2Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku Hükümet Sistemleri (Parlamenter Sistem) Yrd.Doç. Dr.Sami DoğruHükümet Sistemleri(Parlamenter Sistem)
3Hükümet Sistemleri Kuvvetler Birliği (Rousse) Kuvvetler Ayrılığı (Montesquio)
4Kuvvetler Ayrılığı Teorisi “Kuvvetler ayrılığı” teorisi klasik anayasa hukukunun temellerinden biridir.Bu ilkeyi teorileştiren “Montesquieu” ise de bunu ilk dile getiren “Locke”dur.
5Kuvvetler Ayrılığı Teorisi MontesquieuYasama(Kurul)Yürütme(Monark)Yargı(Mahkeme)AsillerHalkın TemsilcileriBu üç kuvvet de sınırlıdır
6Hükümet Sistemleri Kuvvetler Birliği (Rousse) Kuvvetler Ayrılığı (Montesquio)Yürütmede birleşmeYasamada birleşmeSertYumuşak- Mutlak Monarşi- Diktatörlük- Meclis Hükümeti Sistemi- Başkanlık Sistemi- Parlamenter Sistem
7Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem Bu sistemde, yasama ve yürütme kuvvetleri birbirinden yumuşak bir şekilde ayrılmıştır.Bu sistemde, yasama ve yürütme yetkileri kural olarak iki ayrı organa verilmişse de, birbirinden tam olarak bağımsız değildir; yer yer iç içe geçmiştir.
8Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem Keza bu organlar karşılıklı olarak birbirinin hukukî varlığına son verme imkanına da sahiptirler.Bu organlar arasında karşılıklı işbirliği vardır. Bu nedenle bu sisteme, “kuvvetlerin işbirliği” sistemi de denmektedir.
9Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem Bu sisteme “parlâmenter sistem” denir. Bu anlamda;- Parlâmenter rejim,- Parlâmenter demokrasi,- Parlâmenter hükûmet,- Parlâmentarizm dendiği de olur.
10Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 0ldukça yaygın bu sisteme örnek olarak;- İngiltere,- Almanya,- İtalya,- İspanya,- Belçika,- Norveç- Yunanistan gibi ülkeler sayılabilir.Ülkemizde de parlâmenter hükümet sistemi uygulanmaktadır.
11Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem Parlâmenter sistemin tanımlayıcı özellikleri:- Aslî özellikler,- Tali özellikler
12Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî ÖzelliklerParlâmenter sistem, “yürütme iktidarının yasama iktidarından kaynaklandığı ve ona karşı sorumlu olduğu anayasal demokrasi tipi”dir.Bu kapsamda üç temel ayırıcı özelliği vardır:(a) Hükûmet yasama organı tarafından seçilir.(b) Hükûmet yasama organına karşı sorumludur.(c) Yürütme ikili yapıdadır.
13Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(a) Yürütme Organının Yapısı: İki-Başlılık:- Yürütme organı “iki-başlı”dır. Buna “düalist yürütme” de denir. Bir tarafta “devlet başkanı”, diğer tarafta ise “bakanlar kurulu” vardır.YürütmeCumhurbaşkanıBakanlar Kurulu
14Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(a) Yürütme Organının Yapısı: İki-Başlılık:Devlet Başkanı,* Monarşik parlamenter sistemlerde “kral”,* Cumhuriyet tipi parlamenter sistemlerde ise “cumhurbaşkanı”dır.
15Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(a) Yürütme Organının Yapısı: İki-Başlılık:- Devlet başkanı yasama organı karşısında sorumsuzdur.Bu nedenle de yetkilerini ancak başbakan veya bakanın “karşı-imza”sıyla kullanabilir.- Yürütme organının diğer kanadında ise Bakanlar Kurulu bulunur.
16Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(a) Yürütme Organının Yapısı: İki-Başlılık:- Yasama organına karşı sorumlu olan Bakanlar Kurulu da ikili yapıdadır. Bir tarafta “başbakan”, diğer tarafta ise “bakanlar” bulunur.- Başbakanın hukuki statüsü itibariyle diğer bakanlardan farkı yoktur, sadece “eşitler arasında birinci (primus inter pares)”dir.Bakanlar KuruluBaşbakanBakanlar
17Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(a) Yürütme Organının Yapısı: İki-Başlılık:- Uygulamada başbakan daha güçlenmiştir.- Bakanlar kurulu hükümetin genel siyasetinin yürütülmesinden dolayı hep birlikte sorumludur,- Karar alma sürecinde uzlaşı öne çıkar, görüşmeler gizlidir, tutanaklar 30 yıl kamuoyuna açıklanmaz.
18Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler (a) Yürütme Organının Yapısı: İki-Başlılık:Kolektif Sorumluluk; Hükümetin genel siyasetinin yürütülmesinden dolayı, parlamento karşısında bakanlar kurulunun üyeleri hep birlikte sorumludur.Kolejyallik İlkesi; Bakanlar kurulunun her zaman oylama yapması gerekli değildir. Kararların oybirliği ile alındığı varsayılır. Bakanlar kurulunda muhalefet olmaz.Homojenlik İlkesi; Bakanlar kurulu üyelerinin ortak bir siyasal çizgiye sahip olduğu varsayılır.
19Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(b) Yürütmenin Göreve Gelişi- Yürütmenin ilk kanadı devlet başkanı;* Monarşik parlamenter sistemlerde irsi olarak,* Cumhuriyet parlamenter sistemlerde ise, ya-sama organı tarafından seçilir.- Yürütme organının ikinci kanadı Bakanlar Kurulu seçimle değil, yasama organı tarafından belirlenir.
20Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(c) Sorumluluk: Yasamanın Güvenine Dayanma- Yürütmenin bir kanadı olan devlet başkanı yasama organı karşısında sorumsuzdur.- Ancak, yürütmenin ikinci kanadı olan Bakanlar Kurulu yasama organı karşısında sorumludur, yasama organının güvenine dayanır.- Hükümet kuruluşta yasama organından güvenoyu alır.- Hükümet güvenoyu almadan önce ona “işgüder hükümet” denir. Hükümet, yapmayı planladığı işlerle ilgili bir rapor hazırlar ve bu raporu yasama organına sunarak güvenoyu ister.
21Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(c) Sorumluluk: Yasamanın Güvenine Dayanma- Hükümetin yasama organı karşısında, “kolektif” ve “bireysel” sorumluluğu vardır.Yasama organı hükümet hakkında güvensizlik oyu verirse hükümet düşer.- Ayrıca, yasama organı hükümete toptan değil de sadece bir bakan hakkında da güvensizlik oyu verebilir. Bu durumda, söz konusu bakan görevden ayrılır.
22Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(c) Sorumluluk: Yasamanın Güvenine DayanmaAY Md 112/III “Başbakan, bakanların görevlerinin Anayasaya ve kanunlara uygun olarak yerine getirilmesini gözetmek ve düzeltici önlemler almakla yükümlüdür.” hükmü karşısında yasama organının bir bakanı düşürmesi, başbakanın sorumluluğu değil midir?Buradaki anayasa hükmü ile uygulama birbiri ile bağdaşmamaktadır.
23Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(c) Sorumluluk: Yasamanın Güvenine DayanmaAY Md. 111, görev esnasında güvenoyunu düzenlemiştir. Buna göre, başbakan, gerekli görürse, Bakanlar Kurulu ile görüştükten sonra, yasama organından güvenoyu isteyebilir.
24Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 1. Aslî Özellikler(c) Sorumluluk: Yasamanın Güvenine DayanmaGörev sırasında güvenoyu;- Ya daha önce hiç karşılaşılmamış bir olayın peşinden gidilmek istendiğinde,- Ya da yasama organının bir tavrının yadırganması durumlarında söz konusu olabilir.Ör: bir kanunun reddedilmesi gibi.
25Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 2. Tali ÖzelliklerTali özellikleri parlâmenter sistemin “sine qua non (olmazsa olmaz)” şartları değildir.(a) FesihYasama organının hükümeti güvensizlik oyuyla düşürebilmesine paralel olarak, yürütme organı (devlet başkanı) da yasama organını feshedebilir.Bazı anayasalar devlet başkanına fesih yetkisini tek başına, bazı ve çoğunluktaki anayasalar bu yetkiyi başbakanın veya bakanlar kurulunun istemiyle kullanır.
26Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 2. Tali Özellikler(b) Aynı kişi hem yürütmede, hem yasamada görev alabilir.(c) Bakanlar kurulu yasama organının çalışma-larına katılır.
27Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 3. Karşılıklı Etkileşim AraçlarıParlâmenter sistemde yasama ve yürütme kuvvetleri kural olarak birbirinden ayrı olmakla birlikte bunlar birbirine karşılıklı bağımlıdır.
28Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 3. Karşılıklı Etkileşim AraçlarıBu kapsamda;- Kanun yapımına Yürütme de katılır ve Devlet Başkanı bunları onaylar, gerekirse geciktirici veto hakkını kullanır;- Yürütmenin hazırladığı bütçeyi yasama organı kabul eder;- Yürütmenin yaptığı uluslararası andlaşmaları onaylama yetkisi yasama organındadır;- Yasama organı, soru, meclis araştırması, meclis soruşturması, gensoru gibi denetim yolları ile yürütmeyi denetleyebilir.
29Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 4. Değerlendirme: Parlâmenter Sistemin Güçlü ve Zayıf Yanları(a) Parlâmenter Sistemin Güçlü Yanları:- Parlâmenter sistemde tıkanıklıkların çözüm yolu vardır. Çıkan kriz, “güvensizlik oyu” ve “fesih” gibi araçlarla çözülebilir.- Parlâmenter sistem esnektir. Halkın desteğini yitirmiş hükümetin görev süresinin bitmesi beklenmeyebilir.- Parlâmenter sistem kutuplaşmaya yol açmaz (güvenoyu ve muhalefet).- Parlâmenter sistemlerde devlet başkanının ılımlılaştırıcı ve uzlaştırıcı bir etkisi vardır.
30Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 4. Değerlendirme: Parlâmenter Sistemin Güçlü ve Zayıf Yanları(b) Parlâmenter sistemin Zayıf Yanları- Sistem istikrarsız hükümetlere yol açar (güvenoyu).- Sistem zayıf hükümetlere yol açar. Bunun başlıca nedeni görülen koalisyon hükümetleridir.- Düşük nitelikli bir demokrasiye yol açar. Çünkü;* Halk, hükümeti doğrudan doğruya belirleyememektedir.* Bu sistemde “hesap sorulabilirlik” (koalisyon) ve “önceden bilinebilirlik” düşük değerdedir.
31Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 4. Değerlendirme: Parlâmenter Sistemin Güçlü ve Zayıf YanlarıSonuç- Parlâmenter sistemin iyi mi kötü mü sorusuna net cevap vermek mümkün değildir.- Zayıf yanların, parlamenter sisteme bağlı olduğu kadar, her ülkenin kendi siyasal ve sosyal koşullarına bağlı olduğunu söyleyebiliriz.- Sonuç olarak, sistemin işleyişi ülkeden ülkeye değişebilir.
32Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 4. Değerlendirme: Parlâmenter Sistemin Güçlü ve Zayıf YanlarıSonuç- Başbakanın halk tarafından seçilmesi İsrail’de denenmiş, ancak sonuçları kötü olduğu için bu sistemden vazgeçilmiştir. Parlamenter sistemde başbakanın yasamadan kaynaklanmadığı tek örnek budur.- Türkiye’de 2007 AY değişikliği ile cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi kuralı getirilmiştir.
33Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmBazı parlâmenter sistemlerde hükümete istikrar ve güç kazandırmak amacıyla birtakım usuller öngörülmüştür.Bu usulleri barındıran parlâmenter sistemlere genel olarak “rasyonelleştirilmiş parlâmentarizm” ismi verilmektedir.Parlâmento çoğunluğuna dayanmayan hükümetlere güç ve istikrar kazandırmaya yönelik hukukî araçların bütünü olarak tanımlanmaktadır.
34Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmBaşlıca araçları şunlardır:- Güvensizlik önergesi verme hakkının sınırlan-dırılması,- Serinleme süreleri (cooling-off period)”nin ön-görülmesi,- Güvensizlik oyunda üye tamsayısının salt ço-ğunluğunun aranması,- Güven oylamalarında yalnızca güvensizlik oyla-rının sayılması,- “Yapıcı güvensizlik oyu”, “fesih tehdidi altında güvenoyu”, bu araçlar hükümetin düşürülmesini zorlaştırırlar.
35Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmBu sistemde bir hükûmetin parlâmentoda çoğunluğa sahip olmaması mümkündür.Ama bu hükümetin parlâmentodan kanun çıkartması imkansızdır.Bu durumda hükümete, gerektiğinde parlâmen-toyu aşabilecek, anayasal araçlar da vermek gerekmektedir.Bazı anayasalar, bu tür hükümetlere, hazırladıkları kanun tasarılarının kabul edilmesini sağlayacak anayasal mekanizmalar da getirmek-tedirler.
36Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmKanun çıkarmayı kolaylaştıran araçlar:- Yapıcı güvensizlik oyu- Fesih tehdidi altında güvenoyu- Kanun tasarılarının blok hâlinde oylanması,- “Giyotin” usûlü,- Teşriî zorunluluk hâli, vs.
37Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmKanun çıkarmayı kolaylaştıran araçlar:Yapıcı güvensizlik oyu; Başbakanın güvensizlik oyuyla düşürülebilmesi için parlamentonun üyelerinin çoğunluyla yeni bir başbakan seçmesi gerekir.Fesih tehdidi altında güvenoyu; Başbakan tarafından istenen bir güvenoyu, parlamento tarafından reddedilirse, Başbakanın önerisi üzerine Devlet Başkanı parlamentoyu fesheder.
38Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmKanun çıkarmayı kolaylaştıran araçlar:- Kanun tasarılarının blok hâlinde oylanması:Buna “ya kabul et, ya reddet” de denir. Kanunların madde madde değil de tümden oylanması, değişiklik önergesi verilememesidir.
39Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmKanun çıkarmayı kolaylaştıran araçlar:- Giyotin:“Ya Kanunu Kabul Et, Ya Da Hükûmeti Düşür” Bir parlâmentonun düşürmediği bir hükûmetin kanun tasarılarını reddetmesi de mantıksızlıktır. Buna göre, “Başbakan, Meclis önünde, bir metin üzerinde Hükümetin sorumluluğunu yüklenir. Bu durumda, izleyen yirmidört saat içinde bir güvensizlik önergesi sunulmaz ve önceki fıkra uyarınca oylanmazsa, bu metin kabul edilmiş sayılır.
40Yumuşak Kuvvetler Ayrılığı: Parlâmenter Sistem 5. Rasyonelleştirilmiş ParlâmentarizmKanun çıkarmayı kolaylaştıran araçlar:- Teşriî Zorunluluk Hâli:“Ya Kanunu Kabul Et, Ya Da Hükûmeti Düşür” prensibi geçerlidir.1949 Alman Anayasası, “teşriî zorunluluk hali” denen bir usulle, düşürülemeyen hükümete kanun çıkarma imkanını tanımıştır.Başbakan, Cumhurbaşkanına başvurarak, ya Meclisin feshedilmesini; ya da “teşriî zorunluluk hali” ilân edilmesini isteyebilir.Başbakanın istemi ve Bundesrat’ın onayı varsa, Cumhurbaş-kanı “teşriî zorunluluk hali” ilân eder. Bu halin ilân edilmesiyle, Bundestag’ın reddettiği kanun tasarıları kendiliğinden kabul edilmiş sayılır.