Lenfosit hücresi
Lenfosit Hakkında Detaylı Bilgi
Anahtar hücresel elemanlar olan lenfositler üç ana gruba ayrılırlar:
B HÜCRELERİ: Antikor yapımından sorumlu (antikor aracılı bağışıklık reaksiyonu). Kemik iliğinde (Bone marrow) yapılırlar.
T HÜCRELERİ: Bağışıklık yanıtının indüksiyon fazından ve hücre aracılı bağışıklık reaksiyonlarından sorumlu. Timusta (Thymus)’ta yapılırlar.
NK HÜCRELERİ (doğal katil hücreler): Özelleşmiş doğal bağışıklık yanıtından sorumludur.
Lenfosit, 10 mm çapında, tipik olarak yuvarlak veya ovaldir. Nükleus büyüktür ve koyu boyanır. Sitoplazma dardır, granül içermez. Fagositik değildirler. İnsan vücudunda ~ total 1012 lenfosit mevcut. Her gün 2 milyon T hücresi ve 20 milyon B hücresi yapılıyor ! Bunların % 2’ si periferik kandaki lenfositleri yapar. Büyük çoğunluk lenfoid dokulardadır. Lenf düğümlerinden ve diğer lenf dokularından kana, kandan diapedez ile tekrar dokulara geçerler.
LENFOSİTLERİN GELİŞİMİ
- Kemik iliğinde çok yönlü kök hücreden kaynaklanan lenfoblastlardan gelişir.
- Kemik iliğinde gelişen öncü hücreler primer lenfoid organlara göç ederek farklılaşırlar.
- T hücreleri timus bezinde, B hücreleri yine kemik iliği ve karaciğerde farklılaşır.
- Primer lenfoid organlarda farklılaşmalarını tamamlayan T ve B lenfositleri, bu organlardan sekonder (periferik) lenfoid dokulara göç ederler.
- Periferdeki lenfositler sürekli kan, doku ve sekonder lenfoid dokular arasında dolaşırlar.
Sekonder lenfoid dokular lenf düğümleri, dalak, deri ve mukozalarla ilişkili lenf dokularıdır. Bu dokular lenfositlerin uyaranla (antijenle) karşılaşıp aktiflendikleri yerlerdir.
Lenfosit gelişimi
Timus: Mediastinumda yer alan 2 loblu bir organdır. Lobüllerin korteksi yoğun lenfosit içerir. Ağırlığı doğumdan sonra azalır. Doğumdan önce çıkarılması hücresel bağışıklığı ortadan kaldırır.
Sekonder lenf dokuları (Lenf düğümü)
Lenfatik kanallar üzerinde yer alan nodüler yapılardır. GİS, bronşiyal mukoza ve bağ dokusunun lenfatik drenaj yolu üzerinde bulunurlar. Follikül yapıları B lenfositlerinden zengindir. T lenfositleri parafolliküler alan adını alan bölgelerde bulunurlar.
B lenfositlerinin farklılaşması
Erken fötal dönemde karaciğerde, geç fötal dönemde ve doğumdan sonra ise kemik iliğinde olur. Kemik iliğinde antijen gerektirmeyen aşamada B lenfositleri hızla bölünerek çoğalırlar. Çoğalma ve olgunlaşma sürecininin kontrolu B lenfositlerinin membranında bulunan B hücre reseptörünün (BCR) katıldığı bir dizi mekanizma ile kontrol edilir. Olgunlaşma sürecini tamamlayamayan B hücreleri apopitoz ile ortadan kaldırılır. Antijenle karşılaşma ise periferik lenf dokuların primer foliküllerinde gerçekleşir. (Primer foliküller; B hücrelerin yoğun proliferasyona ve mütasyona uğradığı bölgelerdir (Germinal Merkez Reaksiyonu). Antijenle karşılaşan B hücreleri plazma hücrelerine dönüşür. Plazma hücresine dönüşmeyen bir grup B hücresi ise spesifik antijenik uyarıyı tanıyabilen bellek (memory) hücrelerine döner.
T lenfositlerinin farklılaşması
Timus bezine göç eden T lenfositleri bölünerek çoğalırlar ve her antijene yanıt verebilecek tipte ve sayıda farklılaşırlar. Timusta hücre farklılaşmasında rolü olan hormonlar: Timülin, Timozin ve Timopoetin Ayrıca pekçok hipofiz hormonu da timusta nöroendokrin kontrolu sağlar. T lenfositleri vücudun kendi dokularındaki proteinlere karşı yanıt vermemeyi timusta öğrenirler (İmmun tolerans). Organizmanın öz-antijenleri ile karşılaşan ve yanıt veren tüm lenfositler imha edilir. Timusta T lenfositlerinin ön işlemesi büyük oranda doğumdan önce veya hemen sonra tamamlanır.
Lenfositlerin uyarılması
Özgül bir antijen lenfoid dokuda T ve B lenfositleri ile karşılaşırsa bu hücreleri aktive eder. Aktive olan hücreler bu antijeni tanıyacak ve uygun antikor geliştirecek T ve B lenfositlerini oluşturur. Çoğalan bu hücre gruplarına lenfosit klonu denir. Her lenfosit klonu yalnızca tek tip antijene yanıt verir.
B lenfosit reseptörleri
B lenfositlerinin membranında tek tip özgül antijen ile bağlanabilecek ~ 100 000 antikor molekülü yer alır (B hücre reseptörü “BCR”). BCR, antijeni doğrudan bağlayabilir.
B lenfositlerinin klonal gelişimi
1– Kemik iliğinde tek tipte reseptör taşıyan B lenfositlerinin gelişimi
2- Lenfoid dokuda antijenle karşılaşan B lenfositlerinin aktivasyonu
3- Aktive olan B lenfositlerinin T4 hücrelerinden salınan sitokinlerle proliferasyonu ve lenfosit klonunun gelişimi
B lenfositlerinin aktivasyonu
- Antijen sunumu ve T lenfositlerinin aktivasyonu
- IL-2 ve diğer sitokinlerin salımı
- B lenfositlerinin aktivasyonu
- Bellek ve plazma hücrelerinin oluşumu
T lenfosit reseptörü: T lenfositlerinin membranında ise antikorlara benzer yüzey reseptör proteinleri (T hücre reseptörü “TCR”) bulunur. TCR makrofajlar tarafından sunulan antijenik peptidleri bağlayabilir.
Lenfosit antijenleri: Lenfosit hücre membranında, hücre tipini belirlememize yarayan “yüzey marker” ları bulunur. Bu marker’ lar “Cluster designation” (CD) adı verilen bir sınıflama ile belirlenmiştir. T lenfositleri CD3, CD4 veya CD8 antijenlerine sahipken, B lenfositleri CD 19-22 antijenlerine sahiptir.
T hücreleri
Hücre yüzeyindeki glikoprotein tipine göre başlıca CD4 ve CD8 T hücresi olarak isimlendirilirler. CD8 T hücreleri sitotoksiktirler. CD4 T hücreleri yardımcı hücrelerdir.
Yardımcı (helper) T hücreleri (CD4): Tüm T hücrelerinin ~3/ 4’ üdürler. B hücrelerinin antikor salgılayan plazma hücrelerine dönüşmelerini sağlarlar. Bu işlevi salgıladıkları lenfokin (sitokin) adı verilen aracı moleküllerle yaparlar. En önemlileri: IL-2, IL-3, IL-4, IL-5, IL-6, IL-10 ve interferon g.
Salgıladıkları sitokinlere göre TH1 ve TH2 olarak isimlendirilirler. TH1 lenfositleri; IL 12 ve IFN-g ile T helperlerden oluşur ve IL-2, IFN-g ve lenfotoksin salgılar ve T8 hücrelerinin proliferasyonu ve differansiasyonunu, makrofajların ve nötrofillerin fagositoz fonksiyonunu, monositlerin kemik iliğinde çoğalmasını, adhezyonu indükler. TH2 lenfositleri; IL 4 ile T helperlerden oluşur ve IL-4, 5, 6,10, 13 salgılar. Bu sitokinler B lenfositlerinin aktivasyonuna ve antikor üreten plazma hücrelerine dönüşümüne yol açar Eozinofillerin aktivasyonunda rol oynar (IgE yanıtı).
Lenfositlerin uyarılmasında makrofajların rolü: Lenfoid dokularda bulunan makrofajlar önce mikroorganizmaları fagosite eder. Fagositoz sonrasında antijenik yapılar açığa çıkar. Makrofajlar bu antijenleri lenfositlere sunarlar ve lenfosit klonunun aktivasyonuna yol açarlar.
Sitotoksik T (CD8) hücreleri
Mikroorganizmaları hatta bazen vücudun kendi hücrelerini öldürebilen direkt saldırı hücreleridir (Katil hücre). Bu hücreler hedef hücrelerin membranında por oluşumuna yol açan perforin, granzim gibi enzimlere sahiptir. Membranların delinmesi ile interstisyel sıvı hücre içine dolar, önce ozmotik lizis gelişir, hücre ölür. Kanserli hücreler ve vücuda yabancı tüm hücrelerin yok edilmelerini sağlarlar.
Baskılayıcı T hücreleri (Ts): İmmun yanıtın vücudun kendi hücrelerine zarar vermelerini engeller. Bu nedenle yardımcı T hücreleri ile birlikte düzenleyici T hücreleri olarak sınıflandırılırlar.
Natural killer (NK) hücreler
Doğal katil hücreler (NK’lar) özelleşmiş tip lenfositlerdir. Periferik kandaki lenfositlerin % 10’ dur. İşlevleri tam bilinmemekle birlikte sitotoksiktirler. Kanser hücrelerini ve virüs ile enfekte hücreleri yok ederler. Hedef hücreyi antijen sunumu olmadan öldürürler. B ve T lenfositlerine benzer reseptörleri yoktur. Antikora bağımlı hücresel toksisite (antibody dependent cellular cytotoxicity) mekanizması ile etkili olur. Enfekte hücre perforin ve granzim enzimleri ile parçalanır.
Timusun Yeri