Nossrat Peseschkian
Gündelik Hayatın Psikoterapisi
Envanter evresiyle, bilinçliliğin artışı sürecini başlattık. Hasta, sahip olduğu davranışsal zincirler hakkında içgörü kazandı, çoğu zaman bunu çantada keklik görerek. Bu içgörünün sonucunda, en azından çatışma yüklü tutumlar ve davranış örüntülerinden bir adım geri çekilme olaslığı ve perspektif kazanmalıydı. Buna rağmen saf entelektüel içgörü ihtiyatla değerlendirilmelidir.
Luria (1974), buldu ki içgörü kendi başına davranış değişimi için yeterli değildir, “Ruh istiyor ama et zayıf.” sözü ile oldukça uyumlu olarak. Luria çalışmasında buldu ki, kişiler içgörünün sonuçlarını sadece içgörü içten gelen bir komuta bağlı olduğu zaman ortaya çıkartıyor. Bu bulguyu durumsal cesaretlendirme evresinde terapötik olarak kullanabiliriz. Netleştirmek gerekirse, genel bir deneyimi hatırlatmak isterim. Zor bir görevle karşılaştığımızda, mesele başkalarının buna ne tepki vereceğini umursamamak değildir. Bu durumdayken birisi yüzeysel değil de kendinden emin bir şekilde, “Bu işi başaracağına yürekten inanıyorum.” demesinin, bu birinin “İstediğin kadar çabala, bu işi başaracağından şüpheliyim.” demesinden kesinlikle farklı bir etkisi olacaktır. O halde görüyoruz ki bu tür sözler koşullara bağlı olarak motivasyonu artırabilir veya azaltabilir.
Telkin veya hipnozda da bu tür bir şeyi başarırız. Bu prosedürlerin bağlamında, belli içerikler hastanın duygusal deneyimine yakınlaştırılabilir. Süreç içinde asıl amaç, çatışma yüklü olan veya davranışın tümüyle veya kişinin gerçek kapasiteleri ile ilgili temel kavramın yerine alternatifler sunmaktır. Bu alternatif kavrama psikoserum diyoruz.
Psikoserum, amaç ve anlamla ile ilgili fikirlerin özetidir, amaç hastanın çatışma yüklü davranışlarına panzehir sunmak ve hastaya davranış değişikliği için iradi bir impuls aktarmaktır. Otojenik eğitim veya aktif hipnoz esnasında, “cesaret”, “güven”, “özgüven” gibi birçok genel ifade uygulanır, Farklılık Analizi Envanteri aracılığı ile kişiye uygun gerçek kapasiteler olarak ifade edilen çatışma odaklı içerikler uygulanabilir. Daha önceki terapi sürecinde uygunsuz farklılaşmaları fark eden ve çeşitli kapasitelerin önemli kişisel içeriklerinini açan hastayla özel bir şekilde konuşulabilir. Gerçek kapasiteler psikoserum için uygun içeriklerdir, özellikle “uyarıcı sözcükler” ve genel olarak anlaşılabilir oldukları için. Psikoserumlar hastayla daha önce çalışılmış özel durumlara vurgu yaparlar.
S. Hanım kocasının hemen gelmesini bekliyordu, mümkünse üzerinde anlaşılan saatten de önce, bu beklenti ile güçlü bir duygusal bağımlılığa girdi. Kocası olmadan geçirdiği birkaç gün veya ailesi olmadan gittiği tek başına bir gezinti onu çok zorlayacaktı. Kendisi için uzak geleceği görselleştirmekte sorun yaşıyordu.
Bu durumda psikoserum şudur:
“Beklenti ile umut arasındaki farkı öğren.”
“Yetiştirme ile genetik arasındaki farkı öğren.” (Kocasının “doğuştan getirdiği” dakik olmama özelliğinin asla gelişmeyeceğini düşünüp umudunu kesen kadın.)
“Önceden belirlenen kader ile her şeyi kadere bağlamak arasındaki farkı öğren.” (Çocuğunun ölümünü atlatamayan hasta)
Farklılık psikoserumları gibi, bütünleştirici psikoserumlar da vardır:
“Geçmiş, şimdi ve geleceği birleştirmeyi öğren.” (Depresyondaki 56 yaşındaki hasta, gençliğindeki deneyimleri yeniden yaşamak konusunda katı bir ısrarcılık gösteriyor.)
Davranışsal niyet gibi, psikoserum kişinin kendi kavramsallaştırmasını değiştirmeyi önerir ve alternatif davranışa giden adımları destekler. Öneri sunan motto olarak, psikoserum deneyimlerle ilişkili olarak verilir. Otojenik eğitim veya davranışsal terapide “adım adım rahatlama”nın işe yaradığı kanıtlanmıştır. Psikoserum burada kendine telkin deneyimi ile bağlantılı olarak telkin görevi görür.
Psikoserum kişinin kendi doğasına yabancı bir komut değildir, aksine zaten var olan motivasyonların güçlendirilmesidir. Alternatif davranışsal ve tutumsal kavramların psikoterapi bağlamında kullanılmasıdır.
Bazı Yorumlar ve Psikoserumlar
Çocuk yetiştirme ile ilgili Yorum
Bir insan sadece eğitim anlamında bilgiye ihtiyaç duymaz. Aynı zamanda eğitiminde ustalaşırken duygusal bir temele de ihtiyaç duyar. Tabi ki salt olgulara dayanan eğitim de karakter geliştirebilir, fakat eğitimci bu durumda kontrolü kaybeder ve bu çatışma, yüzleşmeler ve bozukluklara dönüşür. Bilinçli yetiştirme içeriğin bilinmesindan daha fazlasını içerir, aynı zamanda amacın farkındalığına da gereksinim vardır.
Çocuğumu neden ve kim için yetiştiriyorum? Kendim için mi? Kendisi için mi? İnsanlık için mi?
Psikoserum
“Yetiştirme ve eğitimi ayırt etmeyi öğren.”
Değerlerle ilgili Yorum
Değer sistemleri ile ilgili farklılıklar; yaş, cinsiyet, kişsel deneyim, eğitim, sosyal sınıf, sosyal çevre, felsefi veya dini inanç, politik görüş ve özel bir durumun genel atmosferinden etkilenir. Değerleri ölçmek için çeşitli standartlar vardır: Parasal değer, nadirlik, kullanışlılık, prestij veya ortaya çıkardığı duygular.
Gerçek kapasiteler bu tür bir ölçüt olarak işlev görebilirler. Ölçütlerdeki farklılık yanlış anlaşılmaların ve kişiler arası çatışmanın ana sebebidir. Bu tür çatışmalar özellikle kişilerin katı standartları var ve değişmeyi reddediyorlarsa sık meydana gelir. Bu farklı değerlere sahip insanlarla yüzleştiklerinde sorunlara yol açar. Bir toplumdaki değerler üşüşme halindeyse farklı problemler çıkabilir. Bu durumla karşılaştığımızda çaresiz hissederiz, sıklıkla saldırganlığımızı salıvermekten başka bir şey yapamayız.
Psikoserum:
“Mutlak ve göreceli değerler arasındaki farkı öğren.”
Zaman ve İnsan imgesi hakkında Yorum
Büyük oranda kişinin sosyal grubu veya toplum zaman boyutuna bağlıdır. Bu şu demektir, toplumun talep ve beklentileri değişir (nüfus artışı, şehirleşme, farklılaşma). Çevrenin kendisi de böylece zamana bağlı olur. Çevredeki değişim toplum ve insanları etkiler.
Hem diğer insanlar hem de kişinin kendisi tarafından yüklenen rol beklentileri çevrenin ihtiyaçlarındaki değişime göre değişir. Eğer kişi avcı toplayıcılık zamanlarındaki gibi davranırsa, zaman boyutundaki kayma nedeni ile çatışmalarla yüzleşecektir.
Psikoserum:
“Geçmiş, şimdi ve geleceği ayırt etmeyi öğren.”
Çocuğun gelişim evreleri ile ilgili Yorum
Çocuğu yaşına göre yetiştirmek, kişinin çocuğun ihtiyaçlarını gelişim dönemine uygun olarak gidermesi anlamına gelir.
Psikoserum:
“Çocuğa ihtiyacını, o andaki gelişim evresine göre karşıla.”
Kimlik Krizi ile ilgili Yorum
Ebeveynler, eğitimciler ve çocuğa yakın olan diğer insanlar farklı gelişim dönemlerinde olan çocuk, ergen veya partnerin kimlik krizini kolay atlatması görevi ile yüzleşirler. Bunun için gerekli olan şey “taraflar” arasındaki güven hissidir. Güven temelinde, kişi karşısındaki kişinin problemleri ile ilgili anlayışını derinleştirebilir. Ancak bu şekilde kişi diğer kişinin gelişimini destekleyebilir.
Psikoserum:
“Enerjisizlik ile enerjinin yanlış yönlendirilmesini ayırt etmeyi öğren.”
İnsan ve Hayvan hakkında Yorum
İnsanı ve hayvanı eşitleyerek, kişi insana sadece dürtüsel hareket eden bir canlı olma halini atfeder, sanki insan sadece içsel dürtülerle motive oluyormuş gibi. İnsana bu bakışta, sosyal normların tek işlevi insanın yıkıcı ve tehdit edici dürtülerini bastırmaktır. Ancak insan hayvanla karşılaştırıldığında üç boyutta önemli oranda farklıdır: beden, çevre ve zaman. İnsanın hayvan gibi eğitilmesine gerek yoktur. Dürtülerinin bastırılmasına gerek yoktur. Mesele bunun yerine kapasitelerinin ayrıştırılması ve geliştirilmesidir.
Psikoserum:
“Beden aracılığıyla olan deneyimlerle, bedenin kendisini deneyimlemeyi ayırt etmeyi öğren.”
Doğuştan ve Öğrenilmiş hakkında Yorum
Her insan birçok kapasite ile doğar. Hangilerinin gelişeceği ve hangilerinin gelişmemiş kalacağı bozukluk nedeniyle veya bozukluğa rağmen öğrenmeye bağlıdır.
Psikoserum:
“Doğuştan ve öğrenilmişi ayırt etmeyi öğren.”
Biriciklik hakkında Yorum
Bir kişi partnerini diğer insanlarla kıyaslarsa, tek kapasiteye bakmak yeterli değildir. Kişinin biricikliğini ve biricikliğin görüldüğü alanları ve koşulları hesaba katmak gerekir: Herkese aynı davranışrsanız, aslında onlara adaletsiz davranmış olursunuz.
Psikoserum:
“Biriciklik ve Benzerliği ayırt etmeyi öğren.”
Bilinçli ve Bilinçdışı hakkında Yorum
Bilinçdışındaki potansiyel çatışmalar doğası gereği paradoksaldır, öyle ki perde önünde başka görünür ama perde arkasında çatışmalar eninde sonunda patlayana kadar çürürler. Bunun olmasının nedeni perde önündeki durumun kişinin çatışmayı işlemlemesini engellemesidir. Bastırma mekanizmasının koruyucu işlevinin yanında, daha fazla yanlış anlaşılmaya neden olacak başka işlevleri de vardır.
Psikoserum:
“Bilinç ve bilinçdışını ayırt etmeyi öğren.”
Özdeşim ve Yansıtma hakkında Yorum
Kel kafası olan herkes peruk takmaz. Yanlış anlaşılmaları önlemek için: Başkaları ile ilgili varsayımlarda bulunurken kendi deneyiminizi kullanmayın. Onların kendi motivasyonlarını sorun.
Psikoserum:
“Kendi motivasyonlarınızla size yabancı olan insanların motivasyonlarının ayırdına varmayı öğrenin.”
Genelleme hakkında Yorum
Genellemeler konusunda bir alanın vurgulanıp diğerlerinin göz ardı edilmesi tipiktir. Genelleme bir kişinin bakış açısının daralmasına neden olur.
Psikoserum:
“Parça ve Bütün arasında ayrım yapmayı öğren.”
Önyargı hakkında Yorum
Önyargı nihayetinde bir değerlendirmedir, genellikle ağır bir duygusal bileşen içerir. Birçok kişilerarası çatışma önyargı temellidir. Çocuk yetiştirme ile ilgili çoğu vakadaki problem kader veya özünde kötülük değildir. Aksine önyargının kısır döngüsüdür.
Psikoserum:
“Önyargı ve değerlendirme arasında ayrım yapmayı öğren.”
Kadın ve Erkek hakkında Yorum
Kadınlar erkeklerle aynı eğitimsel avantajlara sahip olduklarında, kadın ve erkeklerin benzer kapasitelere sahip oldukları ve eğitime eşit şekilde uygun oldukları görülür. Bu durumda kişi kadınlara eşit davranmayı öğrenecektir.
Psikoserum:
“Doğal sonuç olan cinsiyet ile, yetiştirmenin sonucu olan cinsiyet rolleri arasında ayrım yapmayı öğren.”
Sevgi ve Adalet hakkında Yorum
Partnerden adalet duygusu beklemek doğrudur. Partneriniz bu talebi ondan beklemenizi de bekleyecektir. Ancak bu konuda başarısız olursa, bu durumda partnerinizle partnerinizin belli bir zayıflığı arasında ayrım yapmak gereklidir. Yani:
“Seni olduğun gibi seviyorum, bu noktada hata yapmış olsan da. Hatalarından öğrenebileceğini biliyorum, ben de kendi hatalarımdan öğreneceğim.”
Psikoserum:
“Sevgi ve Adalet arasında ayrım yapmayı öğrenin.”
Seks hakkında Yorum
Seks hakkında sessiz, açık ve iki yüzlü tutumlar yaygın olsa bile ve her tutumdan kendimizde parçalar bulsak bile, bizim için hala alternatifler vardır. Bize uygun gelen sosyal ve dini normlarla özdeşleşebiliriz. Bu normlar bize ölçüt olabilirler ama aynı zamanda Demokles’in kılıcıdırlar.
Psikoserum:
“Cinsel dürüstlük ile çifte standart arasında ayrım yapmayı öğrenin.”
Seks, cinsellik ve sevgi hakkında Yorum
Seks bedenle ilişkilidir. Kendini fiziksel işlev ve özelliklerle ortaya çıkarır. Burada bedenle ilgili doğru ve objektif bilginin uygun zamanda aktarılması önemlidir. Partnerle ilişkide fiziksel özellikler azımsanmamalıdır.
Cinsellik bir kişinin cinsel ilişki ve partnerlik ile ilgili özellikleri ve kapasiteleriyle ilişkilidir. Sosyal normlar, dolayısıyla gerçek kapasiteler bu alana girer.
Sevgi global bir kapasitedir, herkeste bulunur. Kendisi ve çevresi ile duygusal bağlar geliştirebilmesi amacı ile. Ebeveynlerin model olması kişinin sevme ve sevilme yeteneğinin gelişiminde kritik rol oynar. Sevginin tutarlılığı, insanların eşitliğini kavramaya ve sorumluluk duygusuna yol açar.
Tek başına ele alındıklarında, seks ve cinsellik insanları değiştirilebilir yapar. Böyle bir durumda kişi sadece o özellikleri taşıyan olarak görülür ve değerli veya değersiz olduğu buna göre yargılanır. Seks ve cinsellik aşırı vurgulandığında, kişinin biricikliği yok sayılır. Buna rağmen seks ve cinsellikle bağlantısıyla sevgi, kişinin biricikliğini onaylar.
Psikoserum:
“Seks, cinsellik ve sevgiyi ayırt etmeyi öğren.”
Aşk ve Karikatürleri hakkında Yorum
İyi partnerlik hiç çatışma yokmuş gibi görünen bir partnerlik değildir. İyi partnerlik problemler ortaya çıktığında bunlar üzerinde birlikte çalışma isteği ile anlaşılır.
Psikoserum:
“Aşk ve karikatürleri arasında ayrım yapmayı öğren.”
Birlik ile ilgili Yorum
Hastalıklar ve bozukluklar, birliğin bozulması olarak yorumlanır, anlamsız olarak değil. Kişiliğin tekrar bütünleşmesine yardımcı olma olgusu veya kişiliği daha da geliştirmeye yardımcı olması bakımından anlamlıdırlar.
Psikoserum:
“Tehlike olarak kriz ile fırsat olarak krizi ayırt etmeyi öğren.”
Normal ile ilgili Yorum
Kötü insan diye bir şey yoktur. Bazı insanlar yaptıklarından başka bir şey yapmayı bilmezler çünkü başka türlüsünü öğrenmemişlerdir. Onlara rehberlik edilmeli ve yardımcı olunmalıdır; bu süreç, onları kötü, aptal, şeytan veya çürük olarak değerlendirmekten daha zor olsa bile. Davranışsal bozuklukları olan bir kişi klasik medikal anlamda hasta olmasa bile, o kişi kırbaçlanması gereken bir suçlu değildir. Hasta bir insana gösterilen anlayışın ona da gösterilmesi gerekir.
Psikoserum:
“Normal ve anormal durumları ayırt etmeyi öğren.”
İnanç din ve ibadethane hakkında Yorum
Her insanın inanma yeteneği vardır. İnanç temelde bilinmeyen ve tanınmayanla ilişkidir. Dolayısıyla inanç, basit dini sorulardan ve ölümden sonrası ile ilgili sorulardan fazlasını ifade eder. İnanç aynı zamanda özel hayat ve bilimin sorularına da temas eder. Din kişinin temel kapasitelerine vurgu yapar. Yetiştirme ve gelenek genelde kişinin hangi dine mensup olacağını belirler. Kişinin dinle ilişkisi büyük oranda ebeveynleri ve çevresiyle olan deneyimlere bağlıdır. Din, tarihsel gelişime yakıdan bağlı kültürel bir olgudur. İbadethane dinin bir kurumudur, genelde otonom bir enstrümandır. İnanç, din ve ibadethane arasında, ve birinci ve ikinci seviye din arasında ayrım yapılmalıdır. Dinin görevi değerleri, amacı ve anlamı temsil etmektir.
Diğer taraftan bilim, açıklamalar arar, mantıksal bağlantılar kurar ve farklı anlamlar bulur. İnsana faydalı olması için din ve bilginin birbirini tamamlaması ve birlik oluşturması gereklidir. Din psikoterapinin yerini almaz, psikoterapi de dinin bir alternatifi değildir.
Psikoserum:
“İnanç, din ve ibadethaneyi ayırt etmeyi öğren.”
Kader ile ilgili Yorum
Elimizde olan kader kişinin seçim yapabileceği bir yol sunar, fakat sunmak zorunda değildir. Daha önce elimizde olan kaderin belli bir formundan bahsetmiştik: geçmiş tarafından koşullanan kader.
Geçmişte olan olaylar bitmiştir ve geri alınamaz. Ancak bir kişi geçmişin bugünkü sonuçları üzerinde etkide bulunabilir: geçmiş geleceğin bir aynası olarak görülebilir. Bir anne eğer sürekli evladına yeterince zaman ayıramadığından yakınıyorsa bunun evladına bir faydası olmaz. Aslında suçluluk hisleri iyiden çok kötü sonuçlara yol açar. Bu soruyu sormak daha önemlidir: Geçmişten ne öğrenebilirim? Bugünün taleplerini nasıl karşılayabilirim? Kişinin her zaman seçim yapabileceği alternatifler vardır. Bu, kişinin kaderinin büyük oranda kendi ellerinde olduğunu söylemekten farksızdır. Çocuklukta çoğunlukla ebeveyn ve akıl hocalarının elindedir.
Psikoserum:
“Şansız olmakla, kötü şansa denk gelmek arasında ayrım yapmayı öğren.”
Ölüm hakkında Yorum
Doğum gibi, ölüm de gerekli ve belirlenmiş bir kaderdir. Fakat ölüme karşı tutum yetiştirme ve kişinin bu tema ile ilgili deneyimlerine bağlıdır. Ölüme karşı tutum elimizde olan kadere girer. Ölüm korkusu ayrışabilen bir olgudur. Beden, gerçek kapasiteler, ve kişinin geçmiş, şimdi ve gelecekle ilişkisine bağlıdır.
Psikoserum:
“Ölüm ile ölüme karşı tutum arasında ayrım yapmayı öğren.”
Çeviri: Engin Özçiçek