1920’lerin sonlarında, basit bir aileden gelen bir çocuk olan Ritty, zamanının çoğunu New York, Rocavea’daki ebeveynlerinin evinde bulunan kendi “laboratuvarında” geçirdi.
“Laboratuvarı”, içinde bir batarya ve ampuller, anahtarlar ve dirençlerden oluşan bir elektrik devresinin bulunduğu eski bir ahşap kutuydu. Ritty’nin gurur duyduğu bir icat, ebeveynleri odasına girdiğinde çalan ev yapımı bir alarmdı. Doğayı mikroskopla inceledi ve bazen sokaktaki çocuklara bir kimya kiti ile farklı numaralar gösterdi.
Aynı zamanda, genç Ritti çalışmalarında özel başarı açısından farklılık göstermedi. Edebiyat ve yabancı diller onun için zordu ve çocukken IQ’su ortalamanın üzerinde olmasına rağmen – 125 puan, bu bir dahi bölgesi olarak kabul edilmedi. Bununla birlikte, ergenlik döneminde, matematik için bir yetenek gösterdi ve ders kitaplarından bağımsız olarak çalışmaya başladı. Lisenin sonunda, Ritty eyalet matematik ligi şampiyonasında birinci olmuştu.
Gerisi tarihtir. Muhtemelen Ritty’yi, kuantum elektrodinamiği teorisi atom altı parçacıkların incelenmesinde devrim yaratan Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman olarak tanıyorsunuzdur.
Diğer bilim adamları aklının çalışmalarını anlaşılmaz buldular. Tanıdıklarına göre, Feynman neredeyse doğaüstü bir yeteneğin sahibi gibi görünüyordu, bu yüzden Polonyalı-Amerikalı bir matematikçi, olasılık teorisinin yaratıcılarından biri olan Mark Katz, otobiyografisinde onu sadece sıradan bir dahi değil.
Modern psikoloji bu büyüyü deşifre etmemize ve dehanın yapımlarını daha geniş anlamda anlamamıza yardımcı olabilir mi?
Terimin basit bir tanımı bile zaten bir baş ağrısıdır, çünkü belirgin bir objektif kriter yoktur. Ancak çoğu tanım, dehayı en az bir alanda olağanüstü başarılara ve aynı alandaki uzmanlar tarafından tanınan ve diğer başarılara katkıda bulunabilecek özgünlük ve yeteneğe sahip olarak tanımlar.
Dehanın kökenlerini ve onu geliştirmenin en iyi yollarını bulmak daha da zor bir iştir. Deha, yüksek genel zekanın sonucu mudur? Ya da sınırsız merak? Yoksa azim ve kararlılık mı? Yoksa yapay olarak yeniden yaratmanın imkansız olması şanslı bir tesadüf mü? Richard Feynman gibi Nobel ödülleri de dahil olmak üzere önde gelen kişiliklerin hayatlarını incelemek bazı ipuçları sağlayabilir.
Termitler
20. yüzyılın başlarında Stanford Eğitim Enstitüsü’nde çalışan psikolog Lewis Theremin liderliğindeki son derece iddialı bir proje olan dehanın genetik çalışmaları ile başlayalım.
Bir çocuğun öğrenme yeteneklerini değerlendirmek için 19. yüzyılın sonlarındaki Fransız metodolojisini tercüme eden ve uyarlayan Theremin, IQ testinin yaratıcılarından biri oldu. Bu testteki sorular kelime dağarcığını, matematik yeteneğini ve mantıksal düşünmeyi belirlemeyi amaçlıyordu, bunun birlikte bir kişinin öğrenme yeteneği ve soyut düşünme yeteneği hakkında bir fikir vereceği varsayılıyordu. Theremin daha sonra zihinsel kapasitelerini belirlemek için herhangi bir çocuğun puanlarının karşılaştırılabileceği her yaş grubu için puan kartları oluşturdu. IQ, zihinsel yaşın biyolojik yaşa bölünmesi ve sonucun 100 ile çarpılması ile hesaplandı.
Örneğin, ortalama 15 yaşındaki çocukla aynı puanı alan 10 yaşındaki bir çocuğun IQ’su 150 olacaktır. 10 yaşında 9 yaşında olduğu gibi akıl yürüten bir çocuğun IQ’su 90 olacaktır.
IQ puanları, 100 puan noktasında ortalanmış ters çevrilmiş bir çana benzer bir “normal dağılım” grafiğine sahiptir; bu, ortalamadan daha büyük ve daha az bir IQ’ya sahip kabaca eşit sayıda insanın yanı sıra maksimum ve minimum değerlere sahip çok az sayıda insan anlamına gelir.
Makalelerden birinde “bir insan hakkında söylenebilecek en önemli şey onun IQ’sudur” diyen Theremin, bir çocuktaki bu göstergenin gelecekte elde edeceği büyük başarıların habercisi olacağını öne sürdü.
1920’lerin başından itibaren Theremin, bu seviyeyi bir deha eşiği olarak görerek, en az 140 IQ’lu öğrencileri aramak için Kaliforniya okullarını “taramaya” başladı. Sonuç olarak, Theremin ve meslektaşlarının bir düzineden fazla yıldır yürüttüğü kohort çalışmasında, 1000’den fazla çocuk yer aldı.
Sevgiyle “termitler” olarak adlandırılan bu çocukların birçoğu başarılı kariyerlere sahiptir. Örneğin, aralarında bir savaş muhabiri ve romancı olan Shelley Smith Maidans ve komedyen Lucille Ball ile yaptığı çalışmalarla ünlü bir yapımcı ve senarist olan Jess Oppenheimer vardı. Theremin’in 1950’lerin sonlarında öldüğü zaman, 30’dan fazla Termit, etkili Amerikalılar hakkında, Amerika’da Kim Kimdir hakkında bir kitap haline gelmişti ve yaklaşık 80’i, Amerika’nın en önde gelen bilim adamlarını kutlayan bir referans kitabı olan Amerikan Bilim Adamları’nda yer almıştı.
Bununla birlikte, verilere yakından bakarsanız, yüksek IQ’lu insanların büyüklüğe mahkum olduğu fikrinin güvenilirliğini göstermez. Burada potansiyel olarak kafa karıştırıcı olabilecek faktörleri kontrol etmek önemlidir. Örneğin, “termitler” ailelerinde sosyo-ekonomik koşullar. Ebeveynleri eğitimli ve yeterli kaynaklara sahip olan çocuklar çoğunlukla daha iyi IQ test puanları alırlar ve bu avantaj daha sonra başarıya ulaşmayı kolaylaştırabilir. Bu dikkate alınırsa, “termitler” kendilerini benzer bir ortamdan herhangi bir çocuktan daha belirgin göstermediler.
Diğer çalışmalar, Theremin’in grubundaki IQ puanlarına odaklanarak, “liderlerin” orantılı olarak alt sınıra zar zor ulaşanlara göre başarılı olma ihtimalinin daha yüksek olup olmadığını bulmak için odaklandı. Öyle olmadığı ortaya çıktı. David Henry Fieldman, bir avukatı yargıç olarak atamak veya bir mimar için prestijli bir ödül almak gibi profesyonel “kayda değerlik” kriterlerini analiz ettiğinde, IQ’su 180’den fazla olan insanlar, 30 ila 40 puan daha az puan alanlardan sadece biraz daha başarılıydı.
Özellikle, Theremin’in ilk çalışması, daha sonra Nobel Fizik Ödülleri kazanan iki Kaliforniyalı çocuk, William Shockley ve Louis Walter Alvarez’i topladı. Aynı zamanda, IQ puanlarını “geçen” çocukların hiçbiri böyle bir ödül almadı.
New York’ta büyüyen Richard Feynman, Kaliforniya’da düzenlenen dehanın genetik çalışmalarına katılma fırsatı bulamadı. Ancak Theremin’in bulunduğu Stanford yakınlarında yaşamış olsaydı bile, 125 olan çocukluk IQ’su onun da kullanılamaz olacağı anlamına geliyordu.
Çok yönlü zihin
Bununla birlikte, termit yaşam öyküleri, IQ’nun bilimsel bir araç olarak kullanışlılığını zayıflatmamalıdır. Mükemmel olmaktan uzak olmasına rağmen, bir bütün olarak popülasyonda, IQ puanlarının bir kişinin eğitim ve gelir seviyesi ile ilişkili olduğu bilinmektedir. Yüksek bir IQ seviyesi, birçok disiplinde – özellikle matematik, fen, mühendislik ve felsefede – önemli olan soyut kavramların anlaşılmasına kesinlikle katkıda bulunur.
Ancak, dahi olarak kabul edilebilecek olağanüstü başarıları tahmin etmek söz konusu olduğunda, zeka seviyeleri resmin sadece küçük bir parçası gibi görünüyor.
Orijinal düşünme ve disiplininize değerli bir şey katma yeteneğine bakın – dehanın oldukça temel bir kriteri. Zeka testleri genellikle sözlü ve sözsüz düşünmeyi test eden sorular içerir ve genellikle bunlara tek bir doğru cevap vardır. Ve bu, farklı düşünme, yani yeni fikirler üretme yeteneği gibi yaratıcılığın önemli bir unsurunu etkilemez.
Genel yaratıcı başarıları değerlendirmek için psikologlar, katılımcıların çeşitli yaratıcı faaliyetlerde ne sıklıkta yer aldıklarına dair sorular içeren ayrıntılı anketler geliştirdiler – edebi eserler yazmak, müzik bestelemek, binalar tasarlamak veya bilimsel teoriler oluşturmak. Katılımcılardan daha sonra projelerinin herhangi bir tanınma alıp almadığını belirtmelerinin istendiğini belirtmek önemlidir – örneğin, bir ödül aldılar veya medyanın dikkatini çektiler. Bugüne kadar, binlerce katılımcının bu anketleri tamamladığı bir dizi çalışma, IQ seviyelerinin yaratıcı başarı ile mütevazı korelasyonlarını göstermektedir.
Bu tür bulgular göz önünde bulundurulduğunda, zekanın büyük yaratıcı atılımlar için gerekli ancak yetersiz bir koşul olduğu görülmektedir. Daha yüksek IQ puanınız, yaratıcı içgörüler olasılığını artırır. Ancak, gerçekten orijinal ve dikkat çekici bir şey bulmak için, zekanın bir dizi başka özellikle birleştirilmesi gerekir. Ve bu, Theremin’in tahminlerinin aksine, “termitlerin” büyük çoğunluğunun neden tarihe geçmediğini açıklayabilir. Olağanüstü yüksek zekalarına rağmen, dahi için gerekli başka nitelikleri yoktu.
Bunun için başka hangi niteliklere ihtiyaç duyulduğunu henüz tam olarak anlamadık, ancak ana adaylardan biri merak. İnsanların yeni fikirleri keşfetmeyi ve yeni deneyimler denemeyi ne kadar sevdiklerini öğrenen anketlerle tanımlanabilir. Ve meraklı insanlar laboratuar beyin fırtınasında ve özel yaşamlarında daha yaratıcıdırlar.
Yaratıcı bir dahi için merakın önemi, olağanüstü kişiliklerin örneklerinde izlenebilir. Anketleri kişisel olarak doldurmak her zaman mümkün olmadığından, araştırmacılar hayatlarının ayrıntılarını bilen biyografi yazarlarından bunu yapmalarını istediler. Biyografi yazarları, genel olarak, “koğuşlarını” entelektüel ilgi ve arama ile ilişkili özelliklere göre çok yüksek derecelendirdiler. Örneğin, 20. yüzyıl caz müzisyeni John Coltrane, dini gelenekler konusunda derinden tutkuluydu, Hıristiyanlık, Budizm, Hinduizm ve İslam’ı inceledi ve etkileri müziğinde bulunabilir.
Merak neden bir insanı dehaya yaklaştırır? Bilgiye olan susuzluk sizi kesinlikle kendi disiplininizin sınırlarını zorlamaya motive edebilirken, diğerleri – bilgiye daha az ihtiyaç duyan – basitçe pes edebilir. Merak, meyve veriyor gibi görünen uzmanlığınızın ötesine geçmenizi de teşvik edebilir.
Bu nedenle, Nobel Ödülü’nü alan bilim adamları, ortalama bir insanla karşılaştırıldığında, yaklaşık üç kat daha fazla hobi listeliyorlar ve özellikle yaratıcılığa eğilimliler – müzik, resim, şiir. Bu faaliyetler beyni fikir yaratma ve rafine etme konusunda eğitebilir ve ana alanda içgörü olasılığını artırabilir.
Çok sayıda ilgi alanının varlığı, fikirlerin kazara “çapraz tozlaşmasına” da yol açabilir. Böylece, kimyager Dorothy Crowfoot-Hodgkin, penisilin ve B12 vitamini yapısını kurmasına izin veren X-ışını kristalografisi alanındaki başarılarından dolayı Nobel Ödülü’nü aldı. Bir genç olarak, Bizans mozaiklerinden etkilendi ve simetrisi ve geometrisi hakkındaki bilgisi Crowfoot’un bilimsel araştırması için yararlı olduğunu kanıtladı – görünüşe göre kristallerdeki moleküllerin tekrarlanan kalıplarının olası düzenini anlamaya yardımcı oldu.
Scrabble kitabının yazarı Waqas Ahmed’e göre, “Herhangi bir alana yeni katkılarda bulunabilmeniz için, o alana mümkün olan en geniş mercekten bakmanız ve mümkün olduğunca çok ilham kaynağı çekmeniz gerekir.” Çeşitli alanlardaki bilgi, soruna farklı bakış açılarından bakmayı öğretir, böylece orijinal çözümünün olasılığını arttırır. Şarkıcı ve dansçı olmaktan zevk alan şair, gazeteci, aktris, film yapımcısı, sivil haklar aktivisti Maya Angelou’yu, birçok ilgi alanı bir araya gelerek olağanüstü çalışmalarını körükleyen bir polimatın modern bir örneği olarak gösteriyor.
Richard Feynman’ın hayatı şüphesiz bu eğilimlerle uyumludur. Çocuklarının “laboratuvarını” ve çeşitli hobilerini hatırlayın. Buna ek olarak, bir yetişkin olarak, bağımsız olarak çizmeyi, bongo oynamayı, Portekizce ve Japonca konuşmayı, hiyeroglif okumayı öğrendi. Dahası, genetik alanında kendi projesi vardı.
Bir gün üniversite kafeteryasında, yanlışlıkla tabakları hokkabazlık yapan bir adam gördü. Uçuştaki salınımlarını fark ederek, hareketlerini tanımlayan denklemler çizmeye başladı. Kısa süre sonra, çekirdeğin etrafındaki yörüngedeki elektronların aktivitesi ile paralellikler keşfetti – ve bu onu Nobel Ödülü’ne layık görülen kuantum elektrodinamiği üzerinde çalışmaya yönlendirdi.
Bu bilimsel ve eğlenceli kanıtlardan, zekayı merakla birleştirmenin dahi için başarılı bir formül olduğu sonucuna varmak kolaydır. Tabii ki, hepsi bu kadar olmasa da – bulmacada çok daha fazla parça olacak.
Örneğin, azim vardır – başarısızlıklarla karşı karşıya kalsanız bile ilginizi takip etmeye devam etme yeteneği. Herhangi bir alandaki herhangi bir dahi, kendi atılımını yapmadan önce, büyük miktarda bilgi ve beceride ustalaşmalı, yıllarını pratik yaparak geçirmelidir. Pennsylvania Üniversitesi’nde psikoloji profesörü olan Angela Duckworth, azim çalışmasına öncülük etti ve çalışmalarının sonuçları, zekası ve merakla aynı şekilde başarıyı teşvik ettiğini gösteriyor.
Dahiler ayrıca, projeleri planlamak, ilerlemeyi izlemek ve gerekli işi yapmanın daha etkili yollarını bulmak için kullandığımız süreçleri tanımlayan “üstbilişsel stratejiler” ile de karakterize edilir. Bu yararlı yansımalar olmadan, daha etkili kullanılması gereken zamanın boşa harcandığını görebilirsiniz. Yukarıdakiler açık görünüyor, ancak çabaları etkili bir şekilde kullanmanıza izin veren stratejik düşünme bazı insanlar için zordur ve bu, yüksek başarılara giden yollarını önemli ölçüde karmaşıklaştırır.
Son olarak, entelektüel alçakgönüllülük var, temel ama çoğu zaman göz ardı edilen bir özellik. Indiana, Muncie’deki Ball State Üniversitesi’nden Tenell Porter tarafından yapılan yeni bir araştırma, birinin eksikliklerini ve sınırlamalarını kabul etme yeteneğinin, hataları düzeltmeye ve düşünme boşluklarını doldurmaya teşvik ederek öğrenmeyi teşvik ettiğini göstermektedir. Uzun vadede bu, herhangi bir disiplinde daha fazla büyümeye katkıda bulunur. Görünüşe göre bunun farkında olan Feynman, bir televizyon röportajında şöyle demişti: “Şüphe, belirsizlik ve bilgi eksikliği ile yaşayabilirim. Bence cehaletle yaşamak, yanlış olabilecek cevaplardan çok daha ilginç.”
Tüm bu olumlu özelliklere rağmen, şans akranlar arasında kimin ilk olacağı konusunda büyük rol oynar. Yeteneklerinizden en iyi şekilde yararlanabilmek için doğru yerde, doğru zamanda ve doğru insanlar arasında olmalısınız – en umut verici yeteneklerin bile kaçırabileceği bir fırsat. Parlak bir bilim adamının, yeteneklerinin kilidini açmak için mükemmel olan bir laboratuvarda oturmayı haksız yere reddettiğini hayal etmek kolaydır. Ya da iyi bir yerde sergilemek için yeterli teması olmayan bir sanatçı.
Ve bu, ırk, cinsiyet veya cinsellikle ilgili yapısal engellerden bahsetmiyorum bile, birçok parlak zihnin potansiyellerine ulaşmasını ve hak ettikleri tanınmayı kazanmasını engelliyor. Virginia Woolf’un Kendi Odası’nda belirttiği gibi, zaman ve yalnızlık – yaratıcılığın temel koşulları – birçok insan için erişilemez olmuştur ve olmaya devam etmektedir. Bu nedenle, şansın başarıdaki rolü, tanındıktan sonra bile alçakgönüllülüğü korumayı başaranların bir başka önemli nedenidir.
Mütevazı dahi
Ne yazık ki, tanınmış dahilerin çoğu yollarına biraz gerçekçi olmayan bir şekilde bakıyor. İstisnai zihinlerinin başarıyı garanti ettiğine ve yargılarının yanılmaz olduğuna inanırlar – alçakgönüllülük kaybı genellikle itibar üzerinde kötü bir etkiye sahiptir.
Bilim hakkındaki yazarlar uzun zamandır bir “Nobel hastalığının” varlığına dikkat çekmişlerdir – bu ironik terim, bazı Nobel ödüllerinin daha sonraki bir yaşta oldukça irrasyonel teoriler yaratma eğilimini tanımlamaktadır. Stockholm Belediye Binası kürsüsünde duran ve mutlak bilimsel tanınma alan birçok bilim adamı daha sonra AIDS’i, iklim sorununu, aşılama ihtiyacını inkar eden veya bilimsel ırkçılığı ve homeopati gibi sözde bilimsel tedavi yöntemlerini onaylayan saçma açıklamalar yaptı.
Alçakgönüllülük ihtiyacından binlerce yıl önce Sokrates tarafından bahsedilmişti. Apologia’da Platon, öğretmeninin şehrin en başarılı şairleri, zanaatkarları ve politikacılarıyla tanışmak için Atina sokaklarında nasıl dolaştığını anlatıyor. Sonunda, en bilge insanların, bilgilerinin sınırlarını tanıyabilenler olduğunu fark etti.
Bugün, gelecekteki dahiler için bu ders, 2400 yıl önce olduğu kadar önemlidir. Yeteneğiniz ne kadar büyük olursa olsun, her zaman bilmediğiniz bir şey vardır.