Gıdamis, Çölün İncisi, Sahra’nın Mücevheri diye anılıyor.
Kentte iki yüz yıl kalan Roma dönemi öncesine ilişkin elde kesin bilgi yok.
Gıdamis’e giderken şehrin güneyindeki Al Hamadan al Hamra Çölü’nü (Kızıl Kayalar Çölü) geçtik.
Gıdamis’in eski kısmı 1999 yılından beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde. Burası bir Tuareg kenti.
Bölgede aynı adla üç kez şehir kurulmuş ama mimari özellikler hiç değişmemiş. Son kez kurulan şehrin 90 yıl önce kurulduğu düşünülüyor.
Gıdamis, Libya’nın en büyük tarihi kenti.
Buradaki müze de zengin bir müzeydi ama fotoğraf çekme izni yoktu.
Mimari özellikleri, bölgenin gereklilikleri ile son derece uyumlu.
Tuareg mimarisinde yapılar dikdörtgen veya kare oluyor. Yapılar çok yalın, çatılar düz, yapının köşelerinde yukarı kalkık üçgen parçalar var.
Burada sıcaklık +40-50 derece olabiliyormuş. Yapılar, içeride en yüksek ısı 30 derece olacak şekilde tasarlanmış.
Gıdamis, kervan ticareti sayesinde çok zengin olmuş. En çok köle, deri, altın ve koku ticareti yapılıyormuş. 17. yüzyıldan sonra, deniz ticaret yollarının açılmasıyla çöl aşırı ticaret zarar görmüş ama Kuzey Sahra ticaretindeki önemini korumayı başarmış. Ayrıca hacılar için de önemli bir merkezmiş. 19. yüzyılda köle ticaretinin yasaklanması şehrin ekonomisine darbe vurmuş. Ama gerileyen ticaret 1910 yılına kadar devam etmiş.
Burada Kadiri mezhebi yaygınmış.
Gıdamis’ta çok fosil varmış. Afrika’nın pek çok yeri eskiden deniz imiş.
Eski şehrin kapısından girerek gezmeye başladık.
Eski kent Gıdamis, bölgedeki iki büyük kabileye göre inşa edilmiş. Kentin kuzeyi Beni Velid, güneyi Beni Vezid kabilesine aitmiş. Kuzey kısım, kabilenin üç ailesi için üçe, güney kısım kabilenin dört ailesi için dörde bölünmüş. Bu yedi mahalle okulu, camisi, evleri, pazar yeri, meydanı ile her biri kendi içinde bir kent gibi organize edilmiş. Mahallelerin kapısı geceleri kapatılıyormuş. Mahalleler arasında çatışmalar yaşansa da dış tehlikeye karşı birleşiyorlarmış. Fogas denen üçüncü bir bölge ise, göçebe hayatını bırakıp yerleşik düzene geçen Tuaregler’e aitmiş.
Geryan, Jebel Nefusa (Batı Dağları) eteğinde, Trablus’un 80 km güneyinde, Libya’nın kuzeybatısında bir kasaba. 1912 yılında İtalyanların eline geçen Geryan, İtalyan sömürgesinin önemli bir merkeziydi. Zeytinyağı üretimi, değirmencilik, halıcılık ve çanak-çömlek yapımı başlıca ekonomik etkinlikler.
- Libyalı Arapların çoğunun kökeni Bedevi ve Berberi topluluklara dayanır. Geçmişte ülkenin başlıca etnik topluluğu olan Berberiler, büyük ölçüde Araplaşmıştır.
- Libya’nın resmi dili Arapça olduğu gibi halk arasından da %80′in üzerinde bir oranla Arapça; Arapça’nın ağız ve lehçeleri konuşulmaktadır.
- Ülkenin geriye kalanı olan %20′si ise Hami dil ailesine bağlı özgün Berberi Dili olan Tamazight dilini konuşmaktadır. Bu Berberilerin çoğu aynı zamanda Arapça da konuşur.
- 643 yılında günümüz Libya topraklarına gelen Araplar, iç kesimdeki Berberi direnişini ancak 60 yılda kırabilmişlerdir.
- 8. yüzyılda İslamiyet’i kabul eden Berberilerin büyük bölümü Harici mezhebini benimsedi. Harici ayaklanmaları Emeviler’ in güç kaybetmesinde önemli rol oynadı; Abbasiler zamanında da Berberi kabileleri başına buyruk olmayı sürdürdü. 11. yüzyılda Fatımiler’in desteğiyle başlayan geniş çaplı Bedevi istilaları yaşandı, yerel düzeyde çeşitli kabileler egemenlik sağladı. 13. yüzyılda, Hafsi egemenliği döneminde, Kuzey Afrika’daki Berberi hanedanları arasında ve Araplarla çatışmalar yaşandı.
- Berberi devletleri öteden beri korsanlıkla Avrupa devletlerine ve ABD’ye ait ticaret gemilerinden vergiler alıyordu. Jefferson yönetimi 1801’de Trablus karasularına bir filo gönderdi. Berberi devletlerin Akdeniz’deki korsanlık eylemleri nedeniyle, 1801-1805 tarihleri arasında ABD ile Trablus arasında savaş çıkmıştır. Trablus pes etmiş, ancak diğer Berberi devletleri 1816’ya kadar ticaret gemilerinden vergi almayı sürdürmüştür.
- Apollonia (MÖ 600 – MS 600) önemli bir liman kenti olmasına rağmen zenginlik açısından Cyrene’nin gölgesinde kalmış. Akdeniz, zayıf Yunan gemileri için zorlu bir denizdi. Kuzey Afrika kıyılarının doğal girintilerini duvarlarla çevirip korunaklı hale getirmek onlar için önemliydi.
- Apollonia, Helenistik dönemde tam bir liman kenti oldu. Şehir adını, Cyrene’nin koruyucu tanrısı Apollon’dan almıştır.
- Roma döneminde uzun ve güçlü surlar inşa edildi, borular döşenerek 3 km uzaktan şehre su getirildi.
- Bizans döneminde önemsenen bir kent olduğu, dördü kent surları içinde, biri sur dışındaki kiliselerden anlaşılıyor. Kiliselerin çatısı ahşap, zemini mermer imiş. Vaftizhaneler için sarnıçlar yapılmış.
- Bizans, Roma dönemi malzemesini yapılarında kullanmıştır. Şehrin pek çok yerinde kumlar arasında mozaik döşemeler görülmektedir.
- Antik kentin büyük kısmı bugün sular altındadır. Kentten günümüze ulaşanlar kıyı boyunca uzanır.
- Apollonia antik kentinin bulunduğu şehrin adı Susa. Bu şehre 1897 yılında Girit’ten Rumca konuşan Müslümanlar gelip yerleşmiş.
Ören yerinin yakınında zengin bir müze vardı. Müzede lahitler, heykeller, mozaik tablolar gördük.