|Haberler/...


Orta-Kütleli Karadelikler Keşfedildi
10 Güneş-kütlesinden hafif ve Güneş'ten milyarlarca kat ağır karadeliklerin varlığına dair kanıtlar uzun zamandır ortada. Ancak bu iki grubun arasında kalan, örneğin bin veya 10 bin Güneş-kütlesine sahip orta-kütleli karadelikler (IMBH, Intermediate Mass Black Holes) kayıp gibiydi. Ve bundan dolayı da süper-kütleli karadeliklerin küçük kara deliklerin büyümesiyle oluşmak yerine öylece ortaya çıktıkları düşünülüyordu.
Şimdi Astronomlar, bazı orta-kütlelileri tespit etmiş görünüyorlar. Uluslararası bir araştırma grubu, galaksileri tarayıp 300'den fazla küçük galaksinin çekirdeğinde orta-kütleli karadeliklerin izine rastladı. Bunların 10 tanesinin gerçekten orta-kütleli karadelik olduğu başka verilerin de incelenmesi sonucunda doğrulandı.
Hangi boyutta olursa olsun kara delikleri tespit etmek zordur, çünkü ışık yaymazlar. Çevrelerindeki gaz ve tozları çekip x-ışını yayacak kadar hızlandırarak kendilerini açığa çıkarırlar. Birçok galaksinin merkezinden akan x-ışınları dev kara deliklerin varlığına işaret eder. Orta-kütleli kara deliklerin gönderdiği x-ışını sinyalleri ise daha zayıf olacaktır.
Bundan dolayı araştırma grubu, x-ışınları yerine görünür ışık sinyallerini aradı. Çalışmada, Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması (SDSS) kataloğunda bulunan 930.000 galaksi spektrumu kullanıldı. Galaksi çekirdeğinin ürettiği x-ışınları etraflarındaki hidrojen bulutlarını iyonize ederek belli frekanslarda parlamalarını sağlar. Bu da galaksinin spektrumunda bir iz bırakır. Araştırma grubu, küçük galaksi merkezlerini tespit etmek için bu izleri inceledi.
SDSS kataloğu üzerindeki araştırma sonucu 305 aday ortaya çıktı. Kısa ömürlü bazı olayların da benzer izler bırakabileceği düşünülerek başka spektrum katalogları ve teleskop verileri üzerinde de çalışıldı. Sonuçta 10 orta-kütleli karadeliğin varlığı doğrulandı.
Sayıları az olsa da keşfedilen karadelikler dev karadeliklerin nasıl oluştuğuna dair yakın zamanda ortaya atılan senaryoya uymuyor. Harvard Üniversitesinden Avi Loeb ve diğer bazılarının öne sürdüğü senaryoya göre; erken evrende dev gaz bulutları çökerek doğrudan dev karadeliklere dönüştü. Bu hem oluşma hızını hem de orta-kütleli karadeliklerin neden gözlenmediğini açıklayabiliyordu. Loeb: "Dev karadelikler evrenin erken zamanlarında nasıl bu kadar büyüyebilir?" diyor.
Ancak bu çalışmanın sonuçlarına göre, en azından bazı süper kütleli karadelikler küçük olarak ortaya çıkıp sonradan büyüdü. Doğrulanan 10 orta-kütleli karadelik kademeli büyüme fikrine uyuyor: kütleleri etraflarındaki galaktik şişkinliğin büyüklüğüyle orantılı, bu da her bir karadeliğin ev sahibi galaksi ile beraber büyüdüğünü düşündürüyor.
Görünen o ki karadelik oluşumunda tek bir senaryo yok, iki senaryo da gerçekleşiyor. Soru, hangisinin daha yaygın olduğu. Araştırma grubunun lideri Smithsonian Gözlemevinden Igor Chilingarian, bu soruya cevap verilebilmesine engel olan şeyin x-ray araştırmalarının yetersizliği olduğunu söylüyor. Yeni x-ışını teleskopları bu konuya yardımcı olabilir.
Güncelleme: 13/08/2018
Kaynak: Daniel Clery, "Discovery of middleweight black holes could explain origin of million-solar-mass monsters", sciencemag.org, çev. Günhan Bozok, yaklasansaat.com, 30/05/2018