Çocuğumuzun bezi bırakıp çişini ve kakasını tuvalete yapmaya geçiş süreci, pek çok anne için stres konusu olabiliyor; haksız da sayılmazlar, iyisini yapayım, bezden bir an önce kurtulayım deyip en iyi niyetimizle bir şeyler yaparken bir anda kendimizi, tuvalete girmeye, kakasını tuvalete yapmaya direnç geliştirmiş, hatta tuvalet gördü mü ağlamaya başlayan bir çocukla karşı karşıya bulabiliyoruz.
Endişe etmeyin; burada da uzmanlar yardımımıza koşuyor! Bu yazı, Güzide Soyak tarafından, tuvalet eğitimi sürecine yaklaşan anne babalara hitaben hazırlandı. Neredeyse adım adım bir geçiş kılavuzu gibi size yardımcı olacak. Yazının sonundaki videoyu da can-ı gönülden tavsiye ederiz; yine aynı şekilde çok değerli ipuçları bulacağınıza eminiz.
Anne ile çocuğun arasındaki son disiplin bağı olarak gördüğümüz bu sürecin - tam da bu yüzden - mümkünse annenin eşliğinde ve kontrolünde olmasını tercih ederiz. Ailenin diğer fertleri de bazen çok istekli olsalar da eğer annenin imkanı varsa annenin yapması gelişimsel açıdan da tercihimizdir.
Genellikle ilk sorulan soru yaş oluyor ki, her ne kadar çocuktan çocuğa fark olsa da büyük çoğunluk 2 yaş ve sonrasında geçmeye yatkın oluyor. Genelde 3 yaşına kadar da süreç tamamlanmış oluyor. Eğer çocuğun hiç bir sağlık problemi olmamasına rağmen geçiş olamamışsa, burada tembellik veya anne-çocuk bağı gibi başka konulara bir bakmakta fayda olabilir.
Geçişi başlatmak isteyen annenin, bunun için doğru zaman olup olmadığını değerlendirmek için kendine şunları sormalı:
- Çocuk durumun farkında mı?
- Çişi / kakasıyla ilgili farkındalığı var mı? Örneğin yapmadan önce veya sonra söylemek gibi, konuya dair ilgisini belli eden bir takım davranışlarda bulunuyor mu?
- Bezi 3-4 saat kuru kalabiliyor mu?
- En azından bazı gecelerin sabahında bezi kuru olarak kalktığı oluyor mu? Halen her gün bezi dolu dolu kalkıyorsa henüz erken olabilir.
- Çocuk merdiven inip çıkabilmek gibi fiziksel anlamda yeteri kadar gelişmiş mi? Aynı şekilde soyunma, külodunu indirip kaldırmak gibi konularda istekli mi, becerebiliyor mu?
- Dil becerisi ne durumda? Kendini ifade edebilmesi, duygularını veya varsa konuya dair derdini, problemini dile getirebilmesi önemli. 2 ila 2,5 yaşa gelmiş bir çocuk, henüz hiç konuşmuyorsa sıklıkla beklemeyi tavsiye ediyoruz.
Anneni tartması gereken bir başka konu da, planlanan tuvalete geçiş esnasında başka neler olup bittiği... Anaokula başlama, eve kardeşin gelmesi, taşınma veya ev içinde başka büyük bir huzursuzluk gibi ana başka bir konuyla zamansal olarak örtüşmemesinde fayda var. Böyle bir durum varsa büyük ihtimalle anne bu dönemde enerjisini tam olarak bu konuya ayıramayacak, yorgun olacak veya sabırsız davranacak.
Tüm bu soruların cevabı, doğru zamana işaret ediyor gibiyse, hazırlığa başlayabiliriz demektir. Adaptör ve/veya oturağı tuvalet eğitimi öncesinde tuvalete yerleştirip arada bir oraya tuvaletini yapmasını önerebiliriz. Veya 'Bak bir süre sonra sen de bizim gibi buraya oturup yapabileceksin' gibi konuşarak onu cesaretlendirip hazırlayabiliriz.
Her şey hazır gibiyse; sabah kalkınca 'Bezimize bay bay diyelim; tuvaletimizi artık buraya yapacağız' diyerek haber veriyoruz. Bezi çöpü atıp 'Acaba çişimiz gelmiş mi?' diye deneyebiliriz. Hayır diyorsa zorlamayalım. Bazen korkup hayır diyorlar, orada teşvik edip cesaret vermek önemli. Yapışkanlı hayvanlar, sticker'lar tarzı minik ödül mekanizmaları da işin içine katılabilir. Sonrasında normal bir iç çamaşır ve rahat kıyafetler giyinmesini temin edebilirsiniz.
Çocuğu çok uzun süreler tuvalette oturtmak, fazlaca kontrol etmeye meyil etmek, sabırsızlanmak... hem anne - çocuk ilişkisini, hem de çocuğun özgüvenini zedeleyebilir. Çocuğun tuvalette oturma süresi yaşı kadardır; 2 yaşındaysa 2 dakika, 3 yaşındaysa 3 dakikadan fazla oturmaya zorlanmamalı. Çişi kakasını etsin diye 10 dakika onu orada oturtmak orta vadede iyice direnç geliştirmesine sebep olabilir.
Ayrıca sadece oturup kalksa bile - hiç tuvaletini yapmasa da - onu tebrik etmek, teşvik etmek de önemli. Hatta buradaki gelişmeleri, diğer aile fertleriyle paylaşın; coşkuyla takdirle bahsedin.
Ufak tefek kazalar olması da çok doğal. Bu olduğunda da 'Islak görünüyor; sence ne oldu?' diye soruyoruz. 'Gel o zaman üzerimizi değiştirelim' diyoruz. Kıyafetlerini beraber seçin; hatta bırakın o seçsin. 'Haydi üzerini çıkar', deyip mümkün mertebe onun kendi kendine soyunmasını teşvik edin. Temizlenme sürecinde de onun katkısının olması çok önemli. Örneğin, lifi sabunlayıp suyun sıcaklığını ayarlayıp ona verebilirsiniz; o temizlensin. Aynı şekilde banyo/temizlik sonrası giyinme noktasında da mümkün mertebe kendi kendine halletmesini teşvik edin.
Bu dönem için not tutmak da çok faydalı olabilir; çişini kakasını genellikle ne zaman yapıyor; günlük rutini nedir; çişini yaklaşık kaç saatte bir yapma ihtiyacı duyuyor gibi soruların cevapları zaman içinde, çocuğunuzun genel rutinini size gösteriyor.
Bu süreçte saatte bir hatırlatarak, ne dersin bir bakalım mı; kakan gelmiş olabilir mi, gibi sorularla onu teşvik edebilirsiniz. Özellikle kakayı beze yapma konusunda ısrarcı olursa bu eğilime çok pabuç bırakmayın; kaka da çiş kadar kolaylıkla tuvalete yapılabilir.
Gece gündüz aynı anda olabilir; ancak şart değil. Bu kararda gece rutinleri önemli. Sabaha normalde çok dolu kalkıyorsa geceyi ötelemek mümkün; burada fazla hızlı hareket edip çocuğun sabahları altına kaçırmış olma hissiyle uyanmasına sebep olmak, çocukların moralini çok bozabiliyor. Gelişimsel olarak da gecenin gündüz rutininden sonra alıştırılması kabul edilebilir bir şey; aynı anda yapmak adına çocuğu zorlamak doğru olmaz.
Güzide Soyak'ın Çocuklarda Öfke Problemleri başlıklı yazısını okumak için: