Yıkıcı Doğa Olayları
Doğada meydana gelen, can ve mal kaybına neden olan olaylara yıkıcı doğa olayları veya doğal afetler denir. Deprem, volkanik patlamalar, sel, kasırga ve heyelanlar yıkıcı doğa olaylarındandır. Yıkıcı doğa olayları kısa sürede meydana gelir, insanlar tarafından önlenemez.
Depremler
Yer kabuğu parçalardan oluşur. Bu parçalara levha denir. Bu levhalar sürekli olarak hareket halindedir. Bu hareketler esnasında yer kabuğu içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin yeryüzünü sarsma olayına deprem (zelzele) denir.Depremle oluşan titreşimler dalgalar halinde yer yüzüne ulaşır ve hasarlara neden olur.
Depremle alakalı bilinmesi gereken kavramlar şunlardır:
Fay: Yer kabuğunda oluşan arazi kırığına denir.
Fay Hattı: Fayın başladığı ve bittiği noktalar arasındaki mesafeye fay hattı denir.
Deprem Bölgesi: Fay hattı geçen, deprem oluşma ihtimalinin yüksek olduğu bölgeye deprem bölgesi denir.
Merkez Üssü: Deprem dalgalarının yer yüzüne en kısa mesafeden ulaştığı noktaya merkez üssü denir.
Odak Noktası: Depremin yer altında meydana geldiği yere odak noktası denir
Öncü Deprem: Ana depremden önce meydana gelen küçük sarsıntılara denir.
Artçı Deprem: Ana depremden sonra oluşan ve ana depremin büyüklüğünü geçmeyen sarsıntılara denir.
Sismograf: Depremin büyüklüğünü ölçen alettir.
Sismolog: Depremle uğraşan bilim insanlarına denir.
Sismoloji: Deprem bilimi olarak ifade edilir.
Deprem Öncesinde Yapılması Gerekenler
- Öncelikle deprem çantası hazırlanmalı ve aile afet planı yapılmalıdır.
- Raflar duvara emniyetli bir şekilde sabitlenmelidir.
- Ağır ve büyük eşyalar alt raflara yerleştirilmelidir.
- Kavanozlar ve şişeler kilitli ya da mandallı kapalı dolaplarda muhafaza edilmelidir.
- Tablo ve ayna gibi eşyalar yataktan, kanepeden veya insanların oturduğu herhangi bir yerden uzaktaki duvara emniyetli bir şekilde sabitlenmelidir.
- Tavandaki ağır objeler ve aydınlatma araçlarının bağlantıları sağlamlaştırılmalıdır.
Deprem çantasında bulunması gerekenler aşağıdaki görselde ifade edilmiştir.
Deprem sırasında yapılması gerekenleri ise şu şekilde ifade edebiliriz:
Deprem sırasında evdeyseniz
- Öncelikle sakin kalıp evdeki ocak ve vanaları kapatmalısınız.
- Sarsıntı sırasında başınıza düşecek cisimlerin (duvardaki tabloların, süs eşyalarının, kitap raflarının) olduğu yerler tehlikelidir. Devrilebilecek mobilyalar tehlikelidir.
- Oturma ya da çalışma odasında iseniz, sağlam olduğunu düşündüğünüz bir eşyanın yanında uygun pozisyonda durunuz. (Yaşam Üçgeni oluşturacak şekilde)
- Güvenli olduğunu düşündüğünüz yerde çök kapan tutun pozisyonda depremin bitmesini bekleyiniz.
Deprem sırasında dışarıda iseniz
- Öncelikle sakin kalmalı düşen cam parçalarına, reklam panolarına dikkat ederek başınızı korumaya çalışınız.
- Deprem anında yakınınızdaki binalardan, üzerinize düşerek size zarar verebilecek yapılardan uzaklaşınız.
- Tünel ve köprü giriş ve çıkışlarından uzak durunuz.
- Elektrik tellerine, yıkılabilecek yapılara dikkat ediniz.
Deprem sırasında okulda iseniz
- Öncelikle sakin kalmaya çalışarak başınızı çantayla koruyarak sıranın yanındaki koridorda uygun pozisyonda durunuz.
- Deprem sona erince öğretmenlerinizin uyarı ve isteklerini yerine getirerek düzenli bir şekilde okul bahçesine çıkmalısınız.
Depremlerden Korunma Yolları
- Binalar sağlam zemin üzerine yapılmalıdır, fay hatları üzerine yapılmamalıdır.
- Binalar sağlam yapılmalıdır. Eksik ve çürük malzeme kullanılmamalıdır.
- Çürük binalar tespit edilerek yıkılarak yenileri yapılmalıdır.
- Deprem konusunda eğitimler verilerek insanlar bilinçlendirilmelidir.
- Devlet kentsel dönüşüm projelerine çok daha büyük oranda destek vermelidir.
Heyelan
Yağışların etkisiyle toprağın alt tabakalarının gevşemesi sonucu üst tabakanın yerinden oynayarak hareket etmesine heyelan ya da toprak kayması denir.Eğimin fazla olması, yağışlar, toprağın yapısı ve depremler heyelana sebep olan etkenlerdendir. Heyelan genellikle ilkbahar mevsiminde görülmektedir. Ülkemizde Karadeniz Bölgesi en çok heyelanın görüldüğü yerdir.
Heyelandan korunmak için
- Yerleşim yerleri heyelan ihtimali olan bölgelere kurulmamalıdır.
- Özellikle eğimli arazilerde doğal bitki örtüsü korunmalı ve ağaçlandırma yapılmalıdır.
- Suyun kolayca akıp gitmesi ve heyelana sebep olmaması için yamaç boyunca su kanalları açılmalıdır.
- Heyelan ihtimali olan yamaçlarda yol ve kazı çalışmaları dikkatli yapılmalıdır. İstinat duvarı yapılmalıdır.
Sel
Belli bir bölgede buluna toprağın tamamen ya da kısmen su altında kalması durumuna sel denir.Bir akarsu ya da nehrin şiddetli yağışlar sonucunda yatağından taşması ya da deniz suyunun fırtına sonucunda karaya sürüklenmesi sele sebep olabilir.el sonucu can ve mal kayıpları meydana gelebilir.
Toprağın emebileceğinden fazla yağış meydana gelmesi, kar kütlelerinin aniden erimesi, deniz seviyesinin aniden yükselmesi (tsunami, fırtına vb) selin oluşmasına sebep olabilir.
Sel oluşumunu önlemek için
- Yerleşim yerleri akarsu ve dere yataklarına yapılmamalıdır.
- Doğal bitki örtüsü ve orman korunmalı çevredeki yeşil ve ormanlık alanlar artırılmalıdır.
- Barajlar kurularak akarsular kontrol altına alınmalıdır
Kasırga (Tayfun)
Hızları saatte 120 km ve daha fazla olabilen kuvvetli rüzgârlara kasırga denir. Kasırga okyanus kenarlarında, suyun sıcak ve havanın nemli olduğu yerlerde görülür. Kasırga oluşması için okyanus suyu sıcaklığının 27 °C olması gerekir. Kasırgalar sıcak ve soğuk havanın aniden yer değiştirmesi sebebiyle kendi ekseni etrafında dönerek oluşur. Kendi ekseni etrafında dönerek oluşan rüzgarların en şiddetlisine kasırga, orta şiddette olanına hortum, şiddeti en zayıf olanına ise şeytan kulesi denir.
Volkanik Patlamalar
Yer altındaki sıcaklığı çok yüksek olan erimiş kayaların (magma) yer kabuğundaki açıklıklardan püskürerek dışarı çıkmasına volkanik patlama denir. Püskürme sırasında yüzeye çıkan magmaya lav denir.
Uzun süredir lav çıkarmayan volkanlar, sönmüş volkandır. Ülkemizde sönmüş yanardağlar (volkanlar) vardır. (Hasan dağı, Erciyes dağı, Ağrı dağı, Süphan dağı Nemrut dağı bazılarıdır.) Ülkemizde aktif yanardağ bulunmamaktadır.
Volkanik patlamalar sırasında açığa çıkan lavlar ve zehirli gazlar insan ölümlerine sebep olabilmektedir. Etrafa saçılan kül de insanlara zarar verebilir. Ayrıca volkanik patlamalar deprem oluşumunu da tetikleyebilmektedir. Volkanik patlamalardan en az şekilde etkilenmek için insanlar aktif volkanların bulunduğu alanlarda yerleşmemeli, Volkan patlamalarına karşı erken uyarı sistemleri oluşturulmalı ve volkanik patlama sırasında gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır.
Sonuç olarak yıkıcı doğa olaylarından bazı tedbirler alarak korunmak ya da en az şekilde etkilenmek mümkün olabilmektedir. Yerleşim yerleri güvenli alanlara kurularak, yapılar sağlam ve dayanıklı inşa edilerek, dere yatakları açık ve temiz tutularak, bitki örtüsü ve ormanlar korunarak, ağaçlandırma yapılarak yıkıcı doğa olaylarının olumsuz etkilerinden en az düzeyde etkilenmek mümkün olacaktır.
Hazırlayan: Serkan BOLCA – Fen Bilimleri Öğrt.