Transkript
1 İSRAİL HAKKINDA GERÇEKLER IS RAE L İsrail in 60. Yıldönümü basımı
2 İSRAİL ENFORMASYON MERKEZİ Yayına hazırlayan: Ruth Ben-Haim (esas yayın 2003) Tasarım: Tsofit Tsachi Dizgi: Youval Tal Ltd. İstatistikler: Merkezi İstatistik Bürosu (aksi belirtilmiş olmadıkça) Ekonomi bölümünün metni: Moshe Felber Baskı: Keter Pres Kudüs, İsrail, 2008 Bu kitapçığın nüshaları İsrail in diplomatik misyonlarından veya internet üzerinde adresinden temin edilebilir.
3 İÇİNDEKİLER Tarih 5 Devlet 67 Toprak 93 Halk 125 Sağlık ve Sosyal Hizmetler 147 Eğitim 165 Bilim ve Teknoloji 185 Ekonomi 203 Kültür 243 Milletler Arasında 323
4
5 5 TARİH Kutsal Kitap Çağları 8 İkinci Tapınak Dönemi Sion a Dönüş 14 Yabancı Hâkimiyeti 21 İsrail Devleti 35 Barış Süreci 49 Önemli Tarihsel Olaylar 57
6 6 History
7 7 TARİH Yahudi halkının doğum yeri İsrail Toprağıdır (Eretz Yisrael). Orada, milletin uzun tarihinin önemli bir kısmı oluştu. Bunun iki bin yılı Kutsal Kitap ta anlatılır. Orada, onun kültürel, dini ve milli kimliği biçimlendi; ve yine orada, çoğunluk sürgüne gitmeye zorlandıktan sonra bile, onun fiziki varlığı yüzyıllar boyunca muhafaza edildi. Yeryüzünde dağınık halde yaşadığı uzun çağlar boyunca, Yahudi halkı bu Toprak ile bağını asla koparmadı ve unutmadı de İsrail Devletinin kurulmasıyla, yıl önce kaybedilmiş olan Yahudi bağımsızlığı yeniden kazanıldı. Eski günleri hatırla, birçok kuşağın yıllarını düşün (Tesniye 32:7) İsrail Kavimlerini gösteren açıklamalı bir geç-ortaçağ haritasından kesit R. Ben-Haim in mü-saadesiyle
8 8 Tarih KUTSAL KİTAP ÇAĞLARI Musa, Michelangelo nun heykeli, San Pietro, Vincoli, Roma Kurucu Atalar Yahudi tarihi, yaklaşık yıl önce (İ.Ö. 17. yüzyıl) kurucu atalar olan İbrahim, onun oğlu İshak ve torunu Yakup ile başladı. Mezopotamya da keşfedilen, İ.Ö yıllarına ait belgeler onların Kutsal Kitap ta anlatılan göçebe hayat tarzının çeşitli yönlerini kanıtlamaktadır. Tekvin Kitabında, Tek Tanrıya inanan bir halkın oluşmasını gerçekleştirmek için İbrahim in Kaldelilerin Ur şehrinden Kenan a nasıl çağrılmış olduğu anlatılır. Kenan da bir açlık baş gösterdiğinde, Yakup (İsrail), onun 12 oğlu ve onların aileleri Mısır a yerleştiler; burada onların soyundan gelenler köleleştirildi ve zorla çalıştırıldı. Çıkış ve Yerleşme 400 yıl süren kölelikten sonra, Kutsal Kitap taki anlatıma göre, halkını Mısır dan çıkarmak ve atalarına vaat edilmiş olan İsrail Toprağına geri götürmek için Tanrının seçmiş olduğu Musa tarafından İsrailliler hür-riyete götürüldü (İ.Ö asırlar). Sina çölünde 40 yıl boyunca do-laştılar, orada bir millet halinde birleştiler ve On Emri içeren ve onların tek tanrılı inancına şekil ve içerik veren Tevrat kitabını aldılar.
9 9 Mısır dan çıkış (yaklaşık İ.Ö. 1300) Yahudi halkının milli hafızası üstünde silinmez bir iz bıraktı ve evrensel bir hürriyet timsali oldu. Yahudiler her yıl, o zamanın olaylarını hatırlama vesilesi olan Pesah (Hamursuz), Şavuot ve Sukkot bayramlarını kutlar. Tanrı sizi kutsasın ve korusun; Tanrı aydın yüzünü size göstersin ve yardım-cınız olsun; Tanrı yüzünü size çevirsin ve size esenlik ver-sin. (Sayılar 6:24-26) Sonraki iki asır boyunca, İsrail Toprağının ço-ğunu fetheden İsrailliler çiftçi ve zanaatçı oldular; bunun ardından belli ölçüde bir ekonomik ve sosyal güçlenme yaşandı. Nispi barış dönemleriyle savaş zamanları arka arkaya geldi. Savaş zamanlarında halk, liderlik vasıfları yanında siyasi ve askeri becerilerinden dolayı seçilen, hâkimler diye bilinen liderlerin arkasında toplandı. Küçük Asya dan gelip Ak-deniz kıyısına yerleşmiş bir deniz halkı olan Filistinlilerin tehdidi karşısında bu kabile örgütlenmesinin yapısında var olan zayıflık, kabileleri birleştirecek ve iktidarın veraseten geçmesiyle mevkii kalıcı yapacak bir yöneticiye ihtiyaç doğmasına yol açtı. Kudüs te bulunmuş olan, rahiplik dua kitabını içeren, İ. Ö. 7. asırdan kalma bir gümüş tomarından küçük bir parça. İsrail Eski Eserler İdaresi
10 10 Tarih İ.Ö. 8. asırdan kalma, muhtemelen Kudüs teki Birinci Tapınak tan, üstünde eski İbrani dilinde bir yazı bulunan, başparmak büyüklüğünde, nar şeklinde fildişi kap. İsrail Müzesi, Kudüs Peygamberler: İlahi vahiy yeteneğiyle donatılmış oldukları düşünülen dini bilgeler ve karizmatik şahsiyetler, Kudüs ün yıkılmasından (İ.Ö. 586) bir asır sonraya kadar, krallık döneminde vaaz verdiler. Din, ahlak ve siyaset konuları hakkında kralların danışmanı olarak veya birey ile Tanrı arasındaki ilişkinin üstünlüğü çerçevesinde onların tenkitçileri olarak, peygamberler adalet gereğine göre hareket etmekte ve Yahudi milli Krallık İlk kral, Saul (yaklaşık İ.Ö. 1020), gevşek kabile örgütlenmesi ve onun halefi olan Davut yönetiminde tam bir krallığın kurulması arasındaki dönemde köprü vazifesi yaptı. Kral Davut (yaklaşık İ.Ö ), yakın krallıklar ile oluşturulan bir ittifaklar ağıyla ve Filistinlilerin kesin olarak yenilgiye uğratılması dahil başarılı askeri seferler yoluyla krallığını bölgede büyük bir kuvvet olarak yerleştirdi. Böylece, onun iktidarı Mısır hudutları ve Kızıl Deniz den Fırat kıyılarına kadar tanındı. Yurt içinde, 12 İsrail kabilesini tek bir krallık halinde birleştirdi ve başkent Kudüs ü ve krallığı ülkenin milli hayatının merkezine koydu. Kutsal Kitap geleneği Davut u bir şair ve müzisyen olarak tasvir eder. Zebur Kitabında bulunan bazı ayetler ona atfedilir. Davut un yerine oğlu Süleyman (yaklaşık İ.Ö ) geçti ve krallığı daha da güçlendirdi. Komşu krallıklar ile antlaşmalar yoluyla ve bunları siyasi motivasyonlu evlilikler ile takviye ederek, Süleyman krallığı için barışı sağladı ve onu çağın büyük güçleri arasında eşit duruma getirdi.
11 11 Yeni şehirler inşa eder, stratejik ve ekonomik önemi olan eski şehirleri güçlendirirken, bakır madenciliği ve maden ergitme gibi belli başlı sanayileri geliştirmek suretiyle ülke içinde refahı geliştirdi ve dış ticareti arttırdı. Kudüs deki Tapınağın inşa edilmesi onun başarılarını taçlandırdı. Bu tapınak Yahudi halkının milli ve dini hayatının merkezi haline geldi. Meseller Kitabı ve Neşideler Neşidesi, Kutsal Kitap ta Süleyman a atfedilir. hayatının ahlakı üzerine Bölünen Krallık Süleyman yönetiminin sonlarında, onun iddialı projeleri için ağır bedel ödemek zorunda kalan halkın arasında memnuniyetsizlik vardı. Aynı zamanda, kendi güçlü tefsirler çıkarmaktaydı. Onların vahiyleri ilham dolu nazım ve şiir kitaplarında kaydedildi ve bunların birçoğu Kutsal Kitabın bir parçası oldu. kabilesine imtiyazlı muamele edilmesi Peygamberlerin kalıcı, diğer kabileleri gücendirdi. Bu sebeple, evrensel çekiciliği onların krallık ile kabile ayrılıkçıları arasında insani değerler hakkında köklü bir tarzda büyüyen bir husumet ortaya çıktı. dü-şünmeye çağrı yapmasından Süleyman ın ölümünden (İ.Ö. 930) sonra çıkan isyan neticesinde, kuzeydeki 10 gelir. İyilik yapmayı öğrenin, kendinizi doğruluğa adayın; haksızlığa kabile krallıktan ayrıldı ve ülke, İsrail uğrayanlara yardım edin, adında bir kuzey krallığı ve Yahuda adlı, yetimin haklarını koruyun; Yahuda ve Bünyamin kabilelerinin arazisi dulun hakkını savunun üzerinde bir güney krallığı şeklinde ikiye (İşaya 1: 17) gibi sözler insanlığın sosyal adalet bölündü. peşindeki arayışını beslemeye Samiriye deki başkentiyle İsrail Krallığı devam etmektedir.
12 12 Tarih Megiddo dan, üzerinde Yeroboam ın hizmetkârı Şima ya yazıt bulunan mühür İsrail Eski Eserler İdaresi yönetimi altında 200 yıldan daha uzun sürdü. Yahuda Krallığı ise, Davut un soyundan gelen eşit sayıda kralların eliyle 400 yıl boyunca Kudüs den idare edildi. Asur ve Babil imparatorluklarının genişlemesi sonucunda ilk olarak İsrail ve daha sonra Yahuda dış hâkimiyet altına girdi. İsrail Krallığı (İ.Ö. 722 yılında) Asurlular tarafından ezildi ve onun halkı sürgüne ve unutulmaya sürüklendi. Yüz sene kadar sonra, Yahuda Krallığını fetheden Babil halkın çoğunu sürgün etti, Kudüs ü ve Tapınağı tahrip etti (İ.Ö. 586). İlk Sürgün (İ.Ö ) Babil istilası İlk Tapınak dönemini sona erdirdi, fakat Yahudi halkının İsrail Toprağıyla bağlantısını kesmedi. Babil nehirleri kenarında oturarak, Yahudiler vatanlarını hatırlamaya yemin ettiler: Ey Kudüs, seni unutursam, sağ elim işlemez olsun. Seni hatırlamazsam, seni en yüksek sevincimin üstünde tutmaz isem, dilim damağıma yapışsın (Mezmurlar 137:5-6). İlk Tapınağın yıkılmasından (İ.Ö. 586) sonra olan Babil e sürgün ediliş Yahudi Diasporasının başlangıcını teşkil etti. Orada, Yahudilik anavatanın dışında bir dini çerçeve ve
13 13 hayat tarzı geliştirmeye başladı, böylece halkın milli devamlılığı ve manevi kimliği temin edildi, bir millet olarak onun geleceğini korumak için yeterli hayatiyet kazandırıldı. Babil nehirleri üzerinde, E.M. Lilien
14 14 Tarih İKİNCİ TAPINAK DÖNEMİ SİON A GERİ DÖNÜŞ Ahasuerus- Serhas, Persepolis te bir sara-yın duvarları üzerinde rölyef şeklinde tasvir edilmiş, büyük Pers krallarından biri. Pers ve Helenistik Dönemler (İ.Ö ) Babil imparatorluğunu fetheden (İ.Ö. 538) Pers Kralı Keyhüsrev in emriyle, kadar Yahudi, Davut un soyundan gelen Zerubbabel öncülüğünde, İsrail Toprağına ilk geri dönüş için yola çıktılar. Bir asırdan daha kısa bir zaman sonra, Yazıcı Ezra öncülüğünde ikinci geri dönüş yapıldı. Bundan sonraki dört asır boyunca, Yahudiler, önce Pers hakimiyeti (İ.Ö ) ve sonra Helenistik (Ptolemaik ve Selefki) hakimiyet (İ.Ö ) altında farklı derecelerde özyönetime sahip oldular. Ezra nın öncülüğünde Yahudilerin vatana geri dönüşü, İlk Tapınağın yeri üzerinde İkinci Tapınağın inşa edilmesi, Kudüs duvarlarının yeniden tahkim edilmesi ve Yahudi halkının yüksek dini ve adli makamı olarak Knesset Hagedolah (Büyük Meclis) in kurulması İkinci Tapınak döneminin başlangıcını teşkil etti. Pers İmparatorluğunun sınırları içinde, Yahuda milletinin başkanlığı Kudüs deki yüksek rahip ve yaşlılar meclisine verilmişti.
15 15 Makedonyalı Büyük İskender tarafından fethedilen antik dünyanın bir parçası olarak (İ.Ö. 332), İsrail Toprağı, Suriye merkezli Selefkilerin hâkimiyeti altında bir Yahudi teokrasisi olmaya devam etti. Yunan kültür ve geleneklerini bütün nüfusa dayatma gayreti kapsamında Yahudilerin kendi dinlerini icra etmesi yasaklanıp onların Tapınağı ihlal edilince, Yahudiler isyan ettiler (İ.Ö. 166) Hasmon Sülalesi (İ.Ö ) Rahip sınıfına mensup olan Hasmon ailesinden Mattathias ve daha sonra onun oğlu Makabi Yahuda öncülüğünde, Yahudiler isyanı başlattıktan sonra Kudüs e girdiler ve Tapınağı temizlediler (İ.Ö. 164). Bu olaylar her yıl Hannuka bayramıyla yâd edilir. Başka Hasmon zaferlerinin ardından (İ.Ö. 147), Selefkiler, yeni adı Yahudiye olan İsrail Toprağına tekrar özerklik verdiler ve, Selefki krallığının çökmesiyle (İ.Ö. 129), Yahudilerin bağımsızlığı elde edildi. 80 yıl kadar süren Hasmon sülalesinin yönetimi altında, krallığın sınırları Süleyman devrindeki sınırlara yaklaştı, Yahudi idaresi altında siyasi birlik pekiştirildi ve Yahudi hayatı ilerleyip gelişti. Masada: Kudüs ün tahrip edilmesinden sağ kurtulmuş olan kadar Yahudi erkek, kadın ve çocuk, Kızıl Deniz yakınında bir dağın tepesinde bulunan, Kral Herod un Masada adlı saray binasını işgal ve tahkim edip, onları buradan çıkarmak için Romalıların birçok girişimlerine karşı üç yıl direndiler. Romalılar en sonunda Masada yı ele geçirdiklerinde, burayı savunan insanlar ve onların aileleri köle olmaktansa kendi elleriyle ölmeyi seçmişlerdi.
16 16 Tarih Roma da Titus Kemeri üzerindeki Menora
17 17 Çağlar Boyunca Menora Altın Menora (yedi kollu bir şamdan) eski Kudüs de Kral Süleyman ın Tapınağında önemli bir tören nesnesiydi. Bu şamdan, çağlar boyunca, sayısız yerlerde ve çeşitli biçimlerde Yahudi mirası ve geleneğinin bir timsali olarak hizmet etmiştir. İ.Ö. birinci asırdan bir Hasmon sikkesi üzerindeki Menora (İsrail Eski Eserler İdaresi) Kudüs ün Yahudi Mahallesinde bulunmuş olan, İ.S. birinci asırdan iki kırık alçı parçası üzerindeki Menora (İsrail Keşif Derneği) Eriha da asırdan kalma bir sinagogun mozaik zemininde görünen Menora (İsrail Eski Eserler İdaresi) Knesset yakınında, Benno Elkan tarafından yapılmış Menora (Devlet Basın Ofisi / F. Cohen (aşağıda kısaca DBO))
18 18 Tarih İkinci Tapınak Döneminde Kudüs modeline göre yapılmış Herod Tapınağı Kudüs teki Holy Land Hotel in müsaadesiyle Halaka, Kutsal Kitap sonrası çağlardan beri dünyanın her yerinde Yahudi hayatına rehberlik etmiş olan kanundur. Hem kişiler arası ilişkilerde, hem de ayinlerde, Ya-hudilerin dini vecibeleriyle ilgili olup insan davranışının hemen her veçhesini kapsar doğum ve evlenme, sevinç ve keder, ziraat ve ticaret, ahlak ve ilahiyat. Kökleri Kutsal Kitapta olan bu kanunun otoritesi, (210 yılı civarında yazılı hale getirilmiş olan) Sözlü Yasanın ilk yazılı derlemesi olan Mişna yı ve Roma Hâkimiyeti (İ.Ö. 63- İ.S. 313) Romalılar bölgedeki esas kuvvet olarak Selefkilerin yerine geçtiklerinde, Hasmon kralı II. Hyrcanus a Damaskus un Romalı valisi altında sınırlı bir yetki verdiler. Yahudiler yeni rejime karşı hasmane bir tavır içindeydi ve bunu izleyen yıllarda sık sık ayaklanmalar görüldü. Mattathias Antigonus tarafından Hasmon sülalesinin eski şanını geri getirmek için son bir teşebbüs yapıldı, fakat onun yenilmesi ve öldürülmesiyle Hasmon idaresi son buldu (İ.Ö. 40) ve İsrail Toprağı Roma İmparatorluğunun bir eyaleti haline geldi. İ.Ö. 37 yılında, II. Hyrcanus un damadı olan Herod, Romalılar tarafından Yahudiye Kralı tayin edildi. Ülkenin iç işlerinde kendisine hemen hemen sınırsız bir yetki verilmiş olan Herod, imparatorluğun doğu kısmındaki en güçlü monarklardan biri haline geldi. Yunan-Roma kültürünün büyük bir hayranı olan Herod çok kapsamlı bir inşaat programı başlattı. Bu programın kapsamında, Kayseriye ve Sebaste kentleri ve Herodium ile Masada kaleleri bulunuyordu. Aynı zamanda, Tapınağı kendi çağının en görkemli yapılarından biri olarak yeniden tasarladı.
19 19 Fakat birçok başarılarına rağmen, Herod onun Yahudi uyruklarının güveni ve desteğini kazanamadı. Herod un ölümünden (İ.Ö. 4) on yıl sonra, Yahudiye dolaysız Roma idaresi altına girdi. Yahudi hayatının Roma tarafından gitgide daha çok baskı altına sokulmasına karşı büyüyen öfke, yer yer şiddet hareketlerine yol açtı. Sonunda bunlar tırmanarak İ.S. 66 yılında tam bir isyan patlak verdi. Titus başkanlığındaki üstün Roma kuvvetleri isyanı bastırıp Kudüs ü yerle bir ettiler (İ.S. 70) ve Masada kalesindeki son Yahudi mevziini bozguna uğrattılar (İ.S. 73). Kudüs ün ve İkinci Tapınağın bütünüyle tahrip edilmesi Yahudi halkı için çok ağır bir felaketti. Çağın tarihçisi Josephus Flavius a göre, yüz binlerce Yahudi şehrin kuşatılmasında ve ülkenin başka yerlerinde can verdi ve binlercesi köle olarak satıldı. Şimon Bar Koçba isyanından (İ.S. 132) sonra Kudüs ve Yahudiye nin geri alınmasıyla kısa bir Yahudi egemenliği dönemi yaşandı. Yine de, Romalıların üstün kuvveti dikkate alındığında, akıbet mukadderdi. Üç yıl sonra, Roma âdetine uygun olarak, Kudüs boyunduruğa koşulmuş öküzlerle sürüldü, Yahudiye nin adı Palaestina olarak, bunun bir açıklaması olan Gemara yı içine alan, (400 yılı civarında tamamlanmış olan) Yahudi kanun ve töresinin bir toplamı mahiyetindeki Talmud üzerine dayanır. Halakha ile ilgili pratik rehberlik sağlamak için, birinci ve ikinci asırlardan itibaren din alimleri tarafından sistematik özetler yazıldı. Bunlar arasında en yetkin olan kitap, 16. asırda Safed (Tzfat) şeh-rinde Joseph Caro tarafından yazılmış olan Shulhan Arukh adlı eserdir.
20 20 Tarih Kudüs ün adıysa Aelia Capitolina olarak değiştirildi. İ.S. 70 yılında Kudüs ün imha edilmesinden sonra Romalılarca basılan sikke; üzerinde IVDAEA CAPTA (Yahudiye alındı) yazısı var. İsrail Eski Eserler İdaresi İkinci asırdaki Bar Koçba İsyanının üçüncü yılında basılmış Tetradrahma; üstünde Simeon/Kudüs ün Hürriyeti Uğruna yazısı var İsrail Eski Eserler İdaresi Tapınak imha edilmiş ve Kudüs tamamen yakılmış olsa da, Yahudiler ve Yahudilik hayatta kalmayı başardılar. Yüksek hukuki ve adli kurum olan Sanhedrin (Knesset Hagedolah ın devamı) Yavneh te (İ.S. 70) ve daha sonra Tiberias ta toplandı. Tapınağın ve devletin birleştirici çerçevesi olmaksızın, geriye kalan küçük Yahudi cemaati, zaman zaman geri dönen sürgünlerin de takviyesiyle, gitgide toparlandı. Kurumsal ve toplumsal hayat yenilendi, rahiplerin yerine hahamlar geçti ve Capernaum, Korazin, Bar am, Gamla ve başka yerlerde bulunan sinagog kalıntılarının gösterdiği gibi, sinagog Yahudi topluluklarının odağı haline geldi. Halaka (Yahudilerin dini yasası) onlar arasındaki ortak bağ olarak hizmet etti ve nesilden nesile aktarıldı.
21 21 YABANCI HÂKİMİYETİ Bizans İdaresi ( ) İmparator Konstantin tarafından Hıristiyanlığın kabul edilmesi (313) ve Bizans İmparatorluğunun kurulmasının ardından, 4. asrın sonuna gelindiğinde, İsrail Toprağı esas itibariyle bir Hıristiyan ülkesi haline gelmişti. Kudüs, Bethlehem ve Celile deki kutsal Hıristiyan alanlarında kiliseler inşa edildi, ülkenin birçok yerinde manastırlar kuruldu. Yahudiler, eskiden sahip oldukları nispi muhtariyetten ve resmi makamlarda bulunma hakkından mahrum edildiler ve Tapınağın matemini tutmak için yılın bir günü (Tişa B av Av ayının dokuzuncu günü) hariç, Kudüs e girmeleri yasaklandı. Kutsal Mezar Kilisesi I. Sztulman 614 yılındaki Pers istilasına Yahudiler kurtuluş ümidiyle destek oldular. Buna karşılık olarak, kendilerine Kudüs ün idaresi verildi. Bu ara dönem üç yıl kadar devam etti. Sonra, şehri tekrar ele geçiren Bizans ordusu (629) Yahudi cemaatini yine dışarıya attı. Somunlar ve Balıkların Çoğalması Kilisesinin zemininde beşinci asır mozaiği İsrail Eski Eserler İdaresi
22 22 Tarih Arap İdaresi ( ) Kudüs de Tapınak Tepesi (Harem-üş Şerif) üzerinde 7. asırda Emevi Halifesi Abdülmelik tarafından inşa edilen Kubbetüssahra (Kaya Kubbesi) I.Sztulman İsrail Toprağının Araplarca fethi Muhammed in ölümünden (632) dört yıl sonra gerçekleşti ve Şam dan, daha sonra Bağdat ve Mısır dan halifelerin yönetmesiyle dört asırdan daha uzun sürdü. Başlangıçta, Kudüs de Yahudilerin yerleşmesi tekrar başladı ve Yahudi cemaatine mutat olarak zimmî (korunan gayri Müslim) statüsü verildi. Bu statü, kişi başına ve toprak üzerinden alınan özel vergiler karşılığında, onların canlarını, mallarını ve ibadet hürriyetini teminata bağlıyordu. Ancak, daha sonra gayri Müslimlere karşı yürürlüğe konulan kısıtlamalar (717) Yahudilerin kamu hayatını, dini ayinlerini ve hukuki statülerini etkilemeye
23 23 başladı. statülerini etkilemeye başladı. Tarım arazisi üzerine ağır vergiler konulması birçok Yahudiyi kırsal alanlardan şehirlere göç etmeye zorladı. Orada durumları pek iyileşmediği gibi, artan sosyal ve ekonomik ayrımcılık nedeniyle kimileri de ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. On birinci asrın sonuna gelindiğinde, İsrail toprağındaki Yahudi cemaati önemli derecede azalmış, teşkilatlanma ve dini açılardan bir arada durma yeteneğini kısmen kaybetmişti. Haçlılar ( ) Papa II. Urban ın çağrısına uyarak, Kutsal Toprağı kâfirlerden kurtarmak için Avrupa dan gelen Haçlılar bundan sonraki 200 yıl boyunca ülkeye hâkim oldular. Temmuz 1099 da, beş hafta süren bir kuşatmadan sonra, İlk Haçlı Seferinin şövalyeleri ve bunların ayaktakımı ordusu Kudüs ü zapt etti, şehrin Hıristiyan olmayan halkının çoğunu kıyımdan geçirdi. Sinagoglarında barikat kuran Yahudiler kendi mahallelerini müdafaa ettiler, fakat sonunda yakılarak öldürüldü veya köle yapılıp satıldılar. Bundan sonraki on yıllar boyunca, Haçlılar, kısmen antlaşma ve sözleşmeler yoluyla, fakat genellikle kanlı askeri zaferler yoluyla, iktidarlarını ülkenin geri kalanına yaydılar. Haçlıların Latin Krallığı esas olarak tahkim edilmiş şehirlere ve kalelere kapanmış olan fetihçi bir azınlığın yönetimiydi. Kudüs ün Haçlı Kralının mührü İsrail Eski Eserler İdaresi Haçlılar Avrupa dan ulaşım güzergâhlarını açınca, Kutsal Toprağa hac ziyaretleri yaygın hale geldi ve
24 24 Tarih aynı zamanda, gitgide artan sayıda Yahudi kendi vatanlarına dönmeye gayret ettiler. Bu döneme ait belgelere göre, Fransa ve İngiltere den 300 Haham bir grup halinde geldiler, bunlardan kimileri Akra (Akko), kimileri de Kudüs e yerleşti. Selahaddin komutasında bir Müslüman ordusu tarafından Haçlıların mağlup edilmesinden sonra (1187), Yahudiler tekrar bir ölçüde hürriyete kavuştular; buna Kudüs de yaşama hakkı dahildi. Selahaddin in ölümünden (1193) sonra Haçlılar ülkede tekrar bir mevzi kazanmış olsalar da, onların varlığı tahkim edilmiş bir kaleler şebekesiyle sınırlı kaldı. Mısır da iktidara gelmiş Müslüman bir askeri sınıf olan Memluklar tarafından kesin bir yenilgiye uğratılan (1291) Haçlıların ülkedeki hâkimiyeti sona erdi. Memluk İdaresi ( ) Memlukların idaresi altındaki ülke Şam dan yönetilen durgun bir eyalet haline geldi. Yeni haçlı seferleri korkusuyla Akra, Yafa ve başka limanlar tahrip edildi ve hem deniz ticareti, hem de kara ticareti kesintiye uğradı. Orta Çağların sonuna gelindiğinde ülkenin şehirleri neredeyse harabe halindeydi, Kudüs ün çoğu terk edilmişti, küçük Yahudi cemaati fakirlik içindeydi. Memluk idaresinin gerileme döneminde, siyasi ve iktisadi buhranlar, veba salgınları, çekirgeler ve tahrip edici depremler yüzünden durum iyice kötüleşmişti.
25 25 Osmanlı İdaresi ( ) 1517 deki Osmanlı fethinden sonra, Toprak dört bölgeye ayrıldı; bunlar idari bakımdan Şam eyaletine bağlıydı ve İstanbul dan yönetiliyordu. Osmanlı döneminin başında, esas olarak Kudüs, Nablus (Şeçem), Hebron, Gazze, Safed (Tzfat) şehirlerinde ve Celile köylerinde olmak üzere, ülkede kadar Yahudi aile yaşıyordu. Cemaat her zaman burada yaşamış olan Yahudilerin soyundan gelenler ve ayrıca Kuzey Afrika dan ve Avrupa dan göç etmiş Yahudilerden oluşuyordu. Kanuni Sultan Süleyman ın ölümüne (1566) kadar düzgün hükümet idaresi iyileşmeler getirdi ve Yahudilerin göçünü teşvik etti. Yeni gelenlerden bazıları Kudüs de yerleşti, fakat çoğunluk Safed şehrine gitti. Orada, 16. asrın ortasına gelindiğinde, Yahudi nüfus civarına yükselmiş ve şehir canlı bir tekstil merkezi ve yoğun entelektüel faaliyetin odağı haline gelmişti. Bu dönemde, Kabala (Yahudi gizemciliği) araştırmaları gelişti ve Şulhan Arukh ta derlenmiş olduğu şekliyle Yahudi hukukunun çağdaş açıklamaları Safed deki araştırma evlerinden bütün Diaspora da yayıldı. Osmanlı idaresinin niteliğinde tedricen bir gerileme olmasıyla, ülke yaygın şekilde ihmale uğradı. Toprağın büyük kısmı, 18. asrın sonuna gelindiğinde, uzakta oturan toprak ağalarının mülkiyetindeydi ve yoksullaşmış kiracı çiftçiler tarafından işletiliyordu.
26 26 Tarih Vergilendirme keyfi olduğu kadar felç ediciydi. Celile ve Karmel dağ sırasının büyük ormanları yok edildi; bataklık ve çöl tarım arazilerini işgal etti. Çağdaş Dönemler 19. asırda, ortaçağ geriliği tedrici olarak yerini ilk ilerleme işaretlerine bırakmaya başladı. Genellikle misyoner faaliyetleri yoluyla, çeşitli Batılı güçler mevzi kazanmak için uğraşıyorlardı. İngiliz, Fransız ve Amerikalı bilim adamları Kutsal Kitap arkeoloji çalışmalarına giriştiler; Britanya, Fransa, Rusya, Avusturya ve Birleşik Yahudi halkının milli kurtuluşhareketi Devletler Kudüs te konsolosluklar olan Siyo- açtılar. Avrupa dan düzenli olarak nizm, adını, İsrail Toprağı ve Kudüs için geleneksel olarak kullanılan Sion kelimesinden alır. buharlı gemi seferleri başladı; posta ve telgraf bağlantıları tesis edildi; Kudüs ve Yafa şehirlerini birbirine bağlayan ilk karayolu yapıldı. Süveyş Kanalının açılmasıyla, üç kıtanın ticareti için bir Siyonizmin ana fikri Yahudi halkının kendi ata kavşak noktası olarak İsrail Toprağının yeniden doğumu hızlandı. toprağında yeniden doğması asırlar boyunca Diaspora daki Yahudi varlığının ayrılmaz bir parçasını teşkil etmiş olan, İsrail Toprağına duyulan sürekli hasret ve derin bağlılıkta yatmaktadır. Böylece, ülke Yahudilerinin durumu yavaş yavaş düzeldi ve sayıları önemli derecede arttı. Asrın ortalarında, Kudüs ün duvarlı şehri içindeki aşırı nüfus şartları, yahudileri, duvarların dışındaki ilk mahalleyi kurmaya (1860) ve sonraki çeyrek asır içinde buna yedi
27 27 tane daha yeni mahalle eklemeye sevk etti. Bunlar yeni şehrin çekirdeğini oluşturuyordu yılına gelindiğinde, Kudüs te genel bir Yahudi çoğunluk vardı. Ülkenin her yerinde tarım arazisi satın alındı; yeni kırsal yerleşmeler kuruldu; ve uzun zamandır ayin ve edebiyat ile kısıtlı olmuş İbrani dili canlandırıldı. Siyonist hareketin kurulması için sahne hazırlandı. Göç Siyonizm güdüsüyle ve, Dışişleri Bakanı Lord Balfour tarafından ifade edildiği gibi (1917), Yahudi Siyonist özlemlerine Britanya nın sempati göstermesinin teşvikiyle, 1919 ve 1939 yılları arasında Yahudi Toprağına art arda göçmen dalgaları ulaştı. Bunlardan her biri, gelişmekte olan Yahudi cemaatinin farklı veçhelerine katkıda bulundu ve 1923 arasında, çoğu Rusya dan olmak üzere, gelen kadar Yahudi ileriki yıllarda cemaatin karakterini ve organizasyonunu kuvvetli biçimde etkiledi. Bu öncüler, kapsamlı bir sosyal ve ekonomik altyapının temellerini attı, tarımı geliştirdi, kendilerine özgü kırsal yerleşme cemaat ve kooperatif biçimleri kibutz ve moşav tesis ettiler, Theodor Herzl Herzl Central Merkezi Zionist Siyonist Archives Arşivi Politik Siyonizm, Doğu Avrupa da Yahudilerin devamlı olarak baskı ve zulüm görmesine ve Batı Avrupa daki çağdaşlaşma hareketinin Yahudiler açısından gitgide hayal kırıklığı yaratmasına bir cevap olarak doğdu. Batı Avrupa daki çağdaşlaşma hareketi ne ayrımcılığa son vermiş, ne de Yahudilerin yerel toplumlarla bütünleşmesini sağlamıştı. Siyonizm, resmi ifadesine, İsviçre nin Basel şehrinde
28 28 Tarih Theodor Herzl öncülüğünde toplanan Birinci Siyonist Kongre de Siyonist Teşkilatın kurulmasıyla (1897) kavuştu. Siyonist hareketin programı, Yahudilerin İsrail Toprağına geri dönmesini teşvik etmeye, Yahudi milli hayatının sosyal, kültürel, ekonomik ve politik canlanmasını hızlandırmaya ve tarihi vatanlarında, Yahudiler için, baskı ve zulümden uzak yaşayıp kendi hayatlarını ve kimliklerini geliştirebilecekleri, milletlerarası tanımaya sahip, hukuken güvence altına alınmış bir yurt temin etmeye yönelik, hem ideolojik, hem de pratik unsurlar içeriyordu. Sir Herbert Samuel, first Filistin de British High ilk Britanya Commissioner Yüksek Temsilcisi for Palestine konutlar ve karayolları inşa edilmesi için işgücünü sağladılar ve 1932 arasında esas itibariyle Polonya dan gelen kişinin ülkeye göç etmesi şehir hayatının gelişmesinde ve zenginleşmesinde çok etkili oldu. Bu göçmenler çoğunlukla Tel Aviv, Hayfa ve Kudüs te yerleştiler, bu şehirlerde küçük işletmeler, inşaat firmaları ve hafif sanayi tesis ettiler. Almanya da Hitler in iktidara gelmesinden sonra 1930 larda, İkinci Dünya Savaşından önceki son büyük göç dalgasıyla kadar insan geldi. Çoğu profesyonel ve akademik kişiler olan bu yeni gelenler Batı ve Orta Avrupa dan ilk geniş ölçekli göç hareketini oluşturdu. Bu kişilerin almış oldukları eğitim, sahip oldukları vasıflar ve tecrübe, iş hayatında standartları yükseltti, kentsel ve kırsal şartları iyileştirdi ve toplumun kültürel hayatını geliştirdi. Yönetim Britanya manda idaresi makamları, Yahudi ve Arap toplumlarına, kendi iç
29 29 işlerini yürütme hakkı verdiler. Yişuv olarak bilinen Yahudi toplumu, bu hakkı kullanarak, partilerin temsiline dayalı bir özyönetim organı seçti (1920). Bu organ, faaliyetlerini gözden geçirmek ve onun politika ve programlarını uygulayacak Milli Konseyi (Va ad Leumi) seçmek için her yıl toplandı. Yerel kaynaklar yoluyla ve dünya Yahudilerinin topladığı fonlarla finanse edilen, ülke çapında yayılmış bir eğitim, din, sağlık ve toplum hizmetleri şebekesi geliştirildi ve idame edildi de manda belgesinde öngörüldüğü gibi, Yahudi halkını Britanya makamlarına, yabancı hükümetlere milletlerarası kuruluşlara karşı temsil etmek için bir Yahudi Ajansı teşkil edildi. Ekonomik Kalkınma Manda yönetiminin otuz yılı boyunca, tarım geliştirildi; fabrikalar kuruldu; ülkenin her yerinde yeni yollar inşa edildi; Ürdün Nehrinin suları elektrik üretimi için kullanıldı; Ölü Denizin mineral potansiyeli değerlendirildi. İşçilerin refahını ilerletmek ve sanayi sektöründe kooperatifler kurarak ve tarımsal yerleşmeler için pazarlama hizmetleri yoluyla istihdam sağlamak için Histadrut (Genel Sendikalar Federasyonu) kuruldu (1920). Sdomm Potas Fabrikasının buharlaştırma havuzları DBO / Z. Kluger Kültür Günden güne, İsrail Toprağındaki Yahudi toplumuna özgü bir kültürel hayat ortaya çıkıyordu. Profesyonel okullar ve stüdyoların kurulmasıyla sanat, müzik ve dans
30 30 Tarih Britanya mandası döneminde üç Yahudi yeraltı hareketi faaliyet gösterdi. Bunlardan en büyük olan, Yahudi nüfusun güvenliğini korumak için bir milis teşkilatı olarak Yahudi toplumu tarafından 1920 yılında kurulan Haganah adındaki hareketti. Bu teşkilat, 1930 ların ortalarından itibaren, Arap saldırılarına karşı misilleme yaptı ve Yahudi göçüyle ilgili Britanya kısıtlamalarına karşı kitle gösterileri ve sabotaj eylemleriyle cevap verdi de kurulan Etzel adındaki teşkilat daha radikal bir tavrı benimsedi ve hem tedricen gelişiyordu. Galeriler ve salonlar, zevk sahibi bir toplumun izlediği sergiler ve gösteriler için mekân temin ediyordu. Yeni bir oyunun açılışı, yeni bir kitabın çıkması veya yerel bir ressamın bir retrospektif sergisi, basında derhal inceleme altına alınıyor, kahvehanelerde ve sosyal toplantılarda canlı tartışma konusu oluyordu. İbrani dili, İngilizce ve Arapça yanında, ülkenin bir resmi dili olarak tanındı ve belgeler, madeni paralar ve pullar üzerinde, ayrıca radyo yayınlarında kullanıldı. Yayıncılık büyük bir artış gösterdi ve ülke dünyada İbrani edebiyat faaliyetinin merkezi oldu. Çeşitli türlerde tiyatrolar kapılarını coşkulu izleyicilere açtılar, orijinal İbranice oyunlar yazmak için ilk girişimler yapıldı. Yahudi milli canlanışına ve cemaatin ülkeyi yeniden inşa etme gayretlerine Arap milliyetçileri güçlü bir biçimde karşı koydular yılındaki Hebron Katliamı, ayrıca Yahudi nakliye araçlarının
31 31 taciz edilmesi, tarlalar ve ormanların yakılması dahil, herhangi bir tahrik olmaksızın Yahudi nüfusa karşı düzenlenen saldırılarda olduğu gibi, Arap milliyetçilerinin öfkesi yoğun şiddet dönemleri halinde patladı. Siyonist faaliyetin ilk yıllarında, Araplar ile diyalog kurma girişimleri sonuçta başarısız oldu ve böylece Siyonizm ve Arap milliyetçiliği potansiyel olarak patlayıcı bir durumda kutuplaştılar. Britanya, iki milli hareketin karşıt hedeflerini dikkate alarak, ülkenin, biri Yahudi ve biri Arap olmak üzere, iki devlete bölünmesini, bunların bir ekonomik birlik içinde birbirine bağlanmasını tavsiye etti (1937). Yahudi liderliği bölünme fikrini kabul etti ve bu teklifin çeşitli veçheleri ni yeniden formüle etmek üzere Britanya hükümetiyle müzakere etmesi için Yahudi Ajansına yetki verdi. Araplar ise herhangi bir bölünme planına kesin olarak karşıydılar. Yahudilere karşı devam eden geniş ölçekli Arap isyanları sonucunda, Britanya (Mayıs 1939) Yahudi göçleri üzerine sert kısıtlamalar getiren bir kararname çıkardı. Bu kararname çıkarılırken, Avrupa Yahudilerinin Nazi zulmüne karşı bir sığınma yerinden mahrum edileceği dikkate alınmadı. Bir yeraltı savunma teşkilatının bir üyesi tüfekleri saklarken (1947) DBO / H. Pinn Arap, hem de Britanya hedeflerine karşı bağımsız eylemler başlattı. En küçük ve en militan grup olan Lehi 1940 ta kuruldu. Haziran 1948 de İsrail Savunma Kuvvetleri nin kurulmasıyla bu üç teşkilat dağıtıldı.