Sigaranın İcadı
"Bütün dünyanın geri dönüp bu denli iğrenç ve kötü bir alışkanlığa hayret ve nefretle bakacağı günleri bekliyorum." – George Bernard Shaw
Sigaranın icadı tarihçiler için sorunlu bir konudur. Amerikalı tarihçilere göre ilk endüstriyel sigara 1856’ya, Robert Gloag’ın Londra’da üretimi başlattığı günlere dayanır. Ama bu bilgiyi kısa süre sonra düzelttiler ve Cambridge’li Bacon’la Arcade’lı Simmons’un 1851’de Londra’da küçük tüttürme silindirleri üretmeye başladığını duyurdular. İngiliz Philip Morris 1847’de bugünkü sigarayı icat etti. Her şey ülke itibarıyla ilgiliydi, çünkü her biri kendi yaldızlı efsanesini oluşturmanın peşindeydi.
Fransa’da tekel oluşturulması ve üretimin merkezi hale getirilmesi endüstriyel üretimin hayata geçirilmesini kolaylaştırdı. 19. yüzyıla girerken tütün bütün dünyayı istila etti. Fransa’da konuyla ilgili yayımlanan ilk tıbbi tez (1815) buna tanıklık etti: “Tütün bütün ulusları baştan çıkardı: Araplar çölde tütün yetiştiriyor; Japonlar, Hintliler, Çinliler tütün tüketiyor; Afrika’nın en sıcak ülkelerinde de buzul bölgelerinde de ondan vazgeçilemiyor.” Louis-Alexandre Arvers Fransa için aşırı tüketim örneği bile verdi: Yirmi beş sigar hatta daha fazlası. Sigara içinse henüz böyle bir şey söz konusu değildi.
Drama yazarı Hippolyte Auger, “Sık sık İspanya’dan dönen askerlerle karşılaşıyoruz. Ağızlarında sigar, kimseye aldırmadan dolaşıyorlar, bu yeni ama epey yaygınlaşmış bir alışkanlık” diye yazdı. Restorasyon döneminde seçkinler ve zenginler de bu yeni ürüne kendilerini kaptırdılar. Kelime İspanyol olma “yabancılığını” henüz muhafaza etmektedir: Cigarro ya da cigarra diye yazılır, böylece ağustosböceğine (cigale) şeklen gönderme yapar. Sevilla’daki Real Fabrica’dan seksen yıl sonra 1816 yılında Paris’teki Gros-Caillou Fabrikası’nda sigar üretimi başladı. Restorasyon döneminde sigar büyük çoğunlukla ithal edildi. Küba, Havana’da rulo sigar üretebilir ve bunu bütün dünyaya satabilir hale geldi. Dönemin gözde yazarlarından Jules Sandeau sigarın “hazır yiyici kibarların hayatının olmazsa olmazı olduğuna” değindi.
Sigar 1830’larda burjuva monarşisinin dayatmasıyla bir sınıf aşağı düştü ve küçük burjuvaların, öğrenciler âleminin sempatisini kazandı. Sigar dükkânı, ticareti ve tüttürücü prototipi olarak Duygusal Eğitim’deki Mösyö Arnoux örnek sayılabilir. Flaubert bütün hikâye boyunca Mösyö Arnoux’u elinde ya da ağzında sigarayla kurguladı. 1835’te Fransa’da tam elli sekiz milyon sigar sattı. Ama fabrikasyon sigarın fiyatı arttığından artık pipo tütünüyle üretilmeye başladı, piyasada sarma yaprağı bulunmadığından sıradan kâğıt kullanıldı. Böylece küçük sigar, yani “sigaret” icat edilmiş oldu.
Daha zarif ve egzotik görünsün diye sigaret genellikle İspanya modasına uygun biçimde cigarito diye isimlendirildi. Ürün ucuz olduğundan, çabuk yandığından ve çabuk tüketildiğinden çok rağbet gördü ve kısa süre sonra yeni bir görünüme büründü. Victor Hugo 1840'ta İmparator Napoléon'un küllerinin Paris'e getirilmesine yardım ederken Gördüklerim, İşittiklerim kitabında kısaca şu notu düştü: "Satıcılar kalabalığı yara yara bağırıyor: Tütün var, sigar var!" Manüfaktür üretime geçilmemiş olduğundan sigaranın henüz adı bile yoktu.
1853 ile 1972 arasında Reji’nin tüketime sunduğu bütün sigaralar imalathanede elde üretildi. Sanayi Devrimi 19. yüzyılın son çeyreğinde Reji’nin tütün imalathanelerine ulaştı. Önceleri buhar daha sonraları ise elektrikle çalışan büyük makineler her gün binlerce sigarayı yuvarlayıp bantlara taşıdılar. Fransa’daki ilk sigara makinesi 1872’de Surini ve Durand’ın geliştirdiği makinedir. Bu makine 1878 Dünya Fuarı’nda saate üç bin altı yüz sigara üretti.
Üçüncü Cumhuriyet’in başlarında çeşitli sigaraları birbirlerinden ayıran şey, üstlerine sarılan kurdelelerin rengi ve tütünlerinin kalitesiydi. 1870’lerin sonunda Reji İdaresi giderek genişleyen müşteri kitlesini daha da etkilemek için sigara isimlerini çeşitlendirip çoğaltır: Hongroises, Odalisques, Chasseurs’ü sosyetik kadınlara hitap eden Espagnoles, Almees, Guatemala gibi isimler izledi. 1894’te Fransa pazarında tam iki yüz kırk iki çeşit sigara satıldı.
(Kaynak: Didier Nourrisson, Sigaranın Kültürel Tarihi, Alev Er, 2016, Sel)