Neden o kelime?
Bazı kelimeler diğerlerinden çok daha akılda kalıcıdır. Araştırmacılar, anılarımızın
tıpkı arama motorlarının ilgili bilgileri izleme yöntemi gibi beynin bu anıları aramasına izin veren sinir ağlarına bağlı olduğunu keşfettiler. Hafızamızın içinde irili ufaklı binlerce kelime sıkışmış, sadece hızla geri çekilmeyi (bknz;withdrawn) ve cümlelere dizilmeyi bekliyor.
Ulusal Sağlık Enstitüleri araştırmacıları, epilepsi hastaları ve sağlıklı gönüllüler üzerinde yakın zamanda yapılan bir çalışmada, beyinlerimizin “kedi” (bknz;cat) , “sokak”(bknz;street) ve “merdiven” (bknz;stair) de dahil olmak üzere "domuz" (bknz;pig) , "tank" (bknz;tank) ve "kapı" (bknz;door) gibi bazı yaygın kelimeleri diğerlerinden çok daha fazla geri çekebileceğini keşfetti
Hafıza testlerini, beyin dalgası kayıtlarını ve kitaplarda, haber makalelerinde ve internet ansiklopedisi sayfalarında yayınlanan milyarlarca kelimenin anketlerini birleştirerek, beynimizin sadece kelimeleri nasıl hatırladığını değil, aynı zamanda geçmiş deneyimlerimizin hatıralarını da gösteren araştırmacılar, Kareem Zaghloul, tarafından yürütülen bir klinik araştırmanın parçası olan 30 epilepsi hastası tarafından yapılan hafıza testlerinin sonuçlarını yeniden analiz ettiklerinde bu kelimeleri ilk kez fark ettiler. Nöbetleri ilaçlarla kontrol edilemeyen, aksi takdirde inatçı epilepsi (bknz; intractable epilepsy) olarak bilinen hastalara yardım etmeye çalışan ekiple gözlem süresi boyunca hastalar, beyin aktivitesindeki değişiklikleri tespit etmek için tasarlanmış cerrahi olarak implante edilmiş elektrotlarla Klinik Merkezde birkaç gün geçirirler. Dr. Zaghloul, "Amacımız, bu zararlı ve zayıflatıcı nöbetlerin kaynağını bulmak ve ortadan kaldırmaktır" diyerek, izleme dönemi ayrıca hayatımızın diğer bölümlerini kontrol eden sinirsel aktiviteyi kaydetmek için nadir bir fırsat sunuyor. Bu hasta gönüllülerin yardımıyla, anılarımızın arkasındaki bazı planları ortaya çıkarabildik. " ifadelerini dile getirmiştir.
Hastalara 300 yaygın isimden oluşan bir listeden "el" (bknz;hand) ve "elma"(bknz;apple) gibi kelime çiftleri gösterildi. Birkaç saniye sonra, sözgelimi "el" gibi kelimelerden biri gösterildi ve "elma" çiftini hatırlamaları istendi. Doktorlar, beyindeki sinir devrelerinin hatıraları nasıl sakladığını ve tekrar ettiğini incelemek için bu testleri kullandı.
Dr. Xie ve meslektaşları test sonuçlarını yeniden incelediklerinde, kelimelerin nasıl eşleştiğine bakılmaksızın hastaların bazı kelimeleri diğerlerinden daha sık hatırladıklarını buldular. Aslında kullanılan 300 kelimeden ilk beşinin başarılı bir şekilde hatırlanma olasılığı son beşe göre ortalama yedi kat daha fazlaydı.
Araştırmacılar, “Bazı şeylerin -bu durumda sözcüklerin- doğası gereği beynimiz tarafından hatırlanmasının diğerlerine göre daha kolay olabileceğini gördük”. "Bu sonuçlar aynı zamanda beynin bu hasta grubunda hafızayı nasıl kontrol ettiğine dair keşfettiğimiz şeylerin araştırma dışındaki insanlar için de doğru olabileceğine dair bugüne kadarki en güçlü kanıtı sağlıyor." İfadelerini kullandı.
“Anılarımız, kim olduğumuzda ve beynimizin nasıl çalıştığı konusunda temel bir rol oynar. Ancak, hafızayı incelemenin en büyük zorluklarından biri, insanların genellikle aynı şeyleri farklı şekillerde hatırlaması ve bu da araştırmacıların insanların hafıza testlerindeki performanslarını karşılaştırmalarını zorlaştırmasıdır” dedi Dr. Xie. "Yüzyıldan fazla bir süredir, araştırmacılar bu değişkenliğin birleşik hesaplanması için çağrıda bulundular. İnsanların neyi önceden hatırlamaları gerektiğini önceden tahmin edebilir ve beyinlerimizin bunu nasıl yaptığını anlayabilirsek, o zaman birinin genel beyin sağlığını değerlendirmek için daha iyi yollar geliştirebiliriz. "
Kelime çifti testlerinin sonuçlarını anlamanın bir yolunun, beynin geçmiş deneyimleri nasıl hatırladığına dair ağ teorilerini uygulamak olduğunu düşünüldü. Bu durumda, kullandığımız kelimelerin hatıraları internet veya havaalanı terminal haritalarına benziyor, daha akılda kalıcı kelimeler, daha az akılda kalan kelimeleri temsil eden daha küçük noktalara bağlı büyük, yüksek trafikli noktalar olarak görünüyor. Bunu tam olarak anlamanın anahtarı, kelimeleri birbirine neyin bağladığını bulmaktı.
Araştırmacılar, bu konuyu ele almak için, kelimelerin nasıl birbirine bağlanacağını tanımlayan belirli kuralların çalışmada gördükleri hatırlanabilirlik sonuçlarını tahmin edip edemeyeceğini test eden yeni bir bilgisayar modelleme programı yazdılar. Kurallar, kitaplardan, haber makalelerinden ve Wikipedia sayfalarından binlerce cümleyi tarayan dil araştırmalarına dayanıyordu.
Başlangıçta, kelimeleri birbirine bağlamak için görünüşte basit fikirlerin sonuçlarını açıklayamadığını gördüler. Örneğin, daha akılda kalan sözcükler, daha az akılda kalan sözcüklere göre cümlelerde daha sık görünmüyordu. Benzer şekilde, bir kelimenin tanımının göreli “somutluğu” ile hatırlanabilirliği (bknz;memorability) arasında bir bağlantı bulamadılar. Bunun yerine, sonuçları akılda kalan kelimelerin anlamsal olarak daha benzer olduğunu veya daha çok İngilizce dilinde kullanılan diğer kelimelerin anlamlarıyla bağlantılı olduğunu gösterdiler. Bu, araştırmacıların anlamsal benzerlik verilerini bilgisayar modeline yerleştirdiklerinde, hastalardan ve sağlıklı gönüllü testinden hangi kelimelerin hatırlanmaya değer olduğunu doğru bir şekilde tahmin etmeleri anlamına geliyordu. Bunun aksine, kelime frekansı veya somutluğu ile ilgili verileri kullandıklarında bu gerçekleşmedi.
Diğer sonuçlar, daha akılda kalıcı kelimelerin beynin hafıza ağlarında yüksek trafiğe sahip merkezleri temsil ettiği fikrini destekledi. Epilepsi hastaları akılda kalan kelimeleri diğerlerinden daha hızlı hatırladılar. Bu arada, bir dil merkezi olan hastaların anterior temporal lobunun elektriksel kayıtları, beyinlerinin bu kelimelerin arkasındaki sinirsel imzaları daha az akılda kalanlara göre daha önce tekrar ettiğini gösterdi. Araştırmacılar hem tüm sonuçların ortalamalarına hem de bireysel denemelere baktıklarında bu eğilimi gördüler, bu da daha akılda kalıcı kelimelerin beynin bulmasının daha kolay olduğunu kuvvetle önerdi.
Dahası hem hastalar hem de sağlıklı gönüllüler yanlışlıkla akılda kalan kelimeleri diğer kelimelerden daha sık seslendirdiler. Genel olarak, bu sonuçlar, beynin bu son derece bağlantılı anıları ziyaret edebileceğini veya bunlardan geçebileceğini öne süren önceki çalışmaları destekledi. "Bir arama motoruna ne zaman kelime yazdığınızı biliyorsunuz ve size oldukça alakalı tahminlerin bir listesini gösteriyor. Arama motoru aklınızı okuyormuş gibi geliyor. Sonuçlarımız, bu çalışmadaki deneklerin beyinlerinin eşleştirilmiş bir kelimeyi hatırlamaya çalıştıklarında benzer bir şey yaptığını ve bunun geçmiş deneyimlerimizin çoğunu hatırladığımızda olabileceğini dile getiren araştırmacılar, bu sonuçların, bir kişinin hafızasının ve beyninin sağlığını değerlendirmek için bir yol haritası olarak kullanılabileceğini umduklarını dile getirdiler.
KAYNAKÇA
Xie,W., BainBridge, W.A., Inati, S.K., Baker, C.I., Zaghloul, K.A., (2020). Memorability of Words in Arbitrary Verbal Associations Modulates Memory Retrieval in the Anterior Temporal Lobe, Nature Human Behaviour, 4, 937-948, doi: https://doi.org/10.1038/s41562-020-0901-2