Fazla mesai, işçinin normal haftalık süreyi tamamlaması üzerine çalışmaya devam etmesi üzerine aldığı zamlı ücrettir. Yani mesai aslında bir ücrettir.
Peki normal haftalık süre nedir? Kanunen haftalık normal çalışma süresi en fazla 45 saattir ve işveren isterse daha az olabilir. 45 saat çalışılan işyerlerinde Fazla Çalışma, 45 saatten az çalışılan işyerlerinde ise Fazla Süreli Çalışma doğar.
Mesainin türleri;
- Fazla çalışma (makale boyunca lacivert ile işaretli)
- Fazla süreli çalışma (makale boyunca yeşil ile işaretli)
- Bayram/hafta tatili çalışması (makale boyunca bordo ile işaretli)
Kısa birer tanımlama yapmak gerekirse,
- Fazla çalışma işçinin haftalık 45 saatten fazla çalışması durumunda,
- Fazla süreli çalışma, haftada 45 saatten az çalışılan iş yerlerinde (örneğin hafta içi 8 saat çalışıp cumartesi-pazar tatil yapan işletmeler) normal çalışma süresi ile 45 saate kadar olan süre arasındaki fazla çalışılması durumunda,
- Bayram çalışması, dini ve resmi tatillerde yapılan çalışmalar ve hafta tatili (genellikle pazar günü) çalışması ise 1 günlük hafta tatilinde çalışılması durumunda doğar.
Tam anlamayanlar için örnek verelim;
Hafta içleri Sabah 09:00 akşam 18:00 çalışılan bir iş yerinde 12:00-13:00 arasında 1 saatlik yemek arası olduğunu, hafta sonları ise 09:00 – 14:00 arası çalışıldığını varsayarsak haftada 45 saat çalışılmış olur. Bu süreler işletmenin normal çalışma süreleridir. İşçi bu süreleri doldurduktan sonra çalıştığı her süre Fazla Çalışmadır.
Hafta içleri Sabah 09:00 akşam 18:00 çalışılan bir iş yerinde 12:00-13:00 arasında 1 saatlik yemek arası olduğunu, hafta sonları ise çalışılmadığını varsayarsak haftada 40 saat çalışılmış olur. Bu süreler işletmenin normal çalışma süreleridir. İşçi bu süreleri doldurduktan sonra 45 saate kadar çalıştığı her süre Fazla Süreli Çalışmadır. 45 saati de aşarak mesai yaparsa 45 saatten sonrası Fazla Çalışmadır.
Normal çalışma süresini tamamladıktan sonra hafta tatiline hak kazanılır. Normal çalışma süresini tamamlamasına rağmen bir işçi hafta tatilinde işe gelirse Fazla Çalışma Mesaisi hak eder. Buna ek olarak çalışmasa da alacağı ücreti de alır. Normal çalışma süresini tamamlamayan işçi hafta tatiline hak kazanamaz ve çalışması durumunda da fazla mesai hak etmez.
Hesaplama Oranları;
- Fazla Çalışma 1,50
- Fazla Süreli Çalışma 1,25
- Bayram/Hafta Tatilinde Çalışma 1,00
Fazla mesailer bordroda detaylı olarak yer almalıdır. Fazla mesai brüt ücret üzerinden ve sadece ücret baz alınarak hesaplanır.
Fazla mesai SGK ve gelir vergisi ile damga vergisi kesintilerine tabiidir.
Fazla mesai aslen bir tür ücret olduğundan maaşa icra gelmesi durumunda ücret gibi 1/4’ü kesintiye uğrar. İkramiye ve prim gibi tamamı icraya yatmaz.
Gündüzleri 11 saati, geceleri (akşam 20:00’den sonra) 7,5 saati aşacak şekilde yapılan çalışmalarda anında mesai ücreti kazanılır. Yani haftalık 45 saat sınırı aranmaz.
Mesailerin üst üste binmesi;
Bir işçinin mesai türleri üst üste binebilir. Örneğin haftalık normal çalışma süresini tamamlamamış bir işçi ile tamamlamış bir işçinin hafta tatilinde mesaiye kalması durumunda aynı hesaplama yapılmaz.
Örneğin;
Haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir iş yerinde A işçisi tüm hafta çalışmış, B işçisi ise Salı günü devamsızlık yapmıştır. İkisinin de Pazar günü 4 saat mesaiye kalması durumunda;
- A işçisi saat ücreti x 1,5 x 4 saat şeklinde hesaplanırken;
- B işçisi saat ücreti x 4 saat şeklinde sadece ücretini alır.
Bir başka örnek;
Haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir iş yerinde A işçisi tüm hafta çalışmış, B işçisi ise Salı günü devamsızlık yapmıştır. İkisinin de Kurban Bayramının bir günü 4 saat mesaiye kalması durumunda sadece Bayram Günü için eline geçecek olan kazançları gösterelim;
- A işçisi bayram nedeniyle 1 günlük maaşını alır. 45 saatin üzerinde çalıştığı için 1,5 katsayısı ise 4 saatlik mesai alır. Buna ek olarak bayramda çalıştığı için ayrıca 4 saatlik ücret de alır.
- 1 günlük ücret
- saat ücreti x 1,5 x 4 saat fazla mesai
- saat ücreti x 1 x 4 saat bayram mesaisi.
- B işçisi ise çalışmasa da bayram olduğu için 1 günlük ücretini almalı ve çalıştığı için de 4 saatlik ücret almalıdır.
- 1 günlük ücret,
- saat ücreti x 1 x 4 saat bayram mesaisi
Fazla Çalışma ile Fazla Sürelerle Çalışma ayrımına bir örnek yapıp makalemizi sonlandıralım;
Haftalık 40 saat çalışılan bir işyerinde işçi 8 saat fazla mesaiye kalmıştır;
- Normal çalışmaya ek olarak 45 saate kadar çalışılan süreler Fazla Sürelerle Çalışmadır ve oranı %25’tir.
- saat ücreti x 5 saat x 1,25
- 45 saatin üzerindeki tüm çalışmalar Fazla Çalışmadır.
- saat ücreti x 3 saat x 1,50