Edhem Bey Camii. Arnavutluk'un başşehri Tiran'da XVIII. yüzyılda yapılmış cami.
Şehrin merkezindeki meydanda, belli başlı bütün Osmanlı şehir ve kasabalarında görülen saat kulesinin yanında bulunmaktadır. Kitabesine göre 1208'de (1793-94) tek kubbenin örttüğü kare bir mekândan İbaret olarak inşa edilmiştir. Revaklar ise tesbit edildiğine göre 1238-de (1822-23) caminin iki dış cephesine bitişik şekilde yapılmıştır. Kitabesinde yapının banisi olarak Molla Bey gösterilmektedir-. "Cenâb-ı mîr-i a'zam sâhibü'l-hayrât Molla Bey / Edip tarh-ı esasıyla ibâdetgâh-ı can-bahşâ / ...Şeref-yâb oldu itmâmıyla işbu kubbenin lâkin / Muvaffak olmadı itmamına minarenin amma". Ekrem Hakkı Ayverdi ise bir vakıf kaydına dayanarak caminin banisinin Şaban oğlu olduğunu yazar. Molla Bey 1808'de ölmüş, oğlu Hacı Edhem Bey camiyi 1238'de (1822-23) tamamlatmış-tır. Caminin yapım tarihçesini anlatan ve tamamlanması hususunda bilgi veren manzum ikinci kitabesi şair Sûzî Çelebi tarafından yazılmıştır. Edhem Bey Camii, Arnavutluk'ta Enver Hoca'nın Mao'-nun sert komünist rejimini uygulamaya başladığı yıllarda ibadete kapatılmışsa da (1966) ülkenin başka yerlerinde olduğu gibi tahrip edilmemiştir. 1968 yılı Martında güçlükle ziyaret izni alınarak görülen mâbed daha sonra müze olarak kullanıldığı için korunmuştur. Arnavutluğun demokrasiye geçtiği 199O'lı yıllarda ise tekrar cami olarak ibadete açılmıştır.
Edhem Bey Camiinde kare mekândan kubbeye geçiş köşe trompları ile sağlanmıştır. Normal Osmanlı camilerinin giriş kısmındaki kubbeli son cemaat yerine sahip değildir. İlâve olarak inşa edilen ahşap çatılı, revaklı İki dehliz caminin giriş cephesiyle bir yan cephesini sarmaktadır. Bu revakların sütun başlıkları, belirli bir üslûba uymayan ve Türk sanat geleneğine uygun düşmeyen bir biçimde işlenmiştir. Sütunların taşıdığı kemerler de yarım yuvarlaktır. 1944'te Alman işgali sona ererken yapılan çarpışmalarda yarısına kadar yıkıldığı halde daha sonra onarılan minaresi genellikle Rumeli'nin her tarafında rastlandığı gibi aşırı derecede yüksek olup gövdesi yivli, şerefe çıkması basittir.
Edhem Bey Camii'nin en ilgi çekici tarafı, gerek esas namaz mekânını gerekse dışarıdaki galerilerin iç yüzeylerini hemen hemen hiç boş yer bırakmayacak şekilde kaplayan kalem işi nakışlardır. Ancak Makedonya ve Bulgaristan'da olduğu gibi Rumeli'nin pek çok yerinde camilerin içlerinin, hatta dıs yüzeylerinin çeşitli nakışlar ve resimlerle süslendiği görülmektedir. Kubbe göbeğindeki yazı. salyangoz kabuğu şeklinde basit spiral bir çerçeve içine yazılmış, etrafı barok üslûpta motiflerle süslenmiştir. Pek zevkli bir sanat eseri tesiri bırakmayan bu nakışların aralarında çeşitli meyve resimleri de yer almıştır. Ayrıca cami içinde kubbeyi taşıyan kemerlerin dolgularında, caminin dışında giriş cephesi ve yan duvarıyla kemer içlerinde değişik manzara resimleri vardır. Bunların nereleri tasvir ettiği anlaşılama-maktaysa da bazılarında çifte minareli camiler resmedilmiştir. Caminin içinde çok nakışlı ahşap bir minber ve mahfil de bulunuyordu.
Edhem Bey Camii, mimarisi bakımından Osmanlı dönemi Türk yapı sanatı usullerine uygun olmakla beraber İçi ve hatta dışındaki aşırı kalem işi renkli bezemelerle Balkanlarda çok yaygın olan bir sanat anlayışı ve zevkine işaret eden bir yapıdır.
Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi