Güncelleme tarihi: 12 Oca
Duyularımız uyaranlarla bombardımana tutulur: sesler, görüntüler, dokunsal uyaranlar, hareket, kokular ve tatlar gibi. Bu uyaranların hepsi beyin tarafından algılanır. Beyin, gerçekte kullanabileceğinden yaklaşık yedi kat daha fazla bilgi alır. Bu nedenle beynin bilgiyi filtrelemesi ve gerektiğinde kullanabilmesi için bilgiyi depolaması önemlidir. Hakan’ın beyni, hangi uyaranları alması gerektiğini seçmede verimli değil. Çevresindeki tüm uyaranlara şiddetli tepki verir.
Bu bölümde, bir çocuğun davranışı ile beyin ve duyu sistemlerinin nasıl çalıştığı arasındaki ilişkiyi konuşacağız. Bu açık görünebilir, ancak DEHB için diğer terapi okulları çocuğa oldukça farklı bir şekilde yaklaşır. Örneğin, bazıları davranış değişikliği için bir motivasyon modeli kullanabilir. Bizim açımızdan beynin en önemli işlevleri uyarılma (dikkat), kayıt, modülasyon, işleme ve yorumlama ve tepki vermedir.
UYARILMA
Uyarılma, ne kadar uyanık olduğumuz ve belirli görevleri yerine getirmeye odaklanmamızın mümkün olup olmadığıyla ilgili sinir sisteminin durumudur. Uyarılma seviyemiz, herhangi bir anda daha fazla uyaran alma yeteneğimizi belirler. Her yirmi dört saatlik zaman dilimi, bir uyanıklık ve bir uyku periyodunu içerir. Uyanık olduğumuzda, uyaranlara açığız; örneğin, uyanık olan bir çocuk okul derslerine açıktır.
Uyanık olduğumuzda, yeni bilgiler almaya hazırızdır ve dikkatle dinleyebilir, yiyebilir, görüntüleri tanıyabilir ve nasıl hareket ettiğimizi anlayabiliriz. Uyuduğumuzda, uyaranların neredeyse hiç farkında değiliz. Uyandığımızda, genellikle gece uyuduğumuzdan daha fazlasını hatırlamayız. Bu gündüz ve gece ritminin dört farklı uyarılma düzeyi vardır. Uyarılma, aktiviteye göre sınıflandırılır.
Örnek: Yetersiz uyuyan hiperaktif bir çocuk, uyurken bile çevresindeki belirli uyaranlara tepki verebilir. Örneğin, biri ışığı açarsa çocuk uyanabilir. Bu, çocuğun uyarılma seviyesinin sınırlı olduğu bu dönemde ortaya çıkmaması gereken rahatsız edici bir tepkidir. Çocuk, odada meydana gelen küçük bir gürültü veya küçük değişikliklerle uyuyabilmelidir.
Derin Uyku Evresi
Uyurken, dikkati uyandırmak için daha fazla sayıda uyarana ihtiyaç duyarız. Bu normal bir durumdur.
Örnek: Bazı hiperaktif çocuklar uyanmakta zorlanırlar. Böyle bir çocuğu uyandıran kişi, mutsuz, huzursuz, huysuz bir çocuk bulacaktır. Uyanmanın ilk aşamasında, çocuk yeni uyaranlarla veya yataktan kalkma ve giyinme gibi karşılaşabileceği taleplerle başa çıkamaz.
Uyanma Evresi
Yarı uyanık olduğumuzda kendimizi bir oryantasyon aşamasında buluruz: Belirli bir göreve ancak otomatik bir şekilde hareket ederek dikkatimizi verebiliriz. Dikkati toplamak için uyku durumunda olduğundan daha az uyarana ihtiyacımız var. Adımızın söylendiğini duymak gibi belirli uyaranlara daha hızlı ve daha doğrudan tepki veririz. Ancak, zor veya yeni şeylere yeterince dikkati vermek henüz mümkün değildir. Dinlenirken veya yeni uyandığınız bir anı düşünün: Etrafınızda olup bitenler hemen yanınızdan geçiyormuş gibi görünür ve siz yalnızca gerçekten önemli olduğunu düşündüğünüz uyaranları kaydedersiniz.
Örnek: Yüksek bir uyarılma durumunda, hiperaktif bir çocuk sınıf içindeki ve çevresindeki hemen hemen her uyarana tepki verecektir. Sınıfta küçük bir gürültü, hatta dışarıdaki bir kuşun ötüşü, çocuk için öğretmenin sesi kadar önemli görünmektedir. Çocuk tüm bilgileri alıyor ama neyin en önemli olduğunu seçemiyor. Her şey eşit derecede önemli görünüyor.
Bilgiye Hazır Olduğumuz Evre
Uyarılma seviyemiz uygun bilgiyi almamızı sağlıyorsa, tamamen uyanık kabul ediliriz. Dikkat, sesler gibi belirli bilgilere yönlendirilirken, gelen diğer uyaranlar "arka plana atma" şeklinde görmezden gelinir. Böylece, bu uyarılmış durumdaki çocuklar sınıftayken, öğretmenin sesini takip edebilir ve diğer çocukların ne yaptığını hala takip edebilirler.
Örnek: Kalabalık bir metroda yolculuk yapan hiperaktif bir çocuk kitap okuyamaz veya bir konuşmayı takip edemez. Bu ortam, bir sınıftan çok daha fazla uyarana sahiptir. Çocuk, yanında oturan kişi gibi bazı uyaranlara dikkat edebilir, ancak okuduğu sayfadaki kelimeler gibi daha spesifik bilgileri kaydedemez.
Spesifik Uyaranlara Odaklanılan Evre
Dördüncü uyarılma seviyesinde, en yüksek derecede konsantrasyona sahibiz ve doğrudan dikkatimizi belirli bir kişiye veya soruna veriyoruz. Bu düzeyde, özümsediğimiz bilgiler konusunda daha da seçici olabiliriz. Çevredeki diğer uyaranları fark edebiliriz, ancak daha az derecede onlara dikkat ederiz. Dikkatimizi özümsemek istediğimiz şeye yönlendiririz; bu sayede örneğin kalabalık bir otobüste kitap okuyabiliyoruz.
Ancak bazı insanlar için bu uyarılma durumu, kalabalık bir metroda kitap okuyabilmek için hala çok düşük olabilir. Bu duruma ulaşmada sorun yaşayan bir çocuk, uyanık olma ve kitap okuma ile ilişkili odak seviyesini koruyamadığı için, trenin hareketiyle sarsılarak uykuya dalabilir. Bu, sınıfta uzun süre oturmak zorunda kalan birçok çocuğun başına gelene benzer. Odaklanmayı kaybederler ve daha fazla bilgiyi özümseyemezler.
‼️ Dikkat‼️
Çocuklar çok uzun süre otururlarsa, odaklanmaya devam etmeleri kolay olmayacaktır. Çocuk ya hiperaktif hale gelir ya da belki uykuya dalar. Çocuğun ellerini bir araya getirmek onu derse odaklanmaya geri getirebilir. Ayrıca çocuğun bir dakika ayakta durmasına, ayaklarını yere vurmasına, hatta etrafta dolaşmasına, bir şeyler yemesine (tercihen ekşi bir yemek) veya kısa bir mola vermesine yardımcı olmak iyi olacaktır. Bu stratejiler, çocukların bilgiyi en iyi şekilde özümseyebilecekleri bir odaklanma durumuna geri dönmelerine yardımcı olabilir.
KAYIT
Annesi bize, “Hakan’ın içinde bulunduğu ortam onu çok etkiliyor. Çok yoğun bir ortamdaysa, davranışlarında herhangi bir sınır veya frenleme yok gibi görünüyor. Bu gerçekten hem onun hem de benim için bir sorun.” oluyor şeklinde bildiriyor.
Bilgi aldığımızda, anlamlı olarak kaydedilmelidir. Örneğin, dengemizi kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyaysak, beynimiz dengede olmadığımızı kaydeder. Bu durumla ilgili ne kadar bilgi emildiği, o anda ne kadar odaklandığımıza bağlıdır. Bilginin anlamlı olarak tanınması için beyinde doğru yere ulaşması gerekir. Beyinde, karmaşık sinir hücreleri sistemleri, doğru hedefe ulaşana kadar bilgi akışını kolaylaştırmak (yardım etmek veya güçlendirmek) veya engellemek (engellemek veya azaltmak) için bilgiyi iletmek amacıyla çalışır. Hakan, önceki örnekte, çevresinden hızlı ve verimli bir şekilde bilgi almıyor veya alamıyor. Önemli uyaranları kaydetme yeteneği yetersizdir. Önemsiz uyaranlarla kolayca dikkati dağılır ve beyninin iyi filtrelemediği tüm uyaranlara tepki verir.
Çeşitli duyular birbirlerini olumlu yönde etkileyebilir veya destekleyebilir. Bunu yaparken, algılanan uyaranları güçlendirebilirler ve başka bir duyusal sistem devreye girdiğinde uyaranlar da engellenebilir veya azaltılabilir. Her iki süreç de gereklidir.
‼️Dikkat‼️
Bir duyu aracılığıyla alınan bilgi, başka bir duyu sisteminden alınan bilgiyi etkileyebilir. Bu nedenle çoğu okul çocuklara yüksek sesle okuyarak okumayı öğretir. Bazen müzik çalıyorsa da daha iyi öğrenebilirsiniz. Daha sonra işitme, okuduğunuz kelimeleri gözlerinizle işlemenize yardımcı olur.
MODÜLASYON
Aslı’nın annesi, "Aslı dokunulmaktan çok rahatsız oluyordu ve aralıksız hareket halini başkalarını kendinden uzak tutmak için kullandı" dedi.
Modülasyon, dengeli bir varoluşu sürdürmek için herhangi bir anda tam olarak gerektiği kadar uyaran almamızı sağlayan beynin düzenleyici bir işlevidir. Çok fazla değil, çok az değil, çok sert ve çok yumuşak değil - yapılması gereken her şeyin başarılabilmesi için doğru dengeye ihtiyacımız var. Bu şekilde modülasyon, hedeflerimize ulaşmamıza yardımcı olur. Örneğin, Aslı birisinin kendisine dokunmasıyla ilgili huzursuz duygularını düzenleyebilirse, bir kitap okuyacak kadar sakin ve alıcı hale gelebilir. Bir minderde veya birinin kucağında oturmak, Aslı’nın dokunulma konusundaki kaygısını değiştirebilecek diğer eylemlerdir.
Gelen bilgileri düzgün işleyen bir sinir sistemi ve duyular tarafından optimal olarak alınması esastır. İlgili tüm sistemler verimli bir şekilde işbirliği yaptığında, doğru miktarda modülasyon gerçekleşir ve bilginin normal işlenmesi mümkündür. Beyin, temel odak seviyemizi korumak için hangi uyaran kombinasyonuna ihtiyacımız olduğunu bilir. Ancak bu seviyeye ulaşıldıktan sonra uygun bir reaksiyon seçebiliriz.
Modülasyon problemlerinin örnekleri şunları içerir:
■ Harekete karşı aşırı duyarlılık (örneğin, arabayı tutması veya hareket hakkında endişe duyması)
■ Yükseklik korkusu (örneğin ayaklarını yerden kaldırmaya cesaret edememe)
■ Ani dokunmaya karşı aşırı duyarlılık
■ Belirli malzemelere karşı aşırı duyarlılık
■ Gürültüye karşı aşırı duyarlılık
BİLGİ İŞLEME
Onur altı yaşında ve konuşma becerisinde sorunu var. İşitmesi normal, ancak harfleri, kelimeleri ve cümleleri kullanmakta zorlanıyor. Zihninde doğru sesleri bulmaya çalıştığını ifade etmek için jestler kullanır. Hareketleri beceriksiz, sanki kaslarını koordine edemiyor.
Onur dili işlemede zorluk çekiyor. Onur dil becerisi ilgili bir göreve katılmadan önce, bilgiyi almak ve işlemek için uygun hazırlığa veya uyanıklığa sahip olmalıdır. Bir kelimeyi aramak için çok zamana ihtiyacı var. Bu genellikle uyaranı alma işlemiyle ilgili bir sorun olarak adlandırılır.
Onur dil becerisi gerektiren bir ödevi yapmak için gerçekten hazır veya en iyi seviyede olmayabilir. Onu optimal seviyeye getirmek, işlemesinde önemli bir ilk adım olabilir. Diyelim ki görevi kendisine bir çatı resmi gösterildiğinde çatı kelimesini söylemek. Görsel uyarıcıya sahiptir ve buna uygun sesi serebral korteksinde bulmalıdır. Bir çatı resmi gördüğünü bilir ve o kelimeye ait seslerin birleşimini zihinsel olarak arar. Böylece süreç, işitsel kelimeyi görsel ipucu olan resim ile karşılaştırmayı içerir. İpucunu aldıktan sonra, ç-a-t-ı harflerini telaffuz etmek için hareketlerin sırasını alması gerekir. O zaman söyleyebilir. Dil yeteneğini geliştirmek için Onur yeni kelimeleri ve cümleleri sık sık tekrarlamayı öğrendi. Bu, sinir hücrelerini bu ilgili alanlar arasında daha iyi bağlantılar kurmaya teşvik eder.
Duyusal işlemleme yöntemlerini kullanan bir terapist, terapi sırasında Onur için ekstra bir şeyler yapabilir. Onur’um beyninin en iyi, o bilgiyi işlemeye hazır olduğunda ve en uygun şekilde tetikte olduğunda çalıştığını biliyor. Beyninin gelen bilgilere karşı tetikte olması için ona oturması için bir salıncak veya zıplayan bir top sunabilir. Beyinde hareketi işleyen alan, sesi işleyen alanlara çok yakındır.
Terapist ayrıca Onur’a diğer duyular aracılığıyla bilgiye erişmenin yollarını sağlar: çatı kelimesini duymak, bir çatı resmini görmek, ellerini bir çatıya koymak. Böylece, terapist, hareket ve diğer duyuları birleştirerek, Onur’un öğrenme için en uygun uyarılma düzeyine ulaşmasına ve dilin kullanımı için gerekli duyusal bilgileri daha hızlı işlemesine yardımcı olur.
TEPKİ GÖSTERME
Buse uzun süre oturmakta güçlük çekiyor. Dengesi zayıf, kolları ve bacakları koordineli değil. Konuşurken, özellikle de ajite olduğunda sık sık nefes alır. Yine de kolayca odaklanabilir ve ince motor becerileri iyi gelişmiştir.
Beyin bilgiyi işleyip yorumladıktan sonra, genellikle bir tepki oluşur. Tepkinin bilinçli olarak yapılması gerekmez. Düşme tehlikesiyle karşı karşıya olduğumuz anda beyin gözlerden, deriden, kaslardan, eklemlerden ve denge merkezinden vücudumuzun konumunun aniden değiştiğini bildiren bilgiler alır. Bu bilgilere dayanarak, beyin bir tepki çizer. Doğru tepki, ayakta durmamızı sağlayan kasları germektir. Veya tepkilerimiz biraz daha yavaşsa, düşmeyi veya yaralanmayı önlemek için bu ayarlamayı zamanında yapamayabiliriz. Beyin ayrıca gelen bilgilere tepki vermemeye de karar verebilir. Tepki vermemek de tepki olarak görülebilir. Duyularımızın algıladıklarına nasıl tepki verdiğimiz, nihayetinde çevremize nasıl tepki verdiğimizi belirler; bu tepkiye davranış denir.
Hafif uyaranlara çok güçlü tepki verirsek problemler ortaya çıkar; örneğin, başka biri yanlışlıkla bize çarptığı için sinirlenirsek. Duyusal işlemleme sorunları olan çocuklar genellikle uygunsuz tepkiler sergilerler. Uyaranlara yeterince güçlü tepki vermezsek problemler de olabilir; örneğin, keskin bir şeye bastığımızı geç fark edersek. Bu durumda geç tepki vermemiz ayağımızın daha büyük yaralanmasına neden olabilir.
Keskin ağrıya belirli bir tepkimiz olduğu gibi, diğer daha genel durumlara da uygun tepkilerimiz vardır. Örneğin, sinemadaysak sessizce yerimize otururuz. Merkezi sinir sistemimizin tüm parçaları, uygun tepkiler üretmek için birlikte çalışmalıdır. İnsanlar genellikle "uygun şekilde davranmanın" ne anlama geldiğini düşündüklerinde, belirli bir durum üzerinde bilinçli bir kontrole sahip olmak açısından düşünürler. Ancak hiperaktif çocuk söz konusu olduğunda, çocuğun uygun davranışlar geliştirmesinden önce merkezi sinir sistemi düzgün çalışmalıdır. Bu davranış, çocuğun anladığı ve gerçekten yapmak istediği ancak sinir sisteminin işleyişinden dolayı o anda yapamadığı bir şey olabilir.
Savaş, Kaç, Kork ve Don
Uyaranları azaltamazsak, savaşarak veya kaçarak, korkarak veya dönüp kalarak kendimizi savunabiliriz. Bunlara dövüş, kaç, korkma ve donma reaksiyonları denir. Bizi tehlikelerden korumak için tasarlanmış sinir sistemi tarafından başlatılan ilkel tepkilerdir. Örneğin, duman kokusu aldığınızda donup kaldığınızı ve sonra kaçtığınızı düşünün. Bu tepkileri bilinçsizce hayatı tehdit etmeyen uyaranlara tepki vermek için kullanırsak, bizi bir hikaye okumak, dinlemek veya müzik dinlemek gibi faaliyetlerden uzaklaştırabilir. Diğer bireylerle karşılaştırıldığında, DEHB'li çocuklar ve yetişkinler bir kavgaya, korkuya, kaçmaya veya donma reaksiyonuna daha kolay teşvik edilir ve bu durumda daha uzun süre kalma olasılıkları daha yüksektir.
PLANLAMA FAALİYETLERİ
Yeni bir şey deneme zamanı geldiğinde, o aktiviteyi planlamak, odaklanma becerisini gerektirir. Bir plan yaptığımızda ne yapılacağını ve nasıl yapılacağını tam olarak belirlemeliyiz. Planı koordine etmek için beyinde karmaşık bir süreç gerçekleşir. Bilgi hafızadan alınır ve yapılan planla karşılaştırılır. Planın önemli bir kısmı, adımların sırasını verimli bir şekilde belirlemektir: “Önce bu, sonra bu, sonra bu ve ancak bunlar yapıldıktan sonra planı uygulayıp bitireceğim.” Bu planlamanın çok hızlı gerçekleşmesi gerekiyor.
Bunu yapabilmek için, ilgili bilgileri içeren iyi bir çalışma belleği oluşturmamız gerekir. Beynin danışmak için birkaç örnek planı olmalıdır; örneğin, şeylerin nasıl görüneceğine dair bir plan, ilişkili seslerin haritası, ilişkili uyaranların haritası, belirli bir duruşun veya hareketin nasıl gerçekleştirilebileceğine dair bir plan, ilgili kokuların bir haritası.
Diyelim ki Anıl piyanoda yeni bir müzik parçası çalışmak istiyor;
■ Anıl ilk önce müzik parçasının kendisi için çok zor olup olmadığına karar verir.
■ Sayfadaki notları taramak için gözlerini kullanır ve nasıl ses çıkarabileceklerine dair bir resim oluşturmaya çalışır. Anıl gördüklerini notalara ait seslerin hafızasıyla eşleştirir.
■ Müzik okurken yapmayı öğrendiği gibi, yavaş yavaş parmaklarını tuşlar üzerinde çalıştırıyor.
■ Parçayı baştan sona prova eder ve defalarca tekrarlar.
■ Anıl parçayı teknik olarak eksiksiz bir şekilde çalabildiğinde,
duygu ile oynayarak işler.
Çalması gereken her nota için planlama gereklidir. Ancak sonunda, parçayı o kadar iyi tanıyor ki, parmak hareketini planlamasına gerek kalmıyor. Çalması o kadar otomatik hale geliyor ki, sanki bir “otomatik pilot” kullanıyormuş gibi yapılabilir.