Hatay Sorunu
I. Dünya Savaşının sonunda, Fransızların bugünkü Hatay topraklarını işgal etmesiyle başlayan ve yörenin 1939da Türkiyeye katılmasıyla sonuçlanan uluslararası siyasal ve diplomatik sorun.
İskenderun sancağı. Ankara Antlaşması, Hatay yöresinin siyasal statüsüne ve geleceğine ilişkin önemli hükümler içeriyordu. Antlaşmaya göre Türkiyenin güneydoğu sının, Payasın (bugün Yakacık) hemen güneyinden başlayarak Meydanı Ekbeze uzanıyor, oradan güneydoğuya yönelerek Kilisi de içine alıyor ve Çobanbeyde sona eriyordu. Daha güneyde kalan ve günümüzde Hatay il sınırlan içinde yer alan Antakya, İskenderun, Kırıkhan, Reyhanlı, Altınözü ve Samandağı ise İskenderun sancağı adıyla, özerk bir yönetsel yapı içinde birleştirilerek, Fransız mandası altındaki Suriye ye bağlanıyordu. Sancakta resmî dil olarak Arapçanm yanı sıra Türkçe kullanılacaktı. Suriyedeki Fransız mandası, Milletler Cemiyeti sınıflamasına göre A tipi bir mandaydı. Buna göre mandater devlet olan Fransaya verilen görev, siyasal bakımdan yeterince olgunlaşmadığı kabul edilen yöre halkını bağımsızlığa hazırlamaktı. İskenderun sancağı, Ankara Antlaşmasının imzalandığı dönemde doğrudan, Franız mandası altındaki Suriye hükümetine bağlıydı.
1922de Suriye Devletleri Federasyonu kurulunca, federasyona bağlı Halep Devleti içinde yer aldı. Sancakta yönetsel yetki mutasarrıftaydı, ama yüksek komiserler kurulunun görevlendirdiği Fransız delegesi de yönetimde söz sahibiydi. Halep Devletince atanan mutasarrıfın kaza kaymakamları ile nahiye müdürlerini atamak, yasa ve yönetmeliklerin uygulanmasını sağlamak, vergi toplamak, sancak bütçesini hazırlamak gibi yetkileri vardı. Fransız manda yönetimi sancak yönetiminin belirlenmesinde, eğitim ve sağlık hizmetlerinin sağlanmasında Arapları ve Hıristiyanları kayıran ayrımcı bir çizgi izledi. Bu tutum Türk nüfus arasında yoğun bir huzursuzluğa neden oldu. Fransızlar farklı etnik kökenlerdeki halkı kaynaştırmak ve denetim altında tutmak için Türk, Arap ve Ermeni nüfusun yer aldığı örgütler oluşturmaya yöneldi. İskenderun sancağındaki Türk eşraf ise buna karşılık, Antakya-İskenderun Yurdu derneğini kurdu. Örgüt, çalışmalarına uygulanacak olası baskılara karşı önlem olarak Adanayı merkez seçti. Başkanlığa Tayfur Bey (Sökmen) getirildi ve dernek, Türkiye ile birleşme doğrultusunda propaganda yapmak amacıyla Altınözü gazetesini yayımlamaya başladı. Bir süre sonra Antakya Halk Fırkası adıyla bir de parti kuruldu, ama ömrü kısa oldu. Antakya-İskenderun Yurdu yöneticileri sürekli Milletler Cemiyetine başvuruyor, İskenderun sorununun Türkiye ile birleşmek dışında bir çözümünün olmadığını savunuyorlardı.
İskenderun hükümeti. Yöredeki huzursuzluğun giderek büyümesi ve Antakya-İskenderun Yurdu derneğinin sürdürdüğü propagandanın Milletler Cemiyetinde yankı uyandırmaya başlaması üzerine, Suriyedeki Fransız yüksek komiseri De Jouvenel 1926da bir kararname yayımlayarak İskenderun sancağı sınırları içinde, merkezi İskenderun olan bir hükümet kurulacağını ve bu hükümetin doğrudan, Beyruttaki yüksek komiserliğe bağlı olacağını duyurdu. Bu hükümetin kendi anayasası, meclisi ve seçilmiş bir hükümet başkanı olacaktı. Kararname uyarınca seçimler yapıldı. Arapların çoğunlukta bulunduğu bir meclis oluşturuldu ve anayasanın hazırlanmasından sonra, Fransız mandası altında bir Bağımsız İskenderun Hükümetinin kurulduğu ilan edildi. Hükümet başkanlığına da İskenderundaki Fransız delegesi Derieux getirildi. Ama bu sınırlı değişiklik bile Şamdaki Suriye yönetimince tepkiyle karşılandı; böylece, kurulduğu ilan edilen hükümetin adı, iki gün sonra Kuzey Suriye Hükümeti olarak değiştirildi. Milletvekillerinin büyük çoğunluğu da birkaç gün sonra, hükümetin Şamdaki merkezî Suriye hükümetine bağlanmasını kararlaştırdı.
Manda döneminin sona ermesi. 9 Eylül 1936da Fransa ile Suriye arasında yapılan antlaşma \ıyarınca, Fransanın bu ülke üzerindeki pandası sona erdi. Bu durum, İskenderun sancağının statüsünü yeniden gündeme getirdi. Türkiye, sancağın sorumluluğunu tümüyle Suriyeye bırakan antlaşmaya tepki gösterdi ve Fransadaki Leon Blum hükümetine bir nota vererek İskenderun sancağına ilişkin antlaşma hükümlerini tanımayacağını bildirdi. Aynı günlerde Atatürkün buyruğu üzerine Antakya-İskenderun Yurdu derneği yöneticileriyle yapılan bir görüşme sonunda, Antakya-İskenderun yöresine Hatay adının verilmesi kararlaştırıldı. Derneğin adı da Hatay Egemenlik Cemiyeti oldu. Merkezi İstanbula taşman örgütün başkanlığına İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, genel sekreterliğine de Emniyet Genel Müdürü Şükrü Sökmensüer getirildi. Örgütün çalışmalarının yoğunlaşacağı Dörtyol şubesi başkanlığını ise önce Abdurrahman Melek, daha sonra da Tayfur Sökmen üstlendi. Örgüt, Suriye hükümetinin 14-15 Kasım 1936da yapılmasını kararlaştırdığı genel seçimleri boykot etti. Bunun sonucunda, İskenderun sancağında seçimlere katılma oranı çok düşük oldu. Böylece yörede yeni bir gerginlik dönemi başladı; gerek Suriye yöneticileriyle, gerekse henüz Suriye de bulunan Fransızlarla çatışma boyutlarına varan huzursuzluklar yaşandı. Sorun Ocak 1937de Milletler Cemiyeti gündemine geldi ve yörede bir halkoylaması yapılması kararlaştırıldı. Ama Türkiye, halkoylamasını denetlemek üzere gönderilen Milletler Cemiyeti gözlemci kurulunun tarafsız davranmadığını öne sürerek oylamanın durdurulmasını istedi. Kurul üyeleri de bir süre sonra oylamayı yanda bırakarak Cenevreye döndüler.
Bu dönemde uluslararası plandaki bazı gelişmeler sonucunda, Fransanın tutumunda Türkiyeyle uzlaşmaya yönelik köklü değişiklikler gerçekleşti. Hitler Almanyası, Avrupa üzerinde gittikçe daha güçlü bir tehdit oluşturuyor, bu durum öteki Avrupa ülkelerini birleşerek Nazi tehdidine karşı ortak tavır almaya zorluyordu. Ayrıca Balkanlar ve Ortadoğudaki konumundan ötürü, Türkiyeyle gerginliği sürdürmek hem Fransaya, hem de İngiltereye zarar getirecekti. Sonuçta Fransa, İskenderun sancağının ayrı bir yönetime kavuşturulmasını kabul etti.
Hatay Cumhuriyeti. 1937de Milletler Cemiyeti gündemine artık iyice yerleşen Hatay Sorununun çözümü için bir uzmanlar komitesi oluşturuldu ve komite bir anayasa taslağı hazırlamakla görevlendirildi. Taslak, Milletler Cemiyetinde 29 Mayıs 1937de kabul edildi. Kabul edilen anayasa metniyle sancağın içişlerinde bağımsız; dışişleri, mali ilişkiler ve gümrük açısında Suriyeye bağlı olması öngörülüyordu. Suriye ile sancak arasında sınır bulunmayacak, sancağın toprak bütünlüğü Türkiye ve Fransanın ortak güvencesi altında olacaktı. Ama bu, seçimlerde halkın kendi parlamentosunu kuracağı güne değin geçerli olacak geçici bir statüydü. Türkiye bu yeni statünün ardından Hatay yöresiyle ekonomik ilişkilerini geliştirdi. Ekim 1937de Antakya ve İskenderun da Türk konsoloslukları açıldı, Türk bankaları açtıkları şubeler aracılığıyla tüccar ve köylüye çok uygun koşullarda kredi vermeye başladı. Türk nüfus arasındaki bu çalışma ve örgütlenme üzerine Suriye de etkinliklerini artırdı. Bu arada Milletler Cemiyeti gözlemcilerinin seçmen yazımlarında Arap nüfusu kollayan bir tutum takındığı iddiaları nedeniyle yeniden çatışmalar başladı. Bunun üzerine Fransa bir dizi önlem aldı: İçişleri müdürlüğü statüsündeki sancak valiliğine getirilen Abdurrahman Melek görevden alındı, bütün sivil yöneticilerin yerine askerler getirildi ve sancakta sıkıyönetim ilan edildi.
Bu arada Ankarada, Türk ve Fransız askeri yetkilileri arasında görüşmeler sürüyordu. Haziran 1938de Antakyada sonuçlanan görüşmelerin ardından, 4 Temmuzda, sancağın toprak bütünlüğünü sağlamak amacıyla 2.500 Türk ve 2.500 Fransız askerinin gönderilmesine ilişkin bir antlaşma imzalandı. 5 Temmuzda ilk Türk birliklerinin yöreye gelmesiyle birlikte Fransızların ilan ettiği sıkıyönetim kaldırıldı ve ilişkileri normalleştirme yönünde çabalar başladı. Milletler Cemiyetinin gözlemci kurulunun yerini Türk ve Fransızlardan oluşan yeni bir kurul aldı. Sekreterliğini Abdurrahman Melekin yaptığı kurul, seçmen yazımı çalışmalarını yeniden başlattı. 1 Ağustos 1938de sonuçlanan yazımın ortaya koyduğu oranlara göre Hatay Millet Meclisine 22 Türk, dokuz Alevi Arap, beş Ermeni, iki Sünni Arap ve iki Ortodoks Rum milletvekili girecekti. Türk tarafı, Ankaranın da onayını alarak milletvekili adaylarını belirledi. Adayların sayısı seçilecek milletvekili sayısına eşit olduğundan ayrıca seçim yapılmadı ve Türk adayların tümü seçilmiş milletvekili kabul edildi.
Öteki etnik ve dinsel toplulukların da seçimini tamamlamasından sonra, Hatay Millet Meclisi 2 Eylül 1938de toplanarak Hatay Cumhuriyetinin kurulduğunu ilan etti. Meclis, cumhurbaşkanlığına Tayfur Sökmeni seçti. Meclis başkanlığına da Ab- dülgani Türkmen getirildi. Abdurrahman Melek başkanlığındaki Bakanlar Kurulu beş kişiden oluşuyordu. Hatay Cumhuriyetinin bayrağı biçim olarak Türk bayrağı ile hemen hemen aynıydı; tek farklılık, yıldızın içinin kırmızı olmasıydı. Devlet, yönetsel olarak önce Antakya, İskenderun ve Kırıkhan ilçelerine bölündü; daha sonra Reyhanlı ve Ordu (Yayladağı) adında iki ilçe daha oluşturuldu. Ayrıca 1.500 kişilik bir jandarma gücü olacak, gümrükler Suriye ile ortaklaşa yönetilecek, para birimi olarak Suriye lirası kullanılacak, devleti dışta Suriye devlet başkanı temsil edecekti.
Hatayın Türkiyeye katılması. Hatay Cumhuriyetinin kurulmasıyla birlikte, devletin anayasası ile bu anayasaya göre oluşan yapı arasında uyumsuzluk ortaya çıktı. Bütün karar ve yürütme organlarının Türk nüfusun denetiminde olmasına karşın Hatay Cumhuriyeti, statü gereği Suriye ile iç içe bir konumdaydı. Bu durum uzun sürmedi. Bakanlar Kurulu öncelikle, manda döneminden beri işbaşında bulunan Fransız ve Suriyelilerin tümünü görevden uzaklaştırdı. Ardından Suriye hükümetinin Hataya pul vermekte zorluk çıkarması üzerine, Türk posta sistemine bağlanmayı kararlaştırdı. Bunu Hatay gümrük yönetiminin kurulması ve Türkiye ile Hatay arasındaki gümrük duvarının kaldırılması izledi. Hatay Cumhuriyetinin para birimi de değiştirildi; Türk Lirası geçerli para birimi kabul edilerek Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankasının İskenderunda şube açmasına izin verildi. Ocak 1939da artık, sürecin son aşaması olan Türkiyeye katılma konusunda engel kalmamış gibiydi. Nazi tehdidinin iyice artması, genel bir savaşın eşiğine gelinmesi nedeniyle Fransanın bu konuda Türkiyeye karşı çıkması söz konusu değildi. Böylece, 23 Haziran 1939da Fransa ile Türkiye arasında Ankarada imzalanan bir antlaşmayla Hatayın Türkiyeye katılması kesinleşti. Hatay Millet Meclisi de 29 Haziranda toplanarak Türkiyeye katılma kararı aldı. Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) 30 Haziranda bu karan onaylamasıyla, Hatay Bakanlar Kurulu, yönetimle ilgili yetkilerini Türkiyenin Hatay Olağanüstü Temsilcisi Cevat Açıkalına devrederek varlığını sona erdirdi.
Son Fransız askerleri de antlaşma gereğince, 7 Temmuz günü Antakya kışlasında yapılan törenden sonra Hatay dan aynldılar. Türkiye hükümeti Fransızlara bağlı Suriye ve Lübnan Bankası, Tütün İdaresi, Elektrik Şirketi, İskenderun Liman Şirketi gibi kuruluşları, bütün mal varlıklarıyla satın aldı. Hatay Cumhuriyeti yurttaşlarına, Türkiye ya da Suriye uyrukluklarından birini seçmeleri için süre tanındı. Suriye uyruğuna geçmek isteyenler bu ülkeye göç ettiler. Suriye ve Türkiye temsilcilerinden oluşan bir komisyon da bugünkü Suriye-Türkiye sınırım belirledi.
7 Temmuz 1939 tarihli ve 3711 sayılı yasayla Hatay ili oluşturuldu. Emniyet Genel Müdürü ve Hatay Egemenlik Cemiyeti Genel Sekreteri Şükrü Sökmensüer, ilin ilk valisi oldu.