Hücre bölünmesi, Hücre döngüsü ve düzenlenmesi, hücre farklılaşması, hücre yaşlanması, hücre ölümü, apoptoz ve telomerler DOÇ DR. PıNAR AKSOY SAĞIRLI Sunum AkıĢı Hücre hücre bölünmesi Hücre döngüsü ve düzenlenmesi Hücre farklılaşması, Hücre yaşlanması Hücre ölümü ve Apoptoz Telomerler Bir organizma , bir biriyle bağlantılı 3 işlemin sonucu olarak bir fertilize yumurta hücresinden meydana gelir Hücre Bölünmesi 2. Hücre farklılaşması 3. Morfojenez (bir organizmanın kendi biçimini almasını sağlayan fiziksel süreç ve bu süreçte hücre hareketleri önem taşımaktadır) 1. HÜCRE BÖLÜNMESĠ Hücre Bölünmesi Hücre bölünmesi, ebeveynlerden gelen hücrelerin iki veya daha fazla yavru hücreye bölünme işlemidir. Hücre bölünmesi hücre döngüsünün büyük bir kısmında oluşur. Canlılar dünyasında, Amitoz (Amitozis). Mitoz (Mitozis) Mayoz, redüksiyon (Meiosis) olmak üzere üç farklı tip bölünme vardır. Tek hücreli canlılarda bölünme genellikle amitoz, çok hücrelilerde ise mitoz ve mayoz ile görülür. Hücre Bölünmesi Ökaryotlarda, iki farklı tip hücre bölünmesi vardır, Vejatatif bönlünmede, her yavru hücre genetik olarak ebeveyninin aynısıdır (mitoz) Redüktif hücre bölünmesinde, ise haploid yavru hücre üretmek için yavru hücrenin kromozom sayısı yarıya indirilir (mayoz). Mayoz sonucunda 4 haploid yavru hücre oluşur. DNA replikasyonunu takiben iki bölünme olur. İlk bölünmede Homolog kromozomlar ayrılır, ikinci bölünmede ise kardeş kromatidler ayrılır. Bölünmeden önce kromozomlarda depolanan genetik bilgi replike olmalı genom miktarı iki katına çıkmalı ve ardından hücre bölünmeli. Hücre Bölünmesi, Mitoz Mitoz Bölünme, Bu olay esnasında, ebeveyn hücre bölünür, ve kardeş hücrelerin her biri ebeveyn hücreninkine benzer bir kromozomal karyotip taşır. Esas olarak, kromozomların uzunlamasına duplikasyonu gerçekleşir, ve bu kromozomlar kardeş hücrelere paylaştırılır. Bir hücrelilerden memelilere kadar tüm hayvanlarda görülen nuklear kromatin materyalinin çeşit ve miktarca eşit bir şekilde 2 yavru hücreye paylaştırılmasını sağlayan temel hücre bölünmesi tipidir. 2 mitoz arasında hücre interfazdadır. Dört evreden oluşur; Profaz, Metafaz, Anafaz Telofaz Hücre Bölünmesi, Mitoz 1. Profaz: Sentrozomdaki sentriollerin duplikasyonu sonucu oluşan 2 çift sentriol birbirlerinden uzaklaşarak hücrenin 2 ayrı kutbuna göçe başlarlar. Sentriol çiftleri etrafında aster denilen fibriller yapılar, ve 2 aster kompleksi arasında da iğ iplikleri organize olmaya başlar. •Nukleusun kromatin materyali de kromozomlar halinde belirmeye ve giderek kısalıp kalınlaşmaya başlarlar. Her bir kromozom, birbirine paralel 2 kromatidden ve bir sentromerden ibarettir. •Profazın sonlarına doğru nuklear membran parçalanır, nukleolus belirsizleşir ve kromozomlar sentromerleri ile iğ ipliklerine bağlanmaya başlarlar. Sentrozom Hücrenin zarla çevrili olmayan bir organelidir Bir çift sentriol ve bunu çevreleyen sentroplazmadan oluşur İlkel bitkilerde ve hayvan hücrelerininbüyük kısmında bulunurken, protozoonların çoğunluğunda, yüksekorganizasyonlu bitki hücrelerinde, olgun sinir, kas ve yumurta hücresinde bulunmaz. Sentrioller silindirik yapılardır Sentrozomlar mikrotübül düzenleyici merkaz olarak fonksiyon görür ve hücre kenasına doğru dağılan mikrotübüllerin yapılanması için bir başlangıç noktasıdır. Bu mikrotübüllenmeyi sağlayan sentriol çevre maddesinde yer alan gama-tübülindir. Hücre bölünmesinde önce sentrozom kopyalanır. Mitoz sırasında iğ iplikçiklerini şekillendirerek kromozomların kutuplara çekilmesinde yardımcı olur. Hücre Bölünmesi, Mitoz 2. Metafaz, • Metafaz esnasında, Nuklear zar ve nukleolus kaybolur. • Kromozomlar hücrenin ekvator düzleminde dizilirler. • Kromatidler sentromer yada kinetokor bölgesinde mitotik iğ ipliklerinin mikrotübüllerine bağlanırlar. • Kromozomlar en kısa ve en kalın evrelerinde olup çift kromatid yapıları belirgindir. Hücre Bölünmesi, Mitoz 3. Anafaz • Anafazda, kardeş kromatidler birbirinden ayrılıp mikrotübüllerin iğ iplikleri boyunca hücrenin zıt kutuplarına doğru göç ederler. • İmmünof luoresans iğ ipliği bölgesinde mikrotübüler (tubulin), aktin ve myosin protein göstermektedir. • Bu proteinler hücre kutuplarına kromozom göçü sürecinde mikrotübüllere katılabilirler, fakat bu sürecin mekanizması hala tartışma konusudur. Hücre Bölünmesi, Mitoz 4. Telofaz • Bir kromatidden oluşan kardeş kromozom gruplarının sentriol kutuplarına yaklaşması ile telofaz başlar. • Telofazda kardeş hücrelerde nukleuslar tekrar ortaya çıkmaya başlar. • Kromozomlar giderek belirgin şekillerini kaybederek kromatine dönüşürler, nukleoluslar ve nuklear membran tekrar oluşmaya başlar. • İğ iplikleri kaybolur. • Eski ekvator düzlemi boyunca iki kardeş hücreyi sınırlayacak şekilde hücre membranlarının oluşumu ile sitokinesis, yani sitoplazmanın bölünmesi de tamamlanıp mitoz sona erer ve yeni hücreler interfaza geçerler Hücre Bölünmesi, Mayoz I • Çok hücreli hayvanların gametlerinin yada eşey hücrelerinin olgunlaşması esnasında görülen ve diploid (2n) olan kromozom sayısını yarıya, yani haploide (n) indiren özel bir hücre bölünmesidir. Ard arda gelen 2 hücre bölünmesidir. Redüktif bölünme olarak ta bilinir. Hücre Bölünmesi, Mayoz I • Profaz I: Mayoz bölünmenin en uzun evresidir. Kromozomlar nuklear membran içinde ince iplikçikler halinde belirir, sentrozomun sentriolleri duplike olur ve iğ iplikleri belirir. • Çift kromatidli kromozomlar homologları ile bir araya gelerek esleşir, yani bivalent yada tetrad homolog kromozom çiftleri oluştururlar. Sentromerlerinden birbirine bağlı kromozom çiftlerinin kromatidleri arasındaki chiasma denilen yakın temaslar sonucunda kromatid parçacığı alış verişi olur. Bu olaya crossing‐over denir. •Evrenin sonunda kromozomlar belirgin, nuklear membran parçalanmaya başlamış, nukleolus kaybolmuştur. Evre kendi içinde 5 ayrı alt evreye ayrılır •Leptonema, zygonema, pachynema, diplonema ve diakinesis Hücre Bölünmesi, Mayoz I • Metafaz I: Nuklear membran tamamen kaybolur. Bivalentler, iğ iplikleri kompleksinin ekvator düzlemine dizilirler. Her bivalentteki 2 homolog kromozomun sentromerleri ekvator düzleminin iki yanında yer alırlar. • Anafaz I: Evre, homolog kromozomların birbirinden ayrılarak hücrenin zıt kutuplarına çekilme hareketleri ile başlar. Kutuplara yönelen kromozomlar tek sentromerle birbirlerine bağlı çift kromatidler halindedir ve her kromozom grubunda habloid (n) sayıda kromozom vardır. • Telofaz I: Kutuplara göç eden ve belirgin şekillerini kaybetmeye başlayan kromozomlar etrafında nukleus zarlarının oluşmaya başlaması karakterize edilir. Yavru nukleuslar içinde nukleoluslar belirir. • Çok kısa bir interfaz evresinden sonra II. mayoz bölünme başlar. ile Hücre Bölünmesi, Mayoz II • Profaz II: Belirsizleşmeye başlayan kromozomlar, anafaz I’de gözlenen kromozomlarla aynı yapıdadırlar. Yani interfazda herhangi bir kromozom duplikasyonu olmamıştır. Kromozomların çift kromatidleri tek sentromere bağlı durumdadır. Nukleus zarı parçalanırken iğ iplikleri belirir. • Metafaz II: Kromozomlar iğ ipliklerinin ekvator düzlemine dizilirler. • Anafaz II: Her kromozomun kardeş kromatidleri iğ iplikleri boyunca zıt kutuplara doğru çekilmeye başlarlar. Kardeş kromozomlar birer kromatidden ibarettir. • Telofaz II: Kutuplara çekilip belirsizleşmeye başlayan kromozomlar etrafında nukleus zarları oluşur, nukleoluslar belirir ve sitokinesis ile evre son bulur. Böylece, mayoz başlangıcında diploid (2n) kromozom sayılı tek ana hücreden mayoz sonunda habloid (n) kromozom sayılı 4 yavru hücre oluşmuş olur Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi Hücre döngüsü, İnterfaz G1 (sentez öncesi) S (DNA sentezi) G2 (DNA çoğalması sonrası) Mitoz (profaz, metafaz, anafaz, telofaz) olmak üzere iki ana evreden oluşur. Ökaryotik hücre döngüsü, G1, S, G2 ve M fazı olmak üzere dört ardışık faza bölünmüştür. HÜCRE DÖNGÜSÜ Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi S fazı, DNA ile sentriollerin sentezi ve çoğalması S fazında gerçekleşir. G1 fazı, G1 fazı esnasında, RNA ve protein sentezi gerçekleşir, ve hücre volümü normal büyüklüğüne getirilir. G2 fazı, G2 esnasında, iğ ipliği ve aster proteinleri sentezlenir. Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi Hücreler bir bölünme sinyali almadıkları sürece hücre siklusunun aktif (G1, G2, S ve M) fazlarına girmezler ve istirahat fazı denilen G0 fazında beklerler. Dinlenme halindeki(G0) hücre, büyüme faktörleri tarafından stimüle edilerek hücre döngüsüne G1 fazına girerler. Bölünmeye devam etmeyip G1 fazından ayrılan hücreler ise diferansiye olmak üzere farklı bir yöne kayarlar. Hücre G1 fazında büyür, normal fonksiyonlarına devam eder ve DNA sentezi için hazırlanır. Bu fazın sonuna doğru bir kontrol noktası yer alır. S fazına giren hücrede DNA sentezi başlar ardından hücre G2 'ına girer büyümeye devam eder ve bölünme için hazırlanır ve son olarak Mitotik evreye girerek hücre bölünmesi tamamlanır. S fazı boyunca DNA'nın kendini eşlemesi gerçekleşir. M evresinde ise kromozom ayrılımı ve hücre bölünmesi gerçekleşir. Birçok hücre; protein kütlesi ve organellerini ikilemek ve büyütmek için, DNA’sını kopyalamak ve bölünmek için ayırdığı zamandan çok daha fazlasına gereksinim duyar. Bu nedenle büyümeye daha fazla zaman ayırmak için hücre döngüsünün ana fazlarına ek olarak aralık evreleri yerleştirilmiştir. Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi G1 kontrol noktası, Hücre yeterince büyüdü mü Çevre uygun mu DNA hasarı var mı G2 kontrol noktası, Bütün DNA replike oldu mu Hücre yeterince büyüdü mü Çevre uygun mu Hasar var mı M kontrol noktası, Bütün kromozomlar ipliklere bağlandı mı Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi Siklin bağımlı kinaz ,SBK’ ler serbest halde inaktiftirler. Ancak, sikline bağlandıklarında aktifleşirler ve böylece aktif siklin-SBK kompleksleri meydana gelir. Siklinler bu komplekslerin düzenleyici alt üniteleri, SBK’ ler ise katalitik alt üniteleridir Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi Hücre döngüsü, bir takım proteinler olan siklinler, serin/treonin protein kinaz ailesinden olan siklin-bağımlı kinazlar (SBK) ve siklinbağımlı kinaz inhibitörleri (SBKI) tarafından özgün olarak kontrol edilir. Siklinler döngünün çeşitli fazlarında periyodik olarak bir taraftan sentez edilirlerken diğer taraftan da yıkılırlar. Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi Hücre döngüsünün çeşitli fazlarında, siklin, SBK ve SBKI’ larının çeşitli üyelerinin aktivasyonları gerçekleşir. Örneğin, siklin E en yüksek seviyeye G1 fazının geç döneminde; Siklin A ve B ise G2 ve M’ de çıkar. Siklin D ise G1 fazının erken döneminde artmaya başlar ve fazın sonuna doğru gittikçe artar (Şekil 2.3). SBK Siklin Etkili olduğu hücre döngüsü fazı SBK4 Siklin D1, D2, D3 G1 SBK6 Siklin D1, D2,D3 G1 SBK2 Siklin E G1/S SBK2 Siklin A S SBK1 Siklin A G1/M SBK1 Siklin B Mitoz SBK7 Siklin H SAK, tüm fazlar Siklin bağımlı kinaz inhibitörleri Aile üyeleri SBKI ailesi Fonksiyonu INK4 ailesi G1 SBK İnaktivasyonu (SBK4, p15 (INK4b) SBK6) p16 (INK4a) p18 (INK4c) p19 (INK4d) Cip/Kip ailesi p21 (Waf1, Cip) G1 siklin-SBK komleksleri ve p27 (Cip2) siklin B-SBK1 inaktivaasyonu p57 (Kip2) SBK’ lar siklinlerle interaksiyon sonucu aktive olur, SBKI’ ları ile interaksiyon yapmaları halinde ise inhibe olurlar SBK'lerin Fosforillenmesi veya Defosforillenmesi SBK’ler substratlarını fosforilleyerek onları aktif hale getirir. Böylece substrat aktivasyon durumuna göre hücre siklusu ya durur ya da bir sonraki aşamaya geçer. En çok üzerinde çalışılan siklin D- SBK4/6 substratlarıdır. Hücre Döngüsü ve düzenlenmesi Özetlemek gerekirse, hücre siklusunun çeşitli fazlarında bu üç grubun (siklinler, SBK’ lar ve SBKI’ ları) çeşitli üyelerinin aktivasyonları gerçekleşir. Her bir siklin özellikle spesifik SBK’ sine bağlanır. Değişik fazlarda spesifik siklinlerin ve SBK’lerin varlığı veya yokluğu herhangi bir fazda hangi kinazın aktifleşeceğini belirler. SBK’ ler mitojenik büyüme faktörleri tarafından aktifleştirilirler. Büyüme faktörleri ve hücre döngüsü Hücre bölünmesini uyaran veya inhibe eden veya özelleşmiş hücreye farklılaşmasını başlatan peptidler büyüme faktörleri olarak bilinmektedir. Etkilerini şu şekilde gösterirler; Lipofilik olanlar hücre membranından geçerek sitoplazma veya çekirdekteki reseptörlerine bağlanarak Hidrofilik olanlar ise hücre membranındaki özgün reseptörler aracılığıyla ikincil habercileri uyarırlar ve hücresel olayları başlatırlar Büyüme faktörü reseptörlerini kodlayan değişik onkogenler bulunmuştur. Değişik tümör tiplerinde büyüme reseptörlerini kodlayan genlerin mutasyona uğradığı ve patolojik olarak aşırı derecede üretildiği gözlenmiştir. Büyüme faktörleri ve hücre döngüsü Büyüme faktörü Trambositten türeyen büyüme faktörü (PDGF) Başlıca kaynakları Trombositler, endotel hücreler, plesenta Başlıca İşlevleri Bağ dokusu, glial ve düz kas hücrelerinin proliferasyonu Epidermal büyüme faktörü (EGF) Transforme-edici büyüme faktörü-α (TGF-α) Fibroblast büyüme faktörü (FGF) Submaksiller bez, brunners bezi Transforme hücrelerde yaygındır Mezenşimal, glial ve epitel hücrelerin proliferasyonu Yara iyileşmesinde önemlidir Birçok hücrede bulunmaktadır. Ekstrasellüler matriks ile ilişkili protein Birçok hücrenin proliferasyonunu güçlendirmekte, bazı kök hücreleri inhibe etmekte, erken embriyojenik devrede mezodermin oluşumunu uyarmaktadır Sinir hücre yaşamında ve nörit oluşumunda güçlendiricidir Nöron büyüme faktörü (NGF) Eritropoietin Transforme-edici büyüme faktörü-β (TGF-β) İnsülin benzeri büyüme faktörü-I (IGF-I) İnsülin benzeri büyüme faktörü-II (IGF-II) Diğer özellikleri İki farklı protein zinciri üç değişik dimer (AA, AB, BB) oluşturmaktadır EGF ile ilişkilidir En az 19 üyeli FGF ailesinde yer almaktadır. Dört farklı reseptörü vardır Protoonkogen olarak saptanan ilk proteinler (trkA, trackA; trkB; trkC) Böbrek Eritrositlerin proliferasyonu ve farklılaşmasını sağlamaktadır Aktiflenmiş TH1 ve NK Antienflamatuvar etki (sitokin hücreleri ve sınıf II MHC üretiminin baskılanması), yara iyileşmesini artırıcı, makrofaj ve lenfosit proliferasyonunun inhibisyonu Karaciğer Birçok hücre tipinin proliferasyonunu güçlendirir Çeşitli hücreler Primer olarak fetal kaynaklı olmak üzere birçok hücrenin proliferasyonunu sağlamaktadır En az 100 farklı üyeden oluşan TGF- β ailesi IGF-II ve proinsülin ile ilişkilidir. Aynı zamanda somatomedin C olarak da adlandırılmaktadır IGF-I ve proinsülin ile ilişkilidir HÜCRE FAKLILAġMASI Hücre FarklılaĢması ve Moleküler temelleri Organizmada farklı hücre tipleri aynı DNA ve genlere sahiptir Lenfositler bu genellemeye uymaz çünkü lenfositlerin antijen reseptörünü kodlamaktan sorumlu genlerin bir bölümü bu hücrelerin farklılaşması sırasında kayba uğrar. Diğer bir istisnada eritrositlerdir memeli eritrositleri farklılaşma sırasında genetik materyalini kaybeder. Hücre FarklılaĢmasına neden olan faktörler Asimetrik bölünme sonucu farklı gen ekspresyonlarının oluşumu Mikro çevre Kök hücreler Hücre FarklılaĢma Mekanizmaları, asimetrik bölünme Asimetrik bölünmede, mitoz bölünme sonrasında oluşan iki kardeş hücre aynı genoma sahip olmalarına karşın boyut , şekil ve içerik yönünden farklı olabilmektedir. Özellikle sitoplazmik belirleyicilerin iki hücreye eşit olmayacak şekilde dağılımı iki hücreden herbirinin, ötekinden farklı bir gelişme potansiyeli taşımasına neden olur. Sitoplazmik belirleyici faktörlerin başında transkripsiyon faktörleri gelmektedir. Asimetrik bölünme sonucunda oluşan farklı transkripsiyon faktörlerinin içeriği ve konsantrasyonları farklı gen ekspresyon programlarının oluşumuna neden olur Ayrıca, kromatin kondensasyonu (katlanması ve yapılanması), sitozin metilasyonu ve histon deasetilasyonu gibi değişikliklerde farklı gen ekspresyon programlarının daha da zenginleşmesine neden olur. Hücre FarklılaĢma Mekanizmaları, mikro çevre Hücrelerin birbiriyle ve çevresiyle olan etkileşimleride hücresel farklılaşmaya neden olur Hücre dışından gelen otokrin, endokrin ve parakrin sinyaller aracılığıyla oluşan hücreler arası etkileşim olayları hücrelerin farklılaşmasına neden olur. Örneğin BMP gibi sitokinler hücresel farklılaşmayı indükleyebilirler. Ya da farklılaşma potansiyelli bir hücrenin, kendisini bulunduğu çevrede ya da dokuda tutmaya yardımcı olan integrin adezyon moleküllerinin bu tutucu etkisinden kurtulması, onun farklılaşmasına ya da apoptoz ile ölümüne neden olabilir Hücre FarklılaĢma Mekanizmaları, mikro çevre Hücre FarklılaĢma Mekanizmaları, kök hücrelerden kök hücre ve farklılaĢan hücrelerin oluĢumu Kök hücre; uzun bir süre bölünmeye devam ederek kendini yenileyebilen ve bu sayede farklılaşmış hücreler oluşturabilen ve farklılaşmamış hücreler olarak tanımlanan hücrelere verilen isim. Kök Hücre Kök hücreler kendi kendilerini yenileyebilme ve tüm hücre dizilerine farklılaşma yeteneğine sahiptirler. Son çalışmalar derinin epigenetik olarak tekrar programlanarak kök hücreye dönüştürebileceğini göstermekte Kök Hücre İki gruba ayrılır; 1. Embriyonik kök hücreler 2. Erişkin kök hücreler Kök hücreler Totipotent (her yönlü farklılaşma yetkileri olan) Pluripotent (çok yönlü farklılaşma yetkileri olan) kapasitelere sahip olabilirler. Transfarklılaşma; bir tür kök hücrenin uygun uyaranlarla farklı bir tür hücreye dönüşmesi. Örn. Hematopoietik kök hücrelerin nöron, yağ hücresi veya hepatositlere dönüşmesi. FarklılaĢma aĢamaları Embriyonik hücreler kas, kemik, sinir ve kan hücrelerine gelişmek için genellikle önce belirli bir yola girmek için yönlerini belirlerler (determinasyon) ve sonra çok farklı özellikler kazandıkları farklılaĢmaya giderler. FarklılaĢma aĢamaları Özelleşmiş hücrelerin gelişimine farklılaşma denir. Hücre biyokimyasında ve işlevinde oluşan bu gözlenebilir değişiklikler yani farklılaşma gelişimsel bir sırayla meydana gelir: Hücre önce ne olacağına karar verir. Karar aşaması. Fenotip olarak farklılık yoktur ama gelişimsel gelecek sınırlandırılır. 1. Özelleşme aşaması. Kararsızlığın ve değişme eğiliminin olduğu dönemdir. Nötral ortamda otonom olarak farklılaşma yeteneği vardır. Karardan hala geriye dönüş yapabilme söz konusu. 2. Determinasyon aşaması. Karar verilmiştir. Embriyonun bir başka yerinde bile orijinal karar yönünde gelişme gerçekleşir. Geri-dönüş söz konusu değil. Bazı farklılaşmış hücre tipleri ve major ürünleri Farklılaşmış Hücre tipi Ürünü Özellleşmiş fonksiyon Keratinocyte (epidermal cell) Keratin Protection Erythrocyte (red blood cell) Hemoglobin Transport of oxygen Lens cell Crystallins Transmission of light B lymphocyte Immunoglobulins Antibody synthesis T lymphocyte Cell-surface antigens (lymphokines) Destruction of foreign cells; regulation of immune response Melanocyte Melanin Pigment production Pancreatic islet cells Insulin Regulation of carbohydrate metabolism Leydig cell Testosterone Male sexual characteristics Chondrocyte (cartilage cell) Chondroitin sulfate; type II collagen Tendons and ligaments Osteoblast (bone-forming cell) Bone matrix Skeletal support Myocyte (muscle cell) Muscle actin and myosin Contraction Hepatocyte (liver cell) Serum albumin; numerous enzymes Production of serum proteins and Numerous enzymatic functions Neuron Neurotransmitters Transmission of electrical impulses Hücre determinasyonunun ve hücre farklılaĢmasının moleküler mekanizması Hücreler ancak tamamen farklı gen aktivitesine bağlı olabilen farklı protein sentezi sonucunda farklı olurlar. HÜCRE FARKLILAġMA TEORĠLERĠ 1. Genetik materyalin farklı kaybı sonucu hücre farklı olur. Bir nematod olan Ascaris megalocephala da olduğu gibi bazı hayvan türlerinin embriyolarında bölünme evresinde bu tip kromozom davranışı vardır. Kromozom parçası kaybı olayına “kromatin eksilmesi” denir. Normal (A) ve santrifüj edilmiş (B) Ascaris zigotunun bölünmesi sırasında germ plasmanın dağılımı. (A) Germ plasma çoğu vejetal blastomerlerde yer alır ve kromozom eksilmesi olmaz. Böylece, 4-hücreli safhada embriyo gametleri için bir kök hücreye sahiptir. (B) İlk bölünme santrifüj ile 90 derece yeri değiştirildiği zaman sonuçta oluşan her iki hücrede vejetal germ plasma içerir ve kromozom kaybına uğramazlar. İkinci bölünmeden sonra bu iki hücrede gametleri verecek olan için kök hücreye gelişirler. Kromozom kaybı ya da kromozomun elimine edilmesi, eşey hücre hattı ve somatik hücreler arasındaki ayrılma ile ilgilidir Kromozomal parçadan çok tüm kromozomlar elimine edilir Nispeten seyrek bir mekanizmadır. Yalnızca eşey hücrelerinde kalan kromozomlar gametogenez için gerekli genleri bulundurur ve tüm somatik hücrelerde aynı kromozomlar kaybedilir. 2. Seçici gen amplifikasyonu Çok az hücre tipinde görülür. Yoğun işlevi olan çekirdeksel DNA’nın bazı segmentleri özel olarak replike olur. Örneğin; kurbağa oositlerinde büyük ribozomal RNA’ların genlerini içeren binlerce ekstra çekirdekçik vardır. Drosofila’da ovaryum follikül hücrelerinde koriyon genleri. 3. Genetik eşitlik ve farklı gen ifadesi prensibi. 3. Genetik eĢitlik ve farklı gen ifadesi Çoğu organizmanın çoğu hücreleri aynı genetik bilgiye sahiptir, fakat onu farklı olarak kullanırlar. Genetik eĢitlik, bir organizmadaki tüm hücrelerin kayıp, değişme ya da artma olmaksızın tam ve eşit genetik bilgi içermeleridir. Farklı gen ifadesi, hücrenin sahip olduğu tüm genetik bilgisinin farklı setlerini kullanmasıdır. DNA’nın bazı hücrelerde yeniden organizasyonu (Ig hafif zincir geni) Memeliler taşıdıkları genden fazla miktarda,B hücrelerinden lenfositlerinden antikor molekülü üretebilirler. V: değişken bölge; J: birleşme bölgesi; C: sabit bölge Hücre farklılaĢması ve bölünmesi arasındaki iliĢki Ters bir orantı vardır Farklılaşma arttıkça çoğalma hızları azalır Farklılaşmasını tamamlayarak yüksek derecede özelleşmiş bir hücre genel olarak bölünemez Kanserde sınırsız büyüme ve farklılaşmanın kaybı Bazen ise hem büyüme hem farklılaşma indüklenebilir. B hücrelerinin üzerindeki yüzey immünglobiline antijen bağlanmasıyla bu hücrelerin çoğalmasına ve antikor üretici hücre olan plazma hücreleri şekline farklılaşmasına neden olur. Ya da kemik iliğindeki öncü hücrelerin hemopoetik sitokinler ile indüksiyonu, bu hücrelerin çoğalmasına ve kanını hangi hücre tipine dönüşeceklerini belirler Tedavide hücre farklılaşmasını indükleyen ajanlar Hücre farklılaşmasının kuvvetli indükleyicisi olan Retinoik asit Akut miyelositer Löseminin, nöroblastomanın ve prekanseröz olarak kabul edilen lökoplakinin tedevisinde etkili olmuştur. Bu bileşik hücrelerde hücre dışı matriks protein sentezini ve MHC gen ekspresyonunu düzenleyerek bu hücrelerin farklılaşmasını indüklemek suretiyle çoğalmasını engelleyebilmektedir. Tedavide hücre farklılaşmasını indükleyen ajanlar Farklılaşmayı indükleyici diğer bileşik Sodyum bütirat Histon deasetilazı inhibe eder ve histon asetilasyonunu arttırır Kromatin yeniden yapılanması işlemi ile p21/cip1 geninin aktivasyonu ile hücre farklılaşmasına yol açar Malign mezotelyama tedavisinde kull. Kolorektal kanserin diyetsel olarak önlenmesinde kullanılabileceği ileri sürülmüştür HÜCRE YAġLANMASI Hücre yaĢlanması Yaşlanma, strese uyum cevabında azalmaya yol açan ve yaşla ilişkili hastalıkların riskinin arttığı, fonksiyonlarda ilerleyici ve yaygın bir bozukluk olarak tanımlanabilir. • Organizmanın giderek biyolojik verimliliğini yitirmesi, • Çevresine uyumda güçlük çekmesi, • Direnç mekanizmalarında gerileme, olarak ta tanımlanabilir. NİÇİN YAŞLANIYORUZ ? YAŞLANMA TEORİLERİ Bugüne kadar yaşlanma ile ilgili pek çok teori öne sürülmesine rağmen günümüzde yaşlanmanın temelinde birçok olayın birlikte yer aldığı kabul edilmektedir. Eski geleneksel yaşlanma teorileri, yaşlanmanın bir adaptasyon olmadığını ve genetik olarak programlanmadığını savunurken modern biyolojik teoriler yaşlanma teorilerini temel olarak iki ana başlık altında toplamaktadır A. Programlanma teorileri 1.Programlı yaşam süresi teorisi 2. Endokrin teori 3. İmmünolojik teori B. Hasar ya da hata temeline dayanan yaşlanma teorileri 1. Yıpranma ve bozulma teorisi 2. Yaşam hızı teorisi 3. Çapraz bağlanma teorisi 4. Serbest radikaller 5. DNA hasarı teorisi A.PROGRAMLANMA TEORİLERİ 1. Programlı yaşam süresi teorisi Bu teoriye göre yaşlanma bazı genlerin sıralı olarak açılıp kapandığı olayların sonucu iken İhtiyarlama veya kocama (Senecence) yaşa bağlı sorunların çıkması olarak tanımlanır. Yaşlanma; bazı genlerin kontrolü altındadır. Bu genlerin stabil kalmaları sağlıklı yaşlanmanın ilk koşuludur. 2. Endokrin teorisi Bu teoriye göre yaşlanmanın ritmini kontrol etmek için biyolojik saat hormonlar aracılığıyla çalışır. Örneğin; Yapılan son çalışmalar yaşlanmanın hormonal olarak kontrol edildiğini ve özellikle son derece korunmuş insülin/IGF-1 (insuline like growth factor) sinyal yolağının yaşlanmanın hormonal kontrolünde önemli bir role sahip olduğunu kanıtlamaktadır. YaĢlanma ile birlikte endokrin sistemdeki değiĢiklikler Yaşlanmada endokrin fonksiyonlarla ilgili en önemli değişiklik: Kadınlarda, postmenopozal dönemde östrojen azlığı ve kemikten kalsiyum kaybı, Erkeklerde plazma testosteron düzeyinin azalması olarak ortaya çıkmaktadır. Ayrıca 30 yaşından sonra büyüme hormonu üretiminin geçen her 10 yıl için %14 azaldığı gösterilmiştir. 3. İmmünolojik teori Yaşlanma ile birlikte immün sistem kapasitesinin T-hücre sayısının, T ve B lenfosit fonksiyonlarının azalması, timusun tümüyle atrofiye uğraması yaşlanmada immun sistem zayıflamasının rolü olduğunu düşündürmektedir. B.HASAR YA DA HATA TEMELİNE DAYANAN YAŞLANMA TEORİLERİ 1.Yıpranma ve bozulma teorisi Bu teoriye göre, hücre ve dokuların hayati kısımlarının yıpranması sonucunda yaşlanma olayı gerçekleşir. Bu olay araba parçalarının uzun süre rutin olarak kullanılması sonucu yıpranması ve bozulması olayı ile oldukça benzerdir. İlk kez Alman Biyolog Dr. August Weismann tarafından 1882 'de ortaya atılmıştır ve birçok insan tarafından oldukça kabul gören bir teoridir (Jin ve ark 2004). 2. Yaşam hızı teorisi Bu teori bir organizmanın oksijen bazal metabolizması ne kadar hızlı ise ömrü o kadar kısadır tezini savunur (Brys ve ark 2007). Bir meyce sineği üç hafta, fare üç yıl, diken kozalaklı çam 4000 yıl yaşar. Ve bu türlerin hepsinde benzer bir süreç egemendir. Çok sayıda görüşten biri, 1000 yıl önce öne sürülen yaşam hızı ile ilgili olan teori. Buna göre, hayvanın metabolizma hızı, ömrünü de belirliyor. Dolayısıyla kaplumbağalar gibi soğukkanlı hayvanlar, tavşanlar gibi sıcakkanlı hayvanlardan daha uzun yaşar. Ayrıca bu teoriye göre, vücut boyutları da yaşam süresinde belirleyicidir. Büyük hayvanların metabolizmaları daha yavaş olduğu için küçük hayvanlardan daha uzun ömürlüdürler. Yine bu teoriye göre memeli türlerinin hepsinin yaşamları süresince aynı sayıda kalp atışına sahip oldukları öne sürülür. Ancak yaşam hızı teorisi bazı organizmalar için geçerli değildir. Örneğin, Kuşların metabolizmaları aynı boydaki memelilerden iki misli hızlı olmasına karşın, daha uzun yaşarlar. Papağanlar fillerden daha uzun ömürlüdür. Bir tür Kuzey Amerikan yarasası, farenin yarı boyutlarında olmasına karşın, vahşi doğada 30 yıl yaşar. Oysa kedi büyüklüğündeki opossum ( Kuzey Amerika’ ya mahsus memeli bir hayvan ) iki yıl yaşar. Bir diğer istina da insandır. İnsanlar boyutları ve metabolik hızlarına göre yaşamaları gerekenden 4 misli uzun yaşar (Bjorksten 2000). 3. Çapraz bağlanma teorisi Birçok metabolik değişim ile birlikte görülen doğal yaşlanma sürecinde organizmada ilerlemiş glikasyon son ürünlerinin birikimleri ve reseptörleri ile etkileşimleri diyabette olduğu gibi hücre ve dokulara zarar veren en önemli etkenlerden biri olarak kabul edilmektedir. Buna göre doğal yaşlanma sürecinde glikasyon ile yapıları değişen proteinler ve lipitler başta kardiyovasküler sistem olmak üzere birçok dokuda hasarlanmaya neden olurlar (Şekil 1) (Silacci 2002). AGE’ ler primer etkilerinin çoğunu, Kolajen, lens kristalleri gibi uzun ömürlü proteinler üzerinde gösterdiklerinden yaşlanma sürecine katkıda bulunurlar. Yaşlılarda AGEsavunma sistemleri de zayıflamıştır. Bu ürünler özel reseptörleri olan RAGE’lere bağlanarak hücrelerde aşırı serbest radikal oluşumuna neden olarak hücre içi sinyallemeyi, gen ekspresyonun bozarlar, enflamatuvar reaksiyonları başlatırlar AGE ’lerin aktive ettikleri reseptörler (RAGE) vasküler sistemde, endotel hücreler, düz kas hücreleri dahil olmak üzere çeşitli hücrelerin membranında bulunur. Reseptörün uyarılması hücrede NADH/NADPH bağımlı oksidaz sisteminin aktivasyonu ile serbest radikal üretimini arttırır, makrofajlarda doku faktörü, mezoteliyal hücrelerde adhezyon moleküllerinin ekspresyonunu arttırır, endotel hücrelerin aktivasyonu gerçekleşir. Böylece AGE ’ler reseptörleri aracılığı ile enflamatuvar reaksiyonları başlatırlar (Singh ve ark. 2001). Endotel hücrelerde RAGE’ nin uyarılması - Permeabilite artışına neden olur. -Membranın yapısı bozulur, -Endoteldeki trombin bağlayan reseptör olan trombomodulin aktivitesi azalırken doku faktörü ekspresyonu artarak endotel antikoagülan özellikten prokoagülan özelliğe kayar (Suji ve Sivakami 2004). Öte yandan, AGE’ler endotelden salgılanan nitrik oksit (NO)’ un aktivitesini ve biyoyararlanımını azalttıklarından AGE’ ler aterosklerozun oluşumu ve gelişiminde çok önemli rol oynarlar (Schmidt ve ark. 1999). Gerçekten de yaşlılıkta ortaya çıkan bir çok semptom diyabettekine benzer. O nedenle insülin rezistansını kırarak glukoz kontrolü sağlayan antidiyabetik ilaç metforminin yaşam süresini uzattığı saptanmıştır. Öte yandan, diyet ile fazla miktarlarda alınan AGE ’ler de özellikle yaşlılarda, böbrek fonksiyonu olanlarda endojen AGE ’ler kadar organizmaya zarar verebilmektedir (Yamagishi ve ark. 2008). Proteinlerin yanı sıra nükleik asitlerin amino grupları da enzimatik olmayan glikasyondan etkilenir ve DNA ’daki modifikasyonun proteinlerdeki modifikasyondan çok daha ciddi sonuçlar doğurması beklenir (Goldin ve ark. 2006). 4.Serbest radikal teorisi Serbest radikal teorisine göre, yaşlanmanın en önemli nedenlerinden birisi yaş ilerledikçe metabolizmada ROT ve RNT oluşumun artması ve bunların makro moleküllerin modifikasyonuna neden olmasıdır. Bunun yanısıra yaşlılıkta redoks homeostazındaki denge kaybolmaktadır. Bir yandan antioksidan enzim mekanizması yeterince işlev görememekte diğer yandan ilerleyen yaşlarda hücrede daha çok radikal oluşumu söz konusu olmaktadır. Radikal ve Serbest radikal Yapılarında eşleşmemiş (yani tek sayıda) elektron içeren atom veya bileşiklere serbest radikal denir. Bu nedenle açık elektron kabuğu konfigürasyonuna sahiptirler Radikal ve serbest radikal terimleri sıklıkla birbirlerinin yerine kullanılmakla beraber, radikal terimi, serbest radikalin su molekülleri tarafından tutulmuş bağlı formunu ifade etmek için kullanılmaktadır. Tarihsel olarak ise “Radikal” terimi, reaksiyon sırasında değişmeden kalan atom gruplarını tanımlamaktadır (Staroverov ve Davidson 2000). Eşlenmemiş elektronun etkisi Bu eşlenmemiş elektron serbest radikallere büyük bir reaktiflik kazandırarak protein, lipid, DNA ve nükleotid koenzimler gibi birçok biyolojik materyale zarar vermelerine neden olmaktadır. Bu zararın yaşlanmayı teşvik ettiği ve ayrıca kalp-damar hastalıkları, çeşitli kanser türleri, katarakt, bağışıklık sisteminde zayıflama, sinir sistemi dejeneratif hastalıkları gibi birçok hastalığa sebep olduğuna dair bilgiler bulunmaktadır SERBEST RADİKALLERİN OLUŞUM MEKANİZMALARI ● Radikal özelliği taşımayan bir moleküle tek elektron transferi ile dış orbitalinde paylaşılmamış elektron oluşması. A + eO2 + e AO2 ● Bir molekülü oluşturan kovalent bağın homolitik kopması sonucu. A:B A + B ● Radikal özelliği bulunmayan bir molekülden elektron kaybı sırasında dış orbitalinde paylaşılmamış elektron kalıyorsa, radikal formu oluşur. A A+ + e- Serbest Oksijen Radikallerinin Organizmadaki Üretim Yolları 1. Endojen Reaksiyonlar 2. Eksojen Faktörler Ağır Egzersiz Hava Kirliliği Radyasyon Pestisidler Sigara Dumanı v.s Enzimatik Reaksiyonlar Mikrozomal Hidroksilasyon Sistemi Mitokondriyal Elektron Taşıma Zinciri Prostaglandin Sentezi Otooksidasyon Reaksiyonları Fagositoz Hücrede reaktif oksijen türlerinin kaynakları Mitokondriyal elektron transport zincirinden elektron sızıntısı 2. ER’da ve Nükleer memebrana bağlı sitokromların oksidasyonu 3. Ksantin oksidazın katalitik döngüsü 4. Dihidroorotat dehidrojenaz, flavoprotein dehidrojenaz, amino asid oksidaz ve triptofan dioksijenaz gibi enzimlerin katalitik döngüsü 1. 5. Araşidonik asid metabolizması (enzimatik lipid peroksidasyonu) 6. Demir ve bakır, tiyollerden tiyil sentezini, H2O2 ve O2.-’den OH. sentezini kataliz eder. 7. Geçiş metalleri, lipid hidroperoksidlerinin (LOOH) parçalanmalarını ve lipid peroksidasyonunun zincir reaksiyonunu kataliz eder Canlı hücrelerdeki oksijen metabolizması, çevre kirleticileri, radyasyon, pestisitler, çeşitli tıbbi tedavi yolları ve kontamine sular gibi birçok etmen kaçınılmaz bir şekilde oksijen türevi serbest radikallerin oluşumuna yol açmaktadır. Bu radikallerin başlıcaları; Tekli oksijen (1O2), Süperoksit anyonu (·O2-), Hidroksi (·OH), Peroksi (ROO·) ve Alkoksi (RO·) radikalleridir (Kaur and Kapoor 2001). Oksidatif stres Fizyolojik dozda ROS ROS’suz Antioksidanlar GSH redüktaz Vitaminler A Selenyum Vitamin E Hidroksil radikal GSH peroksidaz Süperoksit anyonu Süperoksit dismutaz Askorbik asid Katalaz Hidrojen proksit ışık ile uyarı O2 NO Singlet oksijen eO2 ONOOPeroksinitrit O2↓ Haber Weiss reaksiyonu O2 Superoksit anyon─ O2 Fe3+ ClOClHipoklorit Miyeloperoksidaz Superoksit dismutaz O2 H2O2 Fenton reaksiyonu Hidrojen peroksit 2GSH NADP+ Glutatyon redüktaz Glutatyon peroksidaz NADPH + H+ GSSG + H2O Fe2+ H2O2 Katalaz O2 H2O ġekil :Serbest radikallerin oluşum reaksiyonları OH Hidroksil radikal + H2O 5. DNA Hasarı Teorisi Oksidatif DNA hasarı büyük bir olasılıkla yaşlanmanın başlıca nedenlerinden biridir. Reaktif oksijen türevlerinin, DNA’da, ●Hem şeker fosfat iskeleti üzerinde kırma ya da koparma ●Hem bazlar üzerinde nokta mutasyonları biçiminde etkileri vardır (Demirsoy A, 1998). ROT’lerin düzeyi, yaşlanma süreci ile paralel bir artış gösterir. Yaşlanma ile protein karboksilasyonunun artışı ve katalize edici tüm enzimlerin azalmasının bu dengesizlikte önemli rolleri vardır (Çavdar C, 1997). DNA HASARI DNA da oksidatif hasar ile oluĢan lezyonlar: Baz modifikasyonu R• R• R• Serbest radikallerinin bazları hasara uğratması Mitokondriyal DNA Hasarı Mitokondri iç zarı oksidatif fosforilasyondan ötürü, ROT’lerin büyük ölçüde üretildiği yerdir. Normal metabolizma ürünleri olan ROT’ler, DNA’da çeşitli bozulmalara, özellikle kopmalara yol açar. Mitokondri DNA’sında, normal durumdakinden farklı olarak ortaya çıkan oksitlenmiş bazların, çekirdek DNA’sındakilerden 16 kat daha fazla olduğu bulunmuştur. Bu durum, ROT’lerinin, mtDNA’da çok sayıda hasar meydana getirebileceğini göstermektedir. Mitokondriyal DNA Hasarı Nükleer DNA Hasarı Nükleer DNA asarı sonucu 1. Delesyon 2. Transkripsiyon hataları 3. Gen çoğalması (amplifikasyon) 4. Gende yenden düzenlenme 5. DNA’nın yapısal düzenlenmesindeki hatalar (örneğin metilasyon; gen ekspresyonunun açıpkapama düğmesi gibi iş görür) 6. Translasyon hataları Yaşlanma ile ilişkili hastalıkların gelişimi mitokondri DNA’ sındaki mutasyonların birikimi ve buna bağlı elektron transport zinciri komponentlerinde aktivite kaybı ve ATP üretiminde kayba bağlı aşırı ROM üretimi ile ilişkilidir. Mitokondriyal disfonksiyona bağlı olarak membran potansiyeli azalır, ROM olusumu artar (membran potansiyeli ROM olusumunu düzenler) ATP sentezinde azalma olur, Potansiyel toksisiteleri olan Ca2+ iyonlarının tutulumu azalır. Oksidatif hasara bağlı mutasyonel yük artarken koruyucu ve onarıcı proteinlerin azalması/hasarlanması mitokondrilerin hasar ve mutasyona yatkınlığını arttırır ve dolayısı ile hücresel yasanmayı hızlandırır. Mitokondriyal DNA Hasarı ● Mitokondriyel DNA mutasyonları solunum zinciri komplekslerinden özellikle kompleks I (NADH dehidrogenaz) ve kompleks IV (sitokrom c oksidaz) aktivitelerinde azalmaya yol açmaktadır. Kısmen mtDNA tarafından kodlanan sitokrom c oksidaz’ın eksikliği en sık görülen elektron transport defektidir. Bu durumda nukleus süksinat dehidrogenaz aktivitesini arttırarak mitokondriyel eksikliği kompanse etmeye çalısır. ● Sitokrom c oksidaz eksikliği ve süksinat dehidrogenaz hiperaktivitesi gösteren kas liflerinde mitokondriyel DNA’da delesyonlar saptanmıştır. ● Mitokondriyal oksidatif stres yaşlanma sırasında apoptozun intrinsik yolunun aktivasyonunda anahtar rol oynamaktadır. Apoptoz veya programlı hücre ölümü çok hücreli organizmalarda normal gelişme ve homeostaz için gereklidir. Alzheimer, Parkinson ve Huntington gibi nörodejeneratif hastalıklarda gereğinden fazla apoptoz olmaktadır. Oksidatif DNA hasarı ve telomeraz aktivitesinde azalma telomer kısalmasına neden olarak hücre büyümesini durdurmaktadır. Hücreler bölünmemeye başladıkları zaman telomer kısalması yaşlanma sürecini hızlandırmaktadır. Yaşlı Hücre Morfolojisi Sitoplazmada Lipofuskin pigment granülleri Metbolizma son ürünleri Mitokondriumlarda dejenerasyonlar Nükleusta Düzensiz (girintili çıkıntılı) nükleus membranı Binükleer hücrelerde artış DNA Tamir mekanizmaları 1.Tek zincir kırıklarının tamiri • 1 Direkt tamir mekanizmaları – – – 1.1 Fotoreaktivasyon 1.2 O6-Metilguanin Tamiri 1.3 Basit Tek Zincir Kırıklarının Ligasyonu • 2 Kesip-Çıkarma Tamirleri(Ekzisyon) – – 2.1 Baz eksizyon tamiri (BER) 2.2 Nükleotid Eksizyon Tamiri (NER) • • • – 2.2.1 Nükleotid eksizyon tamir genleri 2.2.2 Nükleotid eksizyon tamir mekanizması 2.2.3 Transkripsiyona kenetlenmiş tamir mekanizması 2.3 Mismatch (yanlış eşleşme) eksizyon tamiri (MER) • 3 Rekombinasyonal tamir • 4 SOS tamiri 2.Çift zincir kırıklarının tamiri – – Homolog rekombinasyon, HR Homolog olmayan rekombinasyon – NHEJ-Serbest uçların homolog olmayan bağlanması (NonHomologous End-Joining) DNA tamir hatası sonucunda hızlı yaĢlanma DNA onarım mekanizmasının etkinliği zamanla azalır. Buna bağlı birçok farklı tipte DNA lezyonu oluşur. Fare ve insanlarda belli DNA onarım genlerinin fenotipe yansıyarak yaşlanmayı arttırdığı saptanmıştır.. A.Çift zincir kırıklarının onarımı OnarılmamıĢ veya yanlıĢ onarılmıĢ çift zincir kırıkları Hücre ölümü, İhtiyarlama, Hücresel fonksiyonların disregülasyonu, Genomik instabilite Yüksek organizmalarda onkogenik transformasyon gibi çok ciddi sonuçlar doğurmaktadır. DSB onarımında baĢlangıç adımı lezyonun bulunmasıdır. Bu adıma 1. Ataxia-telangiectasia mutated (ATM) kinase, 2. Phosphatidylinositol 3-kinase-like kinases (PIKKs) ve bazı diğer proteinler dahil olur Çift zincir kırıkları ve ATM proteini Aktiflenen ATM, G1/S, intra-S, and G2/M kontrol noktalarına etkisi olan birçok proteini ve DNA onarımında etkili faktörleri fosforiller. ATM’nin en önemli hedefi, DSB’leride kapsayan birçok genotoksik sonuca karşı oluşan hücresel cevapta rol oynayan p53 proteinidir. p53 ATM’den bağımsız olarakta aktive olabilmesine rağmen p53’ün ATM tarafından fosforilsayonu p53 düzeyi ve aktivitesinin upregülasyonuna neden olan major mekanizmadır. Aktive olan p53 çoğu hedef geni stimüle eder veya baskılar ve DSB’lere cevaben oluşan apoptozu, kontrol noktalarını, yaşlanmayı, koordine eder. Bununla ilgili olarak p53, farklı downstream modülasyonların aracılığıyla hücre siklusu blokajını/yaşlılığı veya apoptozu tetikler. ATM ve YaĢlanma ATM fonksiyonundaki düzensizlikler, hızlanmış yaşlılık semptomlarına neden olabilir. ATM gen mutasyonuna sahip hastalar prematür yaşlılık görüntüsüyle (progeroid), immün yetmezlik, serebral degredasyon ve kanser ile karakterize Ataxia-Telangiectasia (AT)’den dolayı acı çekerler. ATM telomer onarımında da rol alır. AT hücreler kısa telemorler ve telomerik füzyon insidansında bir artış gösterirler. p53 ve yaĢlanma p53 malignitenin başlangıcını baskılar ve hayat süresini uzatır. Aynı zamanda hücresel yaşlanmayı ve DNA hasarının tetiklediği apoptozu promote eder. Böylece p53 antagonistik pleiotropi (bir genin birden fazla karaktere etki etmesi) fonksiyonu gösterir. 1. Homolog olmayan birleĢme ucu YaĢlanmayı baskılamada NHEJ’lerin rolü Çift zincir kırıklarının onarımında ve telomer bakımında NHEJ’ler NHEJ, memelilerde çift zincir kırıklarının onarımından sorumlu iki mekanizmadan biridir. En az 6 faktörün bu mekanizmaya dahil olduğu bilinmektedir. Ku80, Ku70, Ligase IV, and XRCC4 bu protenler tüm canlılarda oldukça korunmuştur ve tüm NHEJ reaksiyonları için vazgeçilmezdir. Buna karşın, diğer iki faktör (DNA-PKcs (DNA-dependent protein kinase catalytic subunit) and Artemis) evrimleşmiştir ve ligasyondan önceki proses için gerekli olan DNA uçlarının birleşmesi için gerekli olduğu düşünülür. NHEJ mekanizması Ku70 ve Ku80 çift zincir kırıklarına bir heterodimer olarak bağlanır ve koruyucu etkisini bu şekilde gerçekleştirdiği düşünülürKu70 and Ku80, DNA-PKcs’leri güçlendirir ve birlikte DNA-PK holoenzimini oluştururlar. DNA-PK, doğrudan tekrar katılamayan uçları işleme sokmak için bir endonükleaz gibi davranan Artemis proteinini aktive eder. Son olarak, Ku tarafından büyük olasılıkla güçlendirilen XRCC4 ve Ligase IV proteinleri uç ligasyonlarını kataliz etmek için birlikte fonksiyon gösterirler. NHEJ sıklıkla birleşme uçlarından birkaç nükleotid kaybı ile birlikte meydana gelir. DSB onarımındaki rollerine ek olarak telomerlerde lokalize olmuş en az 3 core NHEJ faktör (Ku70, Ku80, and DNA-PKcs) bulunmaktadır. Herhangi birinin eksikliği kromozomal füzyon ile ilişkilidir. Bu nedenle bu proteinlerin uç kapatıcı olarak görev yaptığı düşünülmektedir. Bununla beraber NHEJ faktörlerinin telomer kısalmasına karşı koruyucu olup olmadığı çelişkilidir. NHEJ’ler telomerik füzyonu promote edebilir. Kapanmayan telomerlerden dolayı genomik instabiliteyi etkilerler. NHEJ’lerin görevleri 1. Alan spesifik çift zincir kırıklarının onarımı 2. Telomer bakımı 3. Genomik stabilite bakımı 2. Homolog rekombinasyon (HR) Hayvan modellerinde yaşlanma benzeri fenotip ile ilgili Homolog rekombinasyonda HR) yer alan 2 faktör vardır. 1. Rad50 and 2. BRCA1 (breast cancer susceptibility gene-1) HR DSB onarımında etkili yollardan diğeridir. NHEJ’nin aksine HR kırılan kromozomu onarmak için kalıp olarak iki kardeş kromozomu veya homolog kromozomları HR mekanizması HR’de ilk adım, RPA proteini ile kaplı olan 3’ssDNA kuyruğu oluşturmak için bir nükleaz ile muamele edilerek DSB işleme sokulur. MRN kompleksi (nükleaz aktivitesi), Mre11, Rad50, and Nbs1, olmak üzere 3 proteinden oluşur. MRN fonksiyonlar 1. ATM’nin Yukarı ve aşağı akışı 2. Kardeş kramotid ilişkilerini ve rekombinasyonu promote eder Rad51 proteini, birkaç protein (Rad52, Rad54, BRCA2, Rad51 paralogs (XRCC2, XRCC3, Rad51B, Rad51C, and Rad51D) tarafından asiste edilir. Böylece DNA ile birlikte bir nükleo protein kompleksi oluştururlar ve 3’ssDNA ucunu bulurlar ele geçirirler ve homolog hasarsız olanı ile birleştirirler. Ardından polimerazlar onarımı yürütür. DNA polymerases kalıp olarak kullanarak sentezi yürütürler. B. Tek zincir Kırıkları Sadece tek DNA zincirini etkileyen DNA lezyonlar iki şekilde onarılır: 1. BER 2. NER BER , oksidatif lezyonların onarımında önemli bir rol aldığı düşünüklmesine karşın ilgili genlerdeki mutayonlar yaşlanma görüntüsünü oluşturmazlar. Onlar ya ölümcüldür ya da belirgin bir fenotip oluşturmazlar Buna karşın NER’e katılan bazı faktörlerdeki lezyonlar prematüre yaşlanma sendromları oluşturabilirler. NER, UV-induced photoproducts, bulky chemical adducts ve certain oxidative lezyonları kapsayan helix-distorting DNA lezyonları ile aktive edilir. NER iki yola ayrılır: 1. Global genom NER (GG-NER) 2. Transcription-coupled NER (TC-NER), Lezyonları açısından diğerinden farklıdır. 6. TELOMER TEORĠSĠ Telomer Teorisi Telomer, ökaryotik doğrusal kromozomların uçlarında bulunan, herhangi bir gen kodlamayan, özelleşmiş heterokromatin yapılarıdır. Telomerlerin fonksiyonu, 1. Kromozomların uçlarının rastgele çift zincir DNA kırılmalarından koruyarak istenmeyen kromozom uçlarının birleşmesinden ya da kromozomu nükleolitik parçalanmadan korur. Kromozomların bütünlüğünü ve stabilitesini sağlar. 2. Kromatin organizasyonunu sağlar, 3. Kromozomların replikasyonunda görevlidir, replikasyonda lineer kromozomal DNA moleküğlünün son kısmının tamamlanmasında etkilidir. 4. Hücre çoğalmasını gibi önemli hücresel görevleri vardır 5. Kromozomların nükleus zarına tutunarak belirli bir pozisyonda tutunmasını sağlar (Mayoz 1’de kromozomların uçları çekirdek membranına telomerler aracılığıyla tutunur) Telomerler Her hücre bölünmesinde boyları biraz daha kısalır (50-150 baz çifti) Boyları « sınır » kabul edilen noktaya geldiği anda da hücre bölünmesinin durmasına neden olurlar. Bu kısalma zamana bağlı değildir, hücrenin bölünme sayısına ve kaybettiği baz çiftlerine bağlıdır. Hayflick Limiti Hayflick Limiti ya da M1 ( Mortalitity State 1) olarak adlandırılan bölgeye ulaşıldığında hücreler geri dönüşümsüz olarak yaşlanmaya girerler ( Eun S, 2004). Bu durumda hücreler metabolik olarak aktiftirler fakat çoğalma özelliklerini kaybederler. İkinci bir kontrol noktası da M2 ( MortalitityState 2) kriz noktasıdır. Bu basamakta birçok hücre, kısalır ve fonksiyonlarını kaybeder. Telomerik tekrar dizileri DNA polimerazın DNA’yı sadece 5’-3’ yönünde sentezleyebilmesi ve replikasyonu sırasında kısa RNA primerlerinin uzaklaştırılması, geri kalan iplikçikte tam olmayan replikasyona ve her hücre bölünmesinde telomer uzunluğunun azalmasına yol açabilir. Kromozomların uçlarında yer alan telomerik yapılar, tekrarlayan TTAGGG ünitelerinden oluşur. 3G bölgesi telomer bağlı proteinleri bulundurur ve telomer korumasının yapıldığı bölgedir Hücre yaĢlanması ve Telomerler Telomerik birleşmeler, mitoz sırasında kırılan disentrik kromozomların oluşmasına sebep olarak kromozom köprülerinin, kırıklarının ve birleşmelerin oluşmasını sağlarlar. Sonuçta hayatta kalan hücrelerin genomlarında değişiklikler olur. Fonksiyonel olmayan kromozom uçları ve genomdaki dengesizlik ayrıca telomer uzunluğunda değişiklik olmasına sebep olur. Bu da, hücre yaşlanması kontrolünde hızlanmaya ya da gecikmeye sebep olur. Bu yüzden fonksiyonel olmayan telomerler, genetik bilginin kaybolmasına, yeniden düzenlenmesine ya da dengesinin kaybolmasına sebep olur. Bu genomik değişiklikler de sonuçta hem kansere hem de fenotipin yaşlanmasına sebep olur. Hücre bölünmesinin devamlılığını sağlamak için üreme hücrelerinde, klonal gelişme gösteren lenfositlerde ve ölümsüz kanser hücrelerinde telomerlerin korunması gerekmektedir. Telomer uzunluğunun korunmasını sağlayan en bilinen yöntem, telomerlerin de novo olarak üretilmesi ve telomeri kaplamasıdır. Telomerler kısalırsa ya da koruma mekanizmalarında bir değişim olursa, kromozom sonlarında çift zincir kırıkları şiddetlenir. Normal hücrelerde telomer fonksiyon bozukluğuna bağlı olarak 1.DNA cevap tamir mekanizmasının aktivasyonu, 2. G1 DNA hasar kontrol noktasını harekete geçirir, 3. p21/p16’yı ve dolayısıyla yaşlanmayı uyarır. Telomerlerin kısalması durumunda, DNA hasar noktasındaki sinyal bozulur, telomer füzyonlarını, köprü kromozomlar, kromozom kırıklarını, ayrım hatalarını ve kırılmış kromozomların füzyonunu içeren döngüler meydana gelebilir. Bu olaylar hücre döngüsünün durmasını, yaşlanmayı ve apoptozisi ya da fonksiyonel DNA hasar kontrol noktası olmadığında ise sınırsız hücre proliferasyonunu indükleyen sinyal yollarını tetikler Telomeraz Telomeraz, ribonükleoprotein yapısında bir enzim olup kendi RNA’sını kalıp olarak kullanarak sentezlediği heksomerik parçaları (TTAGGG) kromozomal uçlara ekleyerek kromozomal uçlardaki kaybı dengelemektedir. Telomer, telomeraz tarafından sürekli ve sınırsız bir replikasyon mekanizması ile sentezlenir (Bousman S, 2003). Telomerazlar, germ hücreleri, embriyonik kök hücreler, tek hücreli ökaryotlar ve kanser hücrelerinde bulunurlar. Embriyonik hücreler ve erişkin kök hücrelerinde aktif olan bu enzim, normal somatik hücrelerde saptanmamakta, öldürülemeyen kanser hücrelerinde ise yeniden aktive olmaktadır Telomerler tarafından oluşturulan kromozomal anormallikler sonucunda hücreler apoptozise girerler. Fakat yine de canlı kalabilen hücreler vardır. Canlı kalabilen hücreler, telomeraz aktivitesini yeniden kazanmış, ölümsüz hücrelerdir (Cawthon R, 2003). Embriyogenezis, maturasyon, erişkinlerde zindelik periyodu olarak bilinirken, yaşlılık ise ölüm olasılığının arttığı yaşam periyodu olarak tanımlanır. Yaşlanmada telomer teorisi 5 veri ile desteklenebilir: 1.Genç bireylerle karşılaştırıldığında yaşlı bireylerin somatik doku telomerleri daha kısadır. 2.Somatik hücrelerdeki telomerler üreme hücrelerindekinden daha kısadır. 3.Erken yaşlanma sendromu olan progeryalı çocukların telomerleri aynı yaştaki kontrol grubu ile karşılaştırıldığında daha kısadır 4.Genç bireylerin normal hücreleri hücre kültüründe büyüdükçe telomerleri giderek kısalır. 5.Telomerlerin deneysel olarak uzatılması kültüre edilmiş hücrelerin çoğalma kapasitesini arttırır. Progeria İlk defa 1886’de Jonathan Hutchinson tarafından keşfedilmiş ve sonra bağımsız olarak 1897’de Hastings Gilford tarafından tanımlanmıştır Sonraki yıllarda Hutchinson-Gilford sendromu olarak adlandırılmış. Progeria, halk dilindeki adıyla erken yaĢlanma hastalığıdır, Konu hakkında yapılan bilimsel araştırmalar hastalığın çaresini bulmaktan ziyade hastalığa sebep olan faktörleri bulmak ve bu sayede insanlığın ömürünü uzatabilmektir. ilk 46 kromozomla birlikte ortaya çıkan bu hastalık telomer zincirin kısalığından kaynaklanmaktadır. Normal somatik hücrelerde her replikasyon sonrası telomerik DNA kısalır. insanın yapısındaki kromozomlar sürekli bölündüğü için kısalır bu da hücreleri yaşlandırır. Normalde ortalama 80 yıl yaşayan birey 12-13 yaşlarında yaşamını yitirir. Diğer bir deyişle henüz 10 yaşında 70 yaşındaki bir insan görünümüne sahiptir. 8 milyonda bir görülen bu hastalık için çalışmalar hastalığın sona ermesi yerine hastalıktaki kromozomların uzunluğunun dolayısıyla insanın yaşam süresinin uzatılması yönünde yapılmaktadır. 2003 yılında progeryanın nedeninin LMNA geninin 1824. pozisyonundaki sitozin-timin değişikliğine yol açan bir nokta mutasyonunun olduğu keşfedildi. Bu mutasyon, LMNA gen transkripsiyonunun normalden erken sonlanmasına ve sonuçta ise anormal kısa mRNA transkriptiinin yaratılmasına neden olur. Hücre Ölümü Hücre ölünü iki şekilde gerçekleşir; 1. Nekroz 2. Apoptoz Nekroz pasif hücre ölümüdür. Başka bir deyişle Akut hücresel bir hasar sonucu gelişen travmatik bir hücre ölümüdür. Apoptoz, nekroz belirtileri olmaksızın bir dizi biyokimyasal ve morfolojik değişiklikler ile birlikte gözlenen Programlanmış hücre ölümüdür. Ayrıca apoptoz, nekrozdan farklı olarak RNA, protein sentezi, ve yeni enzim aktiviteleri gibi belirli bir moleküler işlemler serisini gerektiren aktif bir olaydır ve aynı zamanda organizmanın yaşam döngüsü için gerekli ve yararlıdır. Örneğin gelişen bir embriyoda insan parmaklarının farklılaşması parmaklar arasındaki hücrelerin apoptoz başlatması gerekir ki parmaklar birbirinden ayrılabilsin. Nekroz'dan farklı olarak, apoptoza uğrayan bir hücre küçülerek ölür. Apoptozda gerçekleşen hücresel değişiklikler: - Membranda kabarcıklar oluşur (blebbing) - Hücrenin büzülerek küçülmesi (Cell shrinkage) - Çekirdeğin parçalara ayrılması (Nuclear fragmentation) - Kromatin yoğunlaşması (Chromatin condensation) - Kromozamal DNA’nın parçalara ayrılması (Chromosomal DNA fragmentation) Apoptoz nasıl gerçekleĢir? Apoptozis sinyali alan bir hücrenin kromatini yoğunlaşmaya başlar. Benzer bir şekilde sitoplazma da yoğunlaşır ve hücrenin boyutları küçülmeye başlar. Bir süre sonra hücre apoptotik cisimcik olarak adlandırılan daha küçük parçalara bölünür. Bu parçalara Apoptotik cisimcikler de denilir. Apoptotik cisimcikler; yüzeylerinde yeni sinyal verici yapılar ortaya çıkarır ve bu sinyalin uyarısı ile yakınlarındaki hücre tarafından (bunlar genelde histiyosit'lerdir) fagosite edilerek ortadan kaldırılır. Apoptozun organizmadaki temel fonksiyonları Ģunlardır: Embriyonal gelişim, örneğin insanlarda parmak aralarının şekillenmesi ya da göz kapakları arasındaki boşluğun şekillenmesi. Kadınlarda menstruel siklusda endometrial hücrelerinin (uterus'un iç katmanındaki epiteller) yıkımı. DNA hasarı alan hücrelerin yıkımı. Tümöral hücrelerin ortadan kaldırılması. Virus ile infekte olmuş hücrelerin ortadan kaldırılması. Apotozu baĢlatan uyaranlar: Oksidatif stres Mitokondriden sitokrom c salınması Kaspaz proteazlarının aktivasyonu Endonükleazların aktivasyonu Bazı eksternal uyaranlar Apoptoz 3 aĢamada gerçekleĢir 1. Başlangıç (İnitiation) İntrinsik yol Ekstrinsik yol 2. İşlem (Execution) DNA fragmentasyonu Hücre iskeletinin fragmentasyonu 3. Fagositozis (Phagocytosis) (blebs) 1.Hücre ölümünün baĢlaması (initiation): Apoptozun başlaması için iki tip sinyal vardır; 1. İntrinsik sinyaller (Mitokondriyal yol) 2. Ekstrinsik sinyaller (Ölüm reseptörleri yolu) Ġntrinsik sinyaller, Glukokortikoidler, Isı, Radyasyon, Viral enfeksiyon, Hipoksi, Artmış hücre içi Ca konsantrasyonu gibi sinyallerdir. Bu sinyaller, mitokondri membranı üzerinde yer alan Bax ailesini uyararak mitokondri zarının geçirgenliğini değiştirirler, böylece Ca iyonları, H+ ve sitokrom c gibi diğer bazı proteinlerin sitosole geçmesine neden olur. Sitosole geçen sitokrom c, APAF ile birleşerek prokaspaz 9’a bağlanır ve onu aktifler. Aktif kaspaz 9, kaspaz kaskadını aktifleyerek apoptozu başlatır. Ekstrinsik sinyaller, etkilerini göstermek için ya plazma zarını geçerler yada hücre yüzeyi reseptörlerini etkileyerek ikincil habercileri aktiflerler bu sayede hücre içine sinyal iletilir; Toksinler, Hormonlar, Büyüme faktörleri, Nitrik oksit, Sitokinler. Ekstrinrik faktörler ile uyarılan yola ölüm ligandı yolu denir. Ölüm reseptörleri + Ligandları; Fas/Apo-1/CD95 + FasL TNFR + TNF TRAİLR + TRAİL DR4 + Apo2L DR5 + Apo2L TNF aracılı yol En yaygın ekstraselüler sinyal TNFα’dır. Tümör hücreleri tarafından yoğun bir şekilde üretilir. TNFα hücre yüzeyindeki reseptörüne bağlanarak hücrenin sitosol kısmında bulunan ölüm bölgesini aktifler (death domain) bu aktivasyon ile TNF reseptör ilişkili ölüm bölgesi (TNF receptor-associated death domainTRADD) ve ardından Fas-ilişkili ölüm bölgesi (Fas-associated death domain protein, FADD) proteinlerinin bu komplekse bağlanmasına ve son olarak prokaspaz 8 bağlanarak aktif hale geçmesine sebep olur. Aktif kaspaz 8 kaspaz kaskadını aktifleyerek apoptozu başlatır. Fas/Fas ligandı aracılı yol Fas modeli Apo-1 veya CD95 olarak ta bilinen Fas reseptörü Fas ligandına (FasL) bağlanarak ölümü indükleyici sinyal kompleksinin (the death-inducing signaling complex DISC) oluşumuna neden olur. Bu kompleks, FADD, kaspaz-8 ve kaspaz-10 içerir. Bazı hücre tiplerinde kaspaz-8 diğer kaspaz ailesi üyelerini aktive eder ve apoptozu tetikler. Bazı hücrelerde ise Fas-DISC kompleksi mitokondriden proapoptotik (Bid, Bax) faktörlerin salınımını artırır ve kaspaz-8’in aktivitesini çoğaltır. Apoptozun düzenlenmesi "Mitochondrial Outer Membrane Permeabilization Pore" olarak ta bilinen MAC (mitokondrial apoptosis-induced channel), birçok protein tarafından kontrol edilir. Bu proteinler, bir apoptotik gen ailesi olan Bcl-2 ailesidir. Bu proteinler apoptoz üzerindeki inhibitör etkilerini direk olarak MAC/MOMPP etkileyerek gösterirler. Bax ve/veya Bak por oluştururken Bcl-2, Bcl-xL veya Mcl-1 por oluşumunu inhibe eder. Bcl-2 ailesi, antiapoptotik ve proapoptotik üyelerden oluşan ve apoptozu düzenlemede en önemli role sahip olan onkoprotein grubudur. Birbirine zıt etkili çalışan iki gruptan oluşur. 1. Antiapoptotik (Bcl-2, Bcl-XL), sit c’nin salınımını engellerler 2. Proapoptotik (Bax, Bak, Bid, Bad, Bim), sit c’nin sitoplazmaya salınımını indüklerler Hücrelerin apoptotik uyarıya hassaslığı proapoptotik ve antiapoptotik Bcl proteinleri arasındaki dengeye bağlıdır. Mitokondriden salınan apoptotik faktörler: a. Sitokrom c b. AIF c. Endonükleaz G d. Apoptozis protein inhibitörleri (IAP) e. SMAC/DIABLO f. HtrA2/Omi a. Sitokrom c, elektron transport zincirine ve oksidatif fosforilasyona katılır. Sağlıklı hücrelerde, mitokondride membranlar arası boşlukta yer alır. Sitotoksik ilaçlar, gelişme faktörü eksikliği, reaktif oksijen türleri, ve DNA hasarı gibi değişik hücresel stresler, sit c’nin salınımını harekete geçirir. Sit c salınımı, Bcl-2 ailesi üyeleri ile düzenlenir. Sit c, Apototic proteaz aktiv-edici faktör–1 (Apaf-1)’e bağlanarak aktive eder ardından komplekse ATP katılır. Oluşan kompleks pro-kaspaz-9’a bağlanarak apoptozom adı verilen protein kompleksini oluşturular. Ardından prokaspaz aktif şekli olan kaspaz-9’a dönüşerek kaspaz-3’ü aktive eder ve diğer efektör kaspazların aktivasyonuna yol açarak dönüşümsüz hücre intiharına yol açan kaspaz kaskadı başlamış olur. b. AIF, sit c’ye benzer bir flavoproteindir. Kromatin yoğunlaşmasına ve kısmi DNA fragmentasyonuna neden olarak apoptozu tetikler. c. Endonükleaz G, mitokondri-spesifik nükleazdır. Apoptoz sırasında çekirdeğe yerleşir. Kromozom ve DNA fragmentasyonunda etkilidir. Mitokondride başlayan kaspaz bağımsız apoptotik metabolik yolu temsil eder. d. Apoptozis protein inhibitörleri (IAP), aktif kaspazları inhibe ettiği bilinen bir veya daha fazla BIR (baculaovirus IAP tekrarı) alanı içeren intraselüler protein ailesidir. Apoptozu inhibe ederler. IAP’lar hücrenin degredasyonunu sağlayan kaspazlar olarak bilinen sistein proteazları da baskılayarak gerçek degredasyon enzimlerinin indirekt olarak membran geçirgenliğini düzenlemesini sağlarlar. SMACs, (small mitochondria-derived activator of caspases) olarak bilinen mitokondrial proteinler sitosolde salınırlar ve permeabiliteyi artırılar. Bu proteinler inhibitör apoptoz proteinlerine (IAPs) bağlanır ve onları inhibe ederler böylece apoptoz süreci devam eder. Apoptoz sırasında sit c ve smac, mitokondriden salınır. Omi, Olgun serin proteaz Omi mitokondriyal BIR-3 (apoptozis protein tekrar 3 baculovirus inhibitör) bağlama protein ve kaspaz aktivatörüdür. Omi, mitokondriyal membranlar arası alanda yer alır ve sağlıklı hücrelerde proteolitik hasarı engeller. Apoptotik uyarıyı takiben, mitokondriyal bütünlüğün kaybı ile sitosolik translokasyon meydana gelir. Omi, insan hücrelerinde proteolitik bölünme ile kaspaz-bağımsız ve kaspaz-IAP etkileşimini bozma yetenekleri ile kaspaz-bağımlı durumda apoptozu harekete geçirebilir. Omi, kaspaz 9 ile XIAP (X’e bağımlı IAP) etkileşimini bozar, böylece kaspaz 3 aktivasyonunu desteklemesine izin verir. Genel komponentler Memeli hücrelerindeki TNF-R1 ve Fas aktivasyonunun yanında proapoptotik (BAX,[28] BID, BAK, or BAD) ve anti-apoptotik (Bcl-Xl and Bcl-2) yapılar arasında bir denge olduğu saptanmıştır. Bu denge mitokonrinin dış membranında oluşan proapoptotik homodimerlerin proporsiyonundur. Bu proapoptotik homodimerler, sitokrom c ve SMAC gibi kaspaz aktivatörlerinin salınımı sağlayan mitokonriyal membran geçirgenliğinin ayarlanması için gereklidir. Normal hücre şartları altında nonapoptotik hücrelerin proapoptotik proteinlerinin kontrolu tam anlamıyla anlaşılmamıştır fakat genel olarak Bax veya Bak, Bcl-2 ailesinin bir kısmı olan BH3-only proteinlerinin aktivasyonu ile aktive olurlar. Kaspaz bağımlı apoptotik yol Bu yol apoptozu indükleyen faktör (apoptosis-inducing factor, AIF) aracılığıyla ilerleyen bir yoldur Kaspazlar Kaspazlar apoptotik sinyal iletiminde merkezi bir rol oynarlar. Son derece konsörvatif proteinlerdir ve sistein bağlı aspartat spesifik proteazlardir. Kaspazlar işlevlerine göre; 1. Başlatıcı (initiator) kaspazlar (kaspaz 8, 10, 9, 2) ve 2. Effektör (effector) kaspazlar (3,7, 6). 3. Enflamatuvar kaspazlar (kaspaz 4, 5, 11, 12, 13 ve 14) Başlatıcı kaspazların aktivasyonu için, spesifik oligomerik adaptör bir proteinin bağlanmasına ihtiyaç vardır. Proteolitik ayrılma ile aktif başlatıcı kaspazlar oluşur ve ardından kaspazlar aktive olur. Aktif effektör kaspazlar da intraselüler proteinlerin degredasyonunu sağlayarak hücre ölüm programını başlatırlar. Apoptoz 3 aĢamada gerçekleĢir 1. Başlangıç (İnitiation) intrinsik yol ekstrinsik yol 2. İşlem (Execution) DNA fragmentasyonu Hücre iskeletinin fragmentasyonu 3. Fagositozis (Phagocytosis) (blebs) 2. İşlem (Execution) Hücre apoptoz uyarısını aldıktan sonra proteolitik kaspazlar tarafından aktive olan hücresel organellerin degredasyon prosesi başlar. Bleb’lerin oluşumu, DNA fragmentasyonu ve hücre iskeleti fragmentasyonu bu fazda gerçekleşir 3. Fagositozis (Phagocytosis) (blebs) Apoptotik veziküllere (oluşan bleb’ler) ayrılan hücre bu fazda fagosite olur.