Badem (Prunus dulcis), gülgiller (Rosaceae) familyasının Prunoideae alt familyasından küçük bir ağaç türü olup derimsi bir örtü ve sert bir kabuk ile kaplı çekirdeği kuruyemiş olarak yenilen meyvesidir. Şeftali ile birlikte Prunus ‘un alt cinsi Amygdalus’un içinde yer alır.
Küçük bir ağaçtır, 4-9 m uzunluğuna ulaşır. Mızraksı yapraklar yaklaşık 6-12 cm uzunluğunda olup kenarı dişlidir. Yapraklardan önce, erken ilkbaharda açan çiçekleri, genelde beyaz veya açık pembe, 5 taç yapraklı ve 3-5 cm çapındadır.
Sıcak, ılık iklim ister, kurağa çok dayanır. Nemli havadan, soğuk rüzgardan hoşlanmaz. İlkbaharda erken çiçek açtığı için, geç gelen kırağılarda çiçekleri donar, meyve yapamaz. Daha çok aşıyla yetiştirilmekle birlikte, bazı çeşitleri tohumla da ürer. Fidanlar 3-4 yaşında meyveye yatar. 40-50 yıl ömrü vardır. Olgunlaşan meyvelerin dış kabuğu kurur ve açılır. Dış yeşil kabukları çatlayıp sert kabuklu meyveler görüldüğü zaman hasat yapılır. Hasat edilen bademlerin dış yeşil kabuğu ayrılır (kavlatılır) ve sert kabuklu meyveler kurutulur. Kurutulan sert kabuk içinden yenilen iç badem çıkar.
Badem, Güneybatı Asya’ya özgü bir ağaçtır. Yabani formu Akdeniz bölgesinde Suriye, Lübnan, İsrail ve Ürdün’de yetişir. Bademler tarımsal olarak ilk kez burada yetiştirilmiştir. Yetiştirilme ve kültüre alınmasından önce, yabani bademler yiyecek olarak toplanır ve büyük ihtimalle toksisitelerinden kavurma benzeri yollarla arındırılırlardı. Kültürü alınmış bademler Yakın Doğu’da Erken Tunç Çağı’nda (ya da kısa bir süre daha öncesinde) ortaya çıkmıştırlar. Arkeolojik açıdan badem, Tutankhamon’un kabrinde (yaklaşık M.Ö 1325) bulunan meyvelerdendir.
Bademin bileşiminde %54 yağ, %16,9 nişasta vardır. Madensel tuz ve vitamince zengindir. Çağlası, meyve içi çerez olarak yenir; şekerlere, pastalara konur. Ayrıca ikisi arasında taze iç badem olarak da tüketilmektedir. Yağı sanayide kullanılır.
Nurses Health Study’de 20 yıl boyunca yaklaşık 80 bin kadının diyetleriyle ilgili toplanan verilerde, haftada 28 gram badem, fıstık veya fıstık ezmesi tüketmenin, safra taşlarının oluşma riskini yüzde 25 oranında azalttığı saptanmıştır.
İspanya’da yapılan, Obesity dergisinde yayımlanan, 28 ay süren ve 8865 yetişkin erkek ve kadın üzerinde uygulanan bir çalışmada, içeriğinde bulunan yağların kilo vermeyi kolaylaştırdığı, tok tuttuğu, haftada en az iki kez badem tüketen kişilerin hiç tüketmeyenlere göre yüzde 31 daha fazla kilo kaybettiği saptanmıştır.
Kaliforniya Üniversitesinde yapılan araştırmaya göre bademin içinde Alzheimer için kullanılan ilaçların içerdiği maddelere benzeyen maddelerin yer aldığı tespit edilmiştir. Düzenli badem tüketenlerin beyin hücrelerinin daha geç yaşlanacağı belirtilmiştir.
Tatlı badem tohumlarında az miktarda protein, demir ve kalsiyumla birlikte yüksek oranda yağ bulunur. Antioksidan E vitamini yönünden oldukça zengin olan badem, bu özelliği ile yaşlılık etkilerinden ve pek çok hastalıktan koruyucudur. Özellikle de çocuklar için sağlık deposudur.
Acı badem ağız yoluyla alındığında göğüs yumuşatıcı, öksürük kesici etkisi olmakla birlikte yüksek dozda alındığında zehirlenme etkisine sebep olacağı için çok dikkatli olunmalıdır.
Badem tohumlarının soğuk preslenmesiyle elde edilen ve oleik asit ve linoleik asit açısından zengin olan tatlı badem yağı cildi yeniler ve cildin nemini korur, saçları besler.
Bademde yeterli miktarda karbonhidrat, doymamış yağ, lif, fosfor, kalsiyum, demir, potasyum, manganez, magnezyum, çinko, bakır, A, B, C ve E vitamini bulunur. Yarım çay bardağı badem günlük manganez ihtiyacının yüzde 45’ini, bakır ihtiyacının yüzde 20’sini karşılar. İyi bir antioksidan olan, immün sistemi destekleyen E vitaminin ve riboflavin (B2) kaynaklarındandır.
Badem tüketimi koroner kalp hastalıkları riskini azaltmaktadır. LDL (kötü huylu) kolesterolü düşürücü etkiye sahiptir. Diyabet ve kardiyovasküler hastalıklar için çifte koruma sağlar. Araştırmalar, düzenli badem tüketenlerin total kolesterolde yüzde 4-12 oranında düşme olduğunu göstermiştir. Yarım çay bardağı badem 18 gram yağ içerir. Bunun 11 gramı kalp için faydalı olan doymamış yağlardan oluşmaktadır.
Badem; obezite, kalp rahatsızlıkları, kas kaybı, kırışıklıklar, kanser, yüksek kan basıncı düşmanı olarak;
Omega 3 kaynağı olduğundan kalp ve damar dostudur. Kan pıhtılaşmasını ve damar sertliğini önler. Tansiyonu düşürür, şeker hastalarında riski azaltır. Kanser ve kalp krizi gibi hastalıklara karşı koruyucudur.
Kan şeker düzeyini düzenler.
İçindeki kalsiyum kolesterol düzeyini düşürür ve kemik erimesini önler.
İçerdiği magnezyum adet dönemi gerginlikleri ile adet öncesinde karında gaz, ruhsal durum değişiklikleri, baş ağrısı, şekerli ve tatlı besinlere istek, uykusuzluk, yorgunluk ve baş dönmesi gibi belirtilerin azalmasına yardımcı olur.
İçindeki yağlar kötü kolesterolü azaltmaktadır.
Vücut direncinin artmasında, yaraların iyileşmesinde, tat duyusunun oluşumunda çok faydalıdır.
Gebelik için çinko minerali içerir.
Bedensel ve zihinsel yorgunluk için kullanılabilir.
Böbrek, mesane ve üreme yollarındaki iltihapları yok eder. Baş ağrısı, karaciğer ve böbrek ağrılarını hafifletir.
Yunanistan, Çin, İran, İtalya, Fas, Portekiz, İspanya, Suriye, Türkiye ve ABD ana üreticilerindendir.
Çiftliğimizde elle kırılabilen ve dışı çağla olarak yenilebilen iç badem çeşidinin Ferreduel cinsi üretilmektedir.