This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
Atatürk. O günün gecesinde. bunun aksi ayıptır. Mareşal'in hakkı vardır. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. Kemal'in kanaatine göre. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir.1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. Selanik'te mahalle arkadaşı.Canım. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. diyorlar. Ancak. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Erkân-ı Harbiye Reisi. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel. ''Bana yardım ediniz'' diyor. bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir.Efendim. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir. bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. Doğuda Muş cephesinde. Bir de. Onun hareketini doğru bulmayanlar. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M.1. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir.Büyük âlim. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor. O. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M. Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır. Đstanbul Harbiye mektebinde. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. M. Selanik'e gelecektir.1. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. diyor. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek. bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. Benim eserim. bizzat Mustafa Kemal'dir. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir.'' (*) Đşte bu hatıra M. bu olur. bir davet alıyor. bize ders vermek için geliyor. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. Ertesi gün. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. Salona giriyorlar. Mareşal'in bulunduğu salona giderken. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. Hareket Ordusunda. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur. Mustafa Kemal. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Paşalar. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. Selanik'te hep beraber Sayfa 3 . Almanyalı Mareşal'in tenkidi. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor. Kemal. Mustafa Kemal. kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. Arnavutluk harekâtında. 11. Çünkü kendisi araziye yabancıdır. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. Mustafa Kemal. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar.kitap yazıdır. filozof. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır. onu âdeta tahtie ediyorlar: . Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: .bu sözlere şu cevabı veriyor: . büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak. sonra Askeri Rüştiye'de. Bir kere M. fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse. bir hasbihal havasını vermektedir. Onunla şakalaşmaları. Arkadaşı Binbaşı M. Manastır idadisinde.
bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. 5) diyor. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım. En çok prova edilen oyunlar. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir. bu suale sarih cevap vermeden. Bu. Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: .Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir. 52. Ordu kumanda sicilleri için. 67-78. 2) Zâbitanın.. Ben. S.Seni düşünüyorum da. s. benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman. büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur. Mustafa Kemal. onun için. 3) Fikr-i taarruz. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları..kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu.Bundan sonra ne olacağını. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. şaşırmayız. derhal soruyorlar: . Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: .Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır. Bugüne kadar yapılan inkılap. Harita. bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor. 1908'in kış aylarından bir gece. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek. üst tarafını yaktıracağım. Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: .51. benim için yoktur. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. S. tereddüt etmeden.'' (S. Harp. mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s.'' Arkadaşlarından biri. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile . Kitabın gayesi. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4 .Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında.Sizler de göstereceğiniz değer. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine. kâfi sayılmaz. Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz. 78-101. ben son limit olarak. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu.67. şu cevabı vermiştir: . Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları. Kitap.. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar. 101 sahifedir. Bu çok adamların yerine.'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer. bunu yapacağım. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. Biz bunu yapabiliriz. çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir.Evet inkılap yapacağız. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal. Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. 10) Kitap. düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü. kaybetmeyiz. kahkahasını bir türlü yenemeyen. Fazlasını yapacağız. O zaman için. kroki ve resim yoktur. binbaşıyı kabul ediyorum. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. s. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır.. kendisine daima hatırlatırdı. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir. 17 . 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri.
Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M.'' Bu küçük kitaplar.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. Broşür. Đçinde altı tane resim vardır. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. Ben de Nuri. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber. Nihayet onun.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır). Çünkü bu yazılar. Fakat merak etme. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür. Doğduğu. 17). Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. ''6'' bölüme ayrılmıştır. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir. Okuyucular. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. ilme. Atatürk. şu meydana çıkıyor ki. XX. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. M. O. 32 sahifedir. okumuş. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. Kemal'' yazılıdır. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. Fenne. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır. 11 Atatürk. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. A. Dr. insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Đlki M. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. (S. Prof.'' S. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır.Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. kuvve-i maneviye. Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir. bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. senenin mayısında okuyabildim. Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. Sıra ile satır satır. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. ancak emelleri. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. Meselâ: ''Đnsanlar. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959 Sayfa 5 . Atatürk Sofya'da. kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir.
birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini..kitap Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M.Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir. M. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun. 1330 tarihinde yazılmıştır. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. ''önümüzde.. Bir ordunun. içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla. teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini. bizi utandırmak. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6 . harbin. . Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak. Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken. Ben. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını.
Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü.. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir.. Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir.. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir....... bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. alay kumandanı. Şimdi.. Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. Fakat. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki... Đşte iki emirname. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği. vazifesinin cahilidir. Bu emirleri gözden geçirdim. Sukut-ı hayale uğranıldı. pek acı bir hakikattir. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı.. Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle .. dedi. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir.. yine cevap yok! Sebep?! Sebep.... Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları.. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim. Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına. müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir. alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı. 2. 5.. Sebep.zevat oturuyordu.... (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor....hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 . zevahire rağmen o fırkaya.. Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla.. Sebep.. Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu.. alayını takip Sayfa 7 .. 3. nereye ve ne için?! Bunu. çünkü. aldığı emrin manasını anlamamıştı.... Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından. . hâlâ. birini sabahleyin.. alayı gidiyordu.. 6. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela. Ceplerini karıştırdı. Fakat. ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir.rica edildi. Evet.Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir. Halbuki. Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri. Devre-i Meşrutiyetin..'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan... o kumanda etmiyordu. evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu.. bu hiyanetle tevsim olunur..kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor.'' Evet.. alay kumandanının kendisi de bilmiyor. Biz hakem idik. Bir alay kumandanına. Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı. Niçin?! Çünkü. Sebep.. adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu... dedi. edemezdi. 4. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için. birini gece aldım. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. Bizden daha büyük hakemler de vardı.'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu.
vaziyetin. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat. O feryat. cahil. evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi.. Ve en nihayet. Yalnız...'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı. senin yaralandığın bir muharebede. o zaman. sulh ve asayişte. Đşte. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde...'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. Nuri. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. muktedir. Ve demiştik ki.. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı. Mesela. eser-i cinnet değildir. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. burada. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir. hacalete doğru bir gidişti.'' Ve istirham etmiştik ki. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor..düşmana hibe edilmiştir.. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. felakete. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil.. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi. halin. Biz. işte. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. riyadan muarradır. kardeşim.. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır.. Ne garip halet-i ruhiyedir. Bir gün.... bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. Bir gün. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik.. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında. ''bugün için teşebbüs. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı. kolordularında. bir gün. Fakat merak etme. Ben de. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler. kezalik. dedik. o gidişlerinin muhakkak felakete. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Yok.. kılıcını çekip. ancak.kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu.. Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya. Filhakika. Sayfa 8 . adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım.'' Sonra ne olduğu sizce malumdur. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu..'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına. müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. ''Harpte. faal. Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. O halde. Alayın topçu ateşi altında. bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında. işte. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu.. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar. Yok. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin.
Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman. ona.bir mülâzım bindi. .kitap . başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. -3Sayfa 9 . ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. burada hitam bulan mukaddemeni. . genç mülazımın.. şanlı. bir takıma! Ve sonra. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir. hakiki feyiz verebilecek. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. asıl ruh-ı sanatını. milletin evlatları bir sürü gibi değil... diyeceğim.. zâbit nedir? sual-i zımnisine. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit. o kahraman arkadaşlar. sanatı namına. asıl. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit. mülâzım'ın gözlerinde. ben.. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır. son safhalarında olsun. ancak -o dediğin. Hatta. Filhakika. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder. Humus'ta.Kitabının 24'üncü sayfasında. Bingazi'de. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. bana. Tobruk'ta. kumandan olacaktır. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. senin. o yağmurdan ürkmeyenleri. Mesut tesadüfle. .Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında.Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine. bence. bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. mekteb-i asli. Çünki. o. intisabettiği bölüğün efradı önünde.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. makamının ehli tabur. Çünki bence. ürkenlerdeh daha az ıslatır. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. Bununla muarefe peyda ettik. -2. birkaç satır daha ilave ederek. biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir. orada. Genç mülâzım.Talimnamelerin. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır. Ordu mekteb-i amelisi. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. ancak her vakit emin. Balkan muharebesinin de. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir. hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. alay. Ve fakat. ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup. pekâlâ okunabiliyordu. mefkûr netayiç vermez.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. makamının ehli bölük kumandanları. talim-i sanat edecek. ancak bu suretle. asl'olan! Bunlar. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. kıtaattır.'' ''Bir zâbit. Ve fakat. senin kaziyyeni berakis yaparak. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. Halbuki. mektep sıralarında. pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak. mün fail olmuştur. ''Muktazay-ı namus'' budur. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname.Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit. muharebede yağan mermi yağmuru. Bence. Derne'de. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana. Bu iddianda ne kadar haklısın. Evvela. iddia ederim. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. kumandan olmaya hazırlanacaktır.
familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. Bu ise. fikirleri. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. bizim seciyemize. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. elbette yerinde durmak için değil. -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi. Amiral Togo'larda. o zaman. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. bin yeis. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. Đsa. kalb. Derhal (Đnisiyatif)in. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. hariçten. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi.. Şimdi. Bu ruh-ı taarruz. Bu ruh-ı taarruz. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri. familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan. matlup şekle tahavvüle müstaittir. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. ''Bin keder. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. Musa. başka muhakemelerin hükmü olamaz. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. Zâbit. Ruh'ı taarruzundan sonra.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi. ancak. Sayfa 10 . (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . -5Đnisiyatif Nuri. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. Hülâsa. Bu kalkış.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. hiçbir netice hasıl olamaz!. Fakat binefsihi olmak şartiyle!. Bu ruh-ı taarruz. 1904 senesinde. onlarda bir ruh. bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda. gaye-i hayalinin. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. emelleri. Ve böyle olduktan sonradır ki. sizden de haber istemem!'' diye yazan. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. Napolyon. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular.. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. ancak. Eğer. ancak.. Sasebu limanından harbe çıkarken. bir emel.
bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir.her şeye rağmen .numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. Tarih dahi diyor ki ordular. Filhakika. bir kıtanın en büyük kumandanı değildir. fikirleri. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur.kitap Hakikaten talimnamelerimiz. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. Đtalya muharebesinde. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça.. muharebe ihtimali mevcuttur. güzel bir yürüyüş emri veriyor. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz.fikirlerini. mafevkler. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. felakettir. serbesti-i hareketleri ezilmemiş. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat. gürbüz. Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri.sair yerlerde olduğu gibi . kurunuvustadan numune . adet. bilakis ifratından endişenâk idiler. beklemekten iyidir. tüfek. bir huruçları haber alınır alınmaz. bu hassanın fıkdanından değil. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi. ilk temas eden. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. Büyük. Hatta.Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet. Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük. Denilebilir ki . cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar.Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. onu uzaktan karşılamak ahsendir. kezalik. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. Đşte. Filhakika. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur. bunu yapmaktan geri durmayalım. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir. bunun eczası. kuvvetini anlar. yapabileceğine kaani'olmak. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun. hayat-ı umumiyeleri. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda. top.. Yoksa. nasıl gitmek. tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . bu bilgilerin. Fakat. Mesela. Harekâtı. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11 . görülecek iş için adım başında emre. hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. iyi idare edilmiş görüyoruz. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki.. Fakat ileri gitmek. Düşmanla temas vukuunda da. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder. bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar. O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel. insanı sanatkâr yaptığına. bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. meraktan çıkarız. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. alâmeratibihim.'' Talimnamelerimizin. O halde. . son safhasına kadar. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da. elbette gaflet olur. cüzütam kumandanı.
Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. zihayat bir makinenin. zabitlerinde. yapılacak talimlerin gayesini. taş. Her hareketin. ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. Görülüyor ki. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. büyük. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. Harbde. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. Fakat. canlı uzuvları. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. Fakat. Malumdur ki bir orduyu terkibeden. alelûmum. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. Halbuki kumandan. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. -6Bizim. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. hududu lazime dahilinde olanıdır. Fakat. kalpte aranır. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir. zabit. madun yoktur. Bu sebeple bugünkü mafevkler. buharla müteharrik motorlar değildir. Son asır ordularını teşkil eden efrat. Kendiliğinden hareket hassasiyle. her uzviyeti. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması. parçalarıdır. Vakıa. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden. Amir. o da. tatbik olunacak terbiye usullerinin. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek. her fert. Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. Ve tutulmalıdır. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12 . dimağda. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti.. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. henüz o makama geçmek için. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur. Daha düne kadar. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. ki bu hususta kolordulara.kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. her parçasını harekete getiren vasıta. O vasıta-i tahrik. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. sinni. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir. madun.. kuvveimaneviye. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. Ve nokta-i tatbiki. Bu makineyi işleten.
'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir. bazı cümlelerini. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Eşref'ler. bu yazılarımız. istihkâmlara çekildi. her kabileden mürekkeptir. Çıkamadı. ''Hacı Emin'ler. Kasım. Dirse kolu. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. Hase kolu. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz. yanımda Remzi Efendi vardır. mitralyöz bölükleri. istihkar-ı hayat. birinci tabur. Mümtaz'lar. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. üzerimize ateş açtı. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. Rabat. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. el ile imla olunuyor. Tümsekit. ikinci tabur. Nurettin. Kıtamız karıştı. Đstihkâmet. bu saydığım imzalar üstünde. Şimdi de. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. Topçusu yol üzerindedir. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Berveçhiâti bir kaç satırı. Düşman ricate mecbur edilmiştir. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa. Ailet-i Mensur kolu. Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Rusuhi'ler. şark cihetine bir bölük çıkardı. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor. Şevket'ler. Fakat. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Đsmail Hakkı'lar. Ölürsem. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine. Bugün. benim de kuvvetimi idare eder. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. O. Hacı Emin.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı.kitap semasında pervazile başlar. Hüseyin'ler. Ali'ler.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13 . notlarıma bakıyor ve orada. Bunlardan bazılarının. Suse müfrezeleri. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Fuat'lar ve bunların arkadaşları. Rusuhi. Nurettin'ler. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır. Ubeydat kolu. Taarruz için emrinize intizar ediyorum.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim... topçu taburu. takrirler buluyorum. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. Reşit'ler.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim.'' ''Askerî. Halim'ler. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık. garp cihetine bir tabur. Fehmi'ler. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum.'' ''Mitralyözün ilerisinde.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Đki kişimiz mecruh oldu. Ethem yaralandılar. Ben.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Seyit Abdullah sırtlarına.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim.'' ''Düşman. Onlar da ilerliyorlar. Ve bunların başlarında. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. Saffet'ler. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Ahmet Hamdi'ler. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Düşmanı takibe devam ediyorlar. Beraase kolu.
Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi. mağlup orduyu. yenileşmiş bulunsa dahi. esefle söyleyeyim ki okumadım. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. şüphesiz ki. Fakat Mustafa Kemal'e. Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi. Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. kesin bir kararla. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik. 1913-1914 tarihi de. KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. olanca lirik. Libya'da. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. hürriyet kahramanlarından. Arnavutluk'ta. kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. Bu değer. hürriyet kahramanlarından. böylece. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. benlikleri sürgünler. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. . Makedonya'da. Uyandırdığı ilgi. belki de en ufağı. elejiyak. Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. Mustafa Kemal'in sezişi. satirik.. kavrayışı. eleştirilmeli. köklü ders konuları vardır. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. ''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14 . 1908-1909 tarihi. milletseverlik. kültürü. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır. On Đki Ada'da. yorumlanmalıdır. . inanı. Fakat taşıdığı mana bakımından. ''Sehl-i mümteni''in. çok büyük değerdedir. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir.kitap M.. Bulgaristan'da. Baş hürriyet yiğidi tanılan. hiç değişmez. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. ihtilaller. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir. Berlin'e ataşemiliter giden. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. Onun. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey. güveni. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. Kitap. Paris ataşemiliteri. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği.. mesleksever genç subayın. Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan..
Tenkitler de. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık. ancak. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor. fedakârlık ve kahramanlık gibi. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir. mukavemeti.. insanların maddece değil. Tasviri.. fedakârlık duygularını. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. kumandada. hatta bunun son satırlarında. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. şu bu kayıtlar konmaksızın. Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını. Herhalde. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları. Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde. rütbesindeki küçüklüğe bakmadan. emirde. Eli palalı. . durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun. halin. sanatı namına. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. O'nun. itaatta. alay vs. bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor. Fakat takdir edilerek değil. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter. onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak.. olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. Namık Kemalvari olan. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir.. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur. kendi tarzında. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek. öylesine isabetli kestirip atış.. Nuri Conker'in: ''Bir zabit. görüşteki doğruluk. Muş.. ancak bu suretle makamının ehli tabur. hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. gene büyüklükler kaynağı olur. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. Mustafa Kemal gibi. Cesareti. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. fennin. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle. hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. hiç vakit geçirilmeksizin. . Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15 . hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. Halbuki.altı fasıl sığdırabilmek. doğrusu. kahramanlığı şuurlu bilgili. . bence. Mustafa Kemal. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek. Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. meziyetleri sayılmakla kalmıyor.. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. -bir tek sahifede başlayıp biten. sonraları Çanakkale. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. Bu fasıl Mustafa Kemal'in. Sakarya. ''Ordu mekteb-i amelisi.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır. ordu mektebinde. en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl.. öylesine halis uyarış. bir genç kolağası şöyle dursun.. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur. Rapor. atı önde. daha Kolağalığından beri. mertlik haslatlarını. Bitlis. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek. subayın ere. gayeye dayanır istiyor. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır. dertlerini bilmek.. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. meslek sanatının. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. kimseye baş eğmez bir adam. şükran borcudur... öylesine yüreği kanayarak haykırış. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir.
Milli Misak.. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi. Çerkez Ethem ihaneti. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin. gerekirse biraz geriye çekiliriz. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin. şanlı şerefli insanlar olarak şana. yerden göğe kadar hakkı vardır.. yerinde durmak için değil. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. fikre. onu uzaktan karşılamak yeğdir. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. o mütâreke. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce.. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. makbul derecesinin ölçüsünü. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi.. kazandığı zaferle. iç vilayetler ayaklanmaları. Sakarya. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. hareketini ağırlaştırırız. o mütâreke içindeki şaşkınlık. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor. onu sarsmak için bütün başka mantıkların.. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü.. bir emel.. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir. isyan gözü ile bakması. Hasbihal'in. Sıvas Kongreleri. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış. matluk şekle tahavvüle müstaittir.Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin. hareket serbestliğinin ezilmemesine.. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru. Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti. ''Muharebede yağan mermi yağmuru. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır. belkemiği saydığım üçüncü faslı. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay. Sayfa 16 . . Eğer bizim seciyemize. en iftihar duyurucudur. Onun manasını beynine hakketmelidir. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!. Erzurum... Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür. bütün insanlık için. . elbette. milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. ona..kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. yabancı baskısına uyarak. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet.. milli ayaklanma. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir.'' ''. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor. Fakat binefsihî olmak şartıyla.. Birinci Cihan Savaşı. Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu. Ve böyle olduktan sonradır ki. Ve bilinmelidir ki. ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor. kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş... yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması.. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması. Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür. bence bütün okul kitaplarına alınacak. başka muhakemelerin hükmü olamaz. . Bu kalkış.
bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. Daha sonra da. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir.. Dediğim gibi. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor. kalpte arıyor. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. işte. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar. Ümit vapuru. görülecek iş için adım başında bir emre. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine. bu konuda keyfiyeti kemiyete. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri. dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. Hatta tehâlük gösterdiler. kavrayışlı. Đnebolu'ya geçerken. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır.. Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul.. O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. Mustafa Kemal'in. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini. çuval aranıp taranmak. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''. ondan ilk bahseden ben oldum. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. Nihayet. Yanılmıyorsam. izzetinefsini hiç incitmeden. . Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. . Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. gün gibi açık gösteriyor. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17 . Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. kültürlü. Đşte. ya doğrudan doğruya. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay. yıllar yılı. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında. Bununla beraber. Başvurduklarım arasında yalnız. milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat. Geriye kalanı da. Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır. her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan. Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. Hâsılı. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası.kitap kuvvetini anlar. kimsenin dikkatini çekmedi.
''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini. Bahtiyarım ki. Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I . asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır. vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık..1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim. demiştik''. M. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. . bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti... Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum. Okurları. Bizim yolumuzu çizen.. Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim.. içinde yaşadığımız yurt. o üzerine aldı. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18 . Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. Mesela. Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum.. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini. Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir. Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. şüphe yok ki. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Çünkü bu çapı küçük. . ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil. mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. Onun üslubundaki ağır. ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti.Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim.
müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri.. tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun.. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm.. Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı. Bizden daha büyük hakemler de vardı.. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı. pek acı bir hakikattir. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı... Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik. ordunun ataletine. 6.kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki. Sayfa 19 .. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. 5. sen on yıllık askerlik hayatının... muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra. neticesi emir ve kumandada.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir. Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri.. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise. Biz hakemdik. Meşrutiyet devresinin.Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile. serapta su aramak gibidir.Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra.'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da.. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1.'' Evet... münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir.Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs.... 3.Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak. zamanı gelince....... ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla...'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu. adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor.. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. 4. Vazifesinin cahilidir. Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun. Sukut-ı hayale uğranıldı... Binaenaleyh. istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor. 2. her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir. . harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım.. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir.. şüphesiz. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur.. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. kıymetsiz kalmasına. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak. binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu. Orduda talim ve terbiye. harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli. Selanik'te. bizi utandırmak.
''Şimdi'' dedi.'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır.. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. Sebep. alayı gidiyordu. Fakat.... kudretli... birincisinin hükmünü iskat ediyordu. iki emirname!'' dedi. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum..'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil..'' Bu emirleri gözden geçirdim. elbette felakete.'' Sonra.kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan. nereye ve niçin? Bunu. Sebep.'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili... Niçin. dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar. Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken.. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir. Bir Alay Komutanı'na. Bir gün. Sebep. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi. Đkincisi. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak.. Ceplerini karıştırdı. faal. ''Birini gece aldım. kardeşim..'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin. Sayfa 20 . alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu. Evet. Ve. Biz... Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!. ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.'' Yok... teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler.... -sormak yetkisini haiz zat tarafından. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete. mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi.. Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte. çünkü. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur.. birini sabahleyin. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor... görünüşe rağmen o tümene. beyan etmek isterim ki. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok. O feryad cinnet eseri değildi. Halbuki. hacalete doğru bir gidişti. Tümen komutanı. beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim. bütün akraba ve taallûkatım. Sebep. tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi. Alay Komutanı.. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. Yalnız. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. O halde. Filhakika.düşmana hibe edilmiştir. ''Đşte.rica edildi. Yok. aldığı emrin manasını anlamamıştı. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu. numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. ne olduğu sizce malumdur.. o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik.'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken. Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. yine cevap yok! Sebep?!. o kumanda etmiyor. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu.. bir gün. vatanım Selanik ve orada anam. nereye gidiliyordu? Bu gidiş. Çünkü. edemezdi. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu. verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu.. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. işittim ki.. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır.
halin. ve bunun için avcı hattının önünde değil. kılıcını çekip. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. Ve fakat. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. ancak bu suretle.. milletin evlatları bir sürü gibi değil. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum.. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı. idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. Genç teğmen. Hatta. komutanları yetiştirmek sayesinde. bir Takıma!. maksada ve araziye uygun olarak açılması.Ne garip ruh haletidir. makamının ehli bölük komutanları. senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. senin kaziyeni ber-aks ederek. pala yerine dürbün bulundurulsaydı. ben.. şanlı. Bu cesaretin hayranıyım. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka. Fakat merak etme. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. Bence. bana gücenmişti. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. mektep sıralarında.. ve daha sonra yayılması. ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez. san'atının asıl ruhunu. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam. Bir gün sonra. Bu iddianda ne kadar haklısın. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. komşu kıt'alarla irtibatı sevk.. kıt'alardır. bir Bölüğe!. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda.. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim. ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu.. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır. subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi..Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. makamının ehli tabur. senin burada son bulan başlangıcını. yâni karakter. mermilerini istihkar ederek.''Harpte. II Sayfa 21 . sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır. . Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede... iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır. Önce. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir.kitap . vaziyetin. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. alayın topçu ateşi altında. alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır. Bence asıl. .. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu. lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu. atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini. Mes'ut tesadüfle. Ben de. fakat. Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil. Çünkü. genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte. o zaman. . intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. alay. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık. Girit'ten. Bununla tanıştık. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı...s. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta. v. ve ancak. Bunlar.'' Yüzbaşının. asl olan... perişan olmasını da önleyemedi. Ordu mekteb-i amelisi. Fakat. komutan olacaktır.
'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak. Musa. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir.. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür. fikirleri. . Napoleon. hiçbir netice hasıl olamaz!.kitap .Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. . Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. -o dediğin. emelleri. elbette. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir. bir emel. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. kalp. Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil.'' Mukteza-yi namus budur.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine. Ve filhakika böyle olmasaydı. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22 . mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. sanatı nâmına. Halbuki. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda. o yağmurdan ürkmeyenleri. Şimdi.'' ''Bir zâbit. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. Ve bilinmelidir ki. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. Bu ise. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. matlûp şekle tahavvüle müstaittir. ancak. ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. başka muhakemelerin hükmü olamaz.. Eğer bizim seciyemize. yerinde durmak için değil. maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit. Fakat binefsihî olmak şartıyla!. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi. Bu kalkış. Şüphe yok ki. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir.metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse.. Đsa.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer..'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. ancak gaye-i hayalinin. insanları istediği gibi kullanan kuvvet. Hunus'ta. Bingazi'de. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. ve böyle olduktan sonradır ki. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta.'' ''Zabit. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. Hülasa.. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri.. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek. Derne'de. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. Zâbit. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. ancak.
. elbette gaflet olur.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. bir yeis. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. onu uzaktan karşılamak yeğdir.'' Hakikaten. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik. o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki. yapacağı iş tayin ediliyor. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor. O halde. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar. felakettir.. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23 . Hatta. fikirleri. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Bu taarruz ruhu. bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir. hüküm verebilecek miyiz ki. yapacağına kani olmak. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor.'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. 1904 yılında: ''Bin keder.. Fakat. ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. bir çıkışları haber alınır alınmaz. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. muharebe ihtimali vardır. fakat her şeye rağmen ileri. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. hareket serbestlikleri ezilmemiş. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa. Đşte bu sebepledir ki. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar. Đşte bu.fikirlerini. O halde. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. gürbüz. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada.. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır. bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. Büyük. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek. Uç kumandanı. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri. Cenab-ı Hakkın emeli.. talimnamelerimiz. bir askeri kıt'anın.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda.kitap getirecek milletin. Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük. Bu taarruz ruhu. Bu taarruz ruhu. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz.
tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!.. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet. bunun eczası. erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü. beklemekten iyidir. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. ileri veya geri harekette nereden gitmek. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. her parçasını harekete getiren vasıta. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda.. Son asır ordularını teşkil eden efrat. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. Fakat ileri gitmek.. buharla müteharrik motorlar değildir. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. Bu makineyi işleten. kuvvetini anlar. mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. O tahrik vasıtası. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki. isabetle gösterilmiş olsun. parçalarıdır. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24 . Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. tüfek. Tarih dahi diyor ki. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez. Bu sebepledir ki. Filhakika. nasıl gitmek. görülecek iş için adım başında bir emre. Görülüyor ki. bu hususta Kolordulara. Malumdur ki. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. bir orduyu terkip eden. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse. yaşar bir makinenin canlı uzuvları. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. Arzusu olan da. meraktan çıkarız. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. Âmir. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı. kalpte aranır. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür.'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. maiyet yok.. Denilebilir ki. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. her uzvunu. matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir.. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. Yoksa. üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. top. Görülüyor ki. Fakat büyük. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki.kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz. Bunların her biri. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. üstler bu hassanın yokluğundan değil. subaylarında. ordular.. gereken haddi aşmamış olanıdır. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında. sayı. umumiyetle her fert. demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor.
bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Rüsuhî. er yetiştirmekte takip olunacak esasların. Ubeydat kolu. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri. Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Hacı Emin. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Topçusu yol üzerindedir. Mitralyöz Bölükleri. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. Aliler. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Reşitler. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz.'' ''Düşman. ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım. bu yazılarımız. Fakat. Fakat. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. Şark cihetine bir bölük çakırdı. (Mecmuu zaten iki idi). Birinci Tabur. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur. Aşağıdaki birkaç satırı. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25 . Bunun üzerine düşman taburu geriye. Fuatlar ve bunların arkadaşları. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. Ehemmiyete değer bir şey yoktur. Dirse kolu.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. yapılacak talimlerin gayesini. Beraasa kolu. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Nurettin. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar. Rüsuhîler. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. Hase kolu. el ile imla olunuyor. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. Aile-i Mansur kolu. takrirler buluyorum. Ben. Saffetler. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. Ethem yaralandılar.'' Askeri. VI Bizim. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır. Suse Müfrezeleri. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar. Çıkamadı. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. Rabat. Kasım. Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Eşrefler. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Hamdiler. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Đki kişimiz yaralandı. Ahmetler. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Đkinci Tabur. Mümtazlar. Hüseyinler.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Đsmail Hakkılar. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. Temessükiyet. Kıt'amız. Onlar da ilerliyorlar.. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. Halbuki komutan. Fehmiler. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o. itiraf olunmalıdır ki. istihkamlara çekildi. Nurettinler. her kabileden mürekkeptir.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. subay. Halimler. ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu. Topçu Taburu. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. Bugün.
Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof. Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık. yanımda Remzi Efendi vardır. Niyazi Berkes c Batıcılık. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26 . Dr. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Saat 10. Dr. Dr. Dr.'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Ölürsem. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. 500 metreye kadar yaklaştım. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S.'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. Đ. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim. Dr. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim. Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı. Benim de kuvvetimi idare eder. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Düşman ricata mecbur edilmiştir. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım.
19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan Sayfa 27 .kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof. Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof.III M.II c Đslamcılık Cereyanı . Dr. Dr. Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı .I c Đslamcılık Cereyanı . Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof. Dr.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.