En son güncellendiği tarih: Nis 18
Kölelik, bir insanın başka birinin malı ve mülkü olması. Hürriyetine sahip olmayan, başkalarının hükmü altında bulunan ve para ile alınıp satılan kişiler köle olarak adlandırılmıştır.
İnsanlık tarihinin en büyük utançlarından biri olan kölelik, eski çağlardan başlayarak 19. yüzyıla kadar çeşitli biçimlerde varlığını sürdürdü. Dünyanın birçok yerinde görülen kölelik, Avrupalıların Yeni Dünya’yı keşfi ile farklı bir boyut kazandı. Afrika'dan milyonlarca yerli, insanlık dışı yöntemlerle köle olarak Amerika’ya götürüldü.
Kölelik denilince çoğumuzda oluşan imaj; zincire, prangaya vurulmuş zenciler. Ama gerçekte böyle mi? Aslında köleliğin tarihi çok daha eski. Çok eski tarihlerden beri savaşta esir düşenler, ağır suç işleyenler, borcunu ödeyemeyenler, korsanlar tarafından kaçırılanlar köle kabul edilir, köle pazarlarında satılırdı. Ziraat ve ticaretle uğraşan bütün toplumlarda köleliğin çeşitli şekillerine rastlanmaktadır. Mezopotamya’da, eski Mısır’da Yunan’da, Roma’da, İslam öncesi İran, Orta Asya ve Anadolu’da yaşayan kavimlerde kölelik son derece doğal sosyal bir olgu olarak kabul edilirdi. Kölelikte öne çıkan zenciler ama köle oldukları unutulan gladyatörlerin suçu ne?
İlk kanunlar İngiltere’de ve ABD’de 19. yüzyılın ilk çeyreğinde, 1807 yılında çıkarılmış, daha sonra diğer Avrupa devletleri onları izlemişti. Avrupa'da İngiltere'den sonra köleliği ilk kaldıran Osmanlı İmparatorluğu'dur. 1926’da Milletler Cemiyeti bütün dünyada köleliği yasaklamış, daha sonra Birleşmiş Milletler de bu hükmü teyit etmiştir. "İnsan Kaçakçılığını Önleme Konvansiyonu" çerçevesinde kişilerin fuhuş için sömürülmesini önlemek ve köleliğin tamamen ortadan kaldırılması için 2 Aralık günü, BM tarafından 1951 yılında ‘Uluslararası Köleliğin Ortadan Kaldırılması Günü’ olarak ilan edilmişti.
MODERN KÖLELİK
Kölelik, dünya genelinde yasaklanmış olsa da yeni formlarıyla "modern kölelik" insanlığın en önemli sorunlarından biri olmaya devam ediyor. Uzmanlarca, şu anda dünya genelinde 40 milyondan fazla kişinin, insan ticareti, cinsel sömürü, çocuk işçiliği, zorla evlendirme, çocukların zorla çalıştırılması, çocukların silahlı çatışmalarda kullanılması gibi çeşitli modern kölelik yöntemlerinin kurbanı olduğu, köleliğin bir şekilde devam ettiği belirtiliyor. Köleliğin yeryüzünden tamamen kaldırılması için modern kölelikle tüm dünyanın birlikte mücadele etmesi gerektiği vurgulanıyor.
Modern kölelikle klasik köleliği birbirinden ayıran en önemli faktör kişinin hukuki statüsüyle ilgilidir. Buna göre modern köle hükmünde olan kişi hukuken var olan statüsünü korumaktadır; yani köleleştirildiği halde, özgür birey olarak görülmektedir. Ayrıca modern kölelik, sömüren ve sömürülen arasındaki ilişki ile söz konusu sömürü durumunun devam etmesi için uygulanan yöntem ve zorlayıcı araçların farklılaşmasıyla da klasik kölelikten ayrışmaktadır. Burada kişinin karşı karşıya olduğu şey, özellikle Roma uygarlıklarıyla özdeşleşmiş bir uygulama biçimi olan, kişinin zincire vurulması durumu değil, belgelerine ve pasaportuna el konulması yoluyla üzerinde mutlak hakimiyet kurulmasıdır. Söz konusu şahıs, kaçak durumunda ise, sınır dışı edilme tehdidiyle sömürülmektedir.
İnsanlık için bu kadar önemli, hayati bir konu olur da, edebiyat ve sinemayı etkilemez mi? Köleliği konu alan kitap ve filmlerden bazılarını sizin için seçtik.
Kitaplar:
*Tom Amcanın Kulübesi / Harriet Beecher Stowe: Dünya edebiyatı klasiklerinden biri olan Tom Amca'nın Kulübesi, yarattığı duygusal ve politik etkilerle yalnız edebiyata değil, ABD tarihine de damgasını vuran bir roman.
*Kölelikten Kaçış / Dominique Torres: Nijer kırsalında yaşayan ve ailesiyle beraber köle olarak çalışan küçük Amsi, kendisine “dostum” diye seslenen yabancı adamdan çok etkilenmişti.
*Sömürge ve Kölelik / Alexis de Tocqueville: Kitap, Tocqueville’in en merkezi konusu olan “sömürge”, “kölelik” ve “öteki” ile ilgili seçme yazılarından oluşmaktadır.
*Çağlar Boyu Kölelik /Hasan * Malay: Gün geçtikçe ortaya çıkan yeni arkeolojik ve papyrolojik belgeler kölelik sorununa yeni boyutlar kazandırmakta ve bu konudaki tartışmalar süreceğe benzemektedir.
*Köle Gemisi: İnsanlık Tarihinde Bir Yolculuk / Marcus Rediker: 15. yüzyıl sonu ile 19. yüzyılın sonu arasında yaklaşık 400 yıl süren Atlantik köle ticaretinde 12,4 milyon insan köle gemilerine yüklenip Atlantik üzerinden, binlerce kilometreye yayılmış yüzlerce teslim noktasına taşındı.
*Özgürlük Yolu: Amerikalı Köle Frederick Douglass’ın Yaşam Öyküsü / Frederick Douglass: Bir köle olarak doğan, genç yaşında bu insanlık dışı esaretten kaçıp kurtulduktan sonra inanılmaz bir kariyere imza atan, 19. yüzyılın büyük şahsiyetlerinden Douglass’ın hayat hikayesi.
*Köleler Ve Efendiler / Hamza Yardımcıoğlu: İnsanlık, "gizli efendileri" tarafından giderek daha fazla köleleştirilmeseydi, bugün ortalama bir çalışan sadece birkaç aylık maaşıyla, bir ev alabilecekti... İşte; insanların boynundaki görünmez zincirler, kölelik sistemi ve tarihten günümüze uzanan hikayesi...
Filmler:
*Exodus: Tanrılar ve Krallar (2014): Ridley Scott'un yönettiği, Christian Bale, Ben Kingsley, Sigourney Weaver, John Turturro'nun rol aldığı filmde, Hz. Musa’nın Firavun Ramses den kaçması ve 600 bin İsrailoğunu kölelikten kurtarmak için çıktığı yol anlatılmaktadır.
* Amistad (1997): Steven Spielberg'in yönettiği, Anthony Hopkins, Morgan Freeman, Matthew McConaughey ve Djimon Hounsou'nun rol aldığı filmde, 1839 yılında zencilerin taşındığı Amistad gemisinde kölelerin çıkardığı isyan işlenmiştir. 1998 Oscar töreninden de ödüller ile dönen film * epik, gerçek olaylara dayanan ve politik türdedir.
*Amazing Grace / Özgürlüğün Şarkısı (2006): Michael Apted'ın yönettiği, Ioan Gruffudd, Albert Finney ve Michael Gambon'un rol aldığı, 1797 yılında, İngiltere’de köleliğin yasaklanması için büyük mücadele veren William Wilberforce’nin anlatıldığı film Biyografi, Dram, Romantik ve Tarihi türdedir.
* Spartaküs (1960): Stanley Kubrick'in yönettiği, Kirk Douglas, Jean Simmons, Laurence Olivier, Peter Ustinov ve Tony Curtis'in rol aldığı, köleliğin egemen sınıflara karşı ilk ayaklanmasına, çağdaş ve modern bir yorum getiren filmde Spartacus Roma döneminin de yaşayan cesur bir gladyatördür ve davasında ona inanıp destekleyen Varinia ile bağımsızlıkları için verdikleri mücadele anlatılmaktadır.
* Rüzgar Gibi Geçti (1939): Victor Fleming'in yönettiği, Clark Gable, Vivien Leigh, Leslie Howard, Olivia de Havilland'ın rol aldığı, romandan sinemaya uyarlanan film 14 dalda Oscar’a aday olmuş ve 10 dalda kazanmıştır. Film 1993 tarihinde ise Amerika Birleşik Devletleri Kongre Kütüphanesi tarafından “kültürel, tarihi ve estetik olarak önemli” filmler arasına seçilerek ABD Ulusal Film Arşivinde muhafaza edilmesine karar verilmiştir. Film köleliği övdüğü ve romantik bir çizgiye getirdi diye bolca eleştirilmiştir.
*Gladyatör (2000): Ridley Scott'ın yönettiği, Russell Crowe, Joaquin Phoenix, Connie Nielsen, Oliver Reed ve Ralf Moeller'in rol aldığı, General Maximus’un Roma İmparatorluğu iktidar mücadelesi sırasında ailesinin yok edilmesi ve bir gladyatör olarak yeniden yükseliş hikayesinin anlatıldığı film 73. Akademi Ödüllerinden, En İyi Film Ödülü dahil, 5 ödüle layık görülmüştür.
*12 Yıllık Esaret (2013): Steve McQueen'in yönettiği, Brad Pitt, Dede Gardner, Jeremy Kleiner, Steve McQueen'ın rol aldığı, bir biyografi filmi olan 12 Yıllık Esaret, Solomon Northup’ın romanından beyaz perdeye aktarılmış. Filmde; keman virtüozu olan Northup kaçırılmasıyla yaşadığı kölelik hayatı anlatılıyor. Film 86. Akademi ödüllerinde en iyi film Oscarını aldı. Ayrıca Lupita Nyong’o bu film ile en iyi yardımcı kadın oyuncu Oscarını kazandı.
Bu konu hakkında onlarca kitap, film var; birkaç örnek verdik. Konu dramatik de olsa keyifli okumalar, iyi seyirler...