Aralık ayının sonunda Nature Geoscience dergisinde yayınlanan bir rapora göre Batı Antarktika, dünyada en hızla ısınan bölgelerin arasında yer alıyor. ABD tarafından 1950’li yıllarda, Batı Antarktika Buz Tabakasında (West Antarctica Ice Sheet- WAIS) kurulmuş olan Byrd araştırma istasyonunun bulgularına göre, 1958 ile 2010 arasında, bölgenin ortalama sıcaklığında 2,4°C’lik bir yükselme olmuş. Bu önemli bir artış.
Raporun özetinde, bu bulgular bağlamında, WAIS’in deniz sularının yükselmesine katkıda bulunması söz konusu deniliyor. Şimdiye kadar buzulların ve buz tabakalarının, deniz sularının ısınması nedeniyle eridikleri varsayılıyormuş. Byrd istasyonun bulgularını analiz etmek için geliştirilen bir bilgisayar modeli, yalnızca deniz suyunun değil, bölgedeki atmosferin de ısındığını göstermiş. 2,4 derecelik artış, atmosferde bulgulanan ısı. Yani bildiğimiz hava ısınması.
Bu sıcaklık artışının deniz sularını yükseltmenin dışında önemli bir sonucu daha var: Yazın ısınan buzlar, su halinde WAIS’in yüzeyindeki çatlaklara sızıyorlar ve hava tekrar soğuduğunda, donma sürecinde genleşerek ve bu çatlakları zorlayarak buz tabakalarının parçalanmasına yol açıyorlar. Bunun en ünlü örneği, 2002 yılında, 200 metre kalınlığındaki ve 3.250 km2 genişliğindeki (İstanbul ilinin %60’ı büyüklüğündeki) Larsen B buz tabakasının bir ay gibi çok kısa bir zaman içinde parçalanarak denize düşmesi ve 720 milyar ton buzu okyanusa salıvermesi. Aşağıdaki resimde görüldüğü gibi.
Larsen B, Doğu Antarktika’da yer alıyor. Raporun yazarlarından Dr. Andrew Monaghan, şimdi batıdaki buz tabakasında, yani WAIS’te de benzer bir kırılma ve kopma olmasından endişeli. “Larsen B’deki kopmadan sonra buz tabakalarının baskısıyla çevre buzullarının hareketi sekiz kat hızlandı” diyor. Bu da buzların erimesini ve suya karışmasını hızlandıran bir etken.
Nasıl hızlandırıyor derseniz, oldukça ilginç bir dinamiği var bu sürecin. Buzul sahanlığı (‘ice shelf’), buz tabakasının okyanusa uzanan bölümüne verilen isim. 100 ile 600 metre kalınlıkta olabiliyorlar ve yalnızca Antarktika’da ve kuzeydeki Grönland ve Kanada’da görülüyorlar. Bunların büyük bölümü suyun içinde olduğu, yani deniz suyu tarafından kaldırıldıkları için, kırılmaları veya erimeleri halinde deniz seviyesinin yükselmesine katkıda bulunmuyorlar.
Buna karşılık, buzul sahanlığını buz tabakasına bağlayan hat (resimde görülen ‘grounding line’) karaya doğru geri çekilmeye başlayınca eriyen buz denize eklenip su seviyesinin yükselmesine yol açıyor. Buzulların daha fazla hareketlenmesi ise, denize sarkan sahanlığının daha hızla denize doğru uzanmasına ve kopup kırılmasına neden oluyor. Aynı zamanda, bu süreç içinde, buz sahanlığını buzula bağlayan hat giderek karaya doğru geri çekiliyor ve eriyen buz kütlesi okyanusa karışıyor.
Sürecin boyutları hakkında fikir vermesi açısından bir örnek verelim: Yalnızca Grönland’daki buzullar erise, dünya okyanusları 7 metre yükselecek diye tahmin ediliyor. Antarktika’da ise dünya okyanuslarını 57 metre yükseltecek kadar buz var.
Hepsi iyi güzel de, bu ne anlama geliyor derseniz, dünyada yaklaşık 100 milyon insanın deniz seviyesinden sadece 1 metre yukarıda yaşadığını düşünün. 7 metrelik bir yükselme insanlığın büyük kısmı sular altında kalır demek oluyor. 57 metreyi hayal etmek bile zor.
[Bu yazıdaki bazı terimlerin açıklanması şöyle:
- Buzul = Kutup bölgelerinde ya da dağ başlarında aşağıya doğru ağır ağır yer değiştiren büyük kar ve buz kütlesi, “glacier”.
- Buz tabakası = Kıpırdamayan kat kat sıkışmış kardan oluşan tabakalar, “ice sheet”.
- Buzdağı = Kutup bölgelerinde kutuplardan koparak akıntılarla yer değiştiren büyük buz parçası, aysberg, “iceberg”
- Buz sahanlığı = Buz tabakasının okyanusa açılan, ama karaya bağlı kalan uzantısı, “ice shelf”.]