Avusturya’yı ne tanıyordum ne de nerede olduğunu biliyordum, diyor bugün St. Pölten’de yaşayan Hıdır Fırat. Yine de 1967’de Anadolu’daki yurdunu terk etmeye karar verdi… Avusturya devlet televizyonu ORF arşivinden Türkiye göçmenlerinin ilk yıllarına dair çarpıcı hikayeler yayınlandı… Bu bizim hikayemiz…
1960’lardaki ekonomik canlanma nedeniyle, özellikle düşük ücretli sektörde acil bir işçi ihtiyacı vardı. Yurtdışından “misafir işçi” için yoğun bir kampanya başlatıldı. St. Pölten’deki Glanzstoff fabrikasında, her ikinci işçiden biri misafirdi.
Avusturya’yı da nerede olduğunu da bilmiyordum” diyor şimdi St. Pölten’de yaşayan Hıdır Fırat. Yine de 1967’de Anadolu’daki yurdunu terk etmeye karar verdi.
Sebep, 200.000 nüfuslu bir kentte yaşıyor, yılda üç ay boyunca yaklaşık 50 çalışana iş sunan tek bir şeker fabrikası olmasıydı…
Buna karşılık Avusturya, 1960’ların başında ilk kez tam istihdama ulaşmıştı. Yani işçiye ihtiyaç vardı. Bununla birlikte, şirketler umutsuzca daha fazla işçi arıyorlardı – özellikle sanayi, inşaat ve turizmde. St. Pölten’deki Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nden sosyolog Anne Unterwurzacher, “Talep artık yerel halktan karşılanamadı” diyor.
1961 yılının Noel tatili sırasında, Ticaret Odası Başkanı Julius Raab ve ÖGB Başkanı Franz Olah – neredeyse tek başlarına – ücretlerin ve fiyatların istikrara kavuşturulmasına ek olarak, hedeflenen “misafir işçilerin” işe alınmasını da sağlayan bir anlaşma imzaladılar. Böylece Avusturya’ya işçi göçüne izin verdiler.
Yerinde kurulan ikili anlaşmalar ve ofisler aracılığıyla, iş gücünün yolculuk ve tahsisi kesin olarak tanımlanmış bir sisteme göre organize edilecekti. Raab-Olah anlaşmasına göre, işçilerin çoğu erkek olmalı, kısa süreli istihdam için aileleri olmadan sadece Avusturya’ya seyahat etmeli ve her durumda kendi ülkelerine dönmeliydiler.
Rotasyon ilkesine göre bir an önce ülkelerine dönmeli ve gerekirse yerlerine yeni yabancı işçiler getirilmelidir. Ücret rekabeti riskini önlemek için yabancı işçiler aynı ücret ve çalışma koşullarında çalıştırıldı. Ayrıca işten çıkarmalar olursa önce istifa ettirilmeleri gerekiyordu.
İspanya’dan ilk işçi alım denemeleri
Ancak, özellikle inşaat ve konaklama sektörleri için ilk işe alım girişimleri başarısızlıkla sonuçlandı: 1961’de ilk işe alım anlaşmasını imzalayan İspanya’dan işçiler için Avusturya’daki ücret düzeyi pek çekici değildi. Bilim adamı, “Teşvik o kadar büyük değildi” diyor ve “birçoğu bu yüzden Almanya veya İsviçre’ye gitmeyi tercih ediyor.”
Sadece 1964’te Türkiye ile yapılan anlaşma başarılı oldu. Aynı yıl, St. Pölten’deki Glanzstoff fabrikasında ilk “misafir işçiler” çalışmaya başladı. Diğer “sıcak noktalar” Mödling, Baden, Berndorf ve Wiener Neustadt, ayrıca Herzogenburg ve Himberg’deki (Bruck an der Leitha bölgesi) bir tekstil fabrikasıydı. St. Pölten Piskoposluğu papazı Josef Gruber, “Ve eyalet enerji tedarikçileri NEWAG ve NIOGAS ağlarını genişlettikleri her yerde,” diye ekliyor.
“Biraz yalan söyle”
Yine Anadolu’dan gelen Arslan Kemal, “O zamanlar Türkiye iş bulma bürosunda Almanya’da, Hollanda’da, Belçika’da veya Avusturya’da çalışmak isteyip istemediğinizi seçebilirdiniz” diye hatırlıyor. Şu anda aranmakta olan tüm olası işlerin bir listesi vardı. “Fakat çoğu çiftçiydi, bu yüzden biraz yalan söylemek zorunda kaldık.” Ancak tıbbi kontroller sırasında kendisini “hayvan gibi” hissetti, bu yüzden ağırlık tartıldı ve dişleri muayene edildi.
Avusturya için avantaj: Almanya’da tıbbi gereksinimler çok daha katıydı ve yoğun talep nedeniyle “misafir işçilerin” çoğu sadece bekleme listelerine girdi. Bu nedenle Avusturya genellikle bir mola yeri olarak kullanılmıştır. Avusturya’da da bir kişinin kusursuz olması gerekiyordu ve nitelikli pozisyonlar için profesyonel uygunluk kontrol edildi.
Viyana’daki Südbahnhof’a gelen ilk “misafir işçiler” bando müziğiyle karşılandı.
Unterwurzacher, 1966’da Yugoslavya ile bir başka anlaşmanın imzalandığını, ardından 1970/71’de Tunus ile bir deneme anlaşmasının yapıldığını, “ancak bu resmi olarak sonuçlanmadı” diyor.
“Misafir işçiler” ayrıca yerel halkın yararına olan birçok yeni iş yarattı: “Göçmenler olmasaydı, Avusturyalılar arasındaki işsizlik o zamanlar çok daha yüksek olurdu.” Kimya fabrikalarında çalışmak özellikle zordu. Baden’de mühür üretimi yapan bir şirkette çalışan Kemal, “Bazıları altı saat sonra tamamen bembeyaz çıktı,” diyor, “zehirli bir ortamdı.” İşçilere içmeleri için süt verildi, ancak bazılarına daha sonra kanser teşhisi kondu.
Vardiyalı çalışma ve parça başı ücretler
Avusturyalılar çoğunlukla “daha iyi” ofis ve vasıflı işçi işlerine sahipken, göçmenler çoğunlukla sadece vasıfsız işlere veya popüler olmayan işlere sahipti. Vardiyalı, parça başı ve montaj hattında iş çok yorucu ve kirliydi, bazen endüstride sağlığa zararlıydı.
1971’de Tunus’tan gelen Abdelhamid Essid, Glanzstoff fabrikasındaki zamanından “Her gün dört ya da beş kişi aptal gözlerle eve gitti” diye hatırlıyor, “o zaman diğerleri de işi yapmak zorunda kaldı”. Genellikle sadece patron ve ustabaşı Avusturyalıydı, geri kalan herkes yurt dışındandı. 1984 yılına kadar salona klima ve havalandırma kurulmadı.
İlk aşamada, çok sayıda “misafir işçinin” kısa bir süre sonra işten uzak kaldığı, başka işlere geçtiği veya yurtdışına çıktığı sıklıkla oldu. Fırat, “İnsanlar daha fazla para kazanmak istedi” diyor. Sosyolog, örneğin Münih’teki Olimpiyat şantiyesinin “bir mıknatıs” olduğunu söylüyor.
Pasaportlara el konuldu
Şirketler “sözleşmenin ihlali” konusunda şikayette bulundular ve Ticaret Odası’ndan işe alım sabit oranlarını geri istediler. Gruber, diğer şeylerin yanı sıra Glanzstoff fabrikasına atıfta bulunarak, bazı durumlarda, şirketler “elçilik ve işçi konseyi işin içine girene kadar” misafir işçilerin pasaportlarını bile tuttu. Dosyalarda örneğin hamilelik veya uygunluk eksikliği nedeniyle yanlış işe alım hakkında da bilgi edinebilirsiniz.
Bu aşamada, örneğin Glanzstoff-Fabrik gibi şirketler şanslarını giderek daha fazla denediler ve örneğin Türkiye’ye personel alım görevlileri gönderdiler. Şirket doktoru tarafından yerinde muayene edildi ve listelere alındı. Kemal, “200, 300 kişi toplandı ve sonunda sadece birkaçı seçildi” diye hatırlıyor.
Rotasyon ilkesi şirketler yüzünden başarısız oluyor
Ancak uygulamada, Raab ve Olah arasında müzakere edilen anlaşmanın da tuzakları vardı. Unterwurzacher, planlı rotasyon ilkesinin, en azından “sürekli yeni işçi yetiştirmenin kendilerine zarar verdiği” işverenler yüzünden başarısız olduğunu açıklıyor. Kamu borsaları, işe alım yapan ülkelerden ek işçi almak için kullanılan kulaktan kulağa aktarıldı.
1960’ların başında öngörülen 47.000 “misafir işçi” yerine, on yılın sonunda Avusturya’da ortak ülkelerden 230.000 iyi bir işçi istihdam edildi. Çoğu, ekonomik refah zamanlarında kolayca çalışma izinlerine dönüştürülebilecek turist vizeleriyle geldi.
1970’lerin başında, kalış süresi sınırı artık bir sorun değildi bunun yerine, Avusturya’ya giderek daha fazla işe alınan işçi yerleşti. Yeni vatanda aileler yetişti, çocuklar doğdu ve geçim kaynakları sağlandı. Avusturya’nın kendi iradesi ve çıkarları nedeniyle fiilen bir göç ülkesi haline geldiği gerçeği sürekli olarak göz ardı edildi.
Kadınlara iş yok
Ancak pratikte sadece Avusturya’ya aileleriyle gelen kadın ve erkeklerin çalışmasına izin verilmiyordu. Unterwurzacher, “İnsanlar her zaman entegre olmadıklarından şikayet ettiler, ancak çalışmalarına da izin verilmedi,” diye vurguluyor. Kadınlar ancak iki yıl sonra iş başvurusunda bulunabiliyorlardı, “ama bu da güvenli değildi” diyor Kemal.
Ayrıca, yedek personel prosedürü olarak adlandırılan prosedür, iş aramayı daha da zorlaştırdı. Çünkü bir pozisyon için yerel başvurular varsa, kabul edilmeleri gerekiyordu. Öyle oldu ki genç bir Türk kadını Avusturya’da kuaför çıraklığını başarıyla tamamladı, ancak daha sonra yeterince Avusturyalı kuaför olduğu için iş bulamadı.
İşe alım 1970’lerde durdu
1973’te Avusturya’da “petrol fiyatı şoku” ile bir durgunluk aşaması başladı ve iç işgücü piyasasındaki ruh hali değişti. Unterwurzacher, “Ayrıca daha az kişiye ihtiyaç duyulduğu için, kilit nokta buydu,” diyor. İşe alımın dondurulmasıyla, yabancı işçi sayısını azaltmak ve aynı zamanda Avusturya’da halihazırda istihdam edilenleri kendi ülkelerine dönmeye ikna etmek için bir girişimde bulunuldu.
Ayrıca, oturma izni geçerli bir iş ilişkisiyle bağlantılıydı. Unterwurzacher, “Bu, konuk işçileri herhangi bir işi kabul etmeye zorladı” diye açıklıyor. Ayrıca, yeniden giriş daha zor hale getirildi. Fırat, “O zamanlar bir buçuk yıl tatile gitmedim” diyor. Ancak önlem işe yaradı: On yıl içinde, sendikaların talep ettiği gibi “misafir işçi” sayısı neredeyse yüzde 40 düştü.
Entegrasyon yerine tercüme
Göç, 1985 yılına kadar, esas olarak Doğu’nun açılması ve Yugoslav savaşı nedeniyle yeniden artmadı. “Misafir işçi modeli” 1980’lere kadar korundu. Bununla birlikte, bilim adamı pişmanlık duyuyor, işçilerin sosyal entegrasyonu tüm bu zaman boyunca “planlanmamıştı”. Çoğu durumda şirketler, çalışanlara Almanca dersi vermek yerine kendi tercümanlarını kullandılar.
İlk “misafir işçi çocuklar” da okullarda dil desteği almıyordu. Bu genellikle sadece kendini işine adamış öğretmenlerin inisiyatifi sayesinde oldu. 1970’lerin başından itibaren, pilot projeler olarak özel destek önlemleri uygulamaya konuldu, ancak bunlar yirmi yıl sonrasına kadar tüm zorunlu okulların müfredatına dahil edilmedi. Başlangıçta dili zar zor konuşan ve sabahtan akşama kadar çalışan ebeveynlerle, birçok çocuk büyük ölçüde kendi haline bırakıldı.
Özel [Engelliler] okula gitmek
Sonuç olarak, göçmenlerin torunları için özel bir okula nakledilme riski 1990’lara kadar yüksekti. Herzogenburg belediyesinde (St. Pölten bölgesi), Türkiye’de zorunlu eğitim gören 37 çocuktan 35’i bir okul yılında özel [Engelliler] okullara kaydoldu. Gruber, “Sırf Almancayı yeterince iyi konuşmadıkları için,” diye biliyor.
Sosyal geçirgenliğin düşük seviyesi ve “misafir işçi sistemi”nin sonuçları – güvencesiz ikamet olanakları, kalıcı geçici konaklamalarda yaşam, sıkışık yaşam koşulları ve yıllarca uyum koşullarının olmaması – engelli çocukların eğitim yollarını olumsuz etkilemiştir.
Artan “yabancı” korkusu
Buna ek olarak, Avusturya toplumunun büyük bir kısmı kendi ülkelerindeki “yabancılar” tarafından tehdit edildiğini hissetti. Kamusal söylemi eski ve yeni yabancı düşmanı klişeler şekillendirdi, başarılı bir birlikte yaşama ve nüfus grupları arasında bir değiş tokuş için kavram eksikliği vardı. 1990’larda Gruber bu nedenle St. Pölten’de karşılaşma festivalleri başlattı.
Ancak günlük yaşamda “misafir işçiler” defalarca ırkçılıkla karşı karşıya kaldı. Fırat, “Bir zamanlar bira içmeye gitmek istedik ve sahibi bizi kovdu” diyor. Polisi aradığında, yetkililer sadece “İşletmeci istemezse hiçbir şey yapamazsınız” dedi.
Entegrasyonda bir değişiklik
Politika oluşturmanın kademeli olarak sosyal ortaklardan İçişleri Bakanlığı’na kaymasıyla entegrasyona yönelik tutumlar ancak 1990’larda değişti. O zamandan beri, icat edilmesi gerektiğinden, entegrasyon politikası muazzam bir şekilde değişti ve gelişti. İlk nesil göçmenler için daha fazla eğitim beklentisinin olmaması gibi o zamanlar siyasette yapılan birçok hata bugün hala yansıtılıyor.
Bu konuyu tezinde inceleyen Unterwurzacher, “Fakat çok dillilik konusunu ele almakta hala zorlanıyoruz ve büyük çekincelerimiz var” diyor. Ayrıca, örneğin vatandaşlık söz konusu olduğunda, iç göç ve entegrasyon politikaları Avrupa genelinde hala çok kısıtlayıcıdır.
Yabancı işçiler, özellikle vasıflı işçi sıkıntısının olduğu zamanlarda potansiyel sunmaktadır. Unterwurzacher, geriye dönüp bakıldığında, bugün şunu söyleyebiliriz: “Misafir işçiler olmasaydı, 1960’lar ve 1970’lerdeki patlama olmazdı” diyor. İç ekonomi bu kadar gelişemezdi.| © DV Avrupa Medya Haber