“Ölüm Yıldızı” ve Yeraltı Okyanusu
eSatürn’ün küçük uydusu Mimas’ın buzlu yüzeyinin yaklaşık 20 ila 30 kilometre altında sıvı sudan oluşan küresel bir okyanus var. Uluslararası bir araştırma ekibi bu şaşırtıcı sonuca ABD Satürn sondası Cassini’den elde edilen eski verilerin analizinden varıyor.
Şimdiye kadar uzmanlar gök cisminin iç kısmının sağlam olduğunu varsayıyordu. Şaşırtıcı olan, okyanusun astronomik açıdan genç yaşıdır: “Nature” dergisindeki bilim adamlarına göre, en fazla 25 milyon yıl önce oluşmuştur.
Fransa’daki Sorbonne Üniversitesi’nden Valery Lainey ve meslektaşları şöyle açıklıyor: “Kalın bir buz tabakasının altında küresel bir okyanus bulunan uydular, güneş sisteminde oldukça yaygın nesnelerdir.” Bu okyanuslar, buz tabakasındaki kırılma ve çatlaklardan kaynaklanan yüzeydeki yapılarla kendilerini ortaya koyuyorlar.
Bunun örnekleri Jüpiter’in uydusu Europa ve Satürn’ün uydusu Enceladus’tur. Satürn’ün neredeyse 400 kilometre çapındaki uydusu Mimas’ta bu türden hiçbir şey görünmüyor: yüzeyi eski çarpma kraterleriyle dolu. Herschel krateri 139 kilometrelik çapıyla özellikle dikkat çekicidir. Lainey, bu nedenle Mimas’ın “okyanus aramak için en beklenmedik yer” olduğunu söyledi.
Herschel Krateri aynı zamanda “Yıldız Savaşları”ndaki “Ölüm Yıldızı”na benzerliğinin de sebebidir. Devasa uzay istasyonu ilk Star Wars filminde tanıtılıyor. Kahramanlar onun küçük bir ay olduğundan bahseder. Sonra şu cümle geliyor: “Bu bir ay değil.”
2004’ten 2017’ye kadar Satürn’ün yörüngesinde dönen ve aynı zamanda halkalarını ve uydularını da keşfeden Cassini sondası tarafından yapılan ölçümler, Mimas’ın dönerken hafifçe ileri geri salındığını gösterdi. Serbestleşme adı verilen bu olay, ayın içinde “çalkalanan” bir okyanusa işaret ediyor olabilir. Ancak yüzeyde buna dair herhangi bir işaret bulunmadığından gökbilimciler farklı bir açıklamayı tercih ettiler: Ay’ın sert çekirdeği hafifçe deforme olmuş, yani Satürn’ün çekim kuvveti nedeniyle uzamıştı.
Bununla birlikte, böyle deforme olmuş bir çekirdek, Ay’ın Satürn çevresindeki eliptik yörüngesini etkilemelidir; yörünge elipsi, devinim adı verilen hafif bir dönüş göstermelidir. Lainey ve meslektaşları Cassini verilerinde bu etkiyi aradılar.
Araştırmacılar için büyük sürpriz: Mimas’ın katı, donmuş bir gök cismi olduğu varsayılırsa, ayın hareketi ve devinim ölçümleri bağdaştırılamaz.
Tüm verilerle uyumlu tek çözüm, donmuş yüzeyin altında küresel bir sıvı okyanus olduğunu varsaymaktır. Araştırmacıların hesaplamalarına göre derinliği 70 ila 80 kilometre civarındadır. Lainey, “Bu, Mimas’ın hacminin yaklaşık yarısının sıvı sudan oluştuğu anlamına geliyor” diye vurguluyor.
Maksimum 25 milyon yaşında
Peki neden ayın yüzeyinde okyanusa dair hiçbir işaret yok? Lainey’e göre Mimas’ın yörüngesi de bu soruya -yine şaşırtıcı bir yanıt veriyor: Bu kadar büyük bir okyanus, eliptik bir yörüngenin astronomik kısa bir sürede dairesel hale gelmesine neden oluyor. Ekibin hesaplamalarına göre okyanusun yaşı en fazla 25 milyon yıl olabilir. Araştırmacılara göre bu süre yüzeyde iz bırakacak kadar uzun değil.
Lainey ve meslektaşlarının keşfi, gezegen bilimcilerin güneş sistemimizdeki büyük gezegenlerin birçok küçük buz uydusuna bakış açısını değiştirecek gibi görünüyor. Bu göze çarpmayan gök cisimlerinin bazılarının yüzeylerinin altında başka büyük okyanuslar gizlenmiş olabilir.