En önemli bilimsel yayınlar, süreli bilim dergilerinde yapılır. Bu dergiler, dergi bayilerinde rastladığımız Bilim ve Teknik gibi dergiler değil, yalnızca abone olanların edinebildiği ya da ilgilenenlerin üniversite kütüphanelerinde bulabilecekleri yayınlardır.
Bilimsel dergilerde bilim adamlarının araştırma sonuçlarını veya yorumlarını birinci elden anlattıkları makaleler bulunur. Bu makalelere baktığınızda ilk dikkatinizi çekecek olan husus, makalenin sayfada sade bir şekilde yerleştirildiği, ve bölümlerinin birbirinden ayrıldığıdır. Öncelikle makalenin başlığı ve yazarları belirtilir, hemen ardından da makalede anlatılanların bir özeti verilir. Bu özetler, milyonlarca makale bulunduran dergi arşivlerinde ve veritabanlarında sizi ilgilendiren makaleleri bulmanız açısından çok önemlidir.
Bilimsel bir makalede, bir araştırma sonucu anlatılıyorsa, ona araştırma makalesi veya özgün makale denir. Diğer bir tür makaleler ise bir araştırmadan bahsetmez, belli bir konuda daha önce yayınlanmış araştırmaların sonuçlarının değerlendirilmesi ve tartışılması amacıyla, konunun uzmanı tarafından yazılmışlardır. Bunlara derleme makalesi denir. Ayrıca bilim adamlarının yayınlanmış makalelere cevaben gönderdikleri kısa notlar da mektup ya da yazışma başlığı altında yayınlanır. Bunları sıra ile görelim:
Araştırma makaleleri
Bilimsel dergilerdeki en önemli yayınlar, araştırma makaleleridir. Bu makaleler, bilim insanları tarafından, yaptıkları bilimsel çalışmaların sonuçlarının bilim dünyasına duyurulması amacıyla yazılırlar ve dergilere yayınlanması amacıyla gönderilirler. Ancak her makale her yerde yayınlanmaz. Makaleler dergilere gönderildikten sonra, o derginin yetkililerince hakem denen uzmanlara denetlettirilirler. Hakem denetiminden geçen makaleler yayınlanırlar. Hakem denetiminden başka bir yazıda söz edeceğim, şimdi araştırma makalelerin genel hatlarından bahsedeceğim.
Araştırma makalelerinde, yukarıda belirttiğim başlık ve özetin ardından, belli bölümler gelir:
(1) Giriş.— Bu bölümde bu deneyin altındaki kuramsal zemin anlatılır: Böyle bir deney yapmak bu araştırmacıların aklına nereden geldi? Daha önce bu konuda yapılmış hangi çalışmalar ilgilerini çekti? Bu çalışmada neyi bulmayı hedeflediler ve bu bulacakları şeyin önemi nedir? gibi soruların cevapları verilir.
(2) Yöntem ve malzemeler.— Burada malzeme ve yöntemler deneyin başkaları tarafından tekrarlanabilmesine imkan verecek kadar ayrıntılı olarak anlatılır. Kullanılan önemli malzemelerin miktarları, dozları, markaları verilir. Böylelikle hem bu sonuçları şüpheyle karşılayacaklara deneyi bir de bizzat sınama şansı verilir, hem deney yöntemine bağlı eleştirilerin yapılmasına olanak tanınır. Bu bölüm bazı dergilerde makalenin sonunda verilir.
(3) Sonuçlar.— Burada, araştırmanın sonuçları fazla yorum katmadan anlatılır. Bulunanlar yazı ile anlatılır ve şekillerle desteklenir. Şekiller arasında, sonuçlardan elde edilen fotoğraflar veya başka tür görüntüler, ve/veya istatistik bilgileri içeren grafikler bulunur.
(4) Tartışma ve sonuç.— Bu bölümde ise elde edilen sonuçlar, ilgili başka araştırmaların ışığında yorumlanır ve şu soruların cevapları anlatılır: Bu anlatılan araştırmada elde edilen veriler ne anlama gelmektedir? Bu sonuçlar, diğer benzeri araştırmaların sonuçlarıyla uyumlu mudur? Bunlar mukayese edilirse ne anlaşılır? Bu sonuçların pratik faydaları (mesela sağlık bilimlerinde yeni bir tedavi yöntemi) var mıdır? Bu araştırmanın sonuçlarının doğurduğu yeni sorular nelerdir? Araştırmacılar, şimdi ne gibi deneyler yapmak niyetindedirler?
Bunlardan başka, makalede yazarların çalıştıkları kurumlar, iletişim adresleri belirtilir, ve yazarların bu çalışmalardan herhangi şahsi bir çıkarı olup olmadığı da bildirilir. Son olarak, makalenin sonunda, makale içinde atıf yapılan bilimsel yayınların bir listesi yer alır.
Araştırma makalesine çocuk sağlığı ve hastalıkları alanından Türkçe bir örnek olarak aşağıdaki makaleyi inceleyebilirsiniz:
Spastik kuadriparetik serebral paralizili çocuklarda kalça problemlerine neden olan değişik faktörlerin incelenmesi
Tülay Tarsuslu, Ferda Dokuztuğ
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008, Cilt 51, Sayı 2, Sayfa 86-90
Derleme makaleleri
Bu tür makalelerin amacı, belli ve sınırlı bir konuda yayınlanmış araştırmaları birleştirerek ve karşılaştırarak okuyucuyu o konudaki gelişmeler hakkında aydınlatmaktır. Bu tür makaleler, genelde o konuda araştırmaları olan ve konuyu iyi bilen kişiler tarafından yapılır. Bu makalelerin yazılış şekli, araştırma makalelerinnkinden daha serbesttir. Araştırma makalelerinde olduğu gibi yazının özeti verilir. Ana metinde ise, konuya kısa bir girişten sonra, yazarlar görüşlerine dair yayınları anar, verileri karşılaştırır ve görüşlerini ileri sürerler. Böylelikle okuyuculara, bilimsel verilerle desteklenmiş bir tartışma sunulmuş olur.
Derleme makalesine ise nöroloji (sinir hastalıkları) alanından bir örnek verelim:
Multiple Sklerozda Ayırıcı Tanı
Mehmet Karataş
Journal of Neurological Sciences (Turkish) 2008, Cilt 25, Sayı 2, Sayfa 171-184
Yazışmalar
Bunlar ise bir dergide kısa bir süre (genelde en fazla 6 ay) önce yayınlanmış bir makalede öne sürülen görüşlere destek olacak veya karşı gelecek deneysel veri ve bulguları, ya da diğer bilgi ve görüşleri ileri süren kısa notlardır. Yazışma, mektup, editöre mektup başlığı altında geçebilirler.
Çocuk sağlığı ve hastalıkları alanından yazışma örneklerini şu sayfada bulabilirsiniz:
Bilim insanlarının verilerini aktarmakta ve tartışmakta kullandıkları yayın türleri bunlardır. Bundan sonra bu makalelerin yayına nasıl kabul edildiğini anlatacağım. Başka bir iletide de, bu tür bilimsel makalelerin, bilim adamlarının bilimsel geçmişlerini ve ülkelerin bilimsel faaliyetlerini değerlendirmede nasıl kullanıldığını anlatacağım.