2 AmaçlarTermodinamiğin ikinci yasası ışığında, mühendislik düzeneklerinin verimlerini veya etkinliklerini incelemek.Belirli bir çevrede verilen bir halde bulunan sistemden elde edilebilecek en fazla yararlı iş olan ekserjiyi (kullanılabilirlik) tanımlamak.Bir sistem, iki belirli hal arasında bir hal değişimi geçirirken, elde edilebilen en fazla yararlı iş olan tersinir işi tanımlamak.Tersinmezliklerin bir sonucu olarak, hal değişimi sırasındaki harcanmış iş potansiyeli olan tersinmezliği tanımlamak.İkinci yasa verimliliği terimini tanımlamak.Ekserji dengesi ilişkisini geliştirmek.Ekserji dengesini kapalı sistemlere ve kontrol hacimlerine uygulamak.
3 EKSERJİ: ENERJİNİN İŞ POTANSİYELİ Belirli bir halde ve miktardaki enerjinin yararlı iş potansiyeli özeliğine kullanılabilirlik veya kullanılabilir enerji diye de bilinen ekserji denir.Bir sistemin ölü halde olması, çevresi ile termodinamik dengede bulunması anlamına gelir.Ölü haldeyken sistemden elde edilebilecek yararlı iş potansiyeli (kullanılabilirlik) sıfırdır.Çevresiyle dengede bulunan bir sistem ölü haldedir.
4 Bir sistem, belirli bir başlangıç halinden, çevresinin haline, yani ölü hale geçtiği bir tersinir hal değişimi geçirdiğinde, o sistemden en fazla iş elde edileceği sonucuna varırız.Bu, belirli bir haldeki sistemin yararlı iş potansiyelini temsil etmektedir ve ekserji olarak adlandırılır.Ekserji herhangi bir termodinamik yasasına karşı gelmeden, bir düzeneğin verebileceği işin miktarındaki üst sınırı temsil etmektedir.Sıcak bir patatesin yakın çevresi, basitçe patatesin yakınındaki havanın sıcaklık eğrilerinin bölgesidir.Atmosfer çok miktarda enerji içerir, fakat kullanılabilirliği sıfırdır.
5 Kinetik ve Potansiyel Enerji ile ilgili Ekserji (İş Potansiyeli) Potansiyel enerjinin ekserjisi:Potansiyel enerjinin iş potansiyeli yada ekserjisi, potansiyel enerjinin kendisine eşittir.Kinetik enerjinin ekserjisi:Kinetik ve potansiyel enerjilerin ekserjileri kendilerine eşittir vetamamen iş için kullanılabilirler.Kullanılamayan enerji, enerjinin tersinir bir ısı makinesiyle bile işe dönüştürülemeyen bölümüdür.
6 TERSİNİR İŞ VE TERSİNMEZLİK Tersinir iş Wtr: Bir sistem belirli bir başlangıç hali ve son hal arasında bir hal değişimi geçirdiğinde, üretilebilen yararlı işin en fazla miktarı (veya sağlanması gereken en az iş) olarak tanımlanır.Kapalı bir sistemin genişlemesi sırasında çevre havayı itmek için bir miktar iş (Wçevre) yapılır.Sabit hacimli sistemlerde gerçek ve yararlı işler aynıdır (Wy = W).Tersinir işle gerçek yaralı iş arasındaki fark tersinmezliktir.
7 İKİNCİ YASA VERİMİ, IIİki ısı makinesinin ısıl verimleri eşit fakat sahip olabilecekleri en yüksek ısıl verim farklı olabilir.İkinci yasa verimi, bir makinenin ısıl veriminin tersinir koşullarda sahip olabileceği ısıl verime oranıdır.
8 İkinci yasa veriminin genel tanımı Doğal biçimde meydana gelen işlemlerin ikinci yasa verimleri potansiyel enerjinin hiçbiri geri kazanılamazsa sıfırdır.Tüm tersinir makinelerin ikinci yasa verimi % 100’dür.
9 BİR SİSTEMİN EKSERJİ DEĞİŞİMİ Sabit Bir Kütlenin Ekserjisi: Kütle Akışı Olmayan Sistemlerin (veya Kapalı Sistemlerin) EkserjisiBelirli bir durumdaki belirli bir kütlenin ekserjisi, kütle çevresinin durumuna bir tersinir hal değişimine maruz kalırken üretilebilen yararlı iştir.Kapalı bir sistemin ekserjisi
10 Birim kütle için kapalı bir sistemin ekserjisi Kapalı bir sistemin ekserji değişimi,Bir sistemin özelikleri düzenli olmadığı zaman, sistemin ekserjisiSoğuk ortamın ekserjisi ona olan ısı geçişi tarafından iş üretilebildiğinde, aynı zamanda pozitif bir niceliktir.
11 Bir Akışkan Akımının Ekserjisi: Akış (veya Akım) Ekserjisi Akış enerjisinin ekserjisiAkış enerjisi ile ilişkili ekserji akış kesitinde sanal bir piston tarafından verilen yararlı iştir.Akış ekserjisiBir akışkanın ekserji değişimi
12 Enerji ve ekserji içeriği (a) Sabit bir kütle (akış yok)(b) Bir akışkan akımı (akış var)
13 ISI, İŞ VE KÜTLE İLE EKSERJİ GEÇİŞİ Isı Geçişi (Q) ile Ekserji GeçişiIsı ile ekserji geçişiSıcaklık sabit değilseSonlu bir sıcaklık farkında bir ısı geçişi sırasında ekserjinin yok oluşu ve ekserji geçişiCarnot verimi c=1T0 /T , T sıcaklığındaki bir ısı kaynağından geçen enerjinin T0 sıcaklığındaki bir çevrede işe dönüşebilen kısmını gösterir.
14 İş (W) ile Ekserji Geçişi Kütle (m) ile Ekserji GeçişiSistemin basıncı atmosfer basıncında sabit kaldığında sınır işi ile ilişkili yararlı iş geçişi yoktur.Kütle enerji, entropi ve ekserji içerir ve böylece bir sisteme yada sistemden kütle akışına enerji, entropi ve ekserji geçişi tarafından eşlik edilir.
15 EKSERJİNİN AZALMASI İLKESİ VE EKSERJİ YOK OLUŞU Ayrık sistem, ekserjinin azalması ilkesinin gelişiminde göz önünde tutulur.Bir hal değişimi boyunca ayrık bir sistemin ekserjisi her zaman azalır olarak veya sınırlı bir durum olan tersinir bir hal değişiminde sabit kalır. Başka bir deyişle, ekserji asla artmaz ve gerçek bir hal değişimi sırasında yok olur. Bu ekserjinin azalması ilkesi olarak bilinir.
16 Ekserji Yok OluşuYok olan ekserjinin, herhangi bir gerçek hal değişimi için pozitif bir niceliktir ve tersinir bir hal değişimi için sıfır olur.Yok olan ekserji, kaybedilen iş potansiyelini temsil eder ve buna aynı zamanda tersinmezlik veya kayıp iş de denir.Bir sistemin ekserji değişimi negatif olabilir, fakat ekserji yok oluşu negatif olamaz.Bir sistemin ekserji değişimi, hal değişimi, sırasında negatif olabilir mi?Sistemden onun çevresine ısı transferini düşünün.Sistemin ve çevresinin ekserji değişimini nasıl karşılaştırırsınız?
17 EKSERJİ DENGESİ: KAPALI SİSTEMLER Bir hal değişimi sırasında sistemin ekserji değişimi, sistemin sınırından olan net ekserji geçişi ile tersinmezliklerin sonucu olarak sistemin sınırları içerisindeki ekserji yok oluşu arasındaki farktır.Ekserji geçişinin mekanizması
18 Bir sisteme doğru olan ısı geçişi ve sistem tarafından yapılan iş pozitif nicelikler olarak alınır. k konumunda, Tk sıcaklığındaki sınırdan geçen ısı Qk’dır.Sistem sınırları dışından ekserji yok oluşu sistem ve onun yakın çevresini içeren genişletilmiş bir sistemde yazılan ekserji dengesi tarafından açıklanabilir.Isı transferi sisteme ve iş sistemden olduğunda kapalı bir sistem için ekserji dengesi
19 ÖRNEKLER Isı iletimi için ekserji dengesi Buharın genişlemesi için ekserji dengesiSınırı çevre sıcaklığı T0’da olangenişletilmiş sisteme (sistem + yakın çevre) uygulanan ekserji dengesi
20 Bir hava tankı için ekserji dengesi Wdk,giriş=∆U=21.4 kJWter,giriş = 1.2 kJİzoleli tank sisteminde aynı etki işin yalnızca 1kj ‘ünü tüketen tersinir bir ısı pompası tarafından başarılabilir.
21 EKSERJİ DENGESİ: KONTROL HACİMLERİ Bir hal değişimi sırasında kontrol hacmi içerisindeki ekserji değişim miktarı, kontrol hacmi sınırı boyunca ısı, iş ve kütle akışı yoluyla oluşan net ekserji geçiş miktarından, kontrol hacmi sınırları içerisinde ekserji yok oluş miktarının çıkarılmasına eşittir.Ekserji, ısı ve iş geçişi gibi kütle tarafından da kontrol hacmine yada kontrol hacminden transfer edilir.
22 Sürekli Akışlı Sistemler için Ekserji Dengesi Uygulamada karşılaşılan türbinler, kompresörler, lüleler, yayıcılar, ısı değiştiriciler, borular, ve kanallar gibi kontrol hacimlerinin çoğu sürekli olarak çalışır ve böylece hacimlerinde olduğu gibi kütlelerinde, enerjilerinde, entropilerinde ve ekserji içeriklerinde hiçbir değişikliğe uğramazlar. Bu nedenle, bu tür sistemler için dVCV/dt = 0 ve dXCV/dt yazılabilir.Sürekli akışlı bir sisteme ekserji transferi ondan ekserji transferine ve de ekserji yok oluşuna eşittir.
23 Tersinir İş, WtrYukarıda verilen ekserji dengesi bağıntıları, ekserji yok oluşu sıfıra eşitlenerek, tersinir işi (Wtr) belirlemek için kullanılabilir. Bu durumda W işi, tersinir iş haline gelir.Ekserji yok oluşunun, sadece tersinir bir hal değişimi için sıfır olduğuna ve tersinir işin, türbinler gibi iş üreten düzenekler için en fazla iş çıktısını ve kompresörler gibi iş tüketen düzenekler için en az iş çıktısını temsil ettiğine dikkat edilmelidir.
24 Sürekli Akışlı Düzeneklerin İkinci Yasa Verimliliği, II Çeşitli sürekli akışlı düzeneklerin ikinci yasa verimleri, genel tanım olan II = (elde edilen ekserji) / (sağlanan ekserji) bağıntısından belirlenebilir. Kinetik ve potansiyel enerji değişimleri göz ardı edildiği zaman, adyabatik türbinin ikinci yasa verimi:TürbinKompresörIsı değiştiriciKarışma odasıİki karışmayan akışlı ısı değiştiricisi
25 Örnekler Bir buhar türbininin ekserji analizi Bir doldurma işleminin ekserji dengesi
26 Özet Ekserji: Enerjinin iş potansiyeli Ekserji (iş potansiyeli)‘nin kinetik ve potansiyel enerji ile ilişkisiTersinir iş ve tersinmezlikİkinci yasa verimiBir sistemin ekserji değişimiSabit bir kütlenin ekserjisi: Akış olmayan sistemlerin (veya kapalı sistemlerin) EkserjisiBir Akışkan Akımının Ekserjisi: Akış (veya Akım) EkserjisiIsı, iş ve kütle ile ekserji geçişiEkserjinin azalması ilkesi ve ekserji yok oluşuEkserji dengesi: Kapalı sistemlerEkserji dengesi: Kontrol hacimleriSürekli Akışlı Sistemler için Ekserji DengesiTersinir işSürekli Akışlı Düzeneklerin İkinci Yasa Verimliliği
27 ÖRNEK12 m çapında döner kanatı olan bir rüzgâr türbini, rüzgârın sürekli 10 m/s hızla estiği bir yerde kurulmak istenmektedir. Türbin için kullanılabilir gücü hesaplayın.ÇözümRüzgârla akan hava, durgun hava (çevre) ile aynı özeliklere sahiptir, yalnız hızı ve bu nedenle bir kinetik enerjisi vardır. Hava durdurulduğu zaman ölü hale gelmiş olacaktır. Bu nedenle havanın kullanılabilirliği, sahip olduğu kinetik enerjidir:
28 ÖRNEKŞekilde gösterilen ısı makinesi 1200 K sıcaklıktaki bir kaynaktan ısı almakta ve 300 K sıcaklıktaki bir ortama ısı vermektedir. Sıcak kaynaktan ısı makinesine geçen ısı 500 kJ/s olup, ısı makinesinin gücü 180 kW'tır. Bu makineden birim zamanda elde edilebilen tersinir işi ve birim zamanda oluşan tersinmezliği hesaplayın.ÇözümBu makineden birim zamanda elde edilebilecek tersinir iş, aynı sıcaklık sınırları arasında çalışan tersinir bir ısı makinesinin, örneğin bir Carnot makinesinin üreteceği güçtür. Bu değer tersinir ısı makinesi çevrimi için ısıl verim tanımından kolaylıkla hesaplanabilir:Bu sonuç, gerçek çevrimde 195 kW değerinde bir güç potansiyelinin tersinmezlikler nedeniyle kaybolduğunu göstermektedir. Düşük sıcaklıktaki ısıl enerji deposuna geçen = 125 kW ısının işe dönüştürülmesi zaten olanaksızdır ve tersinmezlik sayılmaması gerekir.
29 ÖRNEK500 kg kütlesi olan bir demir külçe başlangıçta 200 °C sıcaklıkta olup, daha sonra ısı geçişi sonucu 27 °C sıcaklıktaki çevre havayla ısıl dengeye gelmektedir. Bu hal değişimi için tersinir işi ve tersinmezliği hesaplayın.Çözümİş etkileşiminde bulunmayan bir sistem için "tersinir işin" sorulması size şaşırtıcı gelmiş olabilir. Evet, bu hal değişimi sırasında iş sözkonusu olmasa da, iş yapma olanağı veya potansiyeli kuramsal olarak vardır. Tersinir iş bu potansiyelin nicel veya sayısal bir ölçüsüdür.
30 ÖRNEKBir satıcı gazeteye verdiği ilanda, evler için, yüzde 100 verimle çalışan elektrikli ısıtıcılar sattığını duyurmaktadır. iç ortam sıcaklığının 21 °C, dış ortam sıcaklığının 10 °C olduğunu kabul ederek, ısıtıcıların ikinci yasa verimini hesaplayın.ÇözümSatıcının belirttiği verimin birinci yasa verimi olduğu açıktır. Buna göre, tüketilen her birim elektrik enerjisi (iş) için iç ortama bir birim enerji (ısı) verilmektedir. Başka bir deyişle, ısıtıcının etkinlik katsayısı COP = 1 olmaktadır. Verilen koşullarda, tersinir bir ısı pompasının etkinlik katsayısı:Bu değer pek etkileyici değildir. Satıcı bu değeri görmekten hoşlanmayacaktır. Elektriğin yüksek fiyatı gözönüne alınırsa, tüketicinin, verimi daha 'az' da olsa bir doğal gaz ısıtıcısı kullanması daha kazançlı olacaktır.
31 ÖRNEKBir piston-silindir düzeneğinde başlangıçta 1 MPa basınç ve 300 °C sıcaklıkta 0.05 kg su buharı bulunmaktadır. Daha sonra buhar 200 kPa basınç ve 150 °C sıcaklığa genişleyerek iş yapmaktadır. Hal değişimi sırasında sistemden çevreye 2 kJ ısı geçişi olmaktadır. Çevrenin To= 25°C ve Po=100 kPa‘ de olduğunu kabul ederek,İlk ve son hallerde su buharının kullanılabilirliğini ve bu hal değişimi içinTersinir işi,Tersinmezliği,İkinci yasa verimini hesaplayın.ÇözümPiston-silindir düzeneği içindeki su buharı, sistem olarak alınsın. Sistem sınırlarından kütle geçişi olmadığı için kapalı bir sistem söz konusudur. Bu nedenle kapalı sistem için geliştirilen tersinir iş, kullanılabilirlik ve tersinmezlik bağıntıları geçerli olacaktır.(a) Önce su buharının ilk ve son haller ile çevre halindeki özeliklerini bulalım.
32 (b) Hal değişimi sırasındaki tersinir iş, kullanılabilirlikteki azalmadır. (c) Bir hal değişimi sırasındaki tersinmezlik, tersinir işle yararlı iş arasındaki farktır. Gerçek iş ise hal değişimine enerjinin korunumu ilkesini uygulayarak hesaplanabilir:
33 Bu değer sistem tarafından yapılan toplam işi göstermektedir ve çevreye karşı yapılan işi de içermektedir. Yararlı iş toplam işle çevre işi arasındaki farktır:Böylece tersinmezlik,Tersinmezlik diğer bir yöntemle;(d) Bu hal değişimi için ikinci yasa verimi, yararlı işin tersinir işe oranı olup;
34 ÖRNEKBaşlangıçta sıcaklığı 350 °C olan 5 kg kütlesinde bir demir külçe, içinde 30 °C sıcaklıkta 100 kg su bulunan yalıtılmış bir kaba konarak soğutulmaktadır. Kaptan buharlaşan suyun yeniden yoğuşarak kaba döndüğünü kabul ederek,Son haldeki denge sıcaklığını,Demir ve sudan oluşan bileşik sistemin ilk ve son hallerdeki kullanılabilirliğini,Hal değişimi sırasında yitirilen iş yapma olanağını (potansiyelini) hesaplayın.Çevre sıcaklığını 25 °C ve basıncını 100 kPa alın.Çözüm(a) Sistemin son haldeki sıcaklığı kapalı sistem için enerjinin korunumu denkleminden hesaplanabilir. Sistem sınırlarının sabit olduğu, çevreyle iş ve ısı etkileşiminin bulunmadığı gözönüne alınırsa,
36 ÖRNEKŞekilde gösterilen sürtünmesiz piston-silindir düzeneğinde başlangıçta 400 K sıcaklık ve 350 kPa basınçta 0.01 m3 argon gazı bulunmaktadır. Daha sonra argona 1200 K sıcaklıktaki bir kaynaktan ısı geçişi olmakta ve argon, hacmi iki katı oluncaya kadar sabit sıcaklıkta genişlemektedir. Argonla 300 K sıcaklıkta ve 100 kPa basınçtaki çevre ortam arasında ısı geçişi yoktur. Hal değişimi sırasında (a) yapılan yararlı işi, (b) tersinir işi, (c) oluşan tersinmezliği hesaplayın.ÇözümSistem, silindir içindeki argondur. Argon verilen koşullarda mükemmel bir gaz sayılabilir. (a) Bu hal değişimi sırasında gerçekleşen tek iş, sanki dengeli sınır işidir,(b) Çevre dışındaki bir ısıl enerji deposuyla ısı alışverişi vardır, bu nedenle tersinir iş
38 ÖRNEKSu buharı, sürekli akışlı bir türbine 3 MPa basınç ve 450 °C sıcaklıkta girmekte, 200 kPa basınç ve 150 °C sıcaklıkta çıkmaktadır. Türbinde akan buharın kütle debisi 8 kg/s'dir. Türbindeki akış sırasında, buhardan 25 °C sıcaklık ve 100 kPa basınçtaki çevreye 300 kW ısı geçişi olmaktadır. Kinetik ve potansiyel enerji değişimleri gözardı edilebilir,Türbinin ürettiği gücü,Türbinden elde edilebilecek en büyük gücü (birim zamanda tersinir iş),İkinci yasa verimini,Tersinmezliği veSu buharının giriş koşullarındaki kullanılabilirliğini hesaplayın.Çözüm(a) Türbinin gerçek güç üretimi, sürekli akışlı sistemler için birim zamanda yapılan yararlı işe eşittir
39 (b) Türbinden elde edilebilecek en büyük güç, giriş ve çıkış halleri arasında tersinir bir akış olması durumunda sağlanacaktır.(c) ikinci yasa verimi yararlı işin tersinir işe oranıdır(d) Birim zamanda oluşan tersinmezlik, birim zamanda elde edilebilecek tersinir işle, türbinde birim zamanda yapılan yararlı iş arasındaki farktır(e) Su buharının giriş koşullarındaki kullanılabilirliğiKinetik ve potansiyel enerjiler gözönüne alınmazsa, türbinde her kg su buharının 1238 kJ iş yapma potansiyeli vardır. Debiyle çarparsak, (8x1238)= 9904 kW bulunur. Türbinde buharın güç üretme potansiyelinin ancak 4302/9904 = veya yüzde 43.4'ü yararlı güce dönüşmektedir.