Sinatra doktrini
Mehmet Ali Güller 01 Ocak 1970
Frank Sinatra (1915-1998) İtalyan kökenli Amerikalı bir şarkıcıydı. Ama adı bir doktrin oldu! Nasıl mı, anlatalım:
SSCB Dışişleri Bakanı Eduard Şevardnadze 23 Ekim 1989da Sovyet rejiminin Varşova Paktı üyelerinin tercihlerine saygı göstereceğini açıkladı. Amerikan televizyon kanalı ABCnin bu açıklamayla ilgili sorusuna SSCB Dışişleri Sözcüsü Gennadi Gerasimov şu yanıtı verdi: Biz şimdi Frank Sinatra doktrinini uyguluyoruz. Sinatranın I did it my way (Bildiğim gibi yaptım) adlı bir şarkısı var. Her ülke de kendi yolunu seçer.
Gerasimovun bu esprili yanıtı, literatüre resmi olmasa da Sinatra doktrinini sokmuş oldu.
ABnin kendi yolu
Bugünlerde Sinatra doktrini yeniden ama farklı bir anlamda kullanımda. Meslektaşım Gökhun Göçmen dikkatimi çekti:
AB Dışişleri Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, ay başında birliğin dışişleri bakanlarına yaptığı konuşmada şöyle diyordu: Frank Sinatra gibi olmalıyız: My Way (Benim yolum). Çine karşı ABDnin tarafını seçmeyeceğiz çünkü Çin ile ilişkilerimizde aynı çıkarlara sahip değiliz.
1989da işçi sınıfının ilk devletini satanların argümanı olan Sinatra doktrini, bu kez bir AB yetkilisinin ağzında, olumlu bir anlamda, ABnin ABDden bağımsız yol çizmesi gerektiği anlamında kullanılıyordu.
ABnin Çinle ilişkileri
ABDnin ünlü dergisi Economist de 13 Haziran 2020 tarihli sayısında Sinatra doktrinini ele almış: Özetle ABnin Sinatra doktrini, yani kendi yolu hem ABDyle hem de Çinle ilişkilerini bütün olarak değil ama kompartımanlar şeklinde ele almasını içeriyor.
Örneğin çok taraflı ticaret, uluslararası kurumların desteklenmesi, salgın sonrası ekonomik toparlanma ve iklim değişikliği dahil pek çok alanda ABnin Çinle çalışması ama örneğin Hong Kong ya da Sincan-Uygur bölgesi konularında farklı tutum alması şeklinde...
Nitekim Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel, 22 Haziranda düzenlenen 22. AB-Çin Zirvesinin sonrasında yaptığı konuşmada şu vurguyu yaptı: Çinle ilişki kurmak ve işbirliği yapmak hem bir fırsat hem de bir gerekliliktir. Buna karşın aynı değerleri, politik sistemleri veya yaklaşımı paylaşmadığımızı da kabul etmeliyiz.
ABD, Çin-AB bağını kesmek istiyor
ABD, Çine karşı AByi yanında geleneksel müttefiki olarak tutmaya, hatta bu da yetmeyeceği için cepheye Hindistanı da eklemeye çalışıyor.
AB ülkeleri ise -özellikle Almanya- üretimin ve ticaretin merkezinin Atlantikten Pasifike kaydığı son 20 yılda, Pekinle daha yakın olmaya çalışıyor.
Dahası Brüksel 21. yüzyılın geride kalan ilk 20 yılında, giderek daha çok ABDden bağımsız hareket etmeyi esas alıyor.
ABD ise Çini Avrupa ve Afrikaya bağlayan modern kara ve deniz ipek yollarının geçtiği Kuşak ve Yol inisiyatifini hedef almış durumda. ABD, sadece ticaret değil aynı zamanda kültürel işbirliğinden siyasi işbirliğine döşenen taşlardan oluşan bu yolları çeşitli noktalardan kesmeye çalışıyor; Hindistanda, Ortadoğuda, Kuzey Afrikada, Balkanlarda, Doğu Avrupada...
O nedenle ABDnin Suriyede de, İranda da, Libyada da nesnel olarak Çinle karşı karşıya geldiğini söyleyebiliriz.
ABD-AB arasındaki temel sorunlar
1 Temmuzda Almanyanın dönem başkanlığını devralmasıyla ABnin ABDden bağımsızlaşması da, Çinle işbirliği kompartımanlarını çoğaltması da gündemde olacak...
Nitekim ABDnin Almanyadan asker çekme resti bu yeni süreçle ilgili. Berlin-Paris eksenli tartışmaya açılan Avrupa ordusu konusu da. Ve ABDnin Avrupa başkentlerini Çinli Huawei konusunda sıkıştırması da. Hatta Moskova-Berlin işbirliğinde inşa edilen Kuzey Akım-2 doğalgaz boru hattı da...
Özetle önümüzdeki yıllar ABD ile AB arasındaki bağların biraz daha zayıfladığı ve ABnin Çin ve Rusyayla ilişkileri geliştirdiği yıllar olacak...
Kuşkusuz ABD, transatlantik bağı koruyabilmek için başta NATO (derin hükümetler) olmak üzere pek çok kartı kullanıma sokacaktır.
Beş merkezli dünya
Ancak nihai tablo değişmeyecek.
ABnin kendi yolu konusu da, işte bu Amerikan rüyası bitiyor, yeni bir dünya kuruluyor dediğimiz sürecin bir parçasıdır.
Amerikan hegemonyası zayıfladıkça, o hegemonyaya tabi olan ülkeleri çekim kuvveti de azalıyor. Amerikancı bir iktidara rağmen Türkiyenin belli konularda Avrasyacı düzlemde siyaset yapabilmesi bile bu nedenledir.
Beş merkezli (G-5: ABD, Çin, AB, Rusya, Hindistan) dünya şekilleniyor...