Prof. Dr. Cafer ÇİFTÇİ *
25 Eylül 1657 tarihinde Késmárk’ta[1] dünyaya gelen Imre Thököly, Macar Protestanlarının Avusturya Habsburg yönetimine karşı verdikleri bağımsızlık mücadelesinin bir dönem liderliğini üstlenmiş bir Macar vatanseverdir. Thököly’nin Macar Protestanlarının lideri olması ve akabinde Osmanlılarca Orta Macar Kralı olarak tanınması, Avusturya’da yaşanan bir dizi gelişmelerle olmuştur. 1660 senesinden itibaren Viyana’daki Habsburg yönetiminin Protestan Macarlar üzerindeki baskısı giderek artmaya başlamıştır. 1664 tarihli Vasvar Barışı sonrası Macar soyluları, Osmanlılardan destek almaya çalışarak ayaklanma başlattılar. Avusturya ordularının Kuzey Macaristan’a ilerlemesi üzerine baskıya dayanamayan Macar muhaliflerin büyük bir çoğunluğu bölgeyi terk ederek Erdel’e ya da Osmanlı topraklarına iltica ettiler ve “Mülteciler devri” olarak ifade edilecek bu dönemde Avusturya’nın başında bulunan koyu Katolik I. Leopold’a (Lipót) karşı mücadelelerini buradan sürdürdüler. Başlangıçta Osmanlı ve Erdel’den destek bekleyen Macar mültecileri bekledikleri desteği göremeyince 1672 yılında imparatorluğa ilk saldırıyı yaptılar. Böylece bu mücadelenin adı “Kuruc Hareketi” olarak isimlendirilip görece Osmanlılarca da desteklendi. Vatanın kurtuluşu için silaha sarılan Macarlara Fransa Kralı XIV. Louis de destek verdi.
Imre Thököly 1677’de Habsburg karşıtı ayaklanmaya katılıp, Erdel ordularıyla beraber Macar Krallığı topraklarına girdi ve Yukarı Macaristan’ın zengin maden şehirlerini ele geçirdi. Bu yıllarda Macaristan’daki faaliyetlerini askerî ve politik yönden Erdel’den bağımsız bir hale kavuşturmaya gayret etti. Haziran 1679’da Erdel Prensi Mihály Apafi, onu Mihály Teleki’nin vekili olarak Kuruz[2] ordusunun başına geçirdi. 8 Ocak 1680’de generalliğe yükselen Thököly[3], aynı yılda düzenlenen seferde elde edilen başarı neticesinde İmparator I. Leopold ile yapılan ateşkes karşılığında Kuruz askerlerinin kışı geçirmeleri amacıyla Kuzeydoğu Macaristan’a bağlı üç nahiyenin kendisine devredilmesini sağladı.
Thököly’nin başarıları sonrasında İmparator I. Leopold 28 Nisan 1681’de Sopron’da Kuruzlar’ın katılmadıkları mecliste din konusunda tolerans tanıyarak belli bir ölçüde yerel yönetime izin verdi ve af ilan ederek kendisine bağlılığını bildiren herkese, el konulan mülklerini geri vereceğini bildirdi. Bu gelişme sonrasında Macar soylularının bir kısmı imparatorun yanına geçince ve 1681 tarihli Macaristan seferinde Erdel Hükümdarı Mihály Apafi başarısız olunca; Thököly Osmanlılara yakınlaşarak Ocak 1682’de İstanbul’a elçilerini gönderdi. 9 Şubatta Budin Valisi İbrahim Paşa Thököly’yi tüm Macaristan ordularının başkumandanlığına getirerek kendisine serdarlık rütbesi verdi ve Mayıs ayı başlarında Budin’e gelen Thököly, burada Uzun İbrahim Paşa’yla müttefiklik antlaşmasının şartlarını görüştü. Ardından 15 Haziran 1682 tarihinde kendisinden on dört yaş büyük I. Rákóczi’nin dul eşi İlona Zrínyi ile evlendi. Onun bu evlilik ile önemli malvarlığına ulaşması, Kuruz bağımsızlık hareketinin finansmanını sağlamada önemli bir adım oldu. Uzun İbrahim Paşa’nın yönetiminde Osmanlıların Kuruz Ordusuna bu zamana kadar gönderdikleri en büyük askeri birlik de sefere destek verdi. Fransa kralından da aldığı yardımla Temmuz 1682’de Habsburglar’a karşı savaşa başlayan Thököly, Ağustos 1682’de Kuzey Macaristan’ın başkenti Kassa’yı ve ardından Eperjes, Lőcse, Tokaj, Ónod ve Putnok gibi bazı önemli mevkileri ele geçirdi[4]. Fülek Kalesi önünde Budin Beylerbeyi İbrâhim Paşa 16 Eylül’de Thököly’ye prenslik alâmetlerini vererek padişah IV. Mehmed’in onayladığı ahidnâmeyi teslim etti. Böylece padişahın onayladığı beratla Orta Macar adlı bir devlet kuruldu ve başına da Thököly Imre, kral olarak getirildi.
Thököly’nin Sancağı
1683 yılında Osmanlıların II. Viyana Kuşatmasına onların müttefiki olarak katılan Thököly’ye, Leh Kralı Jan Sobieski’nin ordusunun Viyana’ya yardıma gitmesini önleme görevi verildi[5]. Ancak bunu başaramadı ve 26 Ağustos 1683’te Moravya’da yenilgiye uğradı. Erdel Prensi Mihály Apafi bu gelişme sonrasında Thököly’nin Erdel’deki topraklarına el koyarken, Fransızlar ve Lehliler de Hristiyanlığa ihanet eden kişi olarak ona verdikleri desteği geri çektiler. Kuruz birliklerinin dağıldığı bu dönemde Osmanlılar da Thököly’yi savaşa ve yenilgiye yol açanlar arasında gördü. 15 Ekim 1685’te Varad Beylerbeyi Ahmed Paşa kendisine yardım için gelen Imre Thököly’yi yakalattı ve hapsetti. 2 Ocak 1686’da Beldrad’da serbest bırakıldı ancak Orta Macar Krallığı artık ortadan kalkmıştı[6]. Kendisine sâdık kalan Kuruz askerleriyle Osmanlı ordusunun Macaristan’da giriştiği bazı askerî harekâtlarda bulundu ve Haziran 1690’da Osmanlı Sultanı II. Süleyman, Thököly’yi Mihály Apafi yerine Erdel Prensi olarak tayin etti[7]. Ancak yaklaşık 5500 kişilik ordusuyla Habsburg orduları karşısında bir başarı sağlayamayan Thököly, Eflak’a kadar gerilemek zorunda kaldı ve politik kariyeri sona yaklaştı. 1694’te yanında yaklaşık 1000 askeri kaldı ve bu yıllarda Belgrad ve Temeşvar sahasında yaşadı. 1696 yılı sonlarında İstanbul’a geldi ve 11 Eylül 1697 tarihli Zenta muharebesinde Osmanlı ordusunda görev aldı.
1699 yılına gelindiğinde Osmanlılar Avusturya yönetimi ile Karlofça Antlaşmasını imzaladılar. Bu antlaşma ile Macar halkı hiç geçinemedikleri Avusturya’nın yönetimi altına girmiştir. Osmanlı safında yer alan Macar soyluları ve yandaşları Osmanlı sahasına iltica ettiler. Karlofça Antlaşmasından sonra Türkiye’de kalan Orta Macarlı halk (yedi yüz on iki nefer piyade ve beş yüz yirmi altı nefer süvari) Berkofça’ya yerleştirilmiştir[8]. Avusturya yönetimi Karlofça sonrası süreçte Thököly’nin uzak bir bölgeye sürülmesini beklese de Osmanlı yönetimi onu daha önce İstanbul’a kabul etmiştir. Thököly İstanbul’da bir ara Erdel Kapı Kethüdaları hanesinde konaklamış ancak eşi İlona 1700 yılında Osmanlı yönetimine arzuhalde bulunarak; buranın harap, dar ve sıkıntılı olması nedeniyle içinde oturmanın mümkün olmayacağını belirtmiş ve Fener veya Balat’ta bir münasip konak tayin olunmasını istemiştir[9]. Thököly bu yıllarda maddi sıkıntılar çekerek siyaseten de yalnız kalmıştır. Artık o iki büyük hanedanlık arasında kalmış ve onun için tüm mücadele yolları kapanmıştır.
Viyana yönetimi Thököly’nin İstanbul’da tutulmasından rahatsızdır ve bir ara Bursa’ya taşınması düşünülmüştür. Tüm davranışları dikkatle takip edilirken, 1701 yılı Eylül’ünde Thököly bazı işlerini düzene koymak ve Osmanlı topraklarındaki Macarların durumunu Sultan II. Mustafa ile görüşmek maksadıyla sadrazamdan izin almaksızın Edirne’ye gitti. Ancak saraydan daha önceden bir izin almadığı gerekçesiyle şehre sokulmadan derhal bir fermanla İstanbul’a geri çağrılarak birkaç gün sonra yanındakilerle birlikte bir hükümle İzmit’e gönderildi. Sadrazam; Thököly’nin İzmit’te bir ev alması için kendisine beş kese altın vermiştir. Thököly ve ailesi İzmit’te Kartepe eteklerinde Karatepe Köyü’nde Çiçekli Çayır denilen mahale yerleştirildi ve burada kısmen mutlu yaşam sürdü. Buradaki sürgün yıllarında başkentteki yabancı elçilerle ilişkileri tamamen kopan Thököly’nin mültecilerle ve yurt dışı ile olan teması bitme noktasına geldi. Bu süreçte Thököly, İlona’nın mücevherlerini satarak geçinmeye çalıştı ve her ikisi de hep topraklarına dönme hayali ile yaşadı. İlona’nın bu dönemde belki de tek tesellisi Macaristan’da yeni bir lider olarak oğlu II. Ferenc Rákóczi’nin öne çıkması oldu ve 18 Şubat 1703 tarihinde 60 yaşında iken İzmit’te vefat ederek, Katolik olduğundan İstanbul Galata’da Saint Benoit Kilisesine defnedildi.
1704’ten itibaren kuru bir hastalık veya tüberkülozdan gittikçe ağırlaşan Thököly artık evinden çıkamaz hale gelmiş ve 13 Eylül 1705 tarihinde hayata gözlerini kapamıştır. Protestan olduğu için karısının yanına defnedilemediğinden kâtibi János Komáromi tarafından önce İzmit’te Ermeni mezarlığına defnedilmiş, 1906 yılına gelindiğinde ise Macar Meclisi’nin kararıyla giderleri ülke tarafından karşılanmak suretiyle İzmit Büyük Ermeni Mezarlığından kemikleri alınarak büyük törenler eşliğinde ülkesine taşındı ve ardından Késmárk’ta Evengelik Kilisesi’ne gömüldü.
Netice olarak Macaristan sınırları Osmanlı egemenliği yerine Habsburg idaresinde de birleştirilebilir gözükse de Imre Thököly’nin Osmanlı himayesinde, Protestanlık mezhebinin serbestçe yaşandığı bir ülke olarak bağımsız Macaristan’ı kurma hayali için yaptığı mücadeleler takdirle karşılanmalıdır.
Thököly’nin Késmárk’ta Evengelik Kilisesi’ndeki Kabri
* Uludağ Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü Başkanı.
[1] Bugün Slovakya’ya bağlı Kežmarok şehridir.
[2] Kurucok, Macarca’da “âsi” anlamına gelen kelime Osmanlı kaynaklarında Kurs olarak geçer. Bakınız. Sandor Papp, “Tököli, İmre”, TDV. İslâm Ansiklopedisi, Cilt 41, İstanbul: TDV. Yayınları, 2012, s.277. Bu tarihte Kuruz Ordusunun asker sayısı on iki bine yakındır. Kuruz hareketinin mücadelesi sadece Avusturya birliklerine karşı değil aynı zamanda Labanc’a (Labanz) da karşıda sürmüştür. Labanc (Labancok) ifadesi; özellikle Thököly ve Rákóczi dönemlerinde bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi veren Kuruc birliklerine karşı Hasburglar’dan ücret alarak onlarla savaşan Macar askerlerini ifade eder.
[3] Hüseyin Şevket Çağatay Çapraz, “XVII. Yüzyıl Macar Millet Anlayışının İdeolojik İçeriği Açısından Bir Örnek: Kuruz Hareketi ve Askeri Potansiyeli”, Karadeniz Araştırmaları, Sayı 28, 2011, s.73.
[4] M. Tayyib Gökbilgin, “Thököly İmre ve Osmanlı-Avusturya İlişkilerindeki Rolü, Birinci Bölüm (1670-1682)”, Türk-Macar Kültür Münasebetleri Işığı Altında II. Rakoczi Ferenc ve Macar Mültecileri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1976, s.206.
[5] Viyana Kuşatması öncesinde Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’nın topladığı divana katılan Thököly; burada kuşatmayı uygun bulmadığını aksine Macar Krallığı’nın tamamının fethedilmesi gerekliliğini vurguladı ve Macar halkının sevgisini kazanarak onları tatlılıkla itaat altına almayı tavsiye ederek krallığına gidecek zemini oluşturma gayretinde oldu.
[6] Sandor Papp, “Tököli, İmre”, s.278.
[7] Ahmet Refik, Türk Hizmetinde Kıral Tököli İmre (1683-1705), İstanbul: Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi, 1932, s.15-17.
[8] Ahmet Refik, Türk Hizmetinde Kıral Tököli İmre (1683-1705), s.43. Kuzeybatı Bulgaristan’da bugün Berkòvitsa adını taşıyan bir kasabadır.
[9] Ahmet Refik, Türk Hizmetinde Kıral Tököli İmre (1683-1705), s.52.