3 YÖNETİM BİLİMİNİN DOĞUŞU VE TARİHİ GELİŞİMİ Yönetim:Ekonomik bir amaca dayalı olarak kurulan işletmelerin parasal, mekanik ve işgücünden meydana gelen kaynakların en uygun (optimal) biçimde sevk ve idare edilmesini kavramaktadır.
4 Kavramın bu ölçüde yeni olmasının nedeni, 18 Kavramın bu ölçüde yeni olmasının nedeni, 18. yüzyılda başlayan endüstri devrimine gelinceye kadar üretime dayalı büyük kuruluşların yokluğudur. Bu yönden bakıldığında endüstri devriminin başlamasına kadar olan uzun geçmişi, “işletme kavramı öncesi devir” veya “bilimsel öncesi devir” şeklinde nitelendirmek mümkündür. Ancak bu geçmiş devirlerde de yöneten ve yönetilen kişi ve toplulukların var olduğu dikkate alınırsa, yönetim kavramının çok eski tarihlerde hatta ilk çağlarda bile var olduğunu söylemek mümkündür.
5 Yönetim: Bir amaca ulaşmak için başkaları ile işbirliği yapmaktır Yönetim: Bir amaca ulaşmak için başkaları ile işbirliği yapmaktır. Yönetim her şeyden önce belli bir hedefe başkalarıyla birlikte erişme, bir başka deyişle başkalarına iş yaptırma faaliyetidir. Yönetim bu özelliği ile amaca erişirken başkalarıyla beraber hareket etmesi amaçlanan hedeflere ancak başkalarının yardım ve işbirliği ile erişebilmelidir.
6 Yönetim Teorisinin Gelişimi Çağdaş Yönetim ÖncesiÇağdaş Yönetim Dönemi2.1. Klasik Yönetim TeorisiBilimsel Yönetim Dönemi ( )Frederick Winslow TaylorHenry L. GanttCarl BarthHarrington EmersonFrank B. ve Lillian M. GilbrethMorris CookeYönetim Süreci Yaklaşımı ve Henri Fayol
7 Çağdaş Yönetim Öncesi (1880 Öncesi) Bu dönem, insanların işbirliği çabaları ile başlayıp, bilimsel olarak incelenmeye başladığı 1880 yılına kadar devam etmektedir. Çağdaş yönetim öncesi dönemde işçiler, hemen hemen tamamen kendi nezaretçilerinin hükmü altında bulunmakta ve sosyal kast sistemine dayalı otokratik bir ilişki içinde bulunmaktaydılar. Eski Mısır Piramitleri bu dönemde yapıldılar. İşlerin insanlar tarafından yapılmasında kırbaç,demir ve gülle ve zincir etkili araçlar kullanılmaktaydı. Roma imparatorluğu toplumlarında, Roma kentlisi olmak, yöneticileri diğer insanlardan ayırmıştı. Roma Lejyonu gibi, Roma orduları da iktidarda bulunanların arzularını yerine getirmekte etkili oluyorlardı. Bu dönem, günümüzde dahi papalığın ilk devirlerinde olduğu gibi hükümet idaresinin merkezi kontrol sistemine dayalı Roma kilisesinin kuruluşuna şahitlik etmiştir.
8 Bu dönem, öylesine birbiriyle zıtlıklarla dolu bir dönemdi ki, lordlar ve köylüler, imparator ve köle, varlıklı olanlarla fakir olanlar ayrı uçlarda yaşıyorlardı. Bu dönemde, yönetim kavramlarını içeren örgütlenmiş bir bütünü incelemeye ihtiyaç duyulmamıştı. Her hangi bir kimse yalnız yetkili bir pozisyona sahip olma gereğini duyardı; ve yetki ise bu dönemin sosyal ve ekonomik sistemlerinde kuvvet ve kontrol olarak kabul edilirdi. İnsanların kaderlerine boyun eğmekten başka çareleri yoktu. Onlar hayatta bulundukları yerler için dünyaya gelmişler, bundan başka hiçbirşey bilmezler, hayatlarının devamından başka hiçbirşeyle ilgilenmezlerdi. Bir başarının sağlanması yıllar alırdı. Katedrallerin, piramitlerin inşaası uzun yıllar devam etmişti.
9 Çağdaş Yönetim DönemiÇağdaş Yönetim dönemi 1880’li yıllardan başlayıp günümüze kadar devam eder. Bu dönem içinde Klasik, Neoklasik, Modern ve Neomodern teori yer almaktadır.Klasik Yönetim teorisiKlasik teori içinde, öncülüğünü Taylorun yaptığı Bilimsel Yönetim, Henri Fayol’un geliştirdiği Yönetim Süreci ve Weber’in geliştirdiği bürokrasi teorileri yer almaktadır.
10 Bilimsel Yönetim Dönemi (1880-1930) Klasik teori içinde yer alan bilimsel yönetim dönemi 1880 ile 1930 yılları arasını kapsamaktadır. Endüstri devrimi İngiltere’de başlamasına rağmen, Amerika’da çok daha hızlı bir gelişme kaydetmiştir. Bu nedenle bilimsel yönetim teorisini ortaya atan düşünürler genellikle Amerikalıdırlar. Bunların fikri ve düşünceleri bilimsel yönetim hareketinin babası kabul edilen Taylor ve diğerleri şeklinde iki bölüme ayrılmaktadır. Bilimsel yönetim yaklaşımının diğer adı Taylor yaklaşımıdır.
11 Frederick Winslow Taylor Bilimsel yönetim, üretimi artırabilmek için ortaya çıkmıştır. XX. Yüzyılın başlarında Amerika’da yeterli işbilgisine sahip işçi sayısı oldukça azdı. Üretimi artırabilmek için işçilerin verimliliğini yükseltmek gerekiyordu. İşin bazı bölümlerini çıkarttıktan sonra işi bütünleştirmek gerekiyordu. Görevlerin belli bir sırası olmalıydı. Bir işi en iyi yapmanın bir tek yolu vardı. Taylor da bilimsel yönetimi oluşturacak prensipleri yavaş yavaş ortaya koymaya başladı. Edindiği fikir ve tecrübelerini Midvale Çelik, Simonds Haddehanesi ve Berhlehem Çelik şirketlerinde geliştirdi. Midvale Çelik’de çalıştığı yıllarda, yönetim sistemini üretim hakkında zaman etüdü üzerine dayandırdı. Alışılagelmiş yöntemler kullanan çelik işçilerinin işler üzerine ne kadar zaman harcadıklarını analiz etti.
12 İşletme yönetimiyle ilgili olarak daha önce de bazı ilkeler geliştirilmişse de, modern yönetimin Frederick Taylor ( ) ile başladığı görüşü genel kabul görmüştür.
13 Amerikalı varlıklı bir ailenin çocuğu olan Taylor, Fransa ve Almanya’daki genel kültür eğitiminden sonra ülkesinde hukuk öğrenimine başlamış, ancak gözlerinin zayıflığı yüzünden okumakta olduğu ünlü Harvard Üniversitesi’ni terk ederek bir fabrikada torna işçisi olarak çalışmaya başlamıştır. İş dünyasındaki bir kriz döneminde makinistlik eğitimi gördükten sonra, 1878’de Philadelphia’da bir çelik işletmesine girmiştir. Başarılı çalışmaları ile ustabaşılığa yükselirken, bir yandan da mühendislik eğitimi görmüştür.
14 Mühendislikten başka bu alanda “Master” derecesini de almış ve teknik öğretimindeki teorik bilgileri başarıyla uygulamaya koyduğu için 1884’de başmühendisliğe yükselmiştir.1991 yılında, kendisini yönetim konusunda büyük bir üne kavuşturan “Bilimsel yönetimin İlkeleri (The Principles of Scientific Management)” adlı eserini yayınlayan Taylor’un bilimsel yaklaşımları daha ustabaşılık döneminde başlamıştır. Uzun yıllar süren çalışmalarında, zamanının büyük bir kısmını imalathanedeki üretim faaliyetlerini incelemekle geçirerek, işçilik, hammadde ve malzemede büyük ölçüde israf olduğunu saptamış; bunu önleyerek verimliliği artırmanın yollarını araştırmıştır.
15 Hem işçiler, hem de yöneticiler yönünden bilgisizliğin, cehaletin, üretimin artmasını engellediğini; böylece, daha fazla ücret alma olanağı varken çalışanların farkında olmadan düşük ücrete razı olduklarını gözlemlemiştir.İşçilerin malzeme ve makineleri kullanış tarzını ve bununla ilgili hareketlerini ölçüm aletleriyle ölçme yoluna gitmiştir. Örneğin, tornada çalışan bir işçinin önündeki tezgaha kadar bir metalin gelişini, işçi tarafından işlenmeye ve kesilmeye başlanması ve işin bitimine kadar olan bütün aşamaları ölçüp analiz ederek faaliyetleri etkileyen faktörleri belirlemeye çalışmıştır.
16 Kronometre ve çeşitli mühendislik ölçüm aletleriyle yaptığı çalışmalarda, gereksiz zaman ve materyal kaybını minimum düzeye indirmiş; yapılan işin kalitesini ve miktarını artırarak daha fazla üretim yanında, daha yüksek ücretin kazanılmasına yönelik metodlar geliştirilmiştir.Özellikle, “zaman etüdü” adlı verilen çalışmaları, parça başına ücret uygulaması ile fazla üretim yapan kimselerin yüksek ücretle ödüllendirildiği teşvikli ücret sistemlerinin geliştirilmesiyle, sanayi üretiminde ortalama %400’ü aşan verimlilik artışı sağlayabilmiştir. Ancak bu çalışmaları onu işçi sendikaları ile karşı karşıya getirmiştir.
17 Belki de en önemli özelliği yönetim problemlerine bilimsel metodu uygulama yolundaki ısrarlı çalışmaları olan Taylor, temelde üretim faaliyetleriyle ilgilenmiş olmasına rağmen yönetime büyük katkılarda bulunmuştur.
18 Taylor’a göre, “Bilimsel Yönetimin İlkeleri” adlı ünlü eserinin üç amacı vardır: Örnekler vererek, verimsiz çalışmanın sebep olduğu büyük zararları göstermek,Bu verimsizliği önlemenin tek yolunun sistemli bir yönetim uygulaması olduğunu okuyucuya kanıtlamak,Yönetimin, belirli kanun, kural ve ilkelere dayanan bir bilim olduğunu ortaya koymak.
19 Bunun için de, basit düzeyde de olsa gözlem, ölçme ve deneysel karşılaştırma usullerini kullanarak, bilimsel nitelikli çalışmalar yapmıştır.Taylor yeni bir yönetim felsefesi geliştirdiğini belirterek, bu yeni yönetim tarzında, görevin planlanması işinin, onun performansı (yerine getirilmesi) işinden ayrılması gerektiğini vurgulamıştır. Planlama yanında denetlemeye de büyük önem vermiş ve ayrıca, yöneticilere şu önerilerde bulunmuştur:
20 Her işçinin yaptığı işi unsurlarına (öğelerine ayırınız). Göz kararı, parmak hesabı usuller yerine, bilimsel metodlar kullanınız.İşçilerin seçimi ve eğitimini bilimsel yollardan yapınız.İşlerin bilimsel yollardan yapılması için işçilerle işbirliği yapınız.Sorumlulukları, yönetenler ve işçiler arasında adil bir şekilde dağıtınız.
21 Görüldüğü gibi yönetimin bilimsel esaslara bağlanması yolunda büyük katkıları olan Taylor, temelde üretim sorunlarıyla ve üretimin verimliliğinin artırılmasıyla uğraşmıştır. Diğer bir ifadeyle, genel yönetimden çok, günümüzde “üretim yönetimi” olarak anılan; yönetimin belirli bir alt dalı üzerinde yoğun ve başarılı çalışmalar yapmış; ancak, yüksek kademe yönetimi hakkında fazla bir şey söylememiştir. Bu husus onun başarısını sınırlayan bir konudur. Daha önce de, “Atölye yönetimi (Shop Management-1903)” kiabını yayınlayan Taylor’un Bilimsel Yönetimin İlkeleri adlı kitabı, işletme literatüründe klasikleşmiş bir eserdir.
22 Gerek bu eserleri, gerekse Harvard Üniversitesi’nde verdiği dersleri akademik çevreyide etkilemiş, metodları Avrupa’ya “Taylorizm” adıyla hızla yayılmıştır.
23 Frederick W. Taylor’un çalışmaları ve bilimsel yönetim anlayış ve uygulamaları, onu izleyen çeşitli uygulamacı yazar ve araştırmacı tarafından geliştirilmeye çalışılmıştır. Bunların arasında özellikle hareket etüdünü geliştiren frank ve Lilian gilbreth, H.L. Gantt, H. Emerson, C. Barth, M. Cooks gibi bir kısmı Taylor’un yakın çalışma arkadaşı olan kişiler sayılabilir. Taylor ile birlikte bunlar da, “bilimsel yönetimin öncüleri” olarak kabul edilmektedirler. Bu yazarlar, daha çok yönetimin teknik usullerine ağırlık verirken, Fayol ve izleyicileri ayrı bir yol izlemişlerdir.
24 Henry Fayol, “Yönetim süreci yaklaşımı” ve “yönetimin Evrenselliği” Bir fransız maden mühendisi olan henri fayol ( ), taylor ile hemen hemen aynı zamanlarda, ama ondan habersiz olarak, “büyük bir işletmenin genel yönetim ilkelerini” sistemli bir şekilde ortaya koyarak, bilimsel yönetimin gelişmesine büyük katkıda bulunmuştur.
25 Fayol, 1860’da girdiği bir maden ve metalurji işletmesinde, şirketin büyük maddi kayıplara uğrayarak, iflasa doğru sürüklendiği 1888 yılında genel müdürlüğe getirilmiştir. Bu görevde kaldığı 30 yıl boyunca, şirketi çok güçlü bir mali duruma kavuşturmuş; her zaman bu başarısının kendi kişisel nitelikleriyle değil de, uyguladığı yöntemlerle ilgili olduğunu belirtmiştir.
26 Fayol ile Taylor, birbirlerine rakip olmaktan çok tamamlayıcı fikirler ve ilkeler ortaya koymuşlar ve herbiri, kendi özel şartlarının gereği işletme yönetiminin değişik yanları üzerinde çalışmalar yapmışlardır. Taylor öğrenimini tamamlamadan önce iş hayatına işçilik düzeyinde başlamış, bunun sonucu olarak üretim yönetimiyle ilgilenmiş; ilkelerini de atölye düzeyinde çalışmalar ve yaptığı deneylerle, yani aşağıdan yukarıya doğru geliştirmiştir. Belirli bir işte durmayıp, danışman olarak bir çok şirkette çalışmış; ünü yaşadığı dönemde çok fazla iken, sonraları nisbeten azalmıştır.
27 Buna karşılık, fayol öğrenimini tamamladıktan sonra alt kademeden ama başlangıçta yönetici olarak iş hayatına atılmış; üretimle değil, genel yönetim olaylarıyla ilgilenmiş; ilkelerini de yönetim düzeyinden, yani yukarıdan aşağıya doğru saptamıştır. Yine Taylor’dan farklı olarak, iş yaşamında tek bir şirkette (tam 58 yıl) çalışmış; yaşadığı dönemde Fransa’da bile Taylorizm egemen olmuş ve kendisi fazla üne kavuşmamışken, ölümünden çok sonra yıldızı parlamış ve koyduğu ilkelerin, konusunun bir bilim dalı olarak gelişmesindeki büyük payı daha iyi anlaşılmıştır. Ancak bu gecikmede, Türkçe’ye 1936’da çevrilmiş olan eserinin İngilizce’ye geç (1949 yılında) çevrilmiş olmasının büyük bir payı olmuştur.
28 Yönetim olayını tepe yönetimi bakış açısıyla ele alan Fayol, yönetim biliminin evrensel olduğunu ve birtakım ilkelere bağlı olarak birtakım fonksiyonlarca yürütüldüğünü ileri sürmüştür. Yönetimin ilkelerini koyarken, kendisininkilerin yol gösterici olduğunu; başka ilkelerin de var olabileceğini belirtmiştir.
29 Fayol, 50 yılı aşan başarılı tecrübelerinin ürünü olan ünlü eseri, “Genel ve Sınai yönetim (Administration Industrielle et Generale)’i 1916 yılında yayınlamıştır. Bu eser, bir sanayi işletmesinde bulunan başlıca faaliyetleri sınıflandırarak 6 fonksiyon halinde göstermektdir:-Teknik (üretim)-Ticari (satınalma, satma ve mübadale)-Mali (finansal)-Muhasebe (istatistik dalı)-Güvenlik (mülkiyetin ve kişilerin korunması) ve-Yönetim
30 Bunlardan ilk 5’ini “kolayca anlaşılır” olarak nitelendirerek yönetim üzerinde ayrıntılı olarak duran Fayol, yönetimi, birbirini izleyen aşamalardan oluşan bir süreç 8yönetim süreci) olarak ele almış; bu sürecin aşamalarını da yönetim fonksiyonları olarak 5 grupta toplamıştır.-Planlama (ileriyi görme)-Örgütleme (organize etme; organizasyon)-Yöneltme (yürütme)-Koordinasyon (düzenleştirme-ahenkleştirme)-Denetim (kontrol etme)
31 Fayol, planlama ve örgütlenmeyi en önemli; diğer üçünü ise ikinci derecede önemli yöneticilik fonksiyonları olarak kabul etmiş; dolayısıyla denetime yeterince önem vermemiştir.Fayol da Taylor gibi, yöneticiliğin teknik bilgiden farklı olduğunu; işçi için gerekli bilginin teknik bilgi olup, orta ve üst kademelere doğru çıkıldıkça teknik bilgi ihtiyacının yerine giderek artan ölçüde yönetim bilgisi ihtiyacının aldığını ileri sürmüştür. Bu ana fikirden hareket edip, yönetim ilkelerinin öğretilebileceğini belirterek, yöneticilik eğitiminin önemi ve gereği üzerinde ısrarla durmuştur.
32 Fayol’un yönetim ilkeleri esnek olup, değişen şartlara göre farklı olarak uygulanabilecek niteliktedir. Söz konusu ilkelerin çoğu yer yer Taylor’da hatta aynen olmasa da benzer şekilde daha önceki bilim adamlarında da vardır. Ancak, Fayol onlardan farklı olarak, ileri sürdüğü yönetim ilkelerini ilk kez, daha bilimsel bir biçimde ve kavramsal bir çerçeve içinde derli toplu olarak bir araya getirmiştir.
33 Fayol’un 6 grupta toplayarak, kolayca anlaşılır olarak nitelendirdiği ilk 5 gruptan “güvenlik” bir yana bırakılırsa, diğerleri günümüzde işletmecilik disiplininin alt disiplinleri olan “üretim”, “pazarlama”, “finansman” ve “muhasebe” fonksiyonlarıdır ve her biri ayrı bir uzmanlık dalı olmuştur.
34 Fayol, ayrıntılı olarak ele aldığı yönetim fonksiyonunu da bölümlendirip, yöneticilik 8ya da yöneticinin) görevlerini, “planlama”, “örgütleme”, “yöneltme”, “koordinasyon” ve “denetim” fonksiyonları şeklinde sınıflandırması da, hemen hemen bugünkü ayırımın aynıdır. Diğer bir deyişle, Fayol 100 yıl kadar önce yaptığı çalışmalarla bugünkü “işletme fonksiyonlarını” ve “yönetimin fonksiyonlarını” isabetli bir biçimde ortaya koymuştur.
35 Max Weber ve Bürokrasi Yaklaşımı İşletme yönetiminin bir bilim dalı olarak gelişmesinde, Taylor ve Fayol ile aynı dönemlerde Almanya’da yaşayan ve “bürakrasi modeli” veya “bürakrasi yaklaşımı” ismiyle anılan bir organizasyon teorisi geliştiren Alman düşünürüdür.
36 Aslında işletme yöneticisi değil, çok yönlü bir bilim adamı, sosyolog olan Max Weber; sosyoloji, din, iktisat ve siyasi bilimler dallarında önemli eserler vermiştir. Uzun süre eserlerinin yabancı dillere çevrilmemesi nedeniyle fazla tanınmayan Weber, klasik örgüt teorisine önemli katkılarda bulunmuştur. Organizasyona ilişkin ünlü eseri “Sosyal ve Ekonomik Örgütlenme Teorisi”, 1947 yılında ingilizce’ye çevrilince geniş bir etki alanı bulmuş; bir organizasyon yaklaşımı olarak bürokrasiyi inceleyen ve geliştiren başka yazarları etkilemiştir.
37 Max Weber’in üzerinde durduğu bürokrasi, günlük dilde kullanılan “işlerin yokuşa sürülmesi”, “geciktirilmesi” anlamının tam aksine, etkinlik açısından ideal bir organizasyon yapısını göstermektedir. Sosyal açıdan bürokratik yapıların neden gerekli olduğu ve etkin bir organizasyon yapısının özellikleri üzerinde duran Weber’in görüşlerinin bazı temel noktaları şunlardır:
38 Fonksiyonel uzmanlaşmaya dayanan iş bölümü Açık-seçik belirlenmiş bir hiyerarşik yapı ve böylece her kademenin bir üst kademece kontrol edilmesiHer kademede işlerin yapılışına ilişkin pozisyonlara gelen herkesin uyacağı ilke ve yöntemlerKişisel ve duygusal olmayan; rasyonel ve ilkeler doğrultusunda ilişkilerTeknik yeteneğe dayalı personel seçim ve terfi sistemiOrganizasyon birimlerinin yasal yetkilerle birbirine bağlanması.
39 Görüldüğü gibi, bürokrasi yaklaşımı da önceki yaklaşımlara benzememektedir; birtakım ilkelerin uygulanması ve izlenmesi ile, işletmelerde etkin, ideal, şahsa göre değişmeyen rasyonel bir organizasyon yapısı oluşacaktır.
40 Elton Mayo ve “Beşeri İlişkiler Yaklaşımı” İşletme yönetiminde “beşeri ilişkiler yaklaşımı”, ya da daha yeni ifadesiyle “davranışsal yaklaşım”, psikoloji, sosyoloji ve sosyal psikoloji alanlarındaki bulguların ve geliştirilen yöntemlerin, örgütsel davranış biçimlerinin anlaşılması yolunda kullanılmasına dayanır.
41 Bu yaklaşımın ele aldığı başlıca konular, şunlardır: insan davranışı, kişiler arası (beşeri) ilişkiler, grupların oluşması, grup davranışları, informel organizasyon, algılama ve tutumlar, özendirme (motivasyon), liderlik, organizasyonlarda değişme ve gelişme.Beşeri ilişkiler yaklaşımı ilk defa “Western Electric Şirketi’nin Chicago yakınındaki Hawtorne fabrikasında uzun bir süre (1920’ler ortaları ile 1930’ların başlarında) birbiri ardına yürütülen bir dizi araştırma ile başlamıştır.
42 Harward Üniversitesi’nden Elton Mayo ve F Harward Üniversitesi’nden Elton Mayo ve F. Roethlisberger liderliğindeki bilim adamlarının sözkonusu fabrikada gruplar halinde çalışan çok sayıdaki işçi üzerinde yaptığı “Hawtorne Deneyleri” olarak da bilinen bu araştırmalar, önceleri ışıklandırma, ısıtma, yorgunluk ve dinlenme zamanları gibi fiziksel faktörlerin işçilerin verimliliği üzerindeki etkilerini belirleme amacına yönelmiştir. Ancak, bu tür faktördeki iyileştirmelerin üretim verimliliğini artırması beklenirken umulan sonuç alınamamıştır.
43 Örneğin, deneylerin birinde ışığın belirli bir düzeye çıkarılması ile toplam üretimin arttığı; sonra ışığın önceki düzeye düşürülmesi ile üretimde düşüş beklenirken, aksine artışın devam ettiği gözlenmiştir. Dolayısıyla, bazen fiziksel şartlarda iyileşme olmadan verimliliğin arttığı; bazen de iyileştirmeye rağmen üretimin artmadığı görülmüştür. Bunun üzerine, araştırmacılar dikkatlerini fiziksel faktörlerden çok sosyal ve psikolojik faktörlere çevirmişlerdir.
44 Bu yeni yönde yapılan deneyler; üretim düzeyini ve verimliliği esas itibariyle sosyal faktörlerin etkilediği görüşüne yol açmıştır. Sosyal faktörlerin etkisini belirlemeyi amaçlayan deneylerden birinde, işçilerin kendi aralarında oluşturdukları gruplarda üretim düzeyinin ne olması gerektiği konusunda kendi aralarında bir norm veya standart belirledikleri; daha fazla üretim yapanlara bu norma uymaları için baskı yaptıkları belirlenmiştir.
45 Çalışanların iş başındaki davranışlarını direkt gözlem ve ölçüm yoluyla belirlemeye çaba gösteren bilim adamlarına başdanışman olarak çalışan Elton Mayo, genellikle beşeri ilişkiler yaklaşımının kurucusu sayılabilir. Mayo, bu araştırmalar sonucunda sosyal sistem teorisini geliştirmiştir. Böylece, Hawtorne araştırmaları ile işletme organizasyonunun bir “sosyal sistem” olduğu; bu sistemin en önemli unsurunun da “insan” olduğu sonucuna varılmıştır. Belirli bir organizasyon yapısı içinde bir araya gelen kişilerin kendi aralarında informel gruplar oluşturduğu; grup özelliklerini de, kişilerin sahip olduğu inançlar, alışkanlıklar, amaçlar, gelenekler ve değer yargılarının belirlediği; böylece oluşan sosyal sistemin kişiler üzerindeki etkisinin fiziksel faktörlerden fazla olduğu bulgusu ortaya konmuştur.
46 Hawtorne araştırmaları gerek kullanıldığı metod ve teknikler, gerekse gözlem ve incelemeye tabi tutulan kimselerin işbaşındaki doğal davranışlarında değişiklikler olacağı gibi eleştirilere rağmen, insan faktörünün önemini vurgulamış ve insanın yoğun bir şekilde araştırma konusu yapılmasında etkili olmuştur.
47 Genel olarak, beşeri ilişkiler yaklaşımı işletmede personele önem verilmesi, tatmin edilmesi ve yüksek moralli olmasının üretim verimliliği üzerindeki etkisi üzerinde durmakta; verimlilik için işe özendirme (motivasyon) de başlıca ilgi alanını oluşturmaktadır.