Özel Yeteneklilik (Üstün Zekalılık) Nedir? Üstün Zeka Dendiğinde Kastedilen Nedir?
Yetenek, genel olarak zihinsel, müzikal veya sanatsal yetenek gibi sosyal, fiziksel veya zihinsel açılardan sergilenen performans olarak tanımlanır. Yetenekli olmak, doğası gereği, bireyin başarılı olması ile ilişkilendirilir. Örneğin, yüksek IQ’ya (İng: "intelligence quotient" veya "zekâ bölümü") sahip olmak ile, (alana göre farklı olmak üzere) yüksek yetenek düzeyi arasında yüksek korelasyon görülmektedir. Dolayısıyla, yüksek yetenek performansına sahip bireyler, üstün yetenekli veya üstün zekalı olarak tanımlanır.
Üstün Zeka ve Üstün Yetenek Ne Demek?
Burada bahsedilen "üstün zekâ", genel olarak, bir bireyin akranlarına kıyasla bazı zihinsel alanlarda daha üstün performans sergilemesi olarak tanımlanmaktadır. Özel olarak ise genel zihinsel yetenek, özel akademik yetenek, yaratıcı ya da üretken düşünme, liderlik, üst düzey motivasyon gibi alanlarda yüksek potansiyel veya performans olarak tanımlanır. Özel yeteneklilik, İngilizcede "gifted" ve "talented" olarak, Türkçede ise genellikle "zeka" ve "yetenek" olarak iki ayrı kavram ile nitelendirilmektedir. Yeni anlayışlar ile zekâ ve yetenek ayrı ayrı değerlendirilmek yerine "özel yetenek" şemsiyesi altında değerlendirilmektedir.
Üstün zekâ, bilişsel testlerden belirli düzeyde yüksek puanlar alan, akranlarına göre üstün bilişsel becerisi olan bireyleri ifade eder. Üstün yetenek ise, resim, sanat, müzik, akademik beceri gibi alanlarda akranlara göre üstün performansı ifade eder. Örneğin, Türkiye’de özel yeteneklilere hizmet veren Bilim ve Sanat Merkezleri'nde, (a) genel zihinsel yetenek, (b) resim ve (c) müzik olarak üç ayrı alanda tanılama yapılmaktadır.
IQ ve Üstün Zeka İlişkisi
Ulusal Özel Yetenekli Çocuklar Birliği'ne göre (İng: "National Association of Gifted Children"), bilişsel olarak normal dağılım eğrisinin (Gauss eğrisi veya çan eğrisi olarak bilinir) üst %10’luk diliminde değerlendirilen bireyler, "özel yetenekli" olarak kabul edilir. Bu sayı, kabul edilen zekâ teorisine veya modeline göre üst %1 veya %25 arasında değişebilmektedir. Zeka testleri, anlamlandırma, problem çözme, uzamsal düşünme, işleyen bellek gibi zihinsel becerileri ölçmektedir. Yetenek testlerinde ise, akademik beceri (örneğin üst sınıfların konularından hazırlanmış sınavları çözme), resim veya müzik alanlardaki performanslar ölçülür.
Geçmişte, örneğin Sir Francis Galton, "özel" olmayı, psikomotor beceriler ile yorumlamaktaydı. Bugün ise, Cattell-Horn-Carroll tarafından geliştirilen kuramlarda ve benzerlerinde, bilişsel becerilere vurgu 100’den fazla beceri ile temsil edilmektedir. Bu kuramlardan yola çıkan testler ile bireyin aldığı puanın, testin hazırlandığı norma göre hangi düzeyde olduğu belirlenir. Böylece IQ, özel yetenekliliğin kilit ölçüsü olarak değerlendirilmektedir. Zekanın ilk konuşulduğu zamanlarda yani, yaklaşık 100 yıl önce Alfred Binet ve Theodore Simon, 1950’lerde David Wechsler, Joy Paul Guilford, Ellis Paul Torrance, 2000’lerde ise James Kaufman gibi gibi isimlerin katkılarıyla bugün konuştuğumuz "zeka" kavramı şekillenmiştir. Zeka testinde, norma ve ölçekleme yöntemine göre değişmek üzere, genelde 130 ve üstü bölümde bulunan bireyler "üstün zekalı" olarak tanımlanır.
Çevrenin Etkisini Kabullenmek
Her ne kadar kalıtım ve çevre ilişkisinin tarihini Sir Francis Galton zamanına kadar takip etmek mümkünse de, özel yetenekteki bilişsel vurgular, yerini günümüze yaklaştıkça daha bağlamsal anlayışlara yerini bırakmıştır. Yani kalıtım kadar çevre de özel yetenekte etkin hale gelmiştir.
Geçmişte zekâ testleri özel yetenekli olarak tanılanmak için ön koşulken, bugün çevre, eğitime yapılan yatırımlar, kültürel sermayeler, yani çevresel faktörler, afektif özellikler yani bireysel özellikler göz önüne alınmaya başlamıştır. Böylece üstün zekâ tanımlanın kapsamı genişlemiştir. Böylelikle zekâ testleri, bir amaç olarak değil, üstün zekalılara yapılacak eğitsel, maddi ve manevi yatırımlara aday belirlemeye araç olarak görülmeye başlanmıştır
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Sonuç
Üstün zekalı olarak tanılamada, yukarıda bahsedilen konular, araçtır. Amaç ise, bu bireylerin eğitimi ile yetenek israfının önüne geçmek ve "potansiyelin yeteneğe dönüşümü" sürecinde karşılaşılması muhtemel problemleri engellemektedir. Bugün Greta Thunberg (18) gibi genç yaştaki isimlerin, dünyanı değiştirme konusunda öne çıkmasının sebebi de üstün zekaya ve genç nesillere verilen önemin ve onlardan beklentilerin artması ile açıklanabilir.
Dünyada Robert J. Sternberg, Joseph Renzulli gibi isimler, Türkiye’de ise Ümit Davaslıgil, Uğur Sak gibi isimler, alandaki çalışmalar yürütmektedir. İstanbul Üniversitesi, Anadolu Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi Üstün Zekalıların Eğitimi üzerine doktora programlarında öğrenci yetiştirmektedir.
Ülkemizde son 10 yılda, yeteneğin disiplinler arası araştırmaları büyük önem kazanmıştır. Sosyal ve pratik değeri dolayısıyla da, ailelerin konuya olan ilgileri artmıştır. Yapılan eğitsel çalışmalar ile, büyük ivme kazanılmıştır. Türkiye’de üstün zekalılar eğitimi bağlamında gelişime açık bir profil görülmektedir.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- proton ve nötronlar kendi aralarında aynı yüke sahip olduğu halde nasıl birbirini çekebiliyor ?
- Tek adımda galaksi değiştirebilecek kadar devasa bir varlık adım attığında ışık hızını geçmiş olur mu?
- İnsanların evrimleşmesi konusunda din ile bilim arasında tam ters bir yön olmasının nedeni nedir ?
- 18
- 11
- 4
- 3
- 2
- 1
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 29/05/2022 12:47:09 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11070
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.