Nedir?
Wilson hastalığı birincil olarak karaciğer ve beyinde aşırı miktarda bakır depolanmasına yol açan anormal bakır metabolizmayla ilişkili kalıtsal bir hastalıktır. Bakır vücuda besinlerle alınan temel bir mineraldir. Demir metabolizmasının düzenlenmesi bağ dokusu oluşumu, hücresel düzeyde enerji üretimi, melanin oluşumu, merkezi sinir sistemi ve beyin fonksiyonlarında rol oynayan enzimlerin bileşimine katılır. Bakır, bağırsaklar tarafından emilir, bir taşıyıcı proteine bağlanır, karaciğere taşınır, daha sonra depolanır veya kullanılır. Fazlası safraya geçer ve dışkıyla atılır. Normal olarak kandaki bakırın yaklaşık % 95’i seruloplazminde bulunur. Karaciğerde oluşan bu enzim vücuttaki demir metabolizmasında rol oynamaktadır.
Wilson hastalığı otozomal çekinik (resesif) – bir bozukluktur. İki değişmiş gen kopyasının geçmesi-biri anneden biri babadan-bu hastalığa neden olur. Yalnızca bir gen kopyasına sahip olanlar taşıyıcılardır. Taşıyıcılar mutasyonları çocuklarına geçirebilmelerine rağmen hastalığın belirtilerini göstermezler. Wilson hastalığında gen mutasyonu ATP7B genindedir. Bakırın hem gelişmekte olan seruloplazmin molekülüne bağlanması hem de fazla bakırın vücuttan atılması için safraya salınması için bu gene gerek vardır. Her iki gen kopyasında bir değişiklik fazla bakırın karaciğerde depolanmasına ve kan seruloplazmin düzeyinin azalmasına yol açar. Birikim toksik düzeylere ulaştığında bakır karaciğer hücreleri ve dokularına zarar vermeye başlar, kana sızar, beyin ve böbrekler gibi diğer organlarda birikimler oluşturur. Kanda serbest (bağlı olmayan) bakır konsantrasyonları artar ve hücrelerde oksidatif hasara neden olabilir. Etkilenmiş hastalarda karaciğer işlev bozukluğu, sinir sistemi (nörolojik) hasarı veya her ikisiyle ilişkili belirti ve bulgular mevcut olabilir. Hastalığın şiddet derecesi kısmen var olan gen mutasyonlarına bağlıdır.
Halen ATP7B geninin yaklaşık 40 bilinen normal değişik formu ve Wilson Hastalığı ile ilişkilendirilmiş 400’den fazla sayıda farklı mutasyonu vardır. Bu mutasyonların yalnızca birkaçı sık görülmekte olup dünya ölçeğinde yaygınlık derecesi etnik kökene göre değişmektedir. Hastalarda aynı genetik mutasyonun iki kopyası veya iki farklı mutasyon bulunabilir.
Karaciğer tutulumu olan Wilson hastalarında hastalık belirtileri tipik olarak erken çocukluk döneminde başlamaktadır. Beyin tutulumu olan kişiler ergenlik veya yirmili yaşların başında sinir sistemi ve psikolojik durumu ilgilendiren hastalık belirtilerine sahip olabilmekle birlikte her iki hasta grubu için yaş aralığı yaklaşık 3 yaş ile 50 yaş üstü arasında değişebilmektedir.
Beyin tutulumu olan hastalarda aşağıdakiler gibi bir dizi fiziksel belirti mevcut olabilir:
- distoni
- sertleşmiş yüz kasları
- tremorlar
- anormal göz hareketleri
- yürüme kalıbında değişme
- yürüme, konuşma ve yutma zorluğu
Hastalar ayrıca depresyon, paranoya, dürtüsellik, saplantılı davranışlar, saldırganlık ve kısıtlı dikkat etme süresi gibi davranışsal değişimler yaşayabilir.
Karaciğer hastalığı olanların yaklaşık % 50’si ve beyin tutulumu olanların % 90’ında göz muayenesinde Kayser-Fleischer halkaları, başka bir deyişle gözde kornea çevresinde halka şeklinde dizilmiş bakır birikintileri görülebilir. Bazı hastalar da kansızlık (anemi) görülebilir.
Tedavi edilmezse Wilson hastalığı giderek kötüleşme eğilimi göstererek ölümle sonuçlanır. Erken tanı ve tedaviyle hasta olanların çoğu oldukça normal yaşamlar sürdürebilir. Tedavi öncesi oluşan karaciğer ve sinir sistemi hasarı iyileşebilirse de sıklıkla kalıcı hale gelir.
Testler
Testin amaçları Wilson hastalığı tanısı koymak, hastalığın şiddet derecesini değerlendirmek, hasta olanlarla taşıyıcıları ayırt etmek diğer karaciğer ve sinir sistemi işlev bozukluğu nedenlerini dışlamak ve Wilson hastalığı tedavisinin etkinliğini takip etmekten ibarettir. Henüz hastalık belirtileri göstermeyen aile bireylerini tanımlamak ve bazen doğum öncesi değerlendirme amacıyla da bu testler yapılabilir.
Laboratuvar Testleri
Biyokimyasal testler– Numune alırken dışarıdan bakır kirlenmesi olmamasına dikkat edilmelidir. Anormal sonuçlu testlerin tekrarlanması önerilebilir. Taşıyıcı olanların test sonuçları hastalık belirtilerinin öncesi dönemindeki Wilson hastalığı olgularının sonuçlarıyla örtüşebilir. Başka hastalıklar da aşırı bakır depolanması ve kan bakır düzeylerinde artışla sonuçlanabilir. Akut Wilson hastalığı olgularını hepatitin diğer formlarından ayırt etmek zorlaşabilir.
Aşağıdaki testler yapılabilir.
- Seruloplazmin –Wilson hastalığı tanısı koymaya yardımcı olmak için istenir. Düzeyleri genellikle azalmasına rağmen sinir sistemi belirtileri olan hastaların yaklaşık % 5’inde ve karaciğer belirtileri olanların % 40’a varan bölümünde seruloplazmin düzeyleri normal seyredecektir.
- Total serum bakır düzeyi – genellikle azalır; tanı koymaya yardımcı olmak için istenebilir..
- Serum serbest bakır düzeyi (seruloplazmine bağlı olmayan)- genellikle yükselmiştir; hastalığın tanısı ve takibi için kullanılır.
- 24-saatlik idrar bakır düzeyi – hastalığın tanısı ve takibinde kullanılmakta olup genellikle artmıştır.
- Karaciğerdeki bakır düzeyi- tanıya yardımcı olmak için karaciğer dokusundan parça (biyopsi) alınır; bakır birikintileri karaciğer içinde tek düze bir yayılım göstermeyebilir.
Moleküler genetik testler – Kısıtlı sayıda referans veya araştırma laboratuvarlarında gerçekleştirilen özel testlerdir. Wilson hastalığı tanısı koymak, mutasyonu (ları) ve taşıyıcıları tanımlamak için kullanılırlar. Var olan mutasyonlara dayanarak hastalığın şiddet derecesi kısmen öngörülebilir. Ancak testler belli bir bireyin geçireceği hastalığın şiddet derecesi, komplikasyonları veya organ tutulumunu belirleyememektedir. Aynı mutasyonları taşıyan aile bireyleri arasında bile hastalığın şiddet derecesi önemli derecede değişebilmektedir.
- ATP7B geni – Bir bölge veya etnik toplulukta en yaygın saptanan mutasyon panellerine bakılabilir.
– Bir Wilson hastalığı olgusunda mutasyonlar tanımlanmışsa hastanın aile bireyleri de bu spesifik mutasyonlar açısından test edilebilmektedir.
– Gen mutasyonlarının tümünü inceleme amacıyla gen dizinlemesi gerçekleştirilebilir. Bu en mükemmel testtir.
- Bağlantı analizi – Anne-babalar, kardeşler ve etkilenmiş bir aile üyesinden kan numuneleri almayı gerektirir. Bu test ATP7B geni ile mevcut genetik bilgileri karşılaştırır.
Organ fonksiyonu ve kan hücrelerinin durumunu değerlendirmek için başka testler de yapılabilir:
Laboratuvar Testleri dışındaki tetkikler
- Göz muayenesi- Korneada Kayser-Fleischer halkaları
- Klinik muayene, öz ve soygeçmiş
- Manyetik rezonans görüntüleme (MRG) taraması
- Bilgisayarlı tomografi (CT) taraması
Tedaviler
Wilson hastalığını engelleme veya tam olarak iyileştirmenin herhangi bir yolu olmamasına rağmen başarıyla kontrol edilebilir. Hastalık belirtileri, komplikasyonlar ve tedaviye yanıt kişiden kişiye, hatta aynı genetik mutasyonlara sahip aileler içinde bile değişmektedir.
Hastalık belirtileri gösteren Wilson hastalığı olanlarda tedavinin amaçları fazla bakır stoklarını azaltmak, nüksleri önlemek, karaciğer, sinir sistemi ve böbrek fonksiyonlarını korumak, hastalıkla ilişkili komplikasyonları ve tedavisinde kullanılan ilaçlara bağlı komplikasyonları en alt düzeye indirmektir.
Hastalık belirtileri göstermeyen (asemptomatik) fakat Wilson hastalığı tanısı konmuş kişilere, örneğin etkilenmiş kişilerin kardeşlerine, genellikle var olan fazla bakırı azaltma ve birikmesini önleme amacıyla tedavi uygulanacaktır. Wilson hastalığı taşıyıcılarının tedavi edilmesi gerekmemekle birlikte genetik danışmanlık hizmeti almaları gerekir.
Etkilenmiş hastalar bakırdan fakir diyete alınır. Hastaların çoğu ilkin idrarla bakır atılımını artırma ve bakır stoklarını azaltma amacıyla bakırı bağlayıcı (şelasyon) iki bileşikten (D-penisilamin veya trientin [trietilen tetramin dihidroklorür]) biri ile tedavi edilir. İlaçlar kırmızı (RBC-eritrosit) ve beyaz (WBC-lökosit) kan hücrelerinin sayısını azaltabilen, bulantı, ateş ve deri bozukluklarına neden olabilen ilaçların yan etkileri açısından takibe alınmalıdır. Hastaların bir bölümünün bu ilaçları uzun süre alması gerekmektedir; diğerlerinde ise bakır depoları normale döndüğünde çinko tedavisine geçilebilir. Yüksek dozlarda çinko bakırın emilimini engellemektedir.
Hasta yaşamı boyunca besinlerle bakır alımını kısıtlamalı ve tedaviye devam etmelidir. Tedaviler değiştirilebilmesine rağmen asla kesilmemelidir. Tedavi edilmemiş Wilson hastalığı ölümle sonuçlanmakta, genellikle kalıcı organ hasarına neden olmaktadır. Bazı ağır seyreden olgularda karaciğer nakli gerekli olabilmektedir.
Karaciğer ve diğer dokulara hasar oluşmasını önlemeye yardımcı olmak için E vitamini gibi antioksidanlar önerilebilir.