Atinalılar ilk demokrasiyi inşa ettiğinden beri, ülkelerin nasıl yönetileceğine dair en iyi örnek oldu. Tabii bu demokrasi günümüz modern sistemlerden biraz farklıydı. Atina demokrasisi aşırı derecede farklıydı ve bugün bildiğimizle neredeyse alakası bulunmuyordu.
Liderler Rastgele Seçilirdi
Atina hükümeti, Boule adı verilen 500 kişilik bir konsey tarafından idare ediliyordu. Her bir vatandaş demokrasi çarklarında rol alırken, Boule özellikle önemliydi. Yunanlılar buna rağmen konsey için oylama yapmazdı, Atina’daki 10 kabilenin her birinden rastgele 50 kişi seçilirdi. Boule’un başı da bu şekilde belirlenirdi. Bu kişi paradan, devlet evraklarından ve devlet mühründen sorumlu kişi olurdu. Kulağa garip gelse de bunu yapmanın önemli avantajları da vardı çünkü oylama sistemiyle sadece belli kişilerin öne çıkması olasıydı. Bu rastgele demokrasi ise politikayla ilgisiz kişilerin dahi konseye girmesini sağlıyordu.
Her Uygun Seçmen, Her Şeyi Oylayabilirdi
Kararları ise sadece Boule değil, herkes verirdi. Her 10 günde, her bir Atinalı vatandaş Acropolis yakınındaki tiyatro şeklindeki arena bölgesine davet edilirdi. Burada ülkenin vereceği her karar için oylama yapılırken, festivallerden tutun dış politika ve savaşlara kadar her konu konuşulurdu.
Üstelik herhangi biri, herhangi bir konu hakkında konuşabilirdi. Yani katkıda bulunma hakkı serbestti fakat tabii ki bu saygı duyulacağı anlamına gelmiyordu. Örneğin bir fırın ustası gemi yapımından bahsederse insanlar yerine oturana kadar ona gülerdi. Diğer yandan herkes davet edilse de, herkes gelmezdi. 40 bin uygun insandan en fazla 6000 tanesi bu toplantılara katılırdı.
Nüfusun Sadece Yüzde 10-20’si Oy Kullanabilirdi
Atina’da ‘vatandaş’ kavramı herkes için geçerli değildi. 260 bin kişilik ülkede 150 bin köle ve 10 bin de yabancı bulunurken, bu kişilerin oy verme hakkı yoktu. Sadece kalan 100 bin kişiden 1 yaş üstü erkekler oy kullanabilirdi. Bu da 40 bin kişilik bir rakama denk geliyordu.
Diğer yandan herkesin oy kullanması için de bazı durumlar oluştuğu söyleniyor. Kayıtlara göre bir dönem yabancılar ve kölelerin de oy kullanılması istendi fakat ayrıntılar pek bilinmiyor. Çoğu zaman bütün kararlar bu 40 bin erkek tarafından veriliyordu ve ortalama olarak da sadece 3000 tanesinin sesi çıkıyordu.
Oy Vermeleri İçin İnsanlar ‘Güdülüyordu’
Görüldüğü gibi siyaset tarihinde ‘gütmek’ terimi pek yeni sayılmaz. Atina demokrasisinde oy kullanmak her zaman gönüllü gerçekleşmezdi. Zaman geçtikçe insanlar giderek her bir karar için ayrı ayrı oy kullanmakta gönülsüz oldular ve katılımı azalttılar. Yunanlılar ise buna razı olmazken başka kararlar aldılar.
İlk başta insanların oturumlara katılması için ödeme yapmaya başladılar. Bu yeterli etkiyi yaratmayınca seçmenler zorlandı. Oturumlara katılmayan kişiler yüzünden seçim zamanları her bir dükkan ve yol kapatılıyordu.
Mahkemelerde 500 Kişilik Jüri Vardı
Günümüzde mahkeme jürilerinde genellikle 12 kişi bulunurken, eski Yunanistan’da 500 kişi yer alırdı. Aynı zamanda mahkemelerde jüri de sıklıkla kullanılırdı ve ufak suçlar bile resmi makamlar tarafından ölümle cezalandırılabilirdi.
Jürilerin önemli kararlar verme yetkisi vardı. Politik davalar sıklıkla bu mahkemelerde görülürken, önemli isimlerin kariyerleri de burada sonlanabilirdi. Hatta Sokrates bile 500 Atinalı vatandaşın önünde ölüm cezası almıştı.
Sadece Zenginliğin Vergisi Vardı
Yunanlılar vatandaşların vergi ödemesi gerektiğini düşünmüyordu. Normal şartlar altında Yunanistan vatandaşları devlete para ödemezdi. Bunun yerine hükümet vergilerini gümrüklerden ve yabancı vatandaşlardan, zenginlerden alırdı.
Atina’da sadece en zengin insanlar vergi ödüyordu. Başlarda 1200 zengin vatandaş para öderken, zaman içinde rakam 300’e kadar düşmüştü. Üstelik şikayet etmek yerine, zenginler daha çok para ödemeye istekliydi. Vergi mükellefi olmak, Yunanistan’da sosyal bir statü sembolüydü ve erkekler hükümetin ordu – kültürel harcamalarına daha çok katkıda bulundukça, ne kadar zengin olduklarını da göstermiş oluyorlardı.
Birinin 10 Yıl Sürgüne Gitmesi İçin Oy Kullanabiliyordunuz
Her yıl Atina vatandaşları bir araya gelir ve şehirden birini gönderme şansı elde ederlerdi. İlk başta o yıl sürgün olup olmayacağı için oy kullanırlardı. Eğer olumlu sonuç çıkarsa, birinin toprakları terk etmesi gerekirdi.
Herkese bir çömlek verilirdi ve ardından sürülmesi istenilen kişinin adı yazılırdı. Daha sonra oylar açılır ve en az 6000 oy çıkarsa, bu kişi şehirden atılırdı. Amaç ise insanların çok fazla güç kazanmasını engellemekti. Tabii teknik olarak düşününce, herhangi birini de sebepsiz oylamak mümkün. Sırf hoşlanmadığınız birinin gitmesi için oy kullanabilirdiniz ve bu gerçekleşmişti de. En azından bir kişi, Aristides’in sürgüne gitmesini istediğini kabul etmişti çünkü ‘Sadece Aristides’ adlı mahlasının fazla şatafatlı olduğunu söylemişti.
Herhangi Birine Politika Cezası Vermek Mümkündü
Birisi ofise girmeden önce, değerleri incelenirdi. Hayatlarının her bir kısmı test edilirdi ve borçtan tutun mirasa kadar konumlarını kaybetme olasılığı olurdu. Hatta aileleri bile mahkemeye çıkabilirdi. Örneğin evlerinde Zeus türbesi olup olmadığı, ebeveynlerine nasıl davrandıkları, ailelerinin mezarlarının nerede olduğu ve bunları ne sıklıkla ziyaret ettikleri sorulabilird.
Ayrıca birinden hoşlanmıyorsanız da, istediğiniz vakit mahkemeye çıkmalarını sağlayabilirdiniz. Suçlayıcı olarak o kişinin önünde dururdunuz ve iddialarınızı sayardınız. Fakat kaybeden kişi, oy verme hakkını da kaybederdi.
Fazlasıyla Yozlaşmıştı
Kimileri için Atina demokrasisi kusursuz bir cennet gibi gözükebilir fakat değildi. Hatta yazdıklarımızın da bir kısmı eminiz hoşunuza gitti fakat dünyada bugün olduğu gibi, o zaman da yozlaşmışlık ve kusurlar vardı.
Her ne kadar Boule’un rastgele seçilmesi gerekse de, rakamlar böyle işlemiyordu. Orantısız şekilde zenginler ve saygın kişiler gücü eline alıyordu. Bu zenginler karar verme yetkilerini de sahiplenirken, Yunanlılar her bir vatandaşın okur yazar olmasını istedi fakat başarısız oldular. Sonunda ise insanların sadece yüzde 5-10 kadarı okuma yazma biliyordu. Birçoğu cahil ve bilgisiz kalırken, kolaylıkla iyi konuşan politikacıların sözlerine kanıyordu. Yani güçlü 100 kişi, rahatlıkla 40 bin seçmeni kandırabiliyordu.
Sürgün sistemi de yozlaşmıştı. Arkeologlar bunu araştırırken, üzerinde ‘Themistocles’ yazılı oy pusulaları buldular. İşin garip yanı, hepsi aynı el yazısındaydı. Yani görünüşe göre tek bir kişi oyları manipüle edebiliyordu. Sonuç olarak da Yunan demokrasisi sonsuza kadar sürmedi ve 200 yılın ardından kurallar değişti.
Spartalılar Kararları Bağırarak Verirdi
Elbette Atina Yunanistan’ın sadece bir kısmıydı. Sparta’da ise Spartalılar kararlarını kendi yöntemiyle verirlerdi; en yüksek kimin sesi çıkarsa!
Sparta, Ephorate adı verilen bir grup tarafından yönetilirdi ve seçimler her sene düzenlenirdi. Bunlar kralın yetki olarak altında gibiydi fakat kimilerine göre aslında ülkenin gerçek yöneticisi onlardı. Liderlerini seçmek istedikleri zaman ise oy pusulası kullanmazlardı. Sadece bir isim söylerlerdi ve ardından insanlar bağırırdı. En yüksek sesi hangi grup çıkarırsa, onların lideri başa gelirdi.
Atinalılar ise bunu pek hoş karşılamıyordu. Hatta Aristotle, Spartalıların seçim sistemini ‘Çocukça’ şeklinde nitelendirmişti. Fakat şu da bir gerçek ki, onların demokrasi tipi Atinalılardan daha uzun süre hayatta kalmıştı.