"Geçmişle Ayrılan" projesinin amacı Polonya'da 20. yüzyılın en fazla travma yaratan deneyimlerinden biri olan 1939-1989 yılları arasında ailelerin parçalanmasını gösteren belgeleri ortaya koymaktır. O tarihlerde aileler diğer nedenlerin yanı sıra savaş dönemlerindeki yer değiştirme ve sınır dışı etme işlemleri, politik tutuklama ve komünist dönemde politik veya ekonomik nedenlerle alınan Batı'ya göç etme kararları sonucu parçalanmaktaydı.
Böylece parçalanmış ailelerin anısını canlı tutmayı, ana vatandaki Polonyalıların geçmişi ile göç eden Polonyalıların geçmişi arasında bir bağlantı oluşturmayı ve genç kuşağın akrabalarının ya da yakınlarının geçmişine ilgi duymasını sağlamayı hedefliyoruz.
Her ailenin hikayesi farklı olduğundan her açıklama ve hikaye paha biçilmez değerdedir. Tüm bu öyküler kaydedilmeyi hak ediyor. Çünkü 20. yüzyılda Polonya'da ve bölgenin diğer ülkelerinde ne kadar çok dramın yaşandığını ve hayatın ne kadar karmaşık olduğunu ortaya sermektedirler.
Irena ve Zygmunt Imiłkowski'nin en büyük kızları Maria ebeveynleri ve kardeşleri Halina, Zofia ve Zbigniew ile birlikte Pomerania'nın bir köyü olan Plewno'da yaşıyordu. Anneannesi ve dedesi de yakınlarda yaşıyordu. Ağustos 1939'da babası Zygmunt Imiłkowski askere gitti. Zygmunt Grodno'daki 29. hafif topçu alayında savaştı ve bir ay süren olaylı bir yolculuk sonrasında eve döndü.
Naziler Polonyalıları ve diğer Slavları aşağı ırklar, köleler haline getirmek üzere bir plan yapmışlardı. Tüm orta ve üst düzey eğitim kurumları ile kültürel kuruluşları kapattılar. Toplumun üst tabakasına ait kişiler ya öldürüldü ya da toplama kamplarına gönderildi.
Aralık 1941'de Imilkowski ailesi Potulice'de bir kampa sürüldü. Kamptaki koşullar son derece zordu. Tutuklular açlık, hastalık ve soğukla karşı karşıyaydı. Ancak en kötüsü zorunlu ayrılıklardı. Önce Maria'nın babası bir uçak fabrikasında çalışmaya gönderildi. Ardından çok hasta olan kız kardeşi Halina, Bydgoszcz'da bir hastaneye gönderildi. Öylesine zayıflamıştı ki, kampa döndüğünde ancak bastonla yürüyebiliyordu. En zoru da annesinden ayrılmak olmuştu; annesi 1942 ilkbaharında ev işlerinde çalışmak üzere bir malikaneye gönderildi. Bir ay sonra bir kamp yöneticisi Zofia ve Zbigniew'i götürdü. Maria ve Halina yalnız kalmışlardı.
"Sonra bizi koğuşa götürdüler. Isıtılmamıştı, aşırı kalabalıktı, soğuk ve karanlıktı. Altı kişilik aile olarak üç metrekareyi paylaşıyorduk. Çıplak toprakta yatıyorduk, bir palet üzerinde. Barakanın zemini yoktu. Duvarlarda çatlaklar ve delikler vardı; odada pencere yoktu. Eğimli tavan neredeyse yere değecek gibiydi. Ayakta durmak ya da oturmak imkansızdı, sadece yatabiliyordunuz. Yani tüm aileler birbirine sıkışık bir şekilde yatıyorlardı, herkes birbirinin yanında, kadınlar, erkekler ve çocuklar. Koğuşta akar su veya lağım sistemi yoktu. Tuvaletler dışarıdaydı. Yalnızca koğuşun ortasında ayağa kalkıp yürünebiliyordu.
Çocuklar altlarını ıslatıyordu ve ishal oluyordu; yıkanma veya ıslak çamaşır ve giysileri kurutma olanağı yoktu, bit, pire ve uyuz vardı."
"Ziyaret günlerinde pek çok kişi ailelerini ve arkadaşlarını ziyaret etmek için kampa gelirdi. Dikenli telin her iki tarafı da kalabalık olurdu; herkes tanıdık bir yüz arar ve birbirine seslenirdi. Duyabilmek için herkes bağırmak zorundaydı. Herkes böyle dikenli tellerden bağırarak konuşunca ortada sanki tek ve büyük bir ağız dalaşı varmış gibi oluyordu. Anlatması imkansız bir şeydi."
"Babamın eve döndüğü günün sıcak bir yaz günü olduğunu hatırlıyorum. Onu tanımamıştık. Kamburu çıkmıştı ve Aralık 1941'de onu son gördüğümüz gibi değildi, daha çok bir dilenciye benziyordu. Babamız eve gri-yeşil bir Amerikan askeri paltosu ile gelmişti ve çantasında bir tane de mavi-gri renkte Amerikan askeri paltosu vardı. Amerikan kampından tek getirdiği bunlardı. Bay Dondziło adında bir terzi tanıdığımız vardı, kendisini savaş öncesinden tanıyorduk; bu askeri paltolardan biz çocuklara palto yapmıştı."
"12 yaşındaydım ve okuma yazma bilmiyordum. (...) Kampı özgür olarak terk ettikten sonra kimseden yardım gelmedi. (...) Bu savaş sonrası dönem (neredeyse 1956'ya kadar) bizim için çok zordu ve fedakârlıklarla doluydu. Yine de annem, babam ve kardeşlerimle birlikte olduğum ve okula gidebileceğim için mutluydum."
Kazimierz Młyńczak Sınır muhafızı olarak görev yaptı ve polis memurlarına yönelik bir eğitim kursunu tamamlandı. 17 yaşındaki Zofia Blidsztejn ile tanıştılar ve Vilnius'daki St John kilisesinde evlendiler. Zofia bir yıl sonra oğlu Waldemar Kazimierz'i dünyaya getirdi; ardından 1932'de ikinci oğlu Jerzy Henryk doğdu. 1930'ların ortalarında Kazimierz yüksek memur rütbesine terfi edildi ve ailesiyle birlikte Vilnius Voyvodalığında bulunan Kurzeniec'e taşındı. Savaş patladığında orada yaşıyorlardı.
Kızıl Ordu Polonya'ya girdikten sonra, Kazimierz'in birimine Litvanya çekilme emri verildi; burada polis memurları gözaltına alındı. Bu, Sovyetler Birliği'nde uzun ve maceralı bir yolculuğun başlangıcı oldu. Kazimierz önce kuzeyde Murmansk'a, ardından da Archangelsk'teki Kola Yarımadası'na gönderildi.
Kızıl Ordu 17 Eylül 1939'da Stalin'in Üçüncü Reich'a karşı Ribbentrop-Molotov Anlaşmasındaki (Hitler-Stalin Anlaşması) gizli protokolde belirtilen zorunluluklarına uygun olarak Polonya'yı Doğu yönünden işgal etti. Sovyetler Birliği hükümeti ilhak edilen topraklarda yaşayan 3,5 milyon Polonya vatandaşının Sovyet vatandaşlığını kabul etmek zorunda olduğunu açıkladı. Şubat 1940'tan Haziran 1941'e kadar Polonya vatandaşları büyük sayılar halinde Sovyetler Birliği içlerine sürgün edildi. Sürgünler subaylar, bürokratlar, polis, avukatlar, doktorlar ve diğer Polonyalı aydınların ailelerini etkiledi. Pek çoğu insanlık dışı ulaşım koşullarına ve Sibirya veya Kazakistan'daki zorlu hayata dayanamadı.
Nazi Almanya'sı Haziran 1941'de Sovyetler Birliği'ne saldırınca sürgündeki Polonya hükümeti ile Stalin arasında bir anlaşma yapıldı. Bu kapsamda binlerce Polonya vatandaşı hapishanelerden ve çalışma kamplarından serbest bırakıldı. Anlaşmaya göre SSCB'de general Władysław Anders'in komutası altında Polonya Silahlı Kuvvetleri oluşturuldu. Daha sonra 1942'de Anders ordusundan 41.000 kişi yanlarında 74.000 sivil ile birlikte Orta Doğu'ya gönderildi.
1941 sonbaharında Polonyalılar için af ilan edildiğinde Kazimierz, Tatishchev'de oluşturulmakta olan General Anders Polonya Ordusu'na katılmak için gönüllü oldu. Ertesi yılın Mart ayında bir asker olarak SSCB'den ayrıldı. Kazimierz Młyńczak askeri polis biriminde görevli olarak 2. Polonya Kolordusu ile Irak, İran, Filistin ve Mısır'dan İtalya'ya kadar yolculuk yaptı.
12 Eylül 1942'de General Anders'in orduları ile 1941 Tobruk savunmasının kahramanları Bağımsız Karpat Tugayının birleşmesiyle Orta Doğu Polonya Silahlı Kuvvetleri oluşturuldu. Önce Irak'a yerleştirilen birlikler burada kendini toparladı. 1943'te Müttefiklerin İtalya'yı işgal planları nedeniyle birimlerin çoğu Filistin'e kaydırıldı.
Polonya ordusunun en büyük birimi çoğunlukla General Anders'in ordusunun birimlerinden oluşan İkinci Polonya Kolordusu (II Korpus Polski) idi. Bu birim 1944'teki İtalya harekatında da görev almış, Mayıs 1944'teki Monte Cassino çarpışmasında adını duyurmuş ve Ancona ile Bolonya'nın kurtarılmasını sağlamıştı.
Şubat 1946 tarihinde İngiliz Hükümeti Polonya Silahlı Kuvvetlerini dağıtma kararı aldı. Eylül ayında Polonya İskan Kolordusunun kurulması konusunda anlaşmaya varıldı. Bu karar askerlerin sivil hayata yeterince hazırlanabilmelerini sağlamak ve böylece terhis sürecini kolaylaştırmak için alınmıştı. Askerler örneğin 1955'e kadar işlevini sürdüren Foxley gibi eski askeri kamplara dağıtıldı.
Savaştan sonra Kazimierz Młyńczak İngiltere yerleşti ve eşiyle oğullarını yanına getirebilmek için sonuçsuz kalan çabalara girişti. Zofia Sovyet vatandaşı olmak zorunda bırakılmıştı ve kocasıyla buluşmak için SSCB'yi terk etmesi imkansızdı.
Bu arada aile posta yoluyla ve fotoğraflarla bağlantı kuruyordu. 1990'larda Kazimierz'in büyük kızı Olga ve en büyük oğlu Waldemar'ın kızı onu ziyaret etti.
Stanisława ve Franciszek Szwajdler mutlu bir aile hayatı oluşturdukları Łódź'de yaşadılar. Franciszek başarılı bir avukat oldu. Stanisława zamanını ailesi, sosyal hayatı ve hayır işleri için paylaştırmıştı. Franciszek ve Stanisława giderek büyüyen ev halkıyla her gün akşam yemeğinde bir araya geliyordu: en büyük oğulları Włodek, kızları Barbara ve Teresa, büyük anne Emilia Lutomska, herkesin kısaca Dela diye çağırdığı hâlâ Adela ve şirketin sekreteri ile stajyer avukatı ve diğer pek çok tanıdık ve misafirler.
Ağustos 1939'da, Franciszek Szwajdler bir aile tatili sırasında askere çağrıldı. Üniformalı olarak gelip ailesine veda etti. Bu son bir araya gelişleriydi.
1939'da kaybedilen savunma savaşının sonucunda Polonya Ordusuna dahil yaklaşık 420.000 asker Alman savaş esirleri kamplarına gönderildi. Subaylar Oflag'lara, erler ve astsubaylar Stalag'lara yerleştirildi. Franciszek gözaltına alındı ve sonraki altı yılı Gross Born, Sandbostel ve Blomberg'deki savaş esiri kamplarında geçirdi.
İşgal sırasında Stanisława Szwajdler ailesine destek olabilmek için bavul ticareti ile uğraştı; bu kesinlikle yasaktı. Çoğu kez Łódź'daki evde kalan eşyalardan getiriyordu; burası savaştan sonra Üçüncü Reich sınırları içinde kalmıştı ve yasa dışı olarak sınırı geçerken çok büyük tehlike söz konusuydu.
İşgal altındaki Polonya Topraklarında yaşam pek çok emir ve yasağa göre yönlendiriliyordu. Sokağa çıkma yasağı vardı, radyo bulundurmak yasaktı, "yalnızca Almanlar için" yazan yerlere girilemezdi ve yiyecek ticareti yasaktı. Her türlü kanun ihlali şiddetle cezalandırılıyordu. Karşı gelenler hapse atılıyor, Almanya'ya sınır dışı ediliyor, toplama kamplarına gönderiliyor veya ölüme mahkum ediliyordu.
"Giderek büyüyen grubumuzu doyurmak onun için kolay değildi. Küçük bir sigara kulübesinde hem bayiliğini aldığı birkaç sigarayı hem de bizim evde yapılan "kendi imalatımız" sigaraları satıyordu. Benim küçük ellerim bu iş için çok uygundu; kağıtların içine tütünü en hızlı ben doldurabiliyordum. (...) Annem ve Basia organtinden çiçek şeklinde süsler yapardı (broşlar, saç tokaları) ve hep birlikte el çantası örerdik. 'Tamirci' Włodek saatleri ve elektrikli eşyaları tamir eder ve ipten ayakkabı yapardı."
En yakınının ve en sevdiklerinin trajik ölümü.
Savaşın sonu ailenin birleşmesini sağlamadı. Franciszek Szwajdler Polonya'ya geri dönemedi. Polonya'daki yeni komünist yönetimin düşman bir ideoloji olarak gördüğü (bu durum tüm farklı politik görüşler için geçerliydi) tutucu Ulusal Parti saflarında savaş öncesinde yaptığı faaliyetlerin tepki yaratacağından korkuyordu.
Franciszek savaştan sonra Almanya'da kaldı. Daha sonra New York'a yola çıktı, ama önce kızlarını görmek için Polonya'ya kısa bir ziyaret yaptı. Polonya'ya ancak 1956 yılında dönebilmişti, kızları çoktan büyümüştü.
1 Eylül 1939 tarihinde, Almanya kuzey, batı ve güneybatıdan Polonya'ya saldırdı. Polonya Ordusu, kararlı bir direniş ortaya koymasına rağmen, daha kalabalık ve daha iyi silahlanmış olan Alman kuvvetlerini durduramadı.
Julian Stryjak Alman Savaş Esiri kamplarında altı yıl geçirdi. Tutuklu olduğu sırada eşinin SSCB'ye sınır dışı edildiğini öğrendi. Eşiyle sürekli bağlantı kurmaya çalıştı. Doğrudan bağlantı kurmayı başaramasa da, işgal altında bulunan Różniatowo'daki bir kuzeni ile yaptığı yazışma sayesinde eşinden haber alabildi.
1945 yılında Julian Görlitz Savaş Esirleri kampının boşaltılması sırasında kaçmayı başardı. Bohemya ve Almanya üzerinden Fransa'ya geçti ve burada Polonya Ordusuna katıldı.
1941 yılında, Hilaria Borowska, annesi ve kardeşi Tadeusz farklı yollardan Sibirya'ya sürüldü. Sadece babası Wincenty ve ona bakan kız kardeşi, Białystok'da kaldı.
SSCB'de Anders Polonya Silahlı Kuvvetleri ile birlikte oluşturulan Kadın Yardımcı Hizmetleri, orduyla aynı örgütsel ilkeler ve hiyerarşiye dayalıydı. İlk yardım, kültür, propaganda, ulaşım, idare, nöbetçi görevleri ve iletişim ile ilgili görevleri yerine getiren yaklaşık beş bin gönüllüden oluşuyordu. Bu kuvvet, 1946 yılında lağvedilmiştir.
1947 sonbaharında, Hilaria "Avustralya İmparatoriçesi" ile İngiltere'ye gitti.
Stryjak'lar 1971 yılında savaştan bu yana ilk kez Polonya'ya geri döndüler; Hilaria otuz yıllık bir aradan sonra, ailesinin evinin eşiğinden geçti.
"Yolculuğumu anlayabilmen için bir haritasını gönderiyorum. Nisan başında Tahran'dan yola çıkarak trenle Ahvaz'a geldik (yüzden fazla tünel); Ahvaz'dan arabayla Basra'ya; Basra'dan küçük vagonları olan çok yavaş bir trenle Bağdat'a geldik. Bütün yol boyunca hamsin esiyordu, insan kolunun ucunu göremiyordu, yalnızca dönüp duran uğultulu kırmızı çöl kumu görünüyordu. Bağdat'tan Kudüs'e arabayla gitmemiz dört gün sürdü. Yalnızca çöl ve siyah kayalar vardı, tek bir ot tanesi bile yoktu. Ancak Filistin sınırını geçtikten sonradır ki, tarım alanı görebildik. Daha Nisan ayında burası iyice ısınmış. İnce denim kumaşından bir üniforma giyiyorum, bir etek, bir poplin bluz ve kısa kollar."
The Polish History Museum in Warsaw expresses its sincere appreciation for their kind and helpful involvement in the project to — Maria Brylowska, Teresa Rybicka, Barbara Stryjak
Curation — Ewa Wójcicka, Polish History Museum
Proofreading — Barbara Stryjak, Tomasz Wiścicki
IT support — Artur Szymański
Exhibit's origin — the presentation is part of the “Families Separated by History” project run by the Polish History Museum, rodziny.muzhp.pl