- 18.Ağustos.2012 #1
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
On Sekizinci Yüzyıl Divan Edebiyatı
Yüzyılın Siyâsî Görünümü
XVIII. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu için içte isyanlar karışıklıklar ve malî sıkıntılar dışarıda ise yenilgiler ve toprak kayıpları ile sonuçlanan savaşlar içinde geçmiştir. Artık XVI. yüzyılın büyüklüğü gücü ve zenginliği kalmamıştır. Hatta XVII. yüzyılda her şeye rağmen koruduğu haşmetli görünüşü de kaybolmuştur. Bu yüzyıl bütün kurumlarda bir gerileme devridir; 1699 yılında imzalanan Karlofça anlaşmasının ağır hükümleri ile Devlet'in Avrupa'daki egemenliği iyice sarsılmıştır. Bu anlaşma ile 16 yıl süren savaşlar sona ermiş ama Osmanlı Devleti başta Azak kalesi olmak üzere Macaristan'ın büyük bir kısmını Mora yarımadası ve Dalmaçya'yı elden çıkarmış oluyordu. Yıllar boyu süregelen seferler sebebiyle ekonomik durumun iyice bozulması sonucu vergilerin arttırılması ve yeni vergiler konulması yoluna gidilmiş bu da halkı hoşnutsuz etmiştir.
Osmanlı Devleti Karlofça'nın etkilerinden henüz kurtulmadan İsveç kralı Demirbaş Şarl'ın topraklarına sığınması ve Rus çarı Büyük Petro'nun Osmanlı tebaası olan Ortodoksların koruyuculuğunu üstlendiğini bildirmesi üzerine Rusya seferi başlatılmış ve savaşın sonunda 1711 yılında Rus ordusu Purut bataklığına sıkıştırılarak bozguna uğratılmıştır. Fakat zaferden gereğince yararlanılamamış 1712'de imzalanan İstanbul anlaşması ve Şehit Ali Paşa'nın gayretleri sonucu Mora ve kaybedilen bazı topraklar geri alınmışsa da Devlet yine rahatlayamamıştır. Avusturya ve Venedik'le yapılan savaşlar bir süre daha devam etmiş 1716'da Petervaradin yenilgisi yaşanmıştır.
1718 yılında yapılan Pasarofça anlaşması aslında Osmanlı Devleti için çok ağır koşulların kabulü ile bir paylaşma anlaşması olduğu halde yine de yıllarca süren uzun savaşlar Anadolu'daki karışıklıklar sık sık baş gösteren ayaklanmalar ve geçim sıkıntısından bunalan Osmanlı halkınca sevinçle karşılanmıştır. Bu anlaşma ile ülke - İran'da Eşref Şah'la yapılan çarpışmalar dışında - bir barış ve sükunet devresine girmiş bulunuyordu. Lâle Devri diye anılan ve Patrona isyanı ile son bulan bu 13 yıl imar çalışmaları içinde bir kalkınma edebiyat ve kültür gelişmesi ve aynı zamanda bir zevk ve eğlence devri olmuştur. Ama bunların gerçekleşmesi için konulan ağır vergiler altında ezilen halk hayat pahalılığından bunalmış toplanan vergilerin yeni binalar sürekli eğlenceler için sarf edildiğini gördükçe kıpırdanmağa huzursuzluk da artmağa başlamıştır. Öte yandan İran'da Nâdir Şah'ın 1729'da Osmanlı ordusunu yenmesi ve padişahın bu olaya karşı ilgisiz kalması hoşnutsuzluğu daha da arttırmıştır. Patrona Halil'in önderlik ettiği ve mutaassıp bir çevrenin desteklediği bir ayaklanma sonucu Sadrazam İbrahim Paşa sadaretten uzaklaştırılarak öldürülmüş Sultan III. Ahmed de tahtından indirilmiştir. Yeni yapılan saraylar köşkler ve bahçelerin çoğu yağma edilip yıkılmıştır. Böylece Osmanlı tarihinde bir neşe eğlence ve coşkunluk edebiyat ve kültür devri olarak yaşanan Lâle Devri sona erdirilmiştir.
Sultan III. Ahmed'den sonra tahta geçen Sultan I. Mahmud'un ilk günlerinde devletin idaresi Patrona Halil ve isyancı arkadaşlarının eline geçmişti. İstemedikleri devlet büyüklerini görevden attırıyorlar devlet idaresinin kilit noktalarına kendi inandıkları kimseleri getiriyorlardı. Devletin başkenti İstanbul görülmemiş bir kargaşa ve yağma devri yaşamaktaydı. Bu durumun sürüp gidemeyeceğini anlayan Sultan Mahmud bir oyunla Patrona ve yandaşlarını saraya çağırtıp hepsini öldürtmüş çıkan asker ayaklanmalarını da bastırarak devlet idaresini eline almıştır.
Bu sırada Osmanlı Devleti doğuda İran ve batıda Avusturya ve Rusya ile yeniden savaşa girmişti. Bir ara Sultan III. Mustafa'nın sadrazamı Koca Râgıb Paşa'nın sadaretinde (1756-1763) ülke oldukça rahata kavuşmuş fakat onun ölümünden sonra Ruslarla yapılan savaşlar ve 1770'de başlayan Mora isyanı ile yeniden zor durumlara düşmüştür. 1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca anlaşması ile Kırım'a istiklal tanındığı gibi Rusya'ya Osmanlı tebaası olan Ortodoksları koruma hakkı da verilmiştir. Ruslar bundan sonra sık sık Devlet'in içişlerine karışma bahanesi bulmuşlardır. Başta İngiltere olmak üzere öteki Avrupa devletlerinin de giderek artan ölçülerde Osmanlı siyasetine karışmaları ile savaşlar Mısır ve Suriye'de Anadolu'nun birçok bölgelerinde çıkan ayaklanmalar yeniçeri isyanları yüzyılın sonuna kadar sürüp gitmiştir.
XVIII. yüzyılda Osmanlı imparatorluğu çoğu aydın düşünüşlü sanattan anlayan; şair musikişinas ama sakin yaradılışlı zayıf savaştan kaçınan sultanlar tarafından yönetilmiştir. Bir ikisi dışında bu padişahlar Devlet'in eski gücünü yitirdiğini ve bir felakete doğru sürüklendiğini buna karşı Avrupa ülkelerinin bilim ve teknikte her gün biraz daha ilerlediğini savaş usullerinde üstünlük kazandığını görmekte idiler. Kurtuluşun Avrupa'yı güçlendiren bazı kurumları ülkeye getirmekte olduğuna bir zamanlar Osmanlı Devleti'ni yücelten ama artık eskiyen ve yetersiz kalan kurumları ve usulleri değiştirmek gerektiğine inanıyorlardı. Bunun için de önce ilerleyen ve gelişen ülkeleri tanımak ve bu gelişmenin sırlarını öğrenmek gerektiğini düşünmeğe başlamışlardı.
Yüzyılın başında Osmanlı tahtında Sultan III. Ahmed (saltanatı 1703-1730) bulunuyordu. Sultan Ahmed yumuşak paraya zevk ve eğlenceye düşkün güzel sanatlardan anlayan bir padişahtı. Necîb mahlasıyla şiirler yazardı. İyi hattatlardan sayılırdı; devrin tanınmış hat ustası Derviş Osman'dan ders almıştı. Lâle Devri'nin eğlenceleri imar faaliyetleri ve kültür hareketleri onun devrinde yaşanmıştır. Yirmisekiz Mehmed Çelebi'yi ülkenin gelişmesinin sebeblerini inceleyip sonuçlarını bir "takrir" halinde sunmakla görevlendirerek Fransa'ya göndermiş ilk basımevi onun zamanında kurulmuştur. Sultan I. Mahmud (saltanatı 1730-1754) önce ordunun düzeltilmesi gerektiğine inanarak bunu gerçekleştirme işini Humbaracı Ahmed Paşa'ya vermiştir. Ahmed Paşa artık disiplini bozulmuş başıbozuk bir alay haline gelmiş olan ve her yenilik hareketine karşı ayaklanan Yeniçeri ocağına dokunmadan Avrupa ordularına benzer bir Humbaracı bölüğü kurup silahlandırmıştır. Sultan Mahmud da sakin yaradılışlı şiir ve musikiyle uğraşan bir padişahtı. Sebkatî mahlasıyla şiirleri ve bazı besteleri vardır. Sultan III. Mustafa (saltanatı 1757-1774) da Cihangir mahlasıyla şiirler söylemiş bunun yanında tıp ve nücumla da ilgilenmiştir. Devlet idaresinde bir hayli olumlu hareketleri olmuş devrinde maliyenin düzenlenmesi için çok çaba harcanmış topçu ocağı modern bir hale getirilmiş Humbarahane ve mühendishane yeniden ele alınarak düzeltilmiştir.
Baron de Tott'dan yararlanılarak Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyûn kurulmuştur. Ama bunlara karşı Padişah işlerin ancak güçlü müneccimlerin yardımıyla düzeltilebileceğine de inanmıştı. Bunun için Fransa'dan kitaplar getirtmiş hatta Alman imparatoru Frederik'ten üç iyi müneccim gönderilmesini istemişti. Sultan I. Abdülhamid (saltanatı 1774-1789) çok dindar saf merhametli halkın kerametine inandığı söylenen bir padişahtı. Savaştan kaçındığı halde devri sürekli savaşlar içinde geçmiştir. Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn onun zamanında açılmış çalışmaz durumda olan İbrahim Müteferrika'nın basımevi yeniden çalışır duruma getirilmiştir. Yüzyılın sonunda Sultan III. Selim (saltanatı 1789-1808) devri Rusya ve Avusturya'nın yanında tüm Avrupa devletlerinin özellikle İngiltere'nin Osmanlı topraklarıyla yakından ilgilendiği ve meselelerin çok arttığı karışık bir devir olmuştur. Onun devrinde de orduyu düzeltme çabaları sürdürülmüştür. Yine Yeniçeri ocağına dokunmadan Nizâm-ı Cedîd adıyla yeni bir ordunun kurulmasına çalışılmış bu amaçla Fransa ve İsveç'ten subaylar getirilmiştir. Yeni gemiler yapılıp donanma güçlendirilmiş Avrupa ile olan ilişkileri daha sağlıklı sürdürebilmek için sürekli elçilikler kurulması yoluna gidilmiştir. Fakat girişilen bu yenileme ve düzenleme çabaları yüzeyde kalmış köklü ve yaygın hareketlere dönüşememiştir.
Sultan Selim de bu yüzyılın öteki sultanları gibi iyi niyetli Devlet'in kötüye gittiğini fark eden ama sakin duygulu şiddetten kaçınan güzel sanatlara düşkün şiir ve musiki ile uğraşan zevk ehli bir padişahtı. İlhâmî ve Selîm mahlaslarıyla şiirler söylüyordu. Musikide makam icadedecek kadar usta devrinin tanınmış bestecilerindendi. O da Sultan Ahmed gibi bir isyanla Kabakçı Mustafa'nın ayaklanmasıyla tahtından indirilmiş ve öldürülmüştür. Böylece bütün yüzyıl boyunca sürdürülmek istenen iyileştirme çabaları değişik çevrelerce kuşkuyla ve direnişle karşılanmış ve bir sonuç vermemiştir. Osmanlı Devleti XVIII. Yüzyılı başladığından daha güçsüz perişan bir durumda bitirmiştir.
Lâle Devri
Bu yüzyıl içinde 1718-1730 yılları arasındaki 12 yıl 4 ay 13 gün süren ve sonradan Yahya Kemal'in adını koyduğu Ahmet Refik Altmay'ın 1913 yılında yazdığı Lâle Devri adlı kitabıyla yerleştirdiği adıyla "Lale Devri"nin özel bir yeri ve önemi olmuştur. 1717 yılında sadrazam olan Damad İbrahim Paşa'nın Pasarofça barışından sonraki barış ve sükûnet yıllarını değerlendirerek Sultan III. Ahmed'in savaştan kaçman yumuşak zevke ve eğlenceye düşkün yaradılışından da yararlanarak başlattığı bu devir İstanbul'un imarı çalışmaları bir basımevinin kurulması bazı önemli eserlerin Türkçeye çevrilmesi gibi bilim kültür ve edebiyat faaliyetleri yanında yiyip içip eğlenmekle geçirildi; devlet büyüklerinin hayatında giyim kuşamında yaşantısında eğlencesinde zarafete ve lükse düşkünlük arttı. Pahalı kürkler giyinmek moda oldu. Avrupa'dan şehir ve bahçe planları usta mimarlar getirildi. Paris ve İsfahan'ın tanınmış bahçeleri örnek alınarak havuzlu bahçeler gezinti ve eğlence yerleri yapıldı. Haliç'in sonundaki Kağıthane deresinin yatağı değiştirilerek mermer kaplı bir kanal içine alındı. Kıyısına sütunlar üzerine büyük ve süslü Sa'dâbâd kasrı yapıldı. Çeşmeler fıskiyeli havuzlar lâle ve sünbül bahçeleriyle halka çadırlar kurulacak çimenlikleriyle geniş seyir ve eğlence yerleri düzenlendi. Bütün bu işler sadrazamın buyruğuyla iki ay gibi kısa bir sürede bitirildi.
İstanbul'un her yanında kasrlar bahçe içinde köşkler kıyılarda yalılar köprüler çeşmeler hanlar kitaplıklar yapıldı. Bu arada Boğaziçi'nin değişik semtlerinde Fındıklı'da Emnâbâd Çengelköyü'nde Bâğ-ı Ferah Ortaköy'de Hümâyûnâbâd Kuruçeşme'de Kasr-ı Süreyya Üsküdar'da Şerefâbâd ve Cağaloğlu'nda Ferâhâbâd Kâğıthane'de Sa'dâbâd Alibeyköyü'nde HusrevâbâdDefterdar'da Neşâtâbâd Zeyrek'te Ayşe Sultan Paşakapısı'nda Fatma Sultan Topkapı'da Vezirçeşmesi Eyüp'te Valde Sultan ve değişik yerlerde Asâfâbâd Hurremâbâd Feyzâbâd Kasr-ı Cinân Kasr-ı Neşât köşkleri Bâb-ı hümâyun önündeki III. Ahmed çeşmesi Kağıthane'deki Cedvel-i Sîm adı verilen mermer kanal Tavanlı Köprü Cisr-i Sürür Nev-peydâ köprüleri beş ayrı yerde yapılan kütüphane Laleli ve Nuruosmâniye camileri bu devrin önemli yapıları olarak sayılabilir.
Yaşamasını seven ve eğlenceye düşkün olan Sultan Ahmed her mevsimi bir başka saray ve köşkte geçirir ilkbaharda ise daha çok Sa'dâbâd köşkünü severdi. Bu mevsimde sık sık sadrazamını devlet büyüklerini yabancı elçileri burada düzenlenen eğlencelere çağırır kendisi de karadan bazan da saltanat kayıklarıyla denizden kalabalık ve görkemli bir alayla Kâğıthaneye gelirdi. Burada yiyip içip eğlenilir lale ve sünbül bahçeleri gezilir gece de mumlar meşaleler yakılarak çerağan eğlenceleri yapılırdı. Halkın da bu eğlencelere katılması bu coşkun havadan yararlanması için kırda çadırlar kurulurdu. Bu eğlenceler kışın da saraylarda köşklerde yapılır; edebiyat tarihine "helva gecesi" ve "helva sohbeti" adlarıyla geçen bu toplantılarda türlü türlü helvalar hazırlanır rengarenk şerbetler içilir sohbetler edilirdi. Yaz kış sürdürülen bu eğlencelere ve helva sohbetlerine çoğunlukla musiki ustaları ve şairler de çağırılırdı. Bunlar da sazları besteleriyle sanatlarını gösterirler; şairler hazırladıkları kasideleri sunarlar gazellerini ve şarkılarını okurlardı. Böylece bu toplantıları hararetlendirir ve renklendirirlerdi.
Lale bu devrin çok sevilen ve aranılan değerli bir çiçeği olmuştur. Daha önce Sultan IV. Murad ve IV. Mehmed devirlerinde Mısır'dan ve Avusturya'dan getirilip İstanbul'da yetiştirilen lale bu devirde görülmemiş bir biçimde çoğalmış Hollanda'dan Şiraz'dan ve dünyanın pek çok yerinden getirtilen değişik türlerdeki lale soğanları bütün saray ve kasrlarm bahçelerinde yetiştirilerek 639 değişik lale türü geliştirilmiştir. Sık sık lale yetiştirme yarışmaları düzenlenmiş lale türleri üzerine risaleler yazılmış değerlerinin üstünde satılmaması için her türün fiyatları saptanmış bu konuda bir de hatt-ı hümâyûn çıkarılmıştır. Çok az bulunan bir lale soğanının bin altına satıldığı görülmüştür. Bu devrin bilim ve kültür tarihi bakımından en önemli olayı İstanbul'da bir basımevinin kurulmasıdır. Paris'e elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin oğlu Mehmed Said Efendi Paris'de görüp incelediği basımevlerini döndüğünde İstanbul'da da kurmak için uzun süredir bir basımevi kurup çalıştırmak uğruna çaba gösteren İbrahim Müteferrika ile görüşmüştür. Müteferrika Macar asıllı iyi bir müslüman eğitimi görmüş yabancı dil bilen tarih coğrafya matematik ve fizikte bilgisi ve çevirileri olan aydın düşünceli bir kişidir.
Said Efendi İbrahim Müteferrika ile birlikte hazırlıklara girişmiş padişahın izni ve şeyhülislamın fetvası da alınarak 1724 yılında İstanbul'da ilk Türk basımevi kurulmuştur. Dinî çevrelerle kitap yazmakla geçinen hattatların oldukça büyük tepkileriyle karşılanan ve önceleri her kitabın basılmasına izin verilmeyen basımevi Kitâb-ı Lugat-i Vankulu'nun 1729'da basımıyla yayın hayatına girmiş sonra 1729-1742 yılları arasına rastlayan ilk yayın devresinde tarih coğrafya seyahat sözlük gramer gibi 17 kitap basarak Türk bilim ve kültür hayatında etkisini göstermeğe başlamıştır.
- 18.Ağustos.2012 #2
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
Yüzyıl Edebiyatı'nın Özellikleri
Bu yüzyılda Osmanlı Devleti siyâsî gücünü iyiden iyiye kaybetmesine malî iktisadî türlü sıkıntılar içinde zor bir devir geçirmesine karşın bilim ve kültür hayatıyla edebiyat siyasî çöküntüden fazla etkilenmemiş ve büyük bir sarsıntı geçirmemiştir. XVIII. yüzyıl edebiyatı genel olarak XVII. yüzyılın devamı olarak gelişmesini sürdürmüştür. Özellikle şair iki padişah yüzyılın başında Sultan III. Ahmed ve sonunda Sultan III. Selim devirlerinde sanatçı ve şairlerin korunmasıyla edebiyat ve kültür alanında büyük bir gelişme görülmüş Divan edebiyatının iki büyük şâiri; Lale devrinde Nedim yüzyıl sona ererken de eşsiz şiir dehasıyla Şeyh Galib yetişmiştir.
XVIII. yüzyıl başlarken Türk edebiyatında Nâbî'nin şiirdeki egemenliği sürmekteydi. Onu usta bilen düşünce ve hikmet tarzını benimseyen pek çok şâir onun şiir anlayışında birleşmişlerdi. Sabit Dürrî Kâmî Selim Sâmî Râşid İzzet Ali Paşa Seyyid Vehbî Nabi etkisinde şiir söylemekteydiler. Bu etki sonradan Çelebizâde Asım Koca Râgıb Paşa Fıtnat Hanım ve Haşmet'te de kendini gösterdi. Nedim yetişip üzüntüden ve düşünceden uzak bir dünya görüşüyle ve neşeli coşkun söyleyişiyle kendini kabul ettirince bu şâirlerden çoğu onun yolunu benimsediler; Kâmî Râşid İzzet Ali Paşa Seyyid Vehbî Neylî Fıtnat Hanım Nâbî yanında Nedim tarzında da şiir söylemeğe başladılar. Bu arada Osmanzâde Tâ'ib Nazîm Nahîfî Hâtem Esrar Dede gibi şâirler bu iki şâirin etkisinin oldukça uzağında kalmışlardır. Yüzyılın sonunda Şeyh Galib apayrı etkilerden uzak bir şiir yeteneğiyle ortaya çıkmıştır. Bu sırada devrin saygı duyulan üstadı Hoca Neşet (ölm. 1807-08)'tir. Büyük bir şâir olmamakla birlikte çok iyi Farsça bilen ve İran edebiyatını iyi tanıyan Neş'et yetenekli gençlere Farsça ve Fars edebiyatı dersleri vermiş genç şairlere mahlasnâmeler yazmıştır. Hanif vakanüvis Pertev Beylikçi İzzet vakanüvis Âmir Nâyâb ve Gâlib ondan çok yararlanmışlardır. Hoca Neş'et bir bakıma bu yüzyılda çok azalan İran şiiri etkisinin yeniden artmasına sebeb olmuştur.
XVIII. yüzyıl edebiyatının belli başlı özellikleri Nâbî Nedim ve Gâlib'de görülen ve bunların etkisiyle yüzyıla egemen olan özelliklerdir. Bunların en önemlisi yerlileştirme akımı ve halk edebiyatına yakınlaşmadır. XVII. yüzyılın sonunda Nâbî ve Sâbit'le başlayan edebiyata yerli unsurların adet ve ananelerin girmeye başlaması hareketi XVIII. yüzyılda daha da hızlanmış özellikle Lâle devri şâirlerinin Boğaz'ı yeni yapılan binaları buradaki eğlenceleri anlatmaları yerlileştirme çabasının başlangıcı olmuştur. Devrin bütün olayları başta Nedim olmak üzere şairlerin divanlarına girmiştir. Divan edebiyatında şairler ilk kez çevrelerini görmeye başlamışlar artık Şiraz'ı Bağdad'ı ya da hayalî bir yeri değil yaşadıkları şehir olan İstanbul'u anlatmışlardır; kaside gazel tarih ve şarkılarda güzelleri güzellikleri olayları eğlenceleri yazı kışı ramazanları ve bayramlarıyla yaşanılan canlı bir İstanbul hayatı vardır. Yerlileştirme akımı buyüzyılın öteki edebiyat türlerinde de görülmüştür; mesnevilerde suriyye şehr-engiz münşeat ve tarihlerde yerel konulara halkın yaşayışına adetlerine kullandığı atasözleri ve deyimlere çokça yer verilmiştir. Nedim ve Gâlib'in hece vezniyle birer türkü söylemeleri de Divan edebiyatında ilk kez görülen çok Önemli bir harekettir. Halk edebiyatına doğru bir yakınlaşma türkü ve koşma karşılığı olarak şarkı türünün bu yüzyılda gelişmesine yol açmıştır.
XVIII. yüzyıl edebiyatının dikkat çeken bir özelliği de klasik divan şiirinin katı kaidelerinden kurtulmağa başlamasıdır. Yüzyılın başında yetişen şairlerde görülmeğe başlayan bu değişme Nedim'in de katılmasıyla hızlanmış ve yüzyıllar boyu kullanılan mazmunlar değişmeğe hiç olmazsa yumuşamağa başlamıştır. Tekrar edile edile usanılmış belli benzetmeler dışına çıkılmış güzelin saçının gözünün rengi değişmiş âşığın niyazı azalmış sevgilinin nazı hafiflemiştir. Hatta bu değişme zamanla âşıkların bir başka sevgiliden söz etmelerine kadar vardırılmıştır. Bazen hiç mazmun kullanmadan da güzelliklerin anlatılabileceği ustaca beyitlerin söylenebileceği ispatlanmıştır. Bu yüzyılda birkaç şeyh şair dışında tasavvufî aşk işlenmemiştir: Yaşanılan hayatın beşerî aşk arzularının ortaya konması bir bakıma şairlerin de paylaştığı Lâle Devri'nde yaşanan rahat zengin ve coşkun bir masal hayatının şiire de yansıması sonucudur. Devrin şiirini en iyi biçimde simgeleyen Nedim'in yaşanan bu görkemli hayatı bundan aldığı zevkleri coşkunlukla ama incelikle ve nezaketle söylemesi onun yolunda olan şairlerin bazılarınca yanlış yorumlanmış ve Nedim'in içtenliği adiliğe kadar düşürülmüştür.
XVII. yüzyılı etkisi altına alan Sebk-i Hîndî Nailî Fehim İsmeti Şeyhülislam Yahya Efendi gibi Türk şairlerinin etkileriyle bu yüzyılda da devam etmiş; anlamda derinlik hayallerde genişlik dilde incelik başta Nedim olmak üzere bütün şâirlerde görülmüştür. Yüzyılın ikinci yarısında Hoca Neş'et'in Şeyh Gâlib'in de içlerinde bulunduğu genç şairlere İran edebiyatını ve Hind üslubunu yaratanlardan Sâib-i Tebrîzî ve özellikle Şevket-i Buhârî'yi okutup sevdirmesiyle bu üslubun ve genellikle İran şiirinin etkileri artmış ve özellikle Şeyh Gâlib'de üslubun öteki ana özellikleri; anlamda giriftlik ıztırap ve tasavvuf bütün ağırlıklarıyla ortaya çıkmıştır.
Bu yüzyıl şiirinde görülen başka özellikler de; şarkı manzum tarih ve nazirenin belirgin biçimde artmasıdır: Eskiden beri murabba adıyla anılan ve bestelenen nazım şekli kafiye düzeninin değişmesi halk şiirindeki koşma ve türkünün de etkisiyle XVII. yüzyıl ortalarında şarkı adını almış ve özellikle Lâle devri'nden sonra büyük bir gelişme göstermiştir. Yalnız Türk nazmında görülen ve geniş halk kitlelerine seslendiği için daha sade bir dille söylenen şarkının gerçek ustası Nedim olmuştur. Nedim 28 şarkısıyla bütün şarkı şairlerine örnek olmuştur. Şarkı bu yüzyılın bütün şâirlerince benimsenmiş murabba muhammes müseddes olarak pek çok şarkı söylenmiştir. Eskiye bağlı klasik şiirden ayrılmayan Şeyh Gâlib bile bu modaya uyarak 11 şarkı söylemiştir.
XVIII. yüzyılda manzum tarihte de büyük bir gelişme görülmüştür. Özellikle Lale Devri'nde yeni binaların yapımı ve eskilerin onarılmasından ramazan bayram nevruz sadaret ve vezaret kutlamaları şehzadelerin doğumları ve sünnetlerine sultan düğünlerine savaşta kazanılmış başarılara yabancı devletlerle yapılan anlaşmalara elçilere verilen ziyafetlere devlet büyüklerinin nişan talimlerine kadar büyük ve küçük her olaya bütün şairlerce manzum tarihler düşürülmüş kaside ya da kısa ve uzun kıt'a tarihler divanları doldurmuştur. Padişah ve sadrazamla ilgili tarihler ayrıca tarih mecmualarında toplanmıştır bunlardan biri Fâ'iz ve Şâkir'in topladığı Mecmu'a-i tevârih'tir. Nedim (56 tarih) Râşid Seyyid Vehbî Küçükçelebizâde Âsım Es'adzâde Faiz Hâsib Sâmî Nevres-i Kadîm bu devirde çok tarih söyleyen şâirlerdir. Manzum tarih yüzyılın ikinci yarısında da sürdürülmüştür. Bu arada Haşmet (18 tarih) Fıtnat Hanım (51) Sünbülzâde Vehbi (33) Enderunlu Fâzıl (32) çok tarih söyleyen şâirlerdendir. Şeyh Gâlib bir tarikat şeyhi olduğu halde 68 tarihle devir olaylarıyla da yakından ilgilendiğini göstermiştir.
Bu yüzyılda nazirecilik de bir hayli gelişmiştir. Yüzyılın başında kasidede Nef’î ve gazelde Nâbî en çok tanzir edilen şairlerdir. Daha sonra Nedim yeni bir sesle ortaya çıkınca en çok tanzir edilen şâir olmuştur. Nazireciliğin gelişmesinde şairleri biribirine kaynaştırmada onları sık sık şiir ve edebiyat toplantılarında bir araya getiren sadrazam İbrahim Paşa'nın da katkısı olduğu kuşkusuzdur. Şairler eski ustalara ve biribirlerine söyledikleri nazireleri tahmisleri bir yarışma havası içinde bu toplantılarda ortaya koymuşlardır. Yüzyılın sonunda İran şairleri yeniden taklid edilmeğe başlanmış Sâib ve Şevket'e nazireler söylenmiştir.
Yüzyılın en sevilen ve en çok tanzir edilen şiirlerinden biri Râsih Bey (ölm. 1731)'in Nedim'i bile hayran bırakıp bir kasidesiyle tanzir ettiği "üstüne" redifli gazelidir. Arpaeminizâde Sâmî (ölm. 1733)'in Bağdadlı Rûhî'nin Terkibbend'ine söylediği naziresi bu şiire söylenen pek çok nazirenin en tanınmışlarından biridir. Devrin en büyük şairi Nedim (ölm. 1730) başta Fuzulî olmak üzere birçok şaire nazire söylemiş Nevâyî'nin bir gazelini Çağatayca tanzir etmiş Râzî Neşâtî ve Tıflî'ye tahmis Nedim-i Kadîm ve İzzet Ali Paşa'ya taştir yazmış Enverî; İbrahim Paşa ve Sultan Ahmed'i tazmîn etmiştir. İzzet Ali Paşa (ölm. 1735)'nın da gazellerinin çoğu Nedim'in gazellerine naziredir. Seyyid Vehbî (ölm. 1736)'nin de Fuzulî ve Baki gibi eski büyük şairlere ve devri şairlerinden Nedim'e çok sayıda naziresi vardır. Lâle Devri'nin en çok nazire söyleyen şairlerinden biri de Atıf Efendi (ölm. 1742)'dir. Küçük divanındaki gazellerinin çoğu başta Nedim ve İzzet Ali Paşa olmak üzere bu devir şairlerine söylenmiş nazirelerdir. Küçükçelebizâde Âsım (ölm. 1760)'m da Nâbî ve Nedim yanında Nâmî mahlaslı Mustafa Kulu Han'a Azerî Türkçesiyle söylediği nazireleri vardır. Koca Râgıb Paşa'nın çevresindeki şairlerden Haşmet (ölm. 1768) ve Fıtnat Hanım (ölm. 1780)'ın da karşılıklı nükte ve latifeleri yanında Paşa'ya ve biribirlerine nazireleri de vardır. Şeyh Gâlib gençliğinde edebî kişiliğini aradığı sıralarda Fuzulî Hayalî ve Nedim gibi şairlere nazireler söylemiştir. Ayrıca 17 tahmis yazmıştır. Sünbülzâde Vehbî (ölm. 1809)'nin de şiirlerinin çoğu Baki Nabî Sabit ve Nedim'e söylediği nazirelerdir.
XVIII. yüzyıl edebiyatının dili genelde bir önceki yüzyılın özellikle Sebk-i Hindî şairlerinin ağır ve süslü diline göre daha sadedir. Şiirde kullanılan dil ince nazik ve pürüzsüzdür. XVII. yüzyılda olduğu gibi yine soyut ve somut kavramların birleştirildiği uzun tamlamalar vardır. Yabancı kelimeler de yine çok kullanılmaktadır. Ama bunun yanında şiir dilinde bir sadeleştirme çabasının başladığı da bir gerçektir. XV. yüzyılda Ca'fer Çelebi ve Yahya Bey'le başlayan XVI. yüzyılda Nazmı ve Mahremi ile sürdürülen Türkçeye daha çok yer verme hareketi XVII. yüzyıl edebiyatına egemen olan Hind üslûbunun etkisiyle duraklamış ama yüzyılın sonunda Nâbî'nin ağır ve ağdalı şiir diline "Dîvân-ı gazel nüsha-i Kâmûs değildir" sözüyle tepki göstererek yabancı kelimelerin çokluğundan yakınması ve üstelik İstanbul'da konuşulan Türkçenin Arapçadan üstün olduğunu savunmasıyla daha sade bir dil kullanma çabası yaygınlaşmağa başlamıştır.
Lâle Devri şairlerinin başta Nedim olmak üzere deyimleri ve atasözleriyle halkın kullandığı mahallî dili yani İstanbul Türkçesini şiire sokma ve halkın diline yaklaşma çabalarıyla şiir dili oldukça sadeleşmiştir. Yabancı sözler bir derecede azalmış hatta Arapça ve Farsça kelimeler de halkın söylediği biçimde bozuk şekilleriyle kullanılmağa başlanmıştır. Dildeki sadeleştirme çabası soyut kavramlarla dolu uzun tamlamalı ağır bir dil kullanan Gâlib Dede'de bile kendini göstermiştir. Gâlib Hüsn ü Aşk'ın girişinde Hayrâbâd'ı eleştirirken Nâbî'nin dili hakkındaki
Manzûme-i fârisî-veş ebyât
Bilcümle tetâbu-ı izâfât
İnşâya verir egerçi rağbet
Türkî söz içinde ayn-ı sıklet
sözleriyle Farsçaya benzeyen beyitlerin ve uzun tamlamaların nesirde süs de olsa şiire ağırlık verdiği görüşündedir. Bu düşüncesini şiirlerinde uygulamasa bile şarkılarında oldukça sade bir dil kullanmış bir gazeli ile türküsünü de çok sade bir Türkçeyle yazmıştır.
Şiirde oldukça sade bir dilin kullanılması çabası mensur eserlerde de daha kolay anlaşılır bir dilin kullanılmasına yol açmıştır. Aslında XVII. Yüzyılda ustalık sayılan Veysî ve özellikle Nergisî'nin çok süslü ağdalı ve içinden çıkılmaz nesir dili doğal olarak birdenbire değişmemiştir. Nitekim Salim Tezkiresi Bursalı Beliğ'in Güldeste-i Riyâz-ı İrfan Şeyhî'nin Vekâyî-i Fudalâ Sâkıb Dede'nin Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyye Râşid Tarihi vak'anüvis Şefik Efendi'nin Şefiknâme'si Esrar Dede'nin Tezkire-i Şu'arâ-yı Mevleviyye ve Seyyid Vehbî'nin Sûrnâme'si gibi pek çok eserde yine ağır bir nesir dili görülür. Ama buna karşı mensur eserlerin birçoğunda hatta inşa sanatında ustalık göstermek amacıyla özentili bir dille yazılan münşeatlarda bile daha sade bir dil görülmeğe başlanmış tır. Osmanzâde Tâib ve Sadî Çelebi'nin münşeatları bu sadeleştirme çabasının belirgin örnekleridir. Na'imâ Çelebizâde Asım Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa gibi tarihçilerin eserleri bu yüzyılda yeni bir tür olarak ortaya çıkan sefaretnâmelerden bazıları Erzurumlu İbrahim Hakkı ve Kânî'nin mektupları yüzyılın sonunda pek çok bakımdan ilginç bir eser olan Muhayyelât-ı Aziz Efendi'nin dili nesirde de sade Türkçe kullanımının yaygınlaşmağa başladığını göstermektedir.
- 18.Ağustos.2012 #3
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
Kaside ve Gazel Şâirleri
XVIII. yüzyılın ilk yarısında kaside ve gazelde tanınmış şairlerden çoğu Lâle Devri'nde yaşayan şairlerdir. Bunların içinde ilk akla gelen mürettep divanı ele geçmeyen şiir mecmualarındaki övgü kasideleri hicivleri ve gazelleriyle tanıdığımız Osmanzâde Tâ'ib (ölm. 1724)'dir. Güçlü bir şâir olmadığı halde Sultan III. Ahmed'e sunduğu bir kasidesi beğenilerek bir hatt-ı hümâyunla "reis-i şâirân" ilan edilmiş ve bu unvanı gereği bir kaside yazarak devrinin şairleri hakkındaki fikirlerini söylemiştir. Nedim'den önce şarkılarıyla üne kavuşan ve devrinin büyük musiki üstadlarından olan Yahya Nazîm (ölm. 1727) aynı zamanda Türk edebiyatının en çok na't yazan şairidir. Beş divanda topladığı bir kısmı kaside ve çoğu gazel nazım şekilleriyle söylediği 545 na'tı vardır. Nâbî'den sonra onun düşünce ve hikmet yolunun en büyük temsilcisi sayılan Kâmî (Ölm. 1724) aynı zamanda tasavvufî şiirleriyle de üne kavuşmuş bir şairdir. Yüzyılın ilk yarısında kuşkusuz en büyük şair sayılan ve hemen bütün şairlerce üstad bilinen Nedim (ölm. 1730) başta padişah ve sadrazam İbrahim Paşa olmak üzere devir büyüklerine sunduğu 38 kasideyle kaside nazım şeklinde de söz sahibi olduğunu gösterdiği gibi kendine özel 'Nedimâne denilen yepyeni bir üslupla söylediği neşeli ve coşkun gazelleriyle de eşsiz bir şiir yeteneğine sahip olduğunu ispatlamıştır.
Nedim Nâbî'nin devrinde elli yıl süren egemenliğini kırmış yaşadığı devri hemen bütünüyle etkisi altına almıştır. Öyle ki Lâle Devri anılınca ilk akla gelen şen şuh ve rindâne gazel ve şarkılarıyla daima Nedim olmuştur. Nedim'in Dîvân'ı birkaç kez basılmıştır. Bu şairlerden başka yüzyılın ilk yarısında yaşayan yüzlerce şair içinde en tanınmışları şunlardır: Mehmed Nesîb Dede (ölm. 1714) mevlevî büyüklerinden ve şairlerindendir. Divanı İstanbul'da 1261 (1845) yılında basılmıştır. Özellikle tarikat çevrelerinde çok tutulmuştur. Dürrî-i Yekçeşm (ölm 1724) Nâbî yolundaki gazelleriyle klasik divan gazelinin güzel örneklerini vermiş bir şairdir.
Selîm (ölm. 1725) de Nâbî'nin fikir yolunu sürdüren şairlerdendir. Bilim adamı ve saray hocası olarak da devrinde çok saygı görmüştür. Râsih Bey (ölm. 1731) müretteb bir Dîvân'ı ve nesir eserleri de olduğu halde yalnızca bir tek "üstüne" redifli gazeliyle pek çok şaire nasibolmayan bir üne kavuşmuştur. Kasidelerinde Vahîd ve gazellerinde Mahdûmî mahlasını kullanan Vahîd Mahdûmî (ölm. 1732) ve tasavvufî şiirleriyle tanınan Arpaeminizâde Sâmî (ölm. 1733) de devrin divan sahibi şairlerindendir. Sami'nin Dîvân'ı Bulak Matbaasında 1253 (1837) yılında basılmıştır. Sâmî özellikle Bağdadlı Rûhî'nin Terkib-i bend'ine söylediği naziresiyle tanınmıştır. Şeyhülislam İshak Efendi (ölm. 1734) küçük Dîvân'ındaki kaside ve gazelleriyle tanınan ve iki mevlevî şeyhi Enis Receb Dede (ölm. 1734) ile Mustafa Sâkıb Dede (ölm. 1735) daha çok mevleviler arasında sayılıp sevilen şairlerdir.
Enîs Dîvânı 1307 (1890) yılında basılmıştır. Nedim'in koruyucusu yakın dostu ve hayranı olan İzzet Ali Paşa (ölm. 1735) şiir'de Nedim yolunun neşeli ve coşkun şiirin en başarılı temsilcisi olarak tanınmış bazı şairleri de etkilemiştir. Devrin büyük tarihçilerinden Râşid (ölm. 1735) önce Nâbî sonra Nedim'in etkisinde kalarak söylediği gazelleriyle devrin bütün olayları ve eğlencelerinin içinde olan şairlerdendir. Seyyid Vehbî (Ölm. 1736) de şiire başladığında Nâbî tarzında şiirler söylerken Nedim'in yetişmesi üzerine onun etkisine girip neşeli ve şuh gazeller yazmış birçok eski büyük şairle birlikte başta Nedim olmak üzere devir şairlerine pek çok nazire söylemiştir. Osmanzâde Tâ'ib'in "reis-i şâirân" olarak verdiği vekaletle zamanın şairlerini değerlendiren bir de Vekâlet-nâme kasidesi yazmıştır. Mesnevi çevirisiyle üne kavuşan Nahif! Süleyman Dede (ölm. 1738)'nin ayrıca 23 eserinden başka âşıkane gazellerinin de bulunduğu bir mürettep Dîvân'ı vardır.
Halveti şeyhi Zatî Süleyman Efendi (ölm. 1738)'nin de basılmış Divan'ında 145 tasavvufî gazeli bulunmaktadır. Devrinde daha çok kitap merakıyla tanınan ve bunları büyük bir kitaplıkta toplayan Atıf Efendi (ölm. 1742)'nin de 714 beyitlik Dîvânçe 'sindeki gazellerin çoğu Nedim ve İzzet Ali Paşa'ya naziredir. Tezkire sahibi Mirzâzâde Salim (ölm. 1743) de devrin tanınmış şairlerindendir. Oldukça hacimli basılmamış Divan'ında 285 gazeli vardır. Neccârzâde Şeyh Rıza (ölm. 1746)'nın 1262 (1846) yılında basılan Divan'ında pek çoğu gazel nazım şekliyle söylenmiş na'tleri vardır. Rıza da Dîvân'nı na't şairi Nazîm gibi beş bölüme ayırmıştır. Diyarbakır'ın yetiştirdiği tanınmış şairlerden Hâmî (ölm. 1747)'nin de mürettep divanında Divan-ı Hâmî-i Âmidî 62 gazeli bulunmaktadır. Önceleri Nâbî tarzında şiirler söylerken sonraları Nedim'in etkisiyle oldukça sade neşeli ve zarif gazeller söyleyen Neylî Ahmed (ölm. 1748) de Lale Devri'nin belli başlı şairlerindendir. Mürettep bir Divan sahibidir.
Yüzyılın ikinci yarısında Lehçetü'l-lugat ve Atrabü'l-âsâr eserlerinin sahibi Şeyhülislam Mehmed Es'ad (ölm. 1753) da devrin şiir ustaları Nâbî ve Nedim yolundaki şiirlerini mürettep Divân'ında toplamıştır. Bu iki şairin etkilerinin görülmediği az sayıdaki şairlerden biri olan Akovalızâde Hâtem (ölm. 1754) in de 170 gazeli bulunan mürettep küçük bir Dîvân'ı vardır. İstanbul'da basılmıştır (tarihsiz 101 s.). Mehmed Emin Beliğ (ölm. 1758) devrinde pek fazla tutulmamış bir şâirdir. 1842 yılında basılmış Dîvân'ındaki 231 gazelinde karamsar bir hava ve değerinin bilinmediğinden yakınmaları vardır. İnşası ve Tarih'iyle devrinde ün kazanan Küçükçelebizâde Âsim (Ölm. 1760) bazan Nâbî bazan da Nedim tarzındaki şiirleriyle hayli tanınmış bir şairdir. Birçoğu nazire olan şiirlerini mürettep Divan'ında toplamıştır.
Yüzyılın ikinci yarısında yaşayan tanınmış şairlerden biri de Nevres-i Kadîm (ölm. 1761-62)'dir. Gurbet hayatında çektiği sıkıntıları anlatan kasideleri ve hicivleri yanında güzel gazelleri de vardır. Gazelde Nâbî'nin yolunu izleyen Erzurumlu Hazık Efendi şiirlerinden çok Farsça bilgisi ve hocalığı ile tanınmıştır. Mürettep Divân'ının hayli eksik bir baskısı yapılmıştır. Güçlü bir devlet adamı olduğu kadar bilgisi ve kültürüyle kitap merakıyla ve oluşturduğu edebiyat çevresiyle de tanınan Koca Râgıb Paşa (ölm. 1763) yüzyılın başında Nâbî okulunu Kâmî'nin temsil ettiği gibi yüzyılın ikinci yarısında da fikir ve hikmet yolunun en büyük şairidir. Bazı mısra ve beyitleri halk arasında atasözü gibi kullanılacak kadar yaygın bir ün kazanmıştır. Divan'ı iki kez basılmıştır.
Râgıb Paşa'nın çevresinde toplanan şairlerden Haşmet (ölm. 1768) ve Fıtnat Hanım (ölm. 1780) da Nâbî ve Râgıb Paşa'ya söyledikleri nazireler ve daha çok da zekâları karşılıklı nükte ve latifeleriyle edebiyat tarihine geçmiş şairlerdir. Haşmet Divanı 1257 (1841)'de Bulak'ta Fıtnat Divanı ise birkaç kez basılmıştır. Hazık Efendi gibi İstanbul'dan uzakta yetişmiş bir başka şair de Erzurumlu İbrahim Hakkı (ölm. 1772)'dır. Pek çok eseri bu arada ünlü Mârifetnâme'sinden başka Divan'ında topladığı tasavvufî şiirleriyle tanınmış bir şairdir. İlahînâme adını verdiği divanında 366 gazeli vardır. Sermed Seyfullah (ölm. 1788) ve İbrahim Nâşid (ölm. 1791-92) de devirlerinde oldukça tanınmış divan sahibi şairlerdir. Ebubekir Kânî (ölm. 1792)'nin de mürettep bir Divan'ı olduğu halde şiirlerinden çok nesri münşeatındaki mektupları ve latifeleri ile tanınmıştır. Gâlib Dede'nin yakın dostu sırdaşı Esrar Dede (ölm. 1797) tüm mevlevî şairlerini topladığı Tezkire'si yanında Divan'ındaki gazelleriyle de özellikle tarikat çevrelerinde tanınmış ve okunmuş bir şairdir. Nâbî ve Nedim'den uzak daha çok Şeyh Gâlib'in etkisiyle söylediği gazelleriyle yüzyılın sonunda yaşayan tanınmış şâirlerdendir. Dîvân'ı 1257 (1841) yılında basılmıştır.
Şeyhülislam Mehmed Mekkî (ölm. 1797-98) eski divan gazeli ananesini yaşatan şairlerden biridir. XVIII. Yüzyılın iki büyük şairinden biri olan Şeyh Galib (ölm. 1799) Türk edebiyatının mesnevideki şaheseri Hüsn ü Aşk'ı yanında henüz 24 yaşındayken tertiplediği Divan'ındaki 26 kasidesi 7 müseddesi ve öteki şiirleriyle ve özellikle 331 gazeliyle hiçbir şairin doğrudan etkisine kapılmadan Mevleviliğinin etkisiyle bu yüzyıl şairlerinde pek görülmeyen tasavvuf düşüncesini Hoca Neş'et'in Şevket-i Buharî'yi tanıtması sonucu yeniden canlandırarak yeteneği bilgisi hayal gücü ve şiir dehasıyla Divan şiirinin en büyük birkaç şairi arasına girmiştir. Şeyh Galib klasik şiirin bütün imkanlarını sonuna kadar zorlamış ve düşüncenin anlamın hayalin derinliklerine inerek adeta kendinden sonraki şairlere söyleyecek söz bırakmamıştır. Nitekim divan şiirinde Gâlib'den sonra büyük şair yetişmemiştir. Gâlib Divanı 1252 (1836) yılında Kahire'de Bulak Matbaasında basılmıştır.
Aynı devirde yetişen ve yetenekli gençlere Farsça ve Fars edebiyatı dersleri vererek onlara önderlik eden Hoca Neş'et (ölm. 1807) ender olarak güzel parlak beyitler söylemişse de gazelde fazla bir ustalık göstermemiştir. Neş'et'in hocalığı ve devir şairleri üzerindeki etkisi şairliğinden fazladır. Yüzyılın Sultan Ahmed'den sonra ikinci büyük sanatkar padişahı Sultan III. Selim (ölm. 1808) iyi bir hattat güzel besteler yapan bir musikişinas ve oldukça iyi bir şâirdir. Devrindeki şair ve sanatçıları hep korumuştur. Müretteb Divan'ındaki Selim ve İlhâmî mahlaslı gazellerinin çoğu şehzadeliği sırasında "kafes"teki sıkıntı ve korkularının etkisiyle söylenmiş hüzün dolu şiirlerdir.
Sünbülzâde Vehbî (ölm. 1809) hem kaside hem de gazelde oldukça tanınmış bir şairdir. Selim Giray'ın idamı üzerine yazdığı "Tayyare" ve manzum bir İran Sefaretnâmesi olan "Tannâne" kasideleri ünlüdür. Son kasidesi sayesinde İran seferindeki şah Zend Kerim yanlısı olduğu ve devlete ihanet ettiği suçlamalardan ve dolayısıyla idamdan kurtulmuştur. Gazellerinde Nâbî ve Nedim'in etkileri görülür. Ayrıca Baki ve Sâbit'e de nazireleri vardır. Divan'ı 1253 (1837) yılında basılmıştır. Yüzyılın son şâiri Enderunlu Fâzıl Bey (ölm. 1810) mesnevilerinin dışında da çok şiir söylemiş bir şairdir. 1258 (1842) yılında basılmış oldukça hacimli Divan'ında 84 kaside ve 164 gazeli vardır. Gazelleri Nedim yolunda şen neşeli oldukça açık saçık ve fazla özellikleri olmayan şiirlerdir. Daha çok şarkılarıyla tanınmıştır.
- 18.Ağustos.2012 #4
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
Mesnevî eserleri
Bu yüzyılda birkaç önemli eser dışında mesnevide fazla bir gelişme olmamıştır. Yüzyılın başında Bursalı İsmail Beliğ (ölm. 1729)'in 1707 yılında yazdığı 269 beyitli Bursa Şehrengizi Vahîd Mahdûmî (ölm. 1732)'nin Lâlezâr adını verdiği Yenişehir Şehrengizi Na'tî (ölm. 1731)'nin Edhem ü Hümâ'sı pek değerli eserler değillerdir. Nahifi Dede (ölm. 1738)'nin Mevlânâ'nın altı ciltlik büyük eserini aynı vezinde ve beyit beyit Türkçeye çevirerek 1730 yılında tamamladığı Mesnevi çevirisi yüzyılın ve Türk edebiyatının önemli eserlerindendir. Nahifi Dede'nin ayrıca Mevlid Mirâciye Hilyetü'lenvâr ve Hicretnâme adlarında mesnevileri vardır.
Dârendeli Bekâyî (ölm. 1785)'nin yaklaşık 7000 beyitli Battalnâme'si de oldukça tanınmış çok okunan bir mesnevidir. Yüzyılın ve bütün Türk edebiyatının en büyük mesnevilerinden olan Şeyh Gâlib (ölm. 1799)'in Divan'ını tertipledikten iki yıl sonra ve altı ay içinde yazıp bitirdiği 2101 beyitli Hüsn ü Aşk mesnevisinde Hüsn Aşk Gayret İsmet Hayret Mollâ-yı cünûn... gibi soyut kavramlar ve tasavvufî terimler kişileştirilerek bir hikaye içinde anlatılmıştır. Sâlikin fenâfîllaha ulaşma yolunda çektiği çileleri senbollerle anlatan Hüsn ü Aşk hikayenin işlenişi bakımından Fuzulî'nin Leylâ ve Mecnun'u ve tasavvufî yönüyle de Hüsn ü Aşk (Sıhhat ve Maraz) mesnevisiyle benzerlik gösterir. Eşsiz değerde bir eserdir.
Müminzâde Hasib'in Silkü'l-le'âî-i Al-i Osman mesnevisi Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Fâtih Sultan Mehmed'e kadar gelen 18 bin beyitli bir şehnamedir. Sünbülzâde Vehbî (ölm. 1809)'nin Nâbî'nin Hayriyye'sine nazire olarak yazdığı Lutfiyye mesnevisi oğlu Lutfullah'a verdiği ahlâkî öğütlerdir. 1791 yılında yazılmış 1253 (1837) yılında Divan'la birlikte basılmıştır. 779 beyitli maddi ve manevi aşkın tartışmasını yapan Şevkengiz mesnevisi de Fâzıl'ın mesnevileriyle birlikte basılmıştır. Sünbülzâde Vehbî'nin ayrıca Farsça-Türkçe Tuhfe ve Arapça-Türkçe Nuhbe adlarındaki sözlükleri pek çok kez basılan çok tanınmış ve yararlanılmış mesnevilerdir. Yüzyılın sonunda Enderunlu Fâzıl Bey (ölm. 1810) Hûbânnâme'de değişik ulusların erkek güzellerini Zenânnâme mesnevisinde ise kadın güzellerini tarif etmiştir. 393 beyitli Defter-i Aşk'ta da İstanbul'un gerçek hayat sahneleri içinde kendi aşklarını anlatmıştır. Yer yer parlak hayaller ilginç ve güzel beyitler bulunsa da Fâzıl'ın mesnevileri çoğunlukla çirkin sözlerle dolu adiliğe düşen ve edebî değerleri olmayan eserlerdir. 1253 (1837) ve 1286 (.1869) yıllarında basılmışlardır.
Mensur Eserler
XVIII. yüzyıl edebiyatı mensur eserler bakımından oldukça zengindir. Bunlar çoğunlukla bilimsel eserlerdir. Biyografiler tezkireler tarihler gibi. Bunların yanında sefaretnâmeler ve başka değişik eserler de görülür.
Biyografi eserleri: Uşşâkîzâde Hasîb (ölm. 1723)'in Zeyli Hadâ'ikü'l-Hadâ'ik fi Tekmileti'ş-şakâik'i Nev'îzâde Atâyî'nin Şakâ'ik Zeyli'nin zeylidir. Eserde beş tabaka içinde 1634-1712 yılları arasında Sultan IV. Murad Sultan İbrahim Sultan IV. Mehmed Sultan II. Süleyman ve Sultan III Ahmed devirlerinde yetişen âlim şeyh kadı ve şair olarak Osmanlı bilim ve kültür hayatında ün salmış kişiler hakkında bilgi verilmiştir. Eser Wiesbaden'de 1965 yılında basılmıştır. Şeyhî Mehmed (ölm. 1732)'in Vekâyi-i Fudalâ'sı. Şeyhî Hasib Efendi'nin zeylini ciddî ve yeterli bulmadığından Atâyî'yi yeniden zeyletmiş üç cilt içinde yedi tabakada Sultan III. Ahmed devri sonuna kadar yani 1634-1730 yılları arasında ölen ünlü kişiler hakkında bilgi vermiştir. I. cilt 1634-1687; 2. cilt 1687-1718; 3. cilt 1719-1730 yıllarım kapsamaktadır. Son cilt Hekimoğlu Ali Paşa'nın emriyle yazarın topladığı bilgilere dayanarak oğlu Hasan Efendi tarafından yazılmıştır. Osmanzâde Tâ'ib (ölm. 1724)in Hadîkatü'l-vüzerâ'sı.
Tâib Osmanlı Devleti'nin başlangıcından 1703 yılma kadar görev yapan 108 sadrazam hakkında bilgi vermiş Dilâverzâde Ömer Vahîd (ölm. 1758) 1703-1730 yılları arasında sadarette bulunan 13 sadrazamı ekleyerek eseri zeyletmiş Şehrîzâde Mehmed Said (ölm. 1765) 1703-1756 yılları arasındaki 30 sadrazamı yazarak Gül-i Zibâ adıyla zeyli sürdürmüştür. Ahmed Câvid (ölm. 1803) de Verd-i Mutarra adını verdiği zeyliyle Koca Râgıb Paşa'dan Yusuf Ziya Paşa'ya kadar 24 sadrazam hakkında bilgi vermiştir. Hadîkatü'l-vüzerâ zeylleri ile birlikte basılmıştır. Osmanzâde Tâ'ib ikinci eseri Hadîkatü'l-mülûk'da ise Osman Gazi'den Sultan II. Mustafa'ya kadar 22 padişahın biyografisini vermiştir. Şehrîzâde Mehmed Said eseri Gülşen-i mülûk adıyla Sultan III. Ahmed'i anlatarak zeyletmiştir. Bursalı İsmail Beliğ (ölm. 1729-3p)'in 1722 yılında tamamladığı Güldeste-i Riyâz-ı İrfan eseri beş bölüm (Gülbün) içinde Bursalı ya da bu şehirle ilişkisi olmuş padişah şehzade sadrazam vezir bilim adamı şeyh ve sanatkar olarak 495 tanınmış kişi hakkında bilgi vermiştir. Sakıp Mustafa Dede (ölm. 1735)'in Sefine-i Nefise fî'Menâkibü'l-Mevleviyye'si Mevlâna'dan başlayarak bütün mevlevi büyüklerini anlatan bir eserdir. Sâkib Dede eserin 1. cildinde Mevlânâ soyundan gelenler 2. ciltte büyük mevlevî şeyhleri 3. ciltte ise mevlevî dervişlerini toplamıştır. Sefine basılmıştır (Kahire Bulak Mat. 1283/1866).
Şeyhülislam Es'ad Efendi (ölm. 1753)'nin Atrabü'l-âsâr'ı musiki tarihinde yazılmış ilk tezkiredir. 100 bestecinin hayatları ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Ahmed Resmî (ölm. 1783) 1753 yılında yazdığı Sefinetü'l-rüesâ ya da Halîfetü’l-rüesâ'da l524'den 1754 yılma kadar 66 reisülküttabın hayâtlarını anlatmış Hâmiletü'l-küberâ'da ise saray ağalığı hakkında bilgi verdikten sonra 1574-1746 yılları arasında görev yapan 39 kızlarağasını tanıtmıştır. Hüseyin Ayvansarayî (ölm. 1784)'nin de iki biyografi eseri vardır: Vefeyât'ta şair Osmanlı padişahlarıyla tanınmış bilgin ve şairlerin hayatları ve ölüm tarihleri verilmiş Vefeyât-ı Selâtin ve Meşâhir-i Rical'de ise çoğu İstanbul’da gömülü padişahlar ve devlet büyüklerinin hayatları anlatılmıştır Müstakimzâde Süleyman Sa'deddin (ölm. 1788) bu yüzyılın en önemli biyografi yazarlarındandır. 1744 yılında yazıp Feyzullahzâde Mustafa Efendi'ye sunduğu Devhatü'l-meşâyih'i sonradan iki kez zeyl etmiş böylece 1424-1788 yılları arasında görev yapan 88 şeyhülislam hakkında bilgi vermiştir.
Katip Çelebi'nin Süllemü'l-vüsûl’üne zeyl olarak yazdığı Arapça Mecelletü'n-nisâb adlı eserde İslâm dünyasında 1649-1761 yılları arasında yetişen bilim adamı şâir ve sanatçılar; Suyolcu Mustafa Necib Efendi (ölm. 1757)'nin Devhatü'l-küttâb adındaki eserinden de yararlanarak 1759-60 yılında yazdığı Tuhfe-i Hattâtin'de Türk Arap ve Acem hattatları hakkında bilgi vermiştir. Eserde sülüs nesih celî ve talik yazan 1645 hattat vardır.
18. YÜZYIL DİVAN EDEBİYATI ŞAİRLERİ
1. NESÎB DEDE 19. ZÂTİ SÜLEYMAN 37. FITNAT HANIM
2. DÜRRÎ AHMED EFENDİ 20. NAHÎFÎ 38. SERMED
3. HASÎB 21. ÂTIF EFENDİ 39. NÂŞİD
4. OSMANZÂDE TÂİB 22. MÜNÎF 40. KÂNÎ
5. KÂMÎ 23. SÂLİM 41. ESRÂR DEDE
6. NÂZÎM 24. ŞEYH RIZÂ EFENDİ 42. MEKKÎ
7. BELÎĞ 25. HÂMÎ-İ ÂMİDÎ 43. ŞEYH GÂLİP
8. NEDÎM AHMED 26. NEYLÎ 44. NÛRÎ
9. NA'TÎ 27. ŞEYHÜLİSLÂM ESAD EFENDİ 45. NEYYÎR
10. RÂSİH BEY 28. HÂTEM AKOVALIZÂDE 46. HOCA NEŞ'ET
11. VAHÎD MAHDÛMÎ 29. BELÎĞ MEHMED EMÎN 47. İLHÂMÎ
12. SÂMÎ ARPAEMÎNİZÂDE 30. ÂKİF 48. SÜNBÜLZÂDE VEHBÎ
13. ENÎS RECEB DEDE 31. ÂSIM EFENDİ Çelebizâde
49. ENDERUNLU VÂSIF
14. ŞEYHÜLİSLÂM İSHAK EFENDİ 32. NEVRES-İ KADÎM 50. ENDERUNLU FÂZIL
15. SÂKIP DEDE 33. HÂZIK
16. İZZET ALİ PAŞA 34. KOCA RÂGIP PAŞA
17. RÂŞİD 35. HAŞMET
18. SEYYÎD VEHBİ 36. ÂSAF MEHMED PAŞA
Konu Bilgileri
Bu Konuya Gözatan Kullanıcılar
Şu anda 1 kullanıcı bu konuyu görüntülüyor. (0 kayıtlı ve 1 misafir)