11 Nisan 28'de Bakü'de 1920. Kızıl Ordu'nun zırhlı bir treninin gelişi. Resimde: M. G. Efremov, A. I. Mikoyan, G. M. Musabekov, Kamo ve diğerleri
Smoot. 1920 yılı. 100 yıl önce, Nisan 1920 sonunda Bakü operasyonu gerçekleştirildi. Kızıl Ordu Azerbaycan'da Sovyet iktidarı kurdu. Bölge Rus kontrolüne geri döndü. 28 Nisan'da Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edildi.
Azerbaycan'daki genel durum
1918'de Bakü'de Sovyet gücünün devrilmesinden sonra, şehir 1917-1918 "egemenlik geçit töreni" sırasında yaratılan "bağımsız devletlerden" olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin (ADR) başkenti oldu. ADR, Bakü, Gence, Zagatala eyaletleri ve Karabağ Vali olarak ikiye ayrıldı. 1918'de cumhuriyet topraklarının bir kısmı 1919'da İngiliz askerleri tarafından işgal edildi. Siyasi olarak, Müslüman parti Musavat (Eşitlik) ADR'ye egemen oldu. Bu nedenle, Sovyet tarih yazımında, ADR'de var olan siyasi rejime genellikle "Musavat" denir.
Bütün kısalarım tarih ADR, Ermenistan ile resmi olmayan bir savaş yürüttü. ADR ve Ermenistan nüfusun karıştığı tartışmalı bölgeleri bölemedi. Ana düşmanlıklar, devletler tarafından desteklenen Ermeni ve Müslüman-Azerbaycan milisleri tarafından gerçekleştirildi. Azerbaycan Karabağ ve Zangezur'daki Ermeni güçlerine karşı çıktı. Savaşa etnik temizlik, soykırım eylemleri, zorla yerinden olma ve nüfusun kitlesel göçü eşlik etti.
Genel Rus huzursuzluğu sırasında cumhuriyet derin bir siyasi ve sosyo-ekonomik kriz yaşadı. İlk başta Musavatistler Osmanlı İmparatorluğu'na tutunmaya çalıştılar, ancak kısa süre sonra Türkiye'nin kendisi kargaşaya düştü, bir iç savaş vardı. Türkler ADR'ye bağlı değildi. Dahası, yeni bir Türkiye için savaşan ve Sovyet Rusya'ya maddi ve maddi destekle ilgilenen Mustafa Kemal, Bolşevikleri destekledi. 26 Nisan 1920'de Kemal, Sovyet hükümeti ile birlikte tüm ezilenleri özgürleştirmek için emperyalist hükümetlere karşı savaşmaya hazır olduğunu açıkladı. Kemal, Azerbaycan'ı etkileme sözü verdi, böylece cumhuriyet Sovyet devletleri çemberinin bir parçası oldu ve Moskova'dan emperyalistlerle (altın, silâh ve mühimmat).
İngiltere'ye güvenmeye çalışmak da başarıya yol açmadı. İngilizler askerleri cumhuriyete getirdi, ancak Rusya'daki müdahalenin genel başarısızlığından sonra Azerbaycan'dan çekildiler. Dış destek olmadan Bakü’nin “bağımsızlığı” bir kurgu idi. Buna ek olarak, Musavatist rejim Ermenilere karşı savaş ve Rusya'nın güney beyazına yönelik soğuk düşman politikasıyla bir mezar kazıyordu. Denikin ordusunun kalkanı çöktüğünde, tüm Transkafkasya “egemen devletler” hızla çöktü.
Moskova Bakü'ye Denikin'e karşı bir ittifak teklif etti, ancak Musavatistler kategorik olarak reddetti. Mart 1920'de, Polonya ile yaklaşan savaşla bağlantılı olarak, Sovyet hükümeti tekrar Bakü ile bir anlaşma yapmaya ve petrol kaynaklarını geri yüklemeye çalıştı. İşe yaramadı. Sonra bir güç operasyonu üzerine bahse girdiler. Durum olumluydu, Türkiye'nin önde gelen güçlerinden Kemal Moskova'yı destekledi.
Yıkım ve kargaşa
Bozulması II. Dünya Savaşı sırasında başlayan ekonomi yıkılmıştı. Rusya ve genel çalkantı ile ekonomik bağların kopması, cumhuriyeti felaket bir duruma soktu. Ana sanayi - petrol endüstrisi çöktü. 1913 ile karşılaştırıldığında, 1920 başında petrol üretimi% 39, rafine -% 34 idi. 18 petrol rafinerisinden 40'i çalıştı. Sanayi yüz milyonlarca ruble altın kaybetti. Ekim 1920'de Bakü petrol işçilerinin ücretleri 18 seviyesinden% 1914'e düştü. Aynı zamanda günde 8 saat yerine aç işçiler 15-17 saat çalıştı.
Ekonominin ikinci önde gelen dalı olan tarım da ölüyordu. Savaş öncesi seviyeye kıyasla, 1920'deki ekin alanı, üzüm bağlarının altında% 40 azaldı - üçüncüsü, hayvancılık% 60-70 oranında çöktü. Pamuk bitkileri neredeyse kayboldu. Sulama sistemi azalmıştır. Ülke gıda krizi tarafından ele geçirildi. Güney Rusya'nın beyaz hükümetinin politikalarıyla güçlendirildi. Denikin, yerel milliyetçileri desteklemek istemediği için Gürcistan ve Azerbaycan'a ekonomik bir abluka getirdi.
Dolayısıyla sosyo-ekonomik durum felaketti. Ulusal ekonominin çöküşü. Toplu işsizlik. Özellikle düşük gelirli gruplar arasında gelirde keskin bir düşüş. Gıda ve temel mal fiyatlarında inanılmaz bir artış. Sosyal gerginlikte keskin bir artış. Bütün bunlar, açlık ve salgın hastalıklar getiren muazzam mülteci akışları olan Ermenistan ile yapılan savaş nedeniyle karmaşıklaştı. İlçelerde bir köylü savaşı vardı. Köylüler toprak sahiplerine el koydu, feodal beyler yetkililerin desteğiyle dehşetle karşılık verdi. Sonuç olarak, Bolşeviklerin fikirleri kırsal alanda popülerdi. Buna ek olarak, zayıf güç ve kargaşa koşullarında, bir grup silahlı müfrezeler ve çeteler işledi. Aslında çeteler birçok ilde güçtü. Çeteler arasında çöller, kaçak suçlular ve yerel soyguncular, yıkık feodal beyler ve köylüler, geçim kaynağı olmayan mülteciler ve göçebe kabilelerin temsilcileri vardı.
Musavatist rejim derin bir kriz içindeydi. Bakü yetkilileri askeri-politik krizi (Ermenistan ile savaş), işçileri ve köylüleri (toprak) çözemez, Rusya (beyaz veya kırmızı) ile ilişkiler kuramaz, ekonomiyi ve ülke içindeki düzeni geri getiremezdi. Parlamento sonsuz konuşma, tartışma ve anlaşmazlıklarla meşguldü. Taraflar birbirleriyle sonsuz bir savaş verdiler, büyük bir konuda anlaşamadılar. Yetkililer yolsuzluk, taciz, spekülasyon ve kişisel zenginleştirme yüzünden bunalmıştı.
Türkiye'nin askeri malzeme desteği olmayan ordu, savaş etkinliğini hızla kaybetti. Yoksullar açlıktan kaçarak askerlere gitti. En kısa sürede savaşmak ve terk etmek istemediler. Ordu kitlesel firar yüzünden neredeyse çöktü. De facto'nun çoğu kısmı sadece kağıt üzerinde mevcuttu ya da personelin sadece küçük bir kısmı vardı. İtaatsizlik ve ayaklanmalar yaygındı. Sonuç olarak, 30 bin Nisan Devrimi. ADR ordusu tamamen ayrıştı ve ciddi bir direniş sağlayamadı. Ayrıca, ana güçleri Ermenilerle savaştıkları Karabağ ve Zangezur bölgesinde yoğunlaştı.
Bakü'deki ayaklanmanın liderlerinden Chingiz Ildrym
Nisan Devrimi
Azerbaycan'daki yeraltı Bolşevik konumunda olan Sosyal Demokrat partiler ve örgütlerdi. Başlangıçta, zayıftılar, birçok eylemci terör sırasında öldürüldü ya da hapse atıldı. Ancak, durum geliştikçe ve ülkedeki sorunlar büyüdükçe pozisyonları güçlendi. Azerbaycan Bolşevikleri ve ülkede Sovyet iktidarının kurulmasını destekleyenler Sol Sosyal Devrimciler tarafından desteklendi. 1919 baharında, Bolşevikler işçi örgütlerinde rakiplerini (Menşevikler ve Sosyalist Devrimciler) yendi. Bakü çalışma konferansının liderliği aslında Bolşeviklerin eline geçti. Bolşevikler aktif propaganda yürüttüler, çok sayıda gazete yayınladılar.
Yavaş yavaş devrimci duygu güç yapılarına ve orduya nüfuz etti. Böylece, metalurji mühendisi Chingiz Ildrym, meclis sosyalist yardımcısı A. Karaev'in yardımıyla Karabağ Genel Valisi konseyinin bir üyesi ve daha sonra Bakü limanının başkan yardımcısı ve askeri liman başkan yardımcısı oldu. Devrimciler, Bakü'nün garnizonunda, donanma ve hatta istihbaratta bile.
Moskova, bağımsız bir sosyalist cumhuriyet oluşturma fikrini destekledi. 2 Mayıs 1919'da All-Bakin Partisi Konferansı "Bağımsız Sovyet Azerbaycan" sloganını ileri sürdü. 19 Temmuz'da Politbüro ve RCP Merkez Komitesi Organizasyon Bürosu'nun (B.) ortak toplantısında, Azerbaycan'ın gelecekte bağımsız bir Sovyet cumhuriyeti olarak tanınmasına karar verildi.
Ekim 1919'dan bu yana, Bakü Parti Konferansı silahlı bir ayaklanmanın hazırlanmasına yöneldi. Bakü'den Kuzey Kafkasya ve Astrahan'a para ve silah getirildi. 11-12 Şubat 1920'de Bakü'de Azerbaycan Komünist Partisi (Bolşevikler) - AKP'nin (b) kurulduğunu ilan eden bir ADR komünist örgütleri kongresi yapıldı. Kongre, işçi ve köylüleri mevcut rejimin devrilmesi için hazırlamayı amaçladı.
Yetkililer terörle karşılık verdiler, güç kaynaklarını güçlendirmeye çalıştılar, ama çok başarılı olamadılar. Hükümet krizdeydi ve teklif edemedi. Dağıstan'daki ayaklanma ve Kızıl Ordu hazırlıklarını öğrenen Bakü hükümeti, İngiliz ve Gürcistan'dan askeri yardım istedi. Ayrıca Ermenistan'a Karabağ'daki düşmanlıkları durdurmaları ve oradan askerleri Dağıstan sınırına transfer etmeleri için baskı yapmasını istediler, ancak başarılı olamadılar.
1920 yılının Mart ayında ayaklanma hazırlıkları yoğunlaştı; Hazar Denizi bölgesindeki Kuzey Kafkasya'da faaliyet gösteren 11. Sovyet Ordusu'ndaki isyancılar arasındaki etkileşim konuları ele alındı. 24 Nisan'da AKP (b) Bakü Komitesi tam savaşa hazır olduğunu açıkladı. AKP (b) organının yasadışı bir sorunu olan Novy Mir gazetesi yayınlandı: “Musavat'ın Beksk-Han hükümeti ile aşağı!”, “Yaşasın Sovyet hükümeti!”, “Yaşasın Sovyet bağımsız kırmızı Azerbaycan!” 26 Nisan'da ayaklanmanın operasyonel merkezi kuruldu. 26-27 Nisan gecesi, Bolşevikler Bakü'de isyan etti. Hükümete iktidar transferi konusunda bir ültimatom verildi. Yetkililer orada direniş örgütlemek için Gence'ye tahliye konusunu tartıştılar. Ancak ordu, silahlı mücadelenin imkansız olduğunu ilan etti. Acil bir toplantıda toplanan parlamento, AKP'nin (b) yetkisini oy çokluğu ile devretti ve ardından feshetti.
Azerbaycan Geçici Devrim Komitesi emperyalistlerle savaşmak için kardeşlik birliği kurma önerisiyle Moskova'ya döndü ve Kızıl Ordu birliklerini göndererek askeri yardım istedi. Zaten 28 Nisan'da Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (ASSR) ilan edildi.
Kızıl Ordu'nun Bakü'ye girişi
Kirov, Mikoyan, Ordzhonikidze ve Lewandowski, Kızıl Ordu askerleri ve 11. ordunun Bakü'deki tren istasyonunda 1920. ordunun komutanları arasında.
11. Sovyet Ordusu Blitzkrieg
Bakü'deki ayaklanmanın yanı sıra, Çarlık ordusunun eski bir subayı olan Mikhail Lewandowski liderliğindeki 11. ordunun birimleri cumhuriyet sınırını geçti. Operasyon doğrudan Kirov ve Ordzhonikidze tarafından yönetildi. 11. Ordunun bir kısmı Derbent bölgesinde yoğunlaştı. Ayaklanma gecesi, iniş partisi olan dört grup zırhlı tren Azerbaycan'a koştu. Samura Nehri'nden önce Yalama istasyonları, Khudat durakları yapıldı. Askerler telefon ve telgraf tellerini yok ettiler. Azerbaycan ordusunun engelleri kolayca kaldırıldı. Kimse güçlü bir direnç göstermedi. Sonuç olarak, zırhlı trenler fark edilmeden koştu ve 28 Nisan sabahı Bakü'ye girdi. Onları piyade ile trenler izledi. 30 Nisan'da 11. Ordunun ana kuvvetleri Bakü'ye girdi. Yakında Hazar filosu Bakü'ye geldi.
11. Ordunun bir günlük “yıldırım saldırısı” sonucunda Azerbaycan Sovyet oldu. Bakü operasyonu genel olarak ağrısız ve neredeyse kansızdı. Sadece Bakü'nün bazı yerlerinde küçük çatışmalar meydana geldi. Kızıl Ordu, Bakü eyaletindeki Sovyet iktidarını eski haline getirme sorununu çözdü. Bu olayın Bakü'de ve bölgede inatçı direnişe ve kitle anti-Sovyet hareketine neden olmadığını belirtmek gerekir. Genel olarak, Azerbaycan ve halkı Rusya'ya dönmekten yalnızca (her bakımdan: sosyo-ekonomik, kültürel, demografik) fayda sağlamıştır.
Harita kaynağı: https://bigenc.ru/