Esperanto: Kelimelerle komünizm...
Gregor Benton'un "Kelimelerle Komünizm" başlığıyla Jacobin'de yayınlanan makalesini Muzaffer Ege Alper'in çevirisiyle okurlarımızın ilgisine sunuyoruz.
25-05-2017 12:54
Babamın yabancı dillere olan ilgisi, otobüs muavinliğini bırakıp Franko’ya karşı savaşmak için İngiliz kanalını geçtiği ve böylece, bir komünist olduğunda başladı. Katalonya’da bir savaşçı ona eğer uluslararası tugaylar Esperanto bilselerdi mücadelenin daha başarılı olabileceğini söylemiş. Parti okulunda birisi Esperanto’yu ‘küçük burjuva’ olarak tanımlayınca oldukça şaşırmış ve hayal kırıklığına uğramış. Bana daha sonra: ‘Yanılıyorlar, bu aslında çok iyi bir fikir. Bu kelimelerle komünizm demek. Bir gün herkes bunu konuşacak’ demişti.
Evrensel bir dil fikrine hayran kalmıştım. Dilin yaratıcısı onu basit olacak şekilde tasarlamıştı, ve sadece üç ay içinde bu dili öğrenebilmiştim. 2011 yılında Katalan Esperanto birliği beni, uluslararası tugayları anma konuşması vermem için, Montjuïc mezarlığındaki anıta çağırdı. Babama atfen bir konuşma istediler, ben de konuşmayı Esperanto dilinde yaptım.
Yirminci yüzyıl başında devrimciler bu dili benimsemişlerdi, onu uluslararası dayanışmayı sağlayacak bir araç olarak görüyorlardı. Esperanto, o umutlarla birlikte, faşist ve bazen de komünist devletlerin saldırısı altında ortadan kayboldu; ancak anısı korunmaya değerdir.
UMUTLU OLAN
Leizer Ludwik Zamenhof (1859–1917) Esperanto’yu evrensel bir ikinci dil olması için yarattı. Litvanyalı bir yahudi olan Zamenhof, Rus işgali sırasında büyüdü ve Yahudiler, katolik Polonyalılar, ortodoks Ruslar ve protestan Almanlar arasındaki gerginliğin tanığı oldu. İletişim sorunlarını bu gerginliklerin nedeni olarak gördü.
İlk önceleri, Yidiş (eski ibranice) dilini standartlaştırmayı ve Rus imparatorluğundaki Yahudilerin birliğini sağlamayı hedefledi. Ancak daha sonra bu çalışmasını bırakıp, evrensel bir dil için çalışmaya başladı ve adını ‘umutlu olan’ koydu.
Projenin temelini oluşturan şey, Zamenhof’un dilleri kendi başına bir amaç değil, dünya barışına ve karşılıklı anlayışa hizmet edecek bir araç olarak görmesidir.
‘Fundamento de Esperanto’ (Esperanto’nun Temelleri) kitabını 1905 yılında yayınladı. Dilde basitliği, etkinliği ve estetiği vurguluyordu. Sadece onaltı dilbilgisi kuralı vardı, yazımı fonetik, isimler cinsiyetsiz ve fiiller çekimsizdi. Bu dili sınamak ve genişletmek için İncil, Shakespeare, Moliere ve Goethe’den çeviriler yaptı.
Esperanto Yidiş ve Yahudi İspanyolcası ile bazı ortak özelliklere sahiptir. Bazı çalışmalar önemli bir Yidiş etkisi tespit eder, ancak Zamenhof bundan hiç bahsetmez.
Esperanto’nun kelime dağarcığı, yirmi birinci yüzyıl enternasyonalistleri için bir sorun yaratmaktadır, çünkü bu kelimeler tamamen Avrupa dillerinden geliyor. Bu nedenle uzmanlar daha başka yapıntı diller oluşturdu, örneğin Avrupa kaynaklı olmayan kelimeler de içeren Lingwa de Planeta, ama Esperanto önde gelen bir yapıntı dil olmaya devam ediyor.
Ido, Interlingue ve Interlingua gibi yapıntı diller küçük topluluklarda da olsa yaşamaya devam edebildiler, ancak sadece Esperanto uzun bir süre boyunca popülerliğini koruyabildi. Bugün bir milyon insan biraz da olsa bu dili konuşabiliyor. Dil istikrarlı bir büyüklüğü olan uluslararası bir toplulukta yaşamaya devam ediyor.
Milletler Cemiyeti, ikincil bir ortak dil fikrini destekledi ve 1954’de UNESCO ‘Universala Esperanto-Asocio’ya (Evrensel Esperanto Birliği, UEA) danışmanlık statüsü verdi. Birçok protestan ve katolik cemiyet Esperantonun dini amaçla kullanılmasına tolerans gösterdi. Baha’i inanışının kurucusu yapıntı dil fikrini destekledi, takipçilerinin bir kısmı Esperanto’yu tercih ederken diğerleri Interlingua’ya yöneldi.
Karşıtları Esperanto dilini yapay ve köksüz olmakla suçlar. Ancak diller söz konusu olduğunda yapay ve doğal ayrımını belirlemek zordur. Melez diller de ‘yapıntı’dır, belirli bir zaman ve coğrafyada oluşurlar, ancak bir kısmı, tartışmasız doğal dil olan, kırma dillere (creole) dönüşüler. Dil reformcuları modern Çince’nin sesbilim, biçimbilim, dilbilgisi ve kelimelerinin çoğunu sonradan icat etmişlerdir. Edebiyatçılar da çoğu zaman ana dillerini yap-boz gibi şekillendirirler, Shakespeare’in ürettiği sayısız yeni kelime buna örnektir. Sonradan üretilen kelimeler ‘doğal kelimeye’ dönüşebiliyorsa, diller için de neden aynısı geçerli olmasın?
Daha ileri gidersek, Esperanto’nun köksüz olduğu iddiası da yanlışdır. İki bin civarı kişi bu dili anadili olarak konuşur ve böylece bunu kırma dil (creole) statüsüne getirir. Yüz binden fazla dergi, otuz binden fazla kitap ve birçok film bu dildedir.
Zamenhof, Esperanto’yu etnik dillerin yerini alması için değil, tersine ikincil bir dil olarak onu desteklemek için oluşturmuştur. Bugün UEA’nın 121 ülkeden 15000’den üyesi vardır ve senelik kongreler düzenlenir. Son yıllarda katılım büyük ölçüde sabit kalmıştır, örneğin 2016’daki Slovakya kongresine 1252 kişi, bir önceki Fransa kongresine ise 2698 kişi katılmıştır. Üye sayısında ise bir düşüş görülmektedir.
ESPERANTO VE DEVRİM
Enternasyonalist ve barışçıl yanı nedeniyle, Esperanto anarşistler, sosyalistler ve komünistler için bir çekim merkezi oldu. Faşist rejimler bu dilin devrimci karakterini farkettiler ve onu baskı altına aldılar.
Birinci dünya savaşı sırasında UEA tarafsızlığını ilan etti ve savaş taraftarı basın tarafından ulusal hainler olarak nitelendirildi. Bazı üyeler ise zaman içinde milliyetçiliğe ödün vermeye başladı.
1921’de, kızıl ve işçi Esperantocular, Sennacieca Asocio Tutmonda’yı (SAT, dünya milletsizler cemiyeti) kurdular ve onu sınıf savaşına adadılar. Esperanto’nun resmi renginin yeşil olması nedeniyle bunu ilk kızıl-yeşil parti olarak görebiliriz. SAT tüm sol partilerden üye kabul etti ve onu kapiikincilzme ödün vermek ve enternasyonalizme ihanet etmekle suçlayarak UEA’dan ayrıldı.
İlk başlarda SAT Sovyet Esperanto Birliği (SEU) ile yakın ilişkideydi. Bazı Sovyet Esperantocuları dünya genelinde her çeşit devrimciyi aralarına kabul etmeyi savunurken, Moskovaya bağlılık temel kriter oldu.
SAT’ın milletsizlik fikri bazı Sovyet Esperantocularına hitap ediyordu ve bu iki grup ortaklaşabildiler. Ancak zaman içinde Sovyetler birliği SAT komünistlerini diğer partilerle işbirliği yapmakla suçlamaya başladılar. 1920’ler sonunda, Rusya dışındaki bir kısım SAT üyeleri örgütten ayrılıp Moskova çizgisine yakın Internacio de Proletaj Esperantistoj’u (Enternasyonel Proleter Esperantocular) kurdular. Sovyet Marksizminin milletsizlik kavramına karşıtlığı ve SAT içindeki giderek belirginleşen Sovyet karşıtı hat bu ayrışmaya neden oldu.
Anarşist Esperantocular ve yakın gruplar, İspanya iç savaşı sırasında milletsizlik fikri savunusu yaptılar. İkinci dünya savaşı sırasında SAT yoğun bir uluslararası baskıya maruz kaldı ve 1945’den itibaren siyasi/sosyal faaliyetleri geri plana atarak yayıncılığa odaklanmaya başladı. Her ne kadar SAT, Esperanto’yu toplumsal hareketlere entegre etmek istediyse de, örgütün savaş sonrası en büyük başarısı Plena Ilustrita Vortaro’yu (Çizimli Büyük Sözlük) basmak oldu.
Ulrich Lins’in ‘tehlikeli dil’ olarak gördüğü Esperanto’yu, birçok diktatör yok etmeye çalıştı. Tabii ki devletlerin azınlık dillerini yok etmeye çalışması yeni bir şey değil. Esperanto ise bu çeşit saldırılara özellikle hassastı, çünkü kullanıcıları coğrafi olarak dağınıktı.
Hitler Esperantocular sadece barışçıllıkları veya solculukları nedeniyle değil, Yahudi kurucuları nedeniyle de devletin düşmanı ilan etti. Kavgam kitabında, Esperanto’yu ‘gizli dil’ olarak anmış ve Yahudilerin silahı diyerek lanetlemiştir.
Hitler’in iktidara gelmesinden iki sene sonra, Alman Esperantocu dergisi Der deutsche Esperantist kapatılmıştır. Martin Bormann Esperanto’ya ‘kırma dil’ diye saldırmıştır. Heinrich Himmler, Esperanto cemiyetlerini dağıtmış, Reinhard Heydrich ise onları yok etmeye başlamıştır. Nazi taraftarı bir Esperanto cemiyeti kısa süreliğine kurulsa da hemen kapatılmıştır.
Bir kısım Esperantocu Nazi karşıtı direnişe katıldı, diğerleri ise gizli olarak toplanmaya devam etti. Birçoğu toplama kamplarında öldürüldü, aralarından bir kısmı bu kamplarda Esperanto öğretmeye devam etti, bazıları ise intihar etti. Hitler’in askerleri doğuya yürüdüklerinde Zamenhof’un oğlunu kurşunladılar, kızı ise kamplarda öldü.
Diğer faşist liderler Hitler’i örnek aldılar. Portekiz ve İspanya Esperanto’yu dilin saflığına tehdit oluşturduğu bahanesiyle yasakladı. İtalya’da Esperanto 1941’e kadar yaşamaya devam etti, ama o tarihte Roma radyosu Esperanto yayınlarını durdurdu.
Sovyetler birliği Esperanto’ya yıllar boyu destek verdikten sonra, şiddetle bastırmaya başladı. Çoğu Sovyet Esperantocusu 1917 devrimini olumlu karşıladı ve Esperanto’yu proleteryanın enternasyonel dili olarak gördü.
Bazı Sovyet Esperantocular Proletkult akımı ile ortaklaştılar ve yeni kültürün yeni bir dil gerektirdiğini iddia ettiler. Kısa bir süre için, Esperanto okullarda ve fabrikalarda öğretilecek gibi oldu. Ancak 1921’de uluslararası ikincil dil konusunu araştırmak için kurulan Komünist Enternasyonal komisyonu Esperanto yerine Ido dilini destekleme kararı aldı. Buna rağmen Esperanto büyümeye devam etti. Sovyetler birliği bu dilde de yayın ve propaganda yapmaya devam etti.
Enternasyonalizm politikasından ‘tek ülkede sosyalizm’ anlayışına geçiş ise Esperanto için iyi sonuçlanmadı. SEU kapatıldı ve 1937-38 yıllarındaki çalkantılı dönemde yabancı ajanların, Siyonistlerin ve Trotskistlerin etkisine açık oldukları şüphesi nedeniyle bazı SEU üyeleri hapsedildi ya da idam edildi. İkinci dünya savaşı sonrası doğu Avrupa ülkelerinde de Esperantocular benzer bir baskıya maruz kaldı.
1950’lerde Sovyet bloğu ülkelerindeki Esperantocular, Esperanto yasağına karşı tepkilerini belirtmeye başladı. Sikinciln’in ölümü sonrası, Esperanto cemiyetinde bir canlanma başladı, ve Esperantocular Moskova’nın barış politikasından ustaca yararlanmayı başardılar. UEA ile bağlar yeniden kuruldu ve devlet ödenekleri alınmaya başladı. Bugün Rusya ve doğu Avrupa’daki Esperanto cemiyetleri diğer ülkelerdekilerin çoğundan büyüktür.
Çinli anarşistler, diğerlerinin Çinceyi basitleştirme kampanyalarına cevap olarak, Esperanto’yu ikincil bir dil olarak kullanmayı önermişlerdir. Tokyo ve Paris’deki bazı Esperantocular bu sayede Çin’in dünya ile bağını kurarken, Çinceye dokunmayarak Çin’in kültürel özünü de korumuş olacaklarına inanıyorlardı. Daha radikal olan diğerleri Çinceyi tamamen kaldırarak yerine Esperanto’yu geçirmeyi öneriyordu.
Yurtdışındaki Çinliler arasındaki Esperanto çılgınlığı zamanla sönerken, anayurttaki Esperantocular önemli aydınları etkilemeyi başardılar. Onlara göre Esperanto bir yandan enternasyonalizmi yaratırken, diğer yandan Çincenin zorluğundan kaynaklanan düşük okuma yazma oranıyla mücadeleye yardım edecek ve Çin halkına aydınlanma getirecekti. Yazılı Çinceyi Latin alfabesine taşıma mücadelesine de çok sayıda Esperantocu katıldı.
Çin’deki komünistler de Esperanto öğrendiler ve Japon işgali sonrası uluslararası dayanışma oluşturma amacıyla bunu kullandılar. Japon Hasegawa Teru Çin’e gitti ve Klara çevresine (bu isim hem Zamenhof’un eşi Klara hem de meşhur Marksist kuramcı Clara Zetkin’e atfen konulmuştur) katıldı. Hasegawa burada Çinli kadınlara proleter Esperanto edebiyatı öğretmeye çalıştı ve Japonya’daki dostlarına işgal karşıtı boykot örgütlemeleri çağrısında bulundu.
Komünist hükümet dil reformundaki katkılarından dolayı Esperantocuları ödüllendirerek, devlet okullarında Esperanto öğretmelerine izin verdi. Sovyetlerdekine benzer olarak bu destek de çok uzun sürmedi. 1950 başlarında Esperantoculara baskı başladı, ancak daha sonra tekrar destek verildi. Kültürel devrim sırasında uluslararası bağları nedeniyle, yabancılarla bağ kuran diğer Çinliler gibi, yeniden baskı gördüler.
Ancak genele bakıldığında Kültür devrimi Esperanto’nun yaygınlaşmasını sağladı. Bu dildeki radyo yayınları sıklığı arttı, ‘Halkın Çini’ gibi Esperanto dilinde yayınlar ve edebiyat gelişti. Radyoculuk ve yayıncılık alanlarındaki kadro eğitimlerinde Esperanto dili eğitimine de yer verildi.
Pekin’deki Esperanto birliğinin sayımına göre bir noktada, Çin’de dört yüz bin kişi Esperanto konuşabiliyordu. Bugün dahi bazı üniversitelerde Esperanto öğretimine devam ediliyor. Çin’in dünyaya açılma politikası sonrası ise bu rakam giderek düştü ve yerine İngilizce eğitim yaygınlaştı. Buna rağmen bazı radyo istasyonları hala Esperanto yayın yapmaya devam ediyor.
KELİMELERİN KURDUĞU KÖPRÜ
Esperanto’nun bir geleceği var mı, yoksa o yaşayabilmek için çok mu ütopik? Batıdaki emek hareketlerindeki gerileme ve doğuda komünizmin çöküşü, Esperanto’nun doğal desteklerini ortadan kaldırdı. Onun yaşamak için en büyük umudu, dilbilimci Ross Perlin’in söylediği gibi, ‘bazı derslerde ve kongrelerde bir araya gelen bir grup çok dilli şamatacının diasporası’ olmaktan ibaret mi?
Esperanto, uluslararası alanda Fransızcanın gerilediği ama İngilizcenin henüz yerleşmediği, yirminci yüzyıl başında bir patlama yaşadı. Bugün İngilizce dünyanın en yaygın kullanılan dili konumunda, rakipleri arasında yükselen Çince, İspanyolca ve Arapça devleri var. İngilizce eğer bir gün birincilik koltuğundan düşerse, bu diğer mega-diller ile girişilen mücadele nedeniyle olacak. Bu sırada Esperanto gibi küçük dillerin de belki bir yaşama şansı olabilir.
Bazı dilbilimciler İnterneti, kaybolmakta olan bu dillerin kurtarıcısı olarak görüyor. Diğerleri ise ancak gerçek yaşamda kullanım sayesinde bunların yaşayabileceğini. Esperantocular için sayısal devrim, dilin tarihsel gelişimine uygun duruyor.
Esperanto fiziksel topluluklar yoluyla değil, coğrafi olarak kopuk cemiyetlerin mektup, telefon ve toplantıları yoluyla gelişmiş bir dil. Bugün İnternet yeni Esperantocuları forumlar ve sosyal medya aracılığıyla bağlıyor. Bu ortamlar gençlerin katılımını özendiriyor.
Gençlerin dar kafalı bir yerelciliği terk ettikleri günümüzde, Esperanto yeni bir sıçrama yapabilir. Çok sayıda blog Esperantocu kitapların, oyunların, müziklerin ve mizahın tanıtımını yapıyor. Duolingo, lernu! gibi servisler bu dilin öğrenilmesini kolaylaştırıyor. Bugün eskiden hiç olmadığı kadar insan Esperanto öğreniyor.
Bu ikinci Esperanto dalgası ilkiyle rekabet halinde değil. Geleneksel kanat, sanal kanatı destekliyor ve sayısal Esperantocular eskiden yazılan analog kılavuz, sözlük ve edebiyattan yararlanmaya devam ediyorlar.
Zamenhof, Esperanto’nun ‘farklı etnik kimlikler ve geleneklerden insanlar arasındaki duvarları yıkabileceğini’ düşünmüştü. Bu değerler, hümanizm, enternasyonalizm ve sosyalizm bugün hala kritik önemdedir.
O dili ırmak kenarında duran bir kalasa benzetirdi, gün gelir ve o kalastan bir köprü yapılabilir. Bugün ufukta bir köprü görünmese de, Zamenhof’un bu düşünün sonu gelecek gibi de gözükmüyor.
*Makalenin orjinaline buradan ulaşablirsiniz.
İLGİLİ HABERLER
Tiyatro festivalinde Nuriye ve Semih unutulmadı
Kadıköy Belediyesi tarafından düzenlenen Tiyatro Festivali'nde Nuriye-Semih pankartı açıldı. Yüzlerce insan, "Nuriye-Semih yalnız değildir" sloganı attı.
19-08-2017 00:37
İleri Haber
Kadıköy Belediyesi tarafından düzenlenen Tiyatro Festivali'nde Nuriye-Semih pankartı açıldı. Selamiçeşme Özgürlük Parkı'nda düzenlenen etkinliğin son gününde Genco Erkal’ın “Yaşamaya Dair” oyunu öncesi Kaldıraç hareketi "Direnmek yaşamaktır" pankartı açtı. Oyun öncesi seyircilerin arasından kalkan genç bir kadın "Hepimiz için Nuriye ve semih direniyor. Burdan sizlere çağrı yapıyorum. Nuriye'nin, Semihin taleplerine sahip çıkın. Kelimelerinizle, sözlerinizle onları sarmalayın. Bu mücadeleyi büyütün ki, Nuriye'yi ve Semih'i bu karanlığın içinden çekip çıkartalım" ifadelerini kullandı.
Barcelona saldırısının şüphelisinin Cambrils'te çıkan çatışmada öldürüldüğü doğrulandı
Barcelona'daki saldırıyı gerçekleştirdiği belirtilen Musa Ukabir'in Cambrils'te çıkan çatışmada öldürülenler arasında yer aldığı açıklandı.
19-08-2017 00:23
İspanya'nın Katalonya özerk bölgesinin başkenti Barcelona'da dün IŞİD tarafından üstlenilen saldırıda bir şahıs aracıyla yayaların arasına dalmıştı. Saldırıda 14 kişi hayatını kaybetmiş, 100 kişi de yaralanmıştı.
İleri Hatırlatıyor
Saldırının ardından aracın sürücüsü kaçmayı başarırken, İspanyol basını Driss Ukabir adlı Fas asıllı bir genci saldırgan olarak duyururken daha sonra saldırıyı Driss'in kardeşi Musa Ukabir'in gerçekleştirmiş olduğu açıklandı.
Barcelona'daki saldırının ardından Cuma günü ilk saatlerde Barcelona'nın 120 kilometre güneyindeki Cambrils'te yine bir aracın insanlara çarptığı, olay sonrasında çıkan çatışmada 5 saldırganın öldürüldüğü duyurulmuştu.
İleri Hatırlatıyor
Bugün yapılan tespitlerin ardından, Barcelona saldırganı Musa Ukabir'in Cambrils'teki çatışma öldürüldüğü açıklandı. Musa Ukabir'in 17 yaşında Fas asıllı bir İspanya vatandaşı olduğu belirtildi.
Venezuela’da kurucu meclis gücü eline alıyor
Venezuela halkı karşı devrimle mücadeleyi sürdürürken, Ulusal Kurucu Meclis’den sevindirici bir haber geldi. Kurucu meclis kanun çıkartma yetkisini oy birliğiyle kabul etti.
18-08-2017 23:40
İleri Haber
Venezuella'da ay başında seçilen Ulusal Kurucu Meclis, çeşitli meselelerde kanun çıkartma karma yetkisine sahip oldu. Kurucu Meclis'in delegeleri, Venezuela'nın güvenliğini, toprak bütünlüğünü ve ekonomik refahını teminat altına alacak kanunları çıkarma yetkisini meclise veren kararnameyi oy birliğiyle kabul etti. Çoğunluğu muhaliflerden oluşan Kongre'yi açıkça fesh etmeyen ya da milletvekillerinin toplanmasını engellemeyen kararname, fiilen Kongre'nin hali hazırda zayıflatılmış yetkilerini hükümsüz kılıyor. Delegeler, kararnamenin oy birliğiyle kabul edilmesini alkışlarla kutlarken, Kurucu Meclis Başkanı Delcy Rodriguez, "Onlara tarihi bir ders vereceğiz" ifadesini kullandı. Kararnamenin devlet başkanı Maduro’nun elini kuvvetlendirirken, muhalifleri ile arasındaki gerilimin daha da artması bekleniyor. Ülkede mart sonundan bu yana devam eden hükümet karşıtı gösterilerde en az 125 kişi hayatını kaybetti. Maduro yönetimi, muhalefetin, aşırı sağcı radikaller ve suç çetelerinin iş birliği içinde şiddeti körüklediğini savuyor.
Kurucu Meclisin ülkedeki en güçlü hükümet organı haline getirilmesi planlanıyor
Global Research’den Shamus Cooke’un değerlendirmesine göre, “Venezuela yönetimi Kurucu Meclisin ülkedeki en güçlü hükümet organı haline getirilmesi planlanıyor. Maduro’nun Kurucu Meclisi toplamasında Amerikan destekli muhalefetin Venezuela Parlamentosunda kontrolü ele geçirmesinin ülkeyi içine soktuğu siyasi çıkmaz etkili oldu.
Trump seçimin iptal edilmemesi halinde ekonomik yaptırım tehdidinde bulunurken Venezuela’daki mülk sahibi sınıfın önderlik ettiği muhalefet, aynı amaç doğrultusunda hareket etme sözü vermişti. Kurucu Meclis başarılı olursa Amerikan destekli muhalefetin yenilgiye mahkum olduğunu idrak eden Batılı hükümetler ve ‘sivil toplum kuruluşları’nın yanı sıra Latin Amerika karşı devrimlerinin olağan şüphelileri İspanya, Vatikan ve Amerikan Devletleri Örgütü de Kurucu Meclis seçimleri aleyhinde cephe aldılar.
Kurucu Meclis seçimlerini lanetlemekte birbirleriyle yarışan Batılı medya kuruluşları, seçimleri engellemek amacıyla sandık alanlarına saldıran, yolları kapatan, ekonomik sabotajlarda bulunan ve sözde ‘genel grevler’ örgütleyen Amerikan destekli muhalefetin sokaklarda yarattığı şiddet sarmalına karşı en ufak bir kınamada bulunmadılar.
Ne var ki seçimler Chavezciliğin geleneksel tabanının oluşturan milyonlarca emekçi ve yoksulun sandıklara akın edip Chavezci solu desteklemesiyle muhalefetin sinirlerini harap edecek derecede yüksek katılımla gerçekleşti” ifadelerini kullandı.
Kurucu meclisin bileşenleri kimler?
Muhalefet seçimleri boykot ettiği için ortaya farklı devrimci görüşleri içeren, büyük çoğunlukla solun temsil edildiği bir Kurucu Meclis çıktığını belirten Cooke, “Kurucu Meclisin üçte biri sendikaların, mahalli meclislerin, yerli topluluklarının, çiftçilerin, öğrencilerin, emeklilerin ve önce Chavez liderliği altında, daha sonra muhalefetin şiddet eylemleri karşısında giderek radikalleşmiş tüm kesimlerinin temsilcilerine tahsis edildi. Kurucu Meclisin sınıfsal niteliği -işçi sınıfı ve yoksul kesimin temsilcilerinden oluşması- bu hükümet organının, Chavezcileri demoralize edip mülk sahibi sınıfları güçlendiren anahtar meseleleri çözebilecek devrimci bir inisiyatif ortaya koyabileceği ümidini besliyor.
Kurucu Meclis ülkedeki her problemi çözecek veya sosyalist bir ekonominin inşasını sağlayacak bir araç olmamakla beraber devrimci harekete hız verecektir.
Maduro bürokrasisi içinde, Kurucu Meclisi yalnızca muhalefete karşı bir süreliğine hareket üstünlüğü sağlamak, elindeki gücü korumak ve eğer fırsat olursa muhalefetle bir uzlaşmaya varmak için kullanmayı planlayan güçlü kesimler olduğu doğru. Ne var ki böyle bir ihanet muhalefetin zaferi için zemin hazırlayacak ve Chavezcileri güçsüz düşürecektir.
Ancak bürokrasinin olası zaferi de soldaki bazı kötümserlerin inanmanızı istediği gibi kaçınılmaz bir son değil. Maduro, Chavez’in karizmasına ve devrimci inisiyatifine sahip değil. Chavezcilerin üst kesimleri arasındaki görüş farklılıkları önderliğin daha muhafazakar kesimlerinin iradesine karşı devrimi daha ileri taşımak isteyen sabırsız kesimler için fırsatlar yaratabilir.
Venezuelalı işçiler kaderlerinin süregelen mücadelenin sonucuna bağlı olduğunun bilincindeler ve hayatları için verdikleri bu kavgada Kurucu Meclisi bir silah olarak kullanmayı umuyorlar. Oligarşinin asla iktidara geri dönmeyeceğini ilan eden “Geri Dönüş Yok” sloganı Chavezciler için hâlâ büyük öneme sahip. Ancak devrim gözü pek bir biçimde ilerletilmezse muhalefetin zaferi kaçınılmaz olacaktır ve böyle bir kabus eli kulağında bekliyor” açıklamasında bulundu.
Çocuğun giydiği 'My Dad My Hero' yazılı tişört gözaltı sebebi oldu!
Cezaevinde kalan eşini ziyaret etmeye gelen gelen bir kadın, çocuğunun giydiği "My Dad My Hero" yazılı tişört nedeniyle gözaltına alındı.
18-08-2017 23:01
Twitter'da @erenoztemel kullanıcı adlı avukat, cezaevindeki eşini ziyaret etmeye çocuğuyla birlikte gelen bir müvekkilinin, çocuğunun giydiği "My Dad My Hero" yazılı tişört nedeniyle gözaltına alındığını yazdı.
Avukat, cezaevi girişinde jandarma tarafından ifadesi alınan kadının, çocuğunun tişörtü kendi kendine seçtiğini, telaşla üstündeki yazıya dikkat etmediğini söylediğini aktardı.
Gazetecilerin ayrıntılı bilgi istemesi üzerine, açıklama yapan avukat, "Haber yapmanız için isim veya bilgi veremem. Çocuk tabii ki yaşından dolayı gözaltına alınamaz fakat anne bilgi sahibi olarak ifadesi alındı daha sonra savcı talimatı ile serbest kaldı. Müvekkil-avukat gizliliği açısından isim veya bilgi veremiyorum" dedi.
Avukat inanmayanlar için olaya ilişkin tutanağı da paylaştı.
İstanbul'da hafriyat kamyonu 2 çocuğu ezdi: Çocuklardan 1'i hayatını kaybetti
İstanbul'un Esenyurt ilçesinde bir hafriyat kamyonu 2 çocuğu ezdi. Kamyonun altında kalan çocuklardan 1'i hayatını kaybetti.
18-08-2017 22:17
İstanbul'un Esenyurt ilçesinde Suyolu caddesinde seyir halinde olan Tuğra S. yönetimindeki hafriyat kamyonu, ara sokaktan bisikletli 2 çocuğu ezdi.
İki çocuk ağır yaralı olarak Çapa ve Bağcılar'daki devlet hastanelerine kaldırıldı. Hastaneye kaldırılan çocuklardan 1'i tüm müdahalelere rağmen hayatını kaybetti.
İstanbul'da hafriyat kamyonlarının karıştığı kazalarda son 1 yılda 25 kişi hayatını kaybetmişti.
Herakles Lahdi ait olduğu topraklara dönüyor
2010 yılında İsviçre’de ele geçirilen ve Türkiye’den kaçırıldığı belirlenen Roma Dönemi’ne ait üzerinde Herakles’in 12 İşi’nin tasvir edildiği lahit sonunda Türkiye’ye teslim ediliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının girişimleri sonucunda İsviçre’den iadesi konusunda anlaşmaya varılan Herakles lahdi, 6 Eylül’de Türkiye’ye getiriliyor.
18-08-2017 22:10
Antalya'da Perge Antik Kenti'nde 1960'lı yıllarında yapılan kaçak kazılarda bulunan ve yurt dışına kaçırılan Herakles Lahdi, 2010 yılında İsviçre'de ele geçirildikten sonra, İsviçreli yetkililer tarafından Türkiye'ye teslim ediliyor. İsviçre, 2010 yılında, Yunan mitolojisinde Herakles, Roma mitolojisinde Herkül olarak bilinen mitolojik kahramana ait 12 işin tasvir edildiği lahdin kaçırılmış olabileceğine dair bir ihbar üzerine yapılan incelemenin ardından lahide el koymuş ve Türkiye ile temasa geçmişti. İsviçre Kültür Bakanlığı ise, 2011’de ikinci yüzyılın sonlarında Roma İmparatorluğu döneminde yapılan lahdin Antalya’dan İsviçre’ye kaçırıldığını açıklamıştı. Herakles Lahdi’nin Antalya’nın Aksu ilçesi sınırları içerisinde yer alan Perge Antik Kenti nekropolünde, 1960’lı yıllarda meydana gelen kaçak kazılarda bulunduğuna ve yurt dışına çıkarıldığı saptanmıştı. Milattan önce 2. yüzyıla tarihlenen Roma dönemine ait lahdin 235 santimetre boyunda, 112 santimetre genişliğinde ve 3 ton ağırlığında olduğu biliniyor. Lahit, Cenevre’de 3 ay sergilendikten sonra, 6 Eylül’de Antalya’ya getiriliyor.
Antalya'da sergilenecek
Cenevre Üniversitesi Sanat ve Tarih Müzesinde bulunan ve 50 yılı aşkın bir süre sonunda yeniden ait olduğu topraklara getirilecek Herakles Lahdi, 6 Eylül’de Bakanlık uzmanlarının denetiminde söz konusu müzeden teslim alınacak. Söz konusu lahit, Türkiye’ye getirilişinin ardından Antalya Müzesi’nde sergilenecek.
Lahit'in üzerinde 12 figür bulunuyor
Amphitryon’un savaşa gitmesi üzerine onun görünümünde Alkamene ile ilişkiye giren Zeus’un, Alkamene’den Herakles adında bir çocuğu olmuştur. Fakat Alkamene’nin Zeus’tan hamile olması, Tanrıça Hera’yı çok sinirlendirmiştir. Yarı tanrı, yarı insan olarak bilinen Herakles, tanrısal güçlere ve Hera’ya dayanamayarak bir gece cinnet geçirerek çocuklarıyla birlikte ailesini ateşte öldürür. Herakles bu cinayetlerden sonra Pythia Apollonu kâhinine danışmaya gider ve Eurystheus’un hizmetine girerek onun verdiği görevleri yerine getirmesine karar verilir.
1- Nemea Aslanı’nı yenmek.
2- Lerna gölündeki Hydra’yı öldürmek. Çok başlı yılan olan Hydra, tanrıça Hera tarafından yetiştirilmiştir..
3- Artemis’in kutsal hayvanlarından Kyreneia Geyiğini yakalamak.
4- Erymanthian dağında yaşayan büyük yaban domuzunu diri yakalamak.
5- Augias’ın ahırlarını bir günde temizlemek.
6- Stymphalos’da yaşayan ve o bölgedeki insanların rahatını kaçıran Stymphalian Kuşlarını kovmak.
7- Girit’e gidip Poseidon’un Minos’a verdiği azgın Girit Boğası’nı getirmek.
8- Trakya kralı Diomedes’e ait olan dört vahşi kısrağı yakalamak.
9- Amazonlar kraliçesi Hippolyta’dan büyülü kemerini almak.
10- Okeanos’un bir adasında bulunan 3 gövdeli dev Geryoneus’un sığırlarını çalmak.
11- Hesperidler’in altın elmalarını getirmek.
12- Hades’in ölüler ülkesini koruyan Kerberos adlı köpeği yeryüzüne çıkarmak.
Candan Badem yazdı: 'Güneş-Dil teorisine' soldan destek?
04-08-2017 05:17
Güneş-Dil Teorisi malum, 1935’te Atatürk’ün bir ara merak sardığı, bütün dillerin kökenin Türkçenin olduğunu ileri süren saçma sapan bir hipotez (teori ya da kuram demek kuram kavramına hakaret olur). Sağlığında Atatürk’ün de bıraktığı ve çoktan tarihe mal olmuş bir olay. Ne var ki sosyalist olduğunu veya en azından milliyetçi olmadığını iddia eden üç yazar (Kaan Arslanoğlu, İlknur Arslanoğlu, Arif Yavuz Aksoy) bu “kuramın” “doğru ve güçlü bir sezgiyle başlamış” olduğunu ancak “amaçta yanlışlara bulanmış, yol ve yöntemde ağır hatalara düşmüş" olduğunu iddia ederek kuramı yeniden kurmaya soyunmuşlar ve sonuçta ortaya bir kitap ve ekinde yer alan bir sözlük çıkmış. Yazarların güçlü bir sezgi dedikleri şey, bütün dillerin ortak bir kökten gelmesi olasılığı ise bunda yeni veya özgün olan bir şey yoktur. Zaten başından beri dillerin doğuşunu açıklamaya çalışan dilbilimcilerin üstünde durdukları iki hipotezden biridir bu. Nitekim Ortadoğu mitleri ve dinleri de aynı şeyi söyler: Adem ile Havva ve insanlık ilk başta aynı dili konuşuyordu sonra Tanrı insanları cezalandırdı ve farklı diller konuşmaya başladılar. Tıpkı insanın yayılmasında olduğu gibi dillerin yayılmasında da iki olasılık vardır: Ya bir merkezden ya da birden fazla merkezden yayılmış olabilirler. Dolayısıyla yazarlardan Arif Yavuz Aksoy’un mal bulmuş Mağribi gibi, sanki ilk kez kendisinin ifade ettiği bir hipotezmiş gibi, büyük bir heyecanla “bence bir ortak kök dil var” demesi sadece amatörce bir heyecan. Hipotezi kanıtlayacak bir veri ise yok.
Yazarlar, girişte, hiçbir izm’in peşinde olmadıklarını, sadece gerçek tutkusu ve merak ile hareket ettiklerini ilan ediyorlar. Onlar söze böyle girince insan heyecanlanıyor, “dur bakalım galiba yepyeni ve ilginç şeyler okuyacağım” gibi bir hisse kapılıyorsunuz. Ancak sonuç büyük ölçüde hüsran. Görelim.
Yazarlar, “Gördük ki, Türkçe tarihin en eski kök dillerinden biri” diyorlar. Birincisi, “kök dil” ne demek ki? Kitapta bir tanımı yok. Üçü de tıp kökenli olan yazarlar bilimin kavramlar ve tanımlarla yürüdüğünden habersiz sanki. Tanıma gerek görmemişler. Şöyle de sorabiliriz: “Kök dil” diye bir şey varsa kök olmayan dil de var demektir. Kök olmayan dil nasıl oluyor? Tarihin belli bir anında birden bire mi ortaya çıkıyor? Bir örnek verseniz? İkincisi, Türkçenin en eski dillerden biri olduğuna dair kanıtınız nedir? Yazarlar Kazım Mirşan’ın bilim dünyasında kimsenin ciddiye almadığı birtakım yakıştırmaları dışında bir şey söylemiyorlar. Mirşan birtakım arkeolojik eserler üzerindeki birtakım işaretleri kendince “okuyor” ve onlara derin anlamlar yüklüyor. Ancak Türkologlar arasında kimsenin bu “okumaları” kabul ettiği yok. Yazarlar da kitabın sonuna ekledikleri sözlükte büyük çoğunluğu çocukça ve zorlama birtakım benzetme ve yakıştırmalarla bazı İngilizce sözcüklerin Türkçe kökenli olduğunu kanıtlamaya çalışıyorlar. İşin ilginci yazarlardan Arif Yavuz Aksoy bu yakıştırmaların birçoğuna çekincelerini belirten notlar düşmüş. Ancak öteki ikisi oralı olmamış ve öylece yayımlamışlar! İnsan bu kadar zayıf yakıştırmaları kitabına koymaya utanır! Ayrıca bu sözcüklerin hepsi Türkçe kökenli olsa bile (ki büyük çoğunluğu değil!) bu neyi kanıtlar? Türkçenin “tarihin en eski kök dillerinden biri olduğunu” mu? Hayır, sadece İngilizceden Türkçeye sözcük geçtiği gibi Türkçeden de İngilizceye (ve öteki Avrupa dillerine) bazı sözcüklerin geçmiş olduğunu kanıtlar. İyi de bunu zaten inkar eden yok ki! Siz neyin peşindesiniz o zaman? Biraz İngilizce bilmekle, birkaç dilbilim kitabını okumakla etimoloji çalışması yapamazsınız, çok daha fazlasını bilmek gerekir. (“Biraz İngilizce” demekle haksızlık ettiğimi düşünüyorsanız, buyrun. “Language, Archaeology and the Quest for the Original Turks” ibaresini şöyle çevirmişler (sf. 42): “Sahih Türkler için Dil, Arkeoloji ve Araştırma”. Doğrusu, şöyle olmalı: Dil, Arkeoloji ve Sahih (Orijinal) Türkler Arayışı. Şu basit ad tamlamasını yanlış anlayıp, yanlış çevirenlerin İngilizcesinden şüphe etmeye hakkımız var elbette).
Hiçbir izm ya da şuculuk buculuk peşinde koşmadığını iddia eden Kaan Arslanoğlu, “Sovyet resmi politikası Türk tarih ve dilinin araştırılmasına, bulguların yorumlanmasına ciddi bir kısıt da koymuştur. Bu politika 1970’lerde bir ölçüde gevşemiştir” de diyor (sf. 45). Neymiş bu kısıtlamalar diye merak ettim ama yazmamış. SSCB’de yaşayan birkaç bin nüfuslu Türki halkların bile (örneğin Tofaların) kendi dilinde gramerler, ders kitapları hazırlatan Sovyetler mi kısıt koymuş? Arslanoğlu ayrıca “Vavilov’u da bilim dışı uyduruk genetik teorilerini kabul etmediği, Darwincilikte ısrar ettiği için Stalin’in çetesi öldürmüştü” diye buyurmuş (sf. 96). Vavilov bilimsel çalışmalarından dolayı değil siyasi faaliyetinden dolayı hapse girdi ve hapiste hastalıktan öldü. Vavilov hakkında nesnel bilgiyi Sovyet düşmanlarından alamazsınız. Biz sosyalistler buna liberalizm diyoruz. Nikolay Marr’ın saçma sapan “Yafetik” hipotezlerinin ve Marksist görüneyim diye dilin sınıfsallığı gibi saçma sapan zorlamalara girişmesinin sorumlusu da Sovyet politikası değildi. Marr denen dalkavuk adam geniş dil bilgisi ve otoritesi sayesinde Sovyet dilbiliminde bir ara tekel kurmuştu, farklı görüşleri engelliyordu, ölümünden sonra da takipçileri bunu sürdürdüler, Stalin 1950’de bu tekele son vererek dilbilimini özgürleştirdi. Ben burada Sovyet resmi politikasında hiç hata olmaz demiyorum, ancak her hatayı resmi politikaya bağlamaya itiraz ediyorum. Marr’ın hatası, Marr’ın hatasıdır.
Kaan Arslanoğlu, Göktürk Runik alfabesini Türk-İslam sentezci gericilerden Muharrem Ergin’in kitabından okumuş. Gericiliği yanında Ergin’in kitabı Talat Tekin’in daha önce İngilizce yayımlanmış kitabından intihal de içeriyor. Talat Tekin veya Annemarie von Gabain gibi saygın Türkologlar varken neden Muharrem Ergin’e referans? Bu örnek Arslanoğlu’nun kaynaklara hakim olmadığını gösteriyor. Arslanoğlu, Göktürk alfabesinin Latin alfabesine benzediğini yazıyor ancak ünsüzlerin çoğunun kalın ve ince olmak üzere iki biçimi olmasının anlamı üzerinde düşünmemiş belli ki. Bence bu durum alfabenin Soğd alfabesiyle ilişkisini açıklar, çünkü Soğd alfabesi de Arami kökenli olduğu için kalın ve ince ayrımı vardır. Runik L harfi Arap alfabesindeki lam harfi ile aynıdır, öteki bazı harfler de benzer. Runik alfabeyi gerçekten Türkler icat etmiş olsaydı, Türkçede bir anlam ifade etmeyen kalın ve ince ünsüz harf ayrımı olmazdı. Türkçedeki sekiz ünlü için dört harf olmazdı, sekiz ayrı harf olurdu. Arslanoğlu, Kazım Mirşan’ın “en basit ifadeyi bugünkü atom fiziğinin, moleküler biyolojinin, en son astronomik keşiflerin birer açımlaması” saymasını, Ruslara “barbar” demesini vb eleştiriyor ancak yine de onun hezeyanlarını tümden çöpe atmaya razı olmuyor, yazılarında bir boncuk arıyor. Neden? Mirşan, bildiğimiz tipik ırkçı, faşist, milliyetçi işte, ondan bilim adına ne bekliyorsunuz?
Arslanoğlu, Lenin’e de el atmış ve Lenin’in gerçek soyadı olan Ulyanov’un Ulyanovsk şehrinden geldiğini yazmış! (sf. 110). Oysa gerçek tam tersi: Ulyanovsk şehrinin adı Ulyanov’dan geliyor, şehrin eski adı Simbirsk, Lenin öldükten sonra Ulyanovsk olarak değiştirilmiş. Arslanoğlu kitabında bol bol kullandığı Vikipedi’ye baksa bunu öğrenirdi! Bu basit ilişkiyi bile karıştıran birinin etimolojiyle uğraşması vakit kaybı bence.
Arslanoğlu, Adile Ayda’nın Etrüskler Türk Mü İdi? adlı kitabını okumuş ancak Talat Tekin’in Tarih ve Toplum dergisinde 1987 ve 1989’da yayımlanan muhteşem yanıtlarını (Etrüskler Etrüsk İdiler) okumamış. Okusun, zihni açılır. Yazar Türk-İslam sentezci gericileri çok okumaktan onların milliyetçi terminolojisini benimsemiş, Türk dillerine “Türkçenin lehçeleri” diyor. Bu bilim dışı lehçe teorisini Türkiye’deki resmi ideoloji savunucuları dışında hiçbir Türkolog kabul etmez, o akraba Türki dillerini konuşanlar da kabul etmiyorlar nitekim. Lehçe dediğiniz o dillerin çoğunu anlayamazsınız.
Yazarlardan Arif Yavuz Aksoy Ermeniceden de bir örnek vermiş. Kiç sözcüğünün eski Ermenicede çift anlamına geldiğini iddia ediyor (sf 170-171). Oysa kiç modern Ermenicede “az” demek ve Türkçe küçük ile akraba. Yine modern Ermenicede “çift”in karşılığı zuyg. Açaryan’ın sözlüğünde de kiç’in farklı bir anlamını bulamadım. Aksoy ayrıca kiç’in Gürcücesinin kiçva olduğunu iddia ediyor ki Gürcüce bilenlere sordum öyle bir sözcük yok dediler Gürcücede. Acaba Aksoy bunları nerden uyduruyor?
Arslanoğlu, Hikmet Kıvılcımlı’nın tarih tezinden de etkilenmiş, o tezin “tarihi materyalist açıdan daha derin ve doğru okumamızın önünü açacağını” sanıyor. Oysa Kıvılcımlı’nın tezi, niyetinden bağımsız olarak, materyalist değil düpedüz idealisttir. Arslanoğlu’nun alıntıladığı gibi Kıvılcımlı “Gaziler, at üstünde din uğruna dünyaya dirlik getirme ülküsünden başka inanç tanımıyorlardı” diye yazmıştır. Kıvılcımlı’nın bu gaziler için alpler, yiğitler şeklinde güzellemeleri de vardır. Bu ise maddi çapul ve iktidar peşinde koşan Osman (veya Ataman) ve adamlarını bir ülkü (ideal) uğruna savaşan yiğitler gibi göstermektir, idealizmin daniskasıdır. Osman’ın İslam’ı doğru düzgün bildiği bile şüphelidir. Materyalist tarih anlayışı bize çapulcunun derdinin maddi zenginlikler olduğunu ve gaza gibi dini kavramları ideolojik bir örtü olarak kullandığını öğretir. Kıvılcımlı ve ondan etkilenenler ise gaza sözcüğünün özgün anlamının çapul akını olduğunu da bilmeden bu gazilerin sadece din uğrunda savaştığını iddia ediyorlar. (Bu arada Kıvılcımlı’nın Türkiye sosyalist hareketi tarihindeki yerini bu hatasıyla belirlemiyorum, o ayrı bir konudur. Kıvılcımlı yerli bir teori yapayım derken istemeden idealizme kaymıştır).
Yazarların verdiği sözlükteki maddeleri tek tek ele almaya gerek yok bence. Birkaç doğru örnek dışında çoğu komik yakıştırmalar. Örneğin to beg (dilenmek) sözcüğü Türkçe bey anlamındaki beg’den geliyormuş çünkü dilenmek, beyden istemek demekmiş! Ne diyelim, ağanın eli tutulmaz! Bazen de iyi bilinen ve geniş kabul gören etimolojilerden habersiz görünüyorlar. Örneğin Dinyester, Dinyeper ve Don nehirlerinin adlarının Osetçe (Alanca) olduğundan, Osetçede don sözcüğünün su demek olduğundan haberleri yok, bunları da Türkçeleştirmeye çalışıyorlar. Öte yandan, bazı Oset milliyetçileri de yazarlara benzer bir yöntemle işi abartıp London sözcüğü de Osetçede “çürük su” demektir, Roma ordusu içindeki Oset askerler bu adı koymuştur demeye dek vardırıyorlar! Bir zamanlar bizde de Kürtler hakkındaki şu meşhur “kart kurt” teorisinin mucidi, milliyetçi bir “profesör” Kırzıoğlu vardı. O da başka şeyler yanında örneğin Trabzon adının Türkçe tura (tuğra) bozan’dan geldiğini iddia etmişti. Turabi Saltık adında bir yazar da Yunanca adları Zazaca ile “açıklayarak” bütün antik Yunan uygarlığını Dersimlilerin kurduğunu iddia ediyor! Araştırılırsa her dilin bu türden uçuk milliyetçileri bulunabilir. Sosyalistlerin bunlardan bir farkı olmalıdır.
Sonuç olarak İngilizcede Türkçeye benzeyen ve İngilizceye ne zaman ve nasıl geçtiği bilinmeyen, muhtemelen çok eski çağlarda bir etkileşime işaret eden sözcükler gerçekten var. Bunlar araştırılabilir ancak bunun için ciddi altyapı gerekir. Örneğin yazarlara İngilizceden ben de birkaç örnek vereyim, üzerinde düşünsünler: 1) Edge < uc (uç). 2) Turf < torf < torfak < torpak (toprak). 3) Sneak < sinsi (sinmekten). Her halükarda bu sözcüklerin sayısı yazarların iddia ettiği kadar çok değil ve esas önemlisi de buradan Türkçenin en eski “kök dil”lerden biri olduğu gibi bir anlam çıkmaz. Nitekim Rusçada da Türkçeden geçmiş epey sözcük vardır. Örneğin dengi (tenge, para), tovar (davar, mal), tamojnya (tamga, gümrük). Burdan da Türkçenin en eski dillerden biri olduğuna dair bir teori çıkmaz.
Şu noktayı da belirtmekte yarar var: Yazarların “güneş-dil teorisini” yeniden kurma çabalarına katılmamakla birlikte Atatürk’ün uyguladığı dil devrimini (ya da reformunu) olumlu ve gerekli bulma konusunda aynı düşünüyorum. Türkçeyi kaba saba bir köylü dili olarak hor gören dinci gericilerin yüzyıllar boyunca yazı dilini Arapça ve Farsça ile doldurmaları sonucunda Türkçe büyük zarar görmüştü. Eğitimde, bilimde, devlet işlerinde her alanda terimlerin olabildiğince Türkçeleşmesi gerekliydi. Bu milliyetçilik değildir çünkü bu Arapça Farsça sözcükler Türkçeye doğal yoldan değil, tepedeki seçkinlerin yeğlemesi ve zorlaması yoluyla, yapay yoldan girmişti. Bunlardan kurtulmak ve yeni terimler üretiminde Türkçeden yararlanmak gerekiyordu. Örneğin, üçgene müselles demenin anlamı yoktur ve üçgen sözcüğünü ve başka geometri terimlerini uydurmakla Atatürk kesinlikle doğru bir iş yapmıştır. Hatalar da olmuştur elbet ancak üretilen, türetilen, diriltilen, yaratılan binlerce Türkçe sözcük dilimizi zenginleştirmiş, öğrenmeyi kolaylaştırmıştır. Türkçenin yapısına uymayan, Türk (ve Kürt) çocuğunun kafasını karıştıran, okumayı zorlaştıran Arap harfleri yerine Latin harflerinin alınması ve uyarlanması da çok doğru ve gerekliydi. (Bu arada Kürt çocuğunun zorla asimile edilmesi yanlıştır, fakat o ayrı bir konu). Yazarlar, Fikret Başkaya gibi, Kemalizmi eleştireceğim derken doğru reformlara da karşı çıkan, liberalizmin etkisinde kalmış “solcuları” eleştirmekte haklıdırlar. Ancak onlara tepkinin sonucu bilim dışı, milliyetçi zorlamalara sığınmak olmamalıydı.
Eleştirel Bakışla Güneş-Dil Kuramı ve İlk Güneş-Dil Sözlüğü. Kaan Arslanoğlu, İlknur Arslanoğlu, Arif Yavuz Aksoy. İthaki Yayınları, 2017. 319 sf.
'Pedofil arzu', çocuksu kadınlığın yükselişi: Aleyna Tilki vakıası
Çocuğun cinsel fetişleştirilmesi ile kadınların anoreksiyaya uzanan eser ölçüdeki vücut varlıkları, kıvrımların yok olması, memesiz ve artık kemikleri sayılan kadınların podyumlarda sunulması aynı süreçtir. Ve hepsi, arzu nesnesini unufak etmek; tümüyle incinebilir, kolayca yokedilebilir varlıklara indirgemek isteyen sadistik bir "bakan gözün" unsurları gibidir.
03-08-2017 05:24
Aleyna Tilki'yi benim gibi pek bilmeyenleriniz, yeni duyanlarınız olabilir. Kendisi 14 yaşında katıldığı bir müzik yarışması programında performansıyla ciddi bir beğeni toplamış ve o günden (2014) sonra Tanrı'nın 'yürü ya kulum' telkinine uyarak bugünlere ulaşmış ünlü bir pop şarkıcısı.
Nitekim çocuk şarkıcı Aleyna'nın, 3-4 gün önce Youtube'da yayınlanan 'sen olsan bari' adlı şarkısı 40 milyona yakın tıklanmış. Bu sayıya bakıp şarkıyı dinlerseniz burada, Tanrı'nın yürü ya kulumculuğu nasıl da aşırı ama çok aşırı abartmış olduğunu göreceksiniz.
Buraya kadar anlattıklarımızın pek de enteresan bir tarafı olmayabilir. Ne ki kliple ilgili olarak "pedofili arzuyu kışkırtıyor", "pedofil semboller kullanılıyor" gibi kimi iddialar ortaya atılınca durum incelenmeye değer görünmektedir.
Kliple ilgili gözlemler şu şekildedir:
"Klip bir adet pedobear ile harikalar diyarında tek başına yaşayan, koca boyuna rağmen 5-6 yaş çocuk pijaması giyip çocuksu davranan, öte yandan da makyaj yaparak ben aslında çocuk değilim, gelsene mesajı veren bir arzu nesnesi içeriyor.(...) klipte gördüğümüz dekor bir yetişkin odası değil, hala oyuncaklarla, taçlarla oynayan bir kız çocuğu odası. Üzerindeki pijama bir kız çocuğu pijaması, uyku esnasında yaptığı hareketler düpedüz bildiğin motor gelişimini tamamlamamış bir çocuğun hareketleri."
Kliple ilgili subliminal semboller, renkler, penise benzeyen oyuncaklar ,pedofil sembol kolyeleri, pedofil arzuya seslenen kız çocuğu çığlığı ve uzun kaçış sahnesi gibi ayrıntılı ve tartışmalı iddialar da var.
Tüm bu iddiaları bir detektif gibi değerlendirmemiz, konspiratif mi gerçek mi, abartı mı vs bilebilmemiz oldukça zor. Özel bir uzmanlık gerektirmekte. Ancak şurası kesin ki Aleyna Tilki vakıasında, çok belirgin bir çocuksulaştırma ve üstüne bunu erotize etme vardır.
İşin aslı bu sıradışı bir vakıa değil, moda dünyasından müzik, film endüstrisine vitrini ciddi biçimde doldurmaya başlayan, erotize edilen çocuk, çocuksu kadın ya da kadınsı çocuk trendine oldukça uyumlu görünmektedir.
Toplumsal cinsiyet rol ve değerlerinde, çocuksu-kadın imgesinin, aseksüel, saf, koruyucu-kollayıcı sevgili/koca/erkek şefkatine hazır bir duruşu hep varolmuştur. Bilirsiniz, koca koca kadınların sevgilileriyle 5 yaşındaki bir kız çocuğu gibi konuştukları o tuhaf hayat sahneleri...
Ama burada temelden farklı bir şeyden bahsediyoruz. Çocuksuluğun, masumluk, aseksüellik, korunmaya kapsanmaya muhtaç birşey olması değil; tersine çocuksuluğun seksi, arzulanır bir olguya artık bir cinsel fetişe dönüşmesidir gündemde olan.
Kuşkusuz, çocuk yüzü ve ona uygun olarak çocuk bedeni yeni bir keşif değildir.
Bir kadında olması arzulanan; pürüzsüz bir tene, hiç yaşlanmayan veya düşünürken hiç alnını kırıştırmayan çocuk görünümlü bir yüze ancak çocuk görünümlü bir vücudun eşlik etmesi gerekir. İdeal bir kadın yüzü, erkeklerde çokça hayranlık duyduğumuz karakter, bilgelik ve tecrübe izlerine kesinlikle sahip olmamalıdır (2)
Bir dönemin adına Lolita-type denilebilecek bir cinsel nesneleştirmesi artık özel dünyalara, duygulara değil sınırları aşarak herkese hitap etme çabasındadır.
Cinsel nesneleştirme, erkeğin kurgu yazarı olduğu tüm pornografi kültürünü, bakan, izleyen, hazza odaklı gözü anlatır. Pornografide kurgu, kişisel olandan ayrılır ve her şey taşlaşıyor gibi donar, bağlam yok olur:
"Cinsel fantezileri sorulduğunda birçok erkek bir bütün oluşturmayan, yüzü bulunmayan, hiç bir kişiye ait olmayan beden parçalarından, göğüslerden, bacaklardan, vajinalardan, kalçalardan oluşan pornografik sahnelerden söz etmeye başlar." (3)
Çocuğun cinsel fetişleştirilmesi burada bir çelişki oluşturmaz.
Çocuğun cinsel fetişleştirilmesi ile kadınların anoreksiyaya uzanan eser ölçüdeki vücut varlıkları, kıvrımların yok olması, memesiz ve artık kemikleri sayılan kadınların podyumlarda sunulması aynı süreçtir. Ve hepsi, arzu nesnesini unufak etmek; tümüyle incinebilir, kolayca yokedilebilir varlıklara indirgemek isteyen sadistik bir "bakan gözün" unsurları gibidir.
Öyleki moda ve pornografi unsurlarında, minimalizm ve androjeni akımıyla yalnızca kemikleri sayılan değil, 'eroin şıklığı' denilen solgun, kötü, sağlıksız görünüşlü kadınlar boy gösterecektir.
Bunlar uzak diyarlardaki kaçık modacıların fantezileri olmaktan çıkmıştır. 17 yaşındaki Aleyna Tilki'nin erotizm için (!) 5-6 yaşındaki bir çocuğa dönüştürülmesi hemen burnumuzun dibindeki örnektir. Üstelik çocuk fuhuşunda global yükselişi utanç verici biçimde yakından izleyen ülkemizde bu kültürel bombardıman, ideolojinin bulutsu katmanlarından değil, bizatihi kahredici gerçeklerden, sayılardan beslenmektedir. (4)
Notlar:
3- Cinsel Şiddeti Anlamak, Tutuklu Tecavüzcü Erkekler Üzerine Bir İnceleme,Diana Scully, Metis yayınları(1994), s.228
4- Bu konudaki verilerle ilgili daha önce bir yazı kaleme almıştım bkz,
Suriye'nin dostları, 'davetsiz misafirler' ve emperyalizmin çöken planları
Bugün Idlib’te Suudi destekli çeteler ile Katar destekli çeteler birbirlerine düştüler. Doğu Guta’da durum Idlib’ten farklı değil. Katar krizi ile birlikte Suriye’deki cihatçı çeteler arasındaki ayrımlar keskinleşti. Rakka ile meşgul olan Suriye Ordusu ve müttefikleri, şimdilik Idlib’e müdahale etmiyorlar. Şu an için Rakka’nın ABD’nin eline geçmemesi Suriye açısından çok daha büyük önem taşıyor.
28-07-2017 15:47
Suriye savaşının ilk gününden bu yana Suriye hükümetinin askeri ve siyasi alanda gösterdiği başarının en önemli nedeni onlarca yıldır değişmeyen sadık dostları oldu. Suriye krizi boyunca ana akım Batı ve Türk medyası davetsiz bir şekilde Suriye’ye giren işgalci ülkeleri değil Suriye hükümetinin daveti üzerine gelen müttefiklerinin varlıklarını ve niyetlerini sorguladı.
2015 yılının Eylül ayında yoğun çatışmaların ardından Suriye ordusu Idlib’ten çekilmek zorunda kalmıştı. Bu geri çekilme, savaşın gidişatı açısından önemli bir dönüm noktasıydı. Suriye ordusu, Lazkiye ve Şam şehir merkezine sıkışmıştı. İşte bu noktada o güne kadar Suriye hükümetine siyasi alanda destek veren Rusya, Suriye hükümetinin daveti ile krize askeri olarak müdahil oldu.
Davetsiz "misafir" ABD’nin aksine Rusya, uluslararası hukukun ve Suriye hükümetinin kendisine verdiği meşruiyet ile ne askeri birliklerini ne de üslerini dünyadan gizlemedi. Rus birlikleri, Palmira’nın kurtarılmasında, Lazkiye kırsalının cihatçı çetelerden temizlenmesinde ve Halep zaferinde büyük rol oynadı.
Suriye’nin diğer iki önemli dostu ise İran ve Lübnan Hizbullahı, en başından bu yana verdikleri desteği gizlemediler. İran, Irak ile savaşında tek Arap müttefiği olan Suriye’yi krizin ortaya çıktığı ilk günden bu yana askeri, siyasi ve ekonomik olarak yalnız bırakmadı. İran Devrim Muhafızları, binlerce askeriyle Suriye ordusunun yanında savaşırken özellikle Ulusal Savunma Güçleri’nin (USG) örgütlenmesine ve geliştirilmesine yardımcı oldular. Bazı tahminlere göre İran, savaşın başlangıcından bu yana Suriye’ye yılda 35 milyar dolar tutarında yardımda bulundu. Bu yardımların petrol ve hafif silahlar şeklinde yapıldığı biliniyor.
Lübnan Hizbullah’ı ise yine İran gibi binlerce askeriyle Suriye’nin en güçlü müttefiklerinden birisi oldu. Kent savaşı deneyimiyle USG’nin geliştirilmesinde büyük katkılar sağladı.
ABD’nin Suriye’deki son büyükelçisi Robert Ford, geçtiğimiz günlerde Londra merkezli bir Arap gazetesine verdiği röportajda, "2013’ün sonunda savaşın rejime ağır geleceğini, muhalefetle bir anlaşma yapmak zorunda kalacaklarını düşündüm. En büyük hatam, İran ve Hizbullah’ın destek için binlerce savaşçı göndermesini ön göremememdi” demişti. Aslında Suriye’de bu kanlı savaşı başlatan emperyalist güçler Suriye’de hiçbir şeyi doğru olarak öngöremedikleri için batağa sürüklendiler.
Suriye’nin bütün düşmanları aslında eski büyükelçi ile aynı fikirdeydi. Tüm planlar Esad’ın birkaç ay içerisinde gidişi ve rejimin istedikleri yönde değişimi üzerineydi. Hiç biri Suriye’nin dostlarının vereceği desteğin boyutunu hesap edemediler. Kimi iki haftaya Şam’da Cuma namazı hayalleri kurarken kimi babasının tarlasını pay eder gibi Suriye haritaları çizdi.
Rusya’nın Ortadoğu’da eski etki alanlarını yeniden kuracağını öngöremediler. İran’ın Irak savaşından kalma vefa borcunu ödeyerek bölgedeki tek Arap müttefiğini yalnız bırakmayacağını öngöremediler. Hizbullah’ın Levant’ta Siyonizm'e karşı mücadelede defalarca kez İsrail’le savaşan hatta bu uğurda Golan Tepeleri’ni kaybeden Suriye’nin yardımına koşacağını öngöremediler.
Onlarca yıldır Suriye’de mülteci olarak huzur içinde yaşayan Filistinlilerin başka bir ülkeye kaçmak yerine binlercesinin Suriye için savaşacağını öngöremediler.
Bugün artık tüm bu öngörüsüzlüklerinin sonucunda Suriye’nin düşmanları krizin ilk günlerinin aksine yekpare hareket edemiyorlar. Suriye’nin dostlarının verdiği destek, kriz süresince izlediği politikalar hatta kimi zaman Suriye’nin düşmanları ile geliştirdiği ikili ilişkiler, Suriye karşıtı blokun bölünmesini sağladı.
Bugün Idlib’te Suudi destekli çeteler ile Katar destekli çeteler birbirlerine düştüler. Doğu Guta’da durum Idlib’ten farklı değil. Katar krizi ile birlikte Suriye’deki cihatçı çeteler arasındaki ayrımlar keskinleşti. Rakka ile meşgul olan Suriye Ordusu ve müttefikleri, şimdilik Idlib’e müdahale etmiyorlar. Şu an için Rakka’nın ABD’nin eline geçmemesi Suriye açısından çok daha büyük önem taşıyor.
Önümüzdeki günlerde Suriye’de en çok Rakka meselesini konuşacağız. Suriye’de krizin kaderini büyük ölçüde Rakka belirleyecek. IŞİD’in tamamen yok olmayacağı ve yeni bir yapıya dönüşeceği ise başka bir yazının konusu, şimdiden bu yönde gelişmeler var bile.
Ağaçsız şehirler, orman kentler!
Kapitalizm “değer” yaratırken hem doğayı hem insan emeğini tüketiyor. Bizim için kapitalizmin sürdürülemez bir yöntem/ideoloji olduğu gerçeği bir yana onlar için de sistemi sürdürmeye yönelik çaba/uğraş bitmek bilmeyen bir mücadele, arayış konusu.
20-07-2017 13:31
Metropol olarak adlandırılan ancak hem alt hem de üst yapısıyla her gün sakinlerine türlü sorunlar yaşatan İstanbul, iki gün önce yine bir “afet” ile mücadele etmek zorunda kaldı. Zorunda kaldı çünkü beylik bir cümle olmasına rağmen söylemekten geri durmamızın bir nedeni yok; bu zorunluluğun nedeni plansızlık ve sömürü düzeninin kendisi.
İçinde ve çevresindeki yeşil alanlar sistematik bir planla “inşaat ekonomisi”ne kurban edilen kent, en ufak anormal bir değişiklikte kapana kısıldığınız bir labirent haline geliyor. Duvarlarını aşmanız, zıplamanız, koşmanız gereken bir “oyun” alanına dönüşmesi dakikalar alıyor.
Yağan yağmur karışacak toprak, eriyen kar akacak logar bulamıyor, bir kaldırım çalışması kilometrelerce uzana bir trafik soruna neden oluyor. Bunların hepsinin neredeyse çeyrek yüzdıldır aynı şehri yöneten bir siyasi geleneğin kontrolünde gerçekleşmesi hem trajikomik hem de bir anlayışı ortaya koyması açısından anlamlı.
PLANLI BİR RANT VE TALAN YÖNETİMİ ANLAYIŞI
Basit bir doğa olayı olan yağmur bizim coğrafyamızda hem yağdığı hem de yağmadığı zaman sorun olan, her iki durumda da krize yol açan bir gerçeklik. Ya kuraklık ya sel ile sonuçlanan her iki ihtimal bu rant/talan yönetiminin sonucu.
Kentin ekosistemi içindeki ve doğal seleksiyonunun neden ve sonuçları olan yeşil alanlar ortadan kaldırıldıkça yaşadığımız sorunlar azalmak bir yana yıldan yıla artarak ve daha büyük krizler çıkararak karşımızda olacak.
Ülkemizin inşaat ekonomisi, yeşil alan talanına devam ederken, dünyanın diğer ucunda Çin’de bu kez yüksek endüstri faliyeti büyük felaketler yaratıyor. Resmi kayıtlara göre 2015 yılında Çin’de hava kirliliğinden 4.000 kişi hayatını kaybetti.
Bir tür günah çıkarma veya bu gidişatın sonunun felaket olması senaryolarının gerçeğe çok yakın olması Çin hükümetini harekete geçirmiş. Kirlettikleri havanın yerine ne kadarını koyabiliriz amacıyla mı yoksa can havli ile mi bilinmez, dünyanın ilk Orman Kentini kurmak için harekete geçmişler.
Çin’in Guangxi bölgesindeki Liuzhou şehrinin sınırların içinde kurulması planlanan kentte 30 bin kişinin yaşaması planlanıyor.
Kendi kendine yetebilecek şekilde tasarlanan kent tamamen yenilenebilir (jeotermal enerji ve güneş enerjisi) enerji kaynaları kullanacak. Hastanesi, okul ve konutları orta büyüklükte ve yüksek binalar şeklinde tasarlanan kentin elektirikle çalışan bir de tramvay sistemi mevcut.
İtalya bir firma tarafından tasarlanan kenttin 2020 yılına kadar tamamlanması planlıyor.
Ne kadar yeşil?
İnsandan çok ağacın yaşaması planlanan kentte 40.000 ağaç bulunacak. Ağaçların yanı sıra bir milyon bitki ile 100’den fazla canlı çeşidi kentin diğer sakinleri arasında. Bu bitki örtüsünün yılda 10.000 ton karbondiyoksit temizlemesi, 900 ton oksijen üretmesi bekleniyor.
Projenin bir diğer amacı/umudu ise kente göçün önüne geçebilecek bir model olması. Yılda yaklaşık olarak 14 milyon insanın büyük kentlere göç ettiği bir realitenin karşısında ne kadar ciddi bir alternatif olduğu bir soru işareti olarak aklımızın bir köşesinde dursun.
TOPLU KONUT PROJESİ Mİ? ARAYIŞ MI?
Kapitalizm “değer” yaratırken hem doğayı hem insan emeğini tüketiyor. Bizim için kapitalizmin sürdürülemez bir yöntem/ideoloji olduğu gerçeği bir yana onlar için de sistemi sürdürmeye yönelik çaba/uğraş bitmek bilmeyen bir mücadele, arayış konusu.
Orman şehrinden yola çıkarak altını çizebileceğimiz temel bazı noktalar var. Tüketim kendi müşterisini yarattığı kadar kendi altını oyan bir dialektiği içinde barındırıyor. Bu çukurun kapatılması “güleryüzlü kapitalizm” örnekleri ile bir makyaja ihtiyaç duysa da aynı zamanda bir zorumluluk. Üretmek için kaynağa, emeğe, satmak için pazara ihtiyaç duyuyorlar. İç içe geçmiş bu döngüden nasıl çıkılacağının yanıtı ise bizler tarafından çok önce verildi.
LAĞIMDA YÜZÜLEN KENT İSTANBUL
Bizim ülkemiz ise az gelişmişlik liginin tartışmasız baş altı takımı, “orta gelir sarmalının” yegane oyuncusu, eşitsiz gelişimin ise örnek karakteri. Rant ekonomisinin sonunda ne olacağını hesaplayamayan veya sonuçlarını ısrarla göz ardı eden 'arabesk' bir egemen sınıf...
Bu hızla gidersek geçtiğimiz salı günü bokunda yüzülen kentte yakın bir gelecekte keşif dalışları yapmamız işten bile değil.
Camiilerden selalar ve Marx'ın yasası
13-07-2017 13:38
15 Temmuz 2016’dan bu yana, iktidar bir kuralı çiğniyor [1]. Başta camiiler olmak üzere tüm İslami dini kurumları kendi siyasetinin örgütleyicisi haline getiriyor. Doğru, Türkiye’de camiiler, mescitler her zaman sağ siyasetin taşıyıcısı olmuşlardı. Ancak, asgari ölçekte bir tarafsızlık iddia ediyorlardı. Artık bu da yapılmıyor. İktidarın, doğrudan gövde gösterisi amacı güttüğü 15 Temmuz yıldönümü eylemleri için propaganda yapıyorlar. Böylece Diyanet ile AKP’nin kaderi birbirine bağlanmış oluyor. Birinin düşüşe geçmesi diğerini de aşağı çekiyor. Diyanetsiz bir Türkiye kapitalizminin ise sosyalizme karşı koyabilmesi pek mümkün gözükmüyor.
AKP TABANI MUTLAK OLARAK AZALIYOR
Mevcut iktidarın toplumu dönüştürmede pek de başarılı olamadığını görüyoruz. Referandumda da ortaya çıktı, toplumun yarısını dönüştüremediler. 30 yaş altı kesimde AKP desteği çok sınırlı [2]. AKP’nin oy tabanı, büyük ölçüde, gençliğini 1980 sonrası ve 2000 öncesi yaşamış kesimler. Bir diğer ifadeyle, 35-55 yaş grubuna dayanıyor. Bu kesimin hatırladıkları da Kenan Evren’in ve sonrasında Turgut Özal’ın dindarlığı, devlete karşı gelenlere yapılan işkenceler, televizyondan izledikleri “PKK terörü” ve “DHKP-C terörü”.
Ancak yavaş yavaş 35-55 yaş grubunun siyasetteki ağırlığı kayboluyor. Aşağıdan gelen ve oy hakkı olan gençler mutlak sayıca artıyor. Yaşlanma sonucu ölümler, hastalıklar da AKP’nin tabanını sayıca azaltıyor. İşte selâlar da burada devreye giriyor. “Biz çok kalabalığız, her yere ulaşırız” mesajı veriyor. Megafonlar sonuna kadar açılıyor ve tüm Türkiye selâ dinliyor. İkinci olarak, “Onların sesi yok” algısı uyandırılıyor. 1980-90ların gençleri, bugünün orta yaşlıları sokağa davet ediliyor.
SELÂNIN TAŞIDIĞI RİSKLER
Peki, gençlerin AKP'ye bakışı değişir mi? İşte bunun cevabı, Türkiye’nin geleceğini belirleyecek. Bir yandan rahatsız olduklarına şüphe yok. Bir diğer yandansa, üst kuşağın korku düzlemine geçmeye başlıyorlar. Anlamadıkları bir dilde, şen şakrak olmadığı belli olan bir melodiye sahip mistik bir ses duyuyorlar.
Tarafsızlığı anayasa ile sabit kurumların, Diyanet İşleri Başkanı’nın, camiilerin, mescitlerin ve diğer dini kurumların siyasetin içine çekilmesindeki gaye basit. İktidarın tabanını arttırmak. Ancak taşıdığı risk de belli. Artık iktidar partisinin her geri adımı, dinsel kurumların da geri adımı olacak. AKP’ye öfkeli olan, AKP’nin açıktan müttefiki olanlara da kızacak. Bugün, Diyanet belli bir siyasi özneyle eşleşti ve AKP’ye karşı olanları etkileme gücünü büyük ölçüde kaybetti.
Devam etmeden bir noktayı vurgulayalım: AKP’nin gerilemesi toplumda geniş anlamıyla dinselliğin gerilemesi anlamına gelmeyebilir; ancak taraf olan dini kurumlar bundan kesinlikle etkilenecektir. AKP eninde sonunda kaybedecek ve bu kurumları da kendisiyle birlikte aşağı çekecek.
MARX’IN YASASI
Peki, dini kurumlar düzen için çok mu gerekli? Yalçın Küçük’ten alıntılayalım: “Peki ‘İslam devleti’ neden mi? Sendika ve grevleri kaldırmak, fabrika sükunetini realize etmek, esir ücretini sürdürmek için. [Bunlar için] ‘İslam Devleti’ vazgeçilmez olmaktadır.” [3] Kısaca, bu kurumlar Türkiye kapitalizmi için AKP’den çok daha gereklidir. O halde, neden AKP için riske atılıyorlar?
Burada genel olarak Marx’ı, özel olarak da “Kâr Oranlarının Düşme Eğilimi Yasası”nı hatırlıyoruz [4]. Bir burjuva her zaman üretimdeki makine kullanımını arttırmak ister. Makine, aynı ürünün daha verimli ve daha düşük masrafla üretilmesini sağlar. Böylece kapitalist, rakiplerinden çok daha yüksek kârlar elde eder. Hatta bir kısmının dükkân kapatmasına yol açar. Ancak uzun vadede, üretim daha fazla makineyle yapılmaya başlar. Rekabet sonucu yüksek kârlar erir. Değeri sadece emek ürettiğinden, üretimde emek gücünün oranının makine lehine düşmesiyse, eğer bir hal çaresi bulunmazsa, tüm kâr oranlarını eritir. Yani, bir burjuva, kısa vadede kazanç için uzun vadede tüm sınıfı zora sokar.
Sömürü oranını arttırmak kârların düşmesini engelleyebilir ve Yalçın Küçük’ün yukarıda bahsettiği tam olarak budur. Marx’ın yasası ise iktisatla sınırlı değildir. Bugünkü iktidar, kendi çıkarları için Türkiye kapitalizmini tehlikeye atıyor. Çünkü Diyanetsiz bir Türkiye, afyonsuz bir işçi sınıfıyla özdeştir. O işçi sınıfı, kendi iktidarına çok yakındır.
NOTLAR
[1] “İktidar”, tekelleri de kapsayan biçimde kullanılıyor.
[4] https://www.marxists.org/turkce/m-e/kapital/kapital3.pdf
AKM'yi yaşatanlar anlatıyor: Yücel Erten ile sanat ve AKM üzerine
Türkiye’nin kalbi Taksim’de bulunan Atatürk Kültür Merkezi yaklaşık dokuz yıldır kullanılamıyor, onarım bahanesiyle kapatıldı, bugün ise yıkılması konuşuluyor. Konu ile ilgili tartışmalar sürerken mimar Esra Sert'in, usta yönetmen, oyuncu, sanat yönetmeni ve yazar olan Yücel Erten ile AKM üzerine gerçekleştirdiği röportajı okurlarımızın ilgisine sunuyoruz.
13-07-2017 13:18
ESRA SERT: İlk açılışından kullandığımız haline gelişi 23 yıl almış, kullanılmaya başlanmasından hemen bir yıl sonra ciddi bir yangın geçirerek 8 yıl rehabilite edilmeyi beklemiştir AKM. Ve 2008 yılından beri yine kullanımına ara verilmiş, çok sayıda oyun, opera, çocuk sineması ve baleye de ev sahipliği yapmış olan AKM; bugün yıkılarak “dev” bir opera içerecek şekilde yeniden yapılmak isteniyor. Ülkemizin kültür sanat tarihiyle de ilişkilendirerek bu konuda bize neler söylemek istersiniz?
YÜCEL ERTEN: Tabii çok üzüntü veren bir geçmiş. Gerçi o geçmişin içinde çok parlak dönemler de vardır; oranın cıvıl cıvıl harıl harıl çalıştığı, halkın sanat ihtiyacına ciddi bir şekilde cevap verebildiği zamanlar da olmuştur. Ama bütününe bakınca, hazin bir hikâye. İşte, yapılışının o kadar uzun sürmesi, açılışında Kültür Sarayı demişlerdi, sonra geçirdiği yangın… Bütün bunlar bir şekilde alaturkalıkla, doğululukla ilgili şeyler gibi görünüyor bana. Düşün ki yangın sırasında iki tane genel müdür var orada; paylaşamıyorlar, sen mi genel müdür ben mi genel müdür diye; ama o yangın perdesini indirecek düğmeye basacak eleman yok. Yani biraz kentleşmeyle, alaturkalıkla, bizim tarihimizle paralel.
ESRA SERT: Dediğiniz gibi AKM’nin ilk ismi Kültür Sarayı, Muhsin Ertuğrul kızıyor, hatta bir yazı yazıyor. Sarayları yıktık biz, padişahlık bitti, ne sarayı diye… O günleri hatırlıyor musunuz, yandığında ne tepki verdi insanlar, sanat çevresi, oyuncular, nasıl bir ortam vardı?
YÜCEL ERTEN: Evet, çok güzel bir yazısı vardır. Yangın sırasında ben Almanya’daydım, devlet tiyatrolarında stajımı yapıp sonra bursla Almanya’ya gitmiştim, reji ihtisası yapmak için. Orada bir sabah bir büfede, Hayat Dergisi idi sanıyorum, onun kapağını gördüm, elim ayağım kesildi, hemen bir tane aldım okumaya bilgilenmeye çalıştım.
27 Kasım 1970, Yangın.
Kaynak: Küratörlüğünü Pelin Derviş ve Gükhan Karakuş’un yaptığı CREDİTS isimli sergiden fotoğraflar
ESRA SERT: Bir çaba oluşmuş muydu sanatçılardan, belki halktan, sivil inisiyatiflerden ve o günkü reflekslerle bugünü karşılaştırırsak değişenler neler?
YÜCEL ERTEN: Onu bilemiyorum, bir şey söylesem haksızlık olur. Uzaktaydım, yakın bir takibim olamadı. Ama yanmazdan önceki şeklini görmüştüm, orada temsil izlemiştim, devlet tiyatrolarında stajyerdim ve hayran kalmıştım. Onarımdan sonra estetik ve fonetik performans bakımından birtakım arızalar çıktığını söylememiz lazım. Yani şöyle, ben orada yanılmıyorsam iki oyun sahneledim. Birisi İstanbul Devlet Tiyatroları’nın ilk Brecht sahneleyişidir, Üç Kuruşluk Opera, yıl sanıyorum 89’du. Epey zamandır kullanımdaydı ama asansörlerinin kullanılmadığını gördüm. Oradaki teknik olanakların kullanılmasının oyun için doğru olacağını düşündüğümden konuyu biraz zorladım. O zamanki İstanbul Devlet Tiyatrosu müdürü Zafer Ergin, dayanışma gösterdi. Asansörleri imal eden şirketle görüşmeye gidildi, hepsi onarıma alındı. Şimdi orada sahnede 3 ayrı asansör dilimi vardır, önden arkaya. İki tam yan sahnesi, tam bir arka sahnesi vardır. Ana sahnenin üzerinde 3 dilim asansör vardır. O asansörler aşağıya iner, depodan dekor yüklenebilir, direkt sahneye çıkabilir veya ara yerde durabilir. Ayrıca tabii, karınca derdik biz ona, bir minik araçla yürütülen raylı sağa ve sola gidebilen yatayda hareket eden yükseltiler vardı. Şöyle düşünün; orkestra çukuru, arada portal boşluğu sonra üç dilim asansör. Bir gün işler nasıl gidiyor diye bakmaya gitmiştik, birdenbire orada çalışırlarken aradaki portal diliminin de yukarıya doğru hareket ettiğini gördük. Üstündeki işçiler bir telaşlandı bağrıştılar falan tekrar düğmeye basıldı durduruldu; o güne kadar farkına varılmamış ki, o dilim de bir asansördü! Şimdi tamam oyunun hakkını vermek için onlardan sonuna kadar yararlandık, iyi oldu kötü oldu ayrı konudur ama yine de Türkiye çapında baktığımız zaman ihtiyaçlara cevap verebilen bir mekandı. Gelgelelim onarımdan sonra akustik sorunlar doğmuştu; sözgelimi operacı dostlarımızdan edindiğimiz deneyimle bazı sahneleri 40-50 santim yükselterek oynardık, akustiğe iyi cevap verebilsin diye. Biraz sahnenin bu tarafında dursan salonun bu tarafı iyi işitirdi, öbür tarafında dursan öbür tarafı iyi işitirdi. Ama bütün bunlar onarımdan sonra arıza diye nitelendirdiğim şeyler, yoksa genelde bakınca AKM bir kaşıkçı elması gibidir. 1300 kişilik salonu, 200 kişilik oda tiyatrosu, 120 kişilik Aziz Nesin Sahnesi, -depolardan dönüştürerek ben genel müdürlüğüm sırasında sahneye çevirdim orayı-, 500 kişilik konser salonu ve şimdi hatırlamıyorum 100-150 kişilik bir sinema salonu vardı. Şimdi İstanbul’un göbeğinde, toplamda yanılmıyorsam 2230 koltuğa sahip bir yer. İstanbul’un tam orta yerinde, göbeğinde, Taksim’de...
AKM Ana Sahne: Hareket Eden Platformlar (Fotoğraf Reha Günay)
Kaynak: Küratörlüğünü Pelin Derviş ve Gükhan Karakuş’un yaptığı CREDİTS isimli sergiden fotoğraflar
ESRA SERT: AKM neden önemli? Bir kentin merkezindeki kültür merkezi yapısı ve orada oynanan oyunlar, o mekandaki kültür sanat aktiviteleriyle, mahallesindeki oyunlar ve sanatsal programda ne gibi farklılıklar vardır, neden? Bunu kapatalım şu mahallede açalım diyebilir miyiz?
YÜCEL ERTEN: Hayır, aynı şey değil, aynı şey olmaz. Kentin çeşitli semtlerinde semtin niteliğine, seyirci ortalamasına, öğrenci yoğunluğuna, işçi yoğunluğa bağlı olarak çeşitli yerlerde sanat yapılabilir. Bu da çok başarılı ya da başarısız olabilir, önünde hiçbir engel yoktur. Ama kentin merkezindeki yapı o kentin ve ülkenin bir bakıma simgesidir. Yani sanat alanında bayrağı gibi bir şeydir. Yine içini iyi doldurursunuz dolduramazsınız, iyi sanat yaparsınız yapamazsınız, bu ayrı konu; ama sonuçta o göndere çekilmiş bayrak gibidir. Şimdi bayrak indirilmiş gibi oldu. Kentin merkezini bu tür sanat alanlarından ve yapılarından yoksun kılmak; yani AKM’yle bitmiyor, elden gitmiş Taksim Sahnesi var, Emek Sineması var, Karaca Tiyatro var, Beyoğlu Sineması var. Teker teker avucumuzdan kaçıyor bunlar. Avucumuzdan mı kaçıyor yoksa çalınıyor mu onu da çok iyi bilemiyorum. Şunu diyeceğim, yani, başa dönecek olursak bu biraz dünyaya bakış ve insana yatırım anlayışıyla ilgili bir şey. Aristoteles 2000 küsur yıl önce söylemiş, sanat en etkili arınma aracıdır, yöntemidir diye… İki bin küsur yıldır pek çok düşünür ve sanatçı bunu tekrar tekrar söylemiş, vurgulamışlar ama; sanki ülkemizde artık sanat bir arınma yöntemi değil de sanki ayıp günah ve yasak bir şeymiş gibi algılanmaya başladı. Giderek artan giderek yoğunlaşan bir şekilde.
ESRA SERT Muhafazakar ideolojiyle mi ilgili?
YÜCEL ERTEN: Yani sadece bir muhafazakarlık meselesi değil. Biraz ufuk meselesi, biraz dünya meselesi… Biz ne yapıyoruz, nereye gidiyoruz? Dört tekerlekli teneke kutulara biniyoruz bir yerden bir yere gideceğiz diye, gidemiyoruz da aslında trafikten. Onlar statü sembolü gibi duruyorlar ama aslında dört tekerlekli teneke kutular. Şimdi biz artık parksız mahallelerde, komşusuz evlerde oturuyoruz. Biz kıyıdan yol geçirerek insanların denizle bağlantısını kesiyoruz. Biz işte tarihimizi, coğrafyamızı, tabiatımızı her şeyimizi beton asfalt cam yığınlarının altına gömüyoruz. Yani buradaki bu algısızlık, kentlileşememiş bir dünyanın iktidara egemen olması, kentlilikten uzak yaşama biçiminin dayatılması, bütün bunlar hepsi bir arada görülmek zorunda. Son on beş yılda bu büsbütün arttı, yani öncesinde de belki ihmal ediliyordu. Süleyman Demirel cumhurbaşkanıyken devlet tiyatrolarında bir oyunumuza geldi, işte İsmet Paşa’nın oturduğu orta locada oturdu, yanında kültür bakanı Fikri Sağlar, eşleriyle birlikte, ben de genel müdür olarak ağırlamaya çalışıyorum. Devlet tiyatrolarının altyapı ihtiyacına dair bir iki söz söylemeye kalkınca, çok zeki bir adamdı tabii hemen kavradı, “Bu konuları çok ihmal etmişiz” dedi. Hani “Bundan sonra ihmal etmeyeceğiz” demek istercesine. Şimdi tamam, geçmişte ihmal edilmiştir falan ama son 15 yılda artık geldiği noktada o alanlara savaş açılmış gibi. İnsana yatırım yapmak öteki dünyaya yatırım yapmak gibi anlaşılıyor. İnsana, bu dünyadaki ortak yaşamımız için insana yatırım yapmaya ihtiyacımız var. Sanat kurumları ve sanat üretilen yapılar da, bu yatırımın enstrümanlarıdır.
ESRA SERT: Şehircilikte şöyle bir karşılığı var aslında bunun, bugün kişi başına düşen yeşil alan, dini tesis, sağlık yapısı ya da kültür sanat işlevleri metrekareleri kıyaslandığında İstanbul’da birinci olarak olarak dini tesisler çıkıyor karşımıza ve ihtiyacın ötesinde gerçekten. Bu bahsettiğinizle paralellik kurdum: Gerçekten kentsel mekan aracılığıyla topluma dair neyin hedeflendiği, nasıl insanlar olarak nerede yaşadığımız önemli. Tam bu noktada bir şey sormak istiyorum size, AKM ile birlikte kültür sanat alanında elitizm tartışmaları gündeme geldi. Yani aslında şöyle; kültür sanat alanı belli bir kesimin elinde ve biz o belli kesimin elinden alınca AKM’yi yıkıp yerine yapacağımız “devasa” opera binası ya da kültür merkeziyle ya da bugün olduğu gibi Avm’lere sıkışmış kültür sanat mekanlarıyla bu belli kesimin boyunduruğundan çıkaracağız gibi bir algoritma kuruluyor aslında. Bu konuda ne düşünüyorsunuz?
YÜCEL ERTEN: Şimdi tabii işin bu tarafı ufuksuzluğu, dünyasızlığı falan aşıyor cehalete giriyor. Yani hani yaygın sözdür “Cehalet çok güzel, her şeyi biliyorsun”. Şu, kendi zevkine uygun her türlü amatörlüğü sanat sanmak ve aslında sanatla zanaat arasında bir ayrım yapamamanın, moda olanın, kitsch olanın, taşıma suyla değirmen döndürmenin peşinden koşmanın ve “Biz de gençliğimizde ortaokulda lisede temsillerde görev yaptık” demenin, “Bizim çocuklarımız yeteneklidir” diye kof bir kabarmanın günlerindeyiz. Zaten bunu yaptıkları kongre merkezlerinde kültür merkezlerinde de görüyoruz. Sanatın çok kolay yapılabilir bir şey olduğunu sanıyorlar. “Bak bizim yandaşlarımız da yapıverdiler, gayet güzel yapıyorlar işte” şeklinde beylik kahvehane sohbetine, esnaf anlayışına dayalı bir şey yürüyor burada. Oysa sanat bir yanıyla elittir, seçmedir, seçkindir, seçilebilendir.
ESRA SERT: Bu sanatın halk için yapılmadığı anlamına gelmez ya da büyük binalar yapınca her şeyi koca koca yapınca halka ulaştırmış olmuyorsunuz. Tam tersine benim öngörüm temsillerin konserlerin daha pahalı olacağı yönünde. Oraya çok fazla masraf yapınca yurtdışındaki yabancı mimarlara yaptırıldığı için mekana devletin bütçesinden çok masraf yapılmış olduğu için muhtemelen Zorlu Holding binasında olduğu gibi çok pahalı olacak. Bugün biliyorsunuz İstanbul’un kültür sanat alanında dünya ile eğer bir bağlantı kurmak istiyorsanız özellikle, dışardan gelen bütün sanatçılar Zorlu’da performans sergiliyorlar konserlerini veriyorlar ve pek çok yurttaş oraya gitmek zorunda kalıyor veya gidemiyor. Tam tersi bir algı çarpıtması olduğunu düşünüyorum.
YÜCEL ERTEN: Evet bu bir bakıma TÜSAK’ın, hani devletin sanat kurumlarını yok etmeyi ortadan kaldırmayı amaçlayan TÜSAK’ın bir çeşit ön uygulaması gibi. Yani “Konuyu taşerona havale edip tamam en güzelini getirelim, Paris’ten getirelim, zararı yok bizim korocular operaya katılabilirler oradan biraz masrafları düşürürüz; işte bilet fiyatımız da budur”… Şimdi bu anlayışın karşısında bir şeyi söylemek lazım: Bu elitizm konusuyla devlet sanat kurumlarını eleştirerek yıkımına, yok olmasına katkıda bulunmak, bence bir çeşit intihar. Bakın bir örnek var: Erzurum Devlet Tiyatrosu Erzurum’un ilçelerine, on yedi ilçeye bir çocuk oyunuyla turne yapmış. Aşkale’den Horasan’a, Pasinler’e on yedi ilçe. Çocuk oyunu da “Bremen Mızıkacıları”. Şimdi burada on bin çocuk bu oyunu seyretmiş. Bir istatistik var, istatistiği de Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü yapmamış, valiliğin görevlendirdiği personel yapmış. Bu on bin çocuğun %92’si hayatında ilk defa oyun seyretmiş. Geriye kalan %8 de hayatında ilk defa bir oyunu bir önceki devlet tiyatrosu turnesinde izlemiş. Şimdi konuyu taşerona, özel sektörün vazgeçilmezi olan kar haddine, efendim oradan gelecek olan gelire bağladığınız zaman Erzurum’un 17 ilçesindeki çocuklara tiyatroyu kim yapacak? Zorlu mu yapacak? Bunun cevabını verebilen çıkmadı henüz.
ESRA SERT: Aynen öyle.
YÜCEL ERTEN: Söylemi biliyorsunuz: “Bunlar boğazda otururlar, önlerinde viskileri, tek kaşlarını kaldırıp ahkam keserler” diye bir söylem. Bu söylemle devletin halkına, insanına yatırım yapmasının önüne geçmeye kalkmak; burada bir manivela olarak elitist sanat kavramını ortaya getirmek; bence haklı bir şey değil. Binalar konusunda Muhsin Ertuğrul Sahnesi’ne bakalım. Renove edildi ve iyi yapılmadı. Şimdi övünüyorlar ama iyi yapılmadı. Birincisi bir kongre bileşkesinin içinde; önemli bir kongre olduğu zaman tiyatronun yöneticileri bile tiyatroya giremiyorlar. İki, salonun en kıymetli kısmı orta alan “Eh eski halini biraz hatırlatsın” diye yok edilmiş, salonun en kıymetli kısmı merdivenlere heba edilmiş. Seyirci sayısına uygun fuaye yok. Sanatçı girişinde doğrudan kulislere doğru kışın ayazında üfüren bir kapı var, onun için bir ısı perdesi koymak mecburiyeti doğuyor. Sahneye dekor çıksın diye bir asansör yapılmış ama, sıfırda ve sahne düzleminde seviye tutmuyor; altına takoz konarak yükleniyor. Işık köprüleri asla kullanıma uygun değil. Şimdi saydığım bunca şeyden sonra “Biz daha iyisini yaptık” demenin bir anlamı yok. Orası iyi yapılmadı, orası daha kötü bir hale getirildi. Bazı bakımlardan iyileştirilmiş olabilir ama, bazı bakımlardan da daha kötü bir hale geldi. Diyeceğim şu: Kongre merkezi ya da kültür merkezi kafasıyla yapılan o zalim binaların doğrudan sanatla bir ilgisi yok. Sanatın işlevine uygunluğu tartışılır. Bu bağlamda AKM’nin tarihsel bakımdan, sosyolojik bakımdan, sanatsal bakımdan son derece önemli bir yeri vardır.
ESRA SERT: AKM’nin kapatılmasının ardından şu an pek sanatçı Süreyya Opera Binası’na mecbur kalmış. Kent merkezinde sayılır ama. ölçeği küçük sonuçta…
YÜCEL ERTEN: Şöyle: AKM ile kıyas kabul etmez fiziki imkanları. Ben Süreyya Operası’nda opera sahneledim önü ardı sağı solu sobe, saklanmayan ebe. Operada yerine göre, görkemli dekorlar, dekorların süratli değişimi ve büyük kalabalıkların gereğini duyarsınız. Süreyya Tiyatrosu vaktiyle tiyatro, müzikaller, operetler yapılsın diye düşünülmüş. Türk operasının, İstanbul operasının ihtiyacını karşılayabilecek bir yer değil. Bu fiziki yoksulluğu, yoksunluğu yönetmen olarak ben bizzat gördüm, yaşadım.
AKM Arka Sahneden Büyük Salona Bakış, 1979 (Fotoğraf Reha Günay)
Kaynak: Küratörlüğünü Pelin Derviş ve Gükhan Karakuş’un yaptığı CREDİTS isimli sergiden fotoğraflar
ESRA SERT: 8 yıldır buna mecbur kalmış gibi görünüyoruz. Peki AKM’nin planlarını incelediğimizde, mekânsal olarak sahne ve izleyici kadar arka planda hazırlanan sanat eseri, ortaya çıkaran sanatçılar ve ekip için muazzam bir arka plan kurgusu olduğunu görmüştüm. Orada en dikkatimi çeken, mimarlık fakültesinde hep kültür merkezi yaptırırlar proje olarak, her yer kültür merkeziymiş gibi ve sanki hiçbirinin arka planı o kadar önemli değildir, sanki, temsilin olduğu kısım, seyircinin oturduğu kısım en önemlidir. Hatta fakültede bir kültür merkezi çözmeye çalışırken AKM’ den çok yararlanmıştım. Siz de böyle düşünür müsünüz, bana bir mimar olarak öyle bir his vermişti, sanatçıya değer veriliyordu, sanatçı orada dinlenecek, kendini yeniden üretecek, orada kolay hazırlanacak ve seyircinin-dinleyicinin karşına çıkacak. Ve bütün bunları en az yorularak en rahat şekilde aslında yapması hedeflenmişti. Sizce de böyle mi? Dünyadaki diğer örnekleriyle kıyaslayınca ne dersiniz, AKM’nin çağdaş bir örnek olduğunu söyleyebilir miyiz?
YÜCEL ERTEN: Bir kere öncü olarak bütün o istekleri yerine getirmiş bir binadır. İlk olmak itibariyle bazı eksikleri olmuş olabilir, çok da doğaldır ama, düşünün şimdi: Operada sahnede 20 tane solistin var, operasına göre 80 kişilik koron var, operasına göre 60 kişilik orkestran var, operasına göre 100 de figüranın var. Nereye vardık? Bu insanların soyunup giyinip makyajını yapıp, ihtiyaçlarını giderip duşunu alabileceği, ara verildiği zaman yahut oyundan önce çayını kahvesini içebileceği, kuyrukta beklemeyeceği, hiçbir şey için kuyrukta beklemeyeceği bir organizasyondu orası. Bir ilk olarak fevkalade iyi düşünülmüş ama ilk olmanın doğal bazı eksikliklerini de taşımış olabilir. Yani bu eksiklik meselesini o kadar çok inanarak söylemiyorum doğrusu, keşke AKM’den üç tane olsaymış. Sanatsal düzey ve içerik açısından hantallaşma, uyuşukluk, seyirciyle kucaklaşamama, elitleşme ve benzeri sorunlar, bütün sanat kurumlarının, her zaman gündemindedir. Ama bu sorunların varlığı, insana yatırımın en etkili aracı olan sanat kurumlarının ve yapılarının iğdiş edilmesini gerektirmez. Uygar bir ülkede o iş öyle olmaz.
AKM Ana Giriş Holü 1969, Mimari Tasarım: Hayati Tabanlıoğlu
Kaynak: Küratörlüğünü Pelin Derviş ve Gükhan Karakuş’un yaptığı CREDİTS isimli sergiden fotoğraflar
ESRA SERT: Peki sizce AKM çirkin mi? Bir röportajınızda tiyatro sanatçısı sözü olan kişidir, çünkü bir grup insanın içerisinde iskemleyi alıp üstüne çıkıp bir şeyler söylediğinde bu insan deli değil de sanatçıdır dedirten şeyin estetik kategoriler içerisinde topluma bir şey söyleme iddiasıdır demiştiniz. AKM’nin estetik kategorisine karar verme ehliyeti kimdedir? Bir kişi çirkindir deyince çirkin olur mu, tarihsel bakmak gerekmez mi?
YÜCEL ERTEN: AKM’nin tarihsel değeri bir yana, bu tutumun, bir sanat eserine ucubedir denmesinden farkı yoktur. Bu bir zihniyet meselesi, bazen “cehalet” her şeyi herkesten daha çok biliyor. Yapanlar yaratanlar bin yaşasınlar, ışıklar içinde yatsınlar, bu ülkeye böyle bir mücevher armağan etmişler. Ben AKM’nin kıymetini anlatmak için zaman zaman, bir hesap yapıyorum. Orada toplam 2230 koltuk var. Haftada 6 gün temsil yapılır ama bir gün matine suare olduğu için yine haftada 7 temsile gelir o. Sezon 8 aydır, 8 ayda yine 2200 küsur temsil vardır. Önümüzdeki sezon orada yaprak kıpırdayacağını düşünüyor musunuz? Hayır, kıpırdamayacak. Demek ki 10 sezon boyunca orası kapalı kaldı. Şimdi o koltuk sayısını oradaki temsil sayısıyla çarptığımız zaman 5 milyonu aşan bir rakama ulaşıyoruz. 5 milyonu aşan rakam soyut gelebilir, hemen İzmir’in il nüfusuna denk düştüğünü belirtiverelim.. Bu ne demek? Bu ülkede, İstanbul’un orta göbeğinde, merkezinde, devlet kurumları aracılığıyla halka sanat sunulan bir yerde, insanlar 5 milyon küsur defa opera, tiyatro, bale, konser, sergi izleme imkanından mahrum edilmiştir. 5 milyon küsur koltuk hizmetten çekilmiştir. Bu köreltmedir, bu yok etmedir, bu yıkımcılıktır, bu kıyımcılıktır.
ESRA SERT: AKM aslına uygun olarak bakım ve onarıma alınabilirdi deniliyor, fakat buna yaklaşılmıyor. Neden sürekli yıkıp- yapma halindeyiz? Neden korumak ile ilgili ciddi bariyerlerle karşı karşıyayız?
YÜCEL ERTEN: Yine o genel anlayıştan.
ESRA SERT: Ekonomi politikle de ilgisi yok mu?
YÜCEL ERTEN: Yani Türkiye ekonomisi inşaat sektörüyle ayakta duruyor uzun zamandır, onunla da ilgisi vardır ama; işte uygarlığı beton, otomobil, asfalt vs sanmakla da bir ilgisi var. Şimdi bakalım güzelim Kabataş’ın vapur iskelesine, Martı projesi diye, devasa bir şey konduruyorlar oraya; Allah vere de martının önüne simit de koysalar! Galataport aynı şekilde. Dolmabahçe’de oturun, Topkapı Sarayı’nı o Kabataş iskelesi yüzünden göremeyeceksiniz. Yani adam, ‘kabaramazsınkelfatma’ duygusuyla oraya martı şeklinde bir iskele binası koyarken, boğazın profilini de Topkapı Sarayını da örselemekte bir sakınca görmüyor. Bir de bununla övünüyor. Oldu olacak binayı kabarmış hindi şeklinde yap! Şemsipaşa Camii’ni çatlattılar denize kazık çakmak için dolgu yapmak için. Aman ekonomi durmasın yürüsün tökezlemeyelim. Aman pompalayalım aman çimento aman asfalt aman beton aman kazık aman binalar. Ve bunun altına ülkemizi gömüyoruz. Tarihi, coğrafyayı, tabiatı gömüyoruz.
ESRA SERT: Peki bundan sonra bir şey yapılabileceğini düşünüyor musunuz? Şu aşamada mesela AKM özelinde ne yapılabilir?
YÜCEL ERTEN: Yok, bu yıkımcı politikanın, toplumun hayatına sanat yerine başka şeyleri koyma iştahının, daha bir süre ona izin vereceğini sanmıyorum. Zaten aydın ve sanatçı kesimi de daha ağır ve büyük sorunlarla o kadar çok yoruldu yıpratıldı ki neredeyse mecali kalmadı öyle bir şeye; mecali olsa da kısa sürede bir cevap bulur mu, bir çözüm bulur mu bilmiyorum.
ESRA SERT: Çok fazla oyuncu kendi tiyatrosunu açıyor. Onun dışında Gezi’den bir miras sokakta olmak. Forumlarda parklarda bir şeyler yapmak alternatif yan yana gelişler... Sen bir yapıyı yıkıp onu daha büyük daha pahalı yabancı iştirakli vs hale getirip onu halka daha pahalıdan satıp yabancı belki oyuncuları istihdam ettikçe halk bundan daha az yararlanıyor. Halka açılmıyor kapatıyor aslında kendini. Belki böyle alternatif küçük mütevazi yan yana gelişler belki de bir geçiş sürecindeysek bizleri ayakta tutmak umut vermek için bir şey olamaz mı sizce?
YÜCEL ERTEN: Yani galiba yaşadığımız sürecin sorunlarından biri de yan yana gelmek, bir araya gelmek, dayanışma, güç birliği. Bu siyasi atmosfer basıncının altında bunlar kolay gerçekleşemez oldu. Herkes çok biliyor, herkes en iyi, herkes bir numara. Şüphesiz bu inisiyatif hareketlerinden bir süzülme olacaktır zaman içinde. Yani oradan da bir enerji, bir güç doğacaktır. Sanat kendi küllerinden doğan bir şeydir. Bir yerlerden bir şekilde değerli kalıcı bir şeyler oluşacaktır. Ama yaşadığımız süreçte o kadar çok alanda çabalamak gerekiyor ki bu dayanışma duygusu, güç birliği kavramları ihmal edilir hale geldi. Yakın dönemde ben bir çözüm göremiyorum, biraz da sanki Türkiye’nin bir dönemeci alıp alamayacağı ile ilgili bütün bu konular gibi. Türkiye’nin ekseninde bir dönemeci alabilmesi, bir yerde dur diyebilmesi, bir çizgi çekebilmesiyle çok ilgili. Kendi başına çok lokal kalıyor böyle sorunlar. Adaletin çürümesi, kurulan kumpaslar, toplumsal yaşamdaki kokuşma belirtileri arasında sanatçıların öyle bir dayanışmayı oluşturmaları zorlaşıyor. Bir bakıma da birikim sorunudur. Şaşkınlıkla sık sık karşılaştığım bir argüman şu: “Hükümetlerin bir kültür politikası zaten yok”. Yani sanatçımızın genelde dile getirdiği tepki, argüman bundan ibaret. Şimdi bu yeterli ve doğru değil. Hükümetlerin kültür-sanat politikası falan olmasın zaten. Hükümetin kültür sanat politikası o alanın özgürlüğünü sağlamaktan ibaret olmalıdır. Beri yanda kültür kavramı ekmekten suya o kadar geniş bir şey ki, onun için kültür ve sanat şeklinde bağlı kullanılması çok da hoşuma gitmiyor. O yüzden kültür konusunu bir kenara bırakalım; sanatın, bilimin özgürce yapılabileceği koşulları ve bunun kalıcı olmasını sağlamaktır hükümetlerin görevi; yoksa kültür ve sanata politika çizmek değil.
Yücel Erten (Fotoğraf: Burak Şentürk)
YÜCEL ERTEN Kimdir?
1945'de Muş'da doğdu.
İlk ve orta öğrenimini Antalya ve Ankara'da tamamladı. 1969'da Ankara Devlet Konservatuvarı Tiyatro Bölümü Yüksek Devresini, 1974'de Federal Almanya/Essen Folkwang Yüksek Okulu Reji Bölümünü ödül kazanarak bitirdi. Reji öğreniminin yanısıra Dekor-Kostüm alanında ihtisas öğrenimini tamamladı.
Ankara Devlet Konservatuvarı ile Ankara Üniversitesi DTCF Tiyatro Bölümlerinde öğretmenlik yaptı.
Ankara, İstanbul, İzmir, Adana ve Antalya Devlet Tiyatroları, İstanbul Belediyesi Şehir Tiyatroları, İzmit Şehir Tiyatrosu, Kenter Tiyatrosu, Tiyatro Stüdyosu, AYSA, TİM, Tiyatro Pera ve Sahne Ankara’da;
Ankara, İzmir, Mersin ve İstanbul Devlet Operalarında; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Makedonya, Özbekistan, Federal Almanya ve Polonya’da oyunlar sahneledi. Sahneleyişleri çeşitli uluslararası festivallerde sergilendi. 16 ay süreyle Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü görevini üstlenen Erten, 1994 Şubatında seçim ilkesini yaşama geçirmek amacıyla bu görevinden ayrıldı.
2000 yılında Devlet Tiyatrolarından kendi isteğiyle emekli oldu ve 2 yıl süreyle İzmit Şehir Tiyatrosu Genel Sanat Yönetmenliğini yaptı. Birçok oyun çevirisi de olan Yücel Erten, 9’u yurt dışında olmak üzere, 40’ı aşkın ödülle onurlandırıldı.
Kaynak: Yücel Erten Arşivi