DERLEYEN: Aykut COŞKUN | Federation Internationale de l'Automobile… Kısa adıyla FIA… 1904 yılında kurulan, 5 kıta ve 145 ülkeden 246 üyeyi bünyesinde bulunduran, motor sporlarını yöneten, yarışlardaki (teknik ve organizasyon) kuralları belirleyen kuruluş. FIA şampiyonalarının en eskisi ise Formula 1. ‘Motor sporlarının zirvesi' olarak bilinen bu organizasyon, 1950'den beri tüm dünyada büyük ilgiyle izleniyor. Türkiye, yıllar sonra yeniden bir yarışa ev sahipliği yaparken bu organizasyonun ekonomik ve teknik yönlerini araştırdık…
Olimpiyatlar ve FIFA Dünya Kupası ile birlikte dünya genelinde en çok takip edilen üç spor organizasyonundan biri olan Formula 1'i, 2019 yılında 2 milyarı aşkın kişinin izlediği tahmin ediliyor. Kökeni 1920'ler ve 1930'larda Avrupa'da yapılan yarışlara dayanan Formula 1, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bir kurallar bütünü olarak hayata geçirildi. İlk ‘dünya şampiyonası' yarışı 13 Mayıs 1950'de İngiltere'nin Silverstone pistinde yapıldı. Üreticiler yani markalar için şampiyona 1958'den itibaren kayıtlara geçirildi.
Günümüzde her yıl pilotlar ve markalar kategorisinde iki büyük ödül veriliyor. Dünya şampiyonluğu unvanı için en az 8 yarış koşulması gerekiyor. Formula 1 ekonomisi, işin içinde otomobil gibi pahalı bir oyuncak da olduğu için çok ciddi rakamlarla yürüyor. Formula 1'in cirosu 2019'da 2 milyar doları aşarken işletme kârının 600 milyon doların üzerinde olduğu belirtiliyor. 2018'deki cirosu 1.78 milyar dolar olan organizasyon internet ve sosyal medya, bilgisayar ve cep telefonları aplikasyonları, resmi oyunlarla da (bilgisayar ve konsol) gelir elde ediyor.
Formula 1'in ticari hakları, 2016'da 8 milyar dolara satın alan ABD kökenli Liberty Media Group'a ait. Takımların sponsorluk gelirleri 1.5 milyar doları aşıyor. 2018'de dağıtılan para ödülü 921 milyon doların üzerinde. Şampiyonluk sayısını Michael Schumacher ile eşitlemek için geri sayıma geçen Hamilton'ın 2018'de kariyer kazancının sponsorluk gelirleriyle 489 milyon dolar olduğu tahmin ediliyor. Sadece otomobil firmalarının değil, lastik ve yağ gibi yan sanayi üreticileri de F1'e katkı sağlıyor.
Bir yarışı tüm dünyada yaklaşık ortalama 500 milyon kişinin izlediği Formula 1'de, NBA'deki ‘salary cap' sistemine benzer bir bütçe sınırlaması söz konusu. Takımlar 2021 bütçe sınırını 175 milyon dolardan 150 milyon dolara düşürmeyi kabul etti. Pandemi süreci bu değişimde büyük rol oynadı. Yaklaşık olarak bütçelerin yüzde 50'si motora, yüzde 9'u Ar-Ge'ye, yüzde 7.5'i pazarlamaya, yüzde 6.3'ü yarış ekibine, yüzde 5'i ise pilotlara harcanıyor.
Formula 1 takımları 1 yılda farklı özelliklere sahip 1000'e yakın lastik kullanıyor. Pist ve hava koşullarına göre araçlara yumuşak, orta hamurlu veya sert lastikler takılıyor. Her bir lastiğin maliyetinin 2 bin Euro olduğu belirtiliyor. Bu da bu sporun ekonomik büyüklüğünü gösteriyor.
Takımlar otomobilleri kendileri üretseler de hemen hepsi büyük markaların motorlarını ve parçalarını kullanıyor. Formula 1'de teknik kurallar (motor, şasi) sıkça değişiyor. Her pilotun sezon boyunca toplamda 4 motor kullanma hakkı bulunuyor. Vites kutusu 8 yarı otomatik hız konumundan oluşuyor. Pilot bir hız konumundan ötekine direksiyondaki düğmelere basarak (debriyaja dokunmadan) geçiyor. Motorlar dakikada 15.000 döngüyle 750-800 beygir güç üretiyor. Yakıt deposu boş olan bir Formula 1 aracının pilotla birlikte ağırlığı yaklaşık 740 kilo.
Formula 1’de hala 10 takım, 2'şer pilotla yarışıyor. 4 şirket, 10 takıma motor desteği veriyor: Ferrari, Honda, Mercedes, Renault. Organizasyonun tek lastik destekçisi ise Pirelli.
COVID-19 salgını, her branş gibi Formula 1'i de olumsuz etkiledi. Takvim tamamen yenilendi. Asya ve Amerika kıtalarındaki yarışlar iptal edildi. Avrupa'ya sıkıştırılan organizasyonun gelir kaybının 500 milyon dolara yaklaşması bekleniyor.