Histriyonik kişilik bozukluğu (histrionic personality disorder), aşırı duygusallık, dikkat çekme ihtiyacı, kolay heyecanlanabilirlik, aşırı hareketlilik, abartılı bir güvence veya onay arayışı, çocuksu (abartılı) davranışlar veya konuşma gibi özelliklerle tanımlanan bir kişilik bozukluğudur.1
Histriyonik kişilik bozukluğunun belirtileri, DSM-5(Amerikan Psikiyatri Birliği, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Beşinci Baskı)’te aşağıdaki şekilde ele alınmaktadır.
Histriyonik kişilik bozukluğu, aşağıdakilerden beşi ya da daha çoğu ile belirli, erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan, aşırı duygusallık ve ilgi çekme arayışı ile giden bir örüntüdür:
1) Histriyonik kişi, ilgi odağı olmadığı durumlarda rahatsız olur: İlgi odağı olmadığınız durumlarda genellikle bir rahatsızlık duyar mısınız?
2) Kişinin başkalarıyla olan etkileşimleri, cinsel yönden, ayartıcı, kışkırtıcı ya da baştan çıkartıcı, uygunsuz davranışlarla belirlidir: Karşılaştığınız çoğu kişiyle, size çekici gelmese bile, kırıştırır mısınız (flört eder misiniz)?
3) Histriyonik kişi, birden değişen, yüzeysel (sığ) duygular gösterir: Dışa vurduğunuz duygularınız birden değişir mi? Duygularınızın derinlikten ya da içtenlikten yoksun olduğunu söyleyen oldu mu?
4) Histriyonik kişi, İlgi çekmek için sürekli dış görünümünü kullanır: Genellikle başkalarını etkilemek için mi giyinirsiniz, ilgi çekmek için giysileriniz ve dış görünümünüz için çok zaman harcar mısınız?
5) Histriyonik kişinin, gereğinden çok etkilemeye yönelik ve ayrıntıdan yoksun bir konuşma biçimi vardır: Önemli birtakım görüşlerinizin olduğunu, ancak bunların altında yatan nedenleri anlamakta güçlük çektiklerini söyleyen insanlar hiç oldu mu?
6) Histriyonik kişi, yapmacık davranır, gösteriş yapar ve duygularını abartılı gösterir: Gösterişe düşkün, hatta kimi zaman yapmacıklığa kayan bir insan mısınız? Arkadaşlarınızın ya da aile bireylerinizin, duygularınızı toplum içinde gösterme biçiminizden utandıklarını sık sık söyledikleri oluyor mu?
7) Histriyonik kişi kolay etki altında kalır: Çevrenizdeki insanlara ya da beğendiğiniz kişilere göre görüşlerinizi ve duygularınızı sık sık değiştirdiğiniz oluyor mu?
8) Histriyonik kişi, ilişkilerin, olduğundan daha yakın olması gerektiğini düşünür: İlişkinizin daha başında insanlara çok yakınlık duyduğunuz ve kişisel bilgilerinizi paylaştığınız sık sık oluyor mu? Kurduğunuz ilişkinin, karşınızdaki kişinin sandığından daha önemli ve daha yakın olduğunu düşünerek incindiğiniz oldu mu?
Histrionik kişilik bozukluğu için bir örnek
Y. psikolojik açıdan değerlendirilmek üzere jinekoloğu tarafından yönlendirilmiş olan 23 yaşında bekar bir kadındı.
Dışadönük ve coşkuluydu; çarpıcı bir giyim tarzı vardı ama yaşadığı zorlukların doğasını paylaşma konusunda cilveli bir tereddüt ortaya koyuyordu.
Doğrudan sorulduğunda tartışmadan kaçıyor ve kimi üzücü kimi neşeli sayısız konuda serbest çağrışımlarını dile getiriyordu. Gelgelelim, bunların hepsi klinik görüşmeyle büyük oranda ilgisiz konulardı. Çok konuşuyor fakat pek az şey söylüyordu. Örneğin, doktoruyla senli benli olduklarını, dans etmeye daha küçük bir kızken başladığını, ona bu kadar dost “bahşedildiği” için kendisini şanslı hissettiğini anlatıyordu.
Bir süre dosdoğru sorularla üstelendiğinde Y. yaklaşık altı aydır onu elden ayaktan düşüren ağrılardan mustarip olduğunu itiraf etmişti. “Yatakta öylece yatıyorum, bu defa kesinlikle ölecekmişim gibi geliyor!” diye anlatmıştı coşkulu bir dille, ardından da gözlerini kapatıp gözlerini öne düşürerek ölü taklidi yapmıştı. Yapılan kapsamlı tıbbi tahlillerde bu şikayeti için somut bir zemin bulunamamıştı.
Klinik görüşme sırasında Y.’nin sözel olmayan çok sayıda hal ve tavrı gözlenebiliyordu. Kafası hafif aşağı eğikti, gözleri davetkarca açılmıştı. Ağzından çıkan sözcüklerin anlamını daha da belirginleştirmek için kullandığı mimikleri normal insanlarınkinden çok daha abartılıydı. Konudan konuya çabucak atlayıveriyordu. Teatral bir doğası vardı; seyircisinin tepkilerini ölçüp performansını ona göre ayarlıyordu. Sık sık imalı sözler söylüyor ama insanlar bu imalarına göre hareket etmeye başladıklarında daha güvenli, masum anlama sığınıyordu. Bazen terapi danışanı rolüne en uygununu bulana kadar bir dizi farklı karaktere büründüğü oluyordu.
Y.’nin kişilerarası ilişkilerdeki bu belirgin tarzı bir yana, öyküsünde dikkat çekici pek bir şey yok gibiydi. Mutlu, uyumlu bir ailede büyüdüğünü anlatıyordu ama annesiyle bazen çekiştiklerini de itiraf ediyordu. Kendisinden çok daha büyük olan iki ağabeyi ona bebek muamelesi yapıyordu. Ebeveynleriyle, özellikle de babasıyla, çok yakındı; hemen her gün evi arıyordu. Şu an ciddi bir ilişkisi yoktu ama kıkırdayarak “Çoğu erkek beni çekici bulur.” diyordu. Gel gelelim aşkta şanssız olduğu kanısındaydı ve çoğu erkeğin onu “bedeni için istediğini” açıkça kabul ediyordu. “İnsanları daha yakından tanımakta hiç zorlanmıyorum, sanırım bu nedenle herkesten bu kadar çabuk sıkılıyorum.” diyordu. Bunun yerine yeni deneyimlerin verdiği heyecanı tercih ediyor ve ara sıra sarhoş olduğunu, madde kullandığını anlatıyordu.
Şu sıralar Y. yetişkinlere hizmet veren bir kulüpte dansçı olarak çalışıyordu ama diğer kızlardan farklı olduğunu, ekmeğini kazanmaya çalışan bir sanatçı olduğunu söylüyordu. Onu bu ifade biçimine çekenin ne odluğu sorulduğunda, “yokluğunda yaşayamayacağı iki şey” olan ilgi ve paradan hoşlandığı yanıtını vermişti. Diğer dansçıların müşterilerle mesai dışı faaliyetlerinden tiksindiğini ifade ediyordu. Ailesi onun bale öğretmeni olduğunu sanıyordu. Ağrısının kaynağıysa hala belirsizdi.3
Kaynaklar (3)
1Bilim ve Sanat Yayınları. (2005). Histriyonik kişilik bozukluğu. İçinde Psikoloji sözlüğü. (3. baskı, s. 366).
2Nussbaum, A. M. (2015). DSM-5 yönelimli tanısal görüşme (E. Doğan, Çev.). Hekimler Yayın Birliği.
3Millon, T., Grossman, S., Millon, C., Meagher, S. & Ramnath, R. (2019). Modern yaşamda kişilik bozuklukları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları