Halil Turhanlı - Ütopyanın Sesleri, Çiviyazıları, 2001
'Kıyıma Uğrayanlar İçin Çığlık'
Diamanda Galas bir göçmen ailenin kızı olarak Los Angeles'te dünyaya geldi. Babası Anadolulu bir Ermeni, annesi Yunanlı. İlk piyano derslerini bir caz orkestrasında çalan babasından aldı. Değişik vokal teknikleri üzerinde çalıştı. Pierre Boulez ve Yannis Xenakis gibi öncülerle tanışması ve onlardan ders alması büyük bir şanstı.
1970'lerde performanslar gerçekleştirmeye başladı ve Eleanor Antin'den büyük destek gördü. Ancak burada bir parantez açmak gerekiyor: Galas, 'performans sanatçısı' olarak tanımlanmaktan hoşlanmıyor. Auteur (yazar) nitelemesini tercih ediyor. Müzikteki eleştirel yaklaşımı, metne ve temaya verdiği önem göz önüne alındığında bu nitelemeyi tercih etmede haklı olduğunu söyleyebiliriz.
Galas'ın Avrupa'da tanınmasını Yugoslav besteci Vinko Globakar sağladı. O sıralar, yazdığı yeni yapıtı için 'lirik bir soprano olarak başlayan ve yabanıl bir hayvan gibi noktalayan' bir kadın sesine gereksinen Globakar, Galas'ın benzersiz vokalini duyduktan sonra aradığı sesi bulduğuna karar vermişti. Globakar söz konusu yapıtında Uluslararası Af Örgütü'nün Türkiye raporunda yer verdiği işkence görüş bir kadın siyasi tutuklunun anlatımlarından yola çıkmış, librettoda bu kadının anlatımlarını kullanmıştı. Yapıt, ilk kez 1979 yılında Avignon Festivali'ne sahnelendi.
Galas'ın alçalan yükselen, aşırılıklar arasında gidip gelen bir sesi var. Bu farklı sesler değişik duyguları, parçalanmış bir iç dünyayı dışa vuruyor ve belirli ruhsal evrelerin koordinatlarını oluşturuyorlar.
Galas'ın alçalan yükselen, aşırılıklar arasında gidip gelen bir sesi var. Bu farklı sesler değişik duyguları, parçalanmış bir iç dünyayı dışa vuruyor ve belirli ruhsal evrelerin koordinatlarını oluşturuyorlar.
Galas şarkı söylemek için eğitilmeyi dövüş sanatlarını öğrenmeye benzetiyor. Her ikisinin de enerjinin yoğunlaştırılması ve öldürücü bir silaha dönüştürülmesi söz konusu: 'Sesimi düşmanlara karşı bir silah olarak kullanıyorum.'
Galas bir zamanlar tedavi gördüğü akıl hastanelerine performanslar vermek için geri döndü. Genesse Akıl Sağlığı Enstitüsü'nde şizofrenlere şarkı söyledi. Bilindiği üzere, akıl hastanelerinde hastaları sakinleştirici, yatıştırıcı müzikler dinletilir. Lithium gibi bir müziktir bu. Moronlaştıran bir müzik. Galas bunun tam tersini yaptı. Hastaları sesiyle tedirgin etti, onları şarkılarıyla kışkırttı. Şizofreninin baskıya, denetime karşı bir isyan olduğunu haykırdı.
Galas performanslarında beş-altı mikrofon birden kullanıyor. Şarkıyı bu mikrofonlara ayrı ayrı seslerle söylüyor. Farklı sesler, bir şizofrenin bölünmüş, çözülmüş ve çoğalmış kişiliğini temsil ediyor.
Galas çığlık atıyor, haykırıyor, uluyor, homurduyor, fısıldıyor, mırıldıyor, gündelik dilde karşılığı olmayan sözler söylüyor. Kalıbı (matriksi) olmayan bu ses histerinin söylemini kuruyor. Cinsel baskıya karşı koyan arzu bu söylemde gizemde ve parçalayıcı bir biçimde dolaşıyor. Arzunun şizofrenik dili.
Galas 1960'larda Bayan Zena adıyla fahişelik yapmış. O günlerde eşcinsellerle ve özellikle de fahişelik yapan travestilerle dostluk kurmuş. Bu insanlar onun koruyucu melekleri olmuşlar: 'Beni kolladılar, bana kendimi korumayı ve sokaklarda korkusuzca yürümeyi öğrettiler.'
Galas baskılanmış, ezilmiş, susturulmuş, aşağılanmış olanlara derin sempati duyuyor. Kıyımlara uğramış ve yurtlarından kovulmuş halkaların, işkence edilmiş muhaliflerin, fahişelerin, cinsel azınlıkların, AIDS hastalarının sesi oluyor.
Galas, 1980'lerin ikinci yarısından başlayarak AIDS hastaları ve HIV pozitifliler için pek çok çalışmalar yaptı. AIDS sorununa böylesine yakın ilgi duymasının ve içtenlikle eğilmesinin tek nedeni kardeşi, oyun yazarı Philip Dimitru'nun AIDS'ten ölmüş olması değil. Galas gay komünite içindeki bir çok dostunu bu hastalıktan dolayı yitirdi. Galas onlarla özdeşleşiyor ve bunu Eski Ahit'ten yaptığı bir anlatıyla dile getiriyor: 'Cehenneme gönderilenlerin arasına ben de dahil edildim.'
Müziğinde AIDS ve ölüm temaları giderek yoğunluk kazanan Galas, kompozisyonlarında Baudelaire, Nerval, Pasolini, Jean Genet gibi dekadan ya da eşcinsel yazarlar arasındaki bağı ve kendinin onlara yakınlığını 'modernist kardeşlik' olarak niteliyor.
Müzik eleştirmeni Simon Reynolds, Galas'ın hem yitirdiği dostlarını andığı, hem de homofobiyi lanetlediği AIDS elejilerini Polonyalı besteci Penderecki'nin Auschwitz ve Hiroşima kurbanları için bestelediği kompozisyonlarla kıyaslar (1). Galas bu elejilerin yanısıra, gospel ve blues standartlarını modernize ediyor. Motown klasiklerine yepyeni bağlamlar kazandırıyor. Örneğin, Supremes'in 'My World Is Empty Without You' (Sensiz Dünyam Bomboş) adlı o çok popüler aşk ve ayrılık şarkısını AIDS'in bu dünyadan alıp götürdüğü dostları için söylüyor.
Galas'ın müziğini, vokal tekniğini açıklamada Julia Kristeva'nın abject (sefil, alçak) kavramından yararlanabiliriz. Kristeva'nın terminolojisinide abject, estetik, semiotik ve psikoanalitik düzeylerde anlam taşıyan bir kavramdır. Abject hem tiksinti verir, hem de cezbeder. İdrar, dışkı, semen, tükürük, vajinal akıntılar, adet döneminde akan kan...
Beden abject'i dıştalamak, kendi dışında tutmak ister; ama ondan bir türlü kurtulamaz. Abject ne bedenin bir parçasıdır, ne de ondan bütün bütüne ayrıdır. Kirli ve sağlıksızdır. Sınır tanımaz. Dıştalandığı bedene gizlice ve sinsice geri dönmeye çalışır. Başka bedenlere de sızar. Sağlığı ve saflığı tehdit eder. Bu bakımdan, virüs de abject'tir.
Sınırlar çizilerek oluşturulmuş güvenlik alanlarına sızan abject, statik kimliği, heteroseksist ve matrimoniyal düzeni bozar. Sağlıklı ben ile hastalıklı öteki arasındaki sınırı belirsizleştirir. O halde, abject sağlıklı bir beden ve güçlü bir ben için mutlaka dıştalanmalı, kıyıya sürülmeli, marjinalize edilmelidir.
Galas sağlıklı olmayan, virüsle kirlenmiş ve lekelenmiş olan adına konuşuyor. Onun sesini duyuruyor. İtalyanca söylediği bir elejide 'Ben vebayım / Ben Deccal'im' (Sono la pestilenza / Sono l'Antichristo) diyor.
Çarmıhtaki İsa, teolojik düzeyde bir abject figürüdür. Galas, babanın son anda yalnız bıraktığı oğul çarmıhtan indirildikten sonra onu kucaklayan, akan kanını durdurmaya ve yaralarını sarmaya çalışan ana. O, işkenceye uğrayan, aşağılanan oğul için yas tutuyor fakat Galas'ın edilgen bir Meryem olduğu sanılmasın; onun ateşe atılan cadılarla da kuvvetli kan bağları vardır. Bu nedenle, sadece ağıt yakmakla yetinmez; histerik çığlıklar atarak lanetler de yağdırır. O, iblis'in dilini konuşur. (İblis'in diliyle beddualar okuduğu için İtalya'daki bir konseri Katolik Kilisesi'nce engellenmiştir.)
Çin'den Ortadoğu'ya, Hindistan'dan İrlanda'ya çok farklı kültürlerde, ölenin ardından yas tutan ve ağıt yakan kadının çok özel bir yeri vardır. Susturulmuş kadın ölümle birlikte ortaya çıkar ve haykırır. Haykıran bu kadın ile ölüm öncesinde onu baskılamış, sesini duyulmaz kılmış düzen arasında antagonistik bir ilişki vardır. Beri yandan, yas tutan kadın ölmüş olanların, yitirdiği dostlarının ruhlarını da özümser. Böylece, bireysel acıları komünal bir bağlama yerleştirir.
Yas tutmak, yazgıya boyun eğmek anlamına gelmez. Elektra'ya yas yaraşır ve yas tutan kadın Elektra kadar güçlüdür. Onun sesi bedenin içine sığmayan, her an eyleme dönüşmeye hazır bir öfkedir.
Galas'ın yitirdiği kardeşi, dostları ve kıyıma uğramış halklar için yaktığı ağıtlarda sesi bütün eşikleri atlıyor, bütün sınırları aşıyor. Bir üçtan diğer uca değişiyor. Acı ve haz, ayrılık ve kavuşma, yaşayanların ve ölenlerin dünyaları arasında gidip geliyor. Bu ses yerleşmiyor, herhangi bir düzene dahil olmuyor, hiçbir kalıba sığmıyor. Lirizm yüklü bu çığlık, bu fısıltı durağan ben'e ait değil. Öteki'ne kavuşmak için durmadan yol alan şiirsel özenin sesi. Galas damgalanmışlar, lekelenmişler ve lanetlenmişlerle elele vererek yasaya ve yazgıya başkaldırıyor.
Galas, iki yıl önce yayımlanan Lanet ve Dua (Malediction and Prayer) albümünde Salvadorlu gerilla şair Müguel Mixco'nun bir şiirinden yaptığı besteye, Phil Ochs'un bir protest folk baladına, Mahalia Jackson'ın bir gospel ve Son House'un blues parçasına yer vermişti. 'Iron Lady' (Demir Bayan) başlığını taşıyan açılış parçasını ise işlediği seri cinayetler nedeniyle Florida'da ölüm cezasına çarptırılan Aileen Wvornus adlı fahişeye ithaf etmişti.
Galas müziğinin dokusunu Paul Celan'ın Holokost kurbanları için yazdığı şiirlerle, 1915'de Anadolu'da katledilmiş Ermeni şair Siamanto'nun dizeleriyle, Pasolini ve Henri Michaux'nun şiirleriyle, Baudleaire ve Nerval'ın dekadan lirizmiyle örüyor. Onun müziğinde lanetlenmişler, katledilmişler merhamet dilemeden, kanlanış giysilerini çıkarmadan bir gölgeler ordusu halinde geçiyorlar. Bütün günahları, bütün lekeleriyle. Kavgayı yitirmiş, ama onurlarını korumuş gururlu gölgeler ordusu.
Galas modern uygarlığın baskılar ve kıyımlar karşısında bilinci köreltmek için uyguladığı unutma terapilerini etkisiz kılmaya, belleği canlı tutmaya çalışıyor. Öldürülmüş olanların anısına, ölüm döşeğindekilerin ıstıraplarına saygı talep ediyor. Beri yandan, cinayet işlemiş olanlara, cellatlara, despotlara, işkencecilere karşı derin intikam duygusu besliyor. Bu çok keskin ve hiçbir gücün eksiltemeyeceği kadar da yoğun bir duygu. Galas'ın bu duyguyu taşıyan sesi erki/erkeği yansıtan aynaya çarptığında onu paramparça ediyor.
Not:
1) S. Reynolds, Plague Mass, Melody Maker, Ağustos 9, 1986
Kaynaklar:
Kaynaklar:
Charles Neal, Tape Delay, SAF Publishing, 1988 (Türkçesi: Yeraltından Sesler, 6.45, 2014)
Simon Reynolds, Plague Mass (Veba Ayini), Melody Maker, August 9, 1989
David Scharz, 'Lamentation, Abjection and the Music of Diamanda Galas (Ağlayış, Sefilleşme ve Diamanda Galas'ın Müziği)
Listening Subjects: Music, Psychoanalysis, Culture (Dinleyen öğeler: Müzik, Psikanaliz, Kültür) içinde. Duke University Press. 1997
(Dipnot: Diamanda Galas, 1970'lerde Iannis Xenakis ve Vinko Globokar gibi müzisyenlerin yanı sıra 1980'lerde Einsturzende Neubauten, Test Department, Nick Cave ve David Thomas ile birlikte çalıştı...)
Listening Subjects: Music, Psychoanalysis, Culture (Dinleyen öğeler: Müzik, Psikanaliz, Kültür) içinde. Duke University Press. 1997
(Dipnot: Diamanda Galas, 1970'lerde Iannis Xenakis ve Vinko Globokar gibi müzisyenlerin yanı sıra 1980'lerde Einsturzende Neubauten, Test Department, Nick Cave ve David Thomas ile birlikte çalıştı...)
https://en.wikipedia.org/wiki/Diamanda_Gal%C3%A1s
https://www.discogs.com/artist/25413-Diamanda-Gal%C3%A1s
https://www.discogs.com/artist/25413-Diamanda-Gal%C3%A1s