İlk referandumda şaşırtıcı bir sonuçla karşılaşan İngilizler henüz AB’den nasıl ayrılacaklarını tam olarak belirleyememişken ikinci bir referandumu tartışmaya başladılar. Peki, bu ikinci referandum halkın kararını hiçe saymak olarak kabul edilebilir mi yoksa istenilen sonuca ulaşana kadar referandum talepleri devam mı edecek? Gelin birlikte ikinci referandumun teknik detaylarını inceleyelim.
Öncelikle, Brexit tam bir karmaşa halini aldı. Britanya hükümeti ve AB arasındaki anlaşma parlamento tarafından reddedildi. Şimdilerde ise ikinci bir referandum için çağrılar sürüyor. Ancak, ikinci bir referandum nasıl olur? Brexit’in yeterince terslik çıkardığını düşünüyorsanız emin olun ikinci bir referandum da en az onun kadar kırıcı olacak. İlk problem sandığı kaç tane seçenecek koyulacağı.
İki seçenekli bir oy kullanma gayet yararlı olur çünkü sonuçta tek bir kazanan var. Fakat bu seçenekteki problem bazı insanların düşüncelerinin sandıkta olmadığı konusunda reddedilmiş hissetmelerine sebep oluyor. Yani, çözüm üç seçenekli bir oyda da olabilir bu biraz kafa karıştırıcı ama üç seçenekli oy kullanımını mümkün kılmak için de birkaç yol var. İki aşamalı bir oy kullamında, tüm seçenekler listeleniyor. Şu şekilde düşünebiliriz; bir anlaşma istiyor musunuz yoksa istemiyor musunuz? Bundan sonra da ikinci bir soru sorulabilir; herhangi bir anlaşma istiyor musunuz veya AB’de kalmak mı istiyorsunuz? Bu, tüm görüşlerin temsil edilmesine izin verir. Buradaki sakınca ise şu üzerinde oynanmaya çok uygun bir sistem. Kalmak isteyenler ilk turda Brexit yanlısı insanları etkileme umuduyla anlaşmasız Brexit’e oy verir fakat ikinci turda kazanan tarafta olmak adına başka bir oy kullanabilir.
Diğer bir metod ise alternatif oy kullanma. Tüm seçenekler oy pusulasına konur insanların da ilk ve ikinci seçeneklerini seçmeleri istenir. Eğer seçeneklerden biri oyların %50’sinden fazlasını alırsa bu iş tamam demektir. Kazanan bir taraf var anlamına gelir. Fakat olmazsa, insanların ikinci seçeceğine bakılır. Bu sistemin avantajı ise şu; her ne kadar ilk seçeneklerinden taviz vermiş olsalar da eninde sonunda insanların istediği oluyor. Tabii bu, istenmeyen sonuçlar da verebilir mesela kazanan seçeneğin yalnızca birkaç kişinin ilk tercihlerine uymaya zorlaması gibi.
Son olarak, bir de Condorcet metodu var. Bu metod ismini 18. Yüzyılda düşünce deneylerini seven bir Fransız aristokrattan alıyor. Üç adet iki yönlü yarışı içeriyor; bu seçenekte insanların önüne üç adet iki farklı seçeceği içeren oy pusulası konuyor oy pusulasından bir adet kazanan sonuç çıkıyor böylece üç sonuç elde ediliyor. Eğer bir kazanan ortaya çıkarıyorsa demek ki sistem iyi çalışmış diyoruz. Problem ise şu; eğer bir kazanan olmazsa sürekli olarak bir boşluğa sürüklenebilir bu anlamda sürekli olarak A seçeneği B’yi, B C’yi, C de A’yı yenmiş olur. Zaten çok da nadir kullanılan bir sistem e tabii bir de Fransız olması cabası.
Problem şu ki bir dizi aynı oyun nasıl sayıldığına bağlı olarak üç farklı sonucu olabilir. Düşünün ki %40 kalma yönünde oy verdi. İki aşamalı sistemde, kalalım kazanırken tüm ilk seçenekleri aldığını görürüz. Alternatif sistemde ise, anlaşmasız Brexit kazanır; hükümetin anlaşması herkesin ikinci en iyi seçeceği olur ve ilk turdan sonra yok olur. Condorcet metodunun kullanıldığı başabaş bir mücadelede, hükümetin yaptığı anlaşma tercihi hem kalalım hem de anlaşmasız Brexit’e karşı seçeneklerini yener.
Brexit, Britanya’yı parçalıyor. İkinci bir referandum bu derde deva olabilir ama hangi şekilde yapılacağı konusu daha da yıpratıcı olabilir.
Tolga Uslu – Yardımcı Politika Editörü