Capoeirayı daha once izlememiş olanlar için; Roda (çember) herşeyin gerçekleştiği yerdir. Capoeira sanatının kırılım noktasıdır. Rodanın başında bulunan orkestra üç berimbau, iki pandeiro ve bir atabaque den oluşur. Berimbau kökeni afrikaya dayanan tek telli bir enstrumandır. Rodanın içinde oynanan oyunun tarzını ve hızını berimbau belirler. Bu enstruman 10 dan fazla değişik geleneksel ritimle ve sayısız varyasyonla çalınabilir. Berimbaunun özgün akustik tonuna ilkel kongo ya benzeyen atabaque eşlik eder. Atabaque roda nın ana ritmidir ve bu ritim pandeiro (tef) ile taçlandırılır.
Capoeira orkestrası koro ile tamamlanır, koro bir capoeiristanın söylediği şarkıyı nakaratlarda tekrarlayarak rodanın içerisinde bir yankı oluşturur. Capoeira şarkıları sanatın güçlü tarihini, efsanevi ustaların hikayelerini ve neşeli anektotları içerir. Bu hikayeler gerçek ve efsanevi, renkli, ilham verici, eğlenceli, hüzünlü olabilir. Hepsinin ötesinde capoeira şarkıları sanatın yoğunluğunu ve vizyonunu aydınlatır. Şarkılar şiirsel ve ritmik bir Portekizce ile yazılır ve söylenir. Bütün milletlerden capoeristaları dili öğrenmeye teşfik eder.
Capoeirada beş temel enstruman kullanılır: berimbau, pandeiro, atabaque, agogô, and reco-reco.
Enstrumanların türleri orkestranın hangi tarz capoeira yaptığına gore belirlenir
- Capoeira angola rodasında genel olarak üç berimbau (gunga, médio ve viola), bir ya da iki pandeiro, bir atabaque, agogô, ve reco-reco kullanılır.
- Mestre Bimba’nın geleneksel capoeira regional rodasında bir berimbau ve iki pandeiro kullanılır.
- Capoeira contemporânea (Çağdaş Capoeira) rodasında angola stilinden az, geleneksel Bimba stilinden çok enstruman kullanır.
Capoeira müziğini yapan gruba Bataria denmektedir. Genelde batariada şu çalgılar bulunur:
Berimbau
Berimbau afrika kökenli müzikal yay‘dır. Biriba ağacından yapılan 1.6 metre uzunluğunda ve 2.5 santimetre kalınlığında verga olarak anılan yayı enstrumanın temel noktasıdır. Yayın(verga) alt tarafı, teli(arame) tutturmak için oyulur ve tel yayın tepesinden yayı esneterek gerdirilir. Arame olarak anılan bu tel araba lastiklerinin içerisinde bulunur; araba lastiğinin olmadığı zamanlarda hayvanların iç organlarından ya da bitkilerden elde edilirdi. Sesin yankılanması için kullanılan kabak enstrumanın alt tarafına sabitlenir. Kurutulmuş su kabağından elde edilen bu kabağa “cabaça” denir.
Enstruman sol elde, cabaça açık bir şekilde bedene bakar halde tutulur. Serçe parmağın üzerinde sabitlenir. Işaret ve başparmağın arasına eski geleneksel Brezilya parası ya da bir taş olan (dobrão) konur; bu tele bastırarak sesi değiştirmek için kullanılır. Sağ el ile içerisinde tohumlar, deniz kabukları v.s. bulunan caxixi tahtadan bir çubuk olan baqueta ile birlikte tutulur. Baqueta tele vurmak için kullanılır.
Berimbaunun üç boyu vardır. En büyük olan cabaça ve en esnek vergadan yapılan versiyonuna gunga denir. Bu en derin ses ve roda da ana ritmi tutmaktan sorumludur. Médio berimbau orta boy cabaça’ya sahiptir. Roda da gunga’nın ritminin tersini çalar. Viola veya violinha en küçük cabaçası olandır, en sert verga onunkidir, en yüksek ve keskin sese sahiptir. Orkestradaki rolü ritmin içerisinde doğaçlama sololar yapmaktır.
Berimbau’nun nasıl doğduğuna dair birçok efsane vardır; en ilginç olanı ise ırmaktan su içerken öldürülen bir kız hakkındadır. Kızın bedeninin formu berimbau’ya, saçları yaya, elleri cabaça’ya, acısı ve haykırışları enstrumanın melankolik sesine dönüşmüştür.
Berimbau’nun Capoeira’da ilk defa ne zaman kullanıldığı maalesef bilinmemektedir, çünkü Capoeira’nın tarihinde daha önce de dediğimiz gibi 1888 yılının öncesin ile ilgili tüm dökümanlar yok edilmiştir.
16. yüzyılda Berimbau veya Birimbau şeklinde adlandırılan enstrüman, Portekiz oluşumu bir ağız davulu veya Afrika kökeni taşıyan bir ağız okuydu (berimbau de boca). Zamanla değişerek, bugün kullandığımız ve tanıdığımız “berimbau de barriga” yani, Göbek-berimbau halini aldı.
Tüm Capoeirista’lar bir berimbau’ya sahiptir. Mestre’lere göre, tüm Capoeirista’lar berimbau’larına iyi bakmalılar, onunla ilgilenmeliler, onları nasıl gereceklerini bilmeliler ve özellikle de onlara kişisiel bir özellik katmalıdır.
Agogo
Tahta, plastik ya da demirden olan agogo bir sopa aracılığıyla çalınan en temel ritim aletlerinden biridir. Eğer demirden yapılırsa ziller grubuna girebilir.
Gege-Nagô mezhebinde “çan” anlamına gelen agogô, Brezilya’ya Afrikalılar tarafından getirilmiştir. Dini törenlerde ve kutlamalarda kullanılan agogô, Afro-Brezilyalılar tarafından yavaş yavaş Capoeira’ya da dahil edildi ve Capoeira’nın vazgeçilmez bir parçası oldu.
Geleneksel olarak, atık olarak değerlendirilen metal parçalarından – teneke kutular veya makina parçalarından oluşturulan agogô, günümüzde gerçek bir müzik enstrümanı olarak değerlendirilmekte ve birçok müzik dükkanında da görülebilmektedir. İki veya üç adet çanın tek bir kola bağlanmasıyla oluşan agogô, ufak bir sopanın yardımıyla çalınmaktadır.
Reco Reco
Neredeyse Agogô kadar yeni bir Capoeira eklentisi olan Reco-Reco, bambu veya şeker kamışının kesilerek oluşturulan bir bölümüyle yapılır. Bir ağaç parçasının düzgünce kesilerek şekillendirmesiyle de oluşturulabilir. Reco-Reco’nun yüzeyi pürüzlüdür ve bu yüzeye sürtülen metal veya ahşap çubuk sayesinde keskin ama kesik bir ses elde edilir. Genelde sokak roda’larında, çitlere veya plastik şişelere sürtülerek çıkarılan Reco-Reco müziği, Reco-Reco’nun gelişmiş müzik dükkanlarında satılmasıyla da herkesin ulaşabileceği bir biçime bürünmüştür. Reco-Reco, roda’larda pek görülmeyen, ama görüldüğünde de yabancı karşılanmayan bir müzik enstrümanıdır.
Atabaque
Afrika ve Brezilya’da yayılmasından önce, Atabaque aslında doğunun eski bir enstrümanıydı. İran ve Arap dünyasında ortaya çıkan Atabaque, kısa süre sonra Afrika’da da yayıldı. Brezilya’ya, Portekiz halkının kutlamaları ve dini geçit törenlerinde kullanılması amacıyla gelen Atabaque’nin bir diğer ülkeye giriş nedeni de, göç eden doğu halkının geleneklerini peşlerinden getirmeleridir.
Değişik zamanlarda ülkeye giriş yapan bu enstrüman, bu zaman farklarının etkisiyle de farklı çeşitler kazanmış ve farklı bölgelere özgü bir anlam kazanmıştır. Capoeira’nın müzik yapısına tam anlamıyla uyan Atabaque’nin, Capoeira’nın vazgeçilmez enstrümanlarından birisi olması da uzun sürmemiştir.
Atabaque, basit bir tanımla, Capoeira roda’larında kullanılan geniş davullardır. Orijinalinde, inek derisinin metal halkalar, ip ve ahşap takozlarla gövdeye bağlanmasıyla meydana gelir.
Vuruş sistemi olarak Pandeiro ile neredeyse aynı sisteme sahiptir – üçüncü vuruşta vurgu olan dört vuruşlu bir sistem. Tipik olarak, sağ, sol, SAĞ, sağ düzenindeki el vuruş şemasını kullanır ve ellerin davul üzerinde kalmasından kaçınılmalıdır. Roda’larda genelde aynı ritmi kullanan Atabaque’nin maculelê ve miudinho için özel ritimleri vardır.
Atabaque, yüksekliklere göre değişik isimler kazanır. En uzun atabaque’ye “rum”, aynı genişlikte, ama daha kısa olanına “rum-pi” ve en kısa olanına “le” ismi verilmiştir.
(Atabaki ya da atabake şeklinde okunur. ) Brezilya’lı Afrikalılara özgü ve elle çalınan bir davuldur. Deri kısmı genelde manda derisinden yapılır, dekorasyon olarak da çoğunlukla tüylü bırakılmaktadır. Capoeiranın genel ritmini sağlamak için kullanılır. Ayrıca maculelê, samba de roda ve afoxe danslarında da kullanılır.
Berimbau: (Birimbau diye okunur) Capoeirada kullanılan en önemli müzik aletidir. Kökleri Afrika’ya kadar dayanmaktadır. Eski zamanlarda Capoeirista’ların (Capoeira yapan kişi) Berimbau’nun ucuna jilet, bıçak gibi keskin aletler yerleştirerek silah olarak da kullandıkları söylenir. Berimbau aslında çok basit bir formata dayanan ama oldukça farklı tınılar elde edebilen bir alettir. Ayrıca farklı tonlarıve görevleri olan berimbau’lar vardır. Berimbau altı parçadan oluşur. Bunlar:
Arami
Bu aslında basit bir çelik teldir. Brezilya’lı capoeirista’lar bunu eski kamyon lastiklerinin içlerinden çıkarırlar. Bu tel daha sonra zımparalanarak temizlenir, ucuna atılan bir düğümle verga’ya bağlanarak yukarıdan gerilir. Böylece berimbau’u akor yapmış olursunuz.
Baqueta:
(Baketa diye okunur) Yine rotan, bambu gibi ağaçların arta kalan, daha ince parçalarından yontularak yapılan bu parça bir çeşit bagettir ve aramiye vurularak berimbau’un asıl sesini verir
Cabaça
(Kabasa diye okunur) Bu parça bildiğimiz kabağın kurutulup içinin oyulmasıyla yapılır. Arkasına açılan iki deliğe bağlanan bir iple berimbau’a eklenir.
Caxixi
(Kaşişi diye okunur) Caxixi sepet gibi örülen sonra içine koyulan bilumum fasulye, boncuk gibi şeylerle sallanarak müziğe ses katan bir parçadır.
Caxixi bir bakıma berimbaunun bir parçasıdır. Sağ veya sol elin ortadaki iki parmağına takılan çalgı ileri geri sallanarak çıkardığı sesle berimbauya eşlik eder. Basit malzemeyle örülen çalgının alt kısmına sesi daha iyi çıkarması için su kabağı parçası konulur. İçersinde ince boncuk yada fasülye mısır konulur. Çeşitli boy ve biçimlerde olabilirler. orkestrada tek başına da kullanılabilirler.
Dobrao
Dobrao metal bir para olabileceği gibi deniz kenarında bulunan, elinizin rahat edeceği büyüklükte bir taş da olabilir. Taş olursa Petra adını alır. Bu parça berimbau çalınırken aramiye değer ve bu şekilde “nota” oluşturur.
Verga
Berimbau’nun “gövde” kısmıdır. Bambu, rotan gibi çok yumuşak olmayan, eğilme kapasitesi olan ama kolay kırılmayan ağaçlardan yapılır. Genelde bir metre civarında bir uzunlukta olur.
Aslında fakir Brezilya halkının sokaktan toplayıp yapabilecekleri kadar basit tutulan bu müzik aletini, her öğrencinin kendisinin yapması adettendir ve capoeira eğitiminin bir parçasıdır.
Pandeiro
Eski Hint kültürünün bir ürünü olan ve İber Yarımadası’nda görülen Pandeiro, düğünler, evlilikler ve diğer dini törenlerde kullanılıyordu. Aynı Atabaque gibi, Pandeiro da Brezilya’da yaşayan Portekizliler tarafından kullanılmaya başlandı ve kısa sürede Capoeira’nın bir parçası oldu.
Geleneksel yapıya sahip olan Pandeiro’lar, eski zamanlarda yılan derisinden bile yapılırken, genelde keçi derisini kullanır. Bu derinin çember gövdeye gerilmesiyle meydana gelen Pandeiro, bilinen tef çalgısından farklı olarak, teften daha geniştir.
Genel anlamda Türk tefini andıran bu müzik aletinin teften en büyük farkı zillerinin daha büyük olması, daha ağır bir metalden yapılması ve tınlamayı en aza indirmek için zillerinin dışa dönük değil, içe dönük olmasıdır.
Maculelê ve Samba de Roda
Maculelê ve Samba de Roda aslında doğrudan capoeira olmayıp zamanla capoeiraya eklenip onun bir parçası olmuş danslardır. Maculelê, capoeira çemberinin (“Roda”- Hoda diye okunur) içinde aslen facâo adı verilen bıçaklarla ama genellikle sopalarla yapılan bir çeşit eşli danstır. Çemberin sambası şeklinde çevrilebilecek olan samba de roda ise Brezilya’lıları samba dansının capoeiradan sonra yapılan ve yine eşli olarak Çemberin içinde oynanan bir çeşididir. Dövüşün bittiğini ve artık beraber dans edip eğlenme zamanı geldiğini belirtir.