Ne kadarı kurgu ne kadarı gerçekçi? Bilim insanları felâket filmlerini değerlendirdi
Pandemiler, yapay zekâ, nükleer silahlar, iklim krizi...
The Terminator'dan The Day After Tomorrow'a, sinema endüstrisi, dünyanın sonunun nasıl geleceğine dair tüm alternatifleri işledi. Peki bu felaket senaryoları ne kadar gerçekçi?
"Filmlerde olur öyle şeyler" dediğinizi duyar gibiyiz ancak uzmanlar bazı filmlerdeki felaketlerin gerçekten yaşanabileceğini belirtiyor. İşte uzmanların gözüyle gerçeğe en uygun ve en uzak felaket filmleri...
GÖKTAŞI ÇARPMASI
Dünyaya çarpan göktaşları, senaristlerin felaket denince ilk aklına gelenlerden. Örneğin 1998 yılında bu konuya odaklanan bir değil iki film vizyona girdi: Armageddon ve Deep Impact.
İki filmde de özetle dev bir göktaşının Dünya'ya çarpmasıyla insanlığın sonunun gelme ihtimali işleniyordu. Bu biraz iddialı bir konsept gibi görünse de imkânsız değil. Örneğin dinozorların çapı 10 ila 16 kilometre olan ve 193 kilometre çapındaki Chicxulub kraterini oluşturan bir göktaşı nedeniyle yeryüzünden silindiği biliniyor.
Ancak Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) gezegen savunma dairesi başkanı Richard Moissl, Daily Mail'e yaptığı açıklamada, Deep Impact'teki gibi bir olayın yaşanma ihtimalinin oldukça düşük olduğunu belirterek, "Bir göktaşının çarpma riskinin büyüklüğü, göktaşının ebatlarına bağlı" dedi.
Aslına bakılırsa Dünya'ya sık sık küçük uzay kayaları çarpıyor. Ancak bunlar oldukça ufak oldukları için atmosferde yanıp yok oluyor.
Dünya'ya zarar verebilecek kadar büyük göktaşları ise oldukça nadir.
Öte yandan Armageddon'da, insanlığın göktaşına hazırlanmak için sadece 18 günü vardı. Ancak gerçekte öyle bir göktaşının Dünya'ya yaklaştığını bir asır öncesinden öngörmek mümkün.
Hem NASA hem de ESA, özellikle çapı 10 metreden büyük 'Dünya'ya Yakın Nesneler'i yakından takip ediyor. ESA, Dünya'nın yörüngesine girme ihtimali yüzde 1'in üzerinde olan tüm nesneleri bir risk listesinde topluyor. 34.500 adet Dünya'ya Yakın Nesne'den sadece 1.600 tanesinin Dünya'ya çarpma olasılığı var. Bunların çoğu da o kadar küçük ki çarptıklarını fark etmek bile mümkün değil.
Moissl, "Çeşitli fiziksel süreçler nedeniyle çok büyük nesnelerin sayısı göreceli olarak az. Çapı 1 kilometre ve daha fazla olanların çarpma riski yok. Çünkü nerede olduklarını biliyoruz ve önümüzdeki 100 yılda hiçbirinin bize çarpmayacağını biliyoruz" diye konuştu.
Yakın tarihte de Dünya'ya çarpan büyük göktaşları oldu. Örneğin 1908 yılında 50 metre çapında bir nesne Sibirya ormanlarının düzlük kısmında infilak etti. Yaklaşık 2.200 kilometrekarelik alandaki ağaçları dümdüz eden bu patlamaya Tunguska Olayı adı verildi.
Moissl, "Bunun kalabalık bir şehirde yaşandığını hayal edin. Herkes zamanında tahliye edilse, sokaklarda tek bir kedi ya da köpek kalmasa bile, oluşacak hasar binlerce milyonlarca doları bulabilir" diye konuştu.
Nihayetinde söz konusu filmlerin hatası şurada yatıyor: En büyük riskin kaynağı en büyük göktaşları değil.
Moissle, "Göktaşları küçüldükçe sayıları artar ve yansıttıkları ışık miktarı azalır. Bu da gözlemlenmelerini zorlaştırır" dedi. Yani asıl tehlike Hollywood'un anlattığı gibi dev bir göktaşı değil; Dünya'ya erişebilecek kadar büyük ama zamanında fark edilemeyecek kadar küçük bir göktaşının Dünya'ya çarpması.
KÜRESEL PANDEMİLER
Contagion, Outbreak, 12 Monkeys gibi filmler ilk yayınlandığında, hepimiz abartılı bilim kurgu yapıtları olduklarını düşündük. Ancak son birkaç yılda yaşadıklarımız bu senaryoların o kadar da olanaksız olmadığını hepimize gösterdi.
Öte yandan Covid pandemisi sayesinde, küresel bir pandeminin dünyanın sonunu getirmeyeceğini de görmüş olduk. Aslına bakılırsa insanlık geçmişte de Kara Veba, İspanyol gribi gibi pandemilerden sağ çıkmayı başarmıştı. Bu nedenle birçok uzman, tek bir doğal virüsün dünyanın sonunu getirebileceğine inanmıyor.
Varoluşsal Risk Çalışmaları Merkezi'nden Covid uzmanı Jochem Rietveld, Daily Mail'e yaptığı açıklamada, "Pandemilerin insanlık için bir varoluşsal riskten çok felaket riski taşıdığını söyleyebiliriz" dedi. Covid'den daha ölümcül salgınlar yaşanabileceğini de sözlerine ekleyen Rietveld, bunun tüm insanlığı tehlikeye atmasının muhtemel olmadığını belirtti.
Bu da Contagion ya da Outbreak gibi filmlerin gerçekçi felâket senaryoları olmadığını belirtti. Zamanda yolculuk unsurları bir kenara bırakılırsa, 12 Monkeys daha gerçekçi bir film. Hatırlarsanız bu filmde dünya laboratuvardan kaçmış bir biyolojik silah tarafından yok ediliyordu.
Varoluşsal Risk Gözlemevi'nin kurucusu Otto Barten, Daily Mail'e, "Doğal pandemilerin insanlığın sonunu tamamen getirme ihtimali fazlasıyla düşük. Ama insan eliyle yaratılmış pandemiler bunu yapabilir" dedi.
Maalesef bu teoriler bazı endişe verici emsallerle doğrulandı. Örneğin Soğuk Savaş'ın son günlerinde, Sovyetler Birliği dünyanın gördüğü en büyük ve en gelişmiş biyolojik silah programının sahibiydi. Program kapsamında şarbon, çiçek, veba gibi hastalıkların değiştirilmiş versiyonlarının büyük miktarlarda üretimi araştırılıyordu.
Günümüzde biyolojik silahların gelişim sürecini hızlandırabilecek yapay zekâ yazılımları bu riski daha da büyük hale getiriyor.
Güncel bir araştırma, ilaç keşifleri için tasarlanmış bir yapay zekânın yeni biyolojik silahlar keşfetmek için kullanılabileceğini gösterdi. Bu yapay zekâ, sadece 6 saat içinde 40.000 yeni toksik molekül buldu. Bunların birçoğu, bildiğimiz kimyasal silahlardan çok daha tehlikeliydi.
Yapay zekâ biyolojik silahlara giriş bariyerini aşağı çektikçe, insan kaynaklı bir hastalığın laboratuvardan kaçıp insanlığı yeryüzünden silme riski artıyor.
Barten, "Laboratuvar sızıntılarından ya da biyo-hacker'ların elinden çıkan insan yapımı pandemi tehlikesi günden güne büyüyor. Biyoteknolojinin gelişmesi yeni riskler yaratıyor. Devletlerin, insan kaynaklı pandemilerin risklerini azaltmak için yapılar oluşturması bu nedenle kritik" dedi
Bu da 12 Monkeys ya da Train to Busan gibi filmlerdeki felâket vizyonunu daha gerçekçi hale getiriyor.
YAPAY ZEKÂ İSYANI
Biyolojik silahlar ve göktaşları korkutucu olsa da şu an yapay zekâ riski adeta ensemizde. ChatGPT gibi büyük dil modelleri dev adımlarla ilerledikçe akıllara The Terminator, The Matrix gibi filmler geliyor.
Yapay zekâ kıyametlerine dair bu filmler ilk bakışta abartılı gibi görünse de uzmanlara göre, isabetli oldukları bazı detaylar var.
Varoluşsal Risk Çalışmaları Merkezi'nde yapay zekânın tehlikelerini çalışan Haydn Belfield, "Pembe gözlü Avusturya aksanlı bir yok edici hakkında endişelenmemiz gerektiğini düşünmüyorum. Ancak The Terminator filmlerinin asıl kötü karakteri, kapatılacağından korktuğu için nükleer silahları ateşlemeye karar veren otonom yapay zekâ Skynet'tir. Bu senaryonun bazı unsurları bu aralar insanları gerçekten endişelendiriyor" dedi.
Belfield, uzmanların yapay zekânın The Matrix'teki gibi canlanacağı ya da insanlardan nefret edeceğine inanmadığını ancak insanların kontrolünden çıkabileceğini belirtti ve ekledi: "Kendi kodunu yazmada ve bir şeyleri hack'lemede gerçekten başarılı bir yapay zekânız olursa ve bu yapay zekâ kapatılmak istemezse, bu sistemlerin kontrolünü kaybedebiliriz."
Belfield, bu durumu internete sızan ve durdurulmadan önce çok büyük hasara yol açan Stuxnet bilgisayar virüsüne benzeterek, "Yapay zekâ sistemlerinin kötü huylu olduğundan değil, gerekli güvenlik önlemlerini almadığımızdan kaygılanılıyor" diye konuştu.
Gelecekte bir gün nükleer silah sistemlerinin kontrolünün sorumluluğunu yapay zekâya verirsek, o zaman yoldan çıkmış bir yazılımın toplumun sonunu nasıl getireceğini görebiliriz.
Ancak yapay zekânın insanlığın sonunu getirecek süreçleri başlatmak için nükleer silahları kontrol etmeye ihtiyacı yok. Barten, yapay zekâya basit görevler vermenin bile tehlikeli bir güç açlığına yol açabileceğini belirterek, "Bir yapay zekâ insanların programladığı hedefini çok büyük bir beceriyle hayata geçirmek isteyebilir. İnsanlar yapay zekânın bu hedefi hayata geçirmesinin önünde tehditlere ya da engellere dönüşürse, yapay zekâ bu engelleri ve tehditleri, gerekirse öldürerek kaldırmayı deneyebilir" ifadelerini kullandı.
Katil robotları ve zaman yolculuğunu saymazsak, The Terminator filmlerinin hatası da burada başlıyor. Filmlerde insanların karşı koyma şansı olduğundan daha fazla gösteriliyor.
Barten, "Bir süper zekâ internetin çoğunu ele geçirip, çevrim içi donanımları kontrol edebilir, biyolojik silahlar yaratabilir, sosyal medyayı kontrol ederek insanları çıkarlarına aykırı şekilde hareket etmeye ikna edebilir ya da çevrim içi bankacılık sistemimizdeki kaynakları kullanarak insanları işe alabilir. Genel olarak filmlere bir hikâye gerekir: İyinin kötüye karşı savaşında insanlar en az bir taraf için önemlidir. Ancak gerçekte süper zekâ kontrolü ele aldığında bunu, biz çok fazla direnemeden hızla yapabilir" dedi.
Bunu modern ordularla Orta Çağ'a ait bir ordunun savaşına benzeten Barten, böylesi bir güç dengesizliğinde uzun bir savaş yerine kısa ve kesin bir zafer senaryosunun geçerli olacağını belirtti.
NÜKLEER SAVAŞ
Yapay zekâ felâketlerini de abartılı buluyorsanız, size daha da yakın bir tehditten bahsedelim: The Day After'dan Threads'e kadar birçok filmde nükleer silahların havalarda uçtuğu bir dünyada neler olacağı hayal ediliyordu.
'İkinci Soğuk Savaş'ın yaşandığı 80'lerde, nükleer savaş filmleri de yeniden keşfedildi. Örneğin WarGames, dönemin en popüler filmlerinden biriydi. Bu klasik filmde canı sıkılmış bir hacker Amerikan nükleer kontrol sistemine giriyor ve dünyayı yok olmanın eşiğine getiriyordu. WarGames yayınlandığında o kadar gerçekçi bulundu ki dönemin ABD Başkanı Ronald Reagan, filmi izledikten sonra ülkesinin siber güvenlik politikalarını baştan sona değiştirdi. Filmi bu kadar gerçekçi yapan şey ise felâketin yaşanma hızıydı.
Belfield'ın aktardığı üzere, Soğuk Savaş sırasında ABD ve SSCB, yaklaşan bir tehdidi görüp kendi füzelerini ateşlemek için yaklaşık 12 dakikaları olduğuna inanıyordu. Füzelerin çoğunluğu derin sularda yüzen denizaltılardan ziyade karalarda konuşlandırılmış silolarda saklandığından, önleyici bir saldırı, yanıt verme kapasitesini tamamen ortadan kaldırabilirdi.
Bu nedenle SSCB, "Ölü El" adı verilen bir sistem geliştirdi. Tamamen otonom olan Ölü El'in amacı, güvenilir bir tehdit tespit edildiğinde füzeleri fırlatmaktı. Ölü El, tam 18 kez bir nükleer savaş başlatmanın eşiğinden döndü. Bu olayların çoğu tıpkı WarGames filminde olduğu gibi bilgisayar hatalarıydı.
Örneğin bir olayda eğitim amaçlı bir disket kazara sisteme yüklenerek bilgisayarın saldırı altında olduğunu inanmasına yol açtı. Eğer bir insan müdahale etmeseydi, tüm dünya basit bir hata nedeniyle yok olmuş olabilirdi.
Silah sistemleri yapay zekâ ile otomatikleştikçe bilgisayar hatalarının hızla krize yol açma riski artıyor. Asıl risk herhangi bir ülkenin nükleer savaş açması değil, küçük bir meselenin kimse farkında olmadan çığırından çıkması.
Nükleer felâket filmlerinin isabetli olduğu bir diğer detay da bir nükleer savaşın gerçekten dünyanın sonunu getirebilecek olması.
Belfield, bir nükleer savaşın ne kadar yıkıcı olacağının "halen bilim insanları tarafından tartışıldığını" ancak halihazırdaki uzlaşının kıyamet yönünde olduğunu belirtti ve ekledi: "80'lere kadar insanlar, 'Birkaç şehir patlayacak, radyasyon yayılacak, o kadar' diye düşünüyordu. Ancak daha sonra Carl Sagan'ın ve Sovyetler Birliği'nden bazı bilim insanlarının başını çektiği bir grup uzman nükleer kış fikrini ortaya attı."
Nükleer kış teorisine göre, bütün bir şehir yandığında dev bir körüğe dönüşüyor, havayı vakumluyor ve atmosferin üst katmanlarına püskürtüyor. Bu hava külleri ve tozları stratosfere taşıyor. Kirleticiler çok yüksek seviyelere ulaştığından yağışlarla temizlenmeleri bile mümkün olmuyor. Bunu bir süper volkandan püsküren tozlar gibi düşünmek mümkün. Oluşan nükleer bulutun Güneş'in önünü yıllarca kapatması da söz konusu.
Belfield, bilim insanlarının nükleer patlamaları modern teknolojiyle modellemeye başladığını ve sonuçların iç açıcı olmadığını da ifade ederek, "Bu teorinin gerçekleşme ihtimalini çok yüksek görüyorlar. Bu durumda Kuzey Yarımküre'deki tarımsal üretim yüzde 90 ila 95 oranında azalacak. Dünya genelinde 2 ila 5 milyar kişi açlıktan ölecek. Yani, evet, haberler kötü" dedi.
Bu durum The Mailman filminde olduğu üzere toplumsal yapıyı çökertir mi bilmiyoruz ama şu an bildiğimiz haliyle dünyanın sonunun geleceği kesin.
İKLİM FELAKETİ
İnsanlığın kendi kendini yok edebileceği son yol iklim değişikliği.
1995 yılında vizyona giren Waterworld'den, CGI harikası The Day After Tomorrow'a kadar birçok film, iklim değişikliği konusuna odaklanıyordu. Neyse ki uzmanlar bu filmlerin gerçekçi olmadığı görüşünde.
Örneğin 2004 yılında vizyona giren The Day After Tomorrow'da, iklim değişikliği Kuzey Atlantik Okyanusu'nun sirkülasyonunu bozuyor ve dünyanın sonunu getiriyordu.
Bilim insanları kutuplardaki buzulların erimesinin, okyanuslardaki küresel akıntılara sekte vuracağından endişeli olsa da bu değişimin etkilerinin filmdeki kadar dramatik olması beklenmiyor.
Barten, "The Day After Tomorrow'da anlatılan senaryo yani bir küresel buz çağına yol açan süper fırtınalar, iklim bilimi tarafından desteklenmiyor" dedi ve ekledi:
"İklim krizinin yaşanma olasılığı yüzde 100. Bunu dört bir yanımızda görebiliyoruz. Ancak sadece varoluşsal riske yani insanların yok olmasına, bir distopyaya ya da toplumun çöküşüne baktığımızda, ki bunların ikisi de milyarlarca yıldır stabiller, iklim değişikliğinin buna yol açma ihtimali oldukça düşük, belki yüzde 0,1 civarında."
Bir başka deyişle, iklim değişikliği dev kasırgalardan kitlesel kutlıklara pek çok yıkıcı sonuca yol açabilecek olsa da insanlığı tamamen ortadan kaldırması çok olası değil.
Bu da iklim değişikliğinin insanlığı yeryüzünden sildiği Snowpiercer gibi filmlerin tahminlerinin fazlasıyla iddialı olduğu anlamına geliyor. Ne var ki insanlığın tamamen güvende olduğunu da söyleyemeyiz.
Belfield, uzmanların iklim değişikliğini başlı başına varoluşsal bir tehdit olarak değil "varoluşsal riske önemli katkı yapan bir unsur" olarak nitelendirdi ve şunları söyledi:
"Gerginlikleri derinleştirecek, belki diğer risklerin bazılarını büyütecek ama tek başına yıkıcı bir faktör değil. Dünya üzerinde tarım yapmanın hatta evden dışarı çıkmanın çok zor olacağı yerler olacak. Bu baskılar göçler, salgınlar hatta savaşlar üzerinde bir etki yapacak."
İklim değişikliğini odanın sıcaklığını yükseltmeye benzeten Belfield, "Herkesin öleceği kadar sıcak olmayacak muhtemelen ama kavga çıkma ihtimali artacak" ifadelerini kullandı.
Daily Mail'in haberini Sevin Turan Türkçeleştirdi.