Endometriyozis hastalığı nedir?
Endometriyum (rahim iç döşemesi) parçalarının vücudun diğer bölgelerinde, genellikle pelvik boşlukta bulunduğu bir durumdur. Endometriyoz oluşumundan etkilenen kadınların beşte ikisinde kısırlık ve pelvik ağrı söz konusudur. Dünya genelinde her 12 veya 10 kadından birinde endometriyozis görülmektedir.
Endometriyozis vücudun hangi sistemlerini tutar?
Hastalığın önemli bir özelliği de vücudun her yerinde bu durumun görülebilmesidir. Hastalık gözde, burunda, akciğerde, bağırsaklarda, böbreklerde, mesanede, medulla spinalis’de, beyinde, kas dokusunda, yumurtalıklarda, fallop tüplerinde, göbek deliğinde, eski ameliyat yerlerinde, idrar kanalında, karın zarında, rahim duvarlarında, pelvis boşluklarda bu hastalığa bağlı yakınmalar görülebilir.
Endometriyozis’in en sık yerleştiği yer yumurtalıktır ve burada oluşan kist renginden dolayı ”çikolata kisti” olarak bilinmektedir. Burada yumurtalığa giden endometriyoz parçaları her ay kanar ve buradan çıkacak yeri olmadığı için birikerek kıvamlı bir hal alır.
Endometriyozis hastalığı neden olur?
Endometriyozis sıklıkla 25-40 yaşları arasındaki kadınları etkiler. Bu bozukluğun nedeni tam olarak bilinememektedir.
Bazı olgularda menstruasyon (adet kanaması) sırasında dökülen endometriyumun bazı parçalarının, vücuttan atılmaması nedeni ile oluştuğu düşünülmektedir.
Adet kanaması sırasında vücuttan atılamayan bu endometriyum parçaları fallop tüpü boyunca hareket eder ve herhangi bir pelvik organ üzerine veya peritona yapışarak büyüyebilecekleri bir boşluğa yerleşirler. Bu yer değiştiren endometriyum parçaları, her adet döneminde üretilen hormonlara yanıt vermeye devam ederler ve her ay kanarlar.
Hastalık sıklıkla pelvis dokusuna, rahim arka duvarına, rahim ön duvarına, bağırsaklara, yumurtalıklara, tüplere, vajinaya, mesaneye, idrar kanalına, göbek deliğine, eski ameliyat izlerine yerleşir, ancak bazı ender vakalarda pelvisten uzak organlarda (akciğer, beyin, kas dokusu, böbrek ve medulla spinalis) gibi organlarda da görülmüştür.
Endometriyozis için son yıllarda yapılan araştırmalarda bu hastalığa genetik olma özelliği ve östrojen hormonu miktarının artması sonucu bazı hücrelerde değişiklik oluşmasının neden olduğu görülmüştür.
Endometriyosiz oluşumunu tetikleyen faktörler
Endometriyozis gelişiminde bazı etkenler tetikleyici olabilir.
- Sık, fazla ve uzun adet kanamasının olması
- Erken yaşta adet görmeye başlanması
- Geç yaşta menopoza girme
- Doğumsal rahim anomalileri (kusurları)
- Ailesinde endomatriyozis sorununun olması
- Et ve yağ bakımından zengin beslenme şeklinin olması
- Fazla kafeinli içeceklerin tüketimi
- Zayıf, uzun boylu ve sarışın ve kumral kadın olmak
Bunlar gibi risk faktörleri endometriyozis gelişiminde rol oynayabilmektedir.
Endometriyozis hastalığı belirtileri
Endometriyoz belirtileri ciddi şekilde değişiklik gösterir.
- Bazı endometriyozlu kadınlarda herhangi bir belirti görülmez fakat bu bozukluk sıklıkla anormal veya yoğun adet kanamasına sebep olur.
- Adet kanaması sırasında şiddetli karın ve alt sırt ağrısı olabilir.
- Endometriyoz’un diğer belirtileri arasında ağrılı cinsel ilişki (disparoni), ishal, kabızlık ve dışkılama sırasında ağrı gibi belirtiler vardır.
- Pelvik boşlukta herhangi bir yere yerleşen endometriyoz parçalarının kanaması ağrıya yol açar ve internal nedbe dokusu (yara izi) bırakarak iyileşir.
- Yumurtalık içinde kanama olur ise, bu durum içi kanla dolu çikolata kisti oluşumuna neden olur ve bu durum ”çikolata kisti’‘ olarak adlandırılır.
- Endometriyum parçaları rahim kas duvarında depolanabilir, bu durum da miyometriyum birikimi ”adenomiyoz” olarak adlandırılan durumun oluşmasına neden olur.
- Bazı nadir vakalarda, adet kanaması sırasında rektumdan kanama olabilir.
Çikolata kistinin genel belirtileri arasında adet sırasında şiddetli sancı veren adet kanaması, ilerlemiş vakalarda cinsel ilişki sırasında ağrı, cinsel ilişki sırasında vajinada değil karında hissedilen ağrı, sık idrara çıkma, kanlı idrar yapma, idrar yaparken ağrı, adet düzensizliği, adet öncesi kahverengi akıntılar, adet sonrası devam eden kahverengi akıntılar, dışkılama sırasında ağrı gibi belirtiler vardır.
Endometriyozis hastalığı teşhisi
Endometriyozis teşhisi kadın doğum uzmanın yapacağı fizik muayene, hastanın şikayetleri ve laparoskopik yöntem ile izlenmesi ile konulur. Bazı durumlarda ultrasonografi ve manyetik rezonans görüntüleme yöntemleri gibi yöntemler de kullanılabilmektedir. Kan testlerinin endometriyozis teşhisinde çok fazla önemi bulunmamaktadır, ancak bazı kan testleri tanıda yardımcıdır.
Endometriyozis hastalığı tedavisi
Endometriyozis tedavisinde bazı ilaçlar (non steroid anti inflamatuar ilaçlar, progesteron ilaçları, gonadorelin analogları ya da birleşik doğum kontrol hapları gibi) ilaçlar verilebilir.
Bazı hastalarda endometriyal birikintilerinin lazer tedavisi ya da elektrokoter kullanılarak uygulanan tedavisi yapılabilir.
Endometriyozis sorunu olan kadının kısırlık sorunu yok ise hamilelik oluşması bu durumun iyileşmesinde yardımcı olabilir. Kadının doğurma gibi bir planı yok ise ya da doğurganlık dönemi geçmiş ise endometriyum birikintileri histerektomi ameliyatı ile, rahim ve yumurtalık birlikte cerrahi olarak çıkarılır.
Eğer kadının çocuğu olmuyor ise altı ay kadar serbest bırakılıp hamile kalması beklenir ve kadın hamile kalır ise hastalık hamilelik sürecinde ilerlemez ve hatta bazı hastalarda hamile kalmanın tedaviye katkısının olduğu görülmüştür. Hasta altı ay içerisinde hamile kalmaz ise tüp bebek yöntemi ile hamile kalması sağlanarak tedaviye destek verilmesi gerekebilir.
Çikolata kisti cerrahisinde uygulanan yöntemler o sırada bulunan lezyonu ortadan kaldırır ve hiç bir şekilde sebebi ortadan kaldırmak mümkün değildir. Çünkü çikolata kistinin sebebi tam olarak bilinmediği için cerrahi işlem ile sadece orada bulunan kist veya adenomiyoz oluşumu alınmaktadır.
Endometriyozis hastalığının alternatif tedavisi var mı?
Endometriyozis tedavisinde destekleyici tedavilerin (akupunktur, homepati, refleksoloji, geleneksel Çin ilaçları, bitkisel ilaçlar gibi) faydalı olduğu hakkında bilgiler de vardır, ancak bu etkiyi otaya koyan randomize kontrollü çalışmalar yoktur.
Yoga, meditasyon, reiki ve mıknatıs tedavileri gibi tamamlayıcı ve alternatif tedavi yöntemleri ağrıyı azaltmak için kullanılabilir.
Endometriyozis hastalığında kısırlık tedavisi nasıl yapılır?
Endometriyosiz (çikolata kisti) nedeni ile çocuğu olmayan kadınlarda yardımcı üreme teknikleri (tüp bebek yöntemi ile çocuk sahibi olma) yöntemlerine başvurulabilir.
Cerrahi tedavi uygulanmasına rağmen bir yıl içinde hamile kalamayan kadınlarda yardımcı üreme teknikleri uygulanır. İleri dönemde endometriyozisi olan kadınlarda cerrahi tedavi uygulanmadan hemen yardımcı üreme teknikleri kullanılabilir.