Bu hafta, Filistin'in kendi kaderini tayin etmesini amaçlayan Oslo Anlaşmalarının 30. yıldönümü kutlandı. Bu olay , Filistin'in devlet olma arayışındaki yerine getirilmemiş vaatlerin ve çözülmemiş mücadelelerin keskin bir hatırlatıcısı oldu.
Filistin'in devlet olup olmadığına ilişkin basit soru, Filistin'in tanınma, onur ve insan haklarına yönelik daha geniş mücadelesini gölgeliyor.
Çoğunlukla hukuki teknik ayrıntılara takılıp kalan akademik, siyasi ve kamusal tartışmalar , İsrail işgali altındaki Filistinlilerin yaşanmış gerçeklerini ve onların amansız egemenlik arayışlarını yakalamakta yetersiz kalıyor.
Egemenliği yeniden düşünmek
- Bir bölge içindeki iç otoriteyi ve yönetimi ifade eden iç egemenlik;
- Malların, insanların ve bilginin sınırlar arası hareketi üzerindeki kontrole odaklanan karşılıklı bağımlılık egemenliği;
- Diğer devletler ve uluslararası kuruluşlar tarafından tanınmaya ilişkin uluslararası yasal egemenlik;
- Vestfalya egemenliği , dış güçlerin iç işlerine karışmamasını vurguluyor.
Kitabın yayınlanmasından bu yana neredeyse 25 yıl geçmesine rağmen, bu yönler hâlâ devlet olmanın çeşitli yönlerini anlamak için incelikli bir çerçeve sağlıyor ve Filistin'in egemenlik arayışının daha kapsamlı bir şekilde araştırılmasına olanak tanıyor.
Filistin devletinin tarihine Krasner'in egemenlik kategorilerindeki değişimler damgasını vurmuştur. Bunları anlamak, Filistin devleti arayışındaki karmaşık dinamiklere ve temel zorluklara ışık tutabilir.
Yurtiçi egemenlik
Filistin'in iç egemenlik veya Filistin toprakları üzerinde kontrol sahibi olma mücadelesinin kökleri, 1948'de İsrail Devleti'nin kurulmasına yol açan İngiliz Mandası dönemi olarak bilinen döneme kadar uzanabilir.
1967'deki Altı Gün Savaşı'nın ardından İsrail'in Batı Şeria ve Gazze Şeridi'ni işgal etmesi iç kontrolü daha da karmaşık hale getirdi.
1993 ve 1995 Oslo Anlaşmaları, Filistin'in belirli alanlarda özyönetimine yönelik bir çerçeve sağladı ancak tam egemenliği çözümsüz bıraktı. Filistin politikasındaki iç bölünmeler iç egemenliği daha da zayıflattı.
Karşılıklı bağımlılık egemenliği
İsrail'in hareket ve ticaret üzerindeki kısıtlamaları, tarihsel olarak Filistinlilerin sınır ötesi akışları kontrol etme çabalarını sınırladı.
1994 Paris Protokolü, İsrail ile Filistin toprakları arasındaki ekonomik ilişkileri düzenlemeyi amaçladı, ancak İsrail mallarına ve işgücü piyasalarına orantısız bir bağımlılığa yol açtı.
2007'den bu yana Gazze'ye uygulanan abluka, karşılıklı bağımlılık egemenliğini daha da kısıtladı.
Uluslararası yasal egemenlik
Filistin'in uluslararası yasal egemenliğine giden yolculuk, Arap Birliği'nin 1974'te Filistin Kurtuluş Örgütü'nü Filistin halkının tek meşru temsilcisi olarak tanıması gibi önemli kilometre taşlarını da içeriyordu.
1988'deki Filistin Bağımsızlık Bildirgesi 70'ten fazla ülkeden tanındı. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 2012 yılında Filistin'i üye olmayan gözlemci devlet olarak kabul etmesi daha fazla ilerleme kaydetti, ancak BM'ye tam üyelik hala zor.
Vestfalya egemenliği
Filistin işlerine karışmama ilkesine İsrail işgali, yerleşimlerin genişletilmesi ve uluslararası arabuluculuk çabaları sürekli olarak meydan okuyor.
Barış süreci genellikle ABD, Rusya, Avrupa Birliği ve İsrail-Filistin barış meseleleri üzerinde çalışması beklenen Birleşmiş Milletler'den oluşan Dörtlü olarak bilinen grubun önderlik ettiği müzakereler veya girişimler yoluyla dış etkiyi içerir.
Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesi ve Dörtlü'nün uzun süre hareketsiz kalmasının ardından grup, meşruiyetten yoksun olmakla eleştirildi.
Son gelişmeler
Eski başbakan Salam Fayyad'ın liderliğinde ve Filistin siyasetindeki iki büyük grup (Fetih ve Hamas) arasındaki ayrılığın ardından Filistin Yönetimi'nin uluslararası stratejisi, egemenliğin çeşitli boyutlarından yararlanmayı hedefliyordu. Bu, küresel varlığını güçlendirme ve ülke içindeki hakimiyetini güçlendirme çabası.
Karşılıklı bağımlılığın egemenliğini artırmak için uluslararası kuruluşlarla işbirliği yapan Filistin, 2011 yılında BM üyeliğine başvurdu ve aynı yılın Ekim ayında uluslararası normlara uygun olarak UNESCO üyesi olarak kabul edildi.
Vestfalya egemenliğinin (Filistin işlerine karışmama ilkesi) bu arayışı, Filistin'in iç otorite hakkını savunan 139 BM üyesi devlet tarafından tanınmasındaki başarısında açıkça görülüyor.
İç egemenliği pekiştirme çabaları , Mayıs 2012'de El Fetih ile Hamas arasında imzalanan Kahire Anlaşması'na da yansıdı ve 2011 ile 2018 yılları arasında uzlaşma girişimleri başarısız olsa da yine de iç uyumu vurguladılar.
2012 yılında BM Genel Kurulu tarafından Filistin'e üye olmayan gözlemci devlet statüsü verilmesi, uluslararası hukukta tanınmayı sağlayarak uluslararası hukuki egemenlik açısından önemliydi.
Şiddet, aksilikler
Filistin'in devlet olma çabasındaki mücadeleler ve aksaklıklar, her biri Filistin egemenliğinin farklı boyutlarını baltalayan ABD politikasındaki son değişikliklerle daha da kötüleşti.
İsrail güçleri, 2022'de Batı Şeria'da, BM'nin son büyük Filistin ayaklanmasının ardından 2005'te ölümleri kaydetmeye başlamasından bu yana herhangi bir yılda olduğundan daha fazla Filistinliyi öldürdü.
2009'dan 2017'ye kadar Barack Obama yönetimi altında ABD, iki devletli çözümü müzakere edemedi ve İsrail'e askeri yardımı artırdı. Amerikan müdahalesinin Filistin egemenliği üzerinde çok az etkisi oldu.
Donald Trump yönetiminin 2017'den 2021'e kadar İsrail yanlısı duruşu , 2017'de Kudüs'ün İsrail'in başkenti olarak tanınması ve 2020'deki İbrahim Anlaşmaları da dahil olmak üzere, ABD'nin iki devletli çözüme yönelik önceki taahhütlerini aşındırarak Filistinlilerin uluslararası yasal egemenlik iddialarını baltaladı.
Joe Biden yönetimi, iki devletli çözüme desteğini yeniden teyit ederken, Trump'ın yaklaşımından önemli ölçüde sapmadı ve Filistin'in iç ve uluslararası yasal egemenlik özlemlerini karşılanmadı.
Bu arada, Başbakan Binyamin Netanyahu liderliğindeki mevcut İsrail hükümeti, Filistin devletine karşı aşırı bir düşmanlık sergiledi.
Uluslararası politika
Bu politika başarısızlıkları, Filistin'le uluslararası ilişkilerin karmaşık ve çoğu zaman çelişkili doğasını yansıtıyor ve devlet olma umutlarını küresel politikaya karışmış halde bırakıyor.
Filistinlilerin devlet olma arayışı, İsrail'in yenilenen kararlılığı , artan umutsuzluk, şiddet ve artan uluslararası ilgisizliğin cesaret kırıcı ortamında artık bir seraptan biraz daha fazlasıdır .
Herhangi bir biçimde Filistin devletini sürdürmek şu anda giderek daha zor görünüyor. Ancak en azından Filistinliler, İsraillilerin sahip olduğu haklara eşit ve eşit olan tüm sivil ve siyasi hakları hak ediyor.
Devlet olmanın siren şarkısı - özellikle de Oslo anlaşmalarından bu yana ne anlama geldiği anlamında - artık bizi bu hedeften uzaklaştırmamalı.
Senior Research Fellow, Centre on Governance, L’Université d’Ottawa/University of Ottawa