duyduğu memleketini, insanlar karşısında kötülemekten hoşlanmaz. Şöyle yanıtlamayı yeğler: "Savaş sırasında, Türkiyedeydim. Hükümet göndermedi beni. Atatürk çok daha büyük bir adam".
Gerçekten Kosswig, Atatürke büyük hayranlık ve sempati duymaktadır. Kimi fiziksel özellikleri nedeniyle, kendisini Atatürke benzettiklerinde gururlanır, "Atatürk filminde Atatürkü oyna deseler, memnuniyetle oynarım" der, yarı şaka-yarı ciddi. Hamburg Üniversitesinde çalışırken, Anadolu gezilerine getirdiği öğrencileriyle, önce bir Anıtkabire uğrar.
Bütün dünya Atatürkü bayrak yapmışken
1950de Demokrat Parti seçimleri kazanınca, Atatürkü kötüleme kampanyası da başlamıştır. Baltalimanında, el ayak çekildikten sonra bir-iki kadeh içme alışkanlığında olan Kosswig, bir akşam kendisine eşlik eden Cafer Türkmene cebinden çıkardığı fotoğrafı gösterir:
"Kim bu?"
"Atatürk".
"Nereden çıktı biliyor musun bu fotoğraf? Tunusun bağımsızlığı için savaşan milliyetçilerin cebinden. Sizin bir Atatürkünüz var, bütün dünya için bayrak. Ama bazılarınız tutuyor, onu yerden yere vuruyor. Anlamıyorum, ne büyük aptallık! Atatürkü kötülemekle ne kazanacaksınız "
İlk görüşte oluşan derin sempati
Kosswigin Atatürke duyduğu derin sempati, onu ilk gördüğü anda, ister istemez yaptığı bir kıyaslamayla oluşmuştur. Vedat Nedim Tör, Atatürkün 100. yılı anısına, 1981de yapılacak bir dizi yayın için, Türkiyede görev yapmış ve o yılda hayatta olan yabancı bilim insanlarından bir yazı ister. Kosswig aşağıdaki yazıyı Vedat Nedim Töre iletir. Vedat Nedim Tör, gelen birkaç yanıtı broşür olarak Yapı Kredi Yayınlarından yayımlanmıştır:
"Türkiyenin yaratıcısı"
"1935 yılında, Türkiyeye iltica etmiş olan dostlarımı, Hitlerin o ünlü polis örgütünün haberi olmadan gizlice ziyaret etmeye geldiğim sıralardı. Dostlarımın 14 yaşındaki kızıyla, Bebekte, o zamanlar henüz temiz olan Boğazdaydım. Güneş ışınlarının aydınlattığı suda oynaşan balıkları seyrediyorduk. Cevdet Paşa Caddesinin durumu hiç de iyi değildi. Henüz asfaltlanmamıştı ve çukurlarla doluydu. Bunların üzerinden, zaman zaman, nadiren ve güçlükle arabalar Hisara doğru gitmeye çalışıyorlardı. Birdenbire, neredeyse yürüyen, üstü açık bir arabanın bize yaklaştığını gördük. Çünkü dostum bir çığlık atarak, parmağıyla arabanın içinde oturanlardan birini gösterdi: İşte bak, Atatürk! Atatürk bunu duymuş ve dostumun el hareketini görmüş olmalıydı. Arabası yavaş yavaş ilerlerken, bize el salladı. Şu kıyaslamayı yapmak zorunda olduğumu hissettim: Demek ki yeni Türkiyenin yaratıcısı, hiç korunma gereksinimi duymadan davranabilen ve salt insancıl bir duyguyla, küçük bir kıza el sallayabilen bir adamdı. Almanyayı mahveden adam ise, asla, böyle herhangi biri olarak görünmedi; her zaman ordunun, polisin ve SSin kalın koruma duvarı arkasında kaldı".
DİPNOTLAR / KAYNAKLAR
Cafer Türkmen ile söyleşi, 14 Ekim 2005. Cafer Beyin Kosswiglerin evine komşu olan Bebekdeki evinde, önemli bir bölümüne Prof. Dr. Orhan Küçükerin de katıldığı yaklaşık 4 saatlik bir görüşme gerçekleştirdik.
Bu yazının hazırlanmasında, büyük yardım ve desteğini gördüğüm Prof. Dr. Orhan Küçükere teşekkürü borç biliyorum. Sayın Küçüker, Kosswig ile ilgili her türlü kaynağa ve kişilere ulaşmamı sağladı. Cafer Türkmen ve Prof. Dr. Aykut Kazancıgil ile yaptığım söyleşilere, bizzat eşlik etti. Sayın Türkmene ve Sayın Kazancıgile de görüşmelerimizde verdikleri değerli bilgiler için minnettarım.
Prof. Dr. Orhan Küçüker, yöneticisi olduğu, İÜ Fen Fakültesi Doğal Zenginlikleri Araştırma ve Uygulama Merkezinin (DOZEM) bir çalışması olarak, "Türk Doğa Bilimcileri Biyografiler Serisi" hazırlıyor. Bu seri çerçevesinde, Prof. Dr. Dinçer Gülen ve Prof. Dr. Orhan Küçüker, DOZEMin bülteni, Acta Naturaenin 4. sayısında, geniş bir makaleyle Curt Kosswigin Türkiyede yaptığı bütün bilimsel çalışmaları ve yayınları takdire değer bir emekle derlemiş bulunuyorlar. Çok faydalandım. Kaynaklar deyince, Curt Kosswigin yaşamını konu edinen "Boğaza Sürgün" filmini atlayamam. Çok değerli bir çalışma gerçekleştirilmiş. Sayın Cafer Türkmene Kosswiglerin gezilerinde çektiği resimleri kullanmamıza, ayrıca bilim tarihinin duayenlerinden Sayın Aykut Kazancıgile de, Serpil Bozkurt ile ortak olarak çevirdiği Horst Widmannın Atatürk ve Üniversite Reformu kitabına tamamlayıcı olarak yaptığı eklerden, Curt Kosswigin belge değerindeki iki yazısını yayımlamamıza izin verdiği için de teşekkür ediyorum.
Nalân Mahsereci