

http://www.milliyet.com.tr/ozel/kitap/030306/portre.html


kadın kalem cemre
"Hayat emekçisi" dediği cinsin çok özel bir kadını Sevgi Soysal.
İletişim Yayınları Sevgi Soysal külliyatını yeniden basıyor. Everest
Yayınları'ndan da biyografisi çıktı. Sevgi Soysal'a sevgiyle...
BU YAZI, Sevgi Soysal'ın edebiyatını, edebi formlar açısından
yepyeni bir bakışla ışıtmak ya da bilinen pırıltılarını temize çekmek
amacıyla yazılmadı. Cemre çoktan düştü çünkü. Soysal'ı beraberinde
getirdiği bahar, yaza evrilmeden kaybettik. Geriye kitapları kaldı,
40 yıllık ömrünü paylaştığı, yazdığı, yaşadığı kadınlar... Kendisinin
çok özel ve farklı kadınlığı... Sanki lise bittikten yıllar sonra
sınıf arkadaşlarıyla bir kır kahvesinde buluşur gibi yazdım, eksiklerle,
eskilerle, 'kadın ve yazar' Sevgi Soysal'ı, Sevgi Soysal kadınlarını...
Böyle ve hepsi bu işte. Yüklü anlamları sırtlayan satırlar yok.
Üfürükten teyyare edebi aforizmalar... Eleştirinin haddimi aşacak
bileyli bıçağı da... Sevgi Soysal'ın kadınları buluştuk, o kadar.
İtiraf etmeli; hiç kolay değildi. Yazı konusu olan, daha '60'lı
yıllarda hem ideolojik hem cins bilinci gelişmiş, var oluşunun hayatla
- düzenle değil - oryantasyonu için bireysel ve toplumsal kaygılar
taşımış bir kadındı. Öyle oturup bir avazda yazamayacağınız türden.
Seven, sevilen, sevişen, bırakabilen, gitmelerini de dönmelerini
de anlamlı kılabilen, şefkatiyle gücü birbirine sırıtmayan, duyarlılığı
ağlaklıkla karıştırmayan, dostun gülüyle yarelenip, kendi özgüveniyle
dimdik ayakta durabilen, hem anne hem sevgili olabilen, yazıya ve
hayata inanmış bir kadın.
O kadın, Sevgi Soysal, 30 Eylül 1936'da İstanbul'da doğar. Mithat
ve Aliye Yenen'in 3. çocukları olarak... 1952'de Ankara Kız Lisesi'ni
bitirdikten sonra Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi'nde
arkeoloji okumaya karar verir.
Lise yıllarında tanıştığı Özdemir Nutku ile 1955'te evlenirler.
Bir yıl sonra da Almanya'ya giderler. Sevgi Soysal, zor geçen hamileliği
nedeniyle Türkiye'ye döner; 1958'de ilk çocuğu Korkut'u dünyaya
getirir.
1959'da Alman Büyükelçiliği'nde çalışmaya başlar. Aşk ve özgürlük
adına yaptığı evliliği, sıkıcı işi, evi, bebeği ve bulunduğu entelektüel
çevre içinde ilk öykülerini kaleme alır. Her daim canlı, enerjik,
espirili kadın. Her daim düşünen, her daim akıllı ve her daim "kadın".
Alışılanın aksine; sarışın 'zeki' kadın!
Yaşadığı dönemin çoğu maxi etekli kadınlarının Ankara'sında pantolonla
da miniyle de dolaşabilen, kimi zaman abiye kimi zaman spor giyimi
tercih eden, hiç eksik etmediği gümüş takılarıyla sade, şık ve hep
biraz çizgi dışıdır Sevgi Soysal. Belki açık renk bir ruju olmuştur
ara sıra sürdüğü hatta hafif çiçekli bir parfümü de... Kendi kestiği
kısa sarı saçlarını da papatya suyuyla açar kimi zaman.
Tutkular ve kent mazgalları
İlk öykü kitabı "Tutkulu Perçem", "Şeylerden şeyler işte - sokaklardaki
insanlar görmüyorlar beni. Oysa günlerdir tutkularım perçemlerimde
dolaşıyorum," diye başlar. Erkeklere öfkeli bir kadın dolaşır kentin
sokaklarında. "Onlar böylesi kıvrılmasalar asmayacaktım tutkularımı
uçlarına" serzenişiyle... O isimsiz kadın, o isimsiz kentte bir
troleybüs direği, bir yol makinesi, bir kavga olmayı diler, "O zaman
bakacaklardı," der. Ve gün sonunda tutkularını, perçemlerinden çıkarıp
mazgaldan aşağı lağım sularına atar.
Öyküdeki kadının aksine Sevgi Soysal, tutkularını yolup atmaz
hiçbir zaman. Tutkuları perçemlerinde, tutkuları yüreğinde, tutkuları
kaleminde, gözlerinde, inançlarında olur hep.
Birileri akıl edemez ya da unutturmaya çalışır belki. Ne de olsa
erken dönem feministlerimizdendir, kadındır, güzeldir, zekidir,
yazardır ve 12 Mart'ı, copun erkek organı olarak kullanılışına dahi
şahit olmuş 'siyasi suçlu' kadınlarıyla birlikte sansürsüz yazmıştır.
"Tante Rosa"yı yazdığı gibi... Başka birinin kaleminden Kerime Nadir
- Kemalettin Tuğcu kıvamında çıkacak denli trajik öyküleri ağdasından
ayırıp onlara kadınsı ve duyarlı bir naiflikle yaklaşır Sevgi Soysal.
"Tutkulu Perçem"deki ilk öyküler, dönemin modalaşan varoluşçuluk
temalı bunalım edebiyatına bağlanıp fazlaca kişisel bulunsa da 25
- 26 yaşlarındaki bu genç yazarın satır aralarında daha fazlasını
görmek mümkün. Eğer bir kez, yalnızca bir kez eliniz perçemlerinizdeki
tutkularınızda, kent mazgallarıyla gözgöze gelebildiyseniz tabii.
Soluksuz kalmadan önce...
1962'de gelen ilk öykü kitabı "Tutkulu Perçem", genelde farklı
bir kadın yazarın, özelde ise tıkanmış bir evliliğin şiirsel habercisidir.
Güzel ve bilge kadın, ne kadar zor olsa da, "gitmek" fiilinin
peşine takılır, yanında sözcükleri, benzersiz imgeleri, ele avuca
ve eksik aşklara sığmaz zekâsı, yaşama, anlama ve yazma telaşıyla...
1960'lı yılların başıdır henüz. Feminizm dünyada yeni bir dönemeçte.
Ama darbeler Türkiye'sinde tıss yok! Geleneksel taassub, bugünkünden
daha koyu. O şartlarda kendisinden 6 yaş küçük birine âşık olan
evli bir kadın hem de anne! Ve o, "hayatın emekçisi" dediği birçok
hemcisinin tahayyülünü zorlayacak kararı verir. Birçoklarımız bugün
bile kurtlanmış ilişkilerimizi berber çırağı erkeklerin insafına
bırakırken, obsesif bir teslimiyetçilikle, o eli hafif dişçiler
gibi hiç acıtmadan çeker çürümeye başlamış ilişkinin kara sarı dişlerini.
En çok acıyan kendi canı olur belki. Hissettirmese de...
Ve evet Özdemir Nutku'yu bırakır Sevgi Soysal. Bu bırakma durumunu
kadın erkek ve evlilik ilişkilerini sorgulayan 3. kitabı "Yürümek"te
şöyle anlatır: "...Temiz hava. Temiz havaya çıkmak için önce soluksuz
kalmanın ne gereği var... Kimse kendiliğinden bir şeyi bırakmıyor,
kapanmış bir kapının tokmağını bile; öyle eli tokmağa yapışmış eller.
Hava serin, erken kararıyor ortalık. Yürümek, dönüp bakmamak arkaya.
Sevgi Soysal'ın ardından 40 yıl geçer. Türkiye'nin feminizm rüzgârlı
yıllarını da görürüz. Bırakmak ve ikizi olan gitmek fiillerini bulamamış,
bulsa da onu yaşamaya cesaret edememiş, afrodizyak antetli reçetelerle
dolu kadın dergilerinin okuru, her sosyo kültürel katmandan sayısız
cins -i latif doğar milenyum Türkiyesine... Bir tarifsiz rağmen
duygusu amalar, keşkeler ve işte bu yüzdenlerle el ele...
'Ben içimi öldüremem'
Korkut, Sevgi, Başar üçgeni, karşılıklı fedakârlıklar, aşk, şehirlerarası
yolculuklar derken, 1965'te evlenir Sevgi Soysal, Başar Sabuncu
ile. 1964'te yeni bir işe başlamıştır. O artık TRT'de program sorumlusudur.
1964 - 70 yılları arasındaki TRT döneminde iki kitap daha kazandırır
edebiyata: "Tante Rosa" ve "Yürümek."
Önce "Tante Rosa", Sevgi Soysal'ın sevgili kitabı. Yazarının
"Anneannemden başlayıp bende biten bir çizgi," dediği Bavyeralı
Rosa...
At cambazlığına heveslenen küçücük bir kadın, 18 yaşında... "Vücudunun
kötü bir şey olduğunu öğrendiği" rahibe okulu. Günaha başkaldıran
Rosa tek ve samimi bir gerekçeyle "Ben içimi öldüremem". Ve içindeki
hayvanı uyandıran Rosa, valsler, tangolar, swing, bilumum dans...
Memesiyle kartopunun kırdığı camdaki deliği dolduran Tante Rosa...
Aynı gün üç çocuğunu ve kocasını terk eden... Hayatı boyunca sürekli
aforoz edilen Tante Rosa, sayısız mücadele, başarısızlık, yeni işler,
yarım mutluluk, tam sayılıgillerden bolca mutsuzluk, ölen kocası,
yeni kocası, onu aldattığı ve yakalandıklarında donunu bahçeye attığı
sevgilisi, mektupla tanışıp gittiği bir diğer adam, adamlar ve Tante
Rosa... O inanılmaz trajik hayatını olağanüstü bir dinginlikle yaşayan,
ne şekerli yapış yapış hüzünler yaratan bir kadın ne de bir demir
leydi... Uyaksız, komik akrostijlerle dalga geçen, aruz kalıplı
kadınların hiç sevmeyeceği serbest vezin Rosa.
Tante Rosa, gerçek bir teyzedir. Cesur olmayan annelerimizin
cevval kız kardeşleri, içimizdeki hayvanları bilgece yorumlayan
anne yarısı teyzelerimiz.
Ya da Soysal'ın yazdığı gibi "...Yaşamak zorunda olmak, sürdürmek,
ısrar etmek. Bu Tante Rosa demektir."
Dönüp bakmadan yürümek
1968'de yazılan "Tante Rosa"yı 1970'te "Yürümek" izler. Ve biz
1970 TRT Başarı Ödülü'ne, 12 Mart sonrası Türk Ceza Kanunu'nun 426/427.
maddelerine muhalefetten toplatılma cezasına layık görülen bu romanın
anlattığı bir başka kadınla karşılaşırız: Ela.
Ela'nın kimliğinde gene kadınlık sorunlarını işler Sevgi Soysal.
İlk kitabın, iç sokakları çıkmazlarla dolu isimsiz kadını, ikincideki
hayat dağınığı Rosa'yı geride bırakmış, Ela ile "Sevgi Soysal"lığa
yapılan geçiş kaleme alınmaya başlamıştır. Artık düşünen, soran,
sorgulayan, öznesiz, tümleçsiz arayışlarını anlaşılır hale getirmiş,
kimseyi değil yalnız kendini değiştirebileceğini fark etmiş, hayatla,
evlilikle, ilişkilerle, erkeklerle ve tabii kendiyle gördüğü hesapları
açık verme risklerini göze alarak kapatma yolunda bir kadındır.
Ve yürüyüp gider, dönüp bakmadan arkaya...
Anne - kız ilişkisi
1969 sonu 1970 başı zor günlerle gelir Sevgi Soysal'ın yaşamına.
Başar Sabuncu askerdedir. 30'lu yaşlarının başında genç bir kadın,
otistik oğluyla yaklaşan 12 Mart'ın iş yerlerinden evlere kadar
sızan ağırlığıyla birliktedir.
Program sorumlusu Sevgi Soysal, o günlerde Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde
Anayasa profesörü Mümtaz Soysal ile bir röportaj yapar. Birbirlerinden
etkilenirler.
Sevgi Soysal'ın o günlerdeki durumunu, adını "Yaşasaydı Âşık
Olurdum" koyduğu Everest Yayınları'ndan geçtiğimiz ay çıkan biyografide
şöyle anlatıyor Erdal Doğan: "O da oğlu Korkut gibi Başar'ın yokluğuna
tahammül edemiyor, arkadaşlarıyla ve daktilosunun başında daha çok
zaman geçiriyordu. Çünkü son beş - altı yılda hayli şey birikmişti.
Ama bunlar da yetmiyordu yalnızlığın labirentinden kurtulmak için.
Her aşk böylesi bir labirentten kurtulmanın biricik yoluydu. Sevgi,
labirente, askere giden aşkı Başar'ın yokluğunda girmişti, ama çıkmak
için onun gelmesini bekleyecek sabrı gösteremeyecekti."
- Yorumsuz!!! -
Sevgi Soysal... Kadın sorunsalını hayli erken sorgulayan, yazan,
düşünen, düşündükleri uğruna uyduruktan gerekçelerle 12 Mart hapishanelerinde
8 ay, Adana sürgünlerinde 2.5 ay geçiren, bütün bu süreçlerde yalnızlığı
epeyce tecrübe ettiğinden en azından kitaplarını okuduğumuzda emin
olduğumuz Soysal.
Ve aynı Sevgi Soysal, sabırsızlık yüzünden âşık olduğu (!) Mümtaz
Soysal ile, hoca "komünizm propagandası yapmak" suçuyla girdiği
Mamak Cezaevi'ndeyken, 1971'de evlenir. Kocasının içeride oluşunun
getireceği doğal yalnızlığı göze alarak...
Tam da bu noktada Sevgi Soysal ve Aliye Yenen'in ilişkilerine
bakmalı.
Kallavi vericiliğini saymazsak, evlendikten sonra Aliye adını
alan Alman asıllı anne Anneliese Rupp olağanüstü bir kadındır. Sevgi
Soysal için mihenk taşıdır anne. O bir şeyi beğendiyse tamamdır.
Yenen ailesinde sevgi kavramı önemlidir. Sevgide samimiyet. Hasından
olsun hesabı. Anneden böyle görülmüştür. Aslında babadan da... Kocasına
çok âşık bir anne modelidir Aliye Hanım. Düzgün ve fazla sevmiş,
bunu bedelsiz sunmuştur. Mithat Bey ile yaşadığı aşk yapay bir kadın
erkek ilişkisi değildir. Ama öte yandan çok da kavgalı kanlı bir
birlikteliktir onlarınki. Çocuklar ve Sevgi Soysal, çok defa "Keşke
annem babamı boşasaydı," diye düşünür. Ne kadar aşkla başlayıp evlilikle
ve altı çocukla sürse de, arada aşkın yan etkisi zaaflar varsa da
Aliye Hanım için giderek zorlaşan bir evliliktir bu. Katlanmanın
yanlışlığını ilk kez annesinde görür Sevgi Soysal. Dolayısıyla bu
yanlışı sürdürmemek gerektiğini..
Her kız çocuğu gibi annesinden edindiği doğru - yanlış kabukları
kırk katıyla birlikte soyunamaz belki ama birey olmaya sekte vuran
katları da çok genç yaşta atar Sevgi Soysal.
O evde büyüyen kendisidir. Annesinin hüznüne ve mutsuzluğuna
şahit olan. Dahası Özdemir Nutku ve Başar Sabuncu ile yaptığı evlilikleri
yaşayan... Ve en kötü yalnızlık türü olan çift kişiliklerde beş
metrakaresinde kendisiyle kalabilen; içeride ya da dışarıda...
Bir gün birileri anne - kız ilişkisini çözerlerse kadınlar da
erkekler de çok mutlu olacaklar... Belki bir gün.
Ve o gün kadınlığından ödün vermeden ama ille de aklıyla yaşamış,
yazmış bir kadına yapıştırılan 'off çok sıkıldım yalnızlıktan, kocamın
tezkeresini bekleyemeyeceğim, derhal birine âşık olmalı, lay lay
lom...' kabilinden yaftalar, üzerleri yazılmadan önce biraz daha
düşünülecekler.
12 Mart ve kadın
Biri, Mümtaz Soysal içerideyken diğeri ise tahliye edildikten
kısa bir süre sonra olmak üzere iki kez tutuklanıp Yıldırım Bölge
Kadınlar Koğuşu'na gönderilir Sevgi Soysal. Kimliksiz dolaşmak -
ki tutuklandığı sırada çantasında iki tane kimliği vardır - ve orduya
hakaret suçlarından.


27 gün
yattığı ilk tutukluluğu sırasında oğlu Korkut babaannesinin yanına
gönderilir. Çıkışta TRT'deki işine son verilir. O dönemlerde ANKA
ajansının kuruluş çalışmalarına katılır. Bir süre çalıştıktan sonra
tam Mümtaz Soysal tahliye olacağı sırada yeniden tutuklanır.
8 ay sürecek ikinci tutukluluğu sırasında "Yenişehir'de Bir Öğle
Vakti"ni yazar Sevgi Soysal. Bu kez de Yenişehir'de yaşayan kadınlı
erkekli birçok kahramanın yanı sıra, bir devrimciye âşık olan burjuva
Olcay ile tanıştırır bizi. Önceki romanın kadın kahramanında çözmeye
çalıştığı kadın - erkek sorunu siyasi zemine kayar. Kadının sancıları
farklıdır, iç sokakları daha karanlık...
Kendisine 1974'te Orhan Kemal Roman Ödülü'nü kazandıracak bu
kitabında, hemen her sınıftan insanın hikâyesini roman bütünlüğü
içinde verir Sevgi Soysal. Tutkulu perçem epeyce büyümüş, Ela hayatı
hayli kavramış, kimbilir belki Tante Rosa kendine çeki düzen vermiştir
Olcay'ın kimliğinde. Ki içine sürekli gelişen, değişen Sevgi Soysal'dan
düşünsel ayrıntılar serpiştirilmiştir bolca. Sorunlar ve çözümün
arandığı yerler de değişmiştir "kadın" için, Sevgi Soysal için.
12 Mart dönemi tutukluların er statüsünde değerlendirilip ast
- üst ilişkilerine tabii oldukları bir dönemdir. Sevgi Soysal koğuş
sözcüsü. İçeride Behice Boran'dan Oya Uysal'a dek birçok önemli
ve renkli figürle birliktedir Sevgi Soysal. Her gün sekiz sayfa
yazı, kitaplar, sabahın beşinde yaptığı jimnastik... Kadın gardiyanlar
Zafer ve Suna'yla mücadele... Özlem... Avludaki voltalar... Dışarıdan
içeri taşan acılar... Deniz'lerin boynuna geçirilen yağlı urganın
kadınlar koğuşundaki herkesi umutlarından asması... Ama gene devam.
Ayakta kalmaya, direnmeye...
Tutukluluk günlerini yazdığı "Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu"nun
kadınlarını burada gözlemler Sevgi Soysal.
Gözlem gücüne, keskin zekâsına, ironik üslûbundaki gizli hüzne
1976'da çıkaracağı bu kitapta bir kez daha tanık oluruz.
"Hayata çevrilmeyen tekrarın insan düşüncesinde durağanlığa yol
açtığına inanırım," der. Ve koğuşta her gün aynı tekrarlara koşulmuş
Sevgi Soysal onların hepsini önce hayata sonra yazıya çevirir. Alaya
aldığı 12 Mart'ı da... Dahası bizi kendisinin ve siyasi mahkûm kadınların
iç ve dış coğrafyalarında derin bir yolculuğa çıkarır. Orada da
gene kadındır, gene annedir: "Yeniden hüzünlenmemeye çalışarak oğlumu
düşünüveriyorum. 12 Mart'la birlikte artık yanımda tutamadığım oğlumu.
Hüznün bu konuda hiçbir yararı yok. Bunu konuşuyoruz Oya ile. Bu
koşullarda onun için neler yapabileceğimi düşünmek daha yararlı."
Bundan sonra ne yapabilirim? Daima bu soru. Öldüm, mahvoldum,
kocam dışarıda, oğlum uzakta, çok yalnızım çok, bittim ben; hadi
çök dibe bir de otur orada saatlerce, günlerce... Hayır böyle değil.
Hep mücadele... Gülen bir yüz daima... Eğlenceli, şakacı, cin gibi
bir kadın. Acılar içeri, sol memeye, Tante Rosa'nın kırık camı kapadığı
sırada ayaz vuran sol memeye. Biriksin.
Yeni bir varoluş
1972 sonunda tutukluluğu sona erer Sevgi Soysal'ın. Aralık 1973'te
Defne, Mart 1975'te ise Funda doğar. Aynı yıl, Adana'da sürgünde
bulunan Oya'nın başından geçenleri daha gelişmiş bir varoluşçu lisanla
"Şafak" adlı romanına aktarır. Kendi şafağını bir kez daha, yeniden,
bambaşka bir bilinçle sorgulayacak olan bir kadın kimliğinin izlerini
sürer; müjdesini verir. Sevgi Soysal'ın kadınları büyümeye, gelişmeye
devam etmektedir.
"Şafak"ta yazılı ifade öncesi iç sesini dinlediğimiz Oya şöyle
der: "Kavga titizlikle seçilmesi gereken bir şeydir, çok titizlik
gerektiren. Aşk gibi... Kavgasını seçebilmeli kişi... Offf! Güzel
cümleleri aşağılık durumlarla yan yana getirmeyi bırak. Güzellik
gölgesizdir, sığınamazsın."
Kavga ve aşkı benzeştiren kadın, güzel cümlelerin hamiliğine
izin vermez. Yazı hiçbir zaman kötüye kullanılmaz.
1976'da "Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu"nun yanı sıra "Barış
Adlı Çocuk" isimli öykü kitabını da yayımlar Sevgi Soysal. 1975'te
yakalandığı meme kanseri düşer bu kez otobiyografik öykülere: "Varsın,
durduğum yerde bir hindi gibi semirttiğim ölüm, kanser biçiminde
şakalaşsın benimle. Onu bir hindi gibi kesip attılar içimden. Hayat
çekilişinden ölümsüzlük piyangosu çekmiş gibi seviniyorum," der
kitapta yer alan "Bir Ağaç Gibi"de. Yaşamın bedeli bir meme olsun
ne çıkar? Hele hastalıklı tek memeli zavallı kadın olmak! Haşa:
"... Anlamsız bir et parçasının ardından ağıt yakmayı bırak. Cansız
ve ölümcül hücreler karşılığında kazandığın canlılığı çoğaltmanın
yoluna bak... "
Bu kitaptaki öykülerde gene çok şeyler anlatır çift memeli kadınlara;
kendinden, diğer kadınlardan örneklerle. 12 Mart edebiyatçısı adıyla
biçilmiş kalıba sığmayacağını bir kez daha gösterir.
Hoşgeldin ölüm!
1976'da yazmaya başladığı son romanı "Hoşgeldin Ölüm"ü tamamlayamadan
22 Kasım 1976'da gider Sevgi Soysal. Zincirlikuyu'daki kır kahvesine...
Öyle kolay ölmeyecek kahramanlarında, okunmaya devam ettikçe her
sözcüğünden yeniden yaratılacağını bilerek...
"Hoşgeldin Ölüm"de bize bıraktığı Sema'dır: "Gitmiş, bırakmış,
ne olmuşsa olmuş..." dediği Sema ve onun sadece 60 sayfası yazılmış
öyküsü... Gene gidebilen, bırakabilen bir kadın. Gene güçlü gene
duyarlı.
'Hoşgeldin' dediği ölüm, Soysal'ın kendi ölümü müydü; ülkenin
havasını dağatsa da anılarını yok edemediği ölüm mü; yoksa Sevgi
Soysal'ca sezilmiş, 4 sene sonra 12 Eylül'de, 12 Mart'a kardeş gelecek
acılı doğumu haber veren erken bir ölüm mü?
"Hoşgeldin Ölüm"ün Sema'sı bir önceki roman, "Şafak"ın Oya'sının
kendine sorduğu sorulardan sonra küçücük kızları Defne ve Funda'nın
dirimi sergileyişleriyle yaklaşan ölümün çelişkisini yaşayan bir
yazarın kaleminden bambaşka bir anlatımla ve sonla çıkacaktı karşımıza
kuşkusuz. Edebiyatın en yetim kadınlarından Sema'ya çay söyleyin
şimdi.
Onu büyütebildiniz mi?
Ölümünün ertesi Yeni Ortam ve Politika gazetisine yazdığı günlük
köşe yazıları "Bakmak" adıyla kitaplaştırılır. Bu kitaptaki bir
yazısında "Gerçeği yazmaya uğraşacağız. Ötesi, tatara titiri," der.
Sadece bu son satırlar bile gerçeği yazmaya uğraşmak dışında
alternatif tanımayan bir yazarı yeniden anmak ya da ona başlamak
için yeter de artar diye düşünüyoruz, kır kahvesinin kızları.
Hepsinin selamları var.
Bu arada böyle düşünen sadece biz değiliz. İletişim Yayınları
Sevgi Soysal külliyatının yeni basımını yapıyor. Bu ay "Yenişehir'de
Bir Öğle Vakti" ile devam edecek seri. Everest Yayınları'ndan ise
Erdal Doğan'ın adı ve kimi bölümleri dışında hayli derli toplu,
başarılı ve belli ki çok severek yazılmış Sevgi Soysal biyografisi
çıktı.
Bir de bakmışız Milli Eğitim de el atmış konuya... Soysal, edebiyat
kitaplarına girmiş. Sonra da çok 'okunanlar' listesine.
Bütün o acılar boşuna çekilmemiş olmuş.
Cemre yeniden düşmüş.
Sevgi Soysal ölmemiş.
Yaz gelmiş.
'Sevgi Soysal'dan öğrenecek çok şey var'
TOMRİS UYAR
Sevgi Soysal'ın en önemli özelliği, kişisel yapısı ile dünyaya
bakışını hiç zorlanmadan kaynaştıran bir biçem kullanması; kendisi
kadar ele avuca sığmaz, hınzır, akışkan bir biçem. O kadarına ki
öykülerini, romanlarını ince ince örmek için katlandığı sıkı denetim
hemen açığa çıkmaz; ancak yapıtı bitirdikten sonra geriye doğru
baktığınızda çözersiniz gizli ilmikleri. Sanırım onun yapıtlarını
güncel kılan hep ustalıkla kurulmuş bir arka plana yerleştirilmeleridir.
Sevgi Soysal'ın bireyini yaşadığı toplumdan ayrı düşünemeyiz.
Toplum bireyin yürümesini engelliyorsa birey de toplumun tartışılmaz
diye önüne sürdüğü kalıpları alaşağı etmekten geri kalmayacaktır.
Kendi içine kapanıp yakınmayan, sırasında kendisine de gülen, savaşmayı
yaşamak için bir ön koşul sayan Sevgi Soysal'dan öğrenecek çok şey
var okur ve yazar olarak.
Eteklerin ne güzel uçuşurdu Sevgi!..
OYA BAYDAR
1970 kışı, 1971 baharıydı. Ankara günlerimizdi. Ülkelerin, şehirlerin,
insanların geçici olduğu; heyecanların, umutların, aşkın ve devrimin
kalıcı olduğu gençlik günlerimiz.
Sen yeni başlayan, alev alev bir aşkın; ben bitirmeye çalıştığım
saplantılı bir tutkunun çekimine kapılmış, yaklaştığına inandığımız
devrimden çaldığımız özel yaşamlarımızdan neredeyse utanarak, çok
yönlü, çok katmanlı, gece kurt, gündüz insan yaşamlarımızı sürdürmeye
çalışıyorduk.
Ben Üniversite'deki iki dersin, sen TRT'deki iki programın arasında,
gevşemek için pek de uygun sayılmayan bir zamanda, öğle vakti buluşur,
ikinci sınıf bir otelin, o çok kasvetli ama bize pek hoş gelen barında,
kahve ve ahududu likörü içerdik. Şimdi de, seni hatırlamak için
kahve ve ahududu likörü içiyorum bazen, ama o eski tadı bulamıyorum
bir türlü.
Sen daha çok aşktan, ben devrimden söz ederdik. O günlerin modasına
uygun muydu, değil miydi hatırlamıyorum; ama iri kalçalarını pervasızca
sergileyen, beline oturmuş uçuk renkli - belki de pembeydi - bol
eteklerini hatırlıyorum. Ne kadar kadındın Sevgi, ne güzel kadındın!..
Kadınlığını bir özür, bir eksiklik, hatta bir meydan okuma gibi
değil bir tanrıça doğallığı ile dolu dolu yaşayan...
Ne edebiyat, ne sosyalizm, ne devrim; seninle duygulardan ve
aşktan konuşurduk. Çünkü sen, duyguları ve aşkı, tıpkı kadınlığın
gibi, tüm doğallığı ile hilesiz, sansürsüz, doludizgin yaşardın.
12 Mart'ın uğursuz günleriydi. Tam da sana yakışan biçimde, "Gece
yasağını ihlal" gibi anlamsız bir nedenle, aslında o günlerde evlendiğin,
sevdiğin adamı yıpratmak için atmışlardı seni de içeri. Gülüyordun,
tadını çıkarıyordun, "Ah, yine aşk uğruna yandım" diyordun. Yıldırım
Bölge Kadınlar Koğuşu'nun gencecik tutsak öğretmen kızlarının şaşkın
bakışları arasında, senin için özel olarak hazırladığım bol kolonyalı
oraletlerimizi keyifle içerken yine aşktan, duygulardan, tutkulardan
konuştuk. O gün bugün seni hep öyle hatırlarım: Ranzanın üstüne
bağdaş kurmuş, yüzü o içten yansıyan ışıkla aydınlanmış, riyasız,
yapmacıksız, âşık ve kadın. Hep olduğun gibi.
Sevgi iyi bir anneydi
Kızkardeşi Mine Kazmaoğlu Sevgi Soysal'ı anlattı.
"... Güçlüydü, ama bir o kadar da kırılgan ve hassastı Sevgi
Ablam. İnişli çıkışlı bir yapısı vardı. Günbatımları ona hiç yaramaz,
morali bozulur, efkârlanırdı... Ancak tahammül sınırı zorlandığında,
üstüne üstüne gelen durumlar karşısında patlayıp, en çok kendini
yıpratan tepkiler verirdi kimi zaman. Sokakta nara atan gençlere,
sinirlerinin bozuk olduğu bir anda balkona çıkıp avaz avaz bağırdığını
bilirim örneğin...
... Biraz da bahtsız bir kadındı doğrusu. İlk eşi Özdemir Nutku,
hiç ona uygun değildi. Bitmeye mahkûm bir evlilikti o. Ama öyle
sanıldığı kadar da kolay olmadı bitirmesi, çünkü Özdemir ancak Sevgi
ona bir ev bulup, döşedikten sonra gitti benim bildiğim. İkinci
eşi Başar Sabuncu çok ince, zarif ama zor bir adam. İnsanı uğraştıran,
manen yük olan türden. Mümtaz Soysal da zordu ama Sevgi'ye daha
denkti belki... Başar'dan ayrılırken de çok gelgitler yaşadı Sevgi.
Zor bir karardı; hani kolunu kesip atar gibi. Bir bedel ödedi hep...
Başkalarından çok kendisine acı verdi en çok. Kanseri de başka türlü
izah edemeyiz...
... Erdal Doğan'ın kitabında Korkut konusu çok doğru yansıtılmamış.
Korkut'u hep 'karşı taraf'tan, 'bırakılanlar'dan dinlemiş çünkü.
Başar, tamam, çok iyi bir baba oluyor, ama o melek de Sevgi ilgisiz
bir anne filan değil. Başar evde çalışıyor, dolayısıyla Korkut'la
daha çok birlikte. Ayrıca, çocuk bir otistik sempatik olabilir;
çok güzel bir oyuncak hatta. Korkut, onun her dediğini yapıyor:
Yani burada karşılıklı bir şey var; Korkut'un da ona sunduğu bir
şey. Korkut o yıllarda görece daha kolay bir çocuk. Mümtaz'ın karşılaştığı
ise ergenliğe girmiş bir oğlan. Kitapta bu yok. Asıl vurgulamak
istediğim asla kötü bir anne değildi Sevgi Ablam.
İnsanın sesi, annesine dair konuşamıyor
FUNDA SOYSAL
Bir yazarı anne edindim, demişim Radikal kitap ekine. Doğru,
büyürken yaptım öyle bir şey gerçekten. Ama olmayan anneler var
edilemiyor kolay kolay, yazar bile olsalar. Kitaptan okunmuyor sevgi.
Yeni yeni fark ediyorum, anne edineceğim derken, kendimi parçalamışım
bunca yıl; yakaladığım Sevgi Soysallıklarımı sevip, onun gibi olamayışlarıma
yanarak. Bakmayın siz benim Sevgi Soysalın yazarlığı üzerine ciddi
yazılar yazmış olmama. Beğenmiyorum ben onları. İnsanın sesi, annesine
dair konuşamıyor. Onlar, bir büyüme habercisi. Bu yapay annelikten
çıkarmak istemem Sevgi Soysalı. Solmayacak parlaklıkta olduğunu
fark ettim; ondan olmak, yetiyor artık bana. Sevgi Soysaldan bıkmak
kolay değil; ama kızlar, annelerinden bıkınca büyür asıl. Yeniden
yayımlayarak, harcamanız pahasına da olsa, onu size bıraktım. O
benim annem; size kolay, bana zor...
Kaynak: Radikal Kitap, oykulugeceler.net, biyografi.net


http://www.izinsizgosteri.net/asalsayi97/kubilay.akman_97.html


YENİŞEHİRDE BİR ÖĞLE VAKTİNİN ANALİZİ
M. Kubilay
Akman
email@example.com
BBu
çalışmada Sevgi Soysalın (1936-1976) Yenişehirde Bir Öğle
Vakti romanını edebiyat sosyolojisi açısından değerlendireceğiz.
Soysalın gerçekçi bir üslûpla kaleme aldığı romanı, 1970li
yılların başlangıcındaki Türkiyenin tarihsel-toplumsal koşullarını
kavramamızda bize önemli çıkış noktaları sağlayacak niteliktedir.
Analizimizi Ömer Naci Soykanın önermiş olduğu yönteme uygun
olarak sürdüreceğiz (Bkz. Ömer Naci Soykan, Edebiyat Sosyolojisinde
Uygulamalı Bir Yöntem Denemesi, Adam Sanat, Eylül
1989, Sayı 46) Soykana göre edebiyat sosyolojisi edebiyatı
bir olgu olarak adlandırır ve dört temel öğenin heterojen
bir bütünlüğü içinde ele alır. Bu öğeler, sanatçı (yazar), sanat
yapıtı (roman, öykü vd. ), kitle ve iletişimden oluşur. Onun
serimlediği yöntem bu öğelerden ikincisini, sanat yapıtını çözümlemeye
yöneliktir. Romanın sınırları içinde kalarak yapılacak bir irdelemeyle
edebi harita çıkarılmalıdır. Bunun ardından yapıtın konu aldığı
mekân-zaman tarihsel kişiler ve olayların sosyolojik açıdan
araştırılmasıyla nesnel haritanın çıkarılması gereklidir.
Son olarak iki ayrı haritanın karşılaştırılması, benzerlik ve
ayrılıklarının gösterilmesiyle çalışma kendi başına bütünsel
bir anlam kazanmış olacaktır.
Burada György Lukacsın roman kuramını anımsamamız da yararlı
olabilir. Lukacs başarılı bir gerçekçi yapıtı diğerlerinden
ayıran en önemli özelliğinin tipler yaratması olduğunu ve
belirli bir sınıfın, grubun örneği olan bu tipler aracılığıyla
toplumsal realitenin geneli hakkında bize bilgi vermesiyle belirlendiğini
öne sürer. Yenişehirde Bir Öğle Vaktini tercih etmemizin
bir nedeni de, Türkiyenin en önemli dönemeçlerinden birini
yaşadığı 70li yılların toplumsal çehresini Lukacsın tanımladığı
anlamdaki tipler aracılığıyla yansıtabilme gücünü gösterebilmesidir.
Şimdi çözümlememize sırasıyla başlayabiliriz:
I. Romanın Edebi Haritası:
1) Mekân-zaman:
Soysal tamamen çağdaş denebilecek bir mekân ve zaman kurgusu
denemiştir. Gerçekte adından anlaşılabileceği gibi roman Ankaranın
Kızılay semtindeki bir öğle vaktinde geçmektedir. Yıl belirtilmemiştir.
Fakat güncel anlatıma bakacak olursak romanın yazıldığı dönemi
konu ettiğini çıkarabiliriz (Birinci Basım 1973). Metin içinde
karakterlerin zihinlerinde geçmiş günlerini canlandırmaları,
anımsamalarıyla birkaç gün öncesinden Cumhuriyetin kuruluş
yıllarına, Ankaranın gecekondu mahallelerinden İsviçreye kadar
çok geniş bir zaman ve mekân çeşitliliği ifade edilmektedir.
2) Başlıca Karakterler:
Ahmet: Yoksul bir ailenin çocuğu, tezgâhtar
bir gençtir. İçinde bulunduğu gecekondu çevresini hiç olumlamamaktadır.
Sürekli sınıf atlama hayalleri kurmaktadır.
Şükran: Ahmetin sevgilisi. Eğitim görmemiş
bir mahalle kızıdır. Spor Totoda çalışmaktadır.
Hatice: Gençlerin ahlâksızlığından, başıbozukluğundan
sürekli dert yanan emekli bir öğretmendir. Otoriter ve muhafazakâr
bir kişiliği vardır.
Necip: Selanik eşrafından gelmektedir. Fransız
eğitimi almış bir burjuvadır. Tükenmeye yüz tutan baba mirasıyla
geçinmektedir.
Mehtap: Banka memuresi. Kafkas kökenli bir
işçi ailesinin kızı. Çalışkan, tutumlu ve yoksul ailesine kendisini
adamış bir genç.
Güngör: Çocukken paskalya yumurtaları satarak
ticarete atılmıştır. Engel ve kural tanımayan azmiyle Çankayada
lüks eşyalar satan bir dükkân sahibi olmuştur. Girişimci ruhludur.
Salih: Ceza hukuku profesörüdür. Ülkede ve
uluslararası alanda saygın bir konumu var. Samanpazarındaki
yoksul bir çevreden sıyrılarak yükselmiştir. Kurallara saygılı,
sabırlı bir insandır.
Mevhibe: Salih Beyin eşidir. Çok titiz, cimri
ve asık suratlıdır. Babası vekildir ve Cumhuriyet kızı olmakla
övünür.
Olcay: Salih Bey ve Mevhibe Hanımın kızı.
Sıkıntılı, sevgisiz bir çocukluk yaşamıştır. Zamanla kişiliğini
masaya yatırarak sorunlarını çözmeye çabalamıştır.
Doğan: Olcayın ağabeyi. Fransadaki eğitimini
yarım bırakıp geri dönmüştür. Kitabi cümlelerle konuşmayı seven,
halktan kopuk bir entellektüeldir.
Ali: Doğanın arkadaşı ve Olcayın sevgilisidir.
Hukuk Fakültesinde öğrencidir. Kendine güvenlidir, sürekli
sağlam adımlar atar. Siyasal aktiviteler içindedir ve kendisinin
de bir parçası olduğu yoksul halkı çok iyi tanır.
Necmi: Ayakkabı boyacısı. Çingenedir. Hileli
kumar oynayarak gelir elde eder. Dünya umurunda değildir ve
gözü karadır.
Aysel: Ensest bir ilişki sonucunda dünyaya
gelmiştir. Daha çocuk yaştayken fuhuş sektörüne düşmüştür. Bir
gazinoda çalışmaktadır.
Mevlût: Salih Beylerin apartmanının kapıcısıdır.
Mevhibe Hanım onu sürekli işten atmakla tehdit eder. Evlidir
ve bir çocuğu vardır.
3)
Olay Örgüsü:
Roman, birbirini izleyen ama aralarında konusal bir bağıntı
olmayan bir öyküler zincirinden oluşmaktadır. 1970lerin Ankarasının
Kızılay semtinde bir öğle vaktidir. Gerçekte bu kısa zaman kesiti
anlatılır, ancak geriye doğru bakışlarla metin zenginleştirilmiştir.
Tezkan adlı mağazadaki müşterilerin davranışlarından,
müthiş bir tüketim çılgınlığı içinde bulundukları anlaşılmaktadır.
Bunun yanında insanlarda büyük bir Amerikan kültürü özentisi
vardır. Bu, giyim kuşamdan konuşmaya kadar hayatın her veçhesinde
görülebilir.
Tezgâhtar Ahmet, Samanpazarındaki çevresinden, ailesinin yoksul
imajından hiç memnun değildir; sınıf atlama hayalleri kurar.
Her hafta toto oynar ve kazanacağı parayla araba alma hayalleri
kurar. Şükran adlı bir sevgilisi vardır. Onu bir cinsel sömürü
nesnesi olarak görür. Oysa kız Ahmete aşıktır ve evlenme hayali
içindedir.
Ahmetle Şükran beraber olmak üzere Büyük Mağazanın deposuna
girerler. Kavga ederler. Mağazadan dışarı çıkarken Ahmet tanımadığı
Hatice hanıma çarpar ve özür dilemeden geçip gider.
Hatice hanım emekli öğretmendir. Büyük Mağazaya alış veriş
için gelmiştir. toplumdaki gençlerin dik başlılığından, saygısızlığından
şikâyetçidir. Çok aceleci, bildiğini okuyan, otoriter ve muhafazakâr
bir kadındır. Çıkışmalarıyla insanları sindirmeyi ve susturmayı
amaçlar. Ne var ki, mağazada aradıklarını bulamadı diye azarladığı
görevlilerin hiç biri onu umursamaz. Tam dana kıyması yok diye
kasap reyonundaki gence bağıracakken Albay Zeki beyin karısını
görür ve onun karşısında süklüm püklüm olur. Sokakta dilenenler
ya da kırmızı ışıkta geçenler gibi kuralsız yaşayan insanlara
karşı ise çok öfkelidir. Düzen yanlısıdır. Kendi sorunları içinde
dalgınca yürürken Golf pantolonlu bir adamın ona selam verdiği
görmez. Bu Necip beydir.
Necip bey Hatice hanımın ailesinin kirada kaldığı apartmanın
sahibidir. Onu görgüsüz bulmaktadır. Kendi kızının Hatice hanımın
kızıyla arkadaşlık etmesine kızar. Karısıyla boşanmak istemektedir,
fakat o buna yanaşmaz.
Necip bey okumak üzere Lozana gitmiş, yarıda
bırakıp geri dönmüştür. Avrupa kültürüne hayrandır. Geçimini,
tükenmek üzere olan baba mirasını yiyerek sağlamaktadır. Bir
dikiş makinesi bayiine ortaktır, ama işler kötü gitmektedir.
Viyanaya gidip aile servetinin önemli bir kısmını batırmış
olan ağabeyine kızar. İflasın eşiğindedir, geleceği belirsizdir.
Bunun yanında, siyasi çalışmalar içinde olan oğluyla sürekli
gerginlik yaşamaktadır. Kalan son parasını çekmek üzere bankaya
girer.
Mehtap (banka memuresi) onu tanımaktadır.
Bankanın hiç para yatırmayan, sürekli çeken tek müşterisidir.
Son parasını çekiyor oluşuna üzülür. Mehtap daha çocukken, güçlükle
kendisini okutan ailesine bakmak için abisiyle beraber söz vermiştir.
Fakat, abisi evlenir ve bu sözü unutur. Babaları emekli olunca
Mehtap çalışmaya başlar. Bu yoksulluklarının giderek artmasını
engelleyemez. Babası mecburen yeniden çalışmaya başlar. Bu kez
çok daha düşük ücret almaktadır. Mehtap gizli gizli para biriktirerek
bir ev almaya çalışmaktadır. Ama bu imkânsızdır. Necip bey son
parasını çektikten sonra Piknike yemeğe gider. Onun garsonla
olan diyalogu Güngörün dikkatini çeker.
Güngör nişanlısıyla birlikte yemek yemektedir.
Aslında evlidir, az sonra boşanma işlemlerini başlatmak üzere
avukatın yanına gidecektir. Güngörün, ev eşyalarının satıldığı
bir mağazası vardır. Çocukken, Ankarada yaşayan Amerikalı askerlere
paskalya yumurtası satarak ticarete başlamıştır. Onlardan karşılık
olarak aldığı eşyaları yüksek fiyattan satarak ilk sermaye birikimini
yapar.


Yemekten sonra arabasını parktan almak üzere gitmek ister. Ama polis
ona engel olur. Bir kavak ağacı devrilmek üzeredir. İtfaiye erleri
yoğun olarak çalışmaktadır. Güngör bu arada Profesör Salih beyle
karşılaşıp konuşur. Polisin uyarılarını umursamadan arabasını alıp
gider.
Salih bey Ceza Hukuku profesörüdür. Üniversitede dersler verir,
bilir kişilik yapar, ayrıca yazıhanesi de vardır. Samanpazarında
yoksulluk içinde büyümüştür. Henüz çocukken, kendisini ayrıcalıklı
ve üstün görür. Yoksul arkadaşlarını sevmez ve onlardan kurtulmanın
fırsatını kollar. Hukuk fakültesini bursla okur. Genç yaşta profesör
ünvanı kazanır. Bir vekil kızıyla evlenir. Ev ve araba sahibi olur.
Mevhibe hanım bu sırada pencereden kocasını izlemektedir. Devrilmek
üzere olan kavak onların bahçesindedir. Güngör bey aceleyle karşıya
geçerken, Mevhibe hanım kocası Salih beyin beklemesini ilk başta
yadırgar, sonra hak verir. Ne de olsa Profesör Salih bey nerede
ne adım atacağını iyi bilir.
Mevhibe hanım ev işlerinde aşırı titiz ve cimridir. Yemeklerin malzemesini
sürekli kısar. Hizmetçisi Nurtene sürekli yeni güçlükler çıkarır.
Kendisini bir cumhuriyet kızı olarak görür. Eski halk partilidir.
Yıllardır kadın kollarına bağlı bir derneği yönetmektedir. Hayata
muhafazakâr bir bakış acısı vardır. Salih beyi şimdi Ulusa fayans
almaya yollamıştır. Evlerine gelen önemli misafirler için banyoyu
yenilemeleri gerekmektedir.
Salih bey ve Mevhibe hanımın kızı olan Olcay, ebeveynlerinin sevgisiz
evliliklerinin gölgesinde bir çocukluk geçirmiştir. Annesi, çocukken
çok sevdiği renkli balonlara karşı olduğu gibi, şimdi de okuduğu
kitaplara karşıdır. Geçmişte üzerinde çok baskı kurulmuş, bu da
onda bazı ruhsal problemler yaratmıştır. Sonunda annesi, psikologun
önerilerini dikkate alarak kızına uyguladığı baskıya son vermiş
ve onu, paraya kıyıp İstanbul Amerikan kolejine yollamıştır. Orada
Olcay sosyal yönünü geliştirir, kendine güvenen bir kız olur. Annesiyle
hiç anlaşamamaktadır. Şimdi de onu dinlemeyerek dışarıya çıkar.
Doğan Olcayın ağabeyidir. Çocukluğunda da gençliğinde de ilgileri
sürekli olarak değişen, kararsız, tipik bir küçük-burjuvadır. Liseyi
başarıyla bitirerek bir burs kazanıp Parise gitmiştir. Fiziğe ilgi
duymaktadır. Atom fizikçisi olma amacındadır. Fakat orada sanata
merak salar, sinema okumaya karar verir. Ailesi buna karşı çıkar.
Kendi kendini yetiştirmeye çalışır. Sinema kitapları ve bir kamerayla
ülkeye döner. Ankaranın varoşlarında bir belgesel çeker. Ama film
gösterildiğinde tam bir fiyasko olduğu görülür. Salonda, sadece
Ali adlı yoksul bir genç Doğanı açık yüreklilikle eleştirir. O
günden sonra yakın dost olurlar. Ali, sistem karşıtı görüşleri olan,
kararlı ve özgüvenli bir gençtir.
Kısa bir süre sonra Olcayda Aliyle yakın arkadaş olur. Zamanla,
Olcayla Ali arasında duygusal bir yakınlık başlar. Doğan bu ilişkiyi
kıskanır. Hem kız kardeşini bir mülk gibi sahiplenir, hem de kendisinin
arayıp bulduğu dostu Aliyi onunla paylaşmak istemez. Onlardan ve
arkadaş çevresinden kopar. Olcay Aliyi ailesine tanıştırmaktan
korkmaktadır. Bu nedenle ondan ayrılır. Ali bir grev yüzünden gözaltına
alınır, iki hafta sonra serbest bırakılır.
Kavak ağacı devrilmek üzereyken, Doğan ve Ali kalabalığın içinde
tartışmaktadırlar. Ali Doğanı kitabi cümlelerle konuşmakla
suçlar. Olcay da evden çıkmaya çalışmaktadır, ama yol kesik olduğu
için diğer tarafta kalmıştır. Bu arada Piknikin köşesinde ayakkabı
boyacısı Çingene Necmi durmaktır. Necmi hileli kâğıtlarla kumarda
çok paralar kazanmıştır. Onun hayat felsefesi şudur: Eğer dünyada
paran yoksa, yeri geldiğinde canını ortaya koymalısın. Başka türlü
kazanamazsın. Necmi, Doğanla konuşan Aliyi görür. Onu Konyadan
tanımaktadır. Selamlaşırlar. Necmi Aliyi akşam yemeğine davet eder.
Ali Emniyetteyken Aysel adlı genç bir kadın ona yardım etmiş, yaralarını
sarmıştır. Aysel, babasının öz kızına tecavüz etmesi sonucu, ensest
bir ilişkiyle dünyaya gelmiştir. Çocukluğu sefalet içinde geçmiştir.
Annesi (aynı zamanda ablası) fahişedir. Eve gelen erkeklerden biri
Ayseli de bu tuzağa çeker. Şimdi, bir gazinoda çalışmaktadır.
Aysel, kalabalığın içinde Aliyi görür. Yanına gidip gitmemekte
kararsız kalır. Ali, evden çıkan Olcayla gidince çok öfkelenir.
Salih beylerin apartmanının kapıcısı Mevlûttür. Mevlûtün karısı
devrilmek üzere olan kavağa çamaşır ipi germiştir. Mevhibe hanım
apartmanın ön tarafına çamaşır asılmasına çok kızmaktadır.
Mevlûtü çağırıp azarlar. Kapıcı işini kaybetmekten çok korkmaktadır.
Bu yüzden Mevhibe hanım ne buyurursa uygular. Hemen aşağı iner.
Öfkeyle, çamaşır ipini çekerek koparmaya çalışır. Ama çürümüş kavak
devrilmek üzeredir. İtfaiyeciler bağırır, onu uyarmaya çalışırlar.
Mevlût bunları hiç duymamaktadır. En sonunda ağaç devrilir, o da
altında kalır.
II. Nesnel Harita:
Romanın edebi haritasında ifade edilen zaman ve mekân gerçeğe uygundur.
Şimdi kısaca söz konusu yılların ekonomik, toplumsal ve sosyal koşullarına
değinelim.
1965-71 dönemi, Türkiyenin çeşitli alanlarda olumlu ve olumsuz
değişimleri yaşadığı bir dönem oldu. APnin tek başına iktidar olduğu
bu yıllarda iktisadi büyüme hızı, %7 gibi büyük bir orana ulaşmıştır.
Ülkede, ağırlıklı olarak montajcı bir sanayi gelişirken, dış iktisadi
ilişkilerde ilerleme kaydedilmiştir. Bu durum toplumsal ve kültürel
yapıda da önemli bir değişimi koşullar. Türk insanı, kendi geleneklerine
yabancı olan, Batı toplumlarının tüketim kültürü ve nesneleriyle
tanışır.
Anayasanın tanımladığı özgürlükler çerçevesinde, 1965 sonrasında
toplumsal hareketler de hızlandı. Sendikacılık kökleşti; çalışanlardan
öğrencilere kadar, toplumun her kesiminin ülkenin sorunlarının çözümüne
dair tartışmalara katıldığı bir ortam oluştu. Bu eksende, siyasi
düzeyde de bazı önemli yenilikler yaşandı. CHPde 1965 seçiminin
ardından bir ortanın solu arayışı başladı. Ayrıca, 1965te TİPin
on beş üyeyle meclise girmesi, bir diğer önemli siyasi gelişmeydi.
İlk kez bir sosyalist parti mecliste temsil ediliyordu.
1965 sonrasının bir başka belirleyici olgusu ise, radikal sol ve
sağ akımların gelişmesi, özellikle gençlik içinde taban bulan bu
hareketlerin silahlı çatışmalara girişmesiydi. Bu çalkantılı günlerin
ardından, bazı çevreler anti-demokratik bir askeri müdahalenin koşullarını
hazırladılar. 12 Mart 1971de Silahlı Kuvvetler bir muhtıra vererek
hükümetin çekilmesini ve yeni bir hükümetin kurulmasını istedi.
Bunun üzerine başbakan Demirel istifasını sundu.
12 Mart Muhtırasıyla ilkeleri tanımlanan yeni hükümet, partisinden
istifa eden CHP milletvekili Nihat Erim tarafından oluşturuldu.
Ne var ki, teknisyenlerden kurulan ve partiler üstü bir özellik
taşıyan bu hükümet, hem meclisten gelen muhalefet, hem de olayların
artması nedeniyle istifa etmek zorunda kaldı. Onu, ikinci Erim hükümeti,
Ferit Melen hükümeti ve dönemin son hükümeti olan Naim Talu hükümeti
izledi. Siyasal partilerin geri plana atıldığı bu dönemde, Anayasada
önemli değişiklikler yapılarak özgürlüklere kısıtlama getirildi
ve toplumsal muhalefet hareketleri üzerinde büyük baskılar uygulandı.
III. Edebi ve Nesnel Haritaların Karşılaştırılması:
Yazar, gerçekçi bir üslupla dönemin sosyal yaşamını betimlemiştir.
Edebi ve nesnel harita arasında bir uygunluk vardır. işçilerden
burjuvalara, köylülerden bürokratlara kadar, tüm sınıf üyelerinin
yaşantısında 12 Mart döneminin izleri görülür. Yenişehirde
Bir Öğle Vaktindeyoksul kesimlerin nasıl bir çözümsüzlük içinde
kıvrandığını, ekonomik kutuplaşmada aşağıya doğru itilen burjuvaların
eski güzel günlere duydukları özlemleri, Amerikan yaşam tarzının
toplumun genelinde yarattığı erozyonu ve kültürel çarpıklığı, genç
kuşakların içinde sistem karşıtı muhalefetin gelişmesini ve yaşlı
kuşakların onları nasıl bastırmaya çalıştığını görürüz. Romanın
karakterlerinin geçmişe dönük anlatımlarından, Silahlı Kuvvetler
üyelerinin sosyal yaşam içinde normalin ötesinde önemli, prestijli
bir konumu olduğunu anlarız. Genel atmosfer karanlıktır. Belki de,
roman boyunca devrilmek üzere olan yaşlı kavak ağacı metaforik olarak
ülkenin içinde bulunduğu çıkışsız kriz durumunu anlatmaktadır. Kavak
devrildiğinde altında yoksul bir işçinin kalması ise manidardır.
IV. Mesaj:
Romanın, dönemin gündelik yaşantılarını kavramak isteyen sosyologlar
için çok önemli veriler sunduğunu düşünüyorum. Sevgi Soysal,
biraz da toplumcu bir söylemle, alt sınıftan insanların bireysel
olarak yoksulluktan kurtulmalarının mümkün olmadığı mesajını veriyor.
Özellikle, dönemin tipik devrimci gençlerinden biri olan Ali, sanırım
yazarın anlatımında idealize ediliyor. Birbirine tamamen zıt yaşam
koşulları, bir yanda yoksul gecekondu insanlarının katlanılmaz sefaleti,
diğer yanda ise üst sınıfların ince, Avrupalı zevkleri bize olası
bir sosyal patlamanın sinyallerini hissettiriyor. Burjuva kültürüne
eleştirel bir mesafeyle duran yazar, küçük burjuva kişilik özelliklerinden
sıyrılmadan halka gitmeye kalkışan solcu aydınları da (Doğan örneği)
eleştiriyor.