Uluslararası Para Fonu (IMF) nedir?
Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası Temmuz 1944’da imzalanan Bretton Woods Antlaşması’yla kuruldu. Birleşmiş Milletler tarafından düzenlenen Bretton Woods Konferansı’na 44 ülke katıldı. IMF (The International Monetary Fund veya IMF), 27 Aralık 1945’te faaliyete geçti. Uluslararası Para Fonu hükümetler arası bir örgüttür. IMF’nin merkezi, Washington D.C.’dedir. IMF’ye 189 devlet üyedir. Bu demektir ki; hemen her ülke IMF’ye üyedir.
IMF’de 143 ülkeden yaklaşık 2490 kişi istihdam edilmektedir. Varlık toplamı 325 milyar ABD Doları’dır.
Bretton Woods Antlaşması ile Uluslararası Para Fonu (IMF)’nun kurulmasının temel amacı, döviz oranlarını sabit tutmak ve ülkelerin uluslararası borçlarını ödemelerine yardımcı olabilmekti. Ekonomik sıkıntıda olan ülkelere fonlar, üye ülkelerin katkılarından oluşan havuzdan verilir. Zengin olan sanayileşmiş ülkeler havuza daha fazla katkıda bulunurlar. Bu yüzden IMF politikalarını zengin sanayileşmiş ülkeler belirler.
IMF’nin kardeşi olan Dünya Bankası da gelişmekte olan ülkelere düşük faizli borçlar verir. Her iki örgüt de ihtiyacı olan ülkelere “tasarruf tedbirlerini uygulayıp, enflasyonu düşük tutarlarsa” yardım eder. Bazı yoksul ülkeler IMF ve Dünya Bankası’nın bu taleplerinin karşılanmasının olanaksız olduğunu iddia ederler. IMF ve Dünya Bankası’nı devamlı olarak kınarlar, eleştirirler.
Küreselleşme karşıtları da IMF ve Dünya Bankası’nın politikalarından memnun değildir. Onlar da IMF ve Dünya Bankası’nı sürekli olarak eleştirirler, protesto ederler. Hatta IMF ve Dünya Bankası’nın kapatılmasını isterler.
Kısacası; Uluslararası Para Fonu (IMF) üye devletlere döviz paritelerini sabitlemek için kredi verir. Dünya Bankası ise, yoksul ülkelerin kalkınmasına destek olmak için kredi verir.
IMF’nin başlıca amaçları
- Uluslararası parasal işbirliğini teşvik etmek.
- Uluslararası ticaretin genişlemesini ve dengeli bir şekilde büyümesini kolaylaştırmak,
- Kur istikrarını teşvik etmek,
- Çok taraflı bir ödemeler sisteminin kurulmasına yardımcı olmak,
- Ödemeler dengesi güçlükleri yaşayan üye ülkelere yeterli teminatlarla kaynaklarını kullandırmak.
Bretton Woods Sistemi’nin çöküşü ve IMF
IMF, Döviz kuru oranlarında istikrar sağlama ve üye devletleri ticaret ve para değişimindeki sınırlamaları kaldırmaya teşvik etme amaçları çerçevesinde uluslararası para sistemini denetlemekle görevlendirildi. Bu rolü 1971 yılında Bretton Woods Sistemi’nin çöküşüyle sona erdi. Ondan sonraki on yıllık dönemde dalgalı döviz kuru ile 1973 ve 1979 yıllarındaki petrol krizlerinin sonuçlarıyla mücadelede, ülkelere yardım etmeye yöneldi. 1980’lerin başından itibaren IMF gittikçe artan oranda borç kriziyle boğuşan gelişmekte olan ülkelere ve arkasından da geçiş ülkelerine destek olmaya odaklandı. Daha geniş çerçevede değerlendirildiğinde IMF, mali krizleri yönetmekten ve ulusal ya da bölgesel krizlerin küresel krizlere dönüşmesini engellemekten sorumludur.
IMF Birleşmiş Milletler’in ihtisas kurumlarından bir tanesidir, fakat kendine ait bir kurucu belgesi, yönetim yapısı ve mali kaynakları bulunmaktadır. En yüksek karar organı Yönetim Kurulu’dur. Yönetim Kurulu’nda üye devletlerin oy oranları sahip oldukları göreli ekonomik güç çerçevesinde belirlenmiştir.
Uluslararası Para Fonu (IMF)’nun temel misyonu
IMF’nin temel misyonu uluslararası sistemde istikrarın sağlanmasına yardımcı olmaktır. IMF görevini üç şekilde yapar: Küresel ekonomiyi ve üye ülkelerin ekonomilerini takip ederek, ödemeler dengesi güçlüğü olan ülkelere borç para vererek ve son olarak üyelere pratik yardım yaparak.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, 1930’ların dersleri Amerikan liderlerinin hep aklındaydı. Bu yüzden 1944’te New Hampshire, Bretton Woods’ta toplanan uluslararası bir konferans, IMF başta olmak üzere açık bir uluslararası ekonomiyi sürdürmek için kuruluşlar oluşturdu.
Uluslararası Para Fonu (IMF) genellikle ödemeler dengesinde veya borç faizlerini ödemekte güçlüklerle karşılaştıklarında yardımcı olmak için gelişmekte olan ülkelere ve yeni piyasa ekonomilerine borç verir. IMF genellikle verdiği borçları borç alan ülkenin ekonomi politikalarında reform yapması şartına, mesela bütçe açıklarını ve fiyat sübvansiyonlarını azaltması koşuluna bağlar.
IMF’nin gözetim görevi
IMF, uluslararası para sistemini denetler ve üyelerinin mali ve ekonomik politikalarını izler. Ulusal, bölgesel ve küresel bazda ekonomik gelişmeleri takip eder, üye ülkelerle düzenli olarak istişarelerde bulunur ve onlara makro-ekonomik ve mali politika tavsiyeleri sunar.
Bir ülke IMF’ye katıldığında, ekonomik ve mali politikalarını uluslararası camianın denetimine tabi tutmayı kabul eder. Üye devletler, haksız rekabeti önlemek maksadıyla döviz kurlarının maniple edilmesinden kaçınacağını, düzenli ekonomik büyümeye elverişli politikalar izleyeceğini, makul fiyat istikrarını sağlayacaklarını ve IMF’ye ekonomileriyle ilgili veri sağlayacaklarını taahhüt eder.
Uluslararası Para Fonu (IMF)’nin önemi
IMF başlangıçtaki döviz kurlarının istikrarının korunması görevinde en azından yirmi yıl boyunca başarılı olmuştur. IMF, 1945 sonrası dönemin başında endüstrileşmiş ülkelerin sürdürülebilir ekonomik büyüme gerçekleştirmelerine ciddi katkıda bulunuştur. 1970’lerin başında sabit döviz kurundan dalgalı döviz kuruna geçilmesinin ve böylece sistemin çöküşünün, IMF’nin bir kurum olarak etkinliğiyle pek ilgisi yoktu. Ancak bu geçiş IMF’nin başlangıçtaki görevinin uzun dönemde sürdürülebilir olmadığını ortaya koymuştur.
1980’lerden itibaren IMF gittikçe tartışmalı bir kurum haline gelmiştir. Bunun nedeni, IMF’nin gelişmekte olan ülkelere ve geçiş ülkelerine kredi sağlanmasını açık şekilde serbest piyasaya ve serbest ticarete olan inanca dayanan ‘yapısal uyum’ şartına bağlanmasıydı.
IMF’nin savunucuları kısa dönemde istikrarsızlığa ve güvensizliklere neden olsa da açık ve piyasa temelli ekonomiye uyum sağlamanın uzun dönemde ekonomide başarılar elde etmenin tek güvenilir yolu olduğunu iddia etmektedirler.
Uluslararası Para Fonu (IMF)’nin avantajları
IMF’nin diğer avantajlı yönleri arasında başka mali kaynak bulamayan ülkelere kredi sağlaması ve uyguladığı faiz oranlarının mevcut başka kredilerin faiz oranlarına göre daha uygun olması bulunmaktadır.
IMF aynı zamanda geniş kapsamlı bilgilendirme hizmetleri sunmaktadır. Üye ülkelerin ekonomik durumu ve istikrarı konusunda yaptığı değerlendirmeler ve ortaya koyduğu tavsiyeler bunlar arasındadır.
Uluslararası Para Fonu (IMF)’na eleştiriler
IMF şiddetli eleştirilere de maruz kalmaktadır. Radikaller ve kapitalizm karşıtı harekete sempati duyanlar IMF’yi ve genel olarak küresel ekonomik yönetişimi neo-liberal küreselleşmenin siyasi kolları olarak görmektedirler. Onlara göre IMF fakir ve dış etkiye açık ülkeleri, onların uzun dönemli kalkınma ihtiyaçlarından çok Batılı bankaların ve şirketlerin ihtiyaçlarını korumaya odaklanmış olan Amerikan modelini kabul etmeye zorlamaktadır.
Eleştirenler IMF’nin müdahalelerinin problem çözmekten çok problem doğurmasının, onun kusurlu kalkınma modelinden kaynaklandığını ileri sürmektedirler.
İddia edildiğine göre bu model, piyasanın başarısız olma olasılığını ya da ekonomik açıklığın sakıncalı yönlerini dikkate almamaktadır.
IMF aynı zamanda askeri diktatörlüklere, özellikle de ABD’ye siyasi açıdan yakın olan ya da Batılı çıkarlarla ilgili olan ülkelere destek verdiği gerekçesiyle demokrasinin ve insan haklarının düşmanı olarak da görülmektedir.
Serbest piyasa ekonomistleri, IMF’yi, ‘yapısal uyum’ programları yapay oldukları ve girişimci kültür ve değerlerin geliştirilmesi ihtiyacını dikkate atmadıkları gerekçesiyle eleştirmektedirler.
Ayrıca bu iktisatçılar, devalüasyon (değer düşürme) ve vergi artırımı gibi belli ‘reçetelerin’, piyasaların tepkiselliğine zarar verebileceğine işaret etmektedirler.
2007-2009 küresel mali krizi ve IMF
2007-2009 küresel mali krizinin başlamasıyla IMF, krize neden olan istikrarsızlıklara ve dengesizliklere işaret ederek krizin ortaya çıkışını engelleyemediği gerekçesiyle şiddetli şekilde eleştirilmiştir. Bu durum, IMF’nin reforma tabi tutulması yönünde çağrıların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Özellikle kurumun küresel mali sistemi düzenleme yeteneğinin güçlendirilmesi üzerinde durulmuştur. Ancak bu çağrılar oy haklarında gelişmekte olan ülkelerin lehine gerçekleştirilen küçük ayarlamalar dışında ciddi değişiklikler getirmemiştir.
IMF’nin örgütlenme yapısı
Her üye ülkeden bir temsilcinin katılımıyla yılda bir kere Guvernörler Kurulu toplantısı yapılır. Uluslararası Para ve Finans Komitesi, 24 üyeden oluşur ve yılda bir kez toplanır. Yürütme Kurulu IMF’nin günlük çalışmalarını idare eder. 24 üyeden oluşur.
Oylama sisteminde çoğunluk sağlanması esastır. Çoğunluk, üye kotasının (ödentisinin) büyüklüğüne göre ağırlıklandırılmıştır.
IMF Kotaları
Bir ülke IMF’ye katıldığında, dünya ekonomisindeki göreceli konumu esas alınarak yeni üye olan devlete bir kota verilir. Buna başlangıç kotası denir. IMF kota abonelikleri IMF’nin finansal kaynaklarının tahsisinde belirleyici role sahiptir. Bir üye ülkenin kotası, IMF’ye verdiği azami finansal taahhüdü, IMF’deki oylama gücünü belirler. Kota, üye devletlerin IMF’nin finansman desteğinden hangi oranda faydalanacaklarını belirler.
Mevcut kota formülü: GSYİH’nın ağırlıklı ortalaması (yüzde 50’lik ağırlık),+açıklık (yüzde 30)+ekonomik değişkenlik (yüzde 15)+uluslararası rezervler (yüzde 5) olarak uygulanmaktadır.
Kaynaklar:
² Michael G. Roskin ve Nicholas O. Berry, Uluslararası İlişkiler, Adres yayınları (2014), Çeviren: Özlem Şimşek.
³ Andrew Heywood, Küresel Siyaset, Adres Yayınları (2014), Çeviren: Nasuh Uslu ve Haluk Özdemir.
4 Joseph S. Nye, Jr.&David A. Welch, Küresel Çatışmayı ve İşbirliğini Anlamak, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları (2015), Çeviren: Renan Akman.