Rusya Sağlık Bakanlığı’nın bir parçası olan Gamaleya Araştırma Enstitüsü, Sputnik V veya Gam-Covid-Vac olarak bilinen bir koronavirüs aşısı geliştirdi. Gamaleya, şubat ayında iki doz aşının yüzde 91,6 etkinlik oranına sahip olduğunu gösteren bir çalışma yayınladı. Rusya bunu toplu aşılama kampanyasında kullanmakta ve aşı, düzinelerce ülkede acil kullanım için onayladı. Mayıs ayında, “Sputnik Light” adlı tek dozluk bir versiyon, Rusya’da yüzde 79,4’lük bir etkinlikle acil kullanım için yetkilendirildi.
Coronavirüsün Bir Parçası
SARS-CoV-2 virüsünün yapısında protein bulunmakta. Bunu insan hücrelerine girmek için kullanıyor. Bu sivri proteinler, potansiyel aşılar ve tedaviler için cazip bir hedef oluşturuyor.
Sputnik V, virüsün başak proteinini oluşturmaya yönelik genetik talimatlarına dayanmaktadır. Ancak talimatları tek sarmallı RNA’da saklayan Pfizer-BioNTech ve Moderna aşılarının aksine, Sputnik V çift sarmallı DNA kullanır.
Adenovirüslerin İçindeki DNA
Araştırmacılar aşıları soğuk algınlığına neden olan bir tür virüs olan adenovirüslerden geliştirdiler. Biri Ad26 ve diğeri Ad5 olarak adlandırılan iki tür adenovirüse koronavirüs spike protein geni için gen eklediler. Hücreleri istila edebilecekleri ancak çoğalamayacakları şekilde tasarladılar.
Sputnik V, adenovirüs bazlı aşılar üzerine onlarca yıllık araştırmaların sonucunda ortaya çıktı. İlk adenovirüs bazlı aşı Johnson & Johnson tarafından yapılan Ebola aşısı idi ve geçen yıl genel kullanım için onaylandı. Diğer bazı koronavirüs aşıları da (örneğin Johnson & Johnson’dan Ad26’yı kullanan ve Oxford Üniversitesi ve AstraZeneca’dan bir şempanze adenovirüsü kullanan aşılar) adenovirüslere dayanmaktadır.
Hücreye Girme
Sputnik V bir kişinin koluna enjekte edildikten sonra, adenovirüsler hücrelere çarpar ve yüzeylerindeki proteinlere tutunurlar. Hücre, virüsü bir baloncuğun içine alır ve içine çeker. İçeri girdikten sonra, adenovirüs kabarcıktan kaçar ve hücrenin DNA’sının depolandığı oda olan çekirdeğe gider.
Adenovirüs, DNA’sını çekirdeğe iter. Adenovirüs, kendisinin kopyalarını yapamayacak şekilde tasarlanmıştır, ancak koronavirüs spike proteininin geni hücre tarafından okunabilir ve haberci RNA veya mRNA adı verilen bir moleküle kopyalanabilir.
Spike Proteinleri Oluşturmak
mRNA çekirdeği terk eder ve hücrenin molekülleri dizisini okur. Ardından sivri proteinleri birleştirmeye başlar.
Hücre tarafından üretilen bazı sivri uçlu proteinler, hücrenin yüzeyine göç eden ve uçlarını dışarı çıkaran sivri kısımlar oluşturur. Aşılanmış hücreler ayrıca bazı proteinleri yüzeylerinde konumlanan parçalara ayırır. Bu çıkıntılı sivri uçlar ve sivri protein parçaları daha sonra bağışıklık sistemi tarafından tanınabilir.
Adenovirüs ayrıca hücrenin alarm sistemlerini devreye sokarak bağışıklık sistemini de uyarır. Hücre, yakındaki bağışıklık hücrelerini etkinleştirmek için uyarı sinyalleri gönderir. Sputnik V, bu alarmı yükselterek bağışıklık sisteminin spike proteinlere daha güçlü tepki vermesine neden olur.
Davetsiz Misafiri Tespit Etmek
Aşılanmış bir hücre öldüğünde, kalıntı, daha sonra antijen sunan hücre adı verilen bir tür bağışıklık hücresi tarafından alınabilen sivri proteinler ve protein parçaları içerir.
Hücre, yüzeyinde başak proteininin parçalarını üretir. Yardımcı T hücreleri olarak adlandırılan diğer hücreler bu parçaları tespit ettiğinde, yardımcı T hücreleri alarm verebilir ve diğer bağışıklık hücrelerinin enfeksiyonla savaşmasına yardımcı olabilir.
Antikor Yapımı
B hücreleri adı verilen diğer bağışıklık hücreleri, aşılanmış hücrelerin yüzeyindeki koronavirüs sivri uçlarına veya serbest yüzen sivri protein parçalarına çarpabilir. B hücrelerinin birkaçı sivri proteinlere kilitlenebilir. Bu B hücreleri daha sonra yardımcı T hücreleri tarafından aktive edilirse, çoğalmaya başlayacak ve spike proteini hedef alan antikorları dışarı akacaktır.
Virüsü Durdurmak
Antikorlar, koronavirüs sivri uçlarına kilitlenebilir, virüsü yok edilmesi için işaretleyebilir ve sivri uçların diğer hücrelere yapışmasını engelleyerek enfeksiyonu önleyebilir.
Enfekte Hücreleri Öldürmek
Antijen sunan hücreler ayrıca, yüzeylerinde sivri protein parçaları sergileyen koronavirüs ile enfekte olmuş hücreleri arayıp yok etmek için öldürücü T hücresi adı verilen başka bir bağışıklık hücresini de aktive edebilirler.
Bir Doz Mu İki Doz Mu?
Bazı araştırmacılar, bağışıklık sistemlerimizin adenovirüs aşısına karşı antikorlar oluşturarak yanıt verebileceğinden ve bunun ikinci dozu etkisiz hale getireceğinden endişe ediyor. Bunu önlemek için, Rus araştırmacılar ilk doz için bir tür adenovirüs olan Ad26’yı, ikinci doz için ise bir başka Ad5’i kullandılar.
Sputnik Light olarak bilinen aşının bir versiyonu sadece ilk dozu kullanır. İkinci enjeksiyonu atlar.
Covid-19 için adenovirüs bazlı aşılar, Pfizer ve Moderna’nın mRNA aşılarından daha dayanıklıdır. DNA, RNA kadar kırılgan değildir ve adenovirüsün sert protein kaplaması, içerideki genetik materyalin korunmasına yardımcı olur. Sonuç olarak, Sputnik V soğutulabilir ve çok düşük depolama sıcaklıkları gerektirmez.
Virüsü Hatırlamak
Gamaleya, iki dozlu Sputnik V’nin yüzde 91,4’lük bir etkinlik oranına sahip olduğunu ve tek dozlu Sputnik Light’ın yüzde 79,4’lük bir etkinlik oranına sahip olduğunu açıkladı. Ancak şirket henüz tüm ayrıntıları içeren bilimsel makaleler yayınlamadı.
Aşının korumasının ne kadar süreceği henüz belli değil. Aşı tarafından tetiklenen antikorların ve öldürücü T hücrelerinin seviyesi aşılamadan sonraki aylarda düşebilir. Ancak bağışıklık sistemi koronavirüs hakkındaki bilgileri yıllarca hatta on yıllar boyunca tutabilen hafıza T ve hafıza B hücreleri adı verilen özel hücreler de içermektedir.
Aşı Zaman Çizelgesi
2020 Haziran: Gamaleya, başlangıçta Gam-Covid-Vac olarak adlandırılan aşılarının klinik denemelerini başlattı.
11 Ağustos: Başkan Vladimir V. Putin, bir Rus sağlık düzenleyicisinin Sputnik V olarak yeniden adlandırılan aşıyı, Faz 3 denemeleri başlamadan önce onayladığını duyurdu. Aşı uzmanları bu hareketi riskli buldu.
20 Ağustos: Rusya, aşı onayının 3. Aşama denemelerinden elde edilen olumlu sonuçlara bağlı bir “şartlı kayıt sertifikası” olduğunu söyleyerek önceki duyurusunu geri aldı.
4 Eylül: Gamaleya araştırmacıları, Faz 1/2 denemelerinin sonuçlarını yayınladı. Küçük bir çalışmada, Sputnik V’in koronavirüse karşı antikorlar ve hafif yan etkiler ürettiği keşfedildi.
7 Eylül: Rusya’da Faz 3 denemeleri başladı.
17 Ekim: Hindistan’da Faz 2/3 denemeleri başlatıldı.
11 Kasım: Rusya Doğrudan Yatırım Fonu, 3. Aşama denemesinden, aşının etkili olduğunu gösteren ilk ön kanıtları açıkladı. Deneme katılımcıları arasındaki 20 Covid-19 vakasına dayanarak Rus bilim adamları, aşının yüzde 92 etkinliğe sahip olduğunu tahmin ettiler.
Kasım: Rus hükümeti, Sputnik V’yi Rusya’da toplu aşılama kampanyasıyla sunmaya başladı. Ancak aşının hızla onaylanması endişesi ülkede yaygın bir tereddüte yol açtı.
Aralık: 3. Aşama davası toplam 78 davaya ulaştı. Etkinlik oranı, yüzde 91,4’te kalarak değişmedi. Duruşmadaki 78 Covid-19 vakasından 20’si şiddetliydi ve 20’si de plasebo alan gönüllülerdi. Ayrıca araştırmacılar aşının ciddi bir yan etkisinin bulunmadığını da duyurdular.
11 Aralık: Oxford Üniversitesi ile ortaklaşa adenovirüs bazlı bir aşı geliştiren ilaç üreticisi AstraZeneca, aşılarını Sputnik V ile birleştirmenin Oxford-AstraZeneca aşısının etkinliğini artırıp artırmayacağını görmek için Gamaleya ile güçlerini birleştirdi.
24 Aralık: Associated Press, plasebo aldıklarından şüphelenen deney gönüllülerinin, aşı yaygınlaştığı için aşıyı almayı bıraktığını bildirdi. Denemeyi yürüten araştırmacılar, planlanan deney boyutunu 40.000’den 31.000 katılımcıya indirerek uzmanların, aşının güvenliği ve etkinliği hakkında güçlü sonuçlara varmak için yeterli istatistiksel güce sahip olmayacağından endişe duymaya başladılar.
22 Aralık: Belarus, Rusya dışında Sputnik V’i kabul eden ilk ülke oldu.
23 Aralık: Arjantin, aşının acil durumlarda kullanılmasına izin verdi.
24 Aralık: AstraZeneca, Sputnik V ve Oxford-AstraZeneca aşılarının bir kombinasyonu için bir Faz 1 denemesi kaydetti.
Ocak 2021: Gamaleya, Sputnik Light adlı aşının tek dozluk bir versiyonunun denemesine başladı.
2 Şubat: Aşama 3 deneme sonuçları Lancet’te göründü.
4 Mart: Avrupa düzenleyicileri, Sputnik V’nin sürekli incelemesine başladı.
6 Mayıs: Rusya, aşının Sputnik Light adı verilen tek dozluk versiyonunun acil kullanım için yetkilendirildiğini ve yüzde 79,4 etkinlik sağladığını duyurdu.
Derleyen – Çeviri: İpek AYDIN
- Fascinated
- Happy
- Sad
- Angry
- Bored
- Afraid