Savaştan önce, Suriye toplumu kendisini oluşturan çok sayıdaki dini topluluğun karma yapısına olanak tanımak için laik tarzda örgütlenmişti. Cihatçıların mezalimine (bugün Avrupalıların sorumluluğunu Suriye Arap Cumhuriyeti’ne yükledikleri) tüm Suriyeliler maruz kaldı. Aralarından birçoğu kendilerini Tanrıya adadı. İbadet oranı % 20’den % 80’lere yükseldi. Roma’ya sadık Hıristiyan topluluğunun büyük bölümü göç ederken, Ortodokslar ülkede kalmayı tercih etti. Sünni Müslümanlar artık açık ara çoğunluktadırlar. Çelişkili bir biçimde, IŞİD’in söylemini ve ülkenin direnişini unutan bazı imamlar, bugün laikleri düşman olarak tanımlamaktadır.
- Yahudi, Hıristiyan ve Müslümanların hac mekanı, Şam Emevi Camii Vaztizci Yahya Türbesi.
Sünni general Hasan Türkmani, Suriye’nin savunmasını ahalisini temel alarak tasarlamıştı [1]. Ona göre, ülkeyi savunması için her bir topluluk ile kendine özel kültürel ilişkileriyle ilgilenmek mümkündü.
Bu sadece bir teoriden ibaretti, ama bunun doğru olduğunu yakın zamanda yaşayarak gördük. Suriye, Roma döneminde nasıl Pön savaşları karşısında ayakta kalmayı becerdiyse, insanlık tarihinin en geniş kapsamlı koalisyonunun taarruzu karşısında hayatta kalmasını bilmiştir.
« Carthago Delenda » (Kartaca’yı yıkmak gerek [2]) diyordu Marcus Porcius Cato, Hillary bunu « Beşar gitmeli! » diyerek sürdürdü.
Bugün hala Suriye’yi yıkmayı umut edenler, artık öncelikle ülkenin dini mozaiğini yok etmek gerektiğinin bilincindedirler. Dolayısıyla azınlıkları aşağılamakta ve çoğunluğa sahip topluluğun bazı unsurlarını kendi inançlarını diğerlerine dayatmaları konusunda cesaretlendirmektedirler.
Suriye’nin uzun bir dinler arası işbirliği geçmişine sahip olduğu bir gerçektir. IIIncü yüzyılda Roma İmparatorluğunun Batı tiranlığına karşı ayaklanan Kraliçe Zennube, Arabistan, Mısır ve tüm Levant bölgesindeki Arapların başına geçer ve Palmira’yı [3] başkent yapar. Sadece sanatların gelişmesine değil, ama tüm dini toplulukların korunmasına da özen gösterir.
Fransa’da XVIncı yüzyılda Hıristiyanlığın iki kolu olan, Katoliklik ve Protestanlık arasında şiddetli savaşlara tanık olduk. Filozof Montaigne’nin, hepimizin barış içinde yaşamasına imkan veren kişilerarası ilişkileri hayal etmeyi başardığı ana kadar.
Suriye projesi, Hasan Türkmani’nin tanımladığı şekliye bunun daha da ötesine gitmektedir. Sadece bizimle aynı Tanrıya inananlara değil, ama ona bizimkinden farklı şekilde iman edenlere de hoşgörü gösterilmesi söz konusudur. Onlarla birlikte dua edilmesi söz konusudur. Böylece her gün, Vaztizci Yahya’nın başına Emevi Camii’nde aynı zamanda hem Yahudiler, hem Hıristiyanlar, hem de Müslümanlar tarafından tapılıyordu [4]. Burası, ortak kutsal emanetlerin çevresinde, Müslümanların Papa II. Jean Paul ile birlikte dua ettiği tek camidir.
Avrupa’da, iki dünya savaşının acılarından sonra, çeşitli dinlerin rahipleri yeryüzünde Tanrıdan korkmak gerektiğini ve ahrette ödüllendirileceğimizi vaaz etmişlerdir [5]. Dini ibadet yaygınlaşsa da, kalpler körelmiştir. Oysa Tanrı peygamberlerini bizi tehdit etmeleri için göndermemiştir. Otuz yıl sonra, kendilerini bu zorlamadan kurtarmak isteyen gençler birden din fikrini reddettiler. Farklılıklarımıza saygı içerisinde bir arada yaşamak için bir yönetim şekli olan Laiklik [6], bu farklılıklara karşı kullanılan bir silah haline dönüştü.
Aynı hatayı işlemeyelim.
Dinlerin işlevi, ne IŞİD’in yaptığı gibi bir yaşam tarzının diktatörlüğünü dayatmak, ne de geçmişte Avrupalıların yaptığı gibi vicdanlarımıza korku salmaktır.
Devletin işlevi, teolojik tartışmalara hakemlik etmek ve hatta dinler arasında bir tercihte bulunmak hiç değildir. Batı’da olduğu gibi, siyasi partiler Arap dünyasında da kötü yaşlanmaktadır, ama PSNS [7] ve Baas [8], daha kurulduklarında laik, yani herkese korkmadan inancını yerine getirme özgürlüğünü eşit bir şekilde taahhüt eden bir devlet kurmak niyetindeydiler. Suriye işte budur.
Çeviri
Osman Soysal