This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
HIFZI TOPUZ
Remzi Kitabevi
HIFZI TOPUZ, 1923'te istanbul'da doğdu. Galatasaray Lise-si'ni (1942), istanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni bitirdi. 1947-1958 yılları arasında Akşam gazetesinde muhabir, istihbarat şefi, yazı işleri müdürü olarak çalıştı, istanbul Gazeteciler Sendikası başkanlığında bulundu. Strasbourg Üniversite-si'nde devletler hukuku ve gazetecilik alanlarında yüksek lisans (1957-1959) ve yine Strasbourg Hukuk Fakültesi'nde gazetecilik doktorası yaptı (1960). Paris'te UNESCO Merkezinde, iletişim sektöründe özgür haber dolaşımı şefi olarak çalıştı (1959-1983). Çeşitli konularda 20 kitap yayınladı. Başlıcaları şunlar: Kara Afrika (1970), Uluslararası İletişim (1958), İletişimde Karikatür ve Toplum (1985), Lumumba (1987), Siyasal Reklamcılık (1991), Parisli Yıllar (1994), Türk Basın Tarihi (1996), Başlangıcından Bugüne Dünya Karikatürü (1997), Meyyale (1998), Taifte ölüm (1999), Paris'te Son Osmanlılar (1999), Eski Dostlar (2000), Hatice Sultan (2000). Anadolu Üniversitesi'nde, istanbul Üniversitesi ve Galatasaray iletişim fakültelerinde uluslararası iletişim ve siyasal iletişim dersleri verdi. 1974-1975 döneminde bir yıl TRT kurumunda radyolardan sorumlu genel müdür yardımcılığı yaptı.
İçindekiler I Gençlik Yılları II Derne Cephesi m Fikriye'nin Tutkusu IV Sofya'dan izmir'e Kaçış v Çanakkale VI Akaretler'de Gelişen Bir Sevgi vii Güneydoğu: Cephede Roman Okuyan Kumandan viii Vahdettin'le Birlikte Almanya Gezisi IX Fikriye 21 Yaşında: Sevgi Dolu ilk Akşamlar X Samsun-Erzurum-Sivas xi Fikriye ile Kemal Paşa'nm Gizli Nikâhı xıı Sakarya-Dumlupınar-Büyük Taarruz XIII izmir'de Sıradışı Bir Kadm xiv Zoraki Sanatoryum Bakımı XV ikinci Evlilik XVI ölümüne Sevda Sonra Ne Oldular? Sonsöz I Gençlik Yılları 7 30 42 53 64 75 87 96 107 126 154 181 213 227 240 254 281 287
" Ellerinde kalan iki sıska öküzle arabaları satarak çoluk çocuk Selanik'te bir ev kiralayıp oraya yerleştiler. Akbıyık Mahallesi'ndeki konağa yerleştiler. 'Selânik'i hiç görmedim ki. amcası Ragıp Bey'in ikinci evliliğiydi. Kadınlar ve çocuklar ağlaşırken. 'Ben nereden bileceğim bunları. Dere boylarında mola verirlerken Yunan çeteleri kuşattı kafileyi. sürüler dağıldı. binek atları.Fikriye büyümüş. kimdi bu Zübeyde Hanım? Zübeyde Hanım. Selanik'te yakınlarını bulacak ve o çevrede arazi alarak tarım ve hayvancılığı sürdüreceklerdi. o yıllarda seçkin insanların yaşadığı. Memduh Bey onlara şöyle dedi: "Ahmak odur ki dünya malı için gam yiye. sığırları. Aile oraya. Ragıp Bey. yeldirme. 1857 yılında Langaza'da doğmuştu. paralarını ve kadınların takılarını at arabalarının gizli köşelerine yerleştirdiler. ne var ne yok satarak karınlarını doyurdular. Ondan acil yardım gelene kadar da üstlerinde başlarında palto. neleri yok. Kazasker Molla'nm konağında oturuyorlardı. Ailesi. bakır kap kaçağa. Yollarına devam etsinler diye. Fikriye'nin ailesi o konağa. Kimler vardı o kafilede? Memduh Bey. kumral dalgalı saçlı. Hiçbir yerden gelir yoktu. sonra birden kendine gelerek. babadan kalma topraklarda rahat huzur kalmadı. Babasının orada büyük bir çiftliği vardı. kadınlara ve kızlara da sataşmadılar. kim bilir kim kazana kim yiye. Memduh Bey Hicaz'da defterdar olan bir kardeşine hemen bir telgraf çekerek biraz para istemek zorunda kaldı. işte bu perişan durumda ertesi gün Selânik'e vardılar. Çeteciler. zarif bir Rumeli güzeliydi. eşi de bir süre sonra ölünce Ragıp Bey hep orada kaldı. Memduh Bey bir gaz bayiliği buldu. Ne var ki Memduh Bey sıkıldı bu gaz bayiliğinden. eşi Vasfıye Hanım. Ama onlar aslında Selânikli değildi.. Ama Yunanistan bağımsız olduktan sonra orada barınamadılar. Asker de çetecilerden yana. Ragıp Bey de Reji İdaresi'nde. . Ama canlarına dokunmadılar.' diyordu. Çoğu Selânik'e göç etmekten başka çare bulamadı. Çeteciler Türk ailelerine musallat oldu. atlan ve arabalarıyla Olympos Dağı'nın eteklerinden ve ormanlardan geçmek gerekiyordu. ince uzun boylu. güzel bir kız olmuştu. arabacılar ve hizmetçi kadınlar. Yenişehir'deki çiftlikten 16 öküz arabası. Eşini ve çocuklarını alıp Selanik'ten göç ederek. Fikriye bu olayları annesi Vasfiye Hanım'dan o kadar çok dinlemişti ki zaman zaman bunlara tanık olduğunu bile sanıyor. Halleri vakitleri yerindeydi. yani bir tür koruculuk. Altınlarını. sadece iki öküz arabası bıraktıktan sonra. 1894'te Selanik'ten taşınmıştı. Fikriye'nin babası Memduh Hayrettin Bey ile amcası Ragıp Bey de mallarını mülklerini satarak göçmen kafilelerine katıldılar. serpilmiş. yani Tekel'de kolculuk. eşi ve çocukları. yeşil gözlü. yorganlarına bile el koydular.' Fikriye'nin annesinden çok sık dinlediği aileyle ilgili bir olay da. Neleri var. Ragıp Bey eşini yitirdikten sonra. içlerindeki altınlar da. Akbıyık'ta. Memduh Bey ile Ragıp Bey. Ragıp Bey ise Reji'deki işinden hoşnuttu. Teselya Savaşı'ndan sonra Yunanlılar o topraklara el koydu. Ahırkapı Feneri'nden Sultanahmet Camisi'ne kadar uzanan. soy olarak Anadolu'dan Rumeli'ye göçmüş Yörüklerdendi. yok olup gittiler. Teselya'nın Yenişehir (Larissa) kasabasından gelip yerleşmişti. daha Fikriye dünyaya gelmeden önce. Zübeyde Hanım'la evlenmişti. Bir yandan da iki kardeş kendilerine uygun bir iş aradılar. Yolda öküz arabalarının tekerleri kırıldı. takılar da. aklı fikri İstanbul'a gidip yerleşmekti. Atlar ve arabalar da gitti.. Çoluk çocuk yollarda perişan oldular. 16 yaşında. Büyük oğlu büyümüş ve asker olmuştu. koyun ve davar sürüleriyle yola çıktılar. Yenişehir'de babadan kalma büyük çiftlikleri vardı. oğulları Ali Enver ve kızları Melâhat. Ama o dönemde kolay mı Larisa'dan Selânik'e gidebilmek? Koyunları. İshak Paşa Camisi'ni de içine alan ahşap konaklardan oluşan temiz ve düzenli bir mahalleydi. Peki. 2 at arabası. hepsini ellerinden aldılar. Beraberlerinde de uşaklar. Akbıyık Mahallesi.
Yaşı da ilerlemiş sayılıyordu. Selânik'e . görevinden ayrıldı. Rıza Efendi'nin. Yakınlarından birinin evine yerleştiler ve on gün kadar orada kaldılar. Kararını da verdi. çiftlikte büyüdü. İnce ve zarif bir adamdı. Ama baktı ki olacak gibi değil. kereste ticaretinde çok iş olduğunu söylediler. Ne var ki. ailesini memur aylığıyla geçindirmesi kolay değildi. Rıza Efendi hastanenin önünden geçerken Zübeyde Hanım'a rastladı. Bu çocukların üçü de küçük yaşlarda öldüler. çünkü Zübeyde 14 yaşındaydı. sınır gazileri deniyordu. Ama iğne derinlere saplanmış olduğu için Zübeyde'nin birkaç kez pansumana gelmesi gerekiyordu. Onu uzaktan bir süre izledi. Baktı ki kaynana. İşte tam o günlerde Ali Rıza Efendi çıktı karşısına. hangi eve girdiğini gördü. Uzun bir süre de Selanik Evkaf Dairesi'nde kâtip olarak çalıştı. Zübeyde Hanım çok mutluydu. Ataları oraya. Ali Rıza Efendi. vermem de vermem. Ne zamandır aradığı kız buydu. "olmaz. teğmenliğe yükseldi. Ana-baba. evlendiler. Langaza'da iğneyi çıkartabilecek cerrah bulamadılar. Rıza Efendi bir türlü bu rüyanın etkisinden kurtulamıyor ve her yerde o peri kızını arıyordu. İşte tam o günlerde. benim bir memurla evlenecek kızım yok. "Yok. Bütün o Yörükler iri yapılı insanlardı. böyle bir soydan geliyordu. Fatih Sultan Mehmet'in zamanında Konya ve Aydın tarafından. oralarda Yunan çeteleri vardı. Rıza Efendi o sıralarda bir rüya gördü ve rüyasında gördüğü kıza âşık oldu. Baktı ki olacak gibi değil. önceleri Asakiri Milliye Taburu'na gönüllü olarak katıldı. Ama gördüğü kızlardan hiçbiri rüyasındakine benzemiyordu. adını Fatma koydular." Rıza Efendi yılmadı." diye tutturdu. bu kızı alamazsam ölürüm. ertesi gün gidip kızı ailesinden isteyecekti. Rıza Efendi bu işin yürümeyeceğini anlayınca." dedi. bütün herkes telaşa kapıldı. Yara kısa zamanda iyileşti ama Zübeyde Selânik'i çok sevmişti. Bütün gençler onunla evlenebilmek için çiftliğin kapısını aşındırıyordu ama o kimseleri beğenmiyordu. "bana yardım et. Onlara o zamanlar. deyince. o da onlara uydu ve kereste işine girişti. sınırları korumak için gönderilen Yörük Türklerindendi. araya dostlarını koydu. sırmalı yorgan isterim. "Ben kızıma sırmalı kaftan isterim. Papazköprüsü denilen yerde Gümrük koruma memurluğu yapıyordu. Ama Zübeyde'nin annesi Rıza Efendi'yi görünce. istedi de. Bunun üzerine Zübeyde' nin babası kızım bir arabaya bindirerek Selânik'e götürdü. Dostları ona. Zübeyde'nin üvey kardeşini bulup ona yalvardı. Tek çare kızı Selanik'te bir hastaneye götürmekti. rüyada gördüğü kıza benzer bir kız görürse ne yapıp yapıp onunla evlenecekti. Konu komşuya sorup kızın kim olduğunu araştırdı." dedi. Zübeyde' nin annesi razı oldu. 1871'de ilk kızını doğurdu. "Olmaz da olmaz. kızımı vermem de vermem. diyor. Rıza Efendi 32. Bir gün evde yorgan kaplarken Zübeyde'nin dizine iğne battı ve dizinin içinde kırıldı. Zübeyde'nin annesi. Rıza Efendi'de nerede onları alacak para? Adamcağızın maaşı topu topu üç altın liraydı. çiftliğe dönmek istemiyordu. bu kez de. Ama Rıza Efendi aklına koymuştu bir kez." Araya üvey kardeş girip de. Çetecilere ve komitacılara karşı savaştı. Ali Rıza Efendi.Zübeyde çok güzel bir kızdı. Kızı ameliyathaneye alarak iğneyi çıkardılar. Ben Zübeyde'yi sokakta bulmadım." diyordu. "Ne olursun. O zamanlar tepeleri hep karla örtülü Olympos Dağı'nın eteğinde. "Artık sen de uzun etme ver şu kızı gitsin. Manastır'm Kocaali Bucağı'ndandı. illâki rüyasında gördüğü bu kızı alacaktı. sırmalı fotin isterim. yeniden haber gönderdi. eşkıya ikide bir depoları basıp keresteleri kaçırıyordu. Cerrah bu işin ufak bir operasyonu gerektirdiğini söyledi. Kararı kesindi. Arkasından iki oğlu oldu: Ahmet ve Ömer.
yine bu evde doğdu. Akşam Mustafa eve döner dönmez. Bu okullar din eğitimine dayanıyor ve çocuklara orada Kuran ve ilahiler öğretiliyordu. Mustafa 7. eline de yaldızlı bir dal vermişti. "Zübeyde Hanım. Rıza Efendi. be. te. önce Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ne yazıldı ama orada Kaymak Hafız adında bir hocadan haksız yere dayak yediği için okula küstü. sonra okula geldiler. ancak babası Rıza Efendi Zübeyde Hanım'ı kırmamak için çocuğun bu okula gitmesine göz yummuştu. o günlerde Zübeyde Hanım güzel bir rüya görmüştü. Ona rüyasını anlattı ve bunun ne anlama geleceğini sordu. Her gün sabahtan akşama kadar bağlarda. Niyeti askeri rüştiyeye girmekti. Yine hep birlikte Selanik'teki evlerine döndüler. . Ama Zübeyde Hanım asla buna yanaşmıyordu. Senin başına devlet kuşu konuyor. arkada okula başlayan çocuklar. Sonunda Rıza Efendi daha fazla dayanamayarak Mustafa'yı mahalle mektebinden aldı ve Şemsi Efendi okuluna götürdü. İki yıl sonra Mustafa babasını yitirdi. oğlunu kucaklayıp alnından öptü. Ama bir süre sonra okula dönmesi gerekiyordu. Sen onun göklere tırmanmasına yardım edeceksin. Ama Rıza Efendi eşini ikna edemeyince Mustafa. Aile gül gibi geçinip gidiyordu. yani ortaokula gitme zamanı gelmişti. Rüyayı yorumlayan. Zübeyde Hanım Mustafa'yı mahalle mektebinde okutmak istiyordu. 5 yaşında mahalle mektebine verildi. ilahiler söylediler. Üzerinde bir elifba bulunan rahlenin arkasına oturdu ve. Hoca Efendi. hep bir ağızdan dualar ettiler. bir minarenin tepesindeydi. Rüyasında Mustafa altın bir tepsi içinde. Böylece Zübeyde Hanım genç yaşta dul kalmış oluyordu. askeri rüştiyeye yazıl. "Hanım. hep birlikte sokakları dolaştılar. Mustafa'dan sonra Makbule. Bu yol sana pırıl pırıl ufuklar açacak. Bu çiftlik yaşamı. sol yandaki odada dünyaya geldi. Mustafa gizlice seçme sınavlarına girdi ve kazandı. Mustafa ilahilerle mektebe başladığı için Zübeyde Hanım'ın gönlü olmuştu ve oğlunun Şemsi Efendi okuluna gitmesine karşı koyamadı." dedi. Talihin artık yüzüne gülüyor. Zübeyde Hanım bu minarenin altına koşmuş ve orada bir adam kendisine. Ahmet Subaşı Mahallesi'nde boş bir arsaya üç katlı bir ev yaptırdı. bildiğin yolda devam et. boyuna cüz denen bir çanta asmış." Zübeyde Hanım'in gözlerinden yaşlar boşandı. Mustafa'yı elinden tutarak dersaneye götürdü. Naciye ise 40 günlüktü. Annesi. se. sen engelliyorsun. ter içinde bu rüyadan uyandı." diye ilk dersini vermeye başladı. başı göklere değecek. okula başlayacağı sabah Mustafa'ya bir beyaz entari giydirmiş. o dönemde Çayağzı denilen bir yerde de çalışıyor ve bazı geceler eve gelemiyordu. başına sırma işlemeli bir sarık geçirmiş. babası ise o zamanlarda çağdaş sayılan bir ilkokulda. sonra da Hoca Efendi'nin elini öperek kafileye katıldı. Ama bunu annesine nasıl duyuracaktı? Bereket. dört gece evden çıkmadı ve okulu bıraktı. Mustafa. Oğlun çok büyük adam olacak. Rıza Efendi daha 50'si-ne yeni girmişti." Zübeyde Hanım. ondan sonra da Naciye.taşınmaya karar verdi. dört gün. Mustafa bu evin ikinci katında. İstediğin mektebe gir. önde Hoca Efendi. artık rüştiyeye. Ev işlerine bakmak için bir zenci kadın tutuldu. Çocuklarını alıp ağabeyi Hüseyin Ağa'nın Selânik'e otuz kilometre uzaklıktaki çiftliğine gitti. sabahı güç etti. Mustafa'yı çok mutlu etti. Zübeyde Hanım ve Rıza Efendi'nin evliliklerinin on birinci yılında. Eğer razı olmazsan oğlunu aşağıya atacağız. "Mustafa'cığım. izin veriyorum. Okulun hocası bütün çocuklarla birlikte evin kapısına geldi. tik işi rüya yorumlayan bir ahbabını bulmak oldu. "benim sana söyleyecek hiçbir sözüm yok. Makbule 3 yaşındaydı. "oğlun askeri okula gitmek istiyor." dedi. Oğlun askeri okula gitmek istiyorsa hiç karşı koyma. bahçelerde ve tarlalarda gezindi. Hayırlı olsun. Mustafa bu mahalle mektebinden pek hoşlanmamış. "Elif. pe. git. Mutlu ol." demişti. Şemsi Paşa okulunu bitirdi. "bu çok hayırlı bir rüya. Sen asker olacaksın. Mustafa önce annesinin.
Bir yandan da Fransızcasını ilerletti. "Hayat. Muhsin Bey âdeta evlât edindi Mustafa Kemal'i. Daha 36 yaşındaydı. annesi onun yanında örtünmeden dolaşıyordu. rakının dışında meze ısmarlayacak para bulamıyorlardı. Yazlan Selanik'te ailesi ve arkadaşlarıyla özlem gideriyordu." diye söze başladı. Kimse onun yerini alamazdı. Mustafa babasını hiç unutamamıştı. üvey babasıyla çok iyi dost oldu ve bu dostluk Ragıp Bey'in ölümüne dek sürüp gitti. Sonra istanbul'a taşındı. Bu da Memduh Bey'in ağabeyi Ragıp Bey'di. Mustafa'nın bütün kinini ve düşmanlığını unutturdu. Mustafa artık 12 yaşında. Mustafa' nın bunu nasıl karşılayacağıydı. Zübeyde Hanım'ın bu işe aklı yattı. o palayı alarak bu yabancı adama saldırmak geldi. "Bak oğlum. içinden. Matematik öğretmeni bir gün kendisine. Mustafa derhal durumu anladı. bizi birbirimize karıştırmasınlar. Evlenmek için haber gönderdi. Bir ara şiir okumak için ayağa kalkarak. En sık gittikleri yer Tahtakale ya da Beyaz Kule'deki gazinolardı. hayat. Mustafa Kemal hafta sonu izinlerini bazen onların evinde geçirirdi ve bu ilişki yıllar boyu sürdü. "senin de adın Mustafa. Artık kışları Manastır'da geçiriyor. uzun yıllar Ömer Naci'nin bu doğaçlama şiirini unutamadılar. Fuat. Ragıp Bey Yenişehir'den Selânik'e göç ettikten sonra Reji kolculuğunu seçmiş ve oraya yerleşip kalmıştı. Çevresindekiler de kendisini desteklediler." diyerek şiirini bitirdi. ." dedi. Odada yabancı bir adam oturuyor. Palaya sarılmaktan vazgeçti ve hiçbir şey söylemeden merdivenleri koşarak indi ve evden kaçtı. benim de. Ömer Naci yeni şiirler yazıyordu. Eşi ölmüş. Bir türlü sonunu getiremiyordu. Mustafa yatılı okulda okuduğu için eve ancak hafta sonları geliyor ve Zübeyde Hanım iki kızıyla evde yalnız kalıyordu. Eşi Ali Rıza Bey öleli beş yıl oluyordu. Zübeyde Hanım'ı birkaç kez görmüş ve beğenmişti. Mustafa'nın buna katlanması imkânsızdı. Bir hafta sonu okuldan eve dönünce annesini yeni giysiler içinde buldu. genç sayılırdı. çocukları dağılmıştı. Sonra bir an o adamın hiçbir kabahati olmadığını düşündü. Selânik'e yazları gelebiliyordu. Genelde Ömer Naci ve Fuat (Bulca) ile birlikte oluyorlar. annesi başka bir erkekle evlenmişti. Şimdi tek sorun. Ondan şiir ve edebiyat alanında çok şeyler öğrendi. Selanik eşrafından Evrenoszâde Muhsin Bey'in oğluydu. Demek ki. Mustafa Kemal daha okul sıralanndayken bazı ünlü kişilerin çocuklarına parayla dersler veriyordu. Halası Emine Hanım'm evine gitti ve aylarca annesinin evine dönmedi. Mustafa Kemal ve arkadaşları." O sıralarda Zübeyde Hanım'm yaşamında yepyeni bir olay çıktı. Zübeyde Hanım oğlunu güler yüzle karşıladı. Duvarda babasının palası asılıydı. Aracılarla anlaşmaya varıldı. Bunların içinde Ömer Naci en çok değer verdiği dostlarından biri oldu. Zübeyde Hanım'la aynı sokakta oturuyorlardı. Ama günün birinde kendisini bir isteyen oldu. çalışkan ve disiplinli bir ortaokul öğrencisiydi. evde küçük kızı Rukiye ile birlikte yaşıyordu. bir kuru kestaneden ibarettir. Okulda yeni arkadaşlar edindi. Çevresindekiler kendisine yeniden evlenmesini öneriyorlar. Sonra bir araya gelip görüştüler ve düğün falan yapmadan evlenmeye karar verdiler. o ise Mustafa'dan çekiniyordu. Mustafa Kemal annesinin evlenmesinden üç yıl sonra Selanik Askeri Rüştiyesi'ni bitirerek 1896'da Manastır Askeri îdadisi'ne girdi. Bir gün yine üçünde de paralar suyunu çekmişti. Askeri okula yazıldığını açıklamasında sakınca kalmamıştı. "Hayat. Zaten evlenmeyi düşünmediği için de hiçbir aday çıkmıyordu. Ama sonra aradan geçen aylar ve yıllar.Mustafa böylece annesinin iznini almış oluyordu. Mustafa Kemal'in üvey babası Ragıp Bey'in akrabası olurdu. Bunlardan biri. Sokaktan kestane alıp bir gazinoya girdiler. îyisi mi senin adının sonuna bir Kemal ekleyelim de. Mustafa'nın yatılı okulda olduğu günlerden birinde Ragıp Bey Zübeyde Hanım'ın evine gelip yerleşti.
Ama artık yolları ayrılmıştı. Kız 14-15 yaşlarındaydı." dedi." Şevki Paşa ve eşi. Kızımız hele bir ayağa kalksın." Mustafa Kemal.. Mustafa Kemal'in gözlerinden yaşlar boşandı. sonra Harp Akademisi'nde yeni dostlar edindi ve bu dostluklar yaşam boyu sürdü. Fikriye çok gözlemci bir çocuktu. Memduh Bey. Ferit'i (Tek). Fahrettin Altay'ı. Mustafa Kemal'i büyük bir duygusallık içinde dinliyorlardı." dedi. îlk büyük yarası da bu oldu. Sonra. Fikriye'yi doğurmuştu. eşi Vasfiye. Hemen hastaneye koştu. Hafta sonlarını çoğu zaman onunla birlikte geçirir. kimisiyle de aralarında sıcak bir ilişki kurulamadı. Kimisiyle yakın dost oldu. "geç değil.. Ali Ihsan'ı (Sabis) hep o yıllarda tanıdı. "Çok mutluyum. Kimler vardı bunların arasında? En yakın arkadaşı. Paşa. Mustafa Kemal kendisini Selanik'te tanımış tı. "seni görmeyi ne kadar çok istemiştim. Manastır Askeri îdadisi'ni ikincilikle bitirdikten sonra 1899 Martı'nda İstanbul'a giderek Harp Okulu'na girdi ve piyade sınıfına yazıldı. Mustafa Kemal Fethi'yi (Okyar). Zamanla aralarında duygusal bir ilişki doğdu. Cafer Tayyar Paşa'yı. Uzun uzun bakışıyorlardı. bu işi konuşuruz. gece de onun babası İsmail Fazıl Paşa'nın Kuzguncuk'taki evinde kalırlardı.Merkez Kumandanı Şevki Paşa da Mustafa Kemal'in kendi kızına ders vermesini istiyordu. Mustafa Kemal de 16. Oğlu Ali Enver ile Mustafa Kemal arkadaş olmuştu. aradan zaman geçti. Kızı yanaklarından öptü. Hafta sonları da üvey babası Ragıp Bey'in Akbıyık'ta oturan kardeşi Memduh Bey'in evine çıkmaya başladı. îş işten geçtikten sonra Mustafa Kemal'in bazı yakınları kendisine Şevki Paşa'nın kızının ona âşık olduğunu anlattılar. Manastır İdadisi'nden tanıdığı Ömer Naci ve Selanik'ten yakın arkadaşı Nuri Conker'le ise içtikleri su ayrı gitmiyordu. Yusuf Akçura'yı. Memduh Beyler İstanbul'a geldikten sonra. Onun bu yapısını bilen arkadaşları. . Ama artık çok geç. sargılar içinde yatıyordu. Yıllar sonra. Okulda yeni arkadaşlar edindi. yüzlerini ve adlarını da hiç unutmazdı. Mustafa Kemal bir süre sonra o ilk sevgilisinin öldüğünü haber alınca beyninden vurulmuşa döndü. Mustafa Kemal Harp Okulu'nu ve Harp Akademisi'ni bitirene kadar Memduh Beylere gidip geldi. Asım Gündüz'ü." dedi." dedi. Bu bakımdan Akbıyık'ta sıcak bir aile yuvası buldu. Kızın babası ve annesi de yanındaydılar. zaman zaman ağabeyi Ragıp Bey'i görmek için onların evlerine gidip geliyordu. Ali Fuat'tı (Cebesoy). iyileşince hemen evleniriz. "Evet oğlum Mustafa. Şevki Paşa başka bir yere atandı. Mustafa Kemal önce Harp Okulu'nda. kendisinden 16 yaş büyük yakışıklı bir Harp Okulu öğrencisine olan duygularının temelinde büyük bir hayranlıktan başka bir şey olamazdı. İkisinin de gözleri sulanmıştı. Mustafa Kemal kurmay subayken. Neden bir adım atmıyorsun?" diyorlardı. ailesini alıp gitti. istanbul onun için başdöndürücü bir kentti. Mustafa Kemal. Enver Paşa'yı. seni hâlâ çılgın gibi seviyorum. Bu onun ilk büyük aşkıydı. Demek ki Mustafa Kemal Akbıyık'taki eve gelip giderken Fikriye ayakaltında dolaşan ufak bir çocuktu. "Mustafa yahu. Kız gerçekten çok büyük bir kaza geçirmiş. Selâhattin Adil Paşa'yı. eve gelip gidenleri inceden inceye izler. Kâzım Karabekir'i. ama Mustafa Kemal aileyi ürkütmekten çekiniyordu. Mustafa Kemal ikisinin de ellerine sarıldı. Bir süre sonra sargıların arasından dudaklarını oynatarak. "seni sevdiğimi neden daha önceleri anlatamadım?" Kızın da gözlerinden yaş boşanıyordu. o sevdiği kızın korkunç bir kaza geçirdiğini ve tanınmaz bir duruma geldiğini haber aldı. sen de amma beceriksizsin. "Ne yazık. "ben de ne kadar isterdim. ama Mustafa Kemal kıza olan duygularını belirtecek tek söz söylemeye cesaret edemiyordu. Gülümsüyor ve susuyordu. "Hayır. Fikriye'nin Mustafa Kemal'le ilk anıları işte bu yıllara dayanıyordu. Altı-yedi yaşlarındaki bir kız çocuğunun. Akademi'nin son sınıfındayken Memduh Bey damar hastalığından öldü.
sokmadım. Ellerinde Paşa'nın tezkeresi varmış güya. Hiç o saatte okula dönmemişlerdi. Rum garsonu bir köşeye çekerek ne istediklerini anlattı. anlatın şu garsona ne istediğimizi. subaylara kesin içki yasağı vardı." dedi. "Sodalı bir meyve suyu. Az sonra masaya yine kamışlı limonata bardaklarıyla viskiler geldi. Paşalar. Okul müdürü. Haydi. Paşaları oraya götürdüler. Yine böyle bir ağustos akşamı. uyku sersemliğiyle "Alma içeri. Nöbetçi subaya verirsiniz." dediler. iki arkadaş Kuzguncuk'tan okula dönerlerken. Gece yarısından sonra saat 2'ye kadar içkiler içildi. İkisinin de canı içki içmek istedi. Tam bu sırada yandaki masaya Abdülhamit'in başhafiyesi Fehim Paşa ile Akademi'nin müdürü Ali Rıza Paşa ve yine hafiye takımından Albay Gani Bey birlikte gelmezler mi?! İkisinde de şafak attı. "Ne arıyorsunuz bu saatte?" "Bizim tezkeremiz var." Çavuş nizamiye kapısını içeriden sürmeledikten sonra gidip nöbetçi subayı uyandırdı. Nöbetçi çavuş gelip kapıyı açtı. Mustafa Kemal okula geç kaldıkları için kalkmak zorunda olduklarını söyleyecek oldu. Beyoğlu'nun ünlü zenginleri. Sahneye en yakın bir masa boşaltıldı. İçlerinde onları tanımayan yoktu. Paşalar ve yanlarındaki iki genç Harbiyeli kuruldular masalara. birlikte geçirdikleri hafta sonlarında. Yahudiler. Bir daha. Kapıyı vurdular. tezkerenizi gösterirsiniz. içeri girmek istiyorlar. şimdi de bizi şöyle danslı. akşam okula dönerlerken. ne olduğunu bilmedikleri anlaşılan viskiden çok hoşlandılar. Mustafa Kemal ile Ali Fuat da Harbiye'ye. eğlenceli bir yere götürün de keyfimizi orada sürdürelim. Görürsünüz başınıza gelecekleri. "Ne emredersiniz Paşa Hazretleri? Arak (rakı) mı getirelim?" "Hayır oğlum. Ali Rıza Paşa. "Ben size bir tezkere yazarım. limonata bardağının içine viskisoda koymasını ve bardağı limonata kamışlarıyla getirmesini söylediler.Mustafa Kemal ve Ali Fuat. Sonra hep birlikte kalktılar. Viskileri kamışla keyifli keyifli içmeye başladılar." "Ben tezkere mezkere dinlemem. Öyle oldu. Mustafa Kemal garsonu çağırıp onlara da aynı biçimde viski getirmesini söyledi. Rumlar." Viskiler onlara da kamışlı limonata bardaklarıyla geldi. Sizinle uğraşmazlar." Mustafa Kemal'le Ali Fuat'ın arada zaman zaman gittikleri yerlerden biri de Kristal Gazinosu'ydu. "Buyurun Paşa Hazretleri. sizi şöyle alalım. Böylece kimse onların içki içtiğini anlayamayacaktı. Paşalar arabalarına binip konaklarına yöneldiler. Paşalar bayıldılar bu yeni moda içkiye. Kemal Bey. bir daha derken saatler ilerledi. Nöbetçi subayı çağıracağım. Hiç merak etmeyin." Mustafa Kemal. Biraz buruk ama hoş bir içki. Bu yüzden garsona. Bu bahçelerde Avrupa'dan gelmiş orkestralar çalar. Garsonlar Fehim Paşa'yı karşılarında görünce çok telâşlandılar. "Komutanım. paşalar. "iki öğrenci geldi. Ama üzerlerinde üniforma olduğu için içki içemezlerdi. beyler de buralardan hiç eksik olmazlardı. "Olmaz öyle şey. "Bu saatte Harbiye'ye nasıl girerlermiş?" ." diye haykırdı. Ali Rıza Paşa Mustafa Kemal'e dönerek. bakın bu genç arkadaşlar biliyorlar bizim ne sevdiğimizi. Az sonra da okul müdürü onları kendi masalarına çağırtıp Fehim Paşa’ya tanıtmaz mı? İster istemez birlikte paşaların masasına oturdular." Subay. "Nedir bu içeceğimiz içki?" diye sordu. Ermeniler." dedi. Bir Macar orkestrası orada Viyana valsleri çalıyordu. "Siz ne içiyorsanız bize de ondan ısmarlayın. Taksim bahçesine gittiler. buyrun." dedi. Tepebaşı ve Taksim bahçelerine uğramayı gelenek haline getirmişlerdi.
" diye haykırdı. henüz hiçbir şeyin farkında değildi. Zekâsı. Amacı Selanik'te bir göreve atanmak ve en yakın arkadaşlarıyla birlikte orada devrimcileri örgütleyerek rejimi temellerinden sarsmaktı. "Maşallah beyler. "bırakın çocukları gidip dinlensinler. Yüzbaşıya döndü. güzel konuşmaları ve edebiyat konularındaki bilgisiyle herkesin saygısını kazanmıştı.. Kart gerçekten okulun dahiliye müdürüne yazılmıştı. Çevresindeki bütün arkadaşları da istibdat rejimine başkaldırmaya hazır. Mustafa Kemal'in uzattığı karta bir göz attı. "gecenin bu saatinde nereden böyle?" Mustafa Kemal. ikincisini de Büyükada'da yaşayan bir Rum. "Yok. 'Ellerinde Paşa'nın tezkeresi varmış! Ne demek bu tezkere? Ya gerçekten Paşa onları görevle bir yerlere göndermişse! Boş yere başımıza dert açmayalım. Ali Enver'le zaten zaman zaman meyhanelere gidiyorlardı."Düşün bakalım önüme. çalışkanlığı ve disiplinli davranışıyla. Mustafa Kemal derslerini de hiç aksatmıyor ve Harbiye'nin en başarılı öğrencilerinden biri olarak bütün kumandanların dikkatini çekiyordu. Rumeli'nde ve Makedonya'da olduğuna inanıyorlardı. Abdülhamit'in devrilmesi için en iyi ortamın Balkanlar'da. "Al içeri. Mustafa Kemal ve Ali Fuat." Kapıya vardıklarında." diye seslendi.. Mustafa Kemal Akademi'nin son sınıfındayken Memduh Bey birdenbire öldü. Ailenin en küçüğü Jülide ise dört yaşındaydı. henüz böyle bir örgüt kurmamışlardı." Çavuş tam odadan çıkarken nizamiye subayı düşündü. . onların . Çok canlı. ben şimdi geliyorum." demekle yetindi ve olay kapandı. yarın sabah ben onlara gösteririm. Mustafa Kemal viskiyi ilk orada içmişti. "Bekle." Gidip müdürü uyandırdı." dedi. ilk iş olarak Mercan Yo-kuşu'nda asker elbiseleri diken bir terziye birer takım elbise ısmarladılar. yürekleri devrim ateşiyle çarpan gençlerdi. Adam karta bir göz attı. Hepsi onları yarının devrimcileri olarak görüyordu. "Dahiliye müdürünü görecegiz. jurnalin tümüyle uydurma olduğunu güç belâ kanıtladılar. "Baş üstüne kumandanım. Mustafa Kemal de Ali Fuat'la birlikte Selâ-nik'i seçti.Sonra ayılır gibi oldu." dedi. gerçekten kart okul müdüründen geliyordu. Çoluk çocuk perişan oldular." Nöbetçi subay. Diplomalarını aldıkları günlerde kendilerine nereye atanmak istediklerini sordular. Oysa bu. Subay biraz bozuldu ama artık bu işin dönüşü yoktu. Birkaç gün sonra yola çıkmaya hazırlanıyorlardı. Mustafa Kemal ile Ali Fuat'ın o yıllarda gittikleri iki yer daha vardı: Biri Beyoğlu'nda Zeuve birahanesi. Bu lokanta Tünel'in Galata kapısından çıkıp da Karaköy köprüsüne giderken sağ köşedeydi. Mustafa Kemal de üvey amcasının ölümüne çok üzüldü ve kendisine her zaman kucak açmış olan insanlarla ilişkilerini hep sürdürmeye karar verdi. "Tamam. Mustafa Kemal 1905 yılının ilk ayında Kurmay Yüzbaşı olarak Harp Akademisi'ni bitirdi. "Siz iyice kafayı çekmişsiniz. Sonra. Makedonya'ya ve özellikle Manastır'a oradan ulaşmak çok kolaydı. Fikri20 ye o yıl yedi yaşındaydı. Mustafa Kemal ağabeyine büyük bir hayranlığı vardı. Mustafa Kemal ile Ali Fuat.' "Dur!" diye haykırdı." Nöbetçi yüzbaşı hırsından deliye dönmüştü. ikisini de kodese kapat. "Serhafiye Fehim Paşa Hazretleri ve okul nazırımız Ali Rıza Paşa ile berberdik de. Birincisini emekli bir Alman astsubayı işletiyordu. saçmalıyorsu-nuz. eğlenceli geçen bu öğrencilik yıllarında. tümüyle bir karaçalma olayıydı. Çünkü Akademi'deki bazı öğrencilerle birlikte bir devrim komitesi kurdukları yolunda Saray'a jurnal edilmişlerdi. Ama bu olay. öteki de Galata'da Con Paşa'nın lokantası. yok. nöbetçi subay uykudan uyandırılmış olmanın kızgınlığıyla." dedi. Ama ertesi gün ikisi de tutuklandı.
Nasıl olsa bir yolunu bulur. bir kez buradan uzaklaşayım. "Aman.21 landırarak İstanbul'un üzerine mi yürüyeceklerdi? Böyle bir şeyin yapılamayacağını kendileri de biliyordu. Oradaki Alman birahanesi. Sık sık Şam'dan Beyrut'a gidiyor ve oradaki arkadaşlarıyla tartışmalar yapıyordu. Kemal'in yakın arkadaşlarındandı." "Zararı yok. Ali Fuat ise Beyrut'taki Süvari Alayı' na. "Sen. Sevinç çığlıkları atarak yaşlı gözlerle oğlunu kucakladı. . Biletini aldı. "Ben Makedonya'ya gidiyorum. Mustafa Kemal vapurda güzel Rum kızlarından başka kimsenin dikkatini çekmedi. Az sonra bir kayığın gemiye yanaştığını gördü. Oradan da bir vapura atlayarak İskenderiye'ye ulaştı. Başım derde girmeyecek.. Sınıf arkadaşım Kemal Ohri gidip kumandana durumu anlatacak." dedi. Bu örgüte. Arap kızlarının şarkıları dinleniyordu. Bazen de Şam'da 'Sahra âlemi' denen eğlenceli bahçe toplantılarına katılıyordu. daha sonra limanın yakınlarında çalgılı bir bahçeye giderek tartışmalarını orada sürdürüyorlardı. Niyetini Ali Fuat'a açarak. Kadınlar kendisine türlü avanslar veriyorlardı. Mustafa Kemal Rumeli'ye geçmeye kesin karar verdi. Ama bu cemiyet ne yapabilirdi ki? Beşinci Ordu'yu ayak. orada da Selânik'e işleyen vapurların acentesini buldu.. Onların aracılığıyla iznini uzatabileceğine inanıyordu." Sorunun çözümü kolay olmadı. Mustafa Kemal rıhtıma çıkmak için acele etmedi. Mustafa Kemal." dedi. ikisi de Suriye'deki Beşinci Ordu'ya gönderildiler. Annesi oğlunun bu habersiz gelişini hiç beklemiyordu. Selânik'e geçerim. "nasıl geldin böyle habersiz? Kaçak mısın yoksa?" "Evet anneciğim. Mustafa Kemal artık kaçak değildi. Ali Fuat'a. özlemini çektiği bilinçli başkaldırı ortamını Suriye'de hiç bulamadı. Orada kafaları çeken subaylar. Kurmay arkadaşı subay giysisiyle kayıktaydı. Beyrut daha canlı bir kentti. Çünkü inzibat kordonundan ve gümrükten geçmek kolay olmayacaktı. Mustafa Kemal inzibatların denetimine uğramadan rıhtıma çıkmış oldu. Orada yapacağı hiçbir şey yoktu." "Korkma anneciğim. sazlar çalınıyor. İçinden sular akan bahçelerde araklar içiliyor. onların aracılığıyla iki gün içinde soruna çare bulundu. kaçak geldim. Şimdilik sen kimseye hiçbir şey söyleme. Ya yakalanırsan? Vallahi zindanlarda çürütürler seni. Ertesi gün vapur Selanik limanındaydı." dedi. Ama Mustafa Kemal'in Selanik'te güvendiği başka dostları da vardı. "kaçtığımı kimseye söyleme. Doğruca Zübeyde Hanım'ın evine gittiler. Vapur ertesi sabah Pire limanına demir attı. Mustafa Kemal Şam' daki Süvari Alayı'na atandı. iki arkadaş özlemle kucaklaştılar." Mustafa Kemal'in eski arkadaşları Selanik'te önemli görevlere getirilmişlerdi. Amaçları devrim tohumlarını oradan başka yerlere yaymaktı. İşte o tartışmaların sonunda vatanın kurtuluşu için aralarında bir gizli örgütün kurulmasına karar verdiler. Mustafa Kemal. 'Vatan ve Hürriyet Cemiyeti' adı verildi. Ali Fuat. "Bu tezkere İzmir'den öteye geçmez. subayların akşamlan buluşma yeriydi. hiç kimseden çekinmiyordu. Rum güzelleriyle tatlı tatlı sohbet ediyordu. Zaten sivil giyinmişti. Gözleri arkadaşını arıyor-22 du. Onun aracılığıyla bir izin tezkeresi elde etti. Limanda vapur acentelerinin bulunduğu bölgeye giderek Pire'ye kalkacak ilk vapurun hangisi olduğunu araştırdı. O dönemin ünlü subaylarından Müşir Hakkı Paşa'nın oğlu Hamdi Mustafa. İskenderiye'den Yunanistan'a giden Rum yolcularla doluydu. yeter. Benden haber bekle." Mustafa Kemal kaçma kararını verdikten sonra Beyrut'tan Yafa'ya geçti." dedi. Biletini aldı ve Selanik'teki bir kurmay arkadaşına Fransızca bir tel çekerek gelip kendisini karşılamasını istedi. O da vapurun barında Uzo'sunu içerken.Selânik'e atanmalarına engel oldu. Vapur. Ben önlemlerini aldım. bunu nasıl yaparsın. Zaten Şam'da başka bir eğlence de yoktu." "Çıldırmışsın sen. "Mustafa'çığım.
"Harika bir iş. Arkadaşları kendisini hayranlıkla dinlediler. "Rumeli'nin ve Makedonya'nın koşullan böyle bir örgütün burada kurulmasına daha elverişli değil mi?" Mustafa Kemal. Mustafa Kemal'in Selanik'te yapacağı büyük işler vardı. vatan ve özgürlük için gerektiği zaman canımızı vereceğimize hemen yemin edelim. devletin dış politikasını sert bir dille eleştirdikten sonra. Bu izni çok iyi değerlendirmesi gerekiyordu. Bu amaç la Şam'daki cemiyeti kurdum. Tarih. ben ne olacağım?" diye sordu. "Seninle aynı düşünceyi paylaşıyoruz. I Genelde Olimpos birahanesinde buluşup saatlerce devletin geleceğini tartışıyorlardı. kardeşi Makbule hep orada yaşıyorlardı. ya beni ne yapacaksın?" "Seni de vali ve kumandan yapacağım. Vatanı kurtarıncaya kadar savaşacağız. Her biri teker teker silâhı öperek." dediler. "Vatan ve Hürriyet'in Selanik şubesini hemen burada. Şam'da kurdukları Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin ilkelerini anlattı.. üvey babası Ragıp Bey. Özgürlük olmayan bir ülkede ölüm ve çöküntü vardır. Mustafa Kemal. bugün bizlere bazı büyük görevler yüklüyor. İlk işleri Beyaz Kule'nin çevresindeki meyhaneleri dolaşmak oldu. Öğretmen Okulu Müdürü Hoca Mahir de onlara katıldı. Tevfık Rüştü Araş. Sizden özveri bekliyorum.Altı yıl Selanik'ten uzak kalmış olmasına karşın doğup büyüdüğü kente Mustafa Kemal'in özel bir düşkünlüğü vardı. Mustafa Kemal. dedi. muhakkak ki çok eğleniyordu." Mustafa Kemal'in bu konuşması odada büyük bir coşku yarattı. "Mustafa Kemal'in söylediklerine uyacağımıza. Köhneleşmiş olan bu yönetimi yıkmak." dediler. Birlikte oldukları zaman yapamayacakları iş yoktu. Manastır 1da-disi'nden arkadaşı Nuri Conker. sonra onlara katılan Dr. doğup büyüdüğü pembe evden birkaç gün dışarı çıkmak istemedi. Bu kahredici istibdat rejimine ancak devrimle yanıt vermek gerekir. O yeni bir politika uygulayacak. Selanik'te eski arkadaşı topçu subay Hüsrev Sami Kızıldoğan'ı.. "Namusumuz üzerine söz veriyoruz." "Peki Tevfik Rüştü devletin politikasına nasıl yön verecek?" "Onu dışişleri bakanı yapacağım. "Seni de başyaver yapacağım. Mustafa Kemal." Hüsrev Sami." Salih Bozok söze karışarak. Mustafa Kemal onlara. alaycı bir sesle." Nuri Conker güldü. "Arkadaşlar. belinden tabancasını çıkararak masanın üzerine koydu. Şimdi gizli çalışmak ve örgütü geliştirmek zorundayız." dedi. Her ilerlemenin ve kuruluşun esası özgürlüktür. sınıf arkadaşlarından Ömer Naci'yi ve binbaşı Bursalı Tahir'i buldu. "Millet zulüm ve istibdat altında mahvoluyor. "Biz işbaşına geldiğimiz gün bu politikayı değiştireceğiz. bu akşam kuracagiz. Hava değişikliği dolayısıyla dört ay izin almıştı. "Hiç yanımdan ayırmayacağım." Tabanca elden ele dolaştı. Sonra arkadaşlarını buldu. aile yuvasına dönmenin mutluluğu içinde. Hüsrev Sami. Annesi Zübeyde Hanım. Nuri Conker. "Elbette daha elverişli. Peki onu dışişleri bakanı yaptın." dedi. "Nasıl değiştireceğiz bunu?" diye sordu. Mustafa Kemal Selanik'te arkadaşlarıyla bir araya gelince. İstibdatla savaşa başladık. Küçük kız kardeşi Naciye ise o Harbiye'de okurken 12 yaşında ölmüştü." ." diye yanıt verdi. Manastır'da." dedi. "Doktor Tevfık Rüştü aracılığıyla. "Peki. 24 Bir akşam yine böyle bir tartışma sırasında. Kimdi oradaki arkadaşları? İlkokuldan beri hiç vazgeçemediği dostu Salih (Bozok). ulusu egemen kılmak ve vatanı kurtarmak için sizi göreve çağırıyorum. Toplantıya katılanların her biri teker teker söz alarak. İdadi'de okurken de yazları hep Selanik'te geçirmişti. 23 "Niye burada da böyle bir örgüt kurmuyoruz?" diye sordu.
Hemen gidip Selanik'teki ordu kumandanı Mahmut Şevket Paşa'yı gördü. "Allahını seversen. Ama beni çok güç durumda bıraktınız. Validenizi özlediğiniz için Selânik'e gittiğinizi biliyorum. Hareket Ordusu. Bu kez de Trablus'ta bir göreve atandığını öğrendi. başkent için için kaynamıştı ve ittihatçılar şimdi de ikinci Meşrutiyet'in ilânına hazırlanıyorlardı." demekle yetindi. istanbul'da çok önemli olaylar olurken o günlerini Trablus'ta geçirmenin kızgınlığı içindeydi. Bütün Balkanlar o dönemde büyük çalkantılar içindeydi. İşi idare etmek için Yafa'ya bir subay göndererek biçimsel bir soruşturmaya başvurdu. 23 Temmuz 1908'de Abdülhamit'in tüm yetkileri elinden alınarak Meşrutiyet ilan edildi. iki ay sonra istanbul'a döndü. Bingazi'den Selânik'e döndü. Bu bildiride şöyle deniyordu: "Millet yıllardan beri zulüm yapan istibdat kuvvetlerini parçalayarak Meşrutiyet Hükümeti'ni kurdu Bu kansız mutlu inkılaptan zarar gören aşağılık kimseler eski duruma dönülmesi için bin türlü hile ve alçaklığa başvurarak yasal hükümeti yıkmak . 1907 Ekimi'nde Manastır'daki Üçüncü Ordu'ya atandığını öğrenince çok mutlu oldu. istanbul. Belki yakın arkadaşlarınızı da özlemişsinizdir. ordu bu olaylara seyirci kalmayacaktı. "Paşam. Sonunda kendi yurduna kavuşmuş oluyordu. Dört aylık hastalık izni çok çabuk bitti. Böylece olayların içinde olacaktı. sen nasıl bir göreve geleceksin de bizleri böyle yerlere getireceksin?" Mustafa Kemal hiç düşünmeden. Ama Mustafa Kemal birkaç gün önce oradan ayrılmıştı. Mustafa Kemal. Bu. Bir daha böyle şeyler yapmayın lütfen. Redif Tümeni Kumandanı Hüseyin Hüsnü Paşa'yla görüştü. Evet." Mahmut Şevket Paşa'nın bu işe aklı yattı. Mustafa Kemal'in derhal tutuklanması için Selânik'e bir tel çekti." dedi. içinde Şam'a dönmenin burukluğunu duyuyordu. Bunlar hep benim anlayacağım şeyler. ben de o görevde olacağım. Şam'dan olumlu bir yanıt alınamayınca Harbiye Nâzın." Mustafa Kemal Şam'da toplam bir buçuk yıl kaldıktan sonra. Artık yeni bir dönem başlıyordu yaşamında. Mustafa Kemal de bu Ordu'nun kurmay başkanlığına getirildi. 31 Mart Vakası dendi. "Mustafa Kemal Efendi oğlum. O yokken neler olmamıştı Şam'da? Mustafa Kemal'in kaçtığı İstanbul'a jurnal edilmiş ve Şam'daki Beşinci Ordu komutanlığından bu kaçış konusunda bilgi istenmişti. 19 Nisan 1909'da Hadımköy'e geldi. Selanik'te gizli olarak kurulan ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye oldu. "hepsi iyi de. Aynı gün Mustafa Kemal Üsküp' ten Selânik'e dönüyordu. Hemen İstanbul'a gitmek gerekiyor. Ne var ki o İstanbul dışındayken. "Bu görevleri kim veriyorsa. kaç zamandır bu örgütün içindeydi. Mustafa Kemal'in artık içi içine sığmıyordu. Oysa o. Üsküp-Selânik demiryolu müfettişliğine atandı.Nuri Conker bunun üzerine. Mustafa Kemal'e bir de ek görev verildi." dedi. Gelir gelmez. İstanbul'a yürüme kararı verildi. en gergin günlerini yaşamaya başladı. Buna. Paşa sorunu halletmeye çalışıyordu. Demek ki Mustafa Kemal daha o günlerde nasıl bir yere geleceğini biliyordu. Mustafa Kemal orada 'Hareket Ordusu'nun Halka Bildirisi'ni yazdı ve bunu Hüseyin Hüsnü Paşa imzaladı." dedi. ittihatçıların kendini biraz devre dışı bıraktıklarını düşünüp üzülüyordu. Ordu Komutanı Müşir Hakkı Paşa'nın Mustafa Kemal'e büyük sempatisi vardı ama İstanbul'a karşı gelmekten de çekiniyordu. "ne diye burada duruyoruz? Yobazlar ve bütün gerici kuvvetler devleti çökertiyorlar. Gericiler Meclis'i dağıtıp Abdülhamit'e yeniden bütün saltanat yetkilerini vermek üzere ayaklandılar. bütün aydınlara ve 'mektepli'lere karşı bir başkaldırıydı. Duygularınızı anlıyorum. Bu amaçla oluşturulan kuvvete 'Hareket Ordusu' dendi. Şam'a döner dönmez Ordu Kumandanı Müşir Hakkı Paşa'yı görerek durumu anlattı. "neden bana daha önceden bilgi vermediniz? Size hiçbir kötülük gelsin istemem. Yaklaşık dört ay oralarda kaldıktan sonra. Şeriatçılar tam bir anarşi ortamı yarattılar. Mustafa Kemal'in dönüşünden üç ay sonra.
Kara Vasıf ı ve Şükrü Naili'yi alarak cepheye gitti ve bir ay içinde isyan bastırıldı. Bir ay sonra da Mustafa Kemal Selânik'e döndü. İstasyonların birinde. Mustafa Kemal'i de Üçüncü Ordu kurmay başkanlığına getirdi. "et var içinde." Mustafa Kemal. İttihatçıları yakından tanıma olanağını sağladı. yok mu?" diye sordu. Hele Enver Paşa gibi liderler." Beş gün sonra Hareket Ordusu İstanbul'a girdi. 31 Mart Vakası denilen isyan böylece bastırılmış oldu. elinde bir tepsiyle sandviç satan bir çocuk gördü. Selâhattin Bey çok bozulmuştu. kendine doğduğu kentte sayısız iş olanakları bulmuştu. Mustafa Kemal'e. Ayan ve Me-busan Meclisi ortak bir toplantı yaparak İkinci Abdülhamit'i tahttan indirdiler ve yerine V. Başını içeri çekti ve pencereyi kapattı. Mustafa Kemal yanına Kâzım Özalp'i. domuz mu. görevini yalnız askeri yönden yapacaktır. Ordu. Hemen pencereyi açarak çocuğa Sırpça. Ordudaki güçlerini kullanarak politikada en üst görevlere ulaşmak istiyorlardı. Müslümanlığımız belli olmalıdır.istediler ve İstanbul faciasına yol açarak suçsuz insanların kanlarının dökülmesine neden oldular. "Ben ne bileyim. Mustafa Kemal valizini açıp başındaki fesi valize koyarak bir süre önce İstanbul'da Tiring mağazasından aldığı bir kasketi başına geçirdi. Tren Sırbistan'da küçük büyük istasyonlarda dura kalka ilerliyordu." dedi. orada sakladığı ve o zamana kadar hiç giymediği kasketini başına geçirdi. Osmanlı hükümeti bu manevraları izlemeleri için Paris'te ataşe olan Binbaşı Fethi Bey ile Binbaşı Selâhattin Bey'i ve Kolağası Mustafa Kemal'i göndermeye karar vermişti. Selâhattin Bey'in karnı acıkmıştı. "Biz sayei şahanede (Padişahımızın sayesinde) birinci mevkide seyahat ediyor ve devleti temsil ediyoruz. Bir süre sonra düdükler öttü ve sonra tren kalktı. Binbaşı Selâhattin Bey tutucu bir kişiydi." dedi ve sandviçleri Selâhattin Bey'in elinden kaptığı gibi başka pencerelere koştu. sığır mı. anlamam. Tepsiyi kafasının üstünden indirince bir de baktı ki müşterinin başında fes var. O yıl Mustafa Kemal'in yaşamındaki önemli bir olay da Pi-cardie'deki manevraları izlemek için Fransa'ya gitmesi oldu." diye yanıt verdi. "artık sınırı geçtik. valizine yerleştirdi. 28 Selâhattin Bey Arnavut kökenli olduğu için biraz Sırpça biliyordu. "Bunların içinde domuz eti var mı. Artık Mustafa Kemal İstanbul'u hiç aramıyordu. Arnavutların ellerindeki bütün silâhlar da toplatıldı. Çocuk. Nuri Conker'i. Mehmet Reşat'ı tahta oturttular. Mustafa Kemal bu olayı şaşkın halde izliyordu. "Canım Selâhattin Bey." dedi. Selanik'ten trenle yola çıktılar. Ordu politikadan uzaklaşmalıdır. Tren Osmanlı sınırını geçip de Sırp sınırına girince. Onurlu bir adamdı. söyleyecek söz bulamadı. Selâhattin Bey de başından fesini çıkartıp. Osmanlılığımız. 28 yaşındaydı. Oraya gönderilen bir tümen asker isyanı bastıramıyordu. "Ne yapıyorsun?" diye sordu. Ama İttihatçılar bu görüşü paylaşmadılar. Harbiye Nâzın Mahmut Şevket Paşa. Bu kongre ona. Ertesi yıl Arnavutluk'ta isyan çıktı. O toplantılarda ordunun politikaya karışmaması görüşünü savundu. Sivil giysilerle yolculuk ediyoruz." Bunun üzerine Selâhattin Bey sandviçleri teker teker eline alarak koklamaya başladı. Herkesin bizi tanımasında ne yarar var?" Selâhattin Bey sustu. "Anladım. sen Türksün. ordunun başına geçmek zorunda kaldı. O sıralarda orada toplanan İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ikinci Büyük Kongresi'ne Trablus delegesi olarak katıldı. "Ordumuzun içinde bulunan Cemiyet üyesi arkadaşlarımız politikada devam etmek istiyorlarsa ordudan çıkmalı ve Cemiyet'in halk içindeki örgütünde görev almalıdırlar. Çocuğun bu işten canı sıkıldı ve yoruldu. . uzun bir süre Mustafa Kemal'le konuşmadı. Mustafa Kemal ile Selâhattin Bey.
orada Enver Paşa'ya bağlı olarak çalışacak olmasıydı. Bu onun doğduğu kentten son ayrılışıydı. dedi." demekle yetindi. söyler misiniz?" diye sordu. Mustafa Kemal bu albaya. Mustafa Kemal ilk kez bir Batı Avrupa ülkesi görüyordu. "Sizin bilmediğiniz şeyi ben çok iyi biliyorum. Herkesin kendi çıkarı peşinde koştuğunu gördükçe hırsından deli oluyordu. Neden istanbul'a getirildiği konusunda hiç kimse ağzını açıp tek kelime söylemiyordu. kendi doğruları içinde yürürken. herkesten vatan için özveriyle çalışma bekliyor ve bu havayı göremeyince de düş kırıklığına uğruyordu. bundan hiç hoşlanmıyordu. 29 II Derne Cephesi Bir hafta sonra Harbiye nezaretine bomba gibi bir haber ulaştı: İtalyanlar 28 Eylül 1911'de Trablus ve Bingazi'ye karşı saldırıya geçmişlerdi." Mustafa Kemal istasyonda kendisini geçirmeye gelenlerle kucaklaşıp vedalaştıktan sonra üzgün bir havada Selanik'ten ayrıldı. Elbette bir gün hesaplaşırız. Selanik'te kurduğu gizli örgütün istanbul'a jurnal edilmiş olması en büyük olasılıktı. "Öyle demiştim ama şimdi zamanı geldi. Oraya bir daha hiç geri dönmeyecekti. ertesi gün Derne'de bir göreve atandı. Oğlu hiç yanından ayrılsın istememişti. . Osmanlı topraklarının savunulması için gazetelerde ateşli yazılar çıkıyordu. Ama o günlerin koşulları içinde ona karşı gelmesi de pek kolay değildi. Onun beceriksiz ve hırslı olduğunu düşünüyordu. O. o akşam düzenlenen ziyafete yüzbaşı düzeyinde hiçbir subay çağrılmadığı halde Mustafa Kemal'i çağırttı. Başkent birbirine girdi. Artık istanbul'dan iğreniyordu. Mustafa Kemal söz alıp görüşlerini açıkladı. Birkaç gün sonra da İtalyan askerleri Bingazi'ye ve Trablus'a çıktılar. Enver Paşa Trablus'u savunmak için gönüllü subaylarla birlikte Bingazi'ye gidecekti. Enver Paşa'ya en ufak bir sempatisi yoktu. Mustafa Kemal istanbul'da Genelkurmay Birinci Şubeye atandığını öğrendi. Ona Mersinli Cemal Bey derlerse bana da Selânikli Mustafa Kemal derler. Garip Mustafa Bey. Mustafa Kemal. İşin en kötü yanı. Kendisini geçirmeye gelenler arasında Selanik'teki ordu müfettişliğinde genelkurmay üyesi." diye yanıt verince. Bu hava içinde Mustafa Kemal. iki günlük bir yolculuktan sonra Paris'e geldiler. onlardan hiçbirinin örgütü ele vermesi söz konusu olamazdı. onunla çatışmamaya özen göstermekti. Fransa gezisinden tam bir yıl sonra. Bu kez annesinden ayrılmak ona güç gelmişti. Neden istanbul'a atandığını bir türlü anlamıyordu. Ülkede heyecan doruğa tırmanmıştı. Cemiyetin ilk yönetim kurulunda Nuri Conker. Mustafa Kemal hiç beklemediği bir zamanda İstanbul'a çağrıldı. Türkiye'nin o uygarlık düzeyine ulaşması için kafasında pırıltılar uyandı. Fethi Bey'le buluşup hep birlikte manevra bölgesine gittiler. Mareşal Foch'un yönetimindeki manevralar sona erip de uygulamaların değerlendirmesi yapılırken. Osmanlı'nın onuruyla oynanıyordu."Ne oldu Selâhattin Bey. Mareşal Foch bu görüşlerden çok etkilenmiş olacak ki. Yapacağı şey. Albay Garip Mustafa Bey de bulunuyordu. Mustafa Kemal de istanbul'a gelir gelmez en yakın dostu Salih'e bir mektup yazarak durumunu anlattı ve annesini görüp teselli etmesini istedi. oğluna da çok düşkündü. beni jurnal eden Cemal Bey'den başka kimse olamaz. Fuat Bulca. Bu olaydan sonra Selâhattin Bey Mustafa Kemal'le çok iyi dost oldu. İtalya ertesi gün Osmanlı Devleti'ne savaş ilân etti. Zübeyde Hanım artık yaşlanıyordu. Amaç herhalde Mustafa Kemal'i kendi çevresinden uzaklaştırarak gözaltında bulundurmaktı. Mahmut Soydan gibi çok yakın arkadaşları vardı. Konuklar ertesi gün Saint-Etienne'deki top ve tüfek fabrikalarını gezdiler. "Vallahi hiç bilemiyorum. "Beni niçin istanbul'a çağrıyorlar. hani fesi başımızdan hiç çıkartmaya-caktık?" Selâhattin Bey.
Ama bu kutlamayı nasıl yapacaklardı? Yanlarına rakı bile almamışlardı. Endülüs tarihinin son sayfalarını okuyunuz. Biz Endülüs'e benzemeyeceğiz. Eğer kaderde varsa elbette kavuşuruz. oradan bir şişe votka ile havyar ve peynir gibi şeyler alıp güvertede tezgâh kurdular. Allah nasip ederse savaş alanında birleşiriz. "Paşa gıdası da olmayıversin. Bereket gemide kaptan ve tayfalar için bir kantin varmış. Trablus'a gitmemiz için o bize araba bulabilir. "Eyüp Sabri sizi görecek. Şam yoluyla Mısır'a. O kıymetli kardeşime de ki. Ona dilekçelerim ve borçlarım hakkında bilgi verdim. istanbul'dan gelmiş gibi mektup gönderin. . Birkaç martı inatla gemiyi izliyor ve zaman zaman bacadan yükselen dumanların arasından kurtulup rüzgârla yarışıyorlardı." Mustafa Kemal. Ona güveniyorum. Mısır'a vardıktan sonra sana bilgi ve adres vereceğim. oradan da Trablus'a gideceklerdi. Olimpos gazinosunda yıllarca." dedi. Göreceksiniz koca bir devlet nasıl yıkılıp gitmiş. artık hiç kimse onları durduramayacaktı. Yakın dostu Ömer Naci ve birkaç subay arkadaşıyla birlikte. Tam üç gün. Harbiye Nâzın onların gitmesini engellemişti. Ama korkarım. Geminin kaptanı onlara dostça davrandı. Kendilerini vapura kabul etti. O mektubunda şöyle diyordu: "Hazreti Salih. rakı ile çerez türünden ufak mezelerdi.. Biz Arapları değil. böyle de oluyor işte. "burada. . Heyecanla geminin kalkmasını bekliyorlardı. üç gece gemide kaldılar. "Ne yapalım. gemi bir türlü kalkmıyordu.5alih Bozok'a bir mektup yazmak oldu. Hiç durmadan. Ara sıra benim tarafımdan ona. Ama İskenderiye'den sonra hedefimize nasıl ulaşacağız?" "İskenderiye'den Kahire'ye geçeceğiz. "Naci Conker'e ayrıca mektup yazacağım. Bu sessizliği Mustafa Kemal bozarak Ömer Naci'ye. "Senin aracılığınla valideme verilmek üzere Kerim Bey'e 40 lira bıraktım.İstanbul'dan ayrılacağı sırada. Daha bir süre için valideme bile haber vermeyin.' Bu acılı seferi onunla yapmak isterdim. Beyrut'a gidecek bir vapura bindiler (Ekim 1911). Bütün arkadaşlarımızın bunun bilincine varıp canla başla çalışmaları gerekiyor. Gemi 31 İstanbul limanından ayrılırken onlar bu başarılarını kutlamaya karar verdiler. Mustafa Kemal ve arkadaşları uzun bir süre konuşmadan votkalarını yudumladılar.Benim nerede olduğumu açıklamayın. Şayet sen bir tarafa gidersen. "vatanı kurtarmak için şimdi her zamankinden çok gayret ve özveri gerekiyor. dönüşte Avrupa'daki topraklarımızı da yitirmiş olacağız. Orada Abbas Hilmi Paşa'yı göreceğim. Selânik'e. Harp Okulu'ndan arkadaşı Asım Gündüz'le biraz dertleşerek şöyle dedi: "Oradaki topraklarımızı savunmak için Afrika'ya gidiyorum. Vatanın sınırları nereye kadar uzanıyorsa orada savaşacağız." dedi. Ömer Naci. Mustafa Kemal'in ilk işi. vatanı kurtarmak için Trablus'a gidiyoruz." 32 Rus vapuru ertesi sabah Urla açıklarında demirledi. "Arkadaşlar. biz de öyle düşünüyoruz. Gemi Marmara'ya açılmıştı. bu Paşa gıdası dedikleri içki ve mezelerle yetinmişlerdi. Sen de bana yazarsın. bunlarla idare edeceğiz. Bunun üzerine bir Rus vapuruyla İstanbul'dan kaçmayı tasarladılar. senin adına mektuplarını alacak ve açacak bir arkadaş seç." "Kabul. bu işin sonu neye varacak? Bizi biraz aydınlat da karamsarlığa kapılmayalım. Selanik'teki 'Paşa gıdası' yok. 2 Ekim akşamı saat 6'ya geliyor ve sular yavaş yavaş kararıyordu." Mustafa Kemal'in 'Paşa gıdası' dediği. 'Anısı kalp ve vicdanımdan bir an çıkamayan bir öz kardeşim varsa Nuri'dir." Birkaç gün içinde hazırlıklarını tamamladı. yorulmadan bütün tehlikeleri göze alarak savaşacağız." dedi. "Şimdi sen söyle bakalım. Hepsi bu kaçışın heyecanını yaşıyordu. Maaşımdan borçlarımı ödedikten sonra kalanının valideme verilmesi gerekir. ". Tembellikten hiçbir şey çıkmaz.
" işte o günlerde Mustafa Kemal'in en yakın arkadaşları Nuri Conker ve Fuat Bulca da istanbul'dan vapurla iskenderiye'ye geldiler. Allahaısmarladık. O da İtalyanların Trablus ve Bingazi'yi ele geçirmelerine büyük tepki gösteriyordu. ilk hedef Trablusgarp' ti. Oradan öteye demiryolu yoktu. Bu mektubumu Mısır'a gitmekte olan bir Arapla gönderiyorum. Kimbilir ne kadar züğürt döneceğim. Çünkü attan inerken Mustafa Kemal'in ayağı burkulmuştu. Cümleye selâm. Buradaki suların hepsi boza gibi. Necati'ye söyle maaşımdan borçlarımı kessin.. Günler ne kadar da çabuk geçiyordu. O arada Trablus'a geçiş olanakları araştırılacaktı. Özel surette gözlerinden. Nuri Conker. Geçtikleri yol üzerinde. vicdanının temizliğine ve nezaketine şükran borçluyum. Dönüşümde borç filan dinlemem. Ama bu kez de Mustafa Kemal yolda hastalandı. Onun yardımıyla Harbiye nezaretine durum üzerinde 33 bilgi verildi ve istanbul'dan yardım istendi. Öte yandan da Mısır'a yerleşmiş olan Libyalılardan ve özellikle Libya'da uzun yıllar egemenliğini sürdürmüş olan Senusilerden gönüllü toplama işine girişildi."Salih. Ama hamdolsun sıhhatteyiz. Artık bütün hazırlıklar tamamlanmıştı. Şimdi bir kuyu başındayız. Mustafa Kemal de gazeteci Mustafa Şerif olmuştu. Hıdiv Abbas Hilmi Paşa'yı bulmak oldu. Mustafa Kemal'in ilk işi. iskenderiye'ye geri dönüldü ve Mustafa Kemal 15 gün hastanede yatmak zorunda kaldı. Yine Şerif takma adıyla şu mektubu yazdı: "Ey Hazreti Salih. Yine de bazen geceleri yol almayı yeğliyorlardı. ne bir kasaba vardı ne de bir köy." . Kalbinin vefasına. Zaman zaman bedevi çadırlarına rastlıyorlar ve onlardan arazinin durumu üzerinde bilgi alıyorlardı. Ahçıbaşımız da Fuat'tır. Nuri Conker yoldan yazıp da birkaç gün sonra postalanan bir mektubunda arkadaşı Salih Bozok'a bu çöl yolculuğunu şöyle anlatıyordu: "Yemeğimizi kendimiz pişiriyoruz. Mustafa Kemal'in fasulye ayıklamasını görmelisin. Bu durumda yola devam etmesine hiç olanak yoktu. Mustafa Kemal ve arkadaşları istanbul'dan ayrılalı neredeyse bir ay olacaktı. Çadır kurup uyuyacağız. Ama ingilizleri kışkırtacak bir davranışta bulunmaktan da çekiniyordu. Çölü at ve develerle aşacaklardı. kendileri atlara binerek yola çıktılar. Kum tozları içinde 8 günlük bir yolculuktan 34 sonra Mısır sınırlarını aşıp Bingazi topraklarına vardılar. Birkaç gün yola çıkacak durumda değildi. Selanik'te yalnız Salih Bozok kalmıştı. Mustafa Kemal iskenderiye'den Salih Bozok'a ikinci bir mektup yazarak istanbul'a haber iletmek istiyordu. Abbas Hilmi Paşa Türk kökenliydi. Hepsi bir takma ad kullanıyordu. "Seferin ilk dönemindeki zorluğu sevdik. Böylece takım tamamlanmış." Uzun bir yolculuktan sonra Mustafa Kemal ve arkadaşları İskenderiye'ye geldiler. validenizin ellerinden öperim. Bakalım Allah ne gösterecek? inşallah dönmek nasip olursa size günlerce anlatacak hikâyelerimiz var. Bizi katiyen merak etmeyin. İskenderiye'de postaya verecek. Bereket Kasım GVF3 ortalarında kavurucu sıcaklar yoktu. senin de gözlerinden öperim. Kısa bir süre İskenderiye'de kalmaları gerekiyordu. Şimdi ikinci sefere hazırlanıyoruz. iskenderiye'deki hazırlıklar da tamamlandıktan sonra Mustafa Kemal. Bizim valide filan acaba ne alemdeler? Maaş alabildiniz mi? Kuzum Salihciğim. Paşa kendisini sevgiyle karşıladı." Fuat Bulca da o günlerde yine Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta oraların sularından söz ederek şöyle diyordu: "O güzelim Rumeli suları rüyama giriyor.. Fuat Bulca ve arkadaşları 16 Kasım 1911 günü. Eşyalar develere yüklendi. uzun yıllar İstanbul'da yaşamıştı. Allahaısmarladık. trenle Ebülhaccac denen kasabaya vardılar. Geceleri genelde çadırlarda kalıyorlardı.
Ama bu hiç de kolay değildi. Bütün eşyası bir portatif masa. İbrahim Süreyya. İbrahim Tali'nin zoruyla Kızılay revirine kaldırıldı ve üç hafta orada yattı. sonra Bizanslılar. "19 Şubat'ta yapılan çarpışma şöyle oldu: Biz 70 kişilik bir güçle mevzide bekliyorduk. Dr. Bizde taarruz düşüncesi yoktu. bir portatif karyola ve iki iskemleden oluşuyordu. Bütün güçlerimizle düşmana saldırdık. buradaki savaşın durumuna ilişkin duyguları yansıtacağı için işlerinizden birkaç dakika ayrılmanıza değer sanıyorum. Mustafa Kemal'in ateşi yükselmiş ve gözleri kanlanmıştı. sonra Romalılar. Bu topraklarda Isa' dan önceki çağlarda önce Fenikeliler oturmuştu. bakımsızlık. Doğu kanadımızda bulunan kuvvetimizi de cepheye getirttik. istanbul'dan gelen genç subaylar ve doktorlar yokluk içinde çırpmıyorlardı. Mustafa Kemal'in güvendiği tek deniz subayı olan Hüseyin Rauf (Orbay) Bey'in kumandasındaki Hamidiye zırhlısıydı. Demek ki önemli bir hastalık geçiriyordu. O gün 36 Derne'ye gelmiş bulunan iki Alman ve bir de İngiliz subayı bizi hayretle izliyor ve durumu kavrayamıyorlardı. revirden çıktığı gibi görevinin başına koştu. hikâyesi ancak Selânik'in Olimpos'unda 'Paşa gıdası'yla anlatılabilir. Pusu kurulan yer Derne'nin 4 km batısındaydı. ne yapmışlar. Dr. Mustafa Kemal. insanlara ne kazandırmışlar?" diye düşünüyordu. yoksulluk.. "Selanik'ten istanbul'a ve oradan da Bahri Sefid'i (Akdeniz) geçerek Mısır'a ve Mısır'dan da 700 küsur kilometrelik boş çölleri geçerek şimdiki yerimize gelişimiz öyle bir tarihtir ki. Kuru bir sıcak. italyanlara karşı direnişin bilinci içinde değillerdi. Mim Kemal. Çok büyük işler bekliyordu kendisini. Bütün kuvvetlerimiz örtülü mevzide bulunuyordu. gemilerin çoğu yıllar boyu Haliç'te beklemekten çürüyüp gitmişti. Ama kendini iyi hisseder hissetmez. Saat 11'de bütün italyan avcıları ve yedekleri hepsi birbirinin peşi sıra kaçmaya başladılar. ibrahim Tali. Enver Paşa. Mustafa Kemal. Bingazi. Ama ne savaşı bir tek zırhlıyla kazanma olanağı vardı ne de çölden toplanmış derme çatma askerlerle. Kısa bir süre sonra Ali Fethi de onlara katıldı. oldukça yüksek perdeden gücümüzü göstermiş olduk. işe yarayacak tek gemi. Yere bir de kurt postu serilmişti. Bu manzarayı topçu mevziinden keyifle izliyorduk. Buna erişmek şimdilik bir hayal ise de gerçek olması uzak değildir. Bütün kışı orada geçirmiş ve Derne'nin havasına alışmıştı. Dr. Türkler düşmanı ne kadar sıkıştırsalar da sonuç elde edilemiyorlardı. Altıncı yüzyılda Arap egemenliğine giren bölge kabile savaşlarıyla yıkılıp gidiyordu. Biz de onlara. Oysa sonuç ortadaydı.Sonunda Tobruk yakınlarındaki Türk karargâhına varabildiler... Kimler yoktu karargâhta. Çünkü italyanlar denizden yardım alıyorlardı. Amaç Tobruk'u İtalyanlardan geri almaktı. genelde Müslümanlığı zorla . Gecenin gelmesiyle çarpışma sona erdi.. 30 Mart 1912'de Mustafa Kemal. sonra Grekler. Saygılarla Derne Kumandanı Mustafa Kemal Mustafa Kemal Derne'ye geleli neredeyse beş ay oluyordu. italyanlar saldırınca biz önce savunmaya geçtik. Dr. italyanlar sabahleyin bize saldırarak muharebeye tutuştular. Yerli halk. "Onlara biz ne vermişiz de o insanlardan özveri bekliyoruz?" diye kendi kendine soruyor ve yüzyıllar boyu buralara egemen olan tüm yöneticileri suçluyordu. Sekiz-dokuz kez italyanların saldırısını kırdık. bir avuç askeri ve özverili dostlarıyla ne yapabilirdi? işte o günlerde. Fikret. Mustafa Kemal karargâha geldikten birkaç gün sonra hastalanınca çadırında dinlenmeye çekildi. "Osmanlılar buraya ne getirmişler. Osmanlıların ne işi vardı Libya çöllerinde? Yerliler. Tobruk ve Derne hiç de sevilecek yerler değildi. Ama şu Trablus. Selanik'ten dostu binbaşı Behiç Erkin'e yazdığı bir mektupta durumu şöyle anlatıyordu: "Günlük ciddi çalışmalarınız arasında elinize geçme mutluluğuna erişeceğini umut ettiğim işbu mektup. sonra da karşı saldırıya. Osmanlı donanması diye bir güç yoktu.
"Gece. Orada. Ne italyanlar ilerleyebiliyorlardı. işte 1911'de italyanlar. Nasıl bir başkentti orası? Nuri Bey. Sonraları bu özerkliğe son vermek istedilerse de başaramadılar. burada ise su ve sıcaklarla. bugüne kadar yapılan hizmeti pek küçük buluyoruz. Birkaç kardeşinizin Akdeniz'i aşıp çöllerde uzun yollar alarak. Bu satırları çadırıma dönüşümde yazıyorum. vatana olan özverinin derecesini düşündükçe. Düşünebiliyor musunuz? Günde ancak 2 km yol alabildiler! Cerbub. Derne ve Tobruk'a saldırıya geçtiler ama büyük bir direnişle karşılaştılar. ne de ticaret. işte bu koşullar altında yaşayan insanların direnişe katılımını sağlamayı amaçlıyordu. 'Vatan mutlaka selâmete kavuşacak ve millet mutlaka mutlu olacaktır. Bu hiç kolay bir iş değildi. "Bilirsin ben. işte o zaman milletin arzusuna uygun bir hizmet yapmış olacağız. Allah bilir yaşamımda orduya yararlı bir uzuv olabilmekten başka bir emel edinemedim. Burada bu sanatı uygulayacak kadar zamana ve araçlara sahip olunsa. Cerbub'daki ev sayısının 10'u geçmediğini anlatıyordu. vatan için ölme hevesini okuyorum. "Bu okuyuş. O zamanki genç italyan Kralı ikinci Vic-tor-Emmanuel. Turgut Reis on altıncı yüzyılın başlarında Trablus'u Osmanlı egemenliği altına almıştı. Ama bu bölge hep karmaşa içinde kaldı. Nuri Bey'in görevi. Peki yerli halkın katılımı nasıl sağlanacaktı? Mustafa Kemal bu amaçla Nuri Conker'i güneye yolladı. Mustafa Kemal. "Ah Salih. Herkesin bağırsakları bozulmuştu. bu kargaşadan yararlanarak kıyıları ele geçirmeye kalktılar. Conker. düşmanın karşısına çıkması ve düşmanı kıyıya hapsetmesi şüphesiz sizi memnun eder. Arap işgalcilere karşı genel bir direnişin tohumlarına bile rastlanmıyordu. genç Osmanlı subayları örgütlüyordu. ne de Türkler onları yerleştikleri topraklardan atabiliyorlardı. Derne kuvvetlerimizin bütün kumandanları ve subaylarıyla bir gösteri düzenlemiştik. Bu güzel kalpli. 3 yaşındaki kızların bile sokağa çıkmaları yasaktı. gölgeli serin su başları ve çağlayanları?" diye yazıyordu. Nuri Conker bu yolu tam 14 günde geçebildi. kafamda. kahraman bakışlı arkadaşlarımın bakışlarında. Nerede bizim oraların buzlu suları. Bingazi. gazetelerde bizimle ilgili duygularınızı yansıtan satırları okuduğum zaman kalbim pek derin duygularla çarpıyor. Zaten italyanların da çölleri ele geçirmeye pek niyetleri yoktu. Direnişi yerli halk değil. ordumuzun eski Türk ordusu olduğunu dünyaya bir kez daha kanıtlama gereğine inanıyordum. ulusun mutluluğu için her şeyden önce. "Mektuplarınızda. Ne var ki yerli halkın katılımı olmadan 37_ direnişin başarıya ulaşması hiç de kolay değildi. sizin ve Makedonya çevresinde tanıdığım arkadaşların.'" Cümlenize selam ederim. "Derne'de düşmanla savaşıyorduk. italyanlar Trablus. içilecek su tozlu ve kükürtlü olduğu için de bizim askerler susuzluktan kıvranıyordu. bütün ordumuzun kahraman evlâtlarının anısını canlandırdı. Afrika'da sömürge arayışları içindeydi. limonataları. Kızlar doğdukları yerde büyüyor ve hiç insan içine çıkmadan orada ölüyorlardı. Derne'nin 300 km güneyinde Cerbub denen bir kasabaya giderek oradaki şeyhlerin direnişe katılımını sağlamaktı. Çünkü kendi selâmetini ve kendi mutluluğunu ülkemiz ve milletin saadet ve selâmeti için feda edebilen vatan evlâtları çoktur. Ne tarım yapılıyordu o topraklarda. Senusile-rin başkenti durumundaydı. Çünkü vatanımızın korunması. Kardeşin Mustafa Kemal . her şeyden çok sanatkârlığını severim. Ve arkadaşlarıma dedim ki. köle ticaretinin gelişmiş olduğu bu topraklara uzun yıllar sınırsız bir özerklik tanıdılar. Fakat 38 biz. askerliğin. istedikleri de buydu galiba. Osmanlılar.kabul etmiş Berberilerden oluşuyordu. işte böyle bir hava içinde 25 Nisan 1912'de Mustafa Kemal sevgili dostu Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta durumu şöyle anlatıyordu: "Ey Hazreti Salih. kentleri tutmuşlardı. Kalbimde büyük bir mutluluk ve gurur oluştu. Savaş bir kısırdöngü içindeydi.
ama bazen böyle yıkıcı bir darbe indirerek. îdama mahkûm edildim. Ona Trablus'a giderken sağladığı kolaylıklardan dolayı teşekkür etti. hiçbir yenilgiye uğramadıkları halde Libya'dan ayrılacaklardı. Bulgaristan. Güçlü bir Osmanlı İmparatorluğu oluşturmayı düşünürken zamanından önce köle. Mustafa Kemal'in ilk işi. Cepheye gidip savaşmak istiyorum. 'muhterem kardeşi' Behiç Bey'e şu satırları yazdı: "Beni çok teselli eden mektubunuzu aldım. lâkin her ne olursa olsun ülke çöküşe itilmemeliydi. 'Balkan Savaşı' başlamış oldu. ülkeyi büsbütün dağılmaktan korumaları için gözlerini dört açmaları gerekir. çok üzgündü: "Tam bir yıl Libya çöllerinde kahramanca bir direnişte bulundunuz. Sizi içtenlikle kutlarım. Politikamız elverişli olursa. milletin şanına uygun bir sonuç alınması umudunu güçlendirmişken ülkenin içinde beliren olaylar bizi üzdü. Rumeli ve Trakya öyle miydi ya? Oralardan gelecek bir saldırı. Osmanlı împaratorluğu'na en büyük 4° darbenin oralardan vurulmasından korkuyordu. Oysa ben. Selanik. "Buradaki yaşam biçimimiz ve çalışmalarımız artık herkesçe anlaşıldığından. Mustafa Kemal ve arkadaşları. "Hatanın kimlerde ve nerede olduğunu bilmiyorum." Mustafa Kemal Derne Osmanlı Kuvvetleri Kumandanı 39 Libya savaşının en gergin günlerinde bile. Bizdeki ahlâksızlığın. Kuzey Afrika Türklerin vatanı değildi. "Askerlerin politikayla ilgilenmesini yasaklayan bir yasa maddesi yapmışlar. yoksul ve rezil olacağız. Derne'de düşmanı geri püskürttünüz. Şimdi ne yapmayı düşünüyorsunuz?" "Derhal İstanbul'a döneceğim Paşa Hazretleri. Yalnız şunu belirteyim ki. yeniden onlardan söz etmeyi gereksiz buluyorum. Selânik'in Oümpos'unda geri gelmesi umulan geçmiş tatlı günlerin hülyalarına daldım. Böylece. alçaklık ve rezalet derecesine varabileceğini asla düşünemiyorduk. Bu devletlerin amacı Türkleri Avrupa'dan atmaktı. Devletin iki cephede birden savaşmaya gücü yoktu. Trablus feda edildi. Herhalde beni yeni bir göreve getirecekler. Orada bıraktıklarını düşünürken içi sızlıyordu. Yunanistan ve Karadağ 8 Ekim 1912'de aralarında anlaşarak Osmanlı Devleti'ne savaş ilân ettiler. İttihatçılar Devleti bu duruma düşürdüler. Yine karayoluyla Kahire'ye geldiler. "Ama ne yazık ki devletin politikasına başkaları yön veriyor. Yunanlılar da Selânik'e. Sonra ne yapacağımı bilmiyorum. Siz ne yapsanız boşuna. buradaki direnişimiz. Tek . Kaç Türk vardı o ülkelerde? Ama Balkanlar. Sevgili annesi ne durumdaydı acaba? Ya Makbule? Üç ay geçti böyle siperlerde. Bu durum çok ağır geldi Mustafa Kemal'e.' dediğim için gerici oldum. bütün imparatorluğu çökertebilir-di. Arap ellerinde." dedi. Ne var ki politikacıların. Osmanlı Hükümeti 15 Ekim'de İsviçre'de Ouchy Antlaşması'nı imzalayarak bütün Libya'yı italyanlara bırakmak zorunda kaldı. bilgisizlik ve mantıksızlık yüzünden koca Osmanlı devletini mahvedeceğiz. bunların hepsini duydum. bizim istenildiği kadar dayanma ve direnme gücümüz vardır.Derne Osmanlı Kuvvetleri Kumandanı Mustafa Kemal bu yazıları yazarken yüreği Selanik'te çarpıyordu. 'Askeri bırakınız. "İhtiras. iki yıl önce. Zaman ve olaylar her çeşit gerçeği ortaya çıkartır. 16 Temmuz 1912'de de Mustafa Kemal. Abbas Hilmi Paşa'yı görmek oldu. Sırbistan. Abbas Hilmi Paşa da Balkan Savaşı'nın çıktığını ve İtalyanlarla Ouchy Antlaşması'nın imzalanmış olduğunu duymuştu. Kuzey Afrika çöllerinde. çok yazık! Sırplar Manastır'a girmişler. Makedonya. çıkarcılığın derecesini biliyorduk. Bütün dostlara selâm ve saygılarla gözlerinizden öperim. Fakat bunun hainlik. O ciddi kardeşlik yaşamına örnek olan günlerin yeniden yaşanması ise büyük mutluluk olur. Mustafa Kemal'in aklı hep Balkanlar'daydı. Nitekim Mustafa Kemal'in öngörüleri doğru çıktı. "Bugün askeri durumumuzda bir değişiklik yoktur. bir rastlantı sonucu bulunduğum bir kongrede.
ben de sizleri çok merak ediyordum. Sizin rakı sevdiğinizi biliyorum." Ill Fikriye'nin Tutkusu Mustafa Kemal ve arkadaşları. Viyana'dan Budapeşte'ye geçersiniz. Fikriye ondan hem Fransızca dersleri aldı. İtalyan topraklarından geçmenizde bir sakınca görmüyorum. Ben de onları yalnız bırakmayacağınıza inanıyorum. Bu süre içinde Yunan ordusu Selânik'e girmiş.istediğim şey. Sırbistan ve Bulgaristan topraklarına adımınızı atmadan istanbul'a dönmüş olursunuz. ama keşke okula gidebilseydin. Vasfıye Hanım'ı biraz yaşlanmış buldu. neler yapıyorsun? Okula gidiyor musun?" "Hayır Kemal Ağabey.. hangi okula gidebilirim ki? Buralarda kızlar için okul yok. Ama Mustafa Kemal içeri girer girmez Fikriye ile Jülide. Kapıyı Vasfıye Hanım açtı. Avrupalılar gibi yetişmeleri için Ayazpaşa'daki konağında dersler veriyordu. Nihayet kavuştuk. bu yakınlarda kız mektebi olmadığı için Fik-riye'yi okula gönderemedik. Ama bu akşam konuğum olun. Mustafa Kemal o eve gitmeydi yedi yıl oluyordu. Trablus'ta başınıza bir felâket gelmesinden çok korkuyorduk. tanıdığı Türk ailelerin kızlarına. Sonunda işte buradasınız. Hele savaş varken benim mutlaka cephede olmam gerek. silâha sarılıp düşmanın karşısına çıkmak. Ama annem benim eğitimimle ilgilendi." "Çok doğru. Memduh Bey öldükten sonra da ailesi hep aynı konakta yaşıyordu. Hemen yarın yola çıkabilirsiniz. Paşa. ona ders vermeyi kabul etti. "Kemal Ağabey.. Zübeyde Hanım." "Ailenizin Selanik'te olduğunu söylemiştiniz. Tabii bu yolu bütün arkadaşlarımızla birlikte yapacağım. Hain adamlar. önemli olan da bu değil mi?" "Çok doğru Kemal Ağabey. Ama ona özel dersler aldırdım. sorun burada." "Aferin sana. Fikriye'yi ona götürdüm. Memduh Bey'i çok severdi. Bazı aileler de. Bu yüzden de bir an önce İstanbul'a döneceğim. hem de piyano öğrendi. çok güzel ve akıllı buldu. "sizi tanıdığım zaman çok küçüktüm. Oradan Bükreş'e. elinden geleni yaptı. Bu oturduğumuz konağı da onun sayesinde bulmuştuk. Ama ağabeyimden bazı haberlerinizi aldık. Burada istanbul rakısı yok ama Uzo (Rum Rakısı) ve Zahle'nin Arak rakısı bulunur." "Evet Mustafa Kemal Bey. Böylece Yunanistan. Tek yol bu galiba. Ama nasıl?" "Evet. Sen şimdi bana anlat bakayım. Fikriye. Oh!. sokaklar Yunan bayraklarıyla donanmıştı. sizi görmeyeli yedi yıl oluyor. Biraz efkâr dağıtırız. o bana bağlı değil. neleri var neleri yok satıp İstanbul'a göç ediyorlardı." "Evet yavrum." ." dedi. Büyük oğlu Ali Enver o gün evde yoktu. oradan da istanbul'a ulaşırsınız. ne oldular acaba? Benim bildiğim kadarıyla oradaki bütün Türk aileleri İstanbul'a göç edeceklermiş." 4]_ "Bunları duydukça deli oluyorum. yaklaşık bir aylık bir yolculuktan sonra 20 Kasım 1912'de İstanbul'a vardılar. Kemal Ağabeylerinin boynuna sarıldılar. Paşa'nın yabancı olan eşi de. koca imparatorluğu nasıl çökerttiler? Selanik ve Manastır'ı nasıl düşmana bıraktılar? Bunların hesabını soracağım. Sadrazam Tevfik Paşa o yıllarda Hariciye Nâzırı'ydı." Bu sözler üzerine Vasfiye Hanım konuşmaya karışarak şöyle dedi: "Evet Kemal Bey. Sizinle çok övünüyoruz. Makbule ve Ragıp Bey ne durumdaydılar acaba? Mustafa Kemal İstanbul'a gelir gelmez onlardan bir haber alabilmek için üvey amcası Memduh Bey'in eşinin ve çocuklarının Akbıyık'ta oturdukları eve gitti. Ben sizi Adriyatik üzerinden Venedik ve Trieste yoluyla Viyana'ya gönderebilirim. inşallah bundan sonra İstanbul' dan uzaklaşmazsınız." "Çocuğum. Türkler evlerine kapanmış ağlaşıyorlardı. 15 yaşlarında çok güzel bir kız olmuştu. İtalya'yla anlaşma imzalandığına göre.
Bunları İttihatçılar düzenlemişlerdi. Balkan Savaşı nedeniyle Osmanlılar Trablus."Evet ama Kemal Ağabey. "Haklı zavallı adam. Zabıta onları durduramadı. Hepsi kendisini candan kutladılar. Talât Bey istediği sonucu alamadan İstanbul'a döndü. Tobruk ve Derne'-den çekilmek zorunda kalmışlardı. Babıâli'de Sadrazam Kamil Paşa'nın başkanlığında toplantıdayken dışarıda gösteriler oluyordu. Bulgar ordusu Edirne'yi ele geçirdikten sonra İstanbul kapılarına dayanmıştı. yanında Talat Bey olmak üzere İttihatçılar gürültüyle toplantı salonuna girdiler. "Evet var Kemal Bey. ama şimdilik oradan ayrılmayı düşünmüyorlarmış. Tabancadan çıkan kurşunlar Nâzım Paşa'nın kalbine saplanmıştı. Hiç merak etmeyin. ilk fırsatta yine onları arayacağını söyledi. Harbiye Nâzın Nâzım Paşa. O da şimşek çakan bakışlarını Fikriye'den hiç ayırmıyordu. okula gidenlerden geri kalmayacağım. Sadrazam Kâmil Paşa durumun umutsuz olduğunu anlamakta gecikmeyerek. birkaç gün içinde hazırlıklarını tamamlayarak yola çıktı ve 1 Aralık günü Bolayır'a ulaştı. Fethi Bey buna asla yanaşmadı. Başta Enver Bey. Fikriye'nin heyecandan yanakları kıpkırmızı oluyor ve dizleri titriyordu. savaşı sona erdirebilmek için öne sürülen tüm koşullan kabul etmeye hazır olduğunu açıklıyordu. Mustafa Kemal de adam öldürerek işbaşına gelinmesine karşı çıkıyordu." diye haykırdı. ben kendi kendime okuyor. İttihatçıları küçümseyerek karşıladı. . Benim anladığım kadarıyla Yunanlıların oradan çekilmelerini bekleyeceklermiş. O arada İstanbul'da önemli olaylar oluyordu. Yakın arkadaşı Fethi Bey de aynı kolordunun kurmay başkanlığına atanmıştı. Ama Fikriye'nin o çocuksu ve içten davranışları bütün gece Mustafa Kemal'in aklından çıkmadı. Enver Bey'in hemen arkasında bulunan Yakup Cemil ise tabancasını çekerek. Elbette düşmanı bir gün yurdumuzdan kovacağız. 43 Mustafa Kemal kendisine nasıl ve nerede bir görev verileceği-44 ni öğrenmek için ertesi sabah doğru Harbiye nezaretine gitti. Trablus Savaşı' nın ardından Balkan Savaşı devleti yönetenleri perişan etmişti. Yenilgilere neden olan Harbiye Nâzın da aynı eğilimdeydi. Başkent her an saldırıya uğrayabilirdi. "Köpekler!" diye inledi. Paşa yere yıkılırken. Ne kadar da yakışıklı bir adamdı bu Kemal Ağabey." diyormuş. Gelibolu Yarımadası'nda mevzilenmiş olan kolordunun Akdeniz Boğazı Kuvvetleri Harekât Şubesi müdürlüğüne atandı. Mustafa Kemal. İttihatçıların başında bulunan üç kişiden biri olan Talât Bey (Paşa). Bulgarlar Ruslardan korktukları için İstanbul'a girmekten çekmiyorlardı. İlk hedefleri Harbiye Nâzın'nı vurmaktı. Ama İttihatçılar ellerini kana bulamaktan vazgeçmediler. Ama öte yandan Çatalca savunma hattını aşamadıkları için de Gelibolu Yarıma-dası'na saldırıya hazırlanıyorlardı. çalışıyorum. Kolordunun hedefi Rumeli kıyılarında bir yere çıkartma yaparak Bulgarları Çatalca'da iki ateş arasında bırakmaktı. iyilermiş. 25 Kasım 1912 günü akşamı. Karargâh Maydos' taydı. Ama ben annemi çok merak ediyorum. "Annemden hiç haber var mı?" diye sordu. Biraz bekleyelim bakalım." Fikriye hiç gözlerini ayıramadan büyük bir hayranlıkla Kemal Ağabey'ini seyrediyordu. "Ben bunca yıllık yurdumdan ayrılıp İstanbul'a göç etmem. İki eski dost. Ragıp Bey. Devlet bu başarıyı değerlendirecek durumda değildi. bu planın ayrıntılarını görüşmek için Gelibolu'ya giderek Ali Fethi Bey'e işbirliği önerdi. Bingazi. Kumandan paşaları gördü. Der-ne'de gösterdiği kahramanlığı duymayan yoktu. orada yeniden bir araya geldiler. Dönemin sadrazamı Kâmil Paşa. Mustafa Kemal Vasfiye Hanım'a dönerek. Mustafa Kemal. Ama ne yazık ki. "Topunuzun hesabını görmeye geldik. Bütün Doğu Trakya düşman işgalindeydi. 1913 Ocak ayının son günlerinde Kabine. İttihatçılar bu koşullardan yararlanarak hükümeti ele geçirmek için planlar hazırlıyorlardı. Ve-dalaşıp ayrıldılar. Kimbilir nasıl üzülüyordur oralarda!" Mustafa Kemal.
Padişah. Belki de bu duygu bizi birbirimize yaklaştırdı. Yemeğin hiç bitmemesini ve Mustafa Kemal'in evden hiç gitmemesini istiyordu. karşılarında Mustafa Kemal'i görünce sevinçten göklere uçtular. göstermelik olarak Mahmut Şevket Paşa'yı Sadarete getirdi. Ama gerçekte iktidar. Evlenebilirlerdi. Bir gün mutlaka onu tanıyacaksın. Zaman zaman dizi dizine değince çok hoşlanıyordu.." diye söze başladı. şimdi de hâlâ çok hoş bir kadın."Buyurun beyler." "Amcanın dört çocuğu var. Fikriye can atıyordu Kemal Ağabey'ini dinlemeye. Sanki babam sağmış da ben annemi başka bir erkekle yakalamışım gibi geldi bana." dedi. O Gelibolu'da düşmanın nasıl kuşatılacağım belirleyen savunma planlarıyla uğraşıyordu. O da kızının Mustafa Kemal'e olan düşkünlüğünü biliyor ve onların daha sık birlikte olmaları için ortam hazırlıyordu. Makbule'nin ona büyük düşkünlüğü vardı. İkimiz de aynı kadını seviyorduk. Ona olan düşkünlüğünü bakışlarıyla." Nâzım Paşa'nın bir saat sonra öldüğü öğrenildi. zarif. Fikriye. O da bana çok düşkündür. Büyük oğlu Süreyya benim yaşlarımdaydı. Dinine ve inançlarına çok bağlıdır. Her sabah evden çıkarken ve akşam dönerken mutlaka elini öperim. kendisini hiç görmedim." "Ya amcamın çocukları? Ben onları da hiç tanımadım. Artık gün İttihatçılarındı. gerginliğe neden olan bazı olayları Mahmut Şevket Paşa'yla görüşmek üzere Mustafa Kemal'in İstanbul'a gitmesini istedi. Onun anneme ne kadar düşkün olduğunu biliyorum. Sadaret mührünü de size teslim ediyorum. Harbiye'den arkadaşı 45 46 olan ve Balkan Savaşı'nda şehit düşen Yüzbaşı Ömer Lütfı Bey'in İtalyan kökenli eşi Madam Corinne'i zaman zaman ziyaret etti ve kendisine dert ortağı oldu. Gidip ona kahve pişirmek geldi içinden. Doğru Harbiye Nezaretine giderek Mahmut Şevket Paşa'ya durumu anlattı. yeşil gözlü. davranışlarıyla anlatmaya çalışıyordu. Benim için önemli olan. O da bundan yararlanarak bazı dostlarını aradı. "Kahveyi nasıl içersiniz?" diye sordu. "Ragıp Bey'i ilk gördüğümde 12 yaşındaydım. Alda-tılıyormuşum gibi bir duyguya kapıldım. "Bana amcam Ragıp Bey'i anlatsanıza. uzun sarı saçlı. Ama Süreyya Arnavutluk' ta şehit oldu. Annemin babamdan sonra başka biriyle evlenmesi bana çok dokundu. "ben istifa ediyorum. biliyorsun. annemi mutlu etmesiydi. kişisel hırslarıyla devleti felâkete sürükleyen biri olarak görüyordu.. Onu. Çevremizde ona 'Zübeyde molla' derler." "Annemi ben çok severim. çok seveceğine inanıyorum. Gençliğinde bütün erkeklerin onu çok beğendiklerini duydum. El sıkışırlarken bile bir türlü elini bırakmadan avcunun içinde tutuyordu. Mustafa Kemal. uzun boylu. Artık çocuk değildi. "O da beni sever mi acaba?" "Senin gibi güzel ve tatlı bir kız hiç sevilmez mi?" Yemekte Fikriye Kemal Ağabey'inin yanma oturdu. 16 yaşının heyecanını yaşıyordu. Uzun bir süre sonra buna alıştım ve onu çok sevdim. . Bir gün hiç habersiz konağa gitti. Talât Bey ve Cemal Bey. Beyaz tenli. Vasfiye Hanım Mustafa Kemal'i yemeğe alıkoydu. Vasfıye Hanım ile Fikriye. İttihatçıların başı olan üç kişinin elindeydi: Enver Bey. Ordunun üst düzeyinde de çeşitli tartışmalar oluyor ve anlaşmazlıklar çıkıyordu. Dördünü de tanıdım. Bolayır'daki kolordu kumandanı. O da 1913 Nisanı'nın son günlerinde Bolayır' dan İstanbul'a geldi. Enver Bey'e hiç güveni yoktu. "Bana annenizi de anlatsanıza. Çok güzel kadındı. Mustafa Kemal büyük huzursuzluk içindeydi. o sırada Akbıyık'taki konakta oturan yakınlarını görmeyi de bir borç biliyordu. Birtakım kararların alınması için Mustafa Kemal'in bir süre İstanbul'da kalması gerekiyordu. Mustafa Kemal bu olayların dışında kalmıştı.
Ben orada Osmanlı ordusunu temsil ediyorum. Ben hemen kalkmak zorundayım. 'Acaba benden biraz hoşlandı mı?' diye düşündü."Şekerli olsun Fikriye.' diye karar verdi. Dedikodusu buraya kadar geldi. "Senin. biliyor musun? Ben duygusal bir insanım. ama ne oluyor. Sevilmekten ve beğenilmekten de çok hoşlanırım. hiç dedikodu çıksın ister miyim? Neye varır bu tür ilişkilerin sonu? Her şeyi tadında bırakmak gerekir. Mustafa Kemal gibi bir askerin sade kahve içmesini beklerdi. Sofya'da Allah'ın günü bir yemek ya da bir resepsiyon düzenleniyor. Hele tango ve vals çaldı mı. ben deli miyim?" "Tahmin ediyordum bütün bunların dedikodu olduğunu. çocukları oldu.' Sonra bir an durakladı Mustafa Kemal onunla ciddi bir ilişki kurmak isteseydi. sevgi dolu mektuplar yazarım. Neymiş. "Sakız reçeli alır mısınız Kemal Ağabey?" diye sordu. beni de çağırıyorlar. olmaz. ben dans etmeye bayılırım. adam.. 'Benden hoşlanmasa hiç gözlerimin içine bu kadar keskin bakar mıydı? Benimle hiç bu kadar ilgilenir miydi? Ben sevilmeyecek bir kız mıyım? Hem de artık evlenebilecek yaştayım. biçimsel bir öpüşmeydi. Hiç yapar mıyım böyle şey? Bütün siyasal yaşamım mahvolur. Nikolina'dan söz ediyorsun. Ne kadar mutlu olmuştu. Aslında hiç hoşlandığım kız yok mu? Hiç olmaz olur mu? Meselâ. Belki de cinsel yakınlaşma dışında hiç duygusal bir istek yoktur içinde. değil mi?" "Onu da mı duydun? Pes vallahi. Fikriye'nin yine içi içine sığmıyordu. bu kadar az mı oturacaktınız?" Mustafa Kemal ev halkını öpüp gitti. 'Mutlaka hoşlanmıştır. kadınlarla konuşurken hep duygusal sözler ederim. kimi bulursam dansa kaldırırım. Ha desem gelecekler. Kaç arkadaşım benim yaşımda evlendi. duymayan kalmamış. neler neler uyduruyorlar. İstekli bir erkek. üst üste birkaç dans etmemize dayanıyor. Yani bu. anlatmışımdır. bunlar hep dedikodu." Oysa o. Bütün bu söylentiler. Biraz da gönül savaşlarındaki zaferlerinden söz etsene" "Fikret'çiğim... Belki de 47 48 Doktor Fikret konuyu değiştirmek istedi. "Hayır yavrum. el âlemin işi yok. salonda en güzel kim varsa onun önünde eğilirim. "Mesela General Kovaçev'in kızı. Düşünsene. Benim bu yanımı bilenler davranışlarımı hiç kötüye ." 57 "Peki ya Başbakan Radoslavof un kızı?" "Anladım. Hepsi de benim kendilerine âşık olduğumu sanır. daha tatlı bir şeyler söyleyemez miydi? Ayrılırken yanaklarını daha duygulu öpmez miydi? Oysa annesini ve kardeşini nasıl öp-tüyse onu da öyle öpmüştü. ben kızı babasından isteyecek olmuşum. ayıp olmasın diye gidiyorum. Sofya küçük yer. Bilirsin. almam. şimdi sırası değil. Şimdiye kadar bana hayır diyen kadın olmadı. Ama öyle olur olmaz kimseleri değil.. Peki orada. Sofya'da bütün güzel kızların ve kadınların kalplerini çaldığın söyleniyor. ama hiç der miyim." "A. 'Hayır. Bekâr olduğum için bütün kadınların gözü bende. beğendiği kadını hiç böyle mi öperdi? 'O belki de sürekli bir ilişkiden korkuyordur. duygusal yaşamında yer alan kimseler yok mu?" "Yok. coşturacak. umut verici davranışlarım olur. Yaradılışım böyle. Karşımdakileri tahrik edecek. Acaba Mustafa Kemal onun kendisine olan duygularını biraz olsun anlamış mıydı? Neler yapmamıştı onun dikkatini çekebilmek için? Ne kadar tatlı bakmıştı ona. Tabii o da muazzam 58 bir söylenti. Ben de hep öyle yapıyorum. Kahveden sonra Fikriye.' demiş. Harbiye Nâzın General Kovaçev'in kızı Mara Dimitrina ile aramda çok şeyler olduğu uydurulmuş. kızlarla.
Mustafa Kemal. babası orada kumandandı. Ona da boş veririm. Ali Fethi Bey bile kendisinin 5-6 gün nerelere kaybolduğunu bilemedi. senin hiç ciddi ciddi hoşlandığın kimse olmadı mı?" "Hayır olmadı." "Yok. Mustafa Kemal. "Bir Fransız şairi hayatı Şöyle anlatıyor." dedi. Fikret'ti. Büyüdükçe güzelleşti. kendine özgü konuşmasıyla.. Hiç doyamıyorum tadına. Zaman zaman romantik düşüncelere dalıyordu. önce Kozan'dan. elbette sevmiş olabilirim. hemen biletini aldım. Ya Mustafa Kemal'in kaçtığı anlaşılırsa? Üçüncü günün akşamı Fikret Bey Mustafa Kemal'e.yormazlar. Şimdi 16 yaşında." Mustafa Kemal kırıldı mı Doktor Fikret'e? Hayır. Bana çok düşkün olduğunu biliyorum." "Başka?" "Başka. Senin iyiliğin için. "Bak Kemal'ciğim..Biraz kin Biraz umut . sonra Ertuğ-rul'dan. ben döneceğim zamanı bilirım. öyle mi Doktor? Demek beni yolcu ediyorsun?" "Vallahi içimde bir kötülük yok. O kızdan çok hoşlandım." diye başlayan bir mektubunda. bugün bir vapur varmış. dostlukları hep sürdü.Sonra iyi akşamlar) . Hele bir öğrenelim bakalım.Biraz aşk ." diyerek şu şiiri gönderiyordu: 6o La vie est breve Un peu de reve Un peu d'amour Etpuis bonjour La vie est vaine Un peu de haine Un peu d'espoir Etpuis bonsoir (Hayat kısadır . "Güzel gözlü. Mustafa Kemal'in Fikriye'den söz ederken de bu kelimeyi kullanmasını hiç yadırgamadı. "ben ne yapacağımı bilirim. Ama beni yakından tanımayanlar her türlü yorumu yaparlar. Hayat boştur . Ama sevgilerime sınır koymasını bildim. ama ben hiç evlenecek durumda bir adam mıyım? Yarın ne olacağım belli mi? Yazık olur çocuğa. Üvey babamın yeğeni. 1925'e kadar da Gazi Paşa'nın rakı sofrasından hiç eksik olmayanlardan biriydi. diyemeyeceğim. evet." "Ya. Doktor Fikret." Mustafa Kemal'in gözünde herkes çocuktu. Yoksa hiç seni bırakmak ister miyim?" "Peki. Ama Doktor Fikret biraz huzursuz olmaya başlamıştı. o aşk defteri feci bir biçimde kapandı. ben de insanım. Çok tatlı bir kız. 'Çucuk. "Çok rica ederim doktor. başın derde girer diye korktum. Birinci Büyük Millet Meclisi kurulurken Ankara'ya ilk koşanlardan biri de Dr.Biraz hayal .." "Peki Kemal Bey. şimdilerde şu küçük Fikriye aklıma geliyor." Her gün. "O ne biçim soru? Sıkıldın mı benden? Gitmemi mi istiyorsunf "Hiç olur mu Kemal'ciğim? Her gün ne tatlı sohbetler ediyoruz.' diye seslenirdi. acele etmek istemiyorsun. sonra da Bilecik'ten milletvekili seçildi. 1914 Haziranı'nda İzmir'den yine gizli olarak Sofya'ya döndükten sonra da bu kaçış olayından kimselere söz etmedi. Bitecek diye korkuyorum. burma bıyıklı Salih'im." "Öyle vallahi!. Ama evlenecek yaşta değildim ki. doktor. öyle olsun.Sonra iyi günler. Birkaç gün sonra Fikret Bey konuğuna yine aynı soruyu yöneltecek oldu. sen merak etme. Selanik' te ders verdiğim bir kız vardı.. "Evet. böyle tatlı ve içten konuşmalarla geçiyordu. 59_ "Ne zaman dönmeyi düşünüyorsun?" diye sordu." Bunun üzerine Doktor Fikret'in ertesi sabah ilk işi limandaki acenteden konuğuna bir bilet alıp gelmek oldu. İşte böyle bir günde. Yoksa sevmediğinden değil. O zaten yakın arkadaşlarına bile. anlıyorum. Sonra o kız da korkunç bir kaza geçirdi. Çok hoşlanıyorum Fikriye'den. en yakın dostu Salih Bozok'a. ne zaman vapur varmış.
Cezayir'i ve Tunus'u da ele geçirmişti. Osmanlılar da onlardan geri kalacak değiller ya. Osmanlı Devleti saldırıya uğrarsa Almanya'nın silâhla savunmasını ve savaşta da Osmanlı kuvvetlerinin Almanlar tarafından yönetilmesini öngörüyordu. Dahası Kafkasya'yı ele geçirmeyi. İngiliz ve Fransız filolarından kaçarak Çanakkale önlerine gelmişti. Ondan üç gün sonra da Almanya Rusya' ya savaş açtı. Almanların. Türk halkının kendi haklarını savunmasında görüyordu. Başkumandan vekilliğine atandı. Enver Paşa bunların Marmara'ya alınmalarına izin verdi. Ama Enver. Ruslar da bunu fırsat bildiler. Zırhlılar bir süre sonra İstanbul Boğazı'ndan geçerek Kara61 deniz kıyılarındaki Rus tesislerini bombaladılar. Talât paşalar ve Meclisi Mebusan başkanı Halil Bey Almancı bir politika izliyorlardı. Osmanlı Hükümeti genel seferberlik ilân etti. kapitalizmin bunalımıydı. Almanya bu savaşta. O günlerde Goben ve Breslau adlarında iki Alman zırhlısı. ötekine de Midilli. Bu anlaşma. Osmanlı Devleti'ni de Rusya' ya karşı kullanmayı amaçlıyordu. Mustafa Kemal o zamanlar başrollerde değildi. Bir koyup beş alacaktı. İki gün sonra da Enver Paşa. siyasal hava gittikçe gerginleşiyordu. Osmanlı yöneticileri 2 Ağustos'ta da Sadrazam Sait Halim Pa-şa'nın Yeniköy'deki yalısında Alman temsilcileriyle bir araya gelerek 'Savunma için İşbirliği Anlaşması'nı imzaladılar. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Sırbistan'a savaş ilân etti. Bunun hemen ardından Almanya. . milliyetçiliğin de buna araç edilmesiydi. 1 Kasım'da Kafkas sınırlarında saldırıya geçtiler. ingiltere ve Fransa Osmanlı Devleti'ne savaş ilan ettiler. Konu tamamen ekonomikti. Çünkü Fransa daha önceki dönemlerde Mısır'a saldırmış. gerektiği zaman Osmanlı Devleti'nin Almanya'nın yanında savaşa girmesini. Avusturya Veliahtı Ferdinand ve eşinin 28 Haziran 1914'te öldürülmesi. Gerçekte Birinci Dünya Savaşı'nın temelindeki en büyük neden. Bu olaydan bir ay sonra. Bu. beş gün sonra da onlar hem Rusya'ya. Aradan dört gün geçti geçmedi. Talat ve Cemal paşalardan oluşan yöneticiler de Almanya'yla anlaşarak Rusya'ya karşı kendilerini güven altında tutacaklarını umut ediyorlardı. geçen yüzyılın ikinci yarısında Kıbrıs ve Mısır'a yerleşmiş ve Osmanlı Devleti'nin koruyucusu olmaktan çıkmıştı. gelişmekte olan kapitalizmin hammadde ve pazar arayışı yüzünden ülkelerin birbirlerine düşmeleriydi. Osmanlı Devleti'nin başında olan İttihatçılar. bir oldu bittiye getirildi. artık savaşa katılmak için çanak tutmaktı. İngiltere ve Fransa'yla çok yakın dostluk yollarını arıyordu. devletin kurtuluşunu kapitalizmle sıkı bir işbirliğinde görüyor. İttihatçıların ünlü büyüklerinden Maliye Nâzın Cavit Bey. Ama yöneticiler bunun bilincinde değildi. Almanya'nın Rusya'ya savaş açmasından hemen sonra. o ne Almancıydı ne de İngiliz ve Fransız yanlısı. Osmanlı Halifesi bütün Müslümanları Cihat'a çağıracak. Vatanın kurtuluşunu. Osmanlı toprakları kapitalizm için sadece hammadde kaynağı ve pazar durumundaydı. hem de ingiltere ve Fransa'ya savaş ilan ettiklerini açıkladılar. Birine Yavuz adı verildi. yani Enver. Artık Osmanlı Devleti sıcak savaşın içindeydi. Zırhlılara Türk bayrağı çekildi. Ondan iki gün sonra da. Osmanlı ülkesinde kapitalizmin gelişmesi elbette söz konusu olamazdı. bardağı taşıran son damla oldu. Böylece ülkede otoriter bir yönetim kurulmuş oluyordu. Sait Halim. o devletler Almanya'ya savaş açtılar. Bütün bunlar.Mustafa Kemal Sofya'da bunları düşünürken. İngiltere de. Öte yandan da Batı Trakya'yı. sıkıyönetim kararı aldı ve Meclisi Mebusan'ı dağıttı. oradan da Orta Asya ülkeleri üzerine yürüyerek güya Pantürkizm serüvenini gerçekleştirmeyi hayal ediyorlardı. düşman durumunda bulunan Fransa ve İngiltere'ye hiç sempatisi yoktu. 3 Ağustos'ta İngiltere ve Fransa'ya savaş açtı. Hindistan'ın ve Afrika'nın Müslüman halkları da güya İngilizler ve Fransızlara karşı ayaklanacaklardı. Mısır'ı ve Kıbrıs'ı yeniden alacaklardı. Enver Paşa muradına ermişti.
gelişinizi bekliyordum her gün. Tam Sofya'dan ayrılacağı gün." "Aferin sana. onun da hiç bilgisi yoktu. Enver Paşa kendisine cephelerde her zaman bir yer bulunabileceğini. savaşta Almanların zafere ulaşabileceklerine hiç ihtimal vermiyordu. Hemen o gün Enver Paşa'ya yeni bir yazı gönderdi. Biz hedefimizi belirlemeden genel seferberlik ilân ettik. Padişah da Halife sıfatıyla bu fetvayı bir 'Hattı Hümayun' biçiminde ilân etti. O zaman ne olacak? Fransızlar karşı saldırıya geçip Almanları geri püskürtecekler. ingiltere yanlısı Cavit Bey savaşa karşıydı. Enver Paşa'dan ses çıkmayınca Mustafa Kemal kesin kararını verdi." dedi. o da böylece durumu öğrenmiş oldu. içime doğmuştu sanki. Sen şimdi kardeşinden haber ver. işte Osmanlıların savaşa katılmaları böylece tezgâhlanmış oluyordu. Ne kadar mutluyum size kavuştuğuma." dedi." . Mustafa Kemal'in artık Sofya'da yapacağı bir iş kalmamıştı. Mustafa Kemal deliye döndü. Neredeydi bu 19. çok güzel günlerimiz olacak. Bunda kısaca şöyle diyordu: "Benim için hiçbir şey vatanımın savunmasından daha önemli ve daha kutsal olamaz. Almanlar işin içinden çıkamayacaklar. Yazı geldi." "Ama sen beni çok şımartıyorsun küçük kız. savaş kararını kim vermişti? Sadrazam Sait Halim Paşa'nın bu karardan hiç haberi yoktu. ama Sofya'daki görevinin daha önemli olduğunu yazıyordu. cepheye gitmek istediğini bildirdi. Sana bir şey söyleyeyeyim mi." Osmanlı Devleti Müttefiklere savaş ilân ettikten sonra. Fırka'nın başına atanmıştı. Cepheye gitmek istiyordun ya. savaşın içinde olmak istiyordu. Ertesi gün. Nerede olursa olsun. Ama Rusların da Karpatlara dayandıklarını unutmamak gerek. Sonunda gelebildiniz.iyi ama. bunu açık açık bana bildi-nn. Eğer benim yeteneklerimin olmadığı kanısındaysanız. Bunun sonu yenilgidir. O günlerde Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: "Almanlar şimşek hızıyla Fransız kalelerini çiğneyerek Paris üzerine yürüyorlar. Bu yüzden de Devlet'in savaşa katılmasını büyük bir macera sayıyordu. 19. Ya Padişah? Ona hiç danışan olmadı. Ruslar da saldırıyı artıracaklar. "Benim bundan haberim yoktu. Fırka? Mustafa Kemal bunu hiç bilmiyordu. Aralık 1914'te doğrudan Enver Paşa'ya yazarak. istanbul'a dönecek ve hiçbir kumandanlık görevi beklemeden cepheye giderek sıradan bir asker gibi savaşa katılacaktı. Maliye nazırlığından istifa etti. Talât Paşa da. hiç inanmayacaksın ama ben de seni çok özledim. Almanlar savaşta ortaklan olan Avusturyalılara yardım etmek için Fransa'daki askerlerinin bir bölümünü Avusturya'ya taşıyacaklar. Mustafa Kemal sabırsızlıkla istanbul'dan gelecek yanıtı bekliyordu. ama birkaç gün sonra savaş kararıyla ilgili bir mazbata sunuldu. Kapıyı Fikriye açtı." "Ben artık küçük kız değilim. 18'ime bastım. Bavullarını hazırladı. çocuk da değilim. ileride bir gün konuşacağız bunları. Artık ölsem de gam yemem!" "Sen neler söylüyorsun Fikriye? Daha dur bakalım. Fethi Bey kendisine istanbul'dan bir telgraf geldiğini bildirdi. 63 V Çanakkale Mustafa Kemal on dört aylık bir ayrılıktan sonra 25 Ocak 1915'te İstanbul'a dönüyordu. 20 Ocak 1915'te. Ali Memduh Bey'in Akbıyık'taki evine gitti. "Mustafa Ağabey. bu fırka da herhalde cephede bir yerlerdedir. Bir de şu var. Birbirlerine çılgıncasına sarıldılar. Bu çok tehlikelidir. Fethi Bey'e sordu. Gittikçe daha çok güzelleşiyorsun. "Sen bir git bakalım istanbul'a." "Sizinle birlikte olmadıkça hiç değeri yok. Şeyhülislam Efendi 'Cihadı Ekber (büyük cihat)' fetvası yayınladı. orada öğrenirsin. Durum çok kötüdür. Avusturya Rus saldırısına uğrayabilir. Mustafa Kemal. Ona göre Almanların bu savaşı kazanmaları mantık dışıydı.
Yarın savaşı kazandıktan sonra aramızda hesaplaşacağız. Dördüncü Ordu'nun Kanal Seferi tam bir yenilgiyle sona erdi." "Savaşta iyi yer. Biz iyi savaşırsak gittiğimiz yer iyi olur. o kadar değil. savaşları önleyecek bir şeyler yapsanız daha daha iyi olmaz mı?" "Olur. Mustafa Kemal. üstüne üstüne gideceğim. Göreceksiniz. Fikriye ise annesine sarılarak ağlamaya başladı. Ben asker adamım.650 askerdi. Ardahan'ı ve Batum'u geri almayı."Enver Ağabey cephede. İngiliz kaynaklarına göre ise Osmanlıların kaybı 3. Biz kendimizi bir oldu bittinin içinde buluyoruz. "Biraz çarpıştık. Askerlerin kaderi bu. GVF5 381 yaralı olduğunu ve 727 askerin de kaybolduğunu açıklıyordu." diye söze başladıktan sonra şöyle dedi: "Biraz yorgun görünüyorsunuz. savaşı ben çıkartmadım. inan bana.. Erkâni Harbiye'ye gidip durumumu öğreneceğim. Kars'ı. 25 Ocak 1915'te Harbiye nezaretine Enver Paşa ile görüşmeye gitti. Ben Sofya'da doğru dürüst oturuyordum. Tüm kayıplar 78 bin kişiydi. "Anneciğim. Yazık değil mi kadınlara. Zayıflamış ve yüzü solmuştu. Vatan tehlikeler içinde olduğu zaman cephede olmalıyım. Savaşları başkaları çıkartıyor. Enver Paşa Sarıkamış yenilgisinin yarattığı moral bozukluğundan kurtulamamıştı. 78 bin askerin kışta kıyamette Kafkaslarda perişan olmasının çöküntüsü içindeydi. Siz de emirlere boyun eğip ölüme gideceksiniz. 66 Kafkas Cephesi'nin komutanlığını ise doğrudan Enver Paşa üstlenmişti. çok üzgünüm. dayattım. 150 bin kişilik bir güçle 14 Aralık 1914'te saldırıya geçti. ziyafetler." "Cephede olacağınıza. Sarıkamış'ı almak için Allahuekber Dağları'na yüklenen 40 bin askerden ancak 3 bini kurtulabildi. Osmanlı ordusunda 190 ölü. Biz ne olacağız. balolar. elbette daha iyi olur. çocuklara?" Enver Paşa Osmanlı Devleti'ni savaşa sürüklerken Rusya'yı Kafkaslardan ve Balkanlardan kuşatarak çökertmeyi. Cemal Paşa." demekle yetiniyordu. koca bir devleti de arkasından sürükledi. bir yerlerden bir yerlere sürüklenecekler. kötü yer olmaz. Kafkasya'ya uzanmayı. zorla geldim. Onu da çok merak ediyoruz." "Öyle söyleme Fikriye. Beni cepheye yollamak istemediler. Ama yapılacak bir şey yok. Şimdi. "ben hemen kalkmak zorundayım. Salonda odun sobası yanıyordu. Anneleri Vasfiye Hanım da kahve getirdi." dedi. nedir bu bizim kaderimiz? Ağabeyimi cepheye gönderdik. Az sonra Fikriye'nin küçüğü Jülide de geldi. bunlara da sıra gelecek." "iyi savaşacağınıza tam bir güvenim var. "Kusura bakma Fikriye'ciğim." "Benim de kendime. diye savaştan kaçmam mı gerekir? Hayır kaçmayacağım. "Geçmiş olsun." "Ne oldu?" .. Savaşı ben mi başlattım? Asla! Buna Enver karar verdi." "Yok. Ama buna biz karar vermiyoruz." Mustafa Kemal yine bütün aileyle kucaklaşarak evden ayrıldı. Ama benim istediğim bu değil ki. Mustafa Kemal kahvesini bitirir bitirmez. Davetler. Süveyş' ten Mısır'a yüklenerek ingiltere'yi vurmayı." Soğuk bir kış günüydü. Bu amaçla en yakın arkadaşı Bahriye Nâzın Cemal Paşa'yı Süveyş üzerine gönderdi. Seni iyi bulduğuma da çok sevindim. Bakalım beni nereye atamışlar?" "inşallah iyi bir yerdir. Mustafa Kemal kendisinden bunun hesabını soracak değildi. Şimdi de sıra Kemal Ağabey'de. Önce sizi görmeye geldim. Şimdi artık görevimin başına gitmeliyim. söylesene. Kıbrıs'ı ve Selânik'i yeniden ele geçirmeyi umuyordu. Enver Paşa bu yenilginin ardından İstanbul'a döndüğünde kendisine savaşın nasıl geçtiğini soranlara.
"Çarpıştık, o kadar." "Şimdiki vaziyet nedir?" "Çok iyidir." Bu son söz üzerine Mustafa Kemal 78 bin askerin yok olduğu Sarıkamış faciasının üzerinde durmak istemeyerek konuşmasını şöyle sürdürdü: "Cepheye atanmak için yolladığım yazıya cevap verecek zamanınız olmadığını sanıyorum. Ama yine isteğimi olumlu karşılamış olacaksınız ki, beni buraya çağırttınız ve 19. Fırka kumandanlığına atadınız. Çok teşekkür ederim. Yalnız anlamadığım bir şey var, bu fırka nerede? Nasıl ve ne zaman kurulacak, kimse bilmiyor." "Anlatayım, bu fırkayı siz kuracaksınız. Fırkanın merkezi Tekirdağ olacak. Orada hazırlıklar başladı bile. Bu konuyu Genelkurmayla görüşün, onlar size gereken bilgiyi vereceklerdir." Mustafa Kemal Enver Paşa'yla konuşmasını burada keserek doğru Genelkurmay Dairesi'ne gitti ve kendisini, "Ben 19. Fırka Kumandanı Mustafa Kemal," diye tanıttı. Onlar da şaşkın şaşkın onun yüzüne baktılar. Daha kimsenin böyle bir fırkadan haberi yoktu. Mustafa Kemal, âdeta sahtekâr durumuna düşmüştü. Sonunda bu fırkanın Tekirdağ'da kuruluş durumunda olduğunu öğrenen Mustafa Kemal, derhal cepheye gitmeye karar verdi. Akbıyık'taki eve giderek Vasfiye Hanım, Fikriye ve Jülide'yle vedalaştı. Ertesi gün de görevinin başına ulaşmak için Tekirdağ yoluna çıktı. Tekirdağ'da fırkanın kuruluşunu tamamladıktan sonra, karargâhını, Çanakkale kentinin karşısındaki Eceabat kasabasının hemen kuzeyinde bulunan Maydos'a taşıdı. Burada, Anburnu, Anafartalar ve Ece limanını da içine alan bölgenin kumandanlığına getirildi. Bölgede her an bir İngiliz-Fransız saldırısı bekleniyordu. Çok gergin günler geçiriliyordu. Düşman acaba nereden ve nasıl saldıracaktı! Mustafa Kemal'e göre düşmanın, Gelibolu Yarımadası'nın burnunda, yani Çanakkale Boğazı'nın batı ucunda Seddülbahir ve Kabatepe bölgesine bir çıkartma yapması beklenebilirdi. Mustafa Kemal bu amaçla askerlerini buralarda mevzilendirerek savunma hazırlıklarına girişti. Gerçekten düşman, ilk çıkartma denemesini, 1915 Martı'nın ilk günlerinde beklenen kıyılarda yaptı. Bu, belki de bir keşif çıkartmasıydı. Ama Mustafa Kemal'in aldığı savunma önlemleri o kadar başarılıydı ki bu ilk çıkartma denemesi derhal püskürtüldü. ingiliz ve Fransız donanmaları neden Çanakkale'ye saldırıyorlardı? Çünkü Osmanlı ordusu Kafkaslar'da ve Süveyş'te yenik düşmüştü. Demek ki Osmanlılar korkulacak güçte değillerdi. O halde İngilizlerle Fransızlar Çanakkale'de de Türklerin savunma güçlerini yok ederek kolayca İstanbul'u ele geçirebilecek durumdaydılar. İstanbul'un düşmesi, Osmanlı Devleti'nin yıkılması ve savaş dışı bırakılması demek olacaktı. Hindistan ve Süveyş'e yönelik Osmanlı baskısı ortadan kalkacak ve Rusya ile daha sıkı bir 67 işbirliğinin yolu açılacaktı. îşte bu yüzden ingiliz ve Fransız zırhlıları, ocak ayından beri Çanakkale kıyılarını sürekli top ateşine tutuyordu. Fransızların Suffren, Bouvet, Gaulois, İngilizlerin Inflexible, Vengeance, Cornwallis ve Albion zırhlıları durmadan kıyıları dövüyorlardı. Bütün bu bombardımanlardan sonra 18 Mart'ta, düşman donanması bütün ağırlığıyla Çanakkale Boğazı'na yüklendi. Ama kıyılardaki Türk tabyalarının korkunç bir direnişiyle karşılaştı. Düşman donanması Boğaz sularında perişan edilerek geri püskürtüldü. Bu olay, Türk ordusunun tarihinde şanlı bir sayfa olarak yer aldı. Çanakkale Savaşı'nın işte o en kızgın ve ateşli günlerinde, Mustafa Kemal annesinden bir mektup aldı. Zübeyde Hanım, kızı Makbule ile birlikte Selanik'ten ayrılmış İstanbul'a gidebilmek umuduyla Dedeağaç'a gelmişti. Çanakkale'ye bombaların yağdığı, ateşlerin gökyüzüne yükseldiği, bütün Çanakkale Boğazı kıyılarının alev alev yandığı günlerde, Zübeyde Hanım nasıl Dedea-ğaç'tan Keşan'a, oradan da Tekirdağ'a
geçebilecekti? Deliye döndü Mustafa Kemal. Sırası mıydı şimdi Selanik'ten ayrılıp da İstanbul'a gitmenin? Ama Zübeyde Hanım oğlundan uzun süre haber alamayınca, meraktan çıldırmış ve yollara düşmüştü. Dedeağaç'-tan yazdığı mektup da İstanbul yoluyla kimbilir kaç günde cepheye ulaşmıştı. Ne yapabilirdi Mustafa Kemal? Cepheden ayrılıp da Dedeağaç'a mı gidecekti? Düşündükçe üzüntüden kahroluyordu. Sonunda Beşinci Ordu kumandanlığı aracılığıyla Sofya elçiliğine şu telgrafı çekti: "İstanbul'a seyahat etmekte olan annemin aranması için Dedeağaç'taki Konsolosunuza emir vermenizi rica ederim. Dedeağaç'tan mektubunu aldığımdan, orada olduğunu zannediyorum." (5 Nisan 1915) Mustafa Kemal. Bu telgrafa uzun bir süre yanıt gelmedi. Mustafa Kemal'in aklı annesindeydi. Bir yandan düşmanı Boğaz'dan geçirmemek için her gün kan ve barut kokuları arasında verilen savaşlar, öte yandan annesinin yollarda perişanlığı. Haftalar sonra kendisine annesinden bir mektup ulaştı. Zübeyde Hanım bin bir macera sonunda istanbul'a varmış, Makbule ve üvey kızı Rukiye ile birlikte Vasfıye Hanım'ın Akbıyık'taki konağına yerleşmişti. Mustafa Kemal'in, o dönemde ne annesiyle uğraşacak zamanı vardı ne de uzaklarda bıraktığı dostlarıyla. O kendini yalnız savaş sorunlarına vermişti. Mart ayında yaşadıkları bozgundan sonra düşman Boğaz sularını bırakıp kıyılardan çıkartma denemelerine girişti, işte o zaman da karşısında Mustafa Kemal'i buldu. Onun düşündüğü gibi düşman, 12 Nisan'da en büyük çıkartmayı Gelibolu Yarımadası'nın kuzeybatısında Gökçeada karşılarındaki kıyıya yapıp Arıburnu sırtlarına çıktı ve orada mevzilendi. Mustafa Kemal'in amacı, düşmanı bu kıyılardan denize dökmekti. Mustafa Kemal işte o günlerde, savaşı Conkbayır'ı sırtlarında, sonradan Kemalyeri denen yerden yönetiyordu. O bölgedeki bütün yerlerin adları tarihe geçti: Kocadere, Arıburnu, Kocaçimen, Anafartalar, Karatepe, Bolayır, Kireçtepe, Tekketepe, Suvla, Biga-lıköy, Maltepe, Mersintepe... Mustafa Kemal, 15 Nisan günü, orada askerlere şunları söylüyordu: "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar gelecektir." 57. Alay, orada tümüyle şehit oldu. Tek asker kurtulmadı o alaydan. Mustafa Kemal durumun ne kadar tehlikeli olduğunun bilincindeydi. Ama kendinden başka hiç kimsenin de böyle bir görevde başarılı olamayacağını biliyordu, işte o sıralarda Ordu Kumandanı Liman von Sanders Paşa kendisini cephede telefon başına çağırarak durumu nasıl gördüğünü sordu. O da bütün kuvvetlerin kendi kumandasına verilmesinden başka çare kalmadığını söyledi. Liman Paşa'nın yanıtı şu oldu: "Çok gelmez mi?" "Az gelir!" 69 İstediği bütün yetkiler bir süre sonra kendisine tanındı ve Çanakkale destanı böyle yazıldı. Mustafa Kemal, o günlerde, Arı-7° burnu Cephesi'ndeki tüm birliklerin subaylarına şunları söylüyordu: "Karşımızdaki düşmana son darbeyi vuracağız... Kahramanlıklarınızın mükâfatını toplayacaksınız... Bütün muharebelerde gerek subayların, gerekse erlerin gösterdikleri kahramanlık gerçekten şan ve namus örneği olacaktır. Subay ve erlerin, karşılarındaki düşmanı, tek kişi kalıncaya kadar denize dökebilecekle-rine tam inancım vardır... Göreviniz karşımızdaki düşmanı tümüyle yok etmekten ibarettir. Benimle beraber burada harp eden bütün askerler kesinlikle bilmelidir ki, bize verilen vatan ve namus görevini tam olarak yapmak için bir adım geri gitmek yoktur. Bu sırada uyku ve istirahat aramak, bütün milletimizin sonsuza dek istirahatten yoksun kalmasına neden olabilir. Düşmanı tamamen denize dökmedikçe, yorgunluk işareti göstermeyeceğinizden şüphe etmiyorum...
"... Karşımdaki düşmanı Arıburnu'ndan atmak için canımı fedadan bir an tereddüt etmem. Komuta ettiğim birliği bile, son ere kadar ölüme gönderebileceğime güvenim var. "... Bölge kumandanları, son erimize kadar ölmek ya da karşımızdaki düşmanı bir fert kalıncaya kadar denize dökmek amacıyla saldırıya hazırlanacaktır. "... Siperler savunma için değil, saldırıyı sağlamak içindir. Mustafa Kemal Çanakkale savaşlarının yönetiminde eşsiz bir kahramanlık ve başarı örneği verdi. Onun kumandası altında savaşan, yaralanan ve ölen subay ve erlerin her biri de onun kadar kahramanca ve özveriyle savaştılar. Bunlardan biri de Fedai Müfrezesi'ydi. Buna Mehmet Çavuş Müfrezesi de denir. 140 erden oluşan bu müfreze 7 Mayıs sabahı, Kanlısırt denilen bölgede İngiliz mevzilerine bir baskın yaparak düşman siperlerini ele geçirdi, düşmanı bozguna uğrattı. O saldırının olduğu tepeye, 'Cesarettepe' adı verildi. Mustafa Kemal'in savaşı yönettiği tepenin adı da 10 Mayıs 1915'te yayınlanan bir emirle, 'Kemalyeri' oldu. Mustafa Kemal artık, Çanakkale savaşlarının efsane adamıydı. Çevreden ve İstanbul'dan kendini görmeye ve kutlamaya sayısız insan geliyordu. Kimler yoktu bunların arasında? Başkomu-tan Vekili Enver Paşa, Şehzade Ömer Faruk Efendi, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Ekrem (Bolayır), Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Ahmet Ağaoğlu, Ali Canip (Yöntem), yazar Ömer Seyfettin, şair Mehmet Emin (Yurdakul), ibrahim Alaettin (Gövsa), Hakkı Süha (Gezgin), şair Enis Behiç (Koryürek), İbrahim Süreyya (Yiğit)... Mustafa Kemal, kendisini görmeye gelen herkesle ayrı ayrı konuşup dertleşiyor ve her zamanki zarafeti ve nezaketiyle onlara cephenin durumu üzerinde ayrıntılı bilgiler veriyordu. Bunların yanı sıra geceleri siperlerde ya da lamba ışığıyla aydınlanmış karargâh odalarında, İstanbul ya da Sofya'daki dostlarına mektup yazmaktan geri kalmıyordu. İşte o mektuplardan bazı örnekler: Maydos karargâhından İstanbul'da Madam Corinne'e yolladığı bir mektuptan bir bölüm: "İki aydır buradayım ve Çanakkale Boğazı'nı Müttefiklerin çıkarma girişimlerde bulunan donanma ve kuvvetlere karşı savunuyorum. Bu ana kadar hep başarılı oldum, her zaman da başarılı olacağım. Burada benim adımın duyulmamasına hayret etmemeli; çünkü ben, önemli bir muharebenin kahramanı olan Mehmet Çavuş'a şeref kazandırmayı tercih ettim. Tabii şüphe etmezsiniz ki, muharebeyi yöneten sizin dostunuzdur, savaş gecesi savaşanların saflarında Mehmet Çavuş'u bulan da odur." Yine Maydos'tan, Sofya'da tanıdığı Güstav Christianus'a yazılmış bir mektuptan bir bölüm: "İngilizler ağır biçimde yenildiler. Bütün düşmanlarımızı yere serdiğimiz gün nazikâne davetinize uyacağım." Madam Hilde Christianus'a yazılmış bir mektuptan: "Sizin bana verdiğiniz Almanca derslerini asla unutmadım. Sizi temin ederim ki top gürültüleri ve mermi yağmuru altındaki önemli savaş günlerinde bile hayatımın en güzel anıları bu güzel ve dostane saatlerdi. Düşmanlarımızı yere serdikten ve sevgili vatanımızı rahata kavuşturduktan sonra hemen sizi ziyarete koşacağım." Madam Corinne'e yazılmış bir karttan: "işte Arıburnu'nda İngilizlerle savaştayım. Düşmanın önemli kuvvetini ezdim, geri kalanlar da kıyıya sürüldü. Düşmanın tam yok olduğu haberini de yakında alacaksınız. Yine Madam Corinne'e yazılmış bir mektuptan: "Burada hayat o kadar sakin değil. Gece gündüz her gün çeşitli toplardan atılan şarapneller ve başka mermiler başlarımızın üstünde patlıyor. Kurşunlar vızıldıyor. Bomba gürültüleri de top seslerine karışıyor. Gerçekten bir cehennem hayatı yaşıyoruz. Çok şükür askerlerim çok cesur ve dayanıklı..." Sofya'da General Petroff un eşine yazılan bir mektuptan:
Hayır. Kasımın son günlerinde hava değişimi için izin istedi. yüreklilikle düşmana karşı direnmeleri onun başarısı değil miydi? Elbette istanbul halkı onun kahramanlığını değerlendirmesini bilecekti. Az şey miydi yaptıkları? Derne Cephesi'nde bir yıla yakın bir süre İtalyanlara bir adım attırmamış ve ordunun onurunu kurtarmıştı. Daha önce Arıburnu'nda karşımda bozguna uğrayan düşman kuvvetleri. herhalde daha çok sıkılacaktım. istanbul düşman işgali altında olurdu. Beş ayda dört büyük zafer kazanmıştı: Arıburnu Zaferi. hayır. Birinci Anafartalar Zaferi. Fransızları. Avustralyalıları. Hemen Enver Paşa'ya bir yazı göndererek Mustafa Kemal'in istifasını kabul etmeyeceğini. Mustafa Kemal'in izni kabul edildikten sonra yerine Fevzi Paşa (Çakmak) atandı. Artık bir saldırıya geçerek düşmanı denize dökmenin zamanı gelmişti ama Enver Paşa bu taarruz önerisini onaylamak istemiyordu. bu genç albayın bu kadar büyük başarılar elde ederek "Çanakkale kahramanı" olmasını biraz kıskanıyorlardı. Bu koşullar altında çalışmak Mustafa Kemal'e çok güç geliyordu. Conkbayın'nda düşmanın bir karış ilerlemesine engel olan onun kumandasındaki kahraman askerler değil miydi? O başta olmasaydı. Mustafa Kemal'den böyle bir tepki beklemiyordu. insanların bu kadar özveriyle. VI Akaretler'de Gelişen Bir Sevgi Mustafa Kemal İstanbul'a dönerken türlü duygular içindeydi. Oysa düşmanı denize dökmeden oradan ayrılmak niyetinde değildi. Mustafa Kemal bunun üzerine Mareşal'e bir tel çekerek şöyle dedi: "Ekselansları geçenlerde Kuzey. hiçbiri bir adım ilerleyeme-diler. yetkili ve cesur bir subay olarak tanıdığını ve takdir ettiğini' belirtti. Ertesi gün Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: "Ben düşmanın çekileceğini anladığım için bir taarruz yapılmasını önermiştim. Coşkulu bir karşılama töreni umuyordu." Liman von Sanders bu yazıyı alınca çok üzüldü. Eğer ben oradayken düşman şimdiki gibi çekilmiş olsaydı. Arıburnu'nda. Enver Paşa Mustafa Kemal'e verdiği yanıtta. Ordu Komutanı Mareşal Liman von Sanders ile Başkumandan Vekili Enver Paşa. çünkü kendisini 'çok müstesna. Ekselanslarının şahsıma karşı beslediği duygular böylece belirirken orduda aynı koşullar altında hizmet vermem benim için imkânsızdır. O Çanakkale'den ayrıldıktan on gün sonra da düşman kuvvetleri çekildi."Düşman kuvvetlerine istediğimiz biçimde karşı koyduk." Mustafa Kemal başarılarıyla övünmekte haklıydı.73 nişi aynı oldu. Yeni Zelandalı Anzakları iyice yıldırmıştı. bu zaferler zor kazanılırdı herhalde. Conkbayırı Zaferi ve ikinci Anafartalar Zaferi. 10 Aralık 1915'te de Mustafa Kemal arkasında destanlar bırakarak Çanakkale'den ayrıldı. Bir yıla yakın bir süre Anafartalar'da. . nitelikli. Bunlar geçiyordu kafasından. Arkasından da Anafartalar kolay kazanılacak bir başarı mıydı? Düşman askerlerinin Çanakkale Boğazı'nı ele geçirerek istanbul'u kuşatmalarını önleyen kendisi değil miydi? Çanakkale zaferi olmasa. Mustafa Kemal ingilizleri. Liman von Sanders'in de o günlerdeki davra. kazanılamazdı. Beni şu andan itibaren grup kumandanlığından istifa etmiş saymanızı rica ediyorum. Bundan dolayı canım çok sıkıldı. Enver Paşa 1915 Eylülü sonlarında Gelibolu'ya geldi ama Mustafa Kemal'in başında bulunduğu Anafartalar Grubu Karar-gâhı'na uğramadı. "General Hamilton'a ve Lord Kitchner'e (Savunma Bakanı) ardı ardına bu başarıları elde etmeme vesile oldukları için teşekkür borçluyum. aradan aylar geçtikten sonra bu defa da Anafartalar'da tam anlamıyla felç oldu. Güney ve Asya gruplarını ziyaret etmiş ama Anafartalar Grubu'nun varlığını tanımak istemeyerek bizi bu ziyaretinin onurundan yoksun bırakmıştır. "Son defaki Çanakkale ziyaretinde çeşitli mevzileri görmek istediği için kendisini ziyarete vakit bulamadığını" yazmakla yetindi. Fakat benim bu önerimi kabul _74 etmediler. Ama daha paşa bile olmamıştı. Çok da yorgun olduğum için izin alarak İstanbul'a geldim.
" diye haykırdı. Trablusgarp Savaşı. Zübeyde Hanım bütün bu sürede Selanik'te kalmıştı. Şükürler olsun. Bak ağabeyin burada. elleriyle onu sarıyordu. O akşam bir arabaya atlayarak doğru Akbıyık'a gitti.Yaklaşık on ay olmuştu istanbul'dan ayrılalı. arkasından Sofya'da ataşe militerlik. Paşa oğlum.. hiç bırakmak istemiyordu. "Durun Kemal Bey. 18 yaşında olgun bir kız olmuştu. nesi yok satıp kapağı İstanbul'a atıyordu.. Tatlı bir sonbahar akşamı Mustafa Kemal istanbul'a geldi. Zübeyde Hanım'm Ak-bıyık'taki konakta kaldığını biliyordu. Yunanlılar her şeyi yağma ederler. öyle bir şey oldu ama ayrıldık. Beni üzüntüden öldürmek mi istiyorsun! Canım. mutlu bir gece geçirdikten sonra Mustafa Kemal ertesi sabah erkenden Harbiye nezaretine gitti. Önemli değil. Gözlerime inanamıyorum. Bütün vücuduyla. Vallahi seni şehit oldu sandım. Sağ salim. Ben de Makbule'yi ve Rukiye'yi alıp yola çıktım. Zaten ben her şeyimizi Selanik'te bırakıp geldim. huzur içinde. Hele annesini görmeyeli. demek ki sana yeni bir koca bulmak benim görevim olacak. Kaldı ki Mustafa Kemal cepheden dönüyordu. Bir gün oraya geri döneceğimize inanıyorum. Ragıp Bey Rukiye'yi bırakmak istemiyordu.77__ ğını ve Ragıp Bey'in neden İstanbul'a gelmediğini sordu. Top sesleri duymadan." Zübeyde Hanım oğluna Harbiye'ye girdiğinden beri 'Paşa oğlum' diyordu. annenize haber vereyim. senden hiç haber alamadım." dedi.. 1911 Ekimi'nde Selanik'ten ayrılırken annesiyle vedalaşmışlardı. "Makbule. Ondan sonra yolu bir daha Selâ-nik'e hiç uzanmamıştı. derken Balkan Savaşı. ailemize girecek damat adayını ben de bir araştırayım bakayım. diye korktu.. Vasfıye Hanım içeriden kızının çığlıklarını duyup kapıya koşmuştu. biliyorum. yüreğime indi. "Bu ne mutluluk.." Mustafa Kemal daha sonra annesine Selanik'ten nasıl ayrıldı. Çıldıracak Zü-beyde Yengem. Niyeti Harbiye Nâzırı'na . Nasıl merak ediyordu sizi.. sen de gel!" Zübeyde Hanım gözlerinden yaşlar boşanarak Mustafa'sını kucakladı. Siz niha-7" yet burada. oraları geri alacaksınız değil mi Mustafa'm?" "Evet anne. siperlerde sabahlamadan ve çadırlarda portatif karyolalar üzerinde yatmadan sıcak bir evde. "Oradan ayrılmak ona güç geldi.. "Oğlum deli ettin bizi. Ona döneceğini de hiç haber vermemişti. "Ne?. Ama sizi nasıl sevdiğimi anlatmama gerek var mı?" "Yok. Ragıp Bey evimizi barkımızı başı boş bırakmak istemedi. Bu işler o kadar çabuk olmuştu ki. bir gün döneceğiz Selânik'e!" Fikriye o akşam Kemal Ağabeyi ile başbaşa kalıp uzun uzun konuşmaya. can atıyordu ama ev o kadar kalabalıktı ki öyle bir olanak yaratmak kolay değildi. sen de koş. Makbule. Mustafa Kemal'e 'ağabey' derken 'sevgilim' demek geçiyordu içinden. Ragıp Bey gelemedi." "Ağabey. anlatamam." "Siz merak etmeyin ağabey." "Peki Makbuş. nesi var. Neden bana yazmıyorsun?" "Ağabey kabahat benim. bana haber vermeden." Fikriye deli gibi Kemal Ağabey'inin boynuna sarıldı. Artık çocuk da değildi. kollarıyla." "îyi ya. Selanik düşmana kalmayacak. Kemal Ağabey. "Valla Mustafa'çığım. Onunla da coşkuyla kucaklaştılar. Herkes. Zübeyde Hanım da.. Ama Rukiye benden ayrılmadı. kaçan kaçana. sen üzülme. ben başımın çaresine bakarım. Makbule de ağabeyine sarılıp uzun uzun öptü. Annesi gözünde tütüyordu. Kapıyı Fikriye açtı. Orada güveneceğimiz kimse kalmadı ki. Yorgun ve uykusuzdu. bu sefer lütfen önceden haber ver. bak kim gelmiş! Makbule. derken istanbul. Rukiye. Yenge koş.. "Bir haber vermek yok mu?" dedi. dört yıl oluyordu. yok ama insan yine de bu sevginin kanıtlarını arıyor. Evlenmişsin. onun ardından Çanakkale Savaşı..
' diye haykırdı. 'Çok mahcubum ama. Ben başladım anlatmaya. kendisine ziyaretinizi arz ettim. Fikriye. Niyetim Halil Bey'le görüşüp biraz bilgi vermek ve görüşlerimi açıklamaktı. "Bir süre sonra Müsteşar Yardımcısı süklüm püklüm dönerek. Birden horozlandı.' dedim.' 'Sizin Nazırınız bütün zamanını böyle anlamsız ziyaretleri kabul etmekle mi geçirir?' diye sordum.cephenin durumunu anlatmak. oturun. Bir buçuk saatlik bir bekleyişten sonra Müsteşar Yardımcısı'na. ülkenin geleceği konusunda düşüncelerini açıklamak ve öneriler getirmekti. yüzü bembeyazdı. 'Nazır Beyefendi sizin birkaç dakika daha beklemenizi buyurdular. 'Ziyaretinizin sebebini anlayabilir miyim?' diye sordu. Beni kendi bekletiyormuş gibi mahcub oldu. 'Buyurun. iki dakika sonra da ben Muavin Bey'e. külle örtmeye uğraşıyordu.' "Bu soğuk karşılamadan sonra birbirimize söyleyecek hiçbir şeyimiz olmaması gerekirdi. Müsteşar Yardımcısı çok iyi niyetli. "Ben. "Bir süre sonra Nazır Hazretleri'nin odacısı kapıda göründü ve. 'Memleket mahvolmak üzeredir. Fikriye'den hemen rakısını istedi. Enver." dedi. Odacıya. 'Nazır Hazretleri sizi kabul buyuracaklar. Gerçek olan sizin sözleriniz değil. 'Nazır Hazretleri'ni daha fazla bekletmeyelim. Beni.' dedim.' diye konuşmamı sürdürdüm. Müsteşar Yardımcısı'nı beklerken kafamdan onun hakkında hep kötü şeyler geçiyordu. Nazır hiç gülümsemeyen bir yüzle karşımda ayakta duruyordu. Sonra o önündeki evrakı incelemeye daldı. "Aslında ben bu Nazır Hazretleri'ni hiç sevmezdim. 'Beyefendi hazretleri beni unuttular galiba. 'Nazır Hazretleri'ne söyle. ben de bekledim.' "Oturduk. İttihat Terakki'nin ileri gelenlerinden biriydi. Sobada odunlar çıtır çıtır yanıyordu.' diye yeniden Nazır Hazretleri'nin odasına girdi. Gerçekleri konuşmaktan korkmayınız.' dedi. 'Evet efendim. "Asabım bozulmaya başladı. 'Buyurun. 'size saygı gösterdik. Müsteşar Yardımcısı hiç yanıt vermeden önüne baktı.' dedim. biraz beklesinler. Fikriye ufak bir tepside bir rakı kadehi. "Artık kendimi tutacak durumda değildim. benim sözlerimdir. Bu yüzden Harbiye nezaretine getirilmişti. Nazır Hazretleri kendisini beklediğimi biliyorlar. Zübeyde Hanım korlaşmış ve yer yer çatlamış odunları orta mangalına almış. kibar bir adamdı. "Anlatsanıza Ağabey. Bugün Harbiye nezaretine gittim.' "Nazır Hazretleri'nin kan beynine sıçradı. Çünkü bize. Nazır Hazretleri'nin misafirleri varmış. Ama sizinle sözünü ettiğiniz konuları konuşamam. hem de çok tatsız. beni bekletiyordu. "Muavin buz gibi oldu. biraz beklemenizi emretti. Bir süre sonra Müsteşar Yardımcısı'na 'Beyefendi. 'Beyefendi. Cemal ve Talât paşaların çok yakınıydı. boş gözlerle dinliyordu. Bana. memleketin durumu sizin sandığınız gibi parlak değildir. Müsteşar 78 Yardımcısı'yla biraz sohbet ettik. Nasıl geçti bu görüşme ve nasıl sonuçlandı? Mustafa Kemal akşam eve dönünce. hiç anlamıyorum!' diye kükredi. Sonra biz yine savaşla ilgili konuşmamızı sürdürdük. Sizi o yüzden kabul ettim. 'Konuşabilir miyiz?' 'Hay hay. 'Ama siz gerçekleri benimle konuşmaktan çekiniyor-sunuz. O arada Nâzır'ın yanına girip çıkanlar oldu.' dedim.' dedi. Nazır Hazretleri hiç adını duymadığım kimseleri kabul ediyor. El sıkıştık.' bile demedi. 'Hatırlatayım efendim. Benim Ordu . Bir süre soğuk soğuk yüzüme baktıktan sonra. Anafartalar'da vatana hizmet ettiğinizi söylemişlerdi. "nasıl geçti gününüz?" "Tatsız. 'buyurun sizi dinliyorum. 'Ne demek istiyorsunuz.' diye cevap verdi. "'Bazı görüşlerimi size arz etmek istiyorum. Odacı Nâzır'ın odasına girdi. Muavin Bey'le önemli bir şey konuşuyoruz. 'Kumandan Bey. değil mi?' diye sordum. Uzadıkça uzadı.' dedi. dolu bir karafaki ve biraz çerezle salona geldi.' dedim.
bak sana ne söyleyeceğim. Makbule Fikriye'den hiç hoşlanmıyor. Mak-buş bir ara gönlünü Ragıp'ın büyük oğlu Süreyya'ya kaptırmıştı. Rukiye desen. hemen sen bize bir ev bul da çıkalım buradan. Biliyorum. Bizim de konuşacak şeylerimiz var elbette. Hem bak sana ne söyleyeceğim. Çok üzerlerine gitme. Deli79 8o ye dönüyor. Ben burada sıkıldım artık. zarif kız ama evlilik başka şey. O Fikriye de ne öyle? Yapışkan mı yapışkan. 'Nazır Hazretleri. diye korktum. hiçbirine aldırmıyor. Sen sultanlara layıksın oğlum. "Aman Mustafa'cığım." Üçü de salondan ayrılınca Zübeyde Hanım." "Peki ama. ne Vasfıye'yi dinler ne de Fikriye'yi. Ne yapacağız bilmem. yarın ya gönlünü çalarsa." Konuşmalar geç saatlere kadar uzadı. En iyisi bir an önce bu evden ayrılmak. Ama en önemlisi bir ev aramak olacaktı. yan gelip yatıyor." "Anne.' "Ben." diye haykırdı. güzel kız. 'Başarı askerindir. yarın yine Kemal Ağabey'i-nizle konuşursunuz. ama yetti artık." "Anneciğim sen aldırma." "Yok kızım. o da başka türlü. Şu kızlar bir evlenip gitseler ne kadar sevineceğim. ama o hiç oralı değil. Conkbayırı ve Anafartalar zaferleri. Vallahi yine de iyi davranmışsınız. Ben bir gün bunların hesabını soracağım. bunda hiçbir kötülük yok. "Ne korkunç.Başkumandanı'na ve Genelkurmay'a sınırsız güvenim var.' dedim." "Yok öyle deme benim Paşa oğlum. kişileri sivriltmeye gerek yoktur. ama olmadı. yarın hemen bir yer ararım." "Haklısın anneciğim. dergiler onun resim-leriyle donatılmıyor mu? Sizi çekemiyor ağabey. gözlerini bir an senden ayırmıyor. Hangi semtte olursa olsun olsun ucuz bir ev bulmak gerekiyordu. "Ne bu böyle. kibar kız. sana bir şey daha anlatayım. sizin sırtınızda Derne. Gündüzler çuvala girmedi ya. "Aman iyi oldu. Sana âşık mıdır. Her gün bir kavga çıkıyor aralarında." Ertesi gün yapılacak ne kadar çok iş vardı. Ben onun Vasfiye'nin oğlu Enver'le evlenmesini isterdim. ev ev üstüne olmaz." "Mustafa'cığım. 'siz memlekette ulusal bir genelkurmayın olmadığını bilmiyor musunuz? Genelkurmayı Almanlar yönetiyor. Bu kadar misafirlik yeter. Tam derginin basılacağı sırada Enver Paşa haber almış ve resmimi çıkarttırmış. "Yazıklar olsun. Bunları dinleyen Zübeyde Hanım endişelenmişti. Vallahi onları idare etmek çok güç. ben de Ragıp'ın hatırı için bunca ay bunlara katlandım. Siz gidin derdinizi onlara anlatın. ya kendisi? Bütün gazeteler. hepsini deli ediyor. Bilirsin Makbule de hep kafasının dikine gider. Birbirlerine söylenmedik lâf bırakmıyorlar. Bak. Ödüm patlıyor bir gün bir tatsızlık çıkacak diye. Önerilen evlerin en uygunu Beşiktaş Akaretler yokuşundaki . Devlet onların elinde. benim hiç öyle bir niyetim yok.' Misafirliği tadında bırakmak gerek. Çok iyi kız. nedir? Hiç anlayamadım. köy köy üstüne kurulur ama. Onun sırtında Sarıkamış felâketi var. Mustafa Kemal Derne ve Çanakkale'de çok para harcamadığından birkaç aylığını biriktirebilmişti." "Sen merak etme anneciğim. ana oğul konuşacağınız başka şeyler de vardır. "Haydi biz sizi rahat bırakalım. "sen o adamlarla çok uğraşma. Sonunda Vasfıye Hanım. siz de artık gidip yatın bakalım. Ne derler. 'Ev sahibi misafiri sevmez. kıskanıyor. başına bir iş açarlar.' demiş. değil mi oğlum? Hatır için çiğ tavuk 81 yenir derler ya. Nâzır'ın kafasına bir şeyler indirirsiniz. Ama eline geçen subay maaşı neye yetiyordu ki? Önce Ortaköy ve Beşiktaş semtlerinde emlâk tellallarını dolaştı. Teşekkür ederim. Jülide. Yarından tezi yok. ben ne yapacağımı bilirim.'" Fikriye." dedi. burnumuzun dibinden ayrılmıyorlar. Ben. Harp Mecmuası'nm son sayısının kapağına benim resmimi koyacaklarmış. Siz onlarla mı konuşmamı öneriyorsunuz? Hayır. Haydi Fikriye. gitmeyeceğim ve konuşmayacağım." dedi.
Mustafa Kemal 1915 yılının aralık ayında yine bunalımlı günler geçiriyordu. sen de benim bir kızım sayılırsın. Padişah damatları kendi oğlundan daha değerli insanlar mıydı? Zübeyde Hanım kafasında bunları kurdukça. Babası. savaşın dışında kalmak onu çok üzüyordu. Mustafa Kemal'i görmek için Fikriye sık sık Zübeyde Yengesine gidiyordu. Bahriye nezaretinde çevirmen ve aynı zamanda doktordu. tabak gibi mutfak eşyaları ve bir soba aldı. "Tabii. Ama Fikriye umutlarını bağladığı o sevgili sarışın adamın annesine hep sevgi dolu gözlerle bakıyordu. bir nazır ya da sadrazam kızı. Madam Corinne. Bu yokuşun üzerindeki evler. Ablasının tutkusunu bilerek ona büyük anlayış gösteriyor ve dertlerini paylaşıyordu. Ağabeyi Enver Bey ona birkaç kez bazı arkadaşlarını önerdiyse de Fikriye hiç yanaşmadı. Zübeyde Hanım Fikriye'nin oğluna gösterdiği bu aşırı ilgiden biraz rahatsızlık duyuyordu. İtalyanca'nın yanında Fransızca ve Türkçeyi de çok iyi konuşuyordu. onu asla gelini olarak görmek istemiyordu. doğru Akbıyık'taki eve gitti. Bu yüzden de Fikriye'ye bir türlü ısınamıyordu. 1890 yangınında evlerini yitirenler için yapılmıştı. Kendisine yeni bir görev verilmemişti. Fikriye'yi küçümsüyor ve sakıncalı buluyordu. Söz gelimi. Hep bir arada yaşarız. merak etme. Mustafa Kemal mektup yazmayı çok seviyor ve bu .bir evdi. Bunlar ancak dost mektuplarıydı. Kiraları da yüksek değildi. Hep birlikte oluruz." dedi. Sonra yine Beşiktaş'taki mağazalardan tencere." diye kıyameti kopardı. Mustafa'ya en coşkun sevgi gösterisini yine Fikriye yaptı. Fikriye'yi seviyordu GVF6 I 82 ama. Makbule Ablası'nın Fikriye'ye karşı tutumu da annesininkin-den daha değişik değildi. ne güzel. Sonra Beşiktaş'taki yatak ve yorgancılardan yatak takımları aldı. Akaretler'e taşındılar. Fikriye'nin küçüğü Jülide ise ablasına hayrandı. Onları eve gönderdi. evlenip gitse de kurtulsak." Ertesi gün. Mustafa Kemal hemen gidip evi gördü." "Fikriye'ciğim. Zaman zaman Madam Corinne'in evine uğruyordu. Sofya' ya atandıktan sonra Mustafa Kemal'le Madam Corinne uzun süre mektuplaştılar." dedi.. bir gün bir kısmeti çıksa. "A. "Beni asla görücüye çıkartamazsınız. daha sonra da kız kardeşiyle birlikte Beyoğlu'nda Bursa Sokağı'nda bir eve geçti. "nasıl olacak? Zübeyde Hanım ve Makbule ablam buradan ayrılacaklar mı? Kabil değil bırakmam. Sen de sık sık gece yatısına bize gelirsin. Akşamları Beyoğlu'nda eski dostlarıyla buluşup dertleşiyor ve gelecek günler üzerinde düşünceler oluşturuyordu." Zübeyde Hanım da Mustafa Kemal'i destekleyerek. Onları da eve yolladı. O da ağabeyinin ileride ünlü ve varlıklı ailelerden bir kız almasını diliyordu.. Onun kafasında soylu ve ünlü ailelerden bir kız vardı. "Aman ne yapışkan kız şu Fikriye. "Bir ayağın Beşiktaş'ta olur. uzun yıllar Paris'te kalmış ve konservatu-varda okumuştu. Bu yazışmalar Çanakkale döneminde de sürdü. Kocasının ölümünden sonra. bir süre Pan-galtı'da Harbiye Okulu'nun karşısında babasının evinde oturmuştu. Hepimiz İstanbul'da olacağız. Sonra bir arabaya atlayıp. beğendi ve kiraladı. Madam Corinne. Mustafa Kemal Madam Corinne'i ne zaman tanımıştı? Herhalde 1912'de Derne'den İstanbul'a döndüğü dönemde. Enver Bey de kardeşinin Mustafa Kemal' den başkasıyla evlenmeyi düşünmediğini anlayarak ona koca aramaktan vazgeçti. Durumu anlattı. Aklı fikri cephedeydi." deyip duruyordu. Ev halkı kendisini sabırsızlıkla bekliyordu. Hem niye hanedandan bir kız olmasın? Oğlu belki de bir gün Damat Mustafa Kemal Paşa olabilirdi.
Mustafa Kemal Akaretler'de yeni bir sürprizle karşılaştı. "Anne." dediler. "Albayım. Bu konuşmalar gece geç saatlere kadar uzuyordu. alkışlar arasında girdi. Nihayet!. sağ olsun. Çanakkale'de de Sofya'daki tatlı günlerini anımsadığı çok oluyordu. bir boşalma oluyor ve buna çok özen gösteriyordu. "benim Paşa oğlum gönlünü galiba kaptırdı şu soğuk kıza. Sevgi sözleri yoktu bu yazışmalarda. Mustafa Kemal tâyin emrini alınca Sirkeci'den trene binerek Edirne yakınlarına geldi ve doğru oradaki tümen karargâhına gitti. Yollar tıklım tıklım dolmuştu.. Eski havasını bulmuş gibiydi." diye çocuğu havaya fırlatıp tutuyordu. Hiç değer mi? Benim oğlum. ertesi gün istanbul'a döndü. Ama ne yazık ki Edirne görevi topu topu altı hafta sürdü. Yine onlarla birlikte olmak ve yılbaşını orada geçirmek tatlı bir rüyaydı. Mustafa Kemal yarın yine kendisini sıcak savaşın içinde bulabilirdi. Evde Makbuş'un kucağında üçdört yaşlarında bir çocuk vardı. Makbule. Ama hiç belli olmaz. "Atam tutam ben buni Lop lop yutam ben buni. şöhretimize uygun bir biçimde girmeniz gerekir. türküler söylendi. duygulanıyor ve coşuyordu. ertesi sabah İstanbul'da olurdu. iki gün sonra Mustafa Kemal'in Diyarbakır'a atanması kararı çıktı. "Eyvah.." Bu sıkıntılı günlerde Mustafa Kemal'de Sofya özlemi uyandı. Yine de Zübeyde Hanım bu ilişkinin gelişmesinden korkarak Fikriye'yi oğlunun gözünden düşürmeye çalışıyordu. bir Rumeli kentiydi. şarkılar. günlük olayları ve düşüncelerini içtenlikle anlatıyordu. O da bütün kızlarda var. Mustafa Kemal 15 Ocak 1916'da Edirne'ye at üzerinde. Onun nesini beğenir bilmem! Bir gözleri var güzel olan. Mustafa Kemal. Ama Sofya artık o eski Sofya değildi. Kararını verdi ve ertesi gün bir trene atlayıp kendini Sofya'da buldu. Demek ki ona. hiç kendi değerini bilmez. O akşam Karargâh'ın mahzeninde bir ziyafet verildi. Oh!. Mustafa Kemal Madam Corinne'le konuşup tartışmaktan zevk alıyordu. Mustafa Kemal oralarda daha çok kendi kişiliğini buluyor. "Edirne'ye şanımıza. atının önüne çiçekler serpiyorlardı. Bunlar hiç de aşk mektupları değildi. Fikriye bazı akşamlar annesinden izin alıp yengesi Zübeyde Hanım'a gece yatısına geliyordu. 1913'e girerken Noel'i ve yılbaşını Sofya'da geçirmişti.yazılarında başından geçenleri. Kaç adımlık yerdi orası? Mustafa Kemal atladı mıydı trene.. Çünkü Akaretler'deki evde annesinin ve Makbule'nin dışında bir bekleyeni daha vardı. Bu onun için bir düş kırıklığı oldu. Burası cephe gerisi bir yerdi. Ama oraya gitmediği akşamlar eve erken dönmeye çalışıyordu. Kendisini yine sıcak savaşın içinde bulacaktı. Orada bir yığın dostu vardı. Bundan iyi bir atanma olamazdı. Halk bayram edecektir sizi görünce. Sonunda tâyini çıktı: Çanakkale'den Edirne'ye alınan 6. Edirne o gün gerçekten bir bayram havası yaşadı. nereden buldunuz bu yavruyu?" ." diyordu.. Dostları da dağılmıştı. Yılbaşını geçirir geçirmez İstanbul'a döndü. Şimdi ne yapacaktı? Bir yerlerde görev almak istiyor. Zaten Derne'de de. Aynı zamanda da bu yazışmalarla Fransızcasını ilerletiyordu. Kolordu kumandanlığına atanmıştı. Mustafa Kemal hiç durmadan konuştu. Mektup yazmak belki de Mustafa Kemal için bir iç dökme. ama düşmanları ona çelme takıyorlardı. Zübeyde Hanım ile Makbule bu gece yatısı misafirlikten hiç hoşlanmıyorlar ama Mustafa Kemal'i kızdırmamak için bu konuda fazla konuşamıyorlardı. Tümendeki subaylar. Subaylar ve askerler kendisini bir savaş kahramanı gibi karşıladılar. Fikriye bu Edirne işine çok sevindi. Kızlar. bu kez de Doğu ve Güney cephelerinde çarpışmak düşüyordu. savaş anılarını anlattı. Mustafa Kemal'in morali düzelmişti. Mustafa Kemal oradayken Mareşal Liman von Sanders kolorduyu denetlemeye geldi. Selanik gibi olmasa da Edirne.
ineği biz alırız. Tren istasyonlarda durduğu zaman pencerelerin önü perişan insanlar ve dilencilerle doluyordu." Mustafa Kemal. sorduğun şeye bak. Bu yavruyu neyle besliyorum biliyor musun? Taze inek sütüyle!" "Onu da nereden buluyorsunuz?" "Anlatayım. çocuğu almış kucağına. büyüt."Mustafa'cığım. bunu. Altta silâhlar. Akşam oldu mu gelip kapının önünde 86 duruyor. adını Bahtiyar koymuşlar. "Çok iyi yapmışsın anne. kalkıp bana geldi. İstanbul'a taşındığımızı öğrenmiş. insanlar ortalarda kaldılar. "ne iyi Abdurrahim'e taze süt lazım. iskeleti çıkmış yaşlılar bir dilim ." "Mustafa'cığım. harika." "Sonra Sultanahmet'te. 'Zübeyde anne. Macit Bey onlara büyük dostluk göstermiş. Ali Efendi evlenmiş. Fikriye'ye de hayran-mış. 'Pekâlâ Ali Efendi. üstte inek. ama çocuk bir yaşındayken annesini akrep sokmuş. Ali Efendi kalmış yavrusuyla başbaşa. Çok yazık olmuş." VII Güneydoğu: Cephede Roman Okuyan Kumandan Mustafa Kemal soğuk bir mart günü trenle Haydarpaşa'dan ayrıldı. Bana söylediler. hayvanı Beşiktaş iskelesine çıkarmışlar. boş arsalarda otluyor. Sakatlar. 'Bunu güvenilir birilerinin yanına vereyim. bir fırsat bulursam uğrarım. Laz uşakları asılmışlar küreklere. sana bir şey daha söyleyeceğim. "Aman" dedim. hayvanı kıskıvrak bağlayıp bindirmişler. Eşi Nimet Hanım da Vasfiye'ye çok yardım etmiş.' derim ona. ineği nerede besleyeceğiz?" "Bak oğlum. Peki neyle besliyorsunuz Bahti-yar'ı?" "Gündüzleri dışarıya koyuveriyoruz. Kimbilir neler bekliyordu kendisini Diyarbakır'da? Savaşın ikinci yılıydı. Bak ne kadar akıllı hayvan. bütün evlerin boyası aynı renk. Naciyem 12 yaşında öldü. Birkaç gece bizim evde kaldılar. Selanik'te bizim bir ahbabımız vardı. Handan adında 10-12 yaşlarında bir kızları varmış. hiç kimsenin aklına gelir mi evde silâh sakladığımız?" "Yaşayın valla anne. Evden hiçbir şey kurtulamadı." "Peki. perişan oldular. insanlar yoksulluk içinde kıvranıyorlardı.' dedi. Ev Kaptancıbaşılardan Macit Bey'in 24 odalı konağının karşısındaymış. 'Abdürrahim senin çocuğun olsun. Beşiktaş'tan bir mavna kiralamış. Onların başı dertte. o ineği de Üsküdar'a getirmişler. kim bakıyor Bahtiyar'a?" "Aman oğlum. Bütün Akbıyık kavruldu gitti." "Peki Fikriye nasıl. Şimdi evimizi de öğrendi. hiç gelip gitmiyor mu?" "Birkaç haftadır hiç uğramadı. sen eve girerken hiç farkına varmadın. Diyarbakır'a gitmiş. hayvanı satmaya karar vermişler. Dünya âlem kırılmış gülmekten. 85 bize gelir giderlerdi. onlar da istanbul'a göç etmişler.' dedim. o da Jülide'ye arkadaş olmuş. onlar büyütürler. Biraz ayıp olacak ama. hemen yola çıkmak zorundayım. Abdürrahim'i onun yerine korum. Bu çocuk orada doğmuş. Ona analık et. alt kata aldık ineği." "Onlara bir geçmiş olsuna gitmek isterdim ama hiç zamanım yok. Samanların altına da senin bize bıraktığın silâhları yerleştirdik. bir de inekleri varmış. Akbıyık'ta çıkan bir yangında oturdukları konak yandı. Yerebatan yakınlarında bir ev bulup oraya yerleştiler. Emir erin Şakir Ağa." "Hiç olur mu anne. Sen hatırlar mısın Ali Efendi'yi? Annesi Selanik'te komşumuzdu. Bakalım." "Vah zavallılar. Kışta kıyamette nasıl barınırlar oralarda? Buraya geldiler. ama o hiç şaşırmadan bizim evin önünde bekliyor. Kolay mı ineğe bakmak şehrin içinde. kapıları aynı. Aklına biz gelmişiz. 'sen merak etme. Adını Abdürrahim koymuşlar. Döşemelerin üzerine saman serdik.' demiş. çocuğun sütannesi olur. Hayvanı Üsküdar'dan buraya o getirdi. O evi de Macit Bey yaptırtmış. kadıncağız ölmüş.' "Ben de. adresimizi bulmuş. Onların. çıplak çocuklar. O da çok sevdi ineğimizi. Çadırlar kurulmuş Sultanahmet Meydanı' na. 'Naciye'nin erkeceği. Çocuğa bakamayacağını anlayınca. babası Ali Efendi getirdi bize bıraktı. "O da bizim çocuğumuz olur." dedi.
Mustafa Kemal'in üvey babası Ragıp Bey'in ve Fuat Bulca'nın yeğeni olduğu için. korgeneral olur. Mustafa Kemal. hem de bunca zaman paşalığına engel olan düşmanlarına içinden sövüp sayıyordu. Bazı yerlerde geceyi çadırlarda geçirdiler. yıllardan beri hak ettiği ve beklediği bir yükselişti.. Yıllar sonra Şükrü Bey ölünce bu anılar yayınlandı. Hava tertemiz. korgenerallik ister. generalliğe yükseldiğini haber aldı. o günlerde Siirt'ten Madam Corinne'e şunları yazıyordu: "Batıdan Doğu'ya kadar devam eden uzun ve yorucu bir yolda iki ay kadar seyahat ettikten sonra.. önce Rus işgalindeki Muş'a yürüdü. Çanakkale'deki gibi yakın da değiller. oradan yine otomobille Mardin'e. yanında ve çevresinde subaylar. padişahlık ister. orgenerallik ister." Diyarbakır'dan yola çıktıktan bir hafta sonra cepheye ulaştılar.. 35 yaşındaydı. bütün birlikleri yağmur altında öyle dolaştılar. Önce otomobille Halep'e gittiler. yaz geçti. Oradan öteye demiryolu yoktu. Diyarbakır'da bardaktan boşanırcasına bir yağmur yağıyordu. Mustafa Kemal. Kemal Paşa ona yakınlık gösterirdi. Mustafa Kemal artık büyük kurtarıcıydıAylar birbirini kovaladı. Hem seviniyor. oradan Ceylanpınar'a. Mustafa Kemal beraberindeki subaylarla birlikte atlara bindi. îki gün sonra Ruslar geri çekilmek zorunda kaldılar." Mustafa Kemal'e bu olayı anlattıkları zaman kahkahalarla gülmüş ve şöyle demişti: "Ben Enver'in bu kadar zeki ve akıllı olduğunu bilmezdim. Mustafa Kemal. fevkalade güzel. oradan da Diyarbakır'a. Onlar da Mustafa Kemal'in ar°° tık paşa olması gerektiğini söylemişler.. Mustafa Kemal Paşa oralarda sınırdan sınıra koştu. ". yeşil çamlarla örtülü bir dağ silsilesi tasavvur edebilirsiniz. Ali Çetinkaya ve yaveri Şükrü Tezer. Enver Paşa'nın yanıtı şu olmuş: "Mustafa Kemal'in mirlivalığa (tuğgeneralliğe) yükseltilmesi emri cebimdedir. O da bunları sıkı sıkıya korudu. bir istirahat anı bulunabileceğine inanılır. geçit vermeyen yamaçlar. halk bayram etti. Ali Fuat (Ce-besoy).. Ertesi gün. savaşı Kemer Dağı'n-dan yönetiyordu. İzzettin (Çalışlar). görülüyor ki. sular da öyle. Neden sonra yakınları ona şu olayı anlattılar: Talât Paşa ile İttihatçıların başlarından Doktor Nâzım.. O tuğgeneral olur. saklaması için Şükrü Bey'e verdi. sarp doruklar.200 metre uzaklarındaydı. Artık oradan öteye araba yolu da yoktu. işte o günlerde İttihat Terakki'nin merkezinde Mustafa Kemal'in derecesinin paşalığa yükseltilmesini konuşuyorlarmış. 15 Nisan 1916'da Doğu Cephesi'nde şafakla birlikte Rus saldırısı başladı. o dönem günlük anılarını yazdığı not defterini daha sonra. Ama siz onu bilmezsiniz.ekmeğe muhtaçtı. Çanakkale'de savaşmaktan daha kolay değildi. İçeriye Enver Paşa girmiş ve ne kadar da konuştuklarını sormuş. bu ancak ölümden sonra mümkün olacak. Mustafa Kemal Paşa olmuştu. az daha hepsi ölecekti. Ruslar yaylım ateşi açtılar. Ağustos başlarında her iki kent de düşman işgalinden kurtuldu. İnsan ayağı değmemiş dağlar. sonra Bitlis'e. Cevat Abbas. Şükrü Bey. Fuat (Bulca). Mareşal yaparsınız. sonbahar geldi. Rus askerleri 1. Doğu'nun koşullarında savaşmak. değil mi? Fakat heyhat. Oradan mevzileri gözetlediler. Mustafa Kemal'in o günlerdeki yaşamını belgeleyen bu notlardan bazı örnekler: . (Mayıs 1916)" Mustafa Kemal Diyarbakır'da kolorduyu yeni bir yapılanmadan geçirdikten sonra. Ormanlarında binlerce bülbül var ve dağlarımızın bir kısmı hâlâ beyaz örtüsünü koruyor. Bu sırada. Kısaca gürül gürül akan sayısız derelerle sulanan. orgeneral olur mareşallik ister. Istanbul-Diyarbakır yolculuğu tam on üç gün sürdü. Son istasyon Gülek ve Mamure'ydi.. Tabii ki şu anda bulunduğum yeri bilmiyorsunuz. Burasını size tanıtamam ki. Ruslar pek uzakta değiller ama. Mustafa Kemal. yaverler ve birlikte çalıştığı yüksek rütbeli kumandanlar vardı: Refet Paşa.. Savaş alanlarında kazandığı eşsiz zaferlere karşın kendisini ne kadar da geç paşalığa yükseltmişlerdi. Bu. çünkü haritada bile yeri yok. Geri çekilip karargâha döndüler.
Şerefiye denilen camiyi gezdim. "Yol boyunca iki yerde. 'Demek ki beni hâlâ seviyorsun. Maziden konuştuk. Tekrar yattım. (9 Kasım 1916)" ". canım sıkıldığı zaman okuduğum Sapho-Moeurs Parisiennes adlı romanını bitirdim. hayvanlar gibi. Refet Paşa rahatsız olduğundan ayrıldı... Peşlerinde 4-5 yaşlarında.. Bitlis'e dönüyorlarmış."Saat şimdi altı buçuk. Şimdi dinleniyorum. düşmanın saldırısı karşısında nasıl davranacakları yolunda bir uygulama yaptırdım. Saat 5'te uyandım. Hastane olarak kullanılan evlerde. (10 Kasım 1916)" ". kurmay başkanı İzzettin ve Alay kumandanı Fuat beylerle benim çadırımdayız. kokmuş insan cesetleri ve kemikler gördük. İaşelerini sağlamamızı rica ettiler. Bitlis Cephesi'ne düşmanın saldırısını önlemek için 30 tabur verilecekmiş. Birçok yıl birlikte yaşıyorlar. Onu da ana babası bırakmış... sefildiler.' diyor. "Yolda. Onlara da para vermekle yetindim. Günün birinde mektuplarını almak için Sapho'nun evine gidiyor.. Akşam rakı büfesi hazırlamışlar. Jean iki defa bu yaşamdan bıkıp kaçmak istiyor. Bir süre sonra Jean Güney Amerika'da bir kente konsolos oluyor. anası babası ölmüş üç yetim daha getirdiler. Jean Sapho'yu dövmeye kalkıyor ama Sapho buna seviniyor. (12 Kasım 1916)" ". "Bizim evlâdımız değil. Yollarda birçok göçmen gördük. Hepsi aç. (8 Kasım 1916)" ". Nuh Bey bana kendi tayını hediye etmek istedi.. Yolda 150 kişilik bir gönüllü kafilesiyle karşılaştık. Yolda 300 kadar milise rastladım. Saat birde uyandım. gizli şifreli bir tel geldi. Açlıktan ölmüşler. Çocuk bir karı kocanın peşine takılmış. Yeni Fırka kumandanı Ali Fuat Bey'le bu konuyu görüştük. Artık sevilmek istiyorum. îçi hayvan leşleri ve pisliklerle doluydu.. çadırın kurumuş olmasından ve rüzgârdan dolayı fena uyudum. Öksürükten. (18 Kasım 1916)" ". Tabur ve bölük kumandanlarına. sonunda kaçıyor. kâğıt para verdikleri için satıcılar ağlayarak bana şikâyet ettiler. . Bunu görenler bana. Sapho. bunların karınlarını duyurmasını ve giydirilmelerini söyledim. Alphonse Daudet'nin. Bunları gözden geçirdim. Saat 7'de yola çıktık. Öksürükten çok rahatsız oldum. yanıma aldım. Fırka kumandanına. Öksürüğümü hafifletir diye çay içtim. Geceyi öksürükten pek fena geçirdim. 12 yaşında Ömer adında öksüz bir çocuk gördüm. 10-15 kesik kadın başı bulmuşlar. Birlikte gitmeye karar veriyorlar. Saat 4.. Şimdiye kadar gereğinden çok sevdim. Akşam üzeri Fuat geldi.. Tam Marsilya'dan vapura binecekleri gün Sapho'dan bir mektup geliyor: 'Gelemeyeceğim.. Refet Paşa. Öksürük hafifledi ve uyumama engel olmadı. kişiye özel. yaverleri ve kumandanlarla bizi karşıladı. (16 Kasım 1916)" ".. 9° "Yolda iki nefer köylülerden üzüm ve elma satın almak istemişler.. Diğer subaylar için de böyle." dediler. Annemden mektup aldım. ölüme mahkûm bir çocuk gidiyordu.. "Kalacağım eve geldim...' (19 Kasım 1916)" ". Fırka kumandanı Ali Fuat. Gece Refet Paşa' nın evinde kaldım. Neferlere hak verdik. Hastaneyi teftiş ettim. Eski sevgilimle beraber olacağım. Ordudan. Aç olduklarını söylediler. (13 Kasım 1916)" ". Fuat Bey bize ut çalıyor. onları 100 metreden izliyordu. 'etudiant' (öğrencilik) yıllarında Sapho'yu seviyor. Kendilerine niçin bu çocuğu almadıklarını sordum.. (14 Kasım 1916)" ". Yemeği birlikte yedik. Başımı yıkadım. Sonra karargâha döndük.. kabul etmedim. bir zamanlar eve evlâtlık olarak aldıkları çocuğun kendi çocuğu olduğunu ve onu eski sevgilisinden doğurduğunu anlatıyor...20. Yemek yedik ve Bitlis'e hareket ettik. konuşuyorlar. Askere bu kadar yakın bulunan subaylar için bu durumu uygun görmedim. Yarımda Bitlis'e vardık. Geceyi fena geçirmedim. Bitlis'e yolladım. Konu şöyle: Jean.
Akşam odada Bitlis Jandarma Kumandanı Nâzım Naz-mi ve Fuat (Bulca) ile memleketin durumunu konuştuk. Sadık Bey bir tay hediye etmek istedi. Sonra yine Kemal Bey'in Osmanlı Tarihi'ni okumaya başladım. Kemal Bey'in (Namık Kemal) Siyasi ve Ebedi Makaleler adlı kitabını okudum. kabul etmedim.. Otomobille Telmih köyüne uzandım. Tabur kumandanından.. 'Paşam.. Öğleye kadar evde kitap okudum. (3 Aralık 1916)" ". (5 Aralık 1916)" ".. Vali Memduh Bey. 2) Kadınlara özgürlük verilmeli. 'Şükrü.. Arıburnu raporlarını yazmaya başladım. (8 Aralık 1916)" I ". Batman vadisinde öteden beri dikkatimi çeken bir ev vardı. "Yanıma aldığım ihsan ve Ömer adlı çocuklara Mehmet Emin'in (Yurdakul) Yaşamak Kavgası adlı şiirinin bir bölümünü ezberlettim. kolayınızda sigaranız var mı?' diye sordu. Sabah tuvaletinden sonra tayları gördüm. Fuat ut çaldı. ikisi de başka türlü güzel.' diyerek tabakayı geri verdi. (10 Aralık 1916)" Kemal Paşa anı defterine işte bunları not etmiş. 4 tavşan ve 1 tilki tutuldu. "Aradan on gün geçti. Paşa tabakayı eline alıp baktıktan sonra. Paşa yolda.. (25 Kasım 1916)" "... Sonra istihkâm Yüzbaşısı Fuat Efendi geldi. (7 Aralık 1916)" ".' Paşa. biri parmak hesabı. (20 Kasım 1916)" ". (4 Aralık 1916)" ". bu nereden?' diye sordu. 'Hele şimdilik dursun.. Allah'ı İnkâr Mümkün müdürt'ü okumaya devam ettim. Daha sonra beş liraya bir halı.. Arıburnu'nda İngilizlerden alınmış bir masa örtüsü ve bir kasatura aldım.. Kurmay başkanıyla (İzzettin Çalışlar) tesettürün (örtünmenin) kaldırılması ve sosyal yaşamımızın düzeltilmesi konusunda sohbet ettik ve şunlar üzerinde durduk: 1) Yaşamın koşullarını bilecek anne yetiştirilmeli. "Yemekten önce Mehmet Emin Bey'in Türkçe Şiirler'i ile Fikret'in Rübab-ı Şikeste'sinden parçalar okuyup karşılaştırdım.. Ömer Naci'nin vefatına üzüldük. 'Çocuklar."Sıhhatin korunması için. Evden çıkmadım. o eve girdim ve damına çıktım. Talimname'den 'marş' sözünü kaldırıp yerine 'yürü' denmesini uygun gördük. 3) Kadınlarla ortaklaşa yaşam... (1 Aralık 1916)" ". biliyorsun.. 'Lord Kitschener'in ordusuna mensup subayların birinden ele geçirilmiş bir hatıradır.. Anafar-talar'dan. Bugün bütün kurmaylarla birlikte tavşan avına gittik. 'Vali Memduh Bey bana bir tay getirdi. Paşa o gün bana. Fark. (2 Aralık 1916)" ". Hava çok sisliydi. Kitap okumakla vakit geçirdim. bilhassa beynin parlaklığı için alkol almamalı. 'Şükrü.' dedim. düşünceleri.. (6 Aralık 1916)" ". "Allah'ı İnkar Mümkün müdür? adlı bir kitap okuyorum j (Bu kitabı Filibeli Şehbenderzâde Ahmet Hilmi yazmıştır. Hamama gittim. elleri eldivenli olduğu halde birlikte otomobille Diyarbakır'dan Ergani Madeni'ne gidiyorduk. Diyarbakır'dan yaya gelmiş.)... Ancak Türkçe olanda da. Allah'ı İnkâr Mümkün müdürî'ü bitirdim.. "Gece saat 12'ye kadar sohbet ettik. bir liraya da bir hamam takımı aldım.. öteki değil. Kitap okumakla vakit geçirdim. erkeklerin ahlâkı. ama onun not etmediği bir olayı yaveri Şükrü Bey şöyle anlatıyor: "15 Aralık 1916'da Paşa kürklü kaputunu giymiş. istanbul' dan çıkalı iki buçuk ay olmuş. Mebadii Felsefe (Felsefe Başlangıcı) adında bir kitap okumaya başladım. Paşa'ya bir tay hediye etmişti.' dedi. "Ben hemen tabakamı uzattım. Lütfen kabul buyurunuz. duyguları üzerinde düşünce oluşturulmalı..j dim. ötekisinde de aynı derecede Arapça. Karşılığında bir . Buna karşılık | italyan savaşından beri sakladığım bir İtalyan dürbününü ver... Sonra kırda yemek yedik. (9 Aralık 1916)" ".. Sonra tayları gördüm. (23 Kasım 1916)" ". (22 Kasım 1916)" ". Farsça kelimeler var..
Bunları satmak istiyorum.' dedim. O. Arakel. Huzursuzluğun nedeni. "Ertesi sabah baktım. Akaretler'deki evine zarif sandıklar içinde altınlar göndermişti. unutmadım. "Hayvanlarınızı önce baytara muayene ettireyim. Atlarını ve kısraklarını satmaktan başka çare göremiyordu. Bu paraların ordunun ihtiyacı için gönderildiği belirtiliyordu. burada kalmış." Alman subayı paraları almak istememiş. Salih Bey atları pazara yolladı." diye haber göndermişti. VIII . Oysa bir süre önce İstanbul'dayken. Birçok insanı böyle sandıklarla altın vererek yoldan çıkarabilirler ama beni değil." Cemal Paşa. "Bunların ordunun levazım dairesine gönderilmesi gerekirdi. 'Paşam. "Pekâlâ. İşte iki ay önce sandıklar dolusu altını geri çeviren Kemal Pa. Mustafa Kemal bu sandıkları getiren Alman subayına. tek alıcı çıkmadı." dedi. Bunun üzerine Kemal Paşa Halep'te bulunan Cemal Paşa'ya giderek. 1917 Temmuzu'nda Yıldırım Orduları kumandanlığına bağlı Yedinci Ordu kumandanlığına atandı.' "Paşa. sonra Akviran. o da sandıkları yaverleri aracılığıyla geri göndermişti. Tayın karşılığını ileride uygun bir biçimde buluruz. Anafartalar'da karşımda yenik düşmüş düşmanın bir subayından elde edilmiş olması bu tabakaya tarihi bir değer 93 94 de katıyor. Ne var ki İstanbul'a dönebilmek için cebinde tren biletini alacak parası bile yoktu.'" Mustafa Kemal hiçbir yerde uzun süre kalmadan Güneydoğu Anadolu ve SuriyeLübnan bölgesinde oradan oraya koşuyordu." demişti. Kendim kullanmak istediğim için vermeye kıyamadım. 'Hayır Şükrü. Yeni görevine başlamadan önce bir ay için İstanbul'a gitti. Kemal Paşa. Ama burada hiçbir şey bulamam. ağustos aylarında Halep'e döndü. Mareşal'in amacı altın karşılığı Mustafa Kemal'i kendine bağlamak." dedi. Sekerat ve Elazığ'a.şey yapmam gerek. bütün yetkilerin kendinde toplanmasını istiyor. oradan yine Diyarbakır'a.' dedi. "Bu sandıkları bana yanlış göndermişler." diye yanıt verdi. benim şüphem yok ama öyle yapınız. Mareşal Falkenhayn'ın emrinde çalışmak zorunda bırakılmasıydı. Siz buranın eski kumandanısınız." Cemal Paşa atların durumunu inceledikten sonra.' 'Emredersiniz Paşam. Akaretler'de annesine yeniden kavuşmanın mutluluğunu yaşadı. Yaveri Salih Bo-zok'u çağırarak. oradan Şam'a. bana bir yol gösteriniz. Alıcı bulamadım. çok yerinde bir şey olur. Bunu Vali Bey'e verecek olursak çok hoşlanacağını umut ediyorum. Aklıma şu Çanakkale hatıranız sigara tabakası geliyor. Mustafa Kemal savaşın gerginliğinden kendisini bir türlü kurtaramıyordu. "Bu atlardan birkaçını sat da İstanbul'a gidelim.' diyerek tabakayı masanın üzerine bıraktım. Kemal Paşa'nın. "Ben. Bu durumda orada daha fazla duramayacağını anladı ve 7 Ekim'de ordu kumandanlığından istifa etti. tabaka masanın üzerinde duruyor. "benim birkaç cins at ve kısrağım var. Başka çaresi olmayan Kemal Paşa bu öneriyi kabul etti ve böylece biletini alabildi. 'Bu tabakanın savat işi pek nefis. altın karşılığı memleketin çıkarları üzerinde düşüncelerimi değiştirecek insanlardan değilim. Enver Paşa ise buna asla razı olmuyordu. oradan yine Halep'e ve sonra Diyarbakır'a. Mareşal Falkenhayn ona.95 şa'nın. satın almaktı. Kemal Paşa'ya hepsi için iki bin altın önerdi. Diyarbakır'dan Halep'e geçti. şimdi cebinde bilet alacak parası bile yoktu. 'galiba tabakayı vermeyi unuttunuz. Fikriye de gelip onu birkaç kez görebildi ama bütün bu gerginlikler arasında mutluluklarının tadını pek çıkartamadılar. "Paşam. bu Alman kumandanına hiç güveni yoktu.
Vahdettin'le Birlikte Almanya Gezisi Mustafa Kemal İstanbul'a gelir gelmez. Bu ayaklanmalar başlayalı bir hafta olmamıştı ki Çar Nikola tahttan çekilmek zorunda kalmış ve Romanof hanedanı sona ermişti. Kudüs ve Filistin'in tamamı böylece yitirilmiş oldu. Dostlarını Pera Palas'ta kabul ediyor. bunun dünyayı değiştirecek çapta bir olay olduğunu kavramamışlardı. Fikriye Kemal Ağabey'ini görünce acısını biraz unutur gibi oldu. Ertesi gün de Akaretler'e. Sizden çok ucuza almışım. Rusya'nın o zamanlar başkenti olan Petrograd'da 8 Mart'ta halk ayaklanmış ve Çarlık temellerinden sarsılmaya başlamıştı. Mustafa Kemal hemen başsağlığı dilemek için Sultanahmet'teki eve gitmek zorundaydı. Üçü de büyük acılar içindeydi. Mustafa Kemal İstanbul'a bozuk bir moralle döndü. zorunlu olmadığı zamanlarda pek ortalarda görünmüyordu. hepsi bir. Fikriye ve Jülide de evdeydiler. Almanya'da şenlikler yapıldı. Akaretler'deki evde kalmak içinden gelmedi. 15 Eylül'de Rusya'da cumhuriyet ilân edilmiş ve Kerenski devlet başkanı olmuştu. Osmanlıların kaç yüzyıllık düşmanı olan Çarlığın yıkılmasının önemi ülkede hiç anlaşılamamıştı. Üç bin altını nereye göndereyim? Mustafa Kemal'in yanıtı şu oldu: "Ben atlarımı iki bin altına satmıştım. O günlerde neler oluyordu dünyada? Osmanlı kamuoyu dünyada neler olduğunun pek farkında değildi. istanbul'da ise o günlerde General . Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım anîden ölmüş ve aile perişan olmuştu. İngilizler 110 bin kişilik bir kuvvetle saldırıya geçtiler. ha cumhuriyet. Zübeyde Hanım kendisine kötü bir haber verdi. Mustafa Kemal'in Harbiye'deki öğrencilik yıllarından arkadaşıydı. Bahriye Müsteşarı aracılığıyla o üç bin lirayı Kemal Paşa'ya göndererek dürüst bir davranışta bulundu. O. Oysa yedi aydan beri bütün ülkelerde gözler Petrograd'a çevrilmişti. "Ha Çarlık rejimi olmuş. çünkü Doğu'daki en büyük tehlike 9° yok oluyordu. savaşa karşı çıkacak yeni bir rejimin temelleri atılıyordu. Şimdi İstanbul'da ne yapacaktı? Önce üç ay izin aldı. iznini daha kullanmadan Genelkurmay'da yeni bir göreve getirildiğini bildirdiler. Osmanlı Devleti'ni yönetenler. İstanbul'da çıkan gazeteler dünya olaylarıyla ilgilenmiyorlardı. Rusya'da komünist bir rejimin kurulacağı hiç akıllarına gelir miydi? Oysa o günlerde Osmanlıların en büyük düşmanı olan Rusya can çekişiyordu. GVF7 97 7 Kasım'da olanlar oldu ve Bolşevikler iktidara geldiler. Kimdi Lenin? Osmanlıların umurunda bile değildi! Marx ve Engels'in adını kaç kişi duymuştu acaba koca Osmanlı ülkesinde? Tepedeki yöneticilerin. İç çekişmeler de dışarıyı görmeye engel oluyordu. Çar'ın devrilmesinden on gün sonra da Lenin Petrograd'a gelmişti. Halep'ten ayrıldıktan iki üç hafta sonra. bunun da farkına varamadılar. Siz beş bin altın almışsanız. Her gün birtakım görüşmeler yapması gerekiyordu. Enver. üst tarafını bana vermeye mecbur değilsiniz. Evi artık Fikriye'nin çekip çevirmesi gerekiyordu. Mustafa Kemal bu aileyle artık daha yakından ilgilenmesi gerektiğini düşünerek evden ayrıldı. Mustafa Kemal'in Mareşal Falkenhayn'ın emrinde çalışmak istememekte ne kadar haklı olduğu çok kısa zamanda anlaşıldı. o günlere kadar sadrazamlık koltuğuna oturan o göğüsleri madalya dolu. Vasfiye Hanım'ın oğlu Ali Enver'i çok zamandır görmemişti." demekle yetindiler. Talât ve Cemal paşaların." Cemal Paşa bu satıştan kâr etmeyi asla düşünmüyordu. çünkü gözler sınırlara çevrilmişti. İstanbul'daki yöneticiler bunun anlamını da pek kavrayamadılar. annesini ve Makbule'yi görmeye gitti. İki ay içinde. Her şeyin yitirildiğine inanıyor ama yine de bir şeyler yapılması gerektiğini düşünüyordu. sırma kuşaklı paşaların hangisinin sosyal ve siyasal eylem ve devrimlerden haberi vardı ki? Bütün bu ayaklanmaların ardından. Doğru Pera Palas oteline giderek oraya yerleşti. Cemal Paşa'dan şu telgrafı aldı: "Hayvanlarınızı beş bin altına sattım. örneğin Enver. Türklerin bayram etmeleri gerekirdi.
Perşembe akşamı garda hazır bulunacaksınız. 15 Aralık 99 1918'de Sirkeci garına gittiler." dedi. Yandaki koltuklara da Mustafa Kemal ile Naci Bey oturdu. memleketin geleceğini. Kendisinden yanıt alamadığım için istifanızı kabul etmek zorunda kaldım. "Bunlarla ne yapılabilir? Bu zavallı yarın padişah olacak. . "beraber seyahat edeceğiz." Yeniden gözlerini kapadı ve uzun bir sessizlik oldu. "Efendi Hazretleri. "Ordu kumandanlığından ayrılmış olmanıza üzüldüm. Mustafa Kemal ve Naci Bey. "Ben Sina Cephesi'ndeki orduların nasıl bölüneceğini ve bu kuvvetlerin nasıl kullanılacağım Mareşal Falkenhayn Paşa'ya sormuştum.Allenby'nin Filistin Cephesi'nde saldırıya geçmesi konuşuluyordu. Eşya olarak bir kanepe ve iki koltuk vardı. Mustafa Kemal hemen bu öneriyi kabul etti. "Zavallı. o redingotlu uyurgezer adam gözlerini açarak. İkisi de şaşkınlık içindeydi. Beklemeye başladılar. Oradan hareket edeceğiz. Veliaht Hazretleri'yle tanışmalısınız. ne yapabiliriz?" "Güç!" Mustafa Kemal ile Naci Bey yola çıkılacağı akşam. "öyle yapacağız. Şimdi burada sizi bekleyen başka görevler var. mantığı olan insanlarız. "Geziye çıkmadan önce. Sonra gözlerini açarak Mustafa Kemal'e döndü ve. Yarın onun yerine Vahdettin Efendi tahta çıkacaktı. Artık bu esrarlı kişinin Veliaht Hazretleri olduğu anlaşılmıştı. "Müşerref oldum. "Evet efendim. Redingotlu adam uzun bir süre hiç ağzını açmadı. Kendisinin yanında bulunmayı kabul eder misiniz?" Mustafa Kemal böyle bir gezinin kendisi için çok yararlı olacağını düşündü. "Birlikte seyahat edeceğiz. Üç gün sonra yola çıkılması gerekiyordu." dedi. İki gün sonra yola çıkacağız. Vahdettin Efendi hiç-100 biriyle konuşmadan dikilmiş duruyordu. Mustafa Kemal bunun üzerine ayağa kalkarak. Odada redingotlu adamlar ayakta duruyorlardı. "mutluyum.ustafa Kemal biliyordu ne de Naci Bey. bugününü. adamın konuşmasını bekliyorlardı. Böyle bir kişiyi yakından tanımak elbette çok ilginç olacaktı. Almanya İmparatoru Padişahımızı genel karargâhına davet etti. Paşa kendisiyle çok acele görüşmek istiyordu. Yeni gelen redingotlu kişi kimseye selâm vermeden kanepenin sağ köşesine oturdu. Mustafa Kemal." dedi. aklı. değil mi?" diye sordu. Mustafa Kemal'i yapay bir nezaketle karşıladıktan sonra. yarınını anlamış kişileriz." dedi. Padişahımızın (Sultan Reşat'ın) böyle bir seyahat yapamayacak durumda olduğunu biliyorsunuz. gözlerini kapadı. redingotlular uşaklar ve bilmem ne basıları oradaydılar. bedbaht. acınacak bir adam. kendinden ne beklenebilir?" "Hiç. hiçbir şey olmamış gibi. Bütün saray erkânı. Yola çıkılmasından bir gün önce Mustafa Kemal ile Naci Bey Saray'da buluştular. Enver Paşa da uzun sürede Mustafa Kemal'i yok etmek için planlar hazırlıyordu. Sultan Reşat'ın zaten bir ayağı çukurdaydı. Mabeyinciler her ikisini de bir odaya aldılar. Veliaht Hazretleri'nin (Vahdettin Efendi'nin) Zâtışâhâne yerine bu seyahati yapmasını uygun gördük. Birkaç dakika sonra." Vahdettin Efendi. bu redingotlu adamın başmabeyinci olduğunu sanmışlardı. Mustafa Kemal o günlerin birinde Enver Paşa'dan bir mesaj aldı. Enver Paşa. Mustafa Kemal merak etti. bütün bu olaylardan sonra Enver Paşa kendisine nasıl bir görev önerecekti? Bu yenilgiye onu da bulaştırmak mı istiyordu acaba? Bu tür düşüncelerle Harbiye nezaretine gitti. Enver Paşa makamında." "Biz ki. Eski kolordu kumandanlarından Albay Naci Bey'in de bu geziye katılması kararlaştırılmıştı." dedi. Ne söylemeleri gerektiğini kestiremiyor." dedi." Mustafa Kemal ile Naci Bey Veliaht Hazretleri'ne veda edip Saray'dan ayrıldılar. Derken odaya redingotlu bir kişi daha girdi. gu yeni gelenin kim olduğunu ne M. derin bir düşünceye daldı.
Vahdettin Efendi İstanbul'dan ayrıldıktan sonra eski kasıntı davranışını bırakmış ve kendi kişiliğini bulmuştu. Mustafa Kemal ne dediyse öyle yaptı. Birlikte seyahat etmekte olduğum için çok mutluyum. Arıburnu'nda ve Anafartalar'da kazandığınız muvaffakiyetler malûmumdur. "trene binmeden önce askeri müfrezeyi selâmlamanız gerekiyor. o da oturdu. Sonra oturdu. içten bir havada konuşmakta sakınca görmüyordu. 'Ben böyle bir dereceye tenezzül etmem. Öğ-renseydin benim kim olduğumu. Arkadaki vagona geçti. "Veliaht Hazretleri. Çeşitli konulardan söz edildi. Böyle bir törene hiç alışık olmadığı belliydi-Önde o. canı isterse. Ama bu kez hiç uyukla-mıyordu. "Siz kim oluyorsunuz?" diye yanıt verdi. yine mi askeri selamlayacağım? Gerekli midir?" "Evet Veliaht Hazretleri. "Ben. arkasında Mustafa Kemal. konuğuna da yer gösterdi. Mustafa Kemal bu çağrıya sevindi. Mustafa Kemal. "Ben de kendilerine arz ettim. Enver Paşa da Veliahtın yanındaydı. Veliaht Hazretleri'ne üniforma giymesi için haber göndermişti. sonra da Mustafa Kemal izin isteyerek Veliaht Hazretleri'nin yanından ayrıldı. O akşam bir de baktılar ki Vahdettin Efendi sivil giyinmiş. "Veliaht Hazretleri'nin üniforma giymesini istemiştim." dedi. söylediniz. "Birkaç dakika öncesine kadar kiminle seyahat etmekte olduğumu bana söylememişlerdi." "Az önce selâm verdim ya. Naci Bey ve yaverleri trene bindiler. Ben sana Veliaht Hazretleri'nin üniforma giymesini söyledim mi. "Evet. imparator da oradaydı." Bunun üzerine Vahdettin Efendi ellerini havada sallayarak yürümeye başladı. "Ben sana kim olduğumu söyleyecek durumda değilim. Tren kalktıktan sonra öğrendim." Mustafa Kemal ile Naci Bey bu sözlerden sonra Vahdettin Efendi'nin yanına gidip elini sıktılar. "lütfen pencereyi açıp askeri selamlayınız. Siz İstanbul'u kurtarmış bir kumandansınız. Mustafa Kemal Teşrifatçıbaşıya. Yolculuğun sonunda Büyük Alman Karargâhı'nın bulunduğu kasabaya geldiler.' deyip üniforma giymedi.Mustafa Kemal. Vah- . Vahdettin Efendi hiç de ilk göründüğü gibi uyurgezer bir kişi değildi. imparator Karargâhı'nın önünde bir Alman müfrezesi kendilerini bekliyordu. O da haklı olarak bozuldu." dedi." dedi. Neden sivil giysilerle gelmiş?" Teşrifatçıbaşı küstah bir tonla." diye söze başladı. ama üniforma giymek istemediler. önceden." Böylece aradaki buzlar erimiş oluyordu. sonra derecesini 'livalığa' (albay-tuğgeneral arası bir rütbeye) indirdiler. arkanızdan biz geleceğiz. söylemedim mi?" Teşrifatçıbaşı Mustafa Kemal'in bu sert konuşmasından ürkerek. darıldı. Mustafa Kemal'in vagonuna gelerek Veliaht Hazretleri'nin arkadaki vagonda kendisini beklediğini bildirdi. Vahdettin Efendi yine şaşkın şaşkın bakmıyordu. Başbaşa konuşmalar ertesi gün de sürdürüldü. Padişah ve şehzadeler." dedi." "Nasıl yani?" "Siz yürüyeceksiniz. Tren istanbul'dan uzaklaştıktan az sonra Teşrifatçıbaşı." "Anlaşıldı." "Neden?" "Çünkü ilk önce Veliaht Hazretleri'ne 'ferik' (korgeneral) derecesi verilmişti. "Affedersiniz Paşa Hazretleri. Mustafa Kemal. Vahdettin Efendi Mustafa Kemal'i ayakta bekliyordu. Mustafa Kemal'le de gerçek kişiliğini hiç gizlemeden. "Veliaht Hazretleri. Sizi gıyaben çok iyi tanır ve takdir ederim. bu gibi durumlarda üniforma giyerlerdi. gözlerini dört açmış bakıyordu. gereklidir." Vahdettin Efendi. Çünkü Alman Genel Karargâhı'nı görmeye gidiyorlardı. onunla biraz konuşabilmek ve kendisini tanıyabilmek için ortam yaratılmasını bekliyordu.
"sözleriniz beni çok duygulandırdı. mareşal ve generallerin protokol gereği ziyaretine geldi. bu saldırınız hangi hatta kadar gidebilecektir?" diye sordu. Oradan büyük bir hole geçildi." ya da. Kayzer." ya da. O kadar Almancası yok muydu? Böyle bir pot kırdığına çok üzüldü. Biliyorsunuz. Eğer bunlar önlenemezse ülkemiz mahvolacaktır. Naci Bey de bunları Türkçe çevirerek Vahdettin Efendi'ye aktardı. soldaki koltukta Vahdettin. Öteki eliyle Mustafa Kemal'in elini tutarak Almanca. . "siz Onaltıncı Kolordu Kumandanı değil miydiniz? Anafartalar zaferini kazanan Mustafa Kemal siz değil misiniz?" Mustafa Kemal şaşkınlık içinde. Ludendorf hiç böyle bir soru beklemiyordu. Hindenburg." dedi. Bir elini göğüs düğmelerinin arasına sokmuştu. "Ja. Vahdettin az önce Mustafa Kemal'den etkilenmiş ve Almanya'ya olan güvenini biraz yitirmişti. Mareşal'in sağında da Mustafa Kemal yer aldı. Vahdettin Efendi önce Mustafa Kemal Paşa'yı tanıttı. Bu konuda lütfen beni biraz aydınlatabilir misiniz?" Bu soru üzerine imparator ayağa kalkarak. Mustafa Kemal durumun ne kadar umutsuz olduğunu anlatıyordu ki." dedi. "Acaba yanlış mı söyledim. "Bunun sonucunu olaylar gösterecektir. Mustafa Kemal'le birlikte kendi dairesine çekildi. General Ludendorf un ziyaretine geldi. ilk ziyaret edilecek kişi. Mareşal masasının başında oturuyordu. împarator'un Veliaht'ı ziyarete gelmek istediğini bildirdiler. İmparator onun kim olduğunu biliyordu. Veliaht Hazretleri'ne Osmanlıların çeşitli cephelerde uğradıkları yenilgiden dolayı teselli edici sözler söyledi. "Ekselans." Ludendorf ters ters Mustafa Kemal'in yüzüne baktı. İki dakika bile geçmeden karşılarında İmparator'u buldular. Teşrifatçıbaşının yardımına gerek duymadan askerleri selâmladı. "Anafartalar. ancak bir noktayı daha açık öğrenmek isterdim. General Ludendorf ve bütün büyük kumandanlarla oradaydılar. "Majeste. Alman milletine moral vermek ve halkı uyutmak için verilen biçimsel demeçlerden değişik değildi. önüne bakıyordu." der demez de çok pişman oldu." Mustafa Kemal biraz sıkılmış. O da Alman ordusunun büyük bir saldın içinde olduğunu ve zaferi mutlaka kazanacaklarını anlattı. Mustafa Kemal ise cephelerin durumunu biliyor ve bu parlak sözlere hiç inanmıyordu." demişti. kapı vuruldu. "OnaltıncıKolordu. "Generalim.ıoı 102 dettin Efendi artık karşılama töreninde ne yapması gerektiğini biliyordu. "Biz taarruz ediyoruz." diye devam etti. "İmparator Hazretleri. Sizin bu konuda bize yeterli güvence verecek sözlerinizi duyamadım." Mustafa Kemal." dememiş de Fransızca. "Oui ekselans. onun yanında Naci Bey. Veliaht Hazretleri'nin İmparator'a yanında bulunanları tanıtması gerekiyordu. Çünkü yapılan saldırı yerel bir saldırıdır.. Başkumandan Mareşal Hindenburg." dedi." dedi.. "Oui ekselans. Bu sözler. Birden araya girerek Ludendorf a. Başkumandan Mareşal Hindenburg'du. Ondan sonra sıra. yanıt vermek istemedi ve konuşma böyle sona erdi. bize yapılan düşman saldırıları durdurulamıyor. "Sör." demesi gerekmez miydi? Hem de neden Almanca. "saldırının sonucunun ne olabileceğini anlamak için olayların gelişmesini beklemeye gerek olmadığım sanıyorum." diye yanıt verdi. "Peki. Bu biçimsel tanışma töreninden sonra sıra. "Jawohl. Biraz durakladıktan sonra. Kayzer çok kibar ve nazik bir konuşma yaparak Osmanlı Devleti' nin Almanya için çok değerli olduğunu anlattı ve Enver Paşa'yı da öven sözler söyledi. Bu ziyaretten sonra Vahdettin. Yaptıkları konuşmaları değerlendirmeye çalışıyorlardı.
Almanca. "Sağındaki adamla ilgilen. Bunun üzerine Mustafa Kemal. gezinin sonuna kadar Mustafa Kemal'in yanından ayrılmadı ve ona büyük yakınlık gösterdi." "Affedersiniz." dedi. "Oui ekselans" dediği için kendisine kızmış olacağını düşünerek odanın kapısında kalmış. Sizin babanız yaşındayım. Türkiye'de her.1O5 hangi bir kuvvete kumanda ettiniz mi?" "Evet. Oysa bunlar gerçeğe uymuyordu. koridorun ortalarına kadar gelmemişti. Mustafa Kemal ise împarator'un da-104 ha önceki konuşmada. Sofrada Kayzer'in sağında Vahdettin oturuyordu. Yemekten sonra salona geçtiler. "Mareşalim. Mustafa Kemal'in kim olduğunu da bilmiyordu." dedi." dedi." O akşam hepsi împarator'un yemeğine çağrıldılar. sizin zihninizi bulandıranlar var. Ludendorf da. biz şimdiye kadar size yanlış hitap ediyormuşuz. solunda Mustafa Kemal. Bu kez de Mareşal Hinden-burg Almanların Osmanlılara yaptıkları yardımların üzerinde durdu ve özellikle Filistin Cephesi'ndeki durumdan söz etti." "Beni mazur görünüz. "öyle yapıyorum zaten. Mustafa Kemal orada da gerçek durumu görmüş ve Alman subaylarını güç durumda bırakacak sorular sormaya başlamıştı. "Ekselans. Ertesi gün Vahdettin ve Osmanlı heyeti Strasbourg yakınlarında cepheyi dolaşmaya gittiler. Yemekten sonra Vahdettin ile ." değilim. Ama Suriye'de durum düzelmiş değildir. Karargâhların gezilmesinden sonra uğranılan yer Essen'deki Krupp fabrikasıydı. ettim. İmparator bir ara Ludendorf a dönerek. "Hayır. artık sizin şüpheniz kalır mı?" Vahdettin. Bana bu taarruzdaki hedefin ne olduğunu söyler misiniz?" Mareşal bu sözleri dikkatle dinledikten sonra Mustafa Kemal'e. İmparator birden geri döndü ve Mustafa Kemal'e yönelerek. Bu subaylardan biri kolordu kumandanıydı. "sizin elinizi sıkmamıştım. el sıkıştılar. Mustafa Kemal Generalle Fransızca konuşuyordu. imparator bu sözlerden sonra artık yerine oturmadı ve kapı103 ya doğru yürüdü. ettim. Lütfen son kumanda ettiğiniz kuvveti söyler misiniz?" "Fırka ve kolorduya kumanda ettikten sonra ordulara kumanda etmiş bir arkadaşınızım. ben kolordu kumandanıyım. "Siz Vahdettin'in yaveri misiniz?" diye sordu." "Askeri durumlardan çok iyi anlıyorsunuz. "size bir sigara takdim edebilir miyim!" Hindenburg sigarayı kendi eliyle verdi ve konuşma sona erdi. "siz aldığınız raporlara göre konuşuyorsunuz. Orada yaptığınız taarruza çok bel bağlamış olduğunuzu sanmıyorum. Bir ara kendine." dedi. "Anlıyorum ki. Colman'daki Alman Karargâhı' nı gezdiler." "Alaya kumanda etmiş olacaksınız." dedi." "Fırkaya da kumanda ettiniz mi?" "Evet. Ben Alman imparatoru olarak size gelecekteki başarılardan söz ettikten sonra." "Önceleri etmiştim." demekle yetindi. Vahdettin ve Naci Bey onu koridorun köşesine kadar geçirdiler. "Ne münasebetle yanında bulunuyorsunuz?" "Böyle bir görev aldığım için. ama endişelerim yok olmamıştır." diye yanıt verdi."Sayın Veliaht. Sonradan fabrika sahibinin şatosuna davet edildiler. onun yanında da General Ludendorf. Demek siz ekselanssınız!" Bu konuşmadan sonra Alman kolordu kumandanı. "Affedersiniz. "Evet.
21 yaşındaydı. Bir ara kendisine. ikisi de çok mutlu saatler yaşadılar. heyet Berlin'e geçti. "Peki." ıo8 Kucaklaştılar. Bu beraberlikleri geleneğe dönüştü. ama o sana çok düşkündür. Ertesi gün gazeteler Veliaht Hazretleri'nin 'maiyetleriyle' birlikte döndüğünü yazdılar. Doktorlar bu bakımın Avrupa'da iyi bir hastanede yapılmasını önerdiler. Yılbaşını orada geçirdiler. Mustafa Kemal aklından geçen her şeyi söylemiş ama Vahdettin hiçbir karar almak istememişti. Mustafa Kemal o günlerde Pera Palas'ta böbrek ağrılarından kıvranmış yatıyordu. Olayların dışında kalmak onu çok mutsuz . Pera Palas'taydı. Artık çocuk değildi. Zaten geziye çıkmadan önce de sancılar içinde kıvranıyor. Zübeyde Hanım. Ondan sonraki haftalarda da sık sık yalnız kaldılar. "Fikriye'den ne haber? Hiç gelip gitmiyor mu? Annesinin ölümüne biraz alışabildi mi?" "Biraz alıştı galiba ama aklı fikri sende. o da geldi. Ne olur bundan sonra beni hiç yalnız bırakmayın. 1918 Ocakı'nın dördüncü günü de İstanbul'a döndüler. "size kavuştum ya. Fikriye'nin yüreği güm güm atıyordu." diye geçiriyordu. nihayet kavuştuk. ben sizin kurmay başkanınız olurum. Neden siz bütün işlerden uzak kalasınız?" "Ne yapabilirim?" "İstanbul'a gider gitmez bir ordu kumandanlığı isteyiniz. ama dayanmaya çalışıyordu. Veliahtı. Oğlu İstanbul'a dönsün de annesini aramasın. "Belki gelmiştir. Yoğun bir bakıma ihtiyacı vardı. Ne var ki Mustafa Kemal'in böbrek sancıları dayanılmaz bir hal aldı. Viyana'da Cottage Sanatoryumu'na gitmesi uygun görüldü." "Siz isteyiniz. "Anne." O akşam Fikriye orada kaldı. Fikriye onun dönmesini iki gün bekledi. bu olacak şey miydi? O sabah Mustafa Kemal'in ilk işi Akaretler'e gitmek oldu. "Çok mutluyum Kemal Ağabey. Hoşunuza gider mi?" "Söyleyiniz. "Ben size." "İstanbul'a gittiğim zaman düşünürüz. veliaht ve prenslerin görevleri var." Vahdettin bir daha bu konuyu hiç açmak istemedi. Bir süre sonra. ama içinden. IX Fikriye 21 Yaşında: Sevgi Dolu îlk Akşamlar Mustafa Kemal Almanya gezisinden böbrek sancıları içinde döndü. "Fikriye.' Akaretler'de değil. Karargâhların gezilmesi bittikten sonra. Orada on gün kaldılar. Ayağa kalkar kalkmaz kendini Akaretler'de buldu. Onun Akaretler' de olmasını beklemiyordu." "Hangi ordunun kumandanlığını isteyeyim?" ıo6 "Beşinci Ordu kumandanlığını." dedi. kaderlerimizi birleştirecek bir öneride bulunacağım." Ertesi gün Fikriye'ye haber iletildi. Sen Fikriye'yi pek sevmezsin. Ama 'Kemal Ağabey." dedi. ben ne yapmalıyım?" diye sordu. Bu kez kendisini kucaklayanlar arasında ailenin yeni üyesi Abdürrahim de vardı. Deli mi ne?" "Biliyorum anne. Makbule. ama aklı fikri İstanbul'daydı. Mustafa Kemal'in gözleri Fikriye'yi arıyordu. Annesi bu haberi duyunca deli olacaktı. Sirkeci'de trenden inince yine doğru Pera Palas'a gidip biraz dinlendi. bütün ev halkı kendisini coşkuyla karşıladılar. Şakir Ağa. Mustafa Kemal'e büyük saygı duyuyordu. 1918 Ma-yısı'nın sonlarında Mustafa Kemal Viyana'ya gitti.Mustafa Kemal başbaşa kaldılar. Ama gördünüz ki Almanya'da imparator. Sağlığına kavuşması için böyle bir bakımdan geçmesi zorunluydu." "Bu kumandanlığı bana vermezler." "Henüz padişah değilsiniz.
O da. Enver Paşa'nın tepkisi ne olurdu? Ya bir darbe yapmaya kalkarsa? 110 Ya onu tahttan indirip yerine şehzade Mecid Efendi'yi tahta oturtursa? Bütün ordu onun elindeydi. O arada yaveri Cevat Abbas da kendisine telgraf üzerine telgraf çekerek acele istanbul'a dönmesini öneriyordu. Gelir gelmez de ilk işi yeni Padişah'ı ziyaret etmek oldu. onlar benim gibi olsunlar. kendisine gezide olduğu gibi güler yüz gösterdi ve iltifatlar etti. onunla yeniden konuşmak gerekiyordu. Şunu da belirteyim. sevinsin mi? Ne yapacağını şaşırdı. Mustafa Kemal. Çünkü ben." Mustafa Kemal bu kez yeni bir öneri getirdi. Bir gün orada kendisini görmeye gelen bir Türk kadını. Hiç sırası mıydı şimdi hastanelik olmanın? Haziran sonunda Viyana'daki sanatoryumdan çıkıp Karlsbad'da bir dinlenme evine taşındı." Mustafa Kemal Karlsbad'a geleli daha dört gün olmuştu ki. Ama Hünkâr asla bu konunun gündeme getirilmesine yanaşmadı. "sizi dinliyorum. Mustafa Kemal iki gün sonra yeniden Padişah'tan randevu istedi. Mustafa Kemal'e gelecekte neler yapmayı düşündüğünü sorunca şu yanıtı aldı: "Ben her zaman söylerim. Hünkâr'ın suratı. ileride gerçekleştireceği devrimlerin ilkelerini saptamaya çalıştı. . bazıları gibi. Vahdettin Enver Paşa'dan çekiniyordu. Saygın ve 109 onurlu olmalarına birinci derecede önem verelim. istanbul'a dönmesinde yarar vardı. Kendi sigarasını yaktığı kibriti de ona uzattı. "Sizin gibi düşünen başka kumandanlar var mı?" diye sordu." "Düşünelim öyleyse. bu sorun üzerinde incelenmesi gereken bazı noktalar Var. Böyle bir davranışa ruhum isyan ediyor. Karlsbad'dan ayrıldı. Yine Huzur'a kabul edildi. Hemen kaldığı dinlenme evinden yeni Padişah'a bir kutlama mesajı gönderdi. ispanyol nezlesi o zamanlar öldürücü bir hastalıktı. istanbul'a dönüş bu yüzden beş gün ertelendi.ediyordu." Konuşma burada sona erdi. Sehpanın üzerinde bulunan sigara kutusundan bir sigara alıp Mustafa Kemal'e verdi. Padişah'ın başkumandanlığı doğrudan üzerine almasını. "Vardır. Kadınların beyinleri ciddi bilim ve fen bilgileriyle süslensin. Viyana yoluyla istanbul'a dönecekti. Ben onlar gibi olmaya kalkmam. Evet. Gözlerini kapatıp uzun bir süre düşündü. Kimbilir aklından neler geçiyordu? Böyle bir durumda Enver Paşa'nın tüm yetkileri elinden alınacak ve Mustafa Kemal'e verilecekti. Vahdettin tahta çıktıktan ancak bir ay sonra istanbul'a dönebildi." dedi. gazetelerden Sultan Reşat'ın öldüğünü öğrendi. Mustafa Kemal Karlsbad'da kaldığı bir aya yakın bir süre içinde bol bol düşünüp Türkiye'nin geleceği konusunda tasarılar oluşturdu." Mustafa Kemal o günkü konuşmasında kadınlar konusunda da şunları söyledi: "Kadın sorununda cesur olalım. iffet sorununu. Veliaht Vahdettin Efendi Padişah olmuştu. Neden ben bu kadar yıl yüksek eğitimi gördükten sonra alt tabakanın düzeyine ineyim? Onları kendi düzeyime çıkartırım. kendisini de genelkurmay başkanlığına getirmesini istedi. "Gezi sırasında görüşlerimi açıklamıştım. Ama bu kez de ispanyol nezlesine yakalandı. bunları iyice araştırmadan işe başlamak hatâ olur. Üzülsün mü. Sonunda gözlerini açarak. "Hay hay. Vahdettin. yapardı. halkın ve ulemanın düşüncelerinin benim düzeyime gelmesini bekleyemem. Vahdettin Efendi 4 Temmuz'da tahta çıkmıştı. yapar mı. bilime ve sağlığa dayanarak anlatalım. Kafasından bu tür şeyler geçiriyordu. vesveseyi bırakalım. yine aynı biçimde konuşmama izin verir misiniz?" diye sordu. Mustafa Kemal bu havadan umutlanarak. açılsınlar. yine ilk karşılaştıkları zamanki maskeyi takındı. yarın elime büyük bir yetki ve güç geçse düşünülen sosyal devrimi bir anda bir 'coup' ile (bir darbeyle) uygulardım.
" diye söze başladı. Beni bırakın. Yani Padişah'ın ilk işi gerçek kuvvetin sahibi olmaktır. sürgüne gitseniz de ben sizden yanayım. Bir hafta sonra da Yedinci Ordu Kumandanı olarak Halep'te görevinin başındaydı. "Çok doğru konuşuyorsunuz. mutlu olun. Fikriye. Hem de kurallara uymayan bir iş yaptınız. Sonunda başbaşa kalabildiler. "Paşalığınız. benim için siz çok önemlisiniz. görevleriniz. Padişah yine gözlerini kapadı. başardınız. Bir süre sonra da . Yarın bütün görevlerinizi yitirseniz de. ne çoluk çocuk. Beni oraya göndermekle intikam alıyorsunuz. Ama o daha oraya varmadan düşman saldırıya geçmiş." dedi. Sonra.Mustafa Kemal bu konuda mutlaka kesin bir karara varılmasından yanaydı. Hünkâr tek kelime söylemeden ve ayağa kalkmadan el sıktı. konuyu açtı. Hiçbir güç sizi benim yüreğimden ve kafamdan çıkartıp atamaz. Hiçbir yerde tutunma olanağı kalmamıştı. Üçüncü kez Huzur'a çıktı. ordudan atılsanız da. Uzun bir dönemden sonra ilk kez birlikte oluyorlardı. "Ben bu konuları Talât ve Enver Paşa hazretleriyle görüştüm. Fikriye artık ona. yedinci ve sekizinci ordular tam bir yenilgiye uğramış çekiliyorlardı. Nikâhın ne değeri var. Mustafa Kemal 1918 Ağustosu'nun sonlarında İstanbul'dan ayrıldı. Teşekkür ederek Hünkâr'ın yanından ayrıldı. Bunu sağlamadıkça alınacak önlemler hiç işe yaramaz. Bu son görüşmeden birkaç gün sonra bir cuma selamlığında yeniden karşılaştılar." Enver Paşa sinsi sinsi gülümsüyordu. Ne olur bu düşleııı rimi kırmayın. Zâtışâhânelerini bütün ülkeyi kurtarmak için alınması gereken önlemleri almaktan alıkoyamaz. yüreğim sizinle çarpıyor ve çarpacak. gölgenize gizleneyim. "Fakat istanbul halkını doyurmak için alınması gereken önlemler. Sizden şunu istiyorum: O taraflar düşman eline geçmeyecek. 'Paşam' diyordu. Sizden hiçbir şey beklemiyorum. Fikriye de oradaydı. Yine de tartışmaktan vazgeçmedi. Uykuya dalmış gibiydi. Bu üçüncü görüşme de böylece hiçbir sonuç vermeden sona ermiş oluyordu. Fikriye'nin gönlünü alacak hiçbir şey söyleyememenin üzüntüsünü duyuyordu. Derhal yola çıkın. "ben her şeyden önce İstanbul halkını doyurmak zorundayım.." dedi. Evlenmek umurumda değil. sizi yalnız gecelerimin karanlıklarında yaşatayım. "Bravo." demekle yetindi. Dördüncü. ilerliyordu. bana yeter. Çıkarken Enver Paşa'yla karşılaştı ve. "Paşam. Annesi yine oğlunu büyük sitemlerle karşıladı. ne törenlerde sizin yanınızda yer almak. Ben sizi siz olduğunuz için seviyorum. İstanbul halkı açtır. Sağlıklı olun." 112 Mustafa Kemal bu tatlı sözleri dinlerken yine böbrek sancıları içindeydi. Ben sizin varlığınızla. Bu kuvvet başkasının elinde bulundukça sizin padişahlığınız yalnız görünüşte kalır. ordu kumandanlığınız beni hiç ilgilendirmez. 'Kemal Ağabey' değil. "Sizi Suriye'ye kumandan tayin ettim. bundan büyük mutluluk mu olur? "Ne pul. "Oradaki durumun ciddileştiğini öğrendim. yeter ki kadınınız olayım. Mustafa Kemal Vahdettin'le işbirliği yapmak için artık hiç umut kalmadığını anlamıştı. Vahdettin bu öneriyi geri çevirmeye kesin kararlıydı. Bırakın bu inancımı ölümüme dek her hücremde yaşatayım. kalbimin başköşesinde yeriniz olduğunu bilin." dedi.. Bu tayini doğrudan bana bildirebilirsiniz." Mustafa Kemal büyük bir entrikayla karşı karşıya olduğunu anlamıştı. ne tel. başarılarınızla övüneceğim. "kutlarım. Bu görüşmelerden sonra Mustafa Kemal biraz huzura kavuşabilmek için Akaretler'e gitti. ne duvak. Oysa Almanya gezisinde Mustafa Kemal'e onlardan hiç hoşlanmadığını belirtmişti. İngilizlerin elindeki silâhlar ve toplar Osmanlılardan çok üstündü. Mustafa Kemal izin istedi. Gülümsemekle yetindi." dedi. Acılarınızı ve mutluluklarınızı paylaşacağım." Bu sözleri söyler söylemez yine gözlerini kapadı. Sıcak nefesinizle yetineceğim. Ama beni sevmediğinizi bilirsem çok mutsuz olurum. Padişah Mustafa Kemal'i kendi dairesine çağırtarak. "Paşa. Size hayranım." Padişah yine bir süre gözlerini yumdu. düşler kurayım. Mustafa Kemal boş yere uğraştığını anlıyordu. Artık konuşulacak bir şey kalmamıştı. ne para. Delicesine âşığım.
Rauf Orbay. Mustafa Kemal son olarak Sadrazam'a şu telgrafı çekti: "İngilizlerin elde etmek istedikleri sonucu onlara kendi ellerinizle sunmak. tarihte Osmanlılar için. Ne var ki Mustafa Kemal'in kumandasındaki Yedinci Ordu birlikleri İngilizlerin ilerleyişini Halep'in kuzeyinde durdurdular. Fethi Okyar. Mondros Antlaşmasından sonra bile İngilizlerin İskenderun'a çıkmalarına engel olmak istiyordu. Tahsin Üzer. Bu telgrafa çok bozuldu ve ertesi gün de yeni sadrazama şu telgrafı çekti: "Barış gecikecektir. 11 Ekim'de Mustafa Kemal Halep'ten Padişah'ın başyaveri Naci Bey'e bir telgraf çekerek İzzet Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesini." 25 Ekim'de Halep'in varoşlarında büyük çarpışmalar çıktı. Ama artık iş işten geçmişti. Yoksa barışa kavuştuktan sonra. hatta gerekli görmüyorum. Yemen. Ama hemen toparlanarak Arapları kırbaçla kovaladı ve ellerinden kurtuldu. . Mustafa Kemal hükümete girerek bir şeyler yapmayı umut etmişti. Durum çok nazikti. İzzet Paşa ertesi gün Mustafa Kemal'e bir telgraf çekerek 'barıştan sonra işbirliği. Mustafa Kemal'in Mondros Antlaşması hükümlerine aykırı olarak İngilizlere ateş açmasından korktu ve hemen kendisine bir telgraf çekerek böyle bir yola asla başvurmamasını istedi. Ertesi gün. Vahdettin belki de bu öneriye uyarak İzzet Paşa'yı sadrazamlığa getirdi ama Mustafa Kemal beklediği Harbiye nazırlığına atanmadı. sonra da Adana'ya taşımak zorunda kaldı." 114 İki gün sonra îzzet Paşa sadrazamlıktan istifa etti. Mustafa Kemal. bilhassa bugünkü hükümetiniz için kara bir sayfa oluşturur. İngilizler Halep'e girdiler. Bu devrede vatana yararlı olmak umuduyla Harbiye nazırlığını istemiştim. Irak. izzet Paşa Mustafa Kemal'in bir olay çıkartmaması için kendisine telgraf üzerine telgraf çekiyordu. Bir ara öyle bir an geldi ki Mustafa Kemal Halep sokaklarında kendini Arapların ortasında yapayalnız buldu.' yapmak istediğini bildirdi. Dört gün sonra (30 Ekim 1918'de) Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. İzzet Paşa'ya da güveniyordu. sokaklarda çarpışmalar başladı. Askerler onun kumandası altında değildiler. Hicaz. Mustafa Kemal'in oralarda çılgınca bir davranışta bulunarak Osmanlı Devleti'nin başına belâlar açmasından korkuyorlardı. Ama bunların sorumlusu Mustafa Kemal değildi. Barışa kadar çok buhranlı anlar geçireceğiz. Yıldırım Orduları Grup Kumandanı Liman von Sanders. karargâhını önce Şam'a. Ertesi gün Padişah'ın iradesiyle Yıldırım Orduları Genel Komutanlığı ve Yedinci Ordu Karargâhı kaldırıldı ve Mustafa Kemal Harbiye Nezâreti emrine verildi. Arap aşiretleri de Halep'e girdiler. bir milyona yakın insan sakat kaldı ve 130 bin asker de İngilizlere esir düştü. Şeyhülislam Hayri beylerle kendisinin de kabineye alınmalarını önerdi. Öyle olduğu halde Mustafa Kemal'in her an Devleti ve Hükümeti hiçe sayarak asi bir general gibi ingilizlerin üzerine yürümesi olasılığı ortadan kalkmış değildi. Mareşal Liman von Sanders'in yerine atandığı bildirildi. Bu saldırı tüm eylül ayı boyunca sürdü. O günlerde Şam da İngilizlerin eline geçti. Hemen o gün Mustafa Kemal'e son bir telgraf çekerek bir an önce İstanbul'a gelmesini ve kendisiyle görüşmeye çok ihtiyacı olduğunu bildirdi. onun huzur ve sükûnu içinde Harbiye nazırlığını benden çok mükemmel yapacak kişiler bulunabilir.General Al-lenby kumandası altındaki İngiliz birlikleri Filistin Cephesi'nde saldırıya geçtiler. Sadrazam izzet Paşa. Barıştan sonra işbirliğimizi hiç de zorunlu. Onun da artık yapabileceği bir şey kalmamıştı. doğru olduğuna inandığım ve ülkenin selâGVF8 113 meti için gerekli saydığım görüşlerimi açıklamaktan asla çekinmem. Filistin ve Mısır savaşlarında Osmanlılar 730 bin şehit verdiler. Ben her ne durumda bulunursam bulunayım. Suriye. Aynı gün de Mustafa Kemal'in Yıldırım Orduları Grup kumandanlığına.
Compiegne ormanında bir vagonda. Suriye serüveni sona ermişti." dedi. Fransızlarla Almanlar arasında ateşkes antlaşması imzalanmıştı. onun ilk ve son aşkı olacaktı. Ne yazık ki sadrazam bir gün önce istifa etmiş ama daha Sadaret'teki makamından ayrıl115 ıı6 mamıştı. Ra-sim Ferit karşıladı. "Geldikleri gibi giderler. bak. Itayan ve Yunan gemilerinden oluşan bir filo demirlemişti. Suriye Cephesi"nde yeni bir aşk yaşayacak zamanı mı olmuştu? Asla. annesini görmeye gitti. izzet Paşa'yla dostlukları vardı." "Benim canım Paşam. Oldu mu?" "Olmadı ama. yine Pera Palas'a inecekti. Hep birlikte rıhtımda kendisini bekleyen bir istimbota bindiler. Mustafa. değil mi?" "Elbette kızım. Biraz dinlendikten sonra da doğru Akaretler'e. Akaretler'deki evine değil. Acele işlerimi bitireyim. her şey eskisi gibi olacak. Paşam. Ama bir ayağım burada olacak. Dostlarını ve konuklarını orada kabul edebilir ve geç saatlere kadar otelin restoranında konuşmalarını sürdürebilirdi. peki ne zaman sizi dinleyebileceğim?" "Hele birkaç gün geçsin. Ağzını bıçak açmıyordu. İki gün sonra da İstanbul'daydılar. Paşam. Mustafa Kemal'in ertesi gün ilk işi İzzet Paşa'yı ziyaret etmek oldu. Karaköy'den bir arabaya binerek Tepebaşı'na çıktı ve otele yerleşti. kızım.Aynı gün. Bu karasevdaydı. elbette." diyordu. Mustafa Kemal'in Çanakkale'den geçirmediği düşman gemileri işte şimdi İstanbul sularındaydı. diyecek halim yok ya. Fikriye'nin yaşamına hiçbir zaman başkası girmeyecekti. . Bir şeyler tasarlıyordu. Sıkma canını Fikriye. Ama ya Mustafa Kemal bir gün onu sevmez olursa? Bütün dünyası başına yıkılırdı. Mustafa Kemal'in artık İstanbul'a dönmesi gerekiyordu. ama o bunları hiç yeterli bulmadı. akşamlan rakılarımızı yine birlikte içeceğiz. 9 milyon kişinin yitirilmesiyle sona eren savaşın acılarını unutarak zaferi coşkuyla kutluyordu. teslim olmaz diye içimde bir inanç vardı. Neye güveniyordu? Mutlaka kafasından geçen bir şeyler vardı. Haydarpaşa garında kendisini yakın dostu Dr.. Mustafa Kemal çok üzgündü. Nasıl çılgınca ona tutkun olduğunu bilmiyor muydu? Biliyordu elbette. Yaveri Cevat Abbas'la birlikte 10 Kasım 1918 günü Adana'dan trene bindiler. Ama sizin oralarda ne şehit olacağınıza inanıyordum. Cevat Ab-bas'a güven verici bir sesle. Alman orduları tam bir yenilgiye uğramışlar ve o gün Fransa'nın kuzeybatısında. Hayır olmaz. aklım sende. Gelip seni göreceğim. Bunlar. Bu öyle gelip geçici bir gönül eğlencesi değildi ki. Canını verirdi o sevgili Paşası için. Mustafa Kemal asla yenik düşmez. içinizi bana açacaksınız. "Bu kez çok korktum. Yine uzun uzun konuşacağız. iki saat sonra o da Akaretler'deydi. Onun bunu anlamış olması gerekirdi. Hemen Fikriye'ye haber iletildi. O gece Fransa'nın. Haklıymışım. ingiltere'nin. Soluk benizli sarışın kumandan bir süre bu gemilere baktıktan sonra. Üç ayın özlemiyle kucaklaştılar. ben yine Pera Palas'ta kalıyorum. 8 Kasım 1918'de bütün Batı Avrupa. Fransız. Dünya Sava-şı'nın bitişini kutluyordu. Belki de daha iyi günler göreceğiz. Hiç merak etme. Günaşırı gelip seni kucaklayacağım." Bu sözler hiç hoşuna gitmedi genç kızın. Mustafa Kemal'e istifa nedenlerini anlattı. Ölümüne sevda. Orada kalmam siyasal bakımdan önemli. İtalya'nın ve Amerika'nın bütün kentlerinde şenlikler yapılıyor ve milyonlarca insan. Acaba Mustafa Kemal'in yaşamında bir başkası mı vardı? Ama olamazdı ki. Fikriye çok mutluydu. olsun bakalım. Limana İngiliz. Başka türlü olamazdı ki.. ne de esir olacağınıza. 55 zırhlı ve 6 denizaltıdan oluşuyordu. İstimbot Galata rıhtımına yanaşmadan önce o kararını vermişti. "Yenilgi haberleri buraya ulaştıkça deli oluyordum. olamazdı böyle bir şey. artık bir yerlere gitmek yok!" "Yok ama. Her gün birtakım görüşmeler yapacağım.
"Hayır Paşa Hazretleri," dedi, "görevinizi bırakamazsınız. Sizin yerinize Tevfik Paşa'nın getirilmesi bekleniyor. Bu bir felâket olur, yerinizde kalın. Birlikte bir şeyler yapabiliriz. Çok rica ediyorum, istifanızı geri alın." Sadrazam istifasını geri almamakta direniyordu. Ama sonunda şöyle bir yol bulundu. Eğer Tevfik Paşa'nın kuracağı kabine Meclisi Mebusan'dan güvenoyu alamazsa, îzzet Paşa görevinde kalacaktı. Bunu sağlamak için de çok acele bir şeyler yapmak gerekiyordu. Mustafa Kemal ertesi gün Padişah'la görüşmek istedi. Kolayca Saray'a kabul edileceğini umuyordu. Gerçekten de Sultan güçlük çıkarmadan kendisini kabul etti. Bir süre görüştüler, ama bu ziyaret hiçbir sonuç vermedi. Mustafa Kemal bir yandan gazeteleri aydınlatmaya çalışıyor ve demeçler veriyor, öte yandan da böbrek ağrılarından kıvranıyordu. Bu durumda Akaretler'deki eve gidip bir süre dinlenmesi doğru olmaz mıydı? Fikriye de bundan ne kadar mutlu olurdu. Ama önün o günlerde Fikriye'ye ayıracak zamanı yoktu. Mustafa Kemal, tüm saatlerini vatanı kurtaracak projelere ve yoğun görüşmelere ayırmıştı. Zamanını bu işlere vermezse çok mutsuz olacağını biliyordu. İstanbul'a gelişinin üçüncü günü Pera Palas'ta bir mesaj aldı. Çanakkale'de üç kez kendisine yenik düşen General Sir William Birdwood, kendisinden randevu istiyordu. Bu, tarihe geçecek bir görüşme olacaktı. Kimbilir neler soracaktı ona bu ünlü İngiliz generali. Dostça el sıkıştılar. Sir William, "Sayın General," dedi, "lütfen anlatır mısınız, Çanakkale'de bizi nasıl yendiniz?" Mustafa Kemal Çanakkale'deki başarılarıyla övünmek istemeyerek, "Bunu tarih yazacak," diye yanıt verdi. "Elbette, ben de biliyorum. Ama sizin ağzınızdan dinlemek isterdim." "Peki öyleyse, dinleyin." Mustafa Kemal Dr. Rasim Ferit Bey'den kalem kâğıt istedikten sonra basit bir kroki çizerek şöyle dedi: "Bakın general, siz şu tarihte karaya çıktınız ve bir süre sonra şurada durdunuz. İlerleyebilirdiniz ama ilerlemediniz. Neden?" "Askerlerimiz çok yorgundu." "Anlıyorum. Ama ertesi gün de bir süre ilerledikten sonra yine durdunuz. Neden?" "Arkadan su yetişmedi. Asker susuz kaldı. Daha fazla ilerleye-medik." "Ben de anladım yorgun ve susuz olduğunuzu. Bu durumda size saldırmak istemedik. Sırasını bekledik." Siz William Birdwood çok duygulanmıştı. "Sizin gibi kahraman ve yüksek karakterli bir asker tanımadım," dedi. Sonra da, "İzin verirseniz bu krokiyi ve kalemi bir anı olarak saklayacağım," diye konuşmasını noktaladı. Mustafa Kemal'in ilk hedefi Tevfik Paşa kabinesinin Meclis' ten güvenoyu almasını önlemekti. Sivil giyinip Meclis'e gitti, tanıdığı bütün milletvekilleriyle konuştu. Hepsi izzet Paşa'dan yana görünüyorlardı. Oylamaya geçildi. Sonuçlar açıklanınca bir de baktılar ki, Tevfik Paşa güvenoyu almış, Mustafa Kemal'e söz verenlerin birçoğu da Tevfik Paşa'dan yana olmuşlar. Mustafa Kemal büyük düş kırıklığına uğrayarak Meclisi Mebusan'dan ayrıldı. Bir kez daha Padişah'la görüşmeyi denedi. Ama Vahdettin kendisini ancak cuma namazından çıkarken görebileceğini bildirdi. Görüştüler ama bu girişim de hiçbir sonuç vermedi. Mustafa Kemal o görüşmeden sonra Akaretler'e annesini ve Fikriye'yi görmeye gitti. Geçen olayı bir an önce Fikriye'ye anlatmak ve heyecanını onunla paylaşmak istiyordu. "Fikriye, kızım, sana önemli bir şeyler anlatacağım," diye söze başladı. 117
"Biliyorsun, İstanbul'a gelişimin ertesi günü Padişah'la görüşmüş, kısaca görüşlerini almıştım. Geçen gün Meclisi Mebusan' da Tevfik Paşa'nın güvenoyu almasından sonra yeniden Padişah'ı görmek istedim. Vahdettin benim bugün (20 Aralık 1918) cuma selâmlığına gelmemi istemiş. Selâmlıktan sonra birlikte olduk. Konuşmamız uzun sürdü, ama konuştuklarımız çok kısaydı. "Tam söze başlayacağım sırada beni önledi ve şöyle dedi: 'Bilirim ki Ordunun subayları ve kumandanları sizi severler. Onlardan bir kötülük gelmeyeceği konusunda bana güvence verebilir misiniz?' Ben, 'istanbul'a geleli daha birkaç gün oldu. Buradaki durumu pek bilmiyorum,' dedim. 'Ama ordu kumandanlarının ve subaylarının Zâtışâhânenize karşı bir cereyan içinde bulunmalarında bir sebep görmüyorum.' "Vahdettin anlaşılmaz bir davranışla, 'Yalnız bugünden söz etmiyorum,' dedi. 'Bugünden ve yarından...' "Ne demek istediğini pek anlayamadım. Ama demek ki kafasından bir şeyler geçiriyordu. Önemli bir karar alacak ve buna tepki gösterilmesini isteyecekti. Sonra da şöyle dedi: 'Siz akıllı bir kumandansınız. Deneyimi olmayan arkadaşlarınızı aydınlatırsınız. Fikriye, "Paşam," dedi, "demek ki size danışmak istemiş. Bu çok önemli değil mi?" "Evet ama, ne yapmak istediği belli değil..." Vahdettin meğer Meclisi Mebusanı dağıtmadan önce çevresindeki insanların düşüncelerini öğrenmek istiyormuş. Meclis bir süre sonra dağıtıldı. Mustafa Kemal'in Harbiye nazırlığı umutları kırılmış oluyordu. Neden Harbiye nazırlığını istemişti? Çünkü barışın kolay kolay gelmeyeceğini biliyor ve bu göreve gelirse, bunalımlı bir dönemde vatana ciddi hizmet olanağı bulacağını düşünüyordu. Ama artık hükümetten hiçbir şey beklemiyordu. Saray'dan da olumlu bir girişimin gelmesi umudu kalmamıştı. Yeni bir şeyler yapmak gerekiyordu. Mustafa Kemal, kısa bir süre sonra Pera Palas'tan ayrılarak Halep'ten dostu Salih Fansa'nın Beyoğlu Hava Sokağı'ndaki evine taşındı. Burası eski Rum zenginlerinden Franko Paşa'nın konağıydı. Salih Fansa'nın eşi de zarif bir kadındı, Mustafa Kemal'e büyük konukseverlik ve dostluk gösteriyordu. Öyle olduğu halde Mustafa Kemal orada kalmak istemedi. Bağımsız olabileceği bir ev arıyordu. Kendisine Şişli'de, Halaskârga-zi Caddesi'nde bir ev bulunur bulunmaz oraya taşındı. Konuklarını orada kabul edecek ve sabahlara kadar özgürce tartışacaktı. O dönemde İstanbul'un yaşam koşulları neydi acaba? İstanbul halkının büyük bir kısmı yoksulluk içindeydi, fiyatlar almış yürümüş, şeker gibi birçok gıda ürünü piyasada bulunmaz olmuştu. Kimse yarınına güvenle bakamıyordu. Dört yıllık savaş sayısız can almış, kadınları dul, çocukları yetim bırakmıştı. Halk açtı, ekmeksizdi, yılgındı, perişandı. Fırınların önünde insanlar saatler boyu dikilip ekmek bekliyorlardı. Her şey karaborsaya düşmüştü, en gerekli mallar bile dükkânlardan çekilmişti. Başlıca gıda zeytin, peynir, ekmek ve domates olmuştu. Savaş yıllarında şekerin kilosu 3 kuruştan 250 kuruşa, pirincin kilosu 3 kuruştan 90 kuruşa, patatesin kilosu 1 kuruştan 27 kuruşa, zeytinyağının litresi 8 kuruştan 180 kuruşa çıkmıştı. Makarna, kuru fasulye, peynir, koyun eti ve sabunun kilosu da aynı oranlarda yükselmiş, kiralar da yüzde 200-300 oranında artmıştı. Camiler, imaretler ve medreseler, yurdun çeşitli yerlerinden, düşman işgalinden kaçıp İstanbul'a gelen göçmenler ve dul kadınlarla doluydu. Yoksulluğun yanı sıra İstanbul'da fuhuş ve hastalıklar da artmış, sokaklar dilenci ve kimsesiz çocuklarla dolmuştu. İstanbul artık karaborsacıların ve vurguncuların cenneti olmuştu. Hırsızlık ve saldırganlık olayları da sınırsız bir ölçüde artıyordu. işte ittihatçıların bir koyup beş alacakları savaş serüveninin sonunda istanbul bu durumdaydı. Artık bir şeyler yapmanın zamanı gelmişti. Şişli toplantılarında kafasındaki tasarıları olgunlaştırmaya çalışıyordu. Anadolu'ya bir görevle gönderilip orada bir örgüt oluşturarak direnişe geçmekten başka bir çıkış yolu görünmüyordu. Birbiri ardından kurulan kabinelerde, Mustafa Kemal'in hem
119 120 dostları vardı hem de düşmanları. Onu çekemeyenler, kuyusunu kazmaya çalışıyorlardı. Mustafa Kemal olayları uzaktan izliyor, Şişli'deki eve kendisini ziyarete gelenlerden de bol haber alıyordu. 15 Ocak'ta (1919) Albay ismet Bey (inönü) Şişli'deki eve gelerek kendisine bazı bilgiler iletti. Mustafa Kemal de ismet Bey'e 'hiçbir görevi olmadan Anadolu'ya geçmek için en uygun yolun hangisi olduğu' konusundaki düşüncelerini sordu. Ondan iki hafta sonra Ayan Meclisi Reisi Ahmet Rıza Bey Mustafa Kemal'den bazı öneriler istedi. Onların ardından Albay Refet Bey Şişli'deki eve gelerek neler yapmak istediğini sordu. Mustafa Kemal'in aklı fikri Anadolu'ya geçmekti. Refet Bey de ona şöyle dedi: "Eğer atına binip Anadolu içlerine geçmek istersen ben sana yardımcı olurum." Derken italyan Yüksek Komiseri Kont Sforza Mustafa Kemal' le görüşmek istediğini açıkladı ve görüştüler. Onu, Mütareke'de İngiliz Dostları Cemiyeti'nin başkanı olan Papaz Frew'nun ziyareti izledi. Sonra Kâzım Karabekir geldi Şişli'deki eve. Onun ardından da Rauf Bey. işte o sıralarda ingiliz Haberalma Merkezi'nde görevli bir yüzbaşı, Merkez'in başkanına sunduğu bir raporda bazı kişilerin sakıncalı olduklarını bildiriyor ve istanbul'dan uzaklaştırılmalarını öneriyordu. Raporda şu adlar vardı: Fevzi Çakmak, Kâzım Karabekir, Halil Kut, ismet inönü ve elbetteki Mustafa Kemal. O sıralarda Samsun ve çevresinde birtakım olayların çıktığı ve Rum köylerinin Türkler tarafından saldırıya uğradığı söyleniyordu. Oysa saldırıya uğrayan Rum köyleri değil, Türk köyleriydi. Bu söylentileri işgal kuvvetleri çıkartıyordu. Amaçlan Rumları korumak için bölgeyi işgal etmekti. Bu, çok bilinen bir bahaneydi. Bölgedeki durumu incelemek için Mustafa Kemal'in oraya gitmesi öneriliyordu. Karadeniz dosyasını hazırlayanların amacı Mustafa Kemal'i istanbul'dan uzaklaştırmaktı. Harbiye Nâzın Şakir Paşa bir gün Mustafa Kemal'i makamına çağırarak bu kara dosyayı kendisine uzattı ve, "Bunu bir okur musunuz?" dedi. Mustafa Kemal dosyaya bir göz attıktan sonra, "Emriniz nedir?" diye sordu. Nazır, "Durumu görüyorsunuz, oralarda birtakım olayların çıkmasından korkuyoruz, işgal kuvvetleri, 'Eğer siz acizseniz bu görevi biz üstümüze alacağız,' diyorlar. Ben Sadrazam Damat Ferit Paşa'yla görüştüm. Sizi uygun gördük. Oraya gidip durumu yerinde incelersiniz," dedi. Mustafa Kemal için bu, bulunmaz bir fırsattı. Böylece Anadolu'ya geçmiş olacaktı. Ama ne tür yetkilerle? Bir an düşündükten sonra, "Memnuniyetle giderim," dedi. "Ancak ben oraya, Türkler Rumlara zulmediyorlar mı, etmiyorlar mı, yalnız bunu anlamak için mi gideceğim? Bu görevin ayrıntılarını saptamak gerekecek." Mustafa Kemal Nazır'in bürosundan ayrılarak doğru Genel-kurmay'a gitti. Genelkurmay ikinci Başkanı Diyarbakırlı Kâzım Paşa'yla yakın ilişkileri olduğu için onunla rahat rahat konuşabilirlerdi. Şöyle dedi: "Beni istanbul'dan uzaklaştırmak için bir bahane bulmuşlar. Ben de hemen bu görevi kabul ettim. Zaten Anadolu'ya geçmek için fırsat arıyordum." Kâzım Paşa, "Çok iyi," dedi. "Oraya Ordu Müfettişi olarak gidebilirsin." "Güzel, ama bana geniş yetkiler verin. Mümkün olduğu ölçüde Anadolu'nun her tarafına emirler verebilmeliyim." "Olur. Bir şey mi yapacaksınız?" Mustafa Kemal kapıların iyice kapalı olup olmadığına baktıktan sonra Kâzım Paşa'ya, "Kulağını bana doğru uzat," dedi. "Evet, bir şey yapacağım." Kâzım Paşa çok heyecanlanmıştı. "Vazifemizdir, çalışacağız," demekle yetindi.
Vatan benden büyük hizmetler bekliyor. üzerine titrediğimi biliyorsun. Kalbim sizinle. Damat Ferit Vahdettin'in kız kardeşi Medi-ha Sultan'la evli olduğu için Padişah'ın eniştesi durumundaydı ve Hünkâr'in ona büyük güveni vardı. hastabakıcılık yaparım. Sizi yitirirsem ben kahrolurum. bakışları sevinçle parlayan bir kişi oturuyordu. düşündüğümü. "imza atmam ama. Benim bir an önce Anadolu'ya giderek düşmana karşı savaşa hazırlanmam şart. Mustafa Kemal Damat Ferit'in kimliğini çok iyi biliyor ve kendisine en ufak bir saygı duymuyordu." "Doğru. İnanın sözlerime." diyordu. "Paşam. O akşam Mustafa Kemal Şişli'de kendisini bekleyen Fikriye'ye bu ziyaret olayını şöyle anlattı: "Sadaret makamında altın gözlüklü. o mutlu günleri birlikte yaşayacağız." "Size güveniyorum Paşam. seni o zaman yanıma aldırtacağım. Doktor Refik Saydam gibi kişiler de vardı. Gerekirse ben de silâha sarılırım. Beni çağırmanızı bekleyeceğim." Kendisine teşekkür ederek bürosundan ayrıldım. artık kendi genelkurmayını oluşturacaktı.Ne var ki görev için hazırlanan talimatnameye Şakir Paşa imza atmaktan çekiniyor. Nereye gidecekseniz ben de yanınızda olayım. aşkınızla çarpacak. Sizi hiç sıkmam. Bunun için de ulusal çapta bir direnişi başlatmam gerekiyor. imza herhalde çok önemli değildi. Hüsrev Gerede. Akşamları tepsinizi hazırlarım. İstediğiniz zaman sizi mutlu etmeye çalışırım. Derhal yapılacağından emin olunuz. köleniz olurum. üzüyorsun beni. Sizinle beraberim. bu çok iyi bir başlangıç. Kalkıp elimi sıktı. size bakarım. işlerinize karışmam. cepheye mermi taşırım. Mustafa Kemal artık 121 Dokuzuncu Ordu Müfettişi idi ve görevi başına gitmek için hazırlıklara girişiyordu. Rakınızı yudumlarken size eşlik ederim. Benim için önemli olan şey bir an önce Anadolu'ya geçebilmek. 123 Sen benim bu işe baş koyduğumu çok iyi biliyorsun. Buna imkân yok. yok olurum. Mutlu olacağım. elbette yerin olacak. 20 kişiden oluşan bu topluluğa katılanların hepsi ne maksatla Samsun'a gideceklerini biliyor ve bir ölüm kalım savaşının heyecanım yaşıyorlardı. beni de yanınıza alın. 122 Dokuzuncu Ordu Müfettişi. herhalde Vahdettin'den esinlenmiştir. Bunların arasında Kâzım Dirik." "Fikriye'ciğim. Seni nasıl sevdiğimi. mührümü basarım. Bana çok iltifat etti. Ne olur. yaralılara bakarım. Peşinizden gelen gölgeniz olurum. Ben bunlara hiç karşı değilim. Bana geniş yetkiler tanınmış olduğunu da sözlerine ekledikten sonra şöyle dedi: "Her arzunuzu doğrudan bana yazabilirsiniz. Bak göreceksin. direnişi başlatalım. Sen bize destek olacaksın. Biz hele bir örgütlenelim. Mustafa Kemal'i Sadrazam Damat Ferit Paşa'ya tanıtmak istedi ve bürosuna götürdü. Resimlerini gördüğüm bu adamın Damat Ferit olduğunu hemen anladım. kulunuz. Varlığınla onur duyacağım. Ama sizden ayrı kalmak istemiyorum. Doktor ibrahim Tali. ya ben ne olacağım? Bunu hiç düşünmediniz mi? Ben sizsiz ne yaparım Paşam? İstanbul yine bana zindan olacak. Ben çok umutluyum. Bu ulusal direniş savaşında benim hiç mi yerim yok?" "öyle deme çocuğum. Hem de çok üzüyorsun. İstanbul'un bir köşesinde çocukluğundan beri yalnız sizin aşkınızla yanıp tutuşan bir kızın olduğunu hiç aklınızdan çıkartmayın. Ferit Paşa size böyle davran-dıysa bunu herhalde Padişah'ın isteklerine uygun olarak yapmıştır. üzmem. Lütfen karamsarlığa kapılma. Düşmanı yurdumuzdan ve İstanbul'dan kovacağız. benden çok şeyler beklediğini söyledi." "Çok haklısınız Paşam. İnan bana. yine birlikte olacağız. İngilizlerin dostu sayıldığı için de Hünkâr onu işbaşına getirmişti. Vatanı düşman çizmeleri altında kalmaktan kurtaracağız." "Peki. En güvendiği kişileri çevresine topladı. Ben sizsiz yaşayamam. ölürüm. Çok nazik günler yaşıyoruz. Harbiye Nâzın Şakir Paşa. O günler gelecek. Bu kötü günler geçecek." . Benim kim olduğumu elbette çok iyi biliyordu. Ama böyle bir resmi ziyaretin yapılması mutlaka gerekliydi. Ama şimdi ölüm kalım savaşı veriyoruz. İstemediğiniz zaman çekilmesini bilirim. dertlerinizi paylaşanın.
dilediğiniz alanda çalışayım. zamansız bir saatte onun evine gittim. 'Sana hikâyeyi kısaca söyleyeyim. onu bilmezsin. Ne olur. Bandırma adında köhne bir yük ve yolcu gemisiydi." "Evet. "Ben odaya girdikten kısa bir süre sonra." Fikriye'nin gözlerinden yaşlar süzülüyordu. Bugün bir dostumu daha ziyarete gittim. Çok duygulandım. 'Ne istiyorsunuz? Beyefendi hazır değil. 'Sonra konuşuruz ama. seni nasıl unuturum. Biz köşeye çekilip konuştuk. Kapıyı hizmetçi kız açtı. sık sık gündeme geleceğini sanıyorum. Geçen gün de Fethi Bey'i tutuklu bulunduğu Bekirağa bölüğünde görmeye gittim. Beraberliğimizin mutlaka birtakım ortak işlere dayanması gerek. vatan ve halkımız uğruna yaptığınız savaşa katılmakla kanıtlayacağım. iş başladığı zaman da yanıma geleceksin. Sadrazam. 'Üzülme. Bu. Sen Rauf Bey'i bilirsin. Samsun ve çevresindeki karışıklıkları . nasıl herkesi ezen bir gücünüz var. 'Ben yerleşinceye kadar sen de bana yardım edeceksin. Yemeğe Mustafa Kemal'in Anafarta-lar Savaşı'ndan dostu Cevat Paşa (Çobanlı) da davetliydi. öpüştük. en mutlu günlerimde de."Hayır Fikriye'ciğim.' dedi. demek ki bu ismet Bey çok güvendiğiniz bir kişi. Bu arkadaşımdan şimdiye kadar sana hiç söz etmemiştim." "Evet kızım. Ben de bütün hedeflerinize sizinle birlikte yürüyeceğim. Yemekten sonra salona geçtiler.' dedim. 'Biraz daha konuşsaydık.' diye söze başlayarak bütün olayı anlattım ve. Dokuzuncu Ordu Müfettişi'nden göreviyle ilgili bilgi istedi. "Ben sözü kısa kestim. Sonra Mustafa Kemal.' dedim. Bu adı unutma. 'Vaktim dar. bana çok saygılı davrandı. Sonra öteki koğuşları dolaştık. Fethi Bey'i.'" "Paşam ne çok iş başarmışsınız. "Bak Fikriye. evet güvendiğim ve sevdiğim bir kişi. ne haldeyiz?' dedi. Mustafa Kemal Paşa bu konuda hiçbir ayrıntıya girmeden. 'mutlu günlere kavuşacağız elbette. benim Selanik' ten arkadaşım. Durumu anlattım. dikkatleri üzerine çekme. En üzüntülü günlerimde de seni düşüneceğim. Size inanıyorum Paşam. alın. 'Anadolu'ya gidiyormuşsunuz. Fevzi Paşa'yı. 'Bana başarının ilk müjdesini veriyorsunuz.' dedi. Benimle gelmenize gerek yok. sen şimdi benimle hiç ilgilenme." "Paşam. "sana anlatacağım bir olay daha var." "Tamam öyleyse anlaştık. Sevgili Paşasını 124 kucakladı. Anadolu direnişinde onun da yanımda olmasını isterim. Bir süre öyle kaldılar. Beni iyi dinle. nasıl kafamdam çıkartabilirim." dedi." 125 I X Samsım-Erzurum-Sivas Yol hazırlıkları sürüyordu. Önce müdürü gördüm. Sana anlatacağım bir olay daha var. Derken içlerinden biri boynuma sarılarak. Süleymaniye'de oturur. Beni hiç beklemiyordu.' dedim. Bunları duydukça çok mutlu oluyorum. bu ne baskın?' diye boynuma sarıldı.' dedim ve ayrıldık. 'Görüyor musun Kemal. Beni savaşların dışında bırakmayın. ne diyordum. Bu sabah. 'Hele beni misafir odasına al. tutuklulardan kimleri isterseniz. O. Yola çıkmadan önce Mustafa Kemal Paşa'nın sadrazam Damat Ferit Paşa'yla son bir görüşme yapması uygun görülmüş ve Sadrazam kendisini. 'Ne haber. Beyefendi hazır olana kadar beklerim. Birbiri üstüne yığılmış karyolalar üzerinde insanlar bekliyordu. îsmet Bey'le biz güneyde birlikte olduk. Çok güvendiğim ve sevdiğim bir insan.' dedi. 'Şimdi izin verin de koğuşları dolaşayım.'" "Sevgili Paşam. 'Ne zaman emrederseniz. Nişantaşı'ndaki konağına bir akşam yemeğine çağırmıştı. biz de size katılırız." "Sırası gelecek Fikriye. Mustafa Kemal ve beraberindekileri Samsun'a götürecek gemi. bana da bazı görevler verin.' dedi. Ben de kızcağıza. ama îsmet Bey'i hiç sana anlatmadım. Beni siz yetiştirdiniz. ilk gizli örgütü birlikte kurduğumuz dostum Hüs-rev Sami idi.' dedim. Salih'i. Hayranım sizin kişiliğinize. Nuri'yi. Sana da bu davada büyük görevler düştüğünü göreceksin. îsmet Bey güler yüzle içeri girdi.' dedim. Doğru Fethi Bey'in koğuşuna gittim. Yemek soğuk bir hava içinde geçti. ne haber. Kendisine." "Bu sözleriniz beni teselli ediyor. Sizi nasıl çılgınca sevdiğimi.
madenleri ve limanlan Yunanistan'ın gözlerini kamaştırıyordu." "Mutlaka muvaffak olacağız. milliyetçiler. Ancak 1917 ortalarında. Batı Anadolu'nun doğal zenginlikleri. Uygun görürseniz yarın ya da öbür gün." "Zâtışâhâne'yi ziyaret ettiniz mi?" "Hayır efendim. Damat Ferit Paşa kendisine sunulan bu bilgileri yeterli bulmuş ve Mustafa Kemal'in gerçek maksadını hiç anlayamamıştı. Cevat Paşa'yla konuttan ayrıldı. İngilizler öte yandan Mustafa Kemal'in kendilerine karşı olduğunu biliyorlar ve o daha Anadolu' ya gelmeden önce bütün girişimlerini baltalamaya çalışıyorlardı. kilise ve iş çevreleri tam bir uyum içindeydiler. Bütün Batı Anadolu Yunanistan'a hediye edilecekti." "Allah muvaffak etsin.incelemek için neler yapacağını anlattı. Batı Trakya'yı ve Batı Anadolu'yu almayı düşlüyorlar-dı. Manisa. Amerikan Cumhurbaşkanı Wilson'a göre de. Yunanlıları desteklemelerinde bir gözdağı havası da vardı. İngiltere ve Fransa'nın savaşı kazanma olasılıkları güçlenince onlar da bir koyup üç almayı düşünerek savaşa girdiler. 13 Mayıs günü Selanik'ten yola çıktılar. Eski Grek ve Bizans imparatorluklarının toprakları Yunanistan'ın olacak ve oralarda oturan Rumlar da Osmanlı boyunduruğundan kurtulacaklardı. meyve üretimi. Ayrıca gemilere. Megalo Îdea-Büyük Yunanistan düşüncesini yayarak aşırı milliyetçiliği ve ırkçılığı kamçılıyorlardı. Lloyd George ile Clemenceau. Edremit. Yunan başbakanı Venizelos'a. "Türklerin Avrupa'daki yerleri ellerinden alınmalı. . İngilizler savaşı kazanınca. Yani kendisini ziyaret ediniz. ingiliz Dışişleri bakanı Lord Curzon da. Bir tümen asker. Patrikhane ve dinsel çevreler de bu işe destek veriyordu. bir şey yapacağım. incir. Cevat Paşa Mustafa Kemal'e şunu sordu: "Bir şey mi yapacaksın Kemal?" "Evet Paşam. Ayrıca. savaşa katılması karşılığı Ege çevresini Yunanistan'a vaat etmişler ama onlar bir türlü karar verip de bu maceraya atılamamışlardı. ingiltere ve Fransa'nın milliyetçi çevreleri de Osmanlıları Avrupa'dan dışarı atmayı ve Trakya ile Batı Anadolu'yu Yunanistan'a vermeyi planlıyorlardı." "Ziyaret etmeden mi gideceksiniz?" "irade buyurulmadı. İngiltere ve Fransa. milliyetçi çevreler. 13 bin asker ve 4 bin at yüklenmişti. Ben hazırım. kıyılardaki balıkçılık olanakları Yunanistan'daki sermaye çevrelerinin rüyalarına giriyordu. Cevat Paşa da kendisini destekledi ve konunun önemli olmadığını vurguladı. 18 Yunan gemisine bindirildi. Bu çıkartma olayı aylardan beri tezgâhlanıyordu. Sonuçta. Bu konuda Fransa Başbakanı Clemenceau." diyordu. Kahveler içildikten sonra sordu: "Ne zaman yola çıkmayı düşünüyorsunuz?" "Ne zaman emrederseniz. Boğazların yönetimi de başkalarına verilmelidir. Ayvalık." "Peki efendim. Yunanlıların 127 128 güçlenmesi için İzmir ve çevresinin Yunanistan'la birleşmesi şarttı. Bir İngiliz zırhlısının koruyuculuğunda bu gemiler. Aydın. hububat. Karanlıkta kol kola Teşvikiye'ye doğru ilerlemeye başladılar. daha Büyük Savaş'm ilk yılında. İngiliz Başbakanı Lloyd George ve Wilson tam bir görüş birliğine vardılar." "Ben iradei saniyeyi (Hünkâr'ın kararını) tebliğ ediyorum. Onlara göre Osmanlılar Batı uygarlığına düşmandılar ve o topraklardan atılmaları gerekiyordu." Mustafa Kemal Paşa ertesi gün Yunanlıların İzmir'e çıktıklarını haber aldı. Salihli çevresinin zenginlikleri." Mustafa Kemal Paşa bu ziyareti böylece sona erdirince. Yunanistan'a elbette bir pay düşecekti. İzmir'e iki-üç tümen asker çıkarma izni verdiler.
paşa. "Paşa.Yunan filosu 15 Mayıs sabahı saat 8'de İzmir sularındaydı. "Belki uzun süre birlikte olamayacağız. Salondan çıkarken de Padişah'ın yaveri ona." diye yanıt verdi. görüşlerinizi anladım." dedi. vazgeçti ve. paşa. Konuşmaya başlayan Vahdettin oldu ve. Makbule'ye." demekle yetindi. "Bu gereklidir. sofrayı hazırladı." dedi. "Protesto edeceğiz. Gözüm arkada ." diye yanıt verdi. Mustafa Kemal.' diyecekti. 129 41 yıllık Bandırma vapuru hazırdı ve iki gün sonra yola çıkacaklardı. İlk kurşun işte o sabah atıldı. Mustafa Kemal de." diye bir kutu uzattı. Emrederseniz hemen yola çıkacağım ve sözlerinizi unutmayacağım. "Öyle hareketlere kalkarsak bize ne yaparlar. Bu. "Merak etmeyiniz efendimiz. Ben gittikten sonra sakın yanılıp da sokağa çıkmayın. "Bizi Anadolu'ya götürecek vapur hazır mı?" diye sordu. tarihe geçmiştir." diye yanıt verdi." demekle yetiniyorlardı. Bakanlar şaşkına dönmüşlerdi. Anadolu'nun birçok kentinde de protesto toplantıları düzenlendi. "Burası da belki Selanik gibi olur. "Muvaffak ol." Vahdettin kendisine. Bahriye ve Dahiliye nâzırlarıyla birlikteydi. 'Kalkar benim yanıma gelirsiniz. Mustafa Kemal şu kanıya vardı: Aslında Vahdettin'in istediği şey hükümetin kurallarına uyulmasıydı. "Anneciğim. Yunanlılar ise İzmir'e çıkışlarını her yerde coşkun gösterilerle kutluyorlardı. "Ama bu protestoyla Yunanlıların İzmir'den geri çekileceklerine ya da İngilizlerin onları geri çekeceklerine ihtimal veriyor musunuz?" Yine içlerinden biri. Paşa. "şimdiye kadar devlete çok hizmet ettik. Kapağın üzerinde Vahdettin'in adının başharfleri görülüyordu. Bunları unutun. biraz dertleşelim. Mustafa Kemal işgal olayını duyduğu sırada. Benim için çok önemli. Mustafa Kemal o akşam Şişli'deki eve döndü. Ağızlarını bıçak açmıyordu. Birbirlerine diz dize olacak kadar yakın oturdular. İçinde de bir altın saat vardı. İçlerinden biri. "Ne yapmayı düşünüyorsunuz?" diye sordu. bunların hepsi artık kitaba girmiştir. Mustafa Kemal'in vereceği yanıt dilinin ucuna geldi. Türkiye'yi kurtarmaya hazırlanan kumandan. Allah. Nazırlar. devleti kurtarabilirsin!" Kemal Paşa şaşkınlık içindeydi." dedi. doğrudur. Pencereden Bo-ğaz'daki düşman zırhlıları görülüyordu. izlenen politikanın doğru olduğuna halkı inandırmak ve bu politikaya karşı gelenleri. Kemal Paşa ertesi gün Padişah'a son ziyaretini yapacaktı. Beni merak etmeyin. Yani Kemal Paşa'dan da böyle bir bağlılık bekliyordu. "Belki de daha kesin önlemler düşünülebilir. Asıl şimdi yapacağınız hizmet hepsinden önemli olabilir. GVF 9 "Bu geceyi annem ve seninle geçireceğim. sadece. Yarın sabah gidiyorum. Belki ölürüm. Dahiliye Nâzın. Kemal Paşa. gelemem. "Zâtışâhâne'nin ufak bir hatırası. işgale karşı çıkanları cezalandırmaktı. "Başka ne yapabiliriz?" diye sordu. Topların namluları sanki Yıldız'a yöneltilmişti. sadece. bilir misiniz?" diye sordu. Onun görevi. Mustafa Kemal." dedi. Annemin karyolasının karşısına bir 130 yer sofrası hazırla. artık orada son gecesi olacaktı. "Hakkımdaki güven dolu düşünceleriniz için teşekkür ederim. Vahdettin kendisini Yıldız Sarayı'nın ufak bir salonunda kabul etti. Ne demekti bu sözler? Hünkâr gerçekten Mustafa Kemal'den devleti kurtarmasını mı istiyordu? Acaba İngilizlerin kendisini aldattığını mı fark etmişti? Soğukkanlılığını elden bırakmayarak. "Allah." Makbule yere minderleri ve yastıkları yerleştirdi.
" dedi. Zincir seslerinin ardından bacadan dumanlar yükseldi. Ama bunu yol arkadaşlarına duyurmamak gerekecekti. İkinci kaptan yolcuları karşılamak için rıhtıma gelmişti. Rıhtımda el sallayan kimse yoktu. Hüsrev (Gerede). Bütün yolcular heyecan içindeydi. "Allah yardımcın olsun!" "Allah başarıya ulaştırsın!" "Allah yolunuzu açık etsin!" Mustafa Kemal arabaya binerken Zübeyde Hanım arkasından bir maşrapa su döküyor. Doktor Rasim Ferit Bey çağrıldı. de yer alıyordu. onu da bilirdik. Ne var ki tam yola çıkılacağı günün sabahında Mustafa Kemal'in yakın dostu Sadettin Ferit (Talay) Şişli'deki eve gelerek. Allah yardımcınız olsun. hiç bilmiyoruz. O da çantasından birtakım ilaçlar vererek Zübeyde Hanım'ın kendisine gelmesine yardımcı oldu. yolculuktan vazgeçmeleri mi gerekiyordu. Denetime gelenlere Fransızca. yoksa bütün tehlikelere karşın yola çıkmak mı? Bu. Sonra kucaklaştılar. Kucaklaştılar. Mustafa Kemal'i yolundan döndürmek." . "Sen asker kardeşisin. uzaklarda duruyordu. Görevle bir yerlere giderdin. Heyecanını belli etmiyor ama tutuklanmayı bekliyordu." dedi. Ama ya haber doğruysa. Gemi durmak zorunda kaldı. Bu bir gizli kaçış gibiydi. Kararlıyım. Mustafa Kemal zaten hazırdı. merdiven indirildi. "Paşa Hazretleri." demekle yetindi. bilirdik. "acelemiz var. "vapura sandallarla geçeceğiz. Bandırma vapuru Boğaz'dan Karadeniz'e açılırken batırılacakmış!" Mustafa Kemal bir an düşündü. Gece hiçbirinin gözüne uyku girmedi." Zübeyde Hanım bu sözleri duyar duymaz düşüp bayıldı. Yaver Muzaffer (Kılıç). "eskiden savaşa giderdin. "Size kötü bir haberim var. yine de tehlikeyi göze almak doğru olur muydu? Hayır. Yarım saat sonra Mustafa Kemal ve kendisiyle birlikte yola çıkacak 21 kişi Galata rıhtımında buluştular. "Paşam çok tehlikeli bir yola çıkıyorsunuz. "Berç (Türker) adındaki dostum İngilizlerden duymuş. "Haydi artık demir alın da açılalım. Şimdi nereye gidiyorsun. Sıhhiye Reisi Muavini Refik (Saydam). Kısa bir düdük sesi duyuldu. gideceğim. iki saat sonra evin kapısında yine kucaklaşmalar. "Çok teşekkür ederim. "hiç ağlanır mı? Ayıp. karşılarına bir istimbot çıkarak 'dur' işaretleri vermeye başladı. Bu grubun içinde. Makbule ve Kemal Paşa'nın manevi oğlu Abdurrahim kapıda ağlaşıyorlardı. Soğukkanlılığını yitirmeyen tek kişi Mustafa Kemal'di. İbrahim Tâli (Öngören) ve." Sadettin Ferit. Sadettin Ferit'e. Mustafa Kemal gemi kaptanına. istimbot gemiye yanaştı. hiçbir şey Mustafa Kemal'i yolundan alıkoyamazdı. Hiç konuşmadan birbirlerine baktılar. Her birinin elinde ufak bir çanta ya da bir bavul vardı. istimbottan birkaç yabancı subay ve asker güverteye çıktı. Beşer beşer sandallara binelim." dedi. Elimi ayağımı bağlamayın. Gemi Kız Kulesi açıklarına gelince. Kurmay Başkanı Kâzım (Dirik). Başyaver Cevat Abbas (Gürer). "Beni uyardın." Bir süre sonra hepsi güverteye geçmiş bekliyordu. "Çabuk bitirin işinizi." dedi." Mustafa Kemal için artık yola çıkmanın zamanı gelmişti. Memleket için çalışırken sizi düşünüp üzülmek istemiyorum." dedi." Zübeyde Hanım da Makbule'ye." dedi." diye emir verdi. Üzüntünü kimseye belli etmeyeceksin. caydırmak için bir gözdağı da olabilirdi. "Ağabeyciğim.kalmasın. Ama ben yola çıkmaktan vazgeçmeyeceğim. Makbule gözü yaşlı. gözyaşları. tıraş oldu. Kolordu Kumandanı Refet (Bele) ve Kurmay Başkanı Ayıcı Arif vb. Gemi rıhtıma yanaşmamış. Gemiyi denetlemek için geldiklerini söylediler.
Riva ve daha sonra Şile'nin ışıkları göründü. uzaklıktaydı. Anadolu Kavağı sırtla-rındaki eski Ceneviz kalesi. gemi torpillenecek olursa yüzerek kıyıya ulaşmaktı. Kıyı kıyı gideriz. Ancak burası güvenli değildi. Yolculuk olaysız geçmişti. Gece hiçbirisinin gözüne uyku girmedi. Orbay. Orada bir ingiliz askeri temsilcisinin bulunması huzurunu kaçırmıştı. Ertesi gün de sabah 6 sularında Bandırma vapuru Samsun limanına girdi. Gemi ağır ağır Karadeniz'de yol alıyordu. "Tamam. Denetim subayı. Üstelik de pusulamız biraz bozuk!" Mustafa Kemal." dedi. Mustafa Kemal Harbiye nezaretine bir tel çekerek. sonra Samsun. Yine aynı günlerde Rauf Orbay da görevinden istifa etmişti. bu telgrafların kabul edilmemesi için Posta örgütüne emirler verdi. Nazmi Topçuoğlu ve Osman Tufan beylerle birlikte Bandırma'ya gitti. Varılacak ilk liman Sinop'tu. Posta Genel Müdürü Refik Halit.Denetçilerin başındaki subay. "kıyılardan uzaklaşmayalım. "gidebilirsiniz. Ali Fuat Cebe-soy da onları bekliyordu.' diye düşünüyordu. "ben Karadeniz'i pek iyi tanımam. Şiddetli bir fırtına vardı. Güneşin son ışıkları Boğaziçi yalılarının camlarında yansırken gemi. gözleri ufuklarda. Mustafa Kemal bu havada kıyıya çıkmayı gereksiz buldu ve vapura yanaşan bir sandalla beraberindeki bir üsteğmenini rıhtıma çıkartarak Tümen komutanına ve Sinop mutasarrıfına birer saygı mesajı yolladı. Birkaç yere telgraf çekerek İzmir'in işgalinin protesto edilmesini istedi." Kafasından geçen şey. Mustafa Kemal sinirleniyordu. 25 Mayıs'ta otomobille Havza'ya geldi. saldırı nereden gelecek diye heyecanla bekleşiyorlardı. yavaş yavaş Boğaz sularından çıktı. Harbiye Nâzın Şevket Turgut Paşa da 6 Haziran'da Mustafa Kemal'e bir tel çekerek. Anadolu'nun içlerine kaçarak direnişi örgütlemekten başka çare görünmüyordu. yolunuz açık olsun. Ama kuşkular boş çıktı. Kaptan. Kemal Paşa Samsun'a çıkar çıkmaz yeni görevine başladı. Kemal Paşa ve arkadaşları sandallarla karaya çıkarken rıhtımda yer alan bir askeri bando marşlar çalıyor ve kıyıda *33 biriken Samsunlular da kendisini coşkuyla alkışlıyorlardı. Bir süre önce izmit körfezine ingiliz gemileri girmiş. Bandırma vapuru 18 Mayıs günü öğle üzeri Sinop limanına girdi. izmit mutasarrıfı ibrahim Süreyya Yiğit bu olayı protesto ederek görevden ayrılmıştı. "Telâş etmeyin. Şimdi artık geminin batırılma tehlikesi olan noktadaydılar. Sabaha dek güvertede ufukları gözlediler. ingilizler Mustafa Kemal'in bu gezisinden tedirgin olmuştu. Bütün yolcular güvertede. Mustafa Kemal'in çeşitli yöneticilere yolladığı telgraflar da İstanbul Hükümeti'nin huzurunu kaçırmıştı. . 'bir istimbotla acele istanbul'a gelmesini' istedi. Ama Mustafa Kemal'in dönmeye hiç mi hiç niyeti yoktu." Mustafa Kemal kaptan köşküne çıktı ve 27 yıllık deneyimli gemi kaptanına aklına gelen bütün tehlikeleri anlattı. Samsun'a 70-80 km. Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Ce-besoy'a telgraf çekerek kendileriyle buluşmak istediğini bildirdi. Afyon üzerinden Ankara'ya ulaştılar. Sizinle bir sorunumuz yok. Bir yerlerde Mustafa Kemal'le buluşmaları gerekiyordu. daha sonra da Anadolu Feneri artık uzaklarda kalmıştı. Uzaklarda Kalkanköy." dedi. istanbul'daki ingiliz temsilcisi General Milne Harbiye nezaretine başvurarak Mustafa Kemal'in derhal istanbul'a çağrılmasını istedi. yanında Recep Zühtü. "Ne yazık. 'Herhalde Merkezden emir bekledikleri için bu işi uzatıyorlar. "Bu denetimleri yapmak zorundayız. Demek ki artık istanbul'dan uzak bir yerlerde bir araya gelerek ortak bir program hazırlamak için koşullar yaratılmış oluyordu. Havza." dedi. Mustafa Kemal Samsun'da ancak altı gün kalabildi. O günlerde Mustafa Kemal. Rauf Bey ve arkadaşlarıyla durumu değerlendirdiler. 'Bazı şikâyetleri yerinde incelemek ve gerekli önlemleri almak üzere karargâhını Havza'ya naklettiğini' bildiriyordu. "Öyleyse." Denetim uzadıkça uzuyor." diye yanıt verdi.
"Üzerime aldığım sorumluluğu bir koşula bağlamak istiyorum." dediler. "Elbette istiyoruz. Harbiye nezaretince de görevden alınmanız Padişah Hazretleri tarafından uygun görülmediği için 2 ay süreyle hava değişimi isteyerek seçeceğiniz bir kent ya da kasabada dinlenmeniz en uygun yol olacaktır. Kâzım Karabekir. öte yandan da istanbul Hükümeti'ne cephe alınmasını biraz zamansız buluyordu. Mustafa Kemal'e Dahiliye Nâzın Ali Kemal'in bir genelgesinden söz ederek. Refik Saydam. Bunun üzerine Kemal Paşa. ülkenin bağımsızlığına ve direnişe yönelikti. Mustafa Kemal Amasya'dan ayrıldıktan iki gün sonra da Versay'da Barış Antlaşması imzalanmıştı. Almanya her alanda tam bir yenilgiyi kabul etmiş oluyordu." Toplantıya katılanların hepsi. Erzincan'dan sonra Mustafa Kemal ve arkadaşları 3 Temmuz' da Erzurum'a geldiler ve coşkuyla karşılandılar. "Emirlerimi istisnasız. Mustafa Kemal Paşa hemen arkadaşlarıyla bir araya gelerek Erzurum Kongresi'nin hazırlıklarını konuştuktan sonra iki nokta üzerinde durdu: "Benimle iş ortaklığı etmek istiyor musunuz? İstiyorsanız. kararımızı verdik. Amasya'da Mustafa Kemal ve arkadaşları 6 maddeden oluşan ilke kararlan aldılar. "Paşam. yabancıların hükümeti zorlayarak hakkınızda onur kırıcı bir işlem yaptırması olasılığı yüzünden önerilmemektedir. Mustafa Kemal'in bu gezisinden İngilizlerin rahatsız olduğunu ve geri alınması için hükümete baskı yaptıklarını belirttikten sonra şöyle diyordu: "Şu sırada sizin istifa ederek başkente dönmeniz. Rauf Bey ile Ali Fuat Cebesoy bir an önce Mustafa Kemal'e ulaşmak istiyorlardı. Kişiliğinize güveniyoruz. Kâzım Dirik. Gizli tutulan bir maddede de. onların Havza'ya gelmelerini istedi. Tam Havza'ya geldiklerinde. Kâzım Ka-rabekir ise Erzurum'dan ayrılmak istemediği için Amasya toplantısına gelemeyeceğini bildirmişti. Başarı için bu şarttır. nihayet Amasya'da bir araya gelmenin mutluluğunu yaşıyorlardı." Mustafa Kemal bu izin önerisinin nasıl sonuçlanacağını bildiği için buna yanıt bile vermedi. "Paşam neden görevden alındınız?" diye soruyorlar. Hüsrev Gerede. Mustafa Kemal ve arkadaşları. hep birlikte o akşam Tokat'a vardılar. vatanın bütünlüğüne." Toplantıya katılanlar bu kez de.*34 Mustafa Kemal o günlerde Havza'daydı." dediler. Vahdettin'in Başkâtibi Fuat Türkgeldi'nin bir telgrafı iletildi. kurulacak hükümetin çekirdek kadrosunun Mustafa Kemal." dedi. Amasya Genelgesi dendi. bir kumandanın emri gibi uygulamanızı isterim. Havza'da hiç durmadan arabalarını doğru Amasya'ya sürdüler. Bereket. Ertesi gün de Erzincan'a vardılar. Orada Mustafa Kemal'e. Havza ile Amasya'nın arası at arabasıyla yaklaşık 4 saatlik bir yoldu. Buna. Sizi de şef olarak seçiyoruz. 26 Haziran günü Amasya'dan üç otomobille Tokat yönünde yola çıktılar. Karabekir. onu da Ankara'ya çağırdılar. Yollarda yetkili yöneticiler. "Azlime dair bu ana kadar hiçbir emir almadım. direniş eyleminin Erzurum'dan başlatılması gerektiğine inanıyor. Onlar da bu çağrıya uyarak at arabalarıyla yola çıktılar. Ali Fuat Cebesoy ve Rauf Orbay'dan oluşacağı belirtiliyordu. bu milli davayı organize edecek bir şef seçeceksiniz. 19 Haziran'da Mustafa Kemal ve arkadaşları. Rauf Orbay. İbrahim Süreyya Yiğit ve Cevat Abbas Gürer. 300 km'lik yol altı günde aşıldı. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa ile Erzurum Valisi Münir (Akkaya) ve Bitlis valiliğinden uzaklaştırılmış olan Maz-har Müfit (Kansu) de karşılayanlar arasındaydı. 135 . emir ve kumandayı da size bıraktık. Fuat Bey bu telgrafında. o da. Ertesi gün de Sivas'a ulaştılar. Sivas'tan sonra Refahiye'de gecelediler. Erzurum'da geniş çapta bir kongrenin toplanması da öneriliyordu. Bu genelge. Mustafa Kemal'in orada Fransız birliklerinin bulunmasından tedirgin olduğu için Amasya'ya gittiğini öğrendiler." diye yanıt veriyordu. Ama Mustafa Kemal benzin bulamıyordu.
Padişah dayatıyor ve. "O halde resmi göreviniz sona ermiştir. Bu telgraf görüşmeleri kısır bir döngü içinde sürüp gidiyordu. Ölünceye kadar beraberiz. Ama Mustafa Kemal'in yüzünde hiçbir üzüntü izi yoktu. Bu azil. "Aziz arkadaşlarım. kimse onu yolundan döndüremezdi." başlıklı bir haber yayınlandı. on dakika sonra da Saray'ı. O. Mustafa Kemal'in derhal istanbul'a dönmesini istiyor. Bugünün koşullarının gereği budur.Bu sözlerden sonra Mazhar Müfit. doğrudan Vahdettin' di. Vahdettin'in şimdiye kadar aklı neredeydi? Mustafa Kemal ona bir yıldan beri ne !37 önerilerde bulunmuş." "Peki Paşa Hazretleri." dedi. 8 Temmuz 1919 tarihli Takvim-i Vekayi gazetesinde şu haber yayınlandı: "Üçüncü Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'nın memuriyetine son verilmiştir. "Arkadaşlar." dedi. işbu iradei seniyenin (Padişah kararının) yürütülmesinde Harbiye Nâzın görevlidir. Önce Harbiye Nâzın'nı aradı. Onlar beni müfettişlikten azlediyorlar. Bu kongre olayları Padişah'ı çok telâşa düşürmüştü. Yarın istanbul'a dönmeye kalksa. Birkaç gün sonra İkdam gazetesinde." Mustafa Kemal asla buna yanaşmadı. yani ordu müfettişliğinden azledilmiş oluyordu. "istanbul'a dönmeyeceğim!" Vahdettin deliye dönmüştü." dedi. Padişah'ın niyeti. Arkadaşları da bu saatte neden çağrıldığını merak ettikleri için onunla birlikte gittiler. askerlikten çekiliyorum. Milletin bir ferdi olarak ve gücümü milletten alarak görevimi sürdüreceğim. "bu konuda şimdiden bir şey söylemek istemem. Yarın başka bir göreve atanabilirdi. istanbul'a dönemeyeceğini bildirdi. Mustafa Kemal makinenin başından kalktıktan sonra. "işimizin en ciddi aşaması şimdi başlıyor. askerlikten atılması anlamına gelmiyordu." diyordu. kararını vermişti." diye görüşmeyi bitirdi. Bunun için de Paşa ne isterse kabul edecekti. Gelince görüşürüz." dedi." Bunları söyler söylemez Paşa yeniden makinenin başına geçti. Arayan. Tarihsel bir gece yaşanmıştı. "Davetinizi kesinlikle reddediyorum. bir akşam arkadaşlarıyla sohbet ederken. "Merak etmeyin. Böylece Mustafa Kemal resmi görevinden. "bu andan itibaren hiçbir resmi sıfatım ve memuriyetim yok. Yıldız Sarayı'yla görüşme yapmak üzere telgraf makinesinin başına çağrıldı. Şimdi sadece düşman tazyiki altında bulunan Padişah'ı ve düşman kuvvetlerinin işgali altında olan vatanımızı kurtarmak için çalışıyoruz." imzalar: Harbiye Nâzın Ferit (Damat) ve Sadrazam Vekili Şeyhülislam Mustafa Sabri. bol paralı izinlere kanacak insan değildi." Ertesi gün. Ama Mustafa Kemal bu davetlere. Padişah bunların hiçbirine yanaşmamıştı. 'Allahaısmarladık. "Bazı konularda aydınlanmak istiyorum. Hemen makinenin başına gitti. Erzurum'da çok önemli görevleri olduğunu." dedi. hemen o gün tutuklanarak Divani Harb'e verilecek ve belki de idamı istenecekti. Mustafa Kemal bir saat süren telgraf görüşmesinin sonunda gerginleşti ve.tafa Kemal'in Anadolu'da 'Hareketi Milliye' ." dedi. zafere ulaşıldığı zaman ne yapacaksınız? Otomobilinize binip bize de. askerlikten istifa ettiğini bildirdi. Kemal Paşa bir süre düşündükten sonra. Vahdettin asla güvenilmeyecek bir adamdı. "Yarın zafere ulaştığımız zaman hükümet şekli ne olacak?" Bunun yanıtı 'Cumhuriyet'ti." dedi." Kemal Paşa Erzurum'a geldikten beş gün sonra. Bunun üzerine Vahdettin.' diyerek gidecek misiniz?" Paşa gülerek ve elini Mazhar Müfit'in omzuna dayayarak. "isterseniz size uzun bir hava değişikliği izni verebilirim. "istediğiniz yere gidip dinlenebilirsiniz. saat 11'e on vardı. o da bu davete asla yanaşmıyordu. ama ben de canım kadar sevdiğim mesleğimden. "Mustafa Kemal Paşa as-kerlikten tardolundu. Bunu tartışmanın zamanı gelmemiştir. "ben arkadaşlarımı bırakmam. Yazıda Mus. "istanbul'a dönünüz. Mustafa Kemal'i ordudan uzaklaştırmaktı. "Azizim Mazhar Müfit Bey. size istediğiniz kadar hava değişikliği izni vereceğim.
millet böyle bir kongrenin toplanmasını istedi. Albay." Mazhar Müfit doğru Vali'ye gidip durumu anlattı. Kalem Amiri Hayati. Pa-şa'nın bu gergin havasını ve ingiliz albayının küstah tavırlarını görünce Mazhar Müfit'e. Vali hemen dolaptan o giysiyi alıp geldi." "General. Emir eri Ali Çavuş. Ravlenson ingiltere'de o zamanlar adı çok duyulan Lord Curzon'ın yeğeni olduğu için ayrıcalıklı bir durumdaydı. "O halde biz de kuvvete başvurmak zorunda kalırız. Günün birinde. bilmiyorum." "Hayır Albay. ne yapacağız?" dedi. zor kullanarak toplantıyı dağıtacağız. Paşa. "Aman oğlum. "Ben bugün ne giyeceğim?" diye sormak olmuştu. "Albay'ı kapı dışarı edeyim mi?" diye sordu. kravat. Yaver Cevat Abbas ve Muzaffer Kılıç beyler de Harbiye nezaretine askerlikle ilişkilerini kestiklerini duyurdular. buldum. Bakın aklıma ne geliyor. ama bugün beni elbisesiz bırakma." Bu sırada emir eri Ali. "Kongreden vazgeçmiyorsanız. "Çok doğru. O da. Mazhar Müfit'i çağırtarak. Mazhar Müfit'le birlikte bir şeyleri inceliyordu. "Benimkiler size uymaz. sen karışma böyle işlere. Paşa'yı görmeye geldi." "Biz ne hükümetinizden izin istedik ne de sizden. İşte Mustafa Kemal'in Erzurum Kongresi'nde giydiği giysiler böylece oluşturulmuş oluyordu." dedi. elinde kahve tepsisiyle içeriye girdi." diyordu." "Kongreyi açmamanız daha doğru olur." dedi." Paşa ile Albay tartışmalarını sürdürüyorlardı." "Ne istersen öyle yap. insanların konukseverliğinden söz ettikten sonra Paşa. Paşa Hazretleri'ne onu takdim ederim. "Ne yapacağız?" iki dakika düşündükten sonra da. Yarın burada bir kongre topluyormuşsunuz. ingiliz albayını Paşa'nın yanına aldı. suyundan. Mustafa Kemal'in ardından Binbaşı Dr. Sormayı da gereksiz buluyorum. Çünkü öğrencilik yıllarından beri hep askeri giysiler giyiyordu. "Evet ama bende de Paşa Hazretleri'ne göre temiz bir elbise yok ki. Bu bizim kendi işimizdir." "Evet. kolalı yaka. kongre muhakkak toplanacak. Ravlenson bir süre Erzurum'un havasından. Çünkü buna millet karar vermiştir. nişanlarının geri alındığı ve yaverlik rütbesinin de kaldırıldığı bildiriliyordu. Kongrenin hazırlıkları sürerken." ziyaretinizin sebebini anlayabilir miyim?" "Ben de ondan söz etmek istiyordum zaten." dedi. "Benim ya bir ya da iki kez giydiğim bir 'jaket a tay'ım var. Geriye kalıyordu fes. Mazhar Müfit'te bunlar vardı. Binbaşı Hüs-rev. rahatsız edici bir olay da Erzurum'daki ingiliz askeri birlik temsilcisi Albay Ravlenson'ın Pa-şa'yla görüşmesi oldu. "Görüşmemiz bitmiştir Albay. Kendine o zamana kadar hiç doğru dürüst sivil elbise yaptırmamış. Paşa da." dedi. Mustafa Kemal'in askerlikten istifa ettikten sonra sabahleyin ilk işi. Hele bu gergin ortamda. Refik. gömlek. Samsun'a giderken de yanma hiç sivil elbise almamıştı. Hem bu neden sizi ilgilendirir. Böyle bir izin asla söz konusu olamaz. "Albayım." Ravlenson hayatı boyunca hiç böyle ters bir davranış görmediği için şaşkın şaşkın bakmıyor ve bir şeyler söylemeye hazırlanıyordu ki bu kez de Mazhar Müfit odanın kapısını açarak sert bir sesle. . Vali'den bir takım elbise isteyeyim. çat kapı. ingiliz Hükümeti böyle bir kongrenin toplanmasına izin veremez. "Buldum. Hepsini toparlayıp Paşa'ya götürdü. Mazhar Müfit.adı altında karışıklık yarattığı ve Erzurum'da düzenlenen bir kongreyle de hükümeti güç durumda bıraktığı belirtildikten sonra askerlikten atıldığı. Bizce hiç sırası değil.
" Karabekir Paşa. başınıza bir iş gelir. Albay böyle blöflerle. gönderemeyiz. Bazen gece geç saatlere kadar süren toplantılardan sonra Mustafa Kemal Paşa. Erzurum'daki Ko-lordu'nun başında bulunan Kâzım Karabekir Paşa da bir süreden beri bu silâh teslimi işini savsaklayıp duruyordu. istanbul Hükümeti'ne ve Padişah'a karşı aralarında tam bir dayanışma kurmuşlar ve direnişin temellerini atmışlardı. Mazhar Müfit. Doğu illerinden gelen temsilciler. . millet bu silâhlan size vermez." diyor. "Taşıtacak araç bulamadık. ondan sonrasını biz düşünürüz." Albay böyle bir süre daha uyutuldu."Lütfen Albay." Albay Ravlenson baktı ki iş ciddi." Mustafa Kemal Karabekir Paşa'yı çağırttı ve birlikte bir yol buldular." diye Albay'ı uyutuyordu. Erzurum Kongresi. Ravlenson çok mutlu oldu. 139 "Yahu." dedi. Silâhlar Türk ve İngiliz subay ve askerinin gözetiminde dekovillere bindirilerek yola çıkartılacaktı." dedi. "Kabul. "Kâzım Karabekir Paşa haklı. Ama yine de Karabekir Paşa'ya bir söyleyeyim bakayım. size teslim etmezler. bu silâhlar milletin malıdır. şiddetli adammışsın. Kongre sona erdikten sonra da Mustafa Kemal ve arkadaşları her gün ve her gece bir araya gelerek yapılan çalışmaları değerlendiriyor ve Sivas Kongresi'ne sunulacak belgeleri hazırlıyorlardı. Mâni oluyor halimi takrire hicabım/Üzme yetişir. sonunda silâhlan teslim alıyorlardı. "size açık açık söyleyeyim. Ama gerçekte yolu kesenler köylüler değil." Albay'ın Erzurum'daki görevi Ateşkes Antlaşması'na göre oradaki silâhların toplatılmasını denetlemek ve işgal güçlerinin belirleyecekleri depolara taşınmasını sağlamaktı. söz milletindi. defolun gidin buradan. Paşa'nın da onlara katılarak söylediği şarkılardan biri. bazen de. bir olay çıkacak. Bütün yetkilerin Mustafa Kemal'de olduğunu artık anlamıştı. Ama tam dağlık ve ormanlık bir yerden geçerlerken dekovil durduruldu. "Yollar kapalı. yol kapandı. bu kez Karabekir Paşa'ya. köylü kılığına girmiş Türk subay ve askerleriydi. "Albayım. "Bir daha bu işlere burnunuzu sokarsanız kafanızı parçalarız. ibrahim Süreyya. "silâhları dekoville Kars'a gönderin." dedi. Cevat Abbas ve Muzaffer Kılıç beyler bir araya gelip şarkılar ve türküler söylüyorlar. Cephaneler ve silâhlar dekovile bindirildi ve yola çıkartıldı. Zorla almaya kalkarsanız ben sorumluluk tanımam. Albay baktı ki bu işler uzuyor." diye kendisine yol gösterdi. Mazhar Müfit de piyano çalıyordu. köylüler yolu kesmişlerdi. ingilizler şaşkına döndüler. Hiçbir güç bizi durduramaz. "Haydi. Albay ağzını bile açamadan sapsarı bir yüzle çekip gitti. En çok söylenen türkü de. Paşa da Mazhar Müfit'e. ama o yolun üzerine dağdan kayalar düştü. bunun üzerine yeniden Mustafa Kemal Paşa'ya başvurarak silâhların teslimi için onun aracılığını istemeye karar verdi. "Albay'ı kapı dışarı ediverdin. Erzurum'dan uzaklaşıldı. "öyle yapalım." dedi. sen ne hiddetli.kutacağını sanıyor.. Eli silâhlı 15-20 köylü dekovile çıkarak îngilizler'e. uzun hazırlıklardan sonra 23 Temmuz 1919'da açıldı. Bazen. Ama ondan sonra. üzme firakınla harabım'dı." dedi. Vardar Ovası'ydı." dediler.. "Evet Albayım. belki bir çaresi bulunur. ama yeniden dayatınca Karabekir Paşa. Mustafa Kemal kongre başkanlığına seçildi ve iki hafta süren coşkulu tartışmalardan sonra kongre tam bir görüş birliği ve başarıyla sona erdi." ingiliz askerleri silâhları bırakarak ters yüzü geri gönderildiler. tehditlerle bizi kor. Mustafa Kemal bu kez de Ravlenson'ı gergin bir yüzle karşıladı ve şikâyetlerini dinledikten sonra. "Öyleyse.
Şimdi yaz. Ondan iki hafta sonra da istanbul'da." "Bunu zaman tayin eder. uzman güce sahip değiliz." Bunu duyunca Mazhar Müfit'in elinden kalemi düştü.Yine böyle bir gece Gazi Paşa ile ibrahim Süreyya Yiğit. "Şimdi not et bakalım. Amerikan Mandasını 'ehveni şer' (kötülerin en iyisi) olarak gördüğünü belirttikten sonra Manda rejimini savunarak şöyle diyordu: "Hırsızlık. uygar milletler gibi şapka giyilecektir. eğitime önem verileceğini açıklayacak. Bu konuda İstanbul'daki Amerikan temsilcileriyle görüşmeler de yapılıyordu. Ahmet izzet Paşa ve Cami Baykurt gibi kimseler yer alıyordu." "Paşam yeter. seçilecek bir temsilciler heyeti bir zırh-hyla Amerika'ya giderek kongreye bağlılığımızı bildirecek ve Osmanlı ülkesinde bu Manda rejimini kurmaları için Amerika'ya yalvaracaktı. "iki: Padişah ve hanedan hakkında zamanı gelince gereken muamele yapılacaktır. Onlara göre yapılacak tek şey şuydu: Ülkeyi Amerikan yönetimine bırakarak Amerikan Mandası denen düzeni seçmek. bir Süreyya. Önce tarih koy: 7-8 Temmuz 1919. yeter." Mazhar Müfit bundan sonra defterini kapayarak koltuğunun altına aldı ve ayağa kalkarak. adaletin sağlanacağını. başarıya ulaştıktan sonra da iş bitmiyor. Cumhuriyet ilânını başaralım üst tarafı kolay. İstanbul'da birtakım aydınlar bu savaşımın asla başarılı olamayacağı kanısındaydılar. dedi. başba-şa vermiş çalışıyorlardı. Memleketin sonsuza dek çalışmaya ve devrimler yapmaya ihtiyacı var. Paşa. . Halide Edip Hanım'ın uzun bir mektubu ulaştı. Paşa'nın aklına Mazhar Müfit geldi.. siz oturacaksanız hoşça kalın. Kara Vasıf." dedi." Erzurum Kongresi'nin sona erdiği günlerde Kemal Paşa'nın biraz keyfini kaçıran bir konu da Manda sorunu oldu. Sonuna kadar gizli kalacak. Sonra da. Onlar da bu yardım istemini lütfen kabul ederken Türkiye'ye heyetler gönderip bu yeni düzeni örgütleyeceklerdi. "Darılmayın ama Paşam. Emir eri Ali ile haber gönderip onu da odasına çağırttı. bu Manda yönetiminin kurulabilmesi için Amerikan kongresine başvurarak ülkede özgürlüklere saygı gösterileceğini. sizin de hayalperest yanlarınız var. Bir ara Süreyya Bey Paşa'ya şöyle bir soru yöneltti: "Paşam. Ama defterin bu yaprağını kimseye göstermeyeceksin. Tarafsızlık. Böylece ülke İngiliz. milletin refahını ve gelişmesini sağlayan bir uygulamaya ihtiyacımız var.. "Paşam sabah oldu. dedi. Şartım bu. Neydi bu Manda sorunu? Anadolu'da Mustafa Kemal'in ulusal direniş örgütünü kurmaya çalıştığı sıralarda. "Neden durakladın?" diye sordu. Sabaha karşı. Sen yaz. Gerekli paraya. bilgisizlik içindeyiz ve çok konuşmaktan başka iş yapamıyoruz. italyan ve Yunan işgal bölgelerine bölünmeden bütünlüğünü koruyacaktı. "Beş: Latin harfleri kabul edilecek. Mustafa Kemal Paşa'dan yana olarak bilinen ve sonradan Hariciye nazırlığına getirilen eski Beyrut Valisi Bekir Sami Bey de Manda rejimini savunuyordu. istanbul'da bu işin öncülüğünü yapanların başında Halide Edip Hanım. Mazhar Müfit defterini alıp geldikten sonra da. macera ve şöhret peşinde koşanların hırsını tatmin eden hükümet anlayışı yerine. Fransız. bir de sen bileceksin. Bir ben. Halide Hanım bu mektubunda. Osmanlı Devleti. O da Amerikan temsilcisiyle görüşmüş ve temmuz sonlarında Kemal Paşa'ya bir öneri telgrafı göndermişti. Ben gidiyorum. Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'ne. Parti liderleri de istanbul'da bir araya gelerek bu konuda girişim yapmaya karar vermişlerdi. "Bir: Zaferden sonra hükümet biçimi Cumhuriyet olacaktır. Ahmet Rıza Bey. "Belleğimiz zayıfladığı zaman Mazhar Müfıt'in not defteri çok işimize yarayacak. "Üç: Tesettür (örtünme) kalkacaktır. "Dört: Fes kalkacak. Neler yapmayı düşünüyorsunuz?" Mustafa Kemal bu soru üzerine Mazhar Müfıt'e gidip odasından not defterini getirmesini söyledi.
temelleri çöken' 143 I zavallı memleketimiz için uzakları görerek düşünüp çalışmanızı bekliyoruz.A¦ Fikriye. ya ölüm var." Yani. "Valide ismi: Vasfiye. Peder ismi: A. "Amerikan Mandası diye çırpınanlar. memleketi kurtaralım!.. "Mazhar Müfit. top seslerinin Ankara'dan . vatanın bütünlüğüne dokunulmayacakmış! Böylesine Amerikalılar değil. Milli Mücadele günlerinde (Albay Nurettin Berksü Arşivi). Memduh Hayrettin. Bu kitapta nikâh konusunda verilen bilgilerin en önemli kaynağı Abbas Hayri Özdinçer olmuştur. On beş-yirmi yıl zahmet çektikten sonra biz de öyle olabiliriz.. ya ölüm!. Erzurum halkı büyük coşkuyla. hayır."Amerika. Sokağı: Acı Hamam. bu istanbul paşaları ve beyefendi hazretlerinin ne kadar umutsuzluk içinde olduklarını ve ne düşüncelere saplanıp kaldıklarını millet okusun. Türkiye bağımsızlığının bütününe sahip olacaktır. 'Aklınızı başınıza alın. anlasın. Ertesi gün üç otomobile dağıldılar.. Manda yanlılarına Sivas Kongresi'nde asla göz açtırmayacaklardı. hayır.' demek istiyordu Halide Edip. bu olmayacaktır. Rauf Bey kardeşimizle sizin. "Sergüzeşt (macera) ve cidal (savaş) devri artık geçmiştir. Bunlar umutsuzluk ve bozgunculuk içinde. tek kurşun kalıncaya kadar savaş! Ya istiklal. "Tek ve değişmez parola şudur: Tek tepe. egemenlik haklarımıza. Fikriye'nin nüfus tezkeresi (Abbas Hayri Özdinçer'den). Vilayeti: istanbul. çocuklar bile güler. O da bu bigileri babası Ali Enver Bey'den ve nikâh şahidi Muzaffer Kılıç'tan dinlediğini anlatmıştır. düşman işgali altındaki bu millete ve bize inanmayarak ve bizim hayal ve macera peşinde koştuğumuzu sananlardır. Hane: 4. Türkiye'nin hayırlı evlâtlarından yarının kurucuları olmalarını istiyoruz. "Sivas Kongresi toplanıncaya kadar buradaki Amerika Ko-misyonu'nu alıkoymaya çalışıyoruz. "istilacı Avrupa'nın mel'un politikasına karşı Amerika'yı kazanarak Doğu Sorunu'nu ve 'Türk Sorunu'nu gelecek için çözmüş oluruz. Doğumu: 1313. bizim kara gözlerimize mi âşık? Bu ne hayal ve ne gaflettir! "Hayır paşalar. birlikte. bu oyuna gelmeyeceğiz. Sivas Kong-resi'nde Mandacılığı kabul edin. ne yapacaklarını ve ne yapıldığını bilmeyen insanlardır. Ölüm tarihi: 30 Mayıs 1340" . Kemal Paşa bu yazıları okuyunca deliye döndü ve arkadaşlarına heyecanlı bir sesle şöyle dedi: "istanbul bir Amerikan Mandasıdır tutturmuş gidiyor. Kazası: Firuzağa.. Fikriye'nin bu resmini Gelibolu'da kendisine göstererek şöyle dediğini anlatmaktadır: "Handan'cığım. hayır beyefendiler.. gerçeklerden uzak olarak yaşayan. 2001 yılında 95 yaşında ve hayatta olan Handan Hanım. Manda yok.. "Allah muvaffak etsin. Bunu istemekte devam edeceğiz. Ya istiklal. Fikriye'nin 1920'de veremden ölen kızı kardeşi Jülide (Abbas Hayri Özdinçer'den) Fikriye'nin genç kızken çektirdiği bir resim (Abbas Hayri Özdinçer'den) m > Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım ve dadısı (Abbas Hayri Özdinçer'den) Fikriye'nin ağabeyi Ali Enver Bey'in oğlu Abbas Hayri Özdinçer. maceraya atılmayın. Amerikalılar kendilerine hiçbir çıkar sağlamayan büyük bir Mandayı niçin kabul etsinler? Amerikalılar. İsim ve şöhreti: Zeynep Fikriye. Bir gün anılarımı yayınlarsın. hayır. hayır hanımefendiler." Heyeti Temsiliye'nin kararı kesindi. dı-şarda temsil hakkımıza. "Öyle bir Manda verilecekmiş ki. Bizi bir Manda oynuna düşürmek istiyorlar. Filipinler gibi vahşi bir ülkeyi bugün kendi kendini yöneten modern bir makine haline getirmiştir. bunları not et. kültür bağımsızlığımıza.
yaverleri (soldan sağa) Salih Bozok Şükrü T ezer ve Cevat Abbas'la (SİPA) r m m A İngilizler Çanakkale'ye çıkarma yaparken f. Seni seven ablan Fikriye" (Osman Macit Söylemez'den) Fikriye 1921'de Ankara'da. Ankara eski Kumandanı. Mustafa Kemal'in de çocukluk ve gençlik arkadaşı. t ¦* Mustafa Kemal Çanakkale'de (SİPA) Mustafa Kemal ve manevi oğlu Abdürrahim Tuncak 1917'de Mustafa Kemal Erzurum Kongresi'nde. Beni görenler. ismet inönü ile kolkola (SİPA) . Refik Saydam ve Tufan Paşa (inci Yiğit'ten) t İbrahim Süreyya Yiğit. İbrahim Süreyya Yiğit ve Mazhar Müfit Kansu (inci Yiğit'ten) Sivas Kongresi'nin toplandığı günlerden bir anı. her gün atla şehri dolaşıyordum. Hüseyin Rauf Orbay ve Hıfzı Topuz. Vali Macit Bey'in kızı Firuzan Öngüt'e yolladığı bir resim: "Ankara 3 Mart. "Kemal Paşa'nın Hanımı. Sakarya Savaşı'nda Duatepe'de Salih Bozok'la (SİPA) Tarihsel bir belge: Büyük Taarruz'da esir edilen General Trikupis. eski milletvekili ve Türk Hava Kurumu Başkanı Fuat Bulca (Kızı Türkân Bulca'dan) -« Selanik'te Mustafa Kemal'in doğduğu ev (Tülin Atmaca'dan) ¦* Mustafa Kemal'in annesi Zübeyde Hanım (SİPA) Selanik'te Mustafa Kemal ve arkadaşlarının gittikleri gazinoların bulunduğu yerdeki Beyaz Kule ¦»««t Mustafa Kemal Beyrut'ta (SİPA) ¡ Mustafa Kemal Derne'de kumandanlarla (SİPA) m A Mustafa Kemal Diyarbakır'da. 1951'de Mustafa Kemal. Fethi Okyar (sağdan ikinci) ve Salih Bozok (en sağda) Meclis'in açıldığı günlerde (SİPA) Mustafa Kemal. Köşk'ün kapısında (Albay Nurettin Berksü Arşivi) > Fikriye yine aynı günlerde Ankara'da (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye ve emir eri Adem Ağa (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye Çankaya Köşkü'nde (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye Ankara'da Salih Bozok ve Ruşen Eşref Ünaydın'ın eşi Saliha Hanım'la birlikte (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye'yi Gelibolu'daki evinde konuk eden Vali Macit Gören ve eşi Nimet Gören. Rauf Orbay (soldan ikinci). Kâmuran (Eren).duyulduğu günlerde. Pek çok sevdiğim Firuzan'cığıma. Asım ve Firuzan (Öngüt) (Osman Macit Söylemez'den) ¦* Fikriye Gelibolu'da arkadaşı Nimet Gören Hanım'la birlikte t.' diyorlardı.Fikriye'nin Gelibolu'da bir yıldan fazla bir süre arkadaşlık ettiği Handan Gören'in 2001 yılı başlarında çekilmiş bir resmi t Fikriye'nin akrabası. Ayakta: Dr Refik Saydam." diye söz etmiş olmasıdır. Ruşen Eşref (soldan üçüncü). ama Kemal Paşa'nın Hanımı aramızda. Çocukları (soldan sağa) Handan (Söylemez). Durum tehlikeli olsa o da Kayseri'ye giderdi. 'Bakın herkes Kayseri'ye taşınıyor. Oturanlar: (soldan sağa) Rauf Orbay. Oturanlar: (soldan sağa) Mazhar Müfit Kansu ve İbrahim Süreyya Yiğit. Fikriye 1921 kışında Ankara sırtlarında Mustafa Kemal'in verdiği atla yaptığı bir gezide silahı ve köpeğiyle (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye'nin karlı bir günde yine atla bir gezide çektirdiği ve Gelibolu'da arkadaşı." Bu konuşmada ilginç olan Fikriye'nin kendinden. Ayaktaki/er: (soldan sağa) Cevat Abbas Gürer.
Arabaların içinde korunma olanağı da yoktu. Çarpışma sonunda ya yolu açmayı başarırız ya da ölürüz." "Sizce bu tabur ne zaman buraya gelir?" "Yarın. Müfrezenin başında bulunan bir jandarma subayı. Ömer Vasfi Aybar Lâtife Hanım'ın Mevhibe inönü'ye imzaladığı bir resim: "Kıymetli kardeşim Mevhibe İsmet Hanımefendiye muhabbetlerimle 1931" (SİPA) > Fikriye Mustafa Kemal (SIPA) Hayırlı olsun. kimisi de bir şarkı ya da türkü tutturmuş gidiyordu. düğün günü Çankaya'da (İnci Yiğit'ten) I Muştala ü*ehnu Gerçeker ilk Seriye Vekili. belki de Damat Ferit'in adamları Heyeti Temsiliye'nin Sivas'a girmesini önlemeye çalışıyorlardı. Gözler sarp tepelere dikilmiş. "Dersimli çeteler boğazı kapatmışlar. Bu şarkı Mustafa Kemal'in de sevdiği bir şarkıydı." diye emir verdi. Ne olursa olsun. Belki de bu bir oyundu. Açık arabaların çürük körükleri . yaralanan ve ölenlerle ilgilenmeyin. Zaten peynir. Ertesi sabah yeniden yola koyuldular. devrimci müftü Mustafa Fehmi Gerçeker (Torunu Mustafa Gerçeker'den) Mustafa Kemal'in. bu şarkı ve türkülerle sanki düğüne gidiyormuş gibi bozuk yollardan ilerliyordu. Merkez'den yardım istedim. Yeniden arabalara binildi. biz buna aldırmadan hızla ilerleriz." diye bağırdı. "Paşam. "Daha yüksek sesle. "Hiçbir yerde mola vermeyelim. Birkaç arkadaş silâh başına geçerek önden giderler. "Arkadaşlar. hızla ilerliyorlardı." O geceyi Erzincan'da geçirdiler. Derne Cephesi'nden ve Milli Mücadele yıllarından arkadaşı Dr. Yardım gelir gelmez eşkıyanın üzerine hücum edip boğazı açacağım." "Ne kadar yardım istediniz?" "Bir tabur. Yolda kimisi düşünüyor. ekmek ve zeytin yiyecek değil miyiz? Arabalarda yeriz. Tek GVF10 145 kişi bile kalsak hedef Sivas'a ulaşmak olacaktır. Otomobillerin birinde hafif mitralyözlerimiz var. Makineli tüfekler ateşe hazır duruma getirildi ve Paşa. "bizim işimiz acele. Arabalar. "Arkadaşlar ileri!" diye haykırdı. öndeki otomobilden. halkın arasında (SİPA) t İntihar girişiminden sonra Fikriye'yi Memleket Hastanesi'nde tedavi eden Başhekim Dr. Size şunu öneririm. Fikret Onuralp Mustafa Kemal. Paşa. Bunun üzerine Mazhar Müfit Ey Gaziler yol göründü şarkısına başladı ve arkadakiler de koro halinde bu şarkıya eşlik ettiler." sesleriyle Kemal Paşa ve arkadaşlarını kentin dışına kadar uğurladılar. bir de baktılar ki jandarmalar yolu kesmiş." dedi. Arabalar boğaza girerken heyecan doruğa ulaşmıştı. Eşkıya ateş açarsa. hemen otomobillerden atlayarak karşı atışa geçeriz. Mazhar Müfit de. izmir'in kurtulduğu gün evlenen Mediha Yiğit. Öğle olmuştu. Boğazı geçemezsiniz." Kemal Paşa bu yanıtı aldıktan sonra. O yar-ı bivefadan selam yok tnu? şarkısını söylüyordu. Zamanında Sivas'a gidemezsek siyasal bir panik olur.> İbrahim Süreyya Yiğit'le. Bir silâh sesi duyulur duyulmaz üç makineli tüfek birden atışa geçecekti. Derin düşüncelere dalmış duygusallık içinde çevresinden uzaklaşmış gibiydi. Kabul ediyor musunuz: H6 "Elbette Paşam!" Hepsi heyecan içindeydiler. Eğer yol kapatılmışsa." dedi. Tam Erzincan boğazına yaklaştıkları sırada. tehlikeyi göze alarak yolumuza devam edeceğiz. "Acelemiz var.
Oğlu da dostumdu. tek silâh patlamadı. Sonra bunu sana hep birlikte öderiz. Her ikisi de. Bir zamanlar Edirne'de şimendifer idaresinde doktor olarak çalışıyordu. Ölüm tehlikesini akıllarından geçirmiyorlardı. Alfred Rüstem Bey. Amerika'ya gizlice bir heyet gönderilmesi için Amerika'dan bir torpido istenmesini önerdi. istemiyorsunuz. gerçekte Padişah Vahdettin'le Damat Ferit Paşa'nın yenilgisiydi. Kongre iki gün sonra Mustafa Kemal'in heyecanlı bir konuşmasıyla açıldı." 2 Eylül akşamı Sivas'taydılar. Başka çare düşünelim. Mösyö Schmid şimdi burada. "Bulduğum çareleri kabul etmiyorsunuz." diye yanıt verdi. Mazhar Müfit Bey. Mustafa Kemal Mazhar Müfit'e. Ben başka çare bulamadım. Bu on üç kişi. Ankara'ya nasıl gideceğiz?" diye sordu. Dr. Ama hiç kimsenin cebinde metelik yoktu. Birkaç kez görüştük. Bu savaşı da kazanacaksınız. Bankalardan. Her yerde olduğu gibi orada da candan gösterilerle karşılandılar. "bunca önemli sorunla uğraştık. ama benzin bulamıyoruz. Ölümü göze alarak benden ayrılmadınız. Ne Mustafa Kemal'i tutuklatıp İstanbul'a getirtebilmişlerdi ne de Kongreyi dağıtabilmişlerdi. isyanlar. "hepinize ayrı ayrı teşekkür ederim. koşullarını sonra görüşürüz. büyüdüm." "Böyle olabilir ama Kuvayı Milliye ya da Heyeti Temsiliye üyesi falan deme. Kongre. Hepinizi kutlarım." . Yolcular da şunlardı: Mustafa Kemal. 'Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin oluşturulmasına ve bir Heyeti Temsiliye'nin seçilmesine karar verdi. Refik Bey. böyle çözülmüş oluyordu. "Nereden bileyim. bu üç arabaya dağılacaktı. varsa siz söyleyin. Hatta geçenlerde beni evine yemeğe çağırdı. Reji'den borç alalım. Şeyh Fevzi Efendi. îyi de. lastik bulamıyoruz. Kara Vasıf. diye söylemedikleri kalmaz. Bankaları soyuyorlar. Yedek lastik ve su almak da gerekiyordu. Elimden gelse size yardım etmek için görevimi bırakırım. hiç bu kadar sıkılmamıştım. hepimize harcarsın. Bu parayı sen alırsın. 'Trakya'da doğdum. diyorum.' dedi." Para sorunu. ne diye imza atacaksın?" "Bitlis eski Valisi Mazhar Müfit. Türklerin büyük bir millet olduğuna inanıyorum. "Arkadaşlar. 148 Cevat Abbas Bey. Ama Ankara'ya nasıl gidilecekti? Ellerinde üç otomobil vardı. Mustafa Kemal bütün bu Mandacıların karşısında bir kale gibi direniyor ve Manda rejiminin iç ve dış bağımsızlığımızı yitirmek olacağını haykırıyordu." diyorlardı. Kara Vasıf ile İsmail Hami (Da-nişment) yapıyordu. Arabalar son hızla boğazı geçti. Boğazdan birkaç kilometre uzaklaştıktan sonra Mustafa Kemal. İstanbul'dan gelenler. Ben ondan kendi adıma borç isteyemez miyim?" "Peki ama." dedi. Mazhar Müfit. Hakkı Behiç Bey. Muzaffer Kılıç ve üç de şoför. Mustafa Kemal fena halde sıkılıyordu. diye imza atacağım. Rauf Bey. Yine de içlerinde ne bir korku vardı ne de bir pişmanlık. Düşmanlarımıza yeni bir propaganda olanağı vermiş oluruz. "Yahu. Hüs-rev Bey. Bu kışta kıyamette köhne. Manda yanlılarının sözcülüğünü. körükleri parça parça arabalara razı olduk." "Pekâlâ. birbirimize iane verecek durumda değiliz. Sivas Kongresi'nden sonra ilk hedef Ankara'ydı. derhal Amerikan Mandası konusunu gündeme getirdiler. savaşlar.ne işe yarardı ki." "Bankalardan para isteyemeyiz. "Günler yaklaştı. "Mandayı ilke olarak kabul edelim. Mandacılar sonunda tam bir yenilgiye uğradılar. ben kendi adıma bir bankadan borç alamaz mıyım? Sivas Osmanlı Bankası müdürü Mösyö Oscar Schmid eski arkadaşımdır. Refet Paşa da bu konuda zaman zaman söz alarak Mandayı savundu. benzin alacak paralan yoktu." "Elbette. Seci-len kurulun başkanlığına da Kemal Paşa getirildi ve Kongre 12 Eylül'de sona erdi. Bu yenilgi. İstanbul'dan ve çeşitli illerden gelen tüm delegeler de oradaydı. Manda kabul edilmezse ülkenin iflas edeceğini öne sürerek." dedi.
Öteki otomobiller Kayseri'ye varmışlardı bile. "yarın sabah bankadayım. bunlarla 20 yumurta. sucuklar. üzerine birkaç taze yumurta kırılsa da kuvvetli bir kahvaltı etsek." diye tutturdu. Mazhar Müfit." dedi. "Biz benzin ve lastik satıcısı değiliz. Aldılar ellerine tüfekleri. ücret istemediğine dair bir tezkere versin.. îlk durakta Mazhar Mü-fit'in bindiği otomobilin lastiği patladı. "Adî bir çayla bir dilim ekmekten ne haber Paşam?" dedi. yatacağımız yerlerde hizmet edenlere bahşiş vermeyecek miyiz?" "Vereceğiz ama. "Hiç değilse yolda açlıktan ölmeyiz. piliçler vermişlerdi." "Güzel ama. Mazhar Müfit. Her biri kendilerini konuk edecekleri kişilerin evlerine yerleşmişti. "Azizim.. yarın ücretsiz benzin aldık diye başımıza bir iş açılır.. Dış lastiğin içini paçavralarla doldurdular. altı teneke benzin verdi. bal. Orada Aleviler kendilerini karşıladı. bir yandan kar." İki çift iç lastik. Onlara görkemli bir sofra hazırlanmıştı. baldan filan bıktık. Yol karlarla kaplıydı. Yolda durup onları yediler." dediler. Tereyağı." dedi. "Borcumuz ne kadar?" diye sorunca. buna beş lira bahşiş ver. müdür yerinde değil. Kar yağıyordu ve otomobillerin üstü açıktı. Geceyi orada geçirmeye karar verdiler. bu kez de öteki lastik patladı. deyince. Ne var ki Mustafa Kemal Mazhar Müfit'i merak etmiş ve. Bunun üzerine kentte güç belâ bir kamyon bulundu ve yolda kalanları aramaya gönderildi. sütten.. üç gün. iki lira verilecek yerde on lira vermeyelim!" Bu Ankara yolculuğu bir serüvendi. başladılar otomobilin çevresinde dört dönmeye. Çelebi Cemalertin Efendi ve Hacı Bektaş Dede postu vekili Salih Baba da oradaydılar. "Aldığın para bizi Ankara'ya kadar götürür mü?" "îsraf etmezsek yeter. kaymaktan. O sabah Mazhar Müfit bankaya gittiğinde. Araba bir kar yığınına saplanıp stop etti. Müdire çok duygulandı. "Elimizde bir belge bulunsun. Artık Ankara yolu görünmüştü. Mazhar Müfit Bey okula gidip Müdire'yi gördü. uğraştılar. Araba kardan kurtulamıyordu." Mazhar Müfit çok mutlu oldu." 149 Paşa. kaymak. Yolda. iki çift dış lastik. . miktarını siz bana bırakın. ama müdür yok. "Ne borcu?" dedi. Oralara kurt da inebilirdi. Tüccardan Bedri Bey adıyla ona kefil oldu ve bin lira krediyi aldılar. Paşa." dedi. iki gün. Adam. "Aman Mazhar Müfit Bey. Mazhar Müfit ve arkadaşları karda. "Elimizde olanı veririz. "O gelmeden ben sofraya oturmam. baldan bıktık. Sivas'taki Amerikan okulunun müdiresinden benzin ve lastik istenmesini önerdi. süt. Tamir ettiler.Mazhar Müfit. pastırmalar. Sonra Hacı Bektaş kariyesine (nahiyesine) vardılar. Donmamak için de dolaşmak zorundaydılar.. adam hastaymış. Müdire bize. öğle yemeği için Kayserililer onlara yolluk olarak börekler. Mazhar Müfit bankaya gitti." Neyse bu sorun çözüldü. bütün arkadaşları kahkahaları koyverdiler. Bu görev de kendisine verildi. "biz her sabah sütten. Bir yandan soğuk. Bir gün. "Biz benzin menzin satmayız. Geceyi hepsi yer yataklarında geçirdiler. Didindiler. Ceplerindeki bütün paraları bir araya getirdiler." Ama ya müdür gelmezse? O sabah da yola çıkılması gerekiyor. Artık yedek lastik yoktu. kaymaktan.' demezseniz yeter. nasıl olur? Bugün gideceğimiz başka yerler var. durumu anlattı. 'Şuna on lira. öğle yemeğini biraz geç yiyeceğiz de. Sizin meşhur pastırmanız vardır. Sabahleyin kahvaltı masasında buluştular. nafile. Ama Paşa ev sahibine. Sıra geldi bankadan parayı almaya. hemen gidip durumu Mustafa Kemal'e anlattı. Sonunda Mazhar Müfit müdürün evine gitti. "Tamam. bir okka ekmek aldılar. yanında arkadaşı Yüzbaşı Bedri Bey vardı. Müdire deliye döndü." demişti. ellerinde silâhlar nöbet beklerken kamyon kendilerini buldu ve böylece Kayseri'ye ulaştılar.. Yolda Mustafa Kemal Mazhar Müfit'e sordu.
Uzun bir süre kar atında yürüdükten sonra bir köpek sesi duydular. Arabanın üstü açıktı. "burada hiç içmemek olur mu? Bu âdeta bizi tahkir sayılır. Biz buraya felsefe yapmaya gelmedik. "Canım Rüstem Bey. Çelebi Efendi." Bunun üzerine kadehler dolduruldu. Sonra bir . Çelebi Efendi. Müritler hizmet ediyorlar ve herkes birbirine 'can' diyordu. İşte bir koca kazan. Mazhar Müfit ile Rauf Bey." Mazhar Müfit. Akşam olurken de Mazhar Müfit ile Rauf Bey'in bulunduğu araba karda kaldı. yarma 'Allah kerim' deriz. Paşa' ya büyük saygı gösterdi. Hepsi Kuvayı Milliye'den yanaydı. Ne yapacaksınız kazanın tarihini?" Alfred Rüstem Bey de Mazhar Müfit'in kulağına eğilerek. Bu nedenle düşüncelerini belirtmekten çekindi. Salih Baha'nın da özgün düşünceli. Yemekten sonra Aşhane'ye gidildi. Öğle yemeği orada yenecekti. "bırakın şimdi bunları. dergâh için alıyorum. "Siz perhizinizi bozmayın. Herkesin dizlerinin üzerine uzun bir havlu serildi. "Baba'nın felsefesi çok tuhaf değil mi? Nereye varılır bu felsefeyle?" Meydan Evi'nden sonra Kırklar Meydanı dolaşıldı. Hatta Cumhuriyet'e bile taraftar olacağını açıklayacak davranışlarda bulunuyordu. "Baba Efendi. "Ne demek Paşam. Geçmiş zamana.Çelebi Cemalettin Efendi orta boylu. Yemekte çeşitli konulardan söz edildi. Paşa. Sonra dergâhın her köşesi gezildi. Ocakta. Aş Dede de onu bekliyor. Yerde küçük ve alçak bir masanın üzerine yerleştirilen büyük bir sininin çevresine. akşamüstü hava kararınca konuklarını evinde kabul etti. Tam arabalardan biri kurtuldu derken. Hepsinin çok sevindiği görülüyor ama onurlu davranıyorlardı. sonra Balım Sultan ziyaret edildi." Bu ziyafetlerden sonra. "Pirimiz zamanından kalmadır. olumlu ya da olumsuz hiçbir söz söylememeyi yeğledi. Genelde bu tür yemeklerde yalnız kaşık kullanılırdı. tıknazca ve kara sakallı bir adamdı. Aş Dede'nin odasına girildi. Mustafa Kemal çok duygulanmıştı. Arabalar yine ya kara saplanıyordu ya da bataklığa. Biz bugünü düşünürüz. 'büyük babalara ellişer lira verilmesini' söyledi. Sonra ortaya bir masa getirdi." dedi. Konuklardan Alfred Rüstem Bey. Paralar dağıtıldı." dedi. bir pösteki üzerine oturmuş çubuğunu çekiyordu. çok eskilerden kalma büyük bir kazan vardı. "Evet anlıyorum ama tarihini bilir misiniz? Bu zamana kadar hep kullanılmış mıdır?" "Biz bu kazanın pirimizden kaldığını biliriz. Çelebi Efendi rahatsız olduğu için son günlerde rakı içmediğini ama o akşam Paşa'nın onuruna içki içebileceğini söyledi. ellerine silâhlarını alıp karanlıkta yola çıktılar. "ama ben bu parayı şahsım için değil. bu kazan hangi tarihten kalmadır?" diye soracak oldu. Paşa ise bu konuyu şimdiden orada açmanın yersiz ve zamansız olacağı kanısındaydı. Mazhar Müfit'e. Orada da halk büyük gösterilerle kendilerini karşıladı. Çelebi Efendi kendi eliyle kadehi Paşa'ya sundu. Kasabanın AleviBektaşi halkı da oraya toplanmıştı. Rüstem Bey'in kulağına eğilerek. Baba. o yöne gittiler. sırtında bir cübbe vardı." dedi. Ertesi gün Hacı Bektaş'ın türbesi ziyaret edildi. Paşa'ya bu konuda söz verdi ve bütün adamlarına da. Baba." dedi. "Eyvallah. yere oturuldu. Aş Dede ise. oysa Alevi sofrasına çatal ve bıçak konmuştu. Çelebi Efendi. "Monşer. Kuvayı Milliye'ye yardım etmeleri için emir vereceğini söyledi. İlk karşılaşmada havadan sudan konuşuldu. Onun ardından da Salih Baba konuklarını Meydan Evi denilen yere götürdü. PPW Ertesi gün yine yola koyuldular." diye yanıt verdi. bi-152 raz sonra öteki saplanıyordu. açık kafalı ve ilerici bir kişi olduğu anlaşılıyordu. Heyeti Temsiliye üyeleri yine otomobillere binerek Kırşehir'e gittiler. Çelebi. Paşa'yı dinledikçe coşuyor ve kendisine inandığını her sözüyle belirtiyordu. biz de içmeyiz. kurbanlar kesildi. Konuşmaların konusu Alevilerin Kuvayı Milliye'yi desteklemeleriydi." dedi. rakılar geldi. Başında yeşil bir sarık. 'hu' deyip geçeriz.
Nakşi. Bu para Ankara tüccarlarından toplanmıştı. ülkemizin yarını için çok umut vericidir. Onları dervişler izliyordu. Eski Ankara Müftüsü Rıfat Hoca da yoldan kendisini karşıla. İşgal kuvvetleri Türklere her türlü saygısızlığı gösteriyor ve her fırsatta ağır hakaretler ediyordu. Kağnı ve atlarla binlerce kişi oralara gelmiş konuklarını bekliyordu. Onlara hemen çay yaptılar. Ertesi sabah artık ilk hedef Ankara'ydı. Mustafa Kemal'in Ankara'ya vardığı gün. Heyet oraya yerleşti ve orası aylar boyu Gazi'nin karargâhı oldu. Dervişlerin ardından da okullular geliyordu. Jülide daha 20 yaşında bile yoktu. 700 yaya ve 3 bin atlıdan oluşan Seymen alayı Dikmen sırtlarına yayılmıştı. Halkın valiyi doğrudan seçmesi. Bir kılavuz onlara yolu gösterdi. Sonradan Diyanet işleri başkanlığına getirilen Rıfat Hoca o gün Kemal Paşa'ya 6 bin lira verdi. Yedinci Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa ile Vali Vekili Yahya Galip Bey de Paşa'yı karşılamak için Gölbaşı'na gelmişlerdi. Bir yandan da hafızlar ezan ve salat okuyorlardı. sonsuz heyecana kapılıyordu. "kısa kes." dedi. Zaman zaman İstanbul gazetelerinde onunla ilgili çıkan haberleri okuyunca. Doğru muhtarın evine gittiler. Kız kardeşi Jülide'nin üç-beş ay önce verem olduğu anlaşılmış. Ankaralıların çok sevdiği bir kişiydi. Paşa arabasından inerek herkesin elini sıktı. ağabeyi Enver de onu Heybeliada Sanatoryumu'na yatırmıştı. Bir de baktılar ki bir kulübe ve içeride odun kesmek için Ankara' dan gelen askerler. Yahya Galip bunun üzerine konuşmacıya. Dikmen tepelerinde davul ve zurnalarla onları karşıladı. XI Fikriye ile Kemal Paşa'nın Gizli Nikâhı Mustafa Kemal İstanbul'dan ayrılalı tam bir buçuk yıl olmuştu. Bayzani ve Mevleviler-den oluşuyordu." Bu. Paşa muhtarın odasında yere serilmiş bir şiltenin üzerinde uyuyordu.!53 yanlar arasındaydı. Milletimizin gösterdiği bu birlik ve irade. İstanbul kaynıyordu. ocağa odun attılar. yaklaştılar. Çok mutsuzdu. Ondan sonra Heyeti Temsiliye topluluğu peşlerinde yüzlerce atlı ve yayayla kentin dışındaki Ziraat Mektebi'ne doğru yola çıktı. donduk. Mazhar Müfit ile Rauf Bey de geceyi orada geçirdiler. Muhtar kapıda yeni gelenleri karşıladı. Paşa'nm gelişini halka tellâllar duyurmuştu. konuklar da kendilerine geldiler. Bu candan ve coşkulu karşılama törenleri Paşa'yı çok duygulandırdı. Rifai. günden güne sararıp . Heyeti Temsiliye'nin merkezi şimdilik Ankara'dır. Bu dervişler Alevi. köye vardılar. hiç bitmeyen bir umutla sevgili Paşasının kendisini Ankara'ya çağırmasını bekleyerek geçirmişti. Fikriye daha fazla bekleyecek durumda değildi. "Bey birader. Ankara Valisi Muhittin Paşa körü körüne İstanbul Hükümeti'ne bağlı olduğu için Keskinliler onu yakalayıp Sivas'a göndermiş ve o zaman defterdar olan Yahya Galip Bey'i de onun yerine seçmişti. İçeriden ışık geliyordu. "Yaşa Gazi Paşa" sesleri arasında Heyeti Temsiliye topluluğu Hükümet meydanına geldi. Heyeti Temsiliye üyeleri yolun sonuna gelmiş oluyorlardı. o zamana kadar görülmüş bir olay değildi. Orada da zeybek giysisi giymiş 700'e yakın genç kendisini karşıladı. Paşa Ziraat Mektebi'ne gelir gelmez bütün Kuvayı Milliye örgütüne duyurulmak üzere Mazhar Müfit'e şu yazıyı verdi: "Sivas'tan Kayseri yoluyla Ankara'ya hareket eden Heyeti Temsiliye'yi halk bütün yol boyunca ve Ankara'da büyük gösterilerle karşıladı. O geceyi Beynam köyünde geçirmeleri gerekiyordu. Sonra da devlet görevlilerinden bir kişi Paşa'yı öven bir konuşma yaptı ve uzattıkça uzattı. Ankara'nın yarın başkent olacağının ilk işaretiydi. Yahya Galip Bey orada bir konuşma yaparak gelenleri selâmladı. kulübe ısındı. Heyeti Temsiliye'nin kasasında topu topu 1200 lira kalmıştı. Yahya Galip Bey. titriyoruz.ışık gördüler. Meğer köy yakınlardaymış. Ankara halkı. Sedirlerde de Refik Bey ile Rüstem Bey yatıyordu. Yolda kurbanlar kesildi." Konuşmacı sözlerini fasa kesmek zorunda kaldı. Fikriye bu bir buçuk yılı.
Bir an önce Ankara'ya gitmem gerekiyor. Mithat Bey. Enver'in Anadolu'ya kaçmasından sonra. Macit Bey Fikriye'nin biletini aldı. Bahar aylarında Jülide acılar içinde yaşama veda etti. Belki de Mustafa Kemal'e. "çok tehlikeli bir işe girişiyorsun. Ankara serüveninin tutup tutmayacağı da hiç belli değildi. ilgileneceğini söylemiş. Anadolu'daki savaş haberlerini kuşkuyla izliyor ve bir an önce Ankara'ya gidebilmenin heyecanıyla kavruluyordu. çok iyi olur. Kemal Paşa'nın Selanik'ten çok yakın arkadaşıydı. Ben Mustafa Kemal'siz yaşayamam. "çünkü ben de kendime çok güveniyorum. sonra da eve gelip müjde verdi. Ben artık çocuk değilim. Fikriye. Aklı fikri ondaydı. Anadolu' ya kaçmak kolay değil. Size de fazla yük olmak istemem. Burası senin kendi evin. Macit Bey'ler Fikriye'yi yanlarına aldılar." Macit Bey bu durumda Fikriye'ye söz geçiremeyeceğini anladı. Bilirsiniz Fuat Ağabey. Kısa bir süre sonra Evrenoszâde Mithat Bey'den dolaylı olarak bir haber geldi. Ağabeyi Enver de Milli Mücadele'ye katılmak için bir süre önce Adapazarı yoluyla Yarhisar'a gitmişti.soluyordu. O da bu konuyu Paşa'yla konuşmuş. O da beni seviyor." "Neden yük olacakmışsın kızım. Bu işi başarmak zorundayım. Enver Bey'in Bozüyük'e giderek Çolak İbrahim'e katılması ve bir yandan da ordunun ihtiyacı olan keresteleri oradan sağlaması isteniyordu. Sultanahmet'teki evde tek başına kaldı. ama yine de benim mutluluğumu istiyorsanız. Zaten geçen yıl buradan ayrılırken bana. Mustafa Kemal'in Fikriye'nin Ankara'ya gelmesinden mutluluk duyacağını söylemişti. Ama Ankara' ya hangi yolla." dedi. Ondan yardım istedim. 23 yaşına girdim. Macit Bey Fikriye'nin bu mutsuzluğunu Ankara'ya iletti. Paşa'nın gençlik arkadaşıdır. "Bak kızım. "Bir de Evrenoszâde Mithat Bey var Ankara'da. benim Ankara'ya gitmem için yardımcı olun. Fikriye'nin gözü hiçbir şeyi görmüyor ve Paşasından başka bir şey düşünemiyordu. ona arkadaşlık ediyordu. Nimet Hanım ile 16 yaşındaki kızı Handan bu işe çok üzüldüler." deyip hiç üzerinde . Nimet ve Handan da seni ne kadar çok seviyorlar bilirsin. Macit Bey'in eşi Nimet Hanım ve kızları Handan. "Bana güvenin. Fuat Ağabey'imin durumdan haberi var. onun evden ayrılmasını hiç istemiyorlardı. Ama oraya gidersem çok sevineceğini biliyorum. Fikriye zaman zaman da Zübeyde Hanım'a giderek Paşasından haber alıyordu. Bunu tek başına nasıl başaracaksın?" Fikriye. annesinin yanına defnedildi. Sultanahmet'teki 24 odalı konağa taşınmış oldu. Fikriye böylece. Sen de benim bir evlâdım sayılırsın. Ankara'dan gelen telgrafta. Çok iyi anlaşıyoruz. Kaç zamandır Fikriye'yle birlikte yaşıyorlardı. Ne yapmak istediğimi çok iyi biliyorum. Macit Bey Fikriye'yi Ankara'ya göndermekten başka çıkar yol olmadığım anlayınca Galata rıhtımına giderek Ereğli'ye işleyen bir vapur buldu. Ama Fikriye bu kaçış tasarısından ne yengesine söz etti. Ona ben bakacağım." dedi. Gemi Karadeniz'e yük taşıyor. seni yanıma aldırırım. Merkez Efendi Mezarlığı'na. Şimdi bana haber iletmesine imkân yok. Fikriye'nin bu durumunu bilen Macit Bey bir gün onu karşısına alarak. Oradaki birliğin kumandanı Ankara'ya telgraf çekerek ne yapılması gerektiğini Kemal Paşa'ya sormuştu. ama yolcu da alıyordu. Doktorlar genç kızın kurtuluş umudu olmadığını söylediler. Ona da durumumu ilettim. "Ya. Acaba Paşa gerçekten Fikriye'nin gelmesini istiyor muydu? Yoksa bunu Fuat Ağabey ile Mithat Bey biraz abartarak mı İstanbul'a duyurmuşlardı. Îstanbul-Ereğli arası Istanbul-Mudanya kadardı. "Fikriye Ankara'ya gelmek istiyor." dedikleri zaman. 'Durum düzelsin.' demişti." "Biliyorum. ne de Makbule Ablasına. nasıl ulaşılacaktı? Ayrıca Zübeyde Hanım hiç hoş155 lanmayacaktı bu gidişten. Ankara'dan gelen haberler çok dolaylıydı.
Nedir derdiniz? Size nasıl yardım edebilirim?" "Efendim." "Çok özverili kadınsın. Vapur torpillenebilirdi. Ya Ereğli'den Ankara'ya nasıl gidilecekti? Bu. Tanrı yardımcın olsun. 157 "Buyurunuz kızım. Doktor böyle deyince hepsi rahat etti. 1920 Kasımı'mn ilk haftasında Fikriye. Macit Bey'le birlikte bir arabaya binerek Galata rıhtımı'na ulaştılar. "Hoşgeldiniz. Yalnız ben anlarım onun dertlerini. "Hayır. Lokmalar boğazına diziliyordu. karayoluyla Ankara'ya gitmek imkânsız. Ama yapılacak hiçbir şey yoktu. amcamın üvey oğlu olur. bavullarım hazırlamış. Oysa Fikriye'nin hiç iştahı yoktu." Yolcular sandallarla rıhtıma çıktılar. Mustafa Kemal Paşa'yı görmeye gidiyorum. Aşk olsun sana. ben de Ankara'ya gideceğim. Bu yol onu mutluluğa mı götürecekti. Bütün perişanlıklarına karşın karamsar değildiler. Bana da Ereğli yolunu önerdiler. rengi bembeyazdı. gözlerinden boşalan yaşlan başörtüsüyle gizlemeye çalışıyordu. Başörtüsü ve mantosu sırılsıklam olmuştu. Fikriye. Orada ufak çocuklarıyla üç kadın daha vardı. Onlar da İstanbul'da her şeylerini bırakarak Ankara'ya kaçıyorlardı. Kamara arkadaşları Fikriye'ye. Biliyorsunuz. Gösterdiler. yoksa felâkete mi? Herhalde İstanbul'da tek başına kalmaktan daha büyük felâket olamaz. Ereğli'de dayısının yanına gittiğini söyledi. Düşmanın Anadolu içlerine kadar giremeyeceğine ve özgür yaşayacaklarına inanıyorlardı. Kim bakar ona? Hiç kimseden de bir şey istemez. Onu görmeye gidiyorum." "Peki Ankara'ya kime gidiyorsunuz? Tanıdıklarınız var mı orada?" "Var efendim. Kaç gecedir gözüne uyku da girmemişti. îşgal kuvvetleri kuş uçurtmuyorlar. Neydi bu çektiği çile. Zavallı orada yalnız. Öyle olmasaydı Fikriye'nin oraya gidebilmesi için kesin bir yol göstermez miydi? Nimet Hanım ile Handan." dediler. kuru köfte. Aklımız sende kalacak. Kentte ışıklar ve rıhtımda fenerler yanıyordu. Soğuk ve rüzgârlı bir sonbahar günüydü. İstanbul'dan geldiğini söylersen seni kabul eder." dedi. "Dayın şimdi seni rıhtımda bekliyordur. Kemal Paşa. sepetlerini. Öğleyin sepetlerini açıp içlerinden börek. çok gururludur. ya biz ne yapacağız? Nereye gideceğiz bu saatte?" diye soruyorlardı." dedi. Gerçekten de öyle oldu. Fikriye güvertede daha fazla kalamadı. "dayım burada değil. Fikriye hafif bir bronşit geçiriyordu." . diye düşündü.durmamıştı. Fikriye'yi güler yüzle karşılayıp içeri aldı. Ayakta durduğu zaman bile yoruluyordu. "Bu saatte Kaymakam Bey makamında olmaz ama evi de orasıdır. Kaymakam Naci Bey çok efendi bir adamdı. Nişanlım var orada." "Ne diyorsunuz? Mustafa Kemal Paşa'yı tanır mısınız?" "Evet efendim. Kocaları. ekmek çıkardılar. ısrarla kendisini içeri alıp yemeklerine ortak ettiler. Bin türlü denetim var. Doktora göre telâş edilecek bir durum yoktu. Kaldı ki bu yolculuğun sayısız sakıncaları vardı. Vapur akşam saatlerinde Ereğli limanına girdi. Sicim gibi de bir yağmur yağıyordu. İnşallah kazasız belâsız nişanlına kavuşursun. Fikriye günden güne sararıp soluyor ve sık sık öksürüyordu. Yeni bir dönem başlıyordu yaşamında. Macit Bey eve bir doktor çağırtıp Fikriye'yi muayene ettirdi. peynir. Zayıflamıştı da. Nimet Hanım ve Han-dan'ın gözyaşları arasında konaktan ayrıldı. Bir süre sonra kadınlar da Ankara'ya kaçtıklarını anlattılar. Kamaraya geçti. bu bakımdan biraz huzursuz olmuşlardı. düpedüz bir maceraydı. ama rüzgâr hiç kesilmemişti. Fikriye. Fikriye kaymakamlık binasının nerede olduğunu sordu. Bütün yolcular torbalarını. daha önce Milli Mücadele'ye katılmak için oraya gitmişlerdi. Yağmur dinmiş. ben Ankara'ya gitmek için yola çıktım. Fikriye onları rahatsız etmemek için kamaradan çıkacak oldu. güvertede bek-leşiyorlardı. Fikriye'ye tek başına nereye gittiğini sordular.
"Kızım. öyle bir yakınınız var. ağzı kuruyordu. Paraya ihtiyacınız varsa bunu kaymakamlıktan sağlayabilirsiniz. Ama ne zaman. Ereğli avuç içi kadar yer. Ben kendisine haber ilettim. Size başyaver Salih Bey'den de ayrı bir telgraf var. Fikriye'yi tanıdıklarına ve evlerinde konuk olmasına çok sevindiler." "Lütfedersiniz efendim. Ama merak etme." Kaymakam Naci Bey Fikriye'yle bir süre daha konuştuktan sonra telgrafın başına geçerek. Buna göre gereğini yapmanız uygun olur. Altında Başyaver Salih Bozok'un da adı yazılıydı.. Her fırsatta Kaymakam'ın bürosuna inip Kemal Paşa'dan haber gelip gelmediğini soruyordu. Siz onu hemen bulabilirsiniz. Kaymakam'ın eşiyle kucaklaştılar. o da gözyaşlarını tutamamıştı." Fikriye o geceyi Kaymakam Bey'in evinde geçirdi. Çektiği bütün acıları bir anda unutuverdi. "Gözün aydın kızım. Şimdiye kadar hiç bu kadar kesin bir haber alamamıştı. Telgraf. Demek ki Paşa." Fikriye ne söyleyeceğini bilemiyordu. Kaymakam' in eşi de kendisine büyük konukseverlik gösterdi. Gözlerinden yaşlar boşamyordu. Biraderi Enver Bey Ankara'ya gittiğinden ve hemşiresi Jülide Hanım da vefat ettiğinden yalnız kalmış ve bu halde artık İstanbul'da oturması imkânsız olduğundan oraya ne suretle ve hangi yolla gelmesini uygun görürseniz öyle yapılacaktır. Onda da şunlar yazıyordu: "Ereğli'ye gelişinizi haber aldık. Fikriye Hanım onunla birlikte Ankara'ya gelecektir. Buna inanıyorum. Gerekli masraflar karşılanacaktır. Gerçekten de ertesi gün Kaymakam Bey. Bu da benim aracılığımla doğrudan size yazılmış." .. elinde Ankara'dan gelen telgrafla evine çıktı. Büyük Millet Meclisi Reis'i Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'ne şu telgrafı çekti: "Fikriye Hanımefendi bugün istanbul'dan gelmiştir. Ertesi gün Ankara'dan hiç ses çıkmadı. İçişleri Bakanı Doktor Adnan' dan geliyordu ve Büyük Millet Meclisi Başkanlığı özel Kalemi'n-den çekilmişti. Kim onun kadar mutlu olabilirdi? Yüreği güm güm atıyor. hem yok. belki de Paşa Hazretleri Ankara dışına çıkmıştır. elinde yeni bir telgrafla salona girdi. Eski izmit Fabrikası müdürü Mithat Bey de bu yolculuk sırasında kendisine eşlik edecektir." dedi. Peki. Kaymakam'a çekilen bu telgrafta şöyle deniyordu: "Fikriye Hanım'm yanına güvenilir bir polis vererek kendisini Kastamonu'ya gönderin. Buyurun. ne mutlu size. Paşa Hazret-leri'nin gidişinizden haberi var mı?" "Hem var. Seni burada bırakacak değiller ya." Fikriye göklere uçtu sevinçten. Paşa Hazretleri hareketinizin derhal buraya bildirilmesini istiyor. Demek ki birkaç gün sonra sevdiği adama kavuşacaktı. Demek ki o beni Ankara'ya götürecek. Fikriye sabırsızlıktan deli oluyordu. "Ne olur hemen Mithat Bey'i aratıp bulun." "Elbette kızım. Emrinizi beklediğimi bildiririm. inşallah bir daha Kemal Paşa'dan hiç ayrılmazsınız. emirlerini bekleyelim. "Artık selâmete kavuşuyorsunuz. Şimdi hemen yanınıza güvenilir bir polis memuru alarak Ankara'ya hareket etmenizi istiyoruz. Beş dakika sonra onu bulup buraya getiririz. Arkadaşımız Mithat Bey'le birlikte Ankara'ya gelmeniz için kaymakamlığa yazı yolladık." dedi. kendisini Ankara'da bekliyordu. Kaymakam Naci Bey beş dakika sonra. "Maalesef kızım. Bugün olmazsa yarın mutlaka bir haber gelir." Fikriye heyecanla telgrafı kaptı Kaymakam Bey'in elinden." Fikriye deliye döndü. hangi yolla geleceğimi bilmiyor. "Kaymakam Beyefendi."A. ne mutlu size. Çocukluğundan beri en mutlu gününü 159 yaşıyordu. henüz yanıt alamadık." "öyleyse hemen Paşa Hazretleri'ne şifreli bir telgraf çekerek burada olduğunuzu bildireyim.
Kastamonu ile Çankırı arasındaki yol da çok bozuktu. Ankara'ya artık 150 kilometrelik bir yol kalmıştı. mutlu görünüyordu. Fikriye bu bağı geliştirmeye büyük özen gesteriyordu. köylülerin ve yolcuların dertlerini dinleye dinleye. Kız onun için kul köle oluyor ve onun bütün 161 GVF] sorunlarını paylaşıyordu. Fikriye Hanım ile Mithat Bey son dakikada gemiye bindiler. o buna pek yanaşmamıştı. Ne talih. kötü havalarda hiç de kolay olmuyordu. Selanik'ten tanışıyorlardı. Evde hiç kadın yoktu. Fikriye'nin kendisini nasıl bir aşkla sevdiğini çok iyi biliyordu." Gemi ertesi gün İnebolu'ya ulaştı. kendisine Sivas'tan beri yanında olan Bekir Çavuş bakıyordu. Fikriye Hanımefendi'yle birlikte bu gece alaturka saat beş buçukta Kırım adlı gemiyle İnebolu'ya hareket etmiş ve İnebolu kaymakamlığına da telgrafla bilgi verilmiştir efendim. Tek çare Ereğli'den gemiyle İnebolu'ya." dedi. evinizi derleyip toplar. "Paşam. O da bütün genç kızlık heyecanıyla kendisini sevmiş ve kendini ilk kez onun kollarına bırakmıştı. Yolcularımız ertesi gün Kastamonu'ya vardılar. o geceyi de Çankırı'da geçirdiler. Yine de 70-80 kilometrelik bir yolu aşmak. Yine öpüşmeler. Yollar düzgün değildi. Kaymakam Naci Bey hemen bürosuna dönerek Kemal Paşa'ya şu telgrafı çekti: "Mithat Bey. Bir bakıma o eğitmişti Fikriye'yi. yazın da Ankara Garı'ndaki Direksiyon Binası'na taşınmıştı. Çünkü Fikriye'nin Mustafa Kemal'e büyük bir sevgiyle bağlı olduğunu biliyordu. limanda Kırım adlı bir gemi. soğuk ama güneşli bir kasım gününde Ankara'ya vardılar. oradan da Kastamonu ve Çankırı yoluyla Ankara'ya ulaşmaktı. Ne var ki Mustafa Kemal Fikriye'nin bu aşırı sevgisinden ve bağlılığından zaman zaman bunalıyor ve . Sık sık birlikte olmuşlar. Mithat Bey'in ilk işi Vali aracılığıyla Kemal Paşa'ya bir telgraf çekmek oldu. Anadolu'nun bütün yoksulluğunu ve perişanlığını göre göre. kucaklaşıp öpüştüler. kucaklaşmalar. Ankara'ya nasıl gidilecekti? Ereğli'den Ankara'ya yol yoktu. Artık Fikriye yorgunluktan harap olmuştu ama Ankara'ya bir an önce kavuşmanın heyecanıyla içi içine sığmıyor. düzene sokar. hem de çok dönemeçliydi. hem de kendisi çok mutlu olur. Oradan bir araba bulup Kastamonu'ya gitmeleri gerekiyordu. aralarında duygusal bir bağ kurulmuştu. O yol da Kalecik yakınlarına kadar çok virajlı ve bozuktu." Mustafa Kemal'e bu öneri çok tatlı geldi. Hemen biletler alındı. Yolcular. yemeğinizi hazırlar. uzaktan el sallamalar. Bu konuda güçlük çekmediler. Ereğli ile inebolu'nun arası 200 km. Polisler Mithat Bey'i bulup getirdiler. kadardı. O yolun uzunluğu da 120 kilometrenin üzerindeydi. Hemen rıhtıma bir polis gönderildi. hem de eviydi. Zaten son zamanlarda o yolla Ankara'ya gitmek isteyen çok yolcu olduğu için İnebolulular bunu bir düzene sokmuşlardı. Dura kalka o yolu da aştılar. îşte Fikriye de şimdi karşısındaydı. iyi çorba ve yemek çıkartıyorlardı. Orada yatıp kalkıyor. Bir süre sonra Evrenoszâde Mithat Bey Kemal Paşa'ya Fikriye Hanım'ı anımsattı. sonunda. Ankara'dan gelen telgraflar kendisine gösterildi. Paşa'nın arkadaşları kendisine bir kadın bakıcı bulunmasından söz ettilerse de. Oraya gemi işliyordu. Naci Bey ile eşi de Fikriye'yi yolcu etmek için rıhtıma gelmişlerdi. "Fikriye'yi buraya getirtirseniz o size çok iyi bakar. dağları aşmak gerekiyordu. Orada gidecekleri yeri biliyorlardı: Ankara tren istasyonunda Direksiyon Binası. Mustafa Kemal Paşa 1919 sonlarında Ankara'ya geldiği zaman ilk başlarda Keçiören yolu üzerindeki Ziraat Mektebi'nde kalmış. Mustafa Kemal gibi duygusal bir adam için hiç unutulacak bir olay değildi. Orası hem Paşa'nın çalışma bürosu. Yine soğuk ve rüzgârlı bir havada Fikriye Hanım ile Mithat Bey rıhtıma çıktılar.Gerçekten de öyle oldu. akşamüstü İnebolu'ya gitmek için yolcu alıyordu. Ama yol üzerinde konaklayacak temiz hanlar vardı. Bu. Mustafa Kemal de çok hoşlanmıştı Fikriye'den.
. hiç soru sorma gereği duymadan kapıyı açtı ve Fikriye Hanım ile Mithat Bey'i içeri aldı. ama başka çare yoktu. "Kemal Paşa'yı göreceğiz. Gözlerinden yine ışıklar parlıyordu." dedi. bir tuvalet masası da olacaktı.özgürlüğünü hiç yitirmek istemiyordu. Siz kahvelerinizi içerken o da rakılarımızı hazırlar. Annesinin ve Makbule'nin Fikriye'yi sevmemeleri de belki bu ilişkinin daha fazla gelişmesini önlemişti. Mutfak dolabında bir teneke bal vardı. "E." Mustafa Kemal anlamıştı gelenlerin kim olduğunu." "Sağ olsun Mithat Bey beni hiç yalnız bırakmadı Paşam. Çay hazır olunca gidip Paşasını uyandırdı. Oh. "Çağırın Fikriye'yi gelsin. bir kâseye bal koydu. ona elbette güvenim sonsuzdur. Yollar kağnı ve at arabalarıyla doluydu." Mithat Bey ne yapacağını şaşırmış. bir nöbetçiden başka hiç kimse yoktu. çok şükür Allah'a. Mithat Bey. onları seyrediyordu. "Seni çok yordum. Mutluluğumu size anlatmama imkân yok. Hâlâ gözlerime inanamıyorum.. Hemen yerinden fırlayarak giriş katındaki salona indi." Mithat Bey ise. Fikriye ile Mithat Bey bir akşam üzeri Ankara'ya vardılar. Demli bir çay yaptı. ısrar etmiyorum. Saat 9'a geliyordu. Her şey Fikriye'nin zevkine göre düzenlenecekti. Mustafa Kemal çok hoşlandı bu sabah kahval163 ." dedi. "Bir beyle bir hanım." dedi. konuklarınız geldi. bütün yorgunluğum geçti. "ben yorgunluktan ölüyorum. Onun bir dolabı." deyiverdi. Çok iyi olur. "Paşam." dedi. Salih Bey de. Çok yorgun değilsiniz. Bu görevi başka hiç kimseye veremezdim. çocuklar Ankara'ya hoş geldiniz. "Paşam. "Hayır Paşam. Şuradan şuraya gönderemem. Bekir Çavuş önce size bir yorgunluk kahvesi pişirsin. Direksiyon Binası'nın kapısında.. Birinci kata çıktılar.. Sofya'da ve İstanbul'da geçen o çok canlı. içeri aldım. Gidip biraz dinleneyim." dedi. "Nasıl aştın bu yolları? Sonunda sağ salim gelebildin ya. "Sizi gördüm." "Ya Salih Bey'e?" "Tabii. Sen git biraz dinlen. nöbetçi. keyifli keyifli gülüyordu. Müsaade ederseniz ben bu akşam rakıya kalmayayım. Bekir Çavuş. ben hiç yorgun değilim. sonra da inebolu ve Kastamonu'dan aldığıl telgraflar Mustafa Kemal'i heyecanlandırdı. Ama şimdi Ankara'da ne Zübeyde Hanım vardı ne de Makbule. biricik Paşam benim. Nihayet eve bir kadın eli değecekti. değil mi?" Fikriye. "Çok merak ediyordum seni çocuğum. izin verirseniz ben de artık kaçayım. Ertesi sabah Fikriye'nin ilk işi Mustafa Kemal'in kahvaltısını hazırlamak oldu." deyince. Heyecanla Fikriye'yi kucakladı. Sonunda Mustafa Kemal Mithat Bey'i de kucaklayarak. Böyle bir yalnızlık duygusu içinde. biraz kadınsız kalmanın sıkıntısını da yaşıyordu. Paşam. Fikriye ile Paşası da sonunda yalnız kalabildiler. istasyonun önündeki alana da heybeli köylüler ve yoksul kadınlar birikmişti." dedi." Salih Bozok'un ağzı kulaklarına varmış.. "Sağ ol Mithat. Salih Bozok da notlar alıyordu. Birlikte yaşayacaklardı ama yine de Fikriye'ye ayrı bir yatak odası gerekiyordu. Oh. "Valla Paşam. Bekir Çavuş'u gönderip peynir ve zeytin aldırdı. yarın inşallah birlikte oluruz. kadınlı ve eğlenceli günlerden sonra içine bazen bir gariplik çöküyor ve Fikriye'nin özlemini duyuyordu.. Nihayet size kavuştum. tabii. Siz karşımdasınız! Çok şükür." "Hay hay Mithat. ama o burada bana çok lazım." Kahveler içildikten sonra Mithat Bey yolcu edildi. Paşa bürosunda masa başında çalışıyor. önce Ereğli'den. Fikriye ile birlikte ge-J çirecekleri günlerin düşüyle planlar kurmaya başladı. Artık ölsem de ga'm yemem. Kaldı ki Mustafa Kemal.
Sevgili erkeğinin nesi var nesi yok ütüledi.tısından. Mustafa Kemal akşam 7'ye doğru eve geldi." "Fikriye'ciğim. Bir de baktı ki saat 6 olmuş. süpürge. arka balkona astı. Ben de milletvekillerinin Ankara'da toplanmaları için bir çağrıda bulundum. görüştük. toz aldı. ama bunu hiç belli etmemesi. içeri girer girmez kucaklaştılar. O gün neler yapılacağını konuştular. "istanbul'daki Meclis'te Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti adında bir grup oluşturulmasını düşündük. "Biliyorsun 16 Mart'ta ingilizler istanbul'u işgal ettiler. sabun. koyun eti. Kendilerini kıramadım." dedi. 15 Şubat'ta Dr. bulgur. on . Her taraf gıcır gıcır oldu. tahtaları ve camları sildi. sonra da çevrende olanlar bunu sana anlatmışlardır. eve bir köylü kadın bulmak gerekiyordu. Siz de erken erken evlerinize gidebilirsiniz. neler oluyor? Hepsini sizden dinlemekten zevk alacağım. yerleri süpürdü. Zaten o kadar keyifliydi ki elbette erkeğini mutluluk içinde karşılayacaktı. Karaoğlan çarşısına gidip bir şeyler alacaktı. Aynı gün Şehzâdebaşı karakolunu basarak altı erimizi şehit ettiler. Erzurum ve Sivas kongrelerini nasıl topladığımı duymuşsundur. dinleneceğim. o sıralarda Maraş'ı ve Urfa'yı Fransızlardan geri aldılar. Bekir Çavuş da ona bir yandan yardım ediyordu. Çok keyifli bir havada Direksiyon Binası'ndan ayrıldı. bütün Kuvayı Milliyecilerin tutuklanmasını ve Meclis'in kapatılmasını istiyorlardı. "Kuvayı Milliye güçleri. Toz bezi. Paşasını güler yüzle karşılaması şarttı. Şimdi sana ondan sonraki olayların bir tablosunu çizeyim. ingilizler bir yandan da istanbul Hükümeti'nden. beni seçtiler. Uygun gördüğünüz her şeyi bana anlatın. Ama istanbul Hükümeti'nih buna gücü yetmiyordu. Bu akşam yalnız sizi dinleyeceğim. meyve gibi erzakla eve döndüler. Fikriye önce kollan sıvayıp evi baştan aşağı temizledi. Onun adamlarıyla da savaştık. îlk kez eve bir kadın eli değiyordu. Durum iyi gidiyordu. Bize bağlı kalanlar da Müdafaayı Hukuk adına karşı çıkarak 70 milletvekilinden oluşan Felahı Vatan Grubu adında bir grup kurmuşlar. ütüye korları koydu. çivit gibi temizlik malzemeleriyle birlikte pirinç. Bu kahvaltı zevkini çoktan unutmuştu. Akşama Paşasına söyleyecekti." dedi. "dün akşam pek konuşamadık. Ama bütün bu birikmiş işlerle baş edilecek gibi değildi. Refik Bey benim sağlık durumumun istanbul'a gitmeme elverişli olmadığını belirten bir rapor verdi. arapsabunu. Hükümeti kuracak duruma da belki gelebilirdik. Benim kalkıp istanbul' da Meclisi Mebusan'a gitmemin hiç sırası değildi. Artık yavaş yavaş sofra hazırlamanın zamanı gelmişti. Yanında yaveri ve arkadaşları da vardı. patates. Fikriye eve biraz çekidüzen vermek istiyordu. Fikriye kendisini kapıda karşıladı. Mustafa Kemal'in erkenden Meclis'e gidip çalışması gerekiyordu. Rauf Bey de istanbul'dan seçilmişti. kuru soğan. Neler oldu. gruplar oluşturuldu. Müdafaayı Hukuk grubuna girmek için bize söz verenler başka gruplara geçmişler. "12 Ocak'ta Meclisi Mebusan açıldı. Kaç günlük yolda bütün çamaşırları kirlenmişti. akşam için bir şeyler hazırlamaya başladı. sadeyağ. Samsun'a çıktıktan sonra geçen olayları önce ağabeyinden dinlemişsindir. Bekir Çavuş onun yanma bir emir eri verdi. Ankara'ya geldikten birkaç gün sonra seçim mazbatamı bana yolladılar. hemen alıp geldi. Erzurumlular benim oradan milletvekili olmamı istemişlerdi. Bir yandan da ocağı yaktı. Fikriye zaten Paşasının tepsisini hazırlamıştı. Ama bir de baktık ki. Yani ordudan ayrılmamı. Birçok milletvekili bu çağrıma uyarak buraya geldi. Fikriye çiçek gibi bir sofra hazırlamıştı. kendilerine neler yapmak istediğimizi anlattım. O sıralarda istanbul'da Meclisi Mebusan'ın toplanması kararlaştırılmıştı. birlikte çarşıya gittiler. çamaşırları dolaba yerleştirdi. Evde çok şey eksikti. Bunu Meclis başkanlığına yolladım. Ne kadar özlemişti Mustafa Kemal böyle bir sabah kahvaltısını. Böylece Meclis'te çoğunluğu sağlama olanağımız olacaktı. Sonra oturma odasına geçtiler. "Anlatın Paşam. onları yıkadı. ama onları içeri almadı: "Bu akşam ben biraz yorgunum. Yorgunluktan harab olmuştu. "Arkasından başımıza Ahmet Anzavur'u musallat ettiler. Sonra da mutfağa girdi.
Albay İsmet Bey'i Genelkurmay başkanlığına getirdi. Çok gergin günler yaşadık ve yaşıyoruz. biz de kaçacak olanlara başka yollar önerdik. "İstanbul'dan gelmesini beklediğimiz milletvekillerinin çoğu bize katıldı. Hüsrev (Gerede). Böylece bütün insanlığa hizmet ettiğimize inanıyoruz. Bir süre sonra Halide Edip Hanım. "Evet. Cami (Baykurt). Almanya gezisinde o kadar da dostluk etmiştiniz. Salihli ve Aydın yönlerinden ."' "Gerçekten de öyle galiba Paşam. Fransız askerlerinin ellerindeki silahların alınmasını ve tutuklanmalarını istedim. Yusuf Kemal (Tengirşek). Onların bizi emperyalizmin bir aracı olarak görmelerine de engel oluyoruz. Artık biz dışarıdan hiçbir devlete güvenecek durumda değildik. 19 Mart'ta bütün illere. Harbiye nezaretini. İngilizlerin bunu önlemek için İzmit yolu üzerinde sıkı bir denetim kurduklarını haber aldık. Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin'e gönderdiğim bir mektupta şunları yazdım: "'Biz Batı emperyalizmine karşı yalnız kurtuluş ve bağımsızlığımızı korumakla yetinmiyoruz. gazetede okumuştum. "Artık iş çığırından çıkmıştı.. daha neler yaptık. bunları sizin ağzınızdan dinlemek beni çok mutlu ediyor. Böylece takımımızı olgunlaştırmış oluyorduk. Öteki illerden gelen milletvekilleriyle birlikte Meclis üyelerinin sayısı 381'e yükseldi. Yunanlılar geçen Haziran'ın 22'sinde Akhisar. Yunus Nadi. yabancı esareti altında kavuşacağımız mutluluklardan bin kez üstündür. Meclis beni ertesi gün başkan seçti." "Evet. demiryoluna da el konulmasını ve hat boyundaki İngiliz. Kendi hükümetimizin yönetimi altında bedbaht ve mutsuz yaşamak. dışarıdan gelen kuvvetlere dayanarak bir şeyler umut edersek ve o yardımlar da gelmezse düş kırıklığına uğrarız." "Padişah deli olmuş bu sözlere. yer yerinden oynadı. ben de sizin gibi düşünüyorum. Saffet (Arıkan) bu yollarla Ankara'ya ulaştılar.. birleşmemize yardım ediyordu. aradan iki hafta geçmeden de Vahdettin bu idam kararını onayladı. mutasarrıflıklara ve kolordu kumandanlarına bir bildiri göndererek Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir Meclis'in toplanacağını bildirdim. "İstanbul'da toplanan Meclisi Mebusan da artık görevini yapacak durumda değildi. Kuracağımız Büyük Millet Meclisi'nin hazırlıklarına böylece başlamış oluyorduk." "Ne acımasız adammış şu Vahdettin. Tophane'yi ve bütün telgrafhaneleri ele geçirerek bizimle bağlantıyı kesmeye 166 kalktılar. Rıza Nur. Zaten bu belli değil miydi?" "Evet Paşam. Üç gün sonra Fevzi Paşa İstanbul'dan kaçıp geldi.' "Bu arada Sovyetlerle iyi ilişkiler kurduk. şimdi de sana geçen hazirandan beri yaşanan çok heyecanlı olaylardan söz etmek istiyorum. Bu duruma düşmemesi için ona ne yollar göstermiştiniz. Düşman bizim moralimizi bozmuyor. Soma. Bilmende yarar var. 23 Nisan günü Meclis'imizi eşsiz bir törenle açtık. bunları hiç hazmedemedi. "İstanbul'dan kaçarak Ankara'ya gitmek isteyen birçok milletvekili dostumuz vardı. Mayıs sonlarında Meclis'in bir gizli oturumunda bir konuşma yaparak şöyle dedim: "'Kendi kuvvetlerimizi göz önüne almadan. Celalettin Arif. Ben de Geyve Boğazı'nın ve oradaki santralin ele geçirilmesini. Divani Harp beni idama mahkûm etti.165 beş askerimizi de yaraladılar. Beni Divani Harb'e vermişler. bak dinle çocuğum. "O sıralarda." "Paşam. 11 Nisan'da Meclisi Mebusan dağılınca herkes Ankara'dan başka çıkar yol olmadığını anladı." "Fikriye'ciğim. Aynı gün Padişaha bir telgraf çekerek şunları söyledim: '"Düşmanların bayrakları babalarımızın ocakları üstünden ve mabetlerimizin çevresinden çekilinceye kadar savaşmayı sürdüreceğiz. Artık Vahdettin'e bir şeyler söylemenin zamanı gelmişti. Bunun için her şeyden önce kendi gücümüze önem veriyoruz.'" "Çok iyi demişsiniz Paşam. Adnan (Adıvar) Bey." "Ben de ertesi gün. 18 Mart'ta Meclis son toplantısını yapmış.
çete ve gerilla savaşları olmadan zafere ulaşamayız. O arada ingilizler de Mudanya'ya ve Bandırma'ya asker çıkardılar. Türk ordusunda değerli hiçbir subay ve kumandan bulunmadığını söylemeye başladılar. Daha da neler! Çerkez Ethem Yozgat'ta milletvekillerinin önünde ne demiş biliyor musun. Kendilerinin herkesten üstün birer yiğit olduklarını sandılar. "istanbul Hükümeti. Sonuç olarak Trakya baştan başa Yunanlıların eline geçti. Alaşehir'e. Doğu illerinde seferberlik ilan ettik. Kendisine övgüler yağmaya başlayınca Ethem ve kardeşleri sunardılar.. herkesçe beğenildi ve övüldü. 'Bu iş ordu işi değil. Biliyorsun. Biz daha hazırlıklı değildik. "Düşman bir yandan da Tekirdağ'a asker çıkartarak Edirne üzerine yürüdü." "Ne felâket!" 169 "işte o sıralarda Çerkez Ethem. kardeşi Reşit ve Tevfik beyler Yeşil Ordu'yu kurdular. Çerkez Ethem Ankara'ya geldi. Bunlar gelmiyorsa yeniliriz. ingilizlerden ve Fransızlardan yardım alıyordu. Kendi kuvvetleriyle bağlantısı kesilen Kolordu komutanı Cafer Tayyar Bey esir edildi. Şu kadar cephane gönderiniz." "Yani. Uşak'a ve Nazilli'ye düşman askerleri girdi.. Yunan saldırısının olacağı önceden çok belliydi. Ama gel gör ki Ankara kaynıyordu. Birkaç gün sonra da Kirmastı (Mustafakemal167 168 paşa) ve Karacabey düştü. Aslında bu iş silâhla da halledilmez. çok zor günler geçirdik. Bu devleti Taşnak Partisi yönetiyor. Gerilerden takviyeler getirterek Inönü-Eskişehir arasında bir savunma cephesi kurulmasını sağladım. Biz gerilemek zorunda kalıyorduk." "Ne kadar zor. düşman 30 Haziran'da Balıkesir'e girdi. Biz Eskişehir'e kadar çekilmek zorunda kaldık." "Evet. Bizim görevimiz onlara dayanma gücü ve umut vermekti. istanbul galiba haklı. 'Ankara'ya dönüşümde Büyük Millet Meclisi Başka-nı'nı Meclis'in önünde asacağım. Doğrudan valilere emirler gönderdiler ve emirlerini yerine getirmeyenlerin asılacağını söylediler. Bu savaşlar sırasında tümenlerimizde eksikler vardı. Meclis'te büyük eleştiri ve saldırılara uğradım. "Çöküşü önlemek için savunma önlemlerini almak gerekiyordu. bir bakıma düşmanı durdurmuş sayılırsınız. Her yerden bana sayısız telgraf geliyordu: 'Çok büyük ve düzenli kuvvetler yollayınız. Ondan sonra Bursa'yı da yitirdik.'" "Ne küstahlık Paşam!" "Evet nelerle uğraştım görüyor musun? Meclis'te de homurdanmalar başladı. saldırıya hazırlanıyordu. Gümrü ve Kars yöresinde bir Ermeni devleti kurulmuştu. "işte o günlerde Eskişehir'e giderek kuvvetlerimizi düzene sokmaya çalıştım. Ah nerede Çerkez Ethem? Bize çeteler gerek. Avrupa devletleriyle siyaset yollarını görüşmeliyiz. Yani hem halife ordusuna karşı savaşmak zorundaydık hem de Yunanlılara karşı. Erivan. Biz ileride bütün gücümüzü Yunanlılara karşı kullanabilmek için önce Ermenistan'a savaş açmaya karar verdik. Cephanemiz de çok kıttı.' "Görüyor musun? Ne sözler söylediler? öte yandan da başımızda Ermeni sorunu vardı. . Önlem alınmazsa bunun sorumluluğu istanbul Hükümeti'ndeydi. Çerkez Ethem oraya gidip bu ayaklanmayı bastırdı. düzenli kuvvet yaratalım diye uğraşırsak kıyamete kadar sonuç alamayız. Kolordumuz da büsbütün dağıldı." "Öyle denebilir. Yunan ordusu izmir bölgesine yerleşmiş. istanbul Hükümeti de ordumuzu felce uğratacak olaylar yaratmaya ve Kuvayı Milliye'yi yok etmeye uğraşıyordu.' diye. Kuvvetlerimiz iç ayaklanmaları önlemek için Adapazarı'na.saldırdılar. Yozgat'ta bir ayaklanma baş göstermişti. Hem de nasıl biliyor musun? Cafer Tayyar Bey kendi kuvvetleriyle irtibatını kaybetmiş bir biçimde atla dolaşırken düşmana esir düşmüş. Yunanlıları bir yana bırakıp bizim karşımıza Anzavur kuvvetlerini çıkarttı. Hendek'e. Oysa işbaşına geceli daha iki ay bile olmamıştı. Zile bölgesine gönderilmişti. Kâzım Karabekir Paşa'yı Doğu Cephesi kumandanlığına getirdim.
Kuvayı Seyyare'nin gelişigüzel yönetilmesi gerekir. Sarı Mehmet. ben de öyle sanıyorum." Fikriye. Muhakkak ki bazı üstün nitelikleri vardı. Hal hatır sordu. Fikriye'nin Ankara'ya gelmesinden yaklaşık iki ay sonra. Arkadaşları. ismet Bey'e bir tel çekerek şöyle demişler: "'Kuvayı Seyyare (kendi birlikleri). Mazhar Müfit. Direksiyon Binası'na yanlarına eşlerini almadan geldikleri için Paşa Fikriye'nin orada bulunmasının yersiz olacağını düşünüyordu.' "Durum çok gerginleşmişti."Ermeniler bu sırada Oltu'da kurulan Türk yönetimine karşı harekete geçerek bütün o bölgeyi ele geçirdiler. Ethem çalıştığım odaya daldı. bazıları merdiven başına dikildiler. çok büyük tehlike atlatmışsınız. . Onun ne yapacağı hiç belli olmazdı. İbrahim Süreyya. Hiç değilse Doğu Cephesi'nde sorun çözülmüş oluyor. Sarıkamış'ı. Ali Enver. Bunlar kendi başlarına buyruk olmak sevdasındalar. ne bir fırka ne de düzenli bir kuvvet haline getirilemez. Konuşmayı dağıtmadı. Dışarıdaki silâhşorlarını peşine takarak çekildi gitti. Bizim müfrezelerimiz Pehlivan Ağa. Bu durumda Ermeniler savaşı bırakmak zorunda kaldılar. "Kızım" dedi. saat ilerlemişti. Kimler vardı Paşa'nın en yakın çevresinde: Kılıç Ali. Mustafa Kemal akşamları genelde eve birkaç yakın arkadaşıyla birlikte geliyor ve Meclis'te başlattıkları tartışmaları orada sürdürüyordu. Ben Batı Cephesi Kumandanlığına İsmet Bey'i getirdim. Masalara örtüler serdi ve vazolara çiçekler koydu. Azrail görmüş gibi isyan ederler. Bir süre sonra Ali Enver. Ne var ki genelde Paşa geç saatlere kadar leblebi ve çerezle demlendikten sonra yemeğe geçileceği zaman Fikriye'yi de sofraya çağırıyordu. deli oldular. Bu dikkafalı adamların başına ne bir subay ne de memur konulabilir. Salih Bozok." Akşam olmuş. Kardeşinin gelenekler dışında bir ilişki içinde olmasına karşı geleceği belliydi. Fikriye sofrayı hazırladıktan sonra yatak odasına çekiliyor ve Paşa'nın arkadaşlarıyla birlikte sofraya oturmuyordu. Maksadı neydi anlayamadım. Mustafa Kemal konuşmayı burada keserek. Doktor Fikret ve Fuat Bey. Karşı koyacak olsaydınız silâha sarılacaklardı. Ama Çerkez Ethem ve kardeşleriyle hâlâ uğraşmak zorundayız. Topal İsmail gibi adamlar tarafından yönetilir. Olayları bundan sonra birlikte yaşayacağız. Evi kendi zevkine göre yerleştirdi ve düzene soktu. "Bunun üzerine ordumuz ileri yürüyüşe geçti. Fikriye çoğu zaman Ali Enver'e ters düşüyordu. artık Direksiyon Binası'nın hanımı olmuştu. Bölük âmirleri de yazdığını okuyamaz. ağabeyinin kendisini kınamasından biraz ürküyordu. Çünkü bunlar subay gördüler mi. Göle'yi ve sonra Kars'ı geri aldık. ağabeyi Ali Enver kendisini görmeye geldi. Karşılaştıklarında yine de kucaklaştılar. Sen gelmeden birkaç gün önce Çerkez Ethem tepeden tırnağa silâhlı adamlarıyla buraya geldi. Geçen ayın sonlarında da sınır bölgelerindeki kuvvetlerimize saldırdılar." "Evet. Kendisini nezaketle kabul ettim. ama dengesiz kardeşlerinin etkisinde kalıyordu. Yanımdan saygıyla ayrıldı. Adamlarından bazıları kapıları tuttu. Recep Zühtü. öpüştüler." X7Q "Bu çok önemli bir başarı Paşam. okuduğunu yazamaz adamlardır. Ruşen Eşref. "bu akşamlık bu kadar. Fikriye yine odasına çekiliyordu. Bana gözdağı vermek istiyordu galiba. Fikriye de bu geliş gidişler sırasında hiç söze karışmadan konuşmaları uzaktan dinlemekle yetiniyordu. Ben çok soğukkanlı davrandım. Bu binayı âdeta bastılar. İki kardeşin arası son zamanlarda pek iyi değildi. Ama yemek faslı sona erer ermez. Ali Enver de kardeşinin Mustafa Kemal'le ilişkisini hiç onaylamıyordu. o sorunu çözdük. kardeşinin Direksiyon Binası'nda kaldığını öğrenince doğru oraya gitti." "Paşam." "Evet. Fikriye.
Düşününüz."Fikriye. bunu hemen iki gün içinde çözebiliriz. mutluluktan deli olurum. Başkalarının gözüne kötü görünmeyece-ğim. Böyle bir duruma düşmemizi istemem.' '"Ağabeyime de söylemeyecek miyiz?' "Mustafa Kemal bir an düşündükten sonra. sonra bana. bilemeyiz ki kimin ne söylediğini. telâş etme. O şöyle dedi: '"Hayır kızım. mutlu etmeye çalışıyordu. Dünyanın en talihli kadınıymışım meğer. Benim için önemli olan o. "'Hayır. Bak. Sen buraya gelince durum çok değişti." "'Ama artık kimse beni yadırgamayacak. "Mustafa Kemal yine bir süre düşündü. "Nasıl? Ne diyorsun? Niye hiç haberim olmadı? Neden hiç kimse evliliğinizi duymadı?" 171 "Anlatacağım ağabey. bu iş şöyle olacak.' '"Ne diyorsunuz Paşam? Sıcak bakmak ne demek? Buna hayır diyeceğimi mi düşünüyordunuz?' "'Hayır.' dedim. O da çok sevinir. "bu işin sonu nereye varacak? Çok tehlikeli bir yoldasın. '"Ne demek Paşam. aralık ayının karlı bir perşembe akşamı Mustafa Kemal Direksiyon Binası'ndaki salonda rakısını yudumlarken bana şöyle dedi: "'Çocuğum.' "'Zaten kimse seni küçümsemiyordu.' "'Zaten evimin kadınısın. sabırsızlıkla beklediğim bir şey. Çünkü her şeyden önce annemin rızasını almam gerek. sana bu akşam hiç beklemediğin bir şeyler söyleyeceğim. nikâhımızın duyulmasını da istemem. îki gün sonra ben buraya Seriye Vekili ve eski Karacabey Müftüsü Mustafa Fehmi Efendi'yi çağıracağım.' "'Çok doğru söylüyorsun çocuğum. "Ben." dedi. Kendisine nasıl haber verebilirim? Düğünümüzde mutlaka bulunmak ister. üzmemeye.' "Ben. "Ağabey. 172 "Ankara'ya geldikten üç hafta sonra. Bütün olayları bir bir sana anlatacağım.' . '"Çocuğum. hiç düşünmüyordum. nikâhımızı o kıyacak. Aslında benim hiç umurumda değil. Bunu ne zamandır düşünüyordum.' "Mustafa Kemal bana karşı bir sorumluluk duygusu taşıyordu. ama gene de önlem almakta yarar var.' '"Peki düğün yapmayacak mıyız?' diye sordum. acele etmeyelim. Benimle olan yakın ilişkisinin kötü yorumlara yol açmasını hiç istemiyor ve beni kanatlarının altına alıyordu. evinizin kadını olacağım. Seninle aynı evde yaşıyoruz. Zübeyde Yengem ne der evlenmemize? Karşı çıkar mı? diye sordum." dedi. nikâhımızın duyulmasını istemiyorum. 'Peki. Hiç sinirlenmeden lütfen beni dinle. Bugünkü koşullar altında onu buraya getirtemeyeceğime göre. Sen bu evlenme işine sıcak bakıyorsan. Seninle evlenmeye karar verdim. Ben sizinle beraberim ya. Şimdilik evlendiğimizi hiç kimse duymayacak.' "'öyle ama Paşam.' dedim. Mustafa Kemal'i sevmene bir şey demiyorum ama aynı çatı altında yaşamanız biraz tuhaf olmuyor mu? Herkes ne der buna? Ailemizin namusunu hiç düşünmüyor musun?" Fikriye soğukkanlı bir sesle. Arkadaşlarınızın eşleri beni küçümseyemeyecekler.' "Ben derhal yerimden fırlayarak Mustafa Kemal'i kucakladım. Bunu alacak zamanımız yok. şimdi onun hiç sırası değil. Eğer bu nikahlanma düşüncesi sana da uygun geliyorsa hemen gerekeni yaparım. Kim ne derse desin. Bunu ileride yaparız. Evime genç bir kızı kapattığım ve onunla geleneklerimize uygun olmayan bir şekilde ilişki kurduğum söylenebilir. Paşam şu anda mutluluktan ölebilirim. Bana belki âşık değildi ama benim kendisini çılgınca sevdiğimi biliyor ve beni korumaya. 'Nasıl uygun görüyorsanız öyle olsun Paşam. Seni uyarmaya geldim. kimin haddine. biz evlendik. 'Bu benim yıllardan beri heyecanla. Bu olayı bir gün bana karşı kullanabilirler. Ne Fuat Ağabey'im ne de Enver Ağabey'im. İleride bunu birlikte anlatırız.
' dedi.. Yoksa ben üzülmeyeyim diye bu evlenme işini sen mi kafanda kurdun?" "Hayır. Biz ileride bir Medeni Kanun çıkartarak bu işleri bir düzene sokacağız.' '"Zamanı gelince elbette hepsi öğrenecekler. Karar verilen bir şeyin uygulanması için zamanının geldiğini bilmek gerekir. arkadaşı.' dedi. Kardeşinin anlattıkları kendisini büyülemiş gibiydi. Ortalık düzelince bu işi hallederiz.'" Ali Enver Fikriye'nin bu sözlerini büyük bir dikkatle dinledi. Evlenme işini böylece imamın tekelinden kurtarmış olacağız. hayır. Sevgili akrabam Fikriye'nin mutluluğu beni çok sevindirecek. alçalır beşer (insanlık). Fuat Ağabey'im çok sevinecek." "Mustafa Kemal bana evlenme müjdesini verdikten sonra şöyle dedi: "'Ben her zaman imam nikâhına karşı olmuşumdur. Bize ne mutlu ki. ama her şeyin bir sırası var. Fikret'in dediği gibi. 'Elbette muhterem Vekil Hazretleri. Peki. Cevat Ab-bas Bey. Şöyle cevapladı: "'Söyleyeyim. O ne zamandan beri evlenmemizi isterdi.' "Ben kendisine nikâh şahidi olarak kimleri düşündüğünü sordum. bu iş böyle oldu." "Peki." dedi. Çok bozulur ve beni hiç affetmez." "Ben nasıl olsa bu olayı Fuat Ağabey'inden de. Fuat Ağabey'ini ve Muzaffer Kılıç'ı. erkeğin çok eşli olmasına izin verir.' "'Nasıl isterseniz öyle olsun Paşam. Ama şimdilik bunu duyurmayalım. Bu işi benden gizlemenin gereği var mıydı? Benim bildiğim Mustafa Kemal açık sözlüdür.' dedi. '"Çok hayırlı bir iş için buraya çağrıldığımı biliyorum. 'Paşa Hazretleri ne emretmişlerse öyle yapacağız.' "Fuat Ağabeyim. Osmanlı aile hukuku. yardımcısı ve koruyucusu olmasını kabul etmez.. Kadınlar milletimizin gerçek anaları olacaktır. Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin ilk Seriye Vekili Mustafa Fehmi Efendi iki gün sonra Direksiyon Binası'na geldi. Devlet ya da belediye temsilcisi önünde yapılmayan evlenmeleri geçerli saymayacağız.'" Fikriye'nin bu anlattıklarını dinleyen Enver buruk bir sesle."'Çıkmaz. sosyal ve ekonomik alanlarda erkeğin ortağı. Onun da Mustafa Kemal'e büyük bir saygısı ve güveni vardı. Zamanı gelince de hiçbir şeyi kaçırmamak doğru olur. Nuri Bey?. hem de devlet temsilcisi. hiç sanmıyorum.' X74 '"Ben de öyle biliyorum. Seriye Vekili hem din adamıdır. O yüzden onu nikâh şahidi yapacağım. merttir. Bu nikâh olayına mutlaka inanmak istiyor ve kardeşini güç durumda bırakmaktan çekiniyordu.' ." "Ağabey. Türk kadınının bilimsel. şeriata dayalı mecelle tarafından düzenlenmiştir. Nikâhın devlet ya da belediye temsilcisi tarafından kıyılması gerektiğine inanırım. uydurmuyorum. dürüsttür. "Fuat sana benden daha mı yakın? Ben senin öz ağabeyinim. Kılıç Ali Bey. tesettür (örtünme) kalkacak. İkisi de yakın arkadaşımdır. Kaçgöç kalkacak. Görevinin ne olduğunu biliyordu. 'O seni kendi kızı gibi sever ama izin almadan evlenirsem ona büyük saygısızlık etmiş olurum. Bir gün o günlere erişeceğiz. Muzaffer Kılıç' tan da öğrenirim. Sizden de aynı sadakati beklerim. öyle olsun. Biliyorum. o ise akraba. Hiç gizli kapaklı iş yapmaz. ahlaksal. 'Ama Paşa Hazretleri bunu gizli tutmak istiyorlar. yakın arkadaşlarınız da bunu bilmeyecekler mi? Örneğin Salih Bozok Bey. Aile tek eşli evliliğe dayanacaktır. ikisi de bu konuda konuşmak istemeyeceklerdir. "Buna çok şaşırdım. sen anlatmaya devam et. Mustafa Fehmi Efendi. Elbet sefil olursa kadın. Çok isabetli bir karar almış olduğuna inanıyorum. Biz de öyle yapacağız. bu konuyu şimdi hiç onlara açmasanız daha iyi olur.' 173 "'Ne kadar hoş. Fuat Ağabey'im ve Muzaffer Kılıç ile kucaklaştılar. çok karılılık kalkacak. nikâh şahidi olacağız. Fikriye konuşmasını şöyle sürdürdü: "Gerçekten de her şey Mustafa Kemal'in dediği gibi oldu. Bunu hiç kimseye duyurmayacak. Bunu kendi eşime ve çocuklarıma bile anlatmayacağım. Ama bugün ne yapabiliriz? Ben nikâhımızı Seriye Vekili'nin kıymasını uygun gördüm. Mecelle.
şahitlerin gülümsemesine yol açtı. Konudan Paşa'ya söz etti. ağabey-kardeş arasındaki buzların erimesini pek sağlayamadı. Süreyya Yiğit ve Doktor Fikret de Çankaya'da birer ev edindiler. Epeyce konuştuk. Celâl Bey. Gardaki Direksiyon Binası'nda savunma önlemleri almak kolay değildi. Paşa'ya orada bir yer bulundu ve arazinin düzenlenmesine başlandı. Ertesi gün Paşa da köşkü gördü. Bu güzel kadın bize her türlü yardıma hazır olduğunu söyledi. Çoğu zaman Paşa'nın arkadaşları eşleriyle birlikte geliyorlar ve Mustafa Kemal herkesle ayrı ayrı ilgileniyordu. Halide Edip Hanım böyle bir birliğin oluşturulmasına yardımcı oldu. O dönemde Mustafa Kemal ve çevresindekilerin yerleşmesi için düşünülen yerlerin başında Keçiören vardı. Oraya ilk yerleşenlerden Rauf Yener. Yakup Kadri. Her sabah günlük işlerini tamamladıktan sonra Çankaya'ya uzanıyor. Mustafa Kemal'e çok derin bir surette bağlı olduğunu anladım. Fikriye de örgütte görev almak niyetindeydi. ikincisi de ödenmesi ertelenen. Bizim nikâhımızda derhal ödenmesi gereken para 10 altın. Hiç kimse Paşa'nın Fikriye Hanım'la evli olup olmadığını araştırmıyor ve ona Mustafa Kemal'in eşi gibi davranıyordu. Kendisini daha önce Mustafa Kemal'in arabasında görmüştüm. Fikriye Ankara çevresine yavaş yavaş alışıyordu. Çok tatlı ve mahzun bir sesi vardı. Köşk'e yakın bir bağ evinde oturan Mahmut Soydan ve Fuat Bey de Köşk'ün sürekli konuklarındandı. Halide Hanım Fikriye' yi tanımıyordu ama onu bir gün Mustafa Kemal'in arabasında görmüş ve 'Paşa'nın yeğeni' olduğunu anlamıştı. O da Fikriye'nin Salih Bozok ve yaver Muzaffer Kılıç'la birlikte bu köşkü görmelerini istedi. Salih Bozok ve Muzaffer Kılıç hep birlikte Çankaya'daki köşkü gördüler. Ankara'da bulunan İstanbullu kadınlarla Ankara'da yaşayan kadınları bir araya getirmek kolay değildi. Fikriye. "Bu paraların formalite gereği saptanması. evinin yakınındaki Bulgurzâdelerin kiralık köşkünün Paşa'ya çok uygun geleceğini düşündü ve bunu Ruşen Eşrefe açtı. Paşa'nın kadın dostlarından çekindiği . Çankaya'ya 1921 yılının bahar aylarında taşındılar. sonra ödenmesi gereken para 50 altın olarak saptandı. Biliyorsun. Selahattin Adil Paşa. Köşk geniş ölçüde onarılacak ve donatılacaktı. Ruşen Eşref."iş kalmıştı nikâh törenlerinde geleneksel olarak belirlenen mihri muaccel ve mihri müeccelin saptanmasına. Paşa da uygun görürse hemen oraya yerleşeceklerdi. Nikâh işlemi yapılırken. Ali Enver buruk ayrıldı. bunların birisi. Oysa o günlerin Ankara'sı. Samsun Valisi Kâzım Paşa. Bu arada Çankaya sırtları bazı kişilere çok çekici geliyordu. belki de boşanma durumunda ödenmesi gereken para. Paşa'nm emir eri Ali bile salona alınmadı." Bu konuşma. O günler Fikriye'nin en mutlu olduğu günlerdi. sıkı önlemler alınmasını gerektiriyordu. Büyük Millet Meclisi Başkanı olarak daha rahat bir yere geçmesi söz konusuy. Fehmi Efendi ve şahitler gittikten sonra. Fikriye köşkü çok beğendi ve derhal kararını verdi. Ankara günlerinin en mutlu anlarını yaşadık. Fikriye'nin bu yaklaşımı Halide Hanım'ı çok duygulandırdı. Akşam Kalaba'daki evine döndüğü zaman da eşi Adnan Bey'e şunları anlattı: "Bugün Paşa'nın yeğeni Fikriye Hanım'la tanıştık. Paşa'ya Direksiyon Binası artık dar geliyordu. Bu amaçla geniş bir toplantı düzenlenmesi kararlaştırıldı. evlenme aktinin oluşturulması sırasında verilmesi kararlaştırılan paradır. Mustafa Kemal'in yakınları sık sık Köşk'e geliyorlar ve rakı sofraları geç saatlere kadar sürüyordu. Sevinçten ağlamak geliyordu içimden ve sonunda gözyaşlarımı tutamadım.du. Bunun için Kız Muallim Mektebi'ne giderek orada bulunan Halide Edip Hanım'la görüştü. Onarım çalışmaları karda kışta üç ay kadar sürdü. kentten uzak bir yere taşınmanın kendisine çok uygun geleceğini söyledi. Paşa'nın Çankaya'ya yerleşme kararından sonra. Fikriye bu işlerle görevlendirildi. Paşa evin kadını durumunda olan Fikriye'nin düşüncesini almadan karar vermek istemiyordu. Ruşen Eşref. Ruşen Eşrefin buna aklı yattı. askerlerin başında durarak gerekli işlerin yapılmasını denetliyordu. Köşk'ün hanımefendisi oydu. Köşk Fikriye'nin zevkine göre döşenmişti. Salih Bozok. izzettin Çalışlar.
ortadan biraz daha uzun boylu. soldan sağa sallıyordu. hayatımın en şerefli bir günüydü. Bu dedikodular. ikide bir dirseğim dirseğine. Paşa da bunları tahmin edebildiği için gereken önlemleri almış ve Fikriye ile ilişkisini sağlam temellere oturtmuştu. Fikriye Hanım Kemal Paşa'nın evini gayet iyi idare ediyor ve hemen herkesin saygısını kazanıyor. munis bir biçimde haşin ve çevikti. Meclis içinde olsun. bir tunç parçası üzerine oyulmuş eski bir madalyonu andırıyordu. dışında olsun çeşitli cephelerden ona karşı gelenlerin sayısı epeyce çoktu. fakat hiçbir yorgunluk belirtisi göstermemek üzere kısık ve sıcak bir sesle konuşuyor. Ona bu kadar yakın olmaktan sevinç ürperme-leri içindeydim. kâh bir ucundan tutup çeviriyor. anasının dışında." Demek ki Mustafa Kemal'in özel yaşamıyla ilgili dedikodular çıkarılıyordu. Onun ömründe tek bağlandığı erkek Mustafa Kemal Paşa'dır. Kendisi bu resimlerin hepsinden daha sevimli. Kendisiyle evlenmek isteyenler çıkmış. çok düşünmüş kimselerin yüzündeki anlam vardı. Ben inanıyorum ki Mustafa Kemal'e. Her büyük adam gibi Mustafa Kemal Paşa'da da yıldızının parıltısıyla gözleri kamaşmamış ve talihinin ihtiraslı aşkından habersiz olanların sadeliği ve alışkanlığı vardı. Günün birinde bana hayatımın en şanlı olayını soracak olan torunuma. Bunların mırıltıları. O ilk izlenimlerini ikdam 'da şöyle anlatıyordu: "Mustafa Kemal Paşa sivil giyinmiş. Daha önce de duymuştum. Şu dakikada oynamakta olduğu muazzam tarihsel rolün heybetini benim kadar hissediyor muydu? Hayır. göğsüm kabararak diyemez miyim . bunun arkasından biraz daha ciddi görünen tenkitler çıkıyor. büyük bir Mustafa Kemal hayranıydı. bunun bir gün olacağına inanıyor. Başta özel yaşamına dair yapılan mahalle kahvesi dedikoduları. sağdan sola. Onu kaybederse hayatını da kaybeder. Mustafa Kemal'in çok hoşsohbet bir kişi olduğunu belirttikten sonra yazısını şöyle sürdürmüştü: "Methedilmekten çok kaçınan bir hali vardı. mavi gözleri anlaşılmayan bakışlarla bakıyor." Mustafa Kemal'in bütün yakınları Paşa ile Fikriye'nin arasındaki yakınlığı biliyor ve hiç kimse bu konuda kendisini rahatsız edebilecek bir davranışta bulunmuyordu." Yakup Kadri. üstünde durulmaya değmeyecek kadar amiyanedir (bayağıdır). vücudunun kımıldamaları genç bir parsın kımıldamaları gibi sevimli. hiç kimseyi kabul etmemiş. İstanbul'da çıkan İkdam gazetesinin temsilcisi olarak bin bir güçlükle Ankara'ya gelen Yakup Kadri. homurtuları Ankara'ya ayak bastığım ilk günlerden itibaren kulaklarımı tırmalamaya başlamıştı. Gazetede gördüğümüz resimlerin hiçbirine benzemiyordu. Gözlerinin ve ağzının garip çekiciliği hâlâ hayalimde. ağız kemikleri kuvvetli ve alnı sertti. daha müstesna bir simaydı. Yüzü. Yakup Kadri bu yazısını yazmadan birkaç gün önce Mustafa Kemal'i tanıma mutluluğuna ermiş ve sanki büyülenmişti. dizim dizine dokunuyordu. Bu yüzün bütününde çok zahmet görmüş. 1921 Haziranı'nda Ankara'ya gelen Yakup Kadri de bu tür GVF12 177 söylentileri duydu. Ama Ankara'ya gelir gelmez orada Paşa'yı yıkmaya çalışanların boş çabalarını görünce hayretlere düştü ve şunları yazdı: "Tarihsel gerçeklere bağlı kalmak gayretiyle itiraf etmek gerekir ki. Bu.anlaşılıyor. yani popüler olan bir insan değildi. Elleri durmadan iri taneli bir kehribar teşbihle oynuyor. mevki için değil de sırf kişiliği için bağlı tek kadın odur. Ama Paşa'nın düşmanları onun ilişkileri konusunda türlü dedikodular çıkartıyorlardı. çok uğraşmış. "Benimle bir akran gibi konuştu. Sofrada o kadar yan yanaydık ki. Elmacık kemikleri çıkık. Ne var ki kendisini Paşa'nın nikâhına aldıracak kadar becerikli görünmüyor. Mustafa Kemal Paşa herkes tarafından sevilen. bu teşbihi kâh bileğine geçiri. renk ve çizgi bakımından. Ama Fikriye. daha canlı.V9 yor. zayıf ve sarışın bir zattı.
" Mustafa Kemal'in işte böylesine büyüleyici bir kişiliği vardı." dedi. Meclis binasını ve toplantı salonunu düzenler. İstanbul'da padişah yandaşları da Mustafa Kemal'in artık tam bir yenilgiye uğradığına sevinerek bayram ediyorlardı. silâh ve cephane nereden bulunacak. 1921 Temmuzu'nun son günlerinde 182 Meclis'in yaptığı bir gizli oturumda. Yani bir hafta içinde ağırlıkların taşınması gerekir. Fikriye'nin yaşamında hiç başka bir erkek yoktu ve olmayacaktı. at arabaları ve kağnılarla Ankara'dan uzaklaşıyorlardı. cephane ve top sayısını da artırmışlardı. İnönü'de uğradıkları yenilginin öcünü almaya kesin kararlıydılar. Meclis Başkanı ve Başkumandan Mustafa Kemal. Yunan askerleri girdikleri köyleri yakıyorlardı. bu durumu açıklayarak şöyle demişti: "Meclis. Ordu neyle beslenecek. Kin gütmüyor ve sevdiklerini mutlu etmek için elinden geleni yapıyordu. verdiğimiz karar gereği Kayseri'ye taşınacaktır. Meclis'in Kayseri Lisesi'nde toplanması için hazırlıklar yapılıyordu. Türk ordusu buna yeterli ölçüde hazırlıklı değildi. Fikriye'yle olan ilişkilerinde de bu karakterinin rolü oldu. Panik havası Ankara'yı da kaplamış ve başkentin Kayseri'ye taşınması için göç başlamıştı. icra Vekilleri Heyeti Reisi (Başbakan durumunda) Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa. Zaferden umudu kırılanlar. 1921 yılının 10 Temmuzu'nda büyük bir saldırı başlattılar. Böylece Batı Anadolu'nun büyük bir bölümü Yunanlıların işgaline uğramış oluyordu. Yunanlılar Bursa cephesinden saldırı geçerek Kütahya-Eskişehir bölgesine kadar ilerlediler.ki. Ama onu bunalımlara sürüklememek için de çeşitli yollar aramıştı. "biz buraya kaçmaya mı geldik. Kütahya'da Yunan kralı Konstantin'in başkanlığında yapılan bir toplantıda. gençliğimin yüksek bir dönüm noktasında. Ve Mustafa Kemal bu soruna çözüm bulamadı. Yunan ordusunun hedefi artık Ankara'ydı. Ne var ki. Bu iş bir hafta içinde yapılmalıdır. Halkın morali bozulmuş ve direniş umutları sarsılmıştı. Güneyde de Uşak'tan Afyon'a saldırdılar. bu amaçla bir kürsü bile yerleştirilmişti. nezaketi. . Fikriye'yi kendine. Cepheden çekilen Türk askerleri perişan durumdaydılar. inceliği. Onun bütün dramı buradaydı. yoksa kavga ederek ölmeye mi?" Böylesine gergin bir hava vardı Ankara'da. Anadolu'daki asker. Halide Hanım'in gözlemlerinden de bu çıkıyordu. Meclis'in geri kalan bölümü de burada kalır ve tartışmaları burada sürdürür. bunlar nasıl taşınacaktı? Bu sorunlara çare bulmak için olağanüstü önlemler almak gerekiyordu. inönü yenilgisinden sonra geniş bir saldırı hazırlığına girişmişler ve seferberlik ilân etmişlerdi. duygusallığı başka türlü davranmasına engeldi. XII Sakarya-Dumlupınar-Büyük Taarruz O sıralarda cephede neler oluyordu? Yunanlılar II. îşte bu koşullar Mustafa Kemal'in duygusal alanda mut-180 suzluğunun nedeniydi. Zaten zarifliği. Hiçbir zaman ona böyle bir söz söylememiş ve umutlandırmak istememişti. Tehlike olmazsa hep burada kalır. Çünkü o Fikriye'ye hiçbir zaman âşık olmamıştı. Meclis'in bir bölümü de Kayseri'ye gider. Bu aynı zamanda Mustafa Kemal'in de dramıydı. Memur ve subay aileleri ve yatılı okullar Kayseri'ye taşınıyordu. Onu kırmamak ve güç durumda bırakmamak için elinden geleni yaptı. yaşam boyu sürecek bir eş olarak seçmemişti. O yalnız Paşasına âşıktı. ağustos ortalarında yapılacak büyük bir saldırıyla Ankara üzerine yürünmesi kararlaştırıldı. Bir hafta sonra Eskişehir ve Seyitgazi de Yunan askerinin eline geçti." Bunun üzerine Dersim mebusu Diyap Ağa da söz alarak. Yunanlılar her yerde coşkuyla bu başarılarını kutluyor. "Efendiler. bir yaz günü Mustafa Kemal Paşa ile yemek yedim. Toplantı salonuna. kendisine verilen yetkilerle 23 Temmuz-5 Ağustos günleri arasında Tekalifi Milliye (Ulusal vergiler) diye adlandırılan bazı emirler yayınladı.
"Ordu nereye gidiyor? Millet nereye sürükleniyor? Bunun sorumluları kimdir? Onu göremiyoruz. tiftik. Halk da bu savaşın kazanılması için de elinde avcunda ne var ne yok verdi. öküz ve kağnıların hayvanlarıyla birlikte. fasulye. Ordunun uğradığı bozgun. Mustafa Kemal ordunun başına geçmeye hazırdı. Genelkurmay'da sabahladığı geceler çoktu. Sabahleyin yanındaki kumandanlar evlerine dönerken. tıraş olmuş halde komutanlarının ve Meclis'in karşısına çıkabili-yordu. bugün Sakarya'nın berisinde. Genelkurmay Başka. "Ankara önünde yapacağımız savaşta uğrayacağımız yenilgi bize davayı kaybettirir. zeytinyağı. O sıralarda böbrekleri ağrıyordu. her ay ordu malzemelerinin bir bölümünü kendi aracıyla 100 km'lik bir uzaklığa taşımak zorunda tutuluyordu. istiklal Savaşı'na işte böyle hazırlandı. katır ve yük hayvanlarının. Ziya Gökalp bir at arabasına. Ağaoğlu yatağını yorganını kağnıya sermiş. şeker. Bazıları da. kalın bezler. Örneğin ordunun giyimini sağlamak amacıyla her hane. un. Ziya Gökalp'in niyeti Diyarbakır'a gitmek. gaz. Ziraat Mektebi'ndeki Genelkurmay başkanlığından yönetiyordu. tuz. yeter ki Meclis kendisine istediği yetkileri versin.Bunlar. yemeni. orduya birer takım çamaşır. yular. Gün ağardıktan sonra Çankaya'ya dönmesinin tek nedeni. Mustafa Kemal'deydi. arpa. amerikan patiska." diye haykırıyordu. sicim ve urgan stokla-rıvna el konacaktı. Yine o günlerde. demir. potin. kösele ve iğne. taban astarlığı. Uzun tartışmalardan sonra Meclis bu yetkileri Mustafa Kemal'e vermek zorunda kaldı. Yine başka bir emre göre de elinde taşıt olan herkes. yarın belki Ankara'nın girişinde İstiklal Savaşı'mızı sürdüreceğiz ve bir gün düşmanı muhakkak vatanımızda boğacağız. sıcak . yağ. ütülü gömleğiyle. yıkanmış ya da yıkanmamış yün. Başka bir emre göre de tüccarın ve halkın elinde bulunan 'rengi ne olursa olsun çamaşırlık bez." diye homurdanmaya başladı. at. Karaoğlan çarşısından ve Taşhan'dan Çankaya'ya gidecek tek araç yoktu. bulgur. 8 Ağustos 1921'de yayınlanan bir emirle de şunlar isteniyordu: Dört tekerlekli yaylı arabaların. saman. sabun. Artık geceleri ne Çankaya'ya gidebiliyor ne de Fik-riye'yi görebiliyordu. kundura çivisi. savaşı. kasaplık hayvan. uykusuz geçen saatlerin ardından birlikte kahve içebileceği bir arkadaş arıyordu. kötümser konuşmalara yol açtı. Ama her gün yine nefti renkli avcı elbisesiyle. birer çift çorap. Bu beygire Yakup Kadri'yle nöbetleşe binerek Çankaya'ya gidip geliyorlardı. nohut. Ahmet Ağaoğ-lu da iki mandanın çektiği bir kağnıya binerek yola çıktılar. çay ve mum stoklarının yüzde 40'ını orduya vermek zorunda bırakıldı. semaverini de yanına almıştı. pamuk. Ağaoğlu'nun amacı ise Erzurum'a ulaşabilmekti. kaşağı. Büyük Millet Meclisi Hükümeti. Paşa harita üzerine kırmızı ve mavi bayraklar yerleştirerek durumu bütün ayrıntılarıyla izliyordu. Meclis'teki konuşmasında şöyle diyordu: "Efendiler. Tek umut. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa sabahlara kadar orada cephe haberlerini alıyorlar ve Mustafa Kemal cephedeki komutanlara oradan emirler gönderiyordu.nı Fevzi Paşa. develerin ve merkeplerin yüzde 20'sinin orduya teslimi. Mustafa Kemal mutlaka kumandayı ele almalıdır. pirinç. Başka bir emirle de herkes. hükümete eşi görülmemiş yetkiler veriyordu. Mustafa Kemal. Artık kentin merkezi sayılan Meclis'ten. binek ve top çeken hayvanların. Yunan saldırısı sürerken Meclis'te sert tartışmalar oluyor ve muhalefet mebusları Mustafa Kemal'i cepheye gitmemekle suçluyorlardı. mercimek. çarık. Ruşen Eşref bir araba beygiri bulmuştu. dün Sakarya'nın ötesinde. birer çift çarık vermekle yükümlü tutuluyordu. Birçok milletvekili. 183 iı^m O güne kadar Mustafa Kemal. elinde bulunan buğday." Paşa geçici bir süre için Millet Meclisi'nin elindeki yetkilerin kendisine verilmesini istiyordu. kolan. yazlık ve kışlık kumaşlar.
Birkaç gün sonra 13 Ağustos'ta düşman ileri yürüyüşe geçti ve dört gün sonra Türk ordusuyla karşı karşıya geldi. 22 gece süren bir meydan savaşını kazanmış ve Yunan ordusunu perişan bir halde Sakarya bölgesinden kovmuştu. düşman ordusuyla ilişkiyi keserek Sakarya Nehri'nin gerisinde toplanmıştı. ama düşmanı yeneceğine tam bir güveni vardı. îşte o sıralarda 100 km'lik cephe kurulmuş ve ordunun ana bölümü. düşman yeni bir saldırının hazırlıkları içinde değildi. Yunan askerleri tüm cephelerde Türk ordusuyla teması keserek Batı'ya doğru çekilmek zorunda kaldı. Bu Yunan yenilgisi. Yunan askerleri büyük bir direnişle karşılaştılar. Yunan ordusu hemen çekilmeye başladı. Mustafa Kemal Sakarya Zaferi'nden sonra şöyle diyordu: . 10 Eylül'de Mustafa Kemal kesin kararını vermişti. Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte Yunan cephesine yapılacak saldırının ayrıntılarını inceliyordu. Yunanlılar Türk ordusundan korkmamanın rahatlığı içindeydiler. Ama Türk ordusu düşmanın peşini bırakmıyor. hiç de öyle küçümsenecek güçte bir devlet değildi. Mustafa Kemal orduya taarruz emrini verdi. Gelen haberlere göre. 6 Eylül'de Atina'ya yolladığı bir raporda şöyle diyordu: "Türk ordusunu yendim. kasaba ve köylerin dışında hiçbir şey elde edemediği için bir süre durup toparlanmayı yeğlemişti. Yunan ordu komutanları koşulların elverişli olduğunu düşündükleri 23 Ağustos sabahı büyük saldırıya geçtiler.. Birinci aşama tam tasarladığımız gibi gerçekleşti. Kayaş'taki söğütleri kestirerek trenleri işletiyordu. Fikriye de hiç uyumadan kendisini sabahlara kadar bekliyor ve ona birazcık moral vermeye çalışıyordu. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa. Türk ordusu 22 gün.. Türk birlikleri zaman zaman geri cephelere çekildi. Durum birdenbire değişmişti. Yunanlıların amacı Türk ordusunu kuşatarak yok etmek. sonra da Ankara'ya gelerek Meclis'i ve Hükümet'i dağıtmak. Oysa bizim planımızın sadece birinci bölümü sona ermiş. Yunan ordusu da işgal edilen kent. Mustafa Kemal Paşa. onlar da inatla direnmeye çalışıyordu. Sakarya Nehri'nin doğusuna yerleştim. Yunan ordusu için büyük bir bozgundu. Mustafa Kemal yorgundu. Ortada ne yenen vardı ne de yenilen. bütün cephelerden saldırıya geçilecekti. Onlar zaman zaman yer yer ilerlediler. Paşa'nın cepheye gitmesi artık yeni bir umut kaynağı oluyordu. Yunan askeri topunu tüfeğini bırakarak kaçmaya başladı. Demek ki Anadolu'da bir direniş eylemi vardı ve Mustafa Kemal'in çevresinde oluşan yeni devlet. Askerler o gün siperlerden sıçrayarak düşman mevzilerine saldırdılar. Ama güçlü bir saldırıya geçmek için durumu elverişli bulmadığı için on gün kadar beklemede kaldı. Yunanlıların hazırlıksız oldukları bir kez daha görüldü." General Papulas umutlu düşler kurarken. Bu zafer.bir banyo aldıktan sonra bir saat kadar dinlenebilmekti. Düşmanın o günlerde yaptığı saldırıların hepsi kırıcı ve ezici bir biçimde geri püskürtüldü. Şimdi ikinci aşama başlıyor. iki gün süren muharebede. 'Sakarya Meydan Muharebesi' denen savaş. Mustafa Kemal işte o günlerde cepheye ulaştı. yüzü bembeyaz olmuştu. işte böyle başlamış oluyordu. îşte onların bulundukları bu uyuşukluk anında. 185 186 Sakarya Zaferi. avurtları çökmüş. Ankara'da cepheye gönderilen trenlerin lokomotiflerinde. yakacak kok kömürü bile bulunmuyordu. Yunanlıların Anadolu'yu ele geçirme düşlerinin sona ermesi anlamına gelebilirdi. ardından da bütün Anadolu'ya egemen olmaktı. yeni birtakım gelişmelere yol açacak nitelikte bir olaydı. Bu. Fevzi Paşa'yla birlikte Polatlı'daki eski başkumandanlık karargâhına gitti. ikinci aşaması henüz uygulamaya konmamıştır. Yunanlıların başarılarına güvenmiş olan büyük ülkeler için de bu bir düş kırıklığı yaratıyordu. Meclis 5 Ağustos 1921'de kendisine istediği yetkileri verdikten bir hafta sonra da. Yunan Başkomutanı Papulas ise Türk ordusunu yok ettiği kanısındaydı. İstiklal Savaşı'nın dönüm noktasıydı.
sırtında bembeyaz ve tertemiz ipek gömleği ve özenle bağlanmış kravatı vardı. dernek temsilcileri. nereden haber getirecekti? Fikriye bu yüzden günaşırı Meclis'e giderek bir şeyler öğrenmeye çalışıyordu. arkasından Ankara'da Türk-Fransız Antlaşması. arkasından İzmit'te Fransız yazar Claude Farrere ile görüşme. Ülkemiz ateşler içindeyken. 22 günlük savaştan en ufak bir iz bile yoktu. Türklere büyük sempatisi vardı. bazı günler 20-30 yaralıya neşter vurmak zorunda kalıyordu. Silâhlarımızı ancak amacımıza tümüyle ulaştıktan sonra bırakacağız. Milletvekilleri genelde toplantıda oldukları için onlara ulaşmak da kolay olmuyordu. başında astragan kalpağı. Claude Farrere İzmit'e geldiği yıl. Türk-Ukrayna Dostluk Paktı. Paşa her gün çok doluydu. Ik-tisat Vekili Celâl Bey. derken Malta Adası'ndaki sürgünlerin dönüşü. çeşitli illerden görüşmeye gelenler. Ne var ki Çankaya'ya kim. Alkışlar ve coşkun gösteriler arasında Sakarya Zaferi nedeniyle kendisine' Mareşal Rütbesi' ve 'Gazi' unvanı verildi. Mösyö Claude Farrere Türkiye'nin gerçek ve ciddi bir dostu olduğunu açık bir biçimde kanıtlamıştır. yaralılara oralarda bakıyorlardı. Bunlar. Azeri ve Gürcü Dostluk Paktı'nın imzalanması. Örneğin bazı bakanları Meclis'in karşısındaki Millet Bahçesi'nde dinlenirlerken görme olanağı çıkıyordu. tren ve arabalar dolusu yaralı taşınıyor ve bütün kadınlar onlara yardım edebilmek için hastanelere koşuyordu. Ama onu en çok mutlu eden olaylardan biri de Zübeyde Hanım'ın Ankara'ya gelişiydi. Davullar zurnalar çalındı. yeni Türk devletinin tarihine cihan tarihinde eşi olmayan bir örnek kazandırdı. Paşa da bu görüşmenin İzmit'te olmasını uygun bulmuştu. Daha önce de İstanbul'a gelmiş ve İttihatçılara karşı Abdülhamit'i savunan yazılar yazmıştı. Yine sırtında her zamanki avcı ceketi. Ankara'da bir tek cerrah vardı. Gülümsüyordu. milletvekillerinin ve askerlerin sorunları. Çankaya'da. Adliye Vekili Refik Şevket çoğu zaman Millet Bahçesi'nde gezinirlerdi. İstanbul Hükümeti'yle ilişkiler. Böyle bir şenlik hiç görülmemişti. Çankaya'da hayatının en tatlı on ayını yaşadı. Kızılay yeni yeni pavyonlar kurdurmaktaydı." Sakarya Meydan Muharebesi'nin sürdüğü günlerde Fikriye. Yalnız öğle saatlerinde bazı milletvekilleriyle görüşme fırsatı çıkıyordu. Fikriye. Genç kadın onlardan haber alabilmek için bazan saatler boyu beklerdi. o günlerin coşkulu olaylarıydı. Mustafa Kemal Paşa Ankara'ya döndükten sonra. Kendisi. dünyanın tüm adaletsizlikleri bize yönelmişken bu zulme karşı Claude Farrere'in yüce sesi göklere yükseldi. Meclis toplantıları. Yakın dostları onu kutlayacak söz bulmakta güçlük çekiyorladı. Kendisini Türkiye'de bir dostluk çemberi içinde gör-188 mekten çok mutlu olduğunu belirttikten sonra şöyle dedi: "Efendiler. . Zafer haberleri Ankara'ya ulaşınca bütün halk bayram etti. Mustafa Kemal de Fransız kamuoyunu kazanmak için Claude Farrere'in desteğini elde etmeyi düşünüyordu. 46 yaşında ünlü bir roman yazarıydı. Maliye Vekili Hasan Saka. 1922 Haziranı'nda ünlü Fransız yazarı Claude Farrere Mustafa Kemal'le görüşmek istemiş. Üzerinde. Onun onuruna İzmit'te bir çay partisi düzenlendi. 19 Eylül 1921'de Meclis'e geldi. Kars'ta Türk. O günlerde muharebe alanından Ankara'ya." Mustafa Kemal Sakarya Zaferi'nden sonra Ankara'da coşkuyla karşılandı."Hiç kimsenin hakkına saldırıda bulunmadığımız gibi. her gün cepheden haber bekliyordu. 20 Temmuz 1922'de Büyük Millet Meclisi'nin kendisine başkumandanlık yetkisi vermesi. 22 gün ve 22 gece aralıksız devam eden Sakarya Meydan Muharebesi. başkaları tarafından da hakkımıza ve bağımsızlığımıza saygı gösterilmesini beklemekten başka bir davamız yoktur. Mim Kemal Bey. 187 Mustafa Kemal o çayda Claude Farrere'e büyük ilgi ve yakınlık gösterdi. Mustafa Kemal Paşa Meclis'te yaptığı konuşmada şöyle dedi: "13 Eylül günü Sakarya Nehri'nin doğusunda düşman ordusundan eser kalmadı. Bu doktor.. Hepsi de Fikriye'yi tanıyordu.. Ermeni. oyunlar oynandı.
Hele Fikriye'nin Ankara'ya kaçıp Paşa ile birlikte yaşaması Makbule'yi çılgına döndürmüştü. Sonra birlikte Adapazarı'na gittiler. Sonunda bu tatsız buluşma İzmit'te oldu. Orada da onurlarına yemekler verildi. halk tutsak edilecek. Biz. zalimdir.yordu. O da coşkulu bir konuşma yaptı. devrimler yapan büyük bir ulusun seçkin evlâdıdır. Dünyada bundan daha mantıksız ve daha saygısız bir hareket düşünemiyorum. subaylarını ülkemize soktular. Makbule Hanım da kaç yıldır ağabeyini görmemişti. Zübeyde Hanım'ı önceden karşılamak amacıyla Fikriye ile Fuat Bey'i İzmit'e gönderdi. İzmit'e gitmeye can atıyordu. Makbule de Fikriye'nin Mustafa Kemal'e olan tutkusunu biliyor ve ağabeyinin günün birinde Fikriye'yle evlenmesinden korkuyordu. Zübeyde Hanım. Paşa bu geziden yararlanarak annesini ve kız kardeşini de İzmit'e getirtecek ve hep birlikte Ankara'ya döneceklerdi. Ama Fikriye'yle karşılaşmanın birtakım sorunlar yaratacağını da biliyordu. Bütün kalbimle ve içtenlikle size bağlıyım Paşa Hazretleri. Fransa'ya döndükten bir süre sonra da Mustafa Kemal'e çektiği bir telgrafta duygularını şöyle belirtti: "Bütün Fransız milletinin kalbi. Bunun için de eniştesi Mecdi Bey'in İstanbul'a giderek Zübeyde Hanım ile Makbule'yi İzmit'e getirmesini istedi. Ama Makbule'ye söz geçirmesine en ufak bir olasılık yoktu." Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Hanım. Türkiye ve Türkiye halkı ile yürekten ilgilenen bir kişinin Türkiye' de yaşanan üzüntüleri yakından görmek istemesi zaten beklenirdi. Bu gerginliğin bir sebebi de Makbule ile Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım arasındaki anlaşmazlıklardı. Aralarında. uygarlığın gereklerini benimseme yeteneğinden yoksundur. dostlarının bile karışmasına izin versin? "Değerli dostumuza neşeli sözler söylemeyi çok isterdim. tıpkı benim kalbim gibi sizinle beraberdir. Dünyada bağımsız bir devlet düşünülebilir mi ki içişlerine. Fuat Bey iki kadın 189 arasında bir olay çıkmasından çok korkuyor ve Fikriye'nin Mak-bule'ye karşı saygılı ve hoşgörülü olması için elinden geleni yapı. Ama annesiyle birlikte İstanbul'da kalmıştı. yaşamak ve bağımsızlık için savaş veren ve bu kanlı savaş görüntüleri karşısında tüm uygar dünyanın duygusuz kaldığını gördükçe kan ağlayan insanlarız. Makbule Fikriye'den tam on iki yaş büyüktü. Mustafa Kemal. Fikriye de artık Mustafa Kemal'in dostluğuna güvendiği için Makbule'nin davranışlarına hiç aldırmayacak ve ona boyun eğmeyecekti. o dönemde Mecdi (Boysan) Bey'le evliydi.özgürlüğü ve bağımsızlığı tüm dünyaya tanıtmak için kanlar döken. Hemen bavulunu hazırladı. Kendisi. . Bir araya geldiklerinde mutlaka bir olay çıkacak ve iki kadın birbirlerine girecekti. İstanbul'da henüz düşman süngüleri ve tehditleri altında yaşayan zavallı vatandaşlarımızın unutulmaz acılarını duymuştur herhalde. sefil ve darmadağın edilecekti. Türkler vahşidir. Soylu Fransız ulusu ise gerçeği algılamakta gecikmedi. "Bugün ülkemizde soruşturma yaptırmak istiyorlar. Ama Paşa'ya karşı çıkamayarak bu görevi üstlenmek zorunda kaldı." Claude Farrere Mustafa Kemal'i dinlerken çok heyecanlandı. kendisine gösterilen bu sıcak ilgiden çok duygulandı ve Milli Mücadele'yi destekleyen yazılar yazdı. horlanacak. Türkiye parçalanacak. ama bizi hoşgörsünler. o Mustafa Kemal'in yanında olacaktı. Fransa'nın politikası ne olursa olsun. düşman bilinenlerin değil. Düşmanlarımız Türkiye'yi yok edici darbeyi indirmek için fırsat bekliyorlardı. Ünlü Fransız yazarı. Mecdi Bey eşi Makbule Hanım'ın Fikriye'den hiç hoşlanmadığını biliyor ve bir araya gelmelerinin gerginliklere yol açacağını düşünüyordu. Her türlü iftiraya hazırdılar. Ama Fikriye'ye hiç söz geçiremiyordu. diye dünya kamuoyunu aldatmaya kalkıştılar. Fikriye zaten inatçı bir kızdı ve Makbule'den hiç hoşlanmıyordu. üç yıllık ayrılıktan sonra oğluna kavuşabileceği için çok mutluydu. on yıl öncesinden başlayan gerginlikler vardı.
Ama Makbule huzursuzluk içerisindeydi. sık sık başı dönüyordu. Bu konuda Fikriye'nin Paşa üzerinde bir baskısı olmadı. Onlar da kalp durumunu pek beğenmediler ve birtakım ilâçlar verdiler. Fikriye. Kesin bir tercih yapmak zorundaydı: Fikriye mi. yitirdiği eşi Ragıp Bey'in yeğeni ve ondan bir anı olarak sevmiş ama oğluna eş olmasına hiç gönlü razı olmamıştı. Ne olursa olsun sonuna kadar idare edecekti. Birkaç ay önce de. Fikriye hasta olduğunu biliyor ama bunun duyulmasından ödü kopuyordu. Mustafa Kemal cepheye gider gitmez. Benzi de günden güne solup sararıyordu. Köşk'e doktor arkadaşlarından birini çağırmayı öneriyor ama Fikriye bu düşünceye şiddetle karşı çıkıyordu. Paşa. Nitekim ertesi gün hiç yoktan bir nedenle iki kadın birbirlerine girdi. Aslında Fikriye'nin sağlık durumu da uzun süredir parlak değildi. annesine ve kız kardeşine kavuşmanın heyecanını yaşadı. Meclis başkanlığının özel kalem müdürü Hayati Bey Fikriye'nin karşı gelmesine aldırmayarak Köşk'e bir doktor 191 . Paşa zaman zaman ondaki bu halsizliği. Köşk'te Fikriye'yle nasıl bir arada yaşayabilirdi? Zavallı Fikriye buna nasıl katlanırdı? Ertesi gün Paşa İzmit'e gelince. Zübeyde Hanım'ın bu kayınvalidelik tanımından hiç hoşlanmadığı ise ilk günlerde hiç belli olmuyordu. Sevgili Zübeyde Yengesine. Paşa Fikriye'yi yatakta bırakarak cepheye gideceğine çok üzülüyordu. İzmit'ten İstanbul'a dönecekti. orduyu denetlemeye gideceği günlerde yatağa düşmüştü. Eski canlılığı kalmamıştı. Paşa'ya. Zübeyde Hanım'ı Doktor Adnan ve Doktor Refik beylere muayene ettirdi. Fuat Bey. Mustafa Kemal kararını önce annesine duyurdu ve Makbule'nin Çankaya'da huzursuzluk yaratacağını anlattı. Zübeyde Hanım'a Köşk'te bir oda ayrılmış ve Fikriye bu odayı zevkle döşeyip süslemişti. O yüzden de hep sağlam insan rolü oynuyordu. En büyük korkusu. Çankaya her ne kadar yüksekte ve havadar bir durumda ise de yine gündüzleri bağda ve bahçede gezinmek çok bunaltıcı oluyordu. Makbule Ankara'ya gelecek olursa. Fuat Bey daha tatsız olayların çıkmasını önlemek için akşam rakı sofrasında. Yorgundu da. Ana oğul artık özlem gidereceklerdi. Mustafa Kemal Fikriye ile Makbule'nin birbirlerini hiç sevmediklerini biliyor ama işin bu dereceye varacağını beklemiyordu. Mustafa Kemal daha İzmit'e gelmemişti. Belki de kardeşinden kendisine verem geçmişti. öksürdükçe ve halsiz düştükçe bunalımlara düşüyor ama Paşasma bunu hiç belli etmemeye çalışıyordu. çarpıntısı vardı. Artık Ankara'ya dönüş zamanı gelmişti. Zübeyde Hanım. Fikriye'yi. Her an aralarında bir fırtına kopabilirdi. yaverler. Zübeyde Hanım bu yüzden Köşk'ün pek tadına varamadı. Makbule mi? Kararını vermekte güçlük çekmedi. Kesik kesik öksürüyor ve çok çabuk yoruluyordu. küçük kardeşi Jülide gibi vereme yakalanmaktı. Zübeyde Hanım'ı kendi öz anası gibi sevgiyle kucakladı. Ya verem olduğu anlaşılır da Paşa onu bir sanatoryuma göndermeye kalkarsa? Ya Paşa hastalıktan çekinerek ondan uzak durursa? O zaman ne olurdu ilişkileri? Mustafa Kemal'i yitirmek ona hastalıktan da korkunç görünüyordu. Fikriye'nin sağlık durumu hakkında kendisine sürekli haber iletilmesini istedi. Ankara'da artık yakıcı sıcaklar başlamıştı.Fikriye. bazen de ateşinin yükselmesini fark edince. mart sonlarında ateşi yükselmiş ve tam Mustafa Kemal'in Garp Cephesi'ne. Ertesi gün Paşa. Hastalığını gizlemesi yine de kolay değildi. Sarılıp öpüştüler. artık kayınvalidesi gibi davranıyordu. neşesizliği. Makbule ise Fikriye'ye çok soğuk davrandı. Böyle davranması da onun Mustafa Kemal'in gözünde daha büyük bir saygınlık kazanmasını sağladı. Zübeyde Hanım oğluna kavuşmaktan o kadar mutluydu ki Makbule'nin İstanbul'a dönmesinin hiç üzerinde durmadı. Makbule Ankara'ya gelmeyecek. Fuat Bey bu tatsız olaydan dolayı çok üzgündü. Makbule'yle ilgili hiçbir söz söylemedi. uygun bir biçimde bu kavga olayını anlattı. paşalar ve milletvekilleriyle birlikte Ankara'ya döndü.
Mustafa Kemal. Ordunun hazırlıkları son haddine varmıştır. Kâzım Paşa zaten böyle bir toplantıyı sabırsızlıkla bekliyordu. Ankara-îzmir arası 800 kilometredir. Mustafa Kemal. Her şey eskisi gibi devam ediyordu." O aylarda Bakanlar Kurulu başkanlığına getirilen Rauf Bey ise Mustafa Kemal Paşa'ya şöyle diyordu: "Gerçek durumu hiç olmazsa bana söyle. Bu kez de konu düşmanın neden Anadolu'dan atılmadığıydı. 6 Ağustos günü Başkumandan Gazi Mustafa Kemal Paşa. "Mustafa Kemal Meclis'in kendisine tanıdığı olağanüstü yetkileri yitirmemek için savaşı sona erdirmek istemiyor. bütün ordulara taarruza hazır olmaları için gizli bir emir yolladı. nereye gittiğini Ankara'da yine hiç kimseye söylemeden. kendisinin sıtma olduğuna karar verdi. Efendim. Kurul GVF13 . İzmit dönüşü yine bu rolü oynuyordu. Fikriye ise hastalığını dostlarından bile gizledi. Mustafa Kemal Paşa'ya bir tel çekerek.. Birlikte durumu incelediler. "Fikriye'ciğim. "yoğun bir çalışma içindeyim. "Tabii. Röntgen çekilmesi de o koşullarda biraz olanak dışıydı. Türlü söylentiler çıkartılıyor. Sen hiç telaş etme. Ordu ne haldedir? Gerçekten taarruz edemeyecek mi?" Mustafa Kemal Paşa o günlerde Meclis kürsüsünden yaptığı bir konuşmada bütün bu söylentilere ve sorulara yanıt olarak şöyle dedi: 193_ "Ordumuzun kararı taarruzdur. ama yok!. Bu yolu alırken askeri neyle besleyeceğiz? Zaten ordumuzun taarruz kaabiliyeti de yoktur. Artık Bakanlar Kurulu'na bilgi vermenin sırası gelmişti. Sebebi hazırlıklarımızı tamamlamaya biraz daha zaman bulmaktır. Bunları söyleyenler. Doktor. Ertesi günü hep birlikte Ankara'ya dönüldü. Ama hazırlıklarımız düşmanın kulağına gitmesin diye bundan hiç kimseye söz etmiyorum." diyorlardı. Hazırlıkları yeniden gözden geçirdiler. Akşehir'de Garp Cephesi Karargâ-hı'na gitti. öte yandan da Paşa'nm bütün Köşk hizmetlerini yürütüyordu. O dönemde yine Meclis'ten homurtular yükseliyordu. Bütün kumandanlar taarruza hazır olduklarını söylüyorlardı. Bir yandan Zübeyde Ha-nım'la yakından ilgileniyor. bir yandan da seslerini yükseltmeden. 1 Ağustos günü. Bu olaydan sonra da Fikriye hep sağlıklı görünmeye çalıştı.. ne annesinin haberi vardı ne de Fikriye'nin..." dediği zaman da Paşa. "Mademki Sakarya Savaşı'nı kazandık. 23 Temmuz günü. Bir böbreğinin de zayıf olduğunu söyledi. neden düşmanı denize kadar kovalamadık?" diyorlardı. Bırak muhalifler ordunun kokuştuğunu. özel Kalem Müdürü Hayati Bey. böyle bir karanlık ve belirsizlik içinde beklemenin ülkeyi felâkete sürükleyeceğini söylesinler. "Paşam daha ne bekliyorsunuz taarruzu başlatmak için? Herkes bunu çok merak ediyor. kıpırdayacak hali olmadığını. şu kadar da devemiz olsa bu işi yapabiliriz. Bizim şu kadar katırımız. İsmet Paşa kendisini bekliyordu. Fakat bu taarruzu geciktiriyoruz. Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da iki gün sonra oraya geldi." Bu sözleri duyunca Fikriye'nin yüreğine su serpiliyordu.. öksürdü-ğünü söylemeyerek doktoru yanılttı. Ne diye boşu boşuna kan dökülsün?. Biz hazırlanıyoruz.getirdi.." diyordu. Görüşleri alınması uygun görülen ordu ve kolordu komutanları da bir futbol maçını izleme bahanesiyle Akşehir'e çağrıldılar. cephe dönüşü yoğun işler arasında bu durumu fark edemedi. Fikriye ona zaman zaman. Bu durumda hastalığının nedenini anlamak kolay değildi." Mustafa Kemal Paşa taarruz hazırlıklarını ve tarihini herkes-den gizliyordu. çok yakında taarruzu başlatacağız. 'Fikriye Hanımefendi'nin yataktan kalktığını ve endişe edilecek bir durum olmadığını' bildirdi. Efendim yüzde 25 zafer ihtimaliyle bir taarruzdan bile yanayız ama ne yazık ki o kadar ihtimal bile yok. 'Böbrek zafıyeti'nin bakımı yoluna gidilmesini önerdi. Bundan. Niçin duruyoruz?" Bazıları da şöyle diyordu: "Taarruz bir deliliktir. Durum ona da anlatıldı. Sen hiç merak etme. Milli Müdafaa Vekili Kâzım (Özalp) Paşa Akşehir'e geldi.
kan dökülmeden soruna barışçı yollarla çözüm getirmek için tüm girişimleri yapmak gerekiyordu. Bazıları. yük taşıyacak durumda olan çoluk çocuk. yakalayıp boğmaktır. O zaman kesin saldırı hazırlığı için emir verdim. Ordumuzun durumu. "Savaş başlayıncaya kadar hepsi bizimle geldi. 'ulusal amaçlarımıza ancak askeri eylemle ulaşabileceğimizi. Bu amaçla Fethi Beyefendi'yi Londra'ya gönderdik.' bildirdi. bu çabalarımızın zayıflığımızdan ileri geldiğini sandılar. Düşmanı yenmek ve aralıksız İzmir'e kadar izlemek için tüm önlemleri aldık. Sandılar ki Meclis'imiz ve Hükümet'imiz umutsuzdur. tutmayan.derhal toplantıya çağırıldı. Eksiklikleri tamamlamak. En derin uykudaydılar. hedefimiz düşmanı yurdumuzdan kovmak mıdır. . Yollarda doğuranlar da oldu. gidip cepheyi dolaştı. 24 saat sonra tam 250'si geldi. Ben de ordumuzu baştan sona gözden geçirdim. Hataya düşüyorlardı. Emrinize biz düştük. Ondan hiçbir şey gizlemiyordu. gerek Londra'da gerek bütün devletlerin başkentlerinde yetkili kimselerle görüşerek barışı sağlamak için tam yetkiye sahipti. "Ama görüşmelerimiz Londra'da ters anlaşıldı. Mustafa Kemal toplantıda ayrıntılı bir konuşma yaparak şunları söyledi: 194 "Hedefimiz Yunan ordusunu kutsal ocağımızda tümüyle boğmaktır. Neydi Mustafa Kemal'in o sözünü ettiği hazırlıklar? Eli silah tutan. 'Erkeklerimiz askerde. Böylece bütün bakanlar Gazi'yi onaylıyor ve ona destek oluyorlardı.. hazırlıkları bitirmek için zaman ayırmak gerekiyordu. kadın erkek. bu hazırlık olayını şöyle anlatıyordu: "Bize ayrılan bölgede 300 kağnı tespit ettik. Anadolu Ajansı ve Hakimiyet-i Milliye gazetesi. "Meclis'imizin amacının kan dökülmeden ulusal hedeflere ulaşmak olduğunu biliyorum. öküzleri olmadığından kağnılara ineklerini koşmuşlardı. Bunun üzerine saldırı kararını uygulamaya karar verdik. Artık askeri hareketin zorunlu hale geldiğini anlamıştık. Onlar da. düşman ordusunu inceledik. amacımız düşman ordusunu kaçırmak değil. Bu yılın ortalarında ordumuz düşman ordusunu yenip bozguna uğratmak için gereken güç ve kuvveti kazandı.." Başkumandanın bu sözleri alkışlarla karşılandı." Gazi'nin cepheye gidişi Meclis'ten bile gizli tutuluyordu. O dönemde Yedinci Tümen Karargâhı'nda çalışan Kurmay Binbaşı Cevdet Kerim (Incedayı). yoksa kıstırıp yok etmek mi?" "Arkadaşlar. Tümen komutanı. Gazi'nin 20 Ağustos akşamı Çankaya'da bir çay ziyafeti vereceğini ilân ettiler." Bakanlar Kurulu'ndan bir soru yöneltildi: "Paşa Hazretleri. kadınlara erkeklerin niçin gelmediklerini sordu ve bu ağır işe kadınların dayanamayacağını söyledi. Sürücülerinin bir bölümü çocuk ve ihtiyar. "Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa Hazretleri. Onların bu yanılgılarını eylemle düzeltmeyi yeğledim. Bronşit olduğu için Medis'e gelemeyeceğini bildirmesini istedi. genç ihtiyar tüm halk yollara dökülmüş. Fethi Bey. Bunları savaş sırasında derhal kullanabilmek için sahiplerine bir deneme çağırışı yaptık. Ama ben onların bu yanılgılarından dolayı umutsuzluğa kapılmadım. çoğu da kadındı. İngilizler. son düşman erini ülkemizden kovuncaya kadar saldırıyı sürdürmektir. Gazi 17 Ağustos'ta Ali Fuat Paşa'yı Köşk'e çağırarak durumu anlattı. Kararımız. Avrupa'daki başka temsilcilerimizden de aynı türde raporlar aldım. Böyle günlerde bize bu kadarcik iş düşmesin mi?' dediler. Sandılar ki ordumuz güçsüzdür. cepheye cephane taşıyordu. kağnılarla ya da sırtta. koşullan ve araçları uzun mesafeler içinde hızlı hareket etmeye müsait değildi. askeri kuvvetlerimizi kullanmadan. "Fethi Bey bana bir rapor vererek. Bu tüm seferberlikti. Sandılar ki ordumuz kıpırdayacak halde değildir. Düşman ordusunu izleme konusunda verdiğimiz kararı bugüne kadar saklı tuttuk. Öyleyse efendiler. Düşman siperlerini.
Atlar kişniyor. havada telâşlı kuşlar uçuşuyordu. Bir süre sonra da Fevzi Paşa ile yaverleri uyandırdı.30'a yaklaşırken Mustafa Kemal Paşa Fevzi Paşa'ya." diye komut verdi. Akşam ortalık kararırken Gazi. Bu. Gazi Kocatepe'den bunları görünce." dedi. "Şimdi de piyadeyi yoklayınız. "Ateş. Gece yarısından sonra saat l'de herkes ayaklanmış sabahı bekliyordu. kahvesini verdi. "valizler ve eşyalar burada kalacak. tam başarılı yapılmıştı." dedi ve Kuran okumayı sürdürdü. Fevzi Paşa bu kez de başını kaldırarak." Saat 5'e geliyordu. hedefiniz Akdeniz'dir!" diye haykırdı. Gazi ile Fevzi Paşa atlarından indiler ve birer gemici fenerinin ışığında son kez haritayı incelediler. Bir ara telefona uzanıp. Kocatepe'ye uzanan yoldaki boğazı geçince. hep birlikte kumanda için seçtikleri tepeye çıktılar. O sırada bazı Yunan birlikleri trene bindirilmiş. hayırlı olsun. bir yok etme ateşiydi. Gazi. Bir ölüm kalım savaşı başlayacaktı az sonra. Otlar kavruluyor. Saat 4. Ayağa kalktı ve Gaziye dönerek. Gazi topçuları yokladıktan sonra Fevzi Paşa'ya. Tel örgünün gerisindeki Yunan askerleri süngüden geçirildiler. "Paşa Hazretleri" dedi. böylesine kusursuz yönetilmiş bir topçu ateşi az gördüm. Tel örgüler ve engeller birkaç dakika içinde aşıldı. "Demiryolunu hemen tahrip edin." dedi. Fevzi Paşa Kuran'ı göğsüne yerleştirmiş dua ediyordu.Mustafa Kemal Paşa 18 Ağustos günü Tuz Gölü üzerinden Konya'ya gitti. Kimsenin ağzını bıçak açmıyordu.rinde durumu son bir kez gözden geçirdiler. "Karşınızda üç düşman bataryası var." diyordu. Kocatepe 195 çok yakınlarda bir yerdeydi. Gazi ve Fevzi Paşa dürbünlerin önünde yer aldılar. Uşak yönüne götürülüyordu. "Vakit nasıl hocam?" diye sordu. hurçlara koy. Fevzi Paşa Kuran'dan başını kaldırarak. uzaktan postalların tok sesleri duyuluyordu. emir eri Ali Metin Çavuş'a: "Çocuk. Gazi. Bir de baktılar ki orası Türk ordusunun askeri kaynıyor. Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da oradaydı. Fevzi Paşa tam o sırada koynundan hiç ayırmadığı Kuranı Kerim'i çıkartıp bazı sayfaları fenerin ışığında son bir kez okudu. Baskın." diye telefonla. ilgili birliklere seslendi. Gece yarısı Gazi. Başkumandan. Bir saat sonra Tınaztepe alındı. Ateş kesilir kesilmez Başkumandan. Saat 4. Oradan bütün her yer görülebiliyordu. Engel olun ve ele geçirin. Onlardan hiçbir karşılık gelmiyordu. Sen biraz kuru yiyecek al. 25 Ağustos günü Afyon'un Şuhut kasabasına gidildi. Kafilenin başına ve sonuna ellerinde fener birer atlı konmuştu. Saat 3'te Mustafa Kemal Paşa ve yanındaki paşalar gece karanlığında atlara binerek Kocatepe'ye yollandılar. Yunan ordusu buralardaki mevzileri bırakarak geri çekiliyordu. "Hocam topçu hazır. çekilmek üzereler. Kocatepe'ye yaya çıkılacaktı." dedi. Birinci ve ikinci ordu karargâhlarını denetledikten sonra 20 Ağustos'ta Batı Cephesi karargâhı Akşehir'e ulaştı." Ertesi gün taarruzun başlayacağı bilindiği için kimsenin gözüne uyku girmiyordu. Fevzi Paşa ve İsmet Paşa çadırların önüne kurdukları bir masa üze. Piyadeler derhal süngü takarak Yunan mevzilerine sıçradılar. Bir anda yer gök top sesleriyle inlemeye başladı. fenerleri söndürdüler. birkaç saat sonra da Be-lentepe ele geçirildi. Topçu ateşi yarım saat kadar sürdü. Fevzi Paşa'ya piyadelerin de hazır olduğunu söyledi. Kısa bir süre sonra Gazi ve diğer paşalar Kocatepe'deki gözetleme yerine gelmişlerdi. Az sonra Gazi. Beni saat ikide uyandır. . "artık topçu ateşe başlayabilir. Kaçmalarına engel olun." diye haykırdı. Onlar da Paşa'nın çadırına geldiler. Kahve takımını da unutma. sessizce yola koyuldular. "Topçuları yoklayınız. İnşallah zafer bizimdir. "Süngü tak. Ali Çavuş saat 2'de Gazi'yi uyandırdı. Gece yarısına doğru da bütün birliklerden taarruza hazır olduklarını bildiren raporlar geldi.30 olmuştu. Kocatepe yedi kilometrelik bir yerdeydi.Topçular Yunan mevzilerini dövüyorlardı. dürbününün başından ayrılmadan gelişmeleri izliyordu. Ondan sonra. "Askerlik hayatımda.
Bir süre sonra da Fevzi Paşa'ya. Gazi'nin Muş'tan ve Suriye'den arkadaşı Reşat Bey vardı. "Yunan mevzileri ve piyadeleri koşarcasına kaçıyorlar. yarım saat sonra hedefin hâlâ ele geçirilmemiş olduğunu görüyordu. Şaşkınlık içinde kalan yaşlı karı koca. Bu kez kendisine Albay Reşat Bey'in bir veda mesajını okudular: "Yarım saat içinde o mevzileri alacağıma dair size söz verdiğim halde sözümü yerine getiremediğim için yaşayamam!" Akşama doğru Yunanlılar. bozuk yollarda çok güç ilerliyordu.Yunanlılar gafil avlanmışlardı. Gazi. koşmaca oynuyorlar sanki." diye haykırıyordu. Afyonlular. Köpeğe 'Trikupis' adı verildi. Afyon halkı Türk ordusunu coşkuyla karşıladı. Ama Gazi'nin morali hiç bozulmamıştı. içinde yalnız bir köpek vardı. 198 "Niçin hedefinize varamıyorsunuz?" diye sordu. Bu kez de 57. Gazi'yi arabasından indirip kucakladılar. Bir yerde yeni bir otomobile rastladılar. Öteden beri köpekler düşkün olan Mustafa Kemal: "Bu köpeği alıp götürelim. Mustafa Kemal. Süt getirdiler. "Paşam." Belentepe ve Tınaztepe çevresinden sonra. Yunanlılar toplarını ve cephanelerini bırakarak kaçmak zorunda kalmışlar ama köyleri de ateşe vermişlerdi. Yunan askerleri şaşkına döndüler. "akşamın hayrından sabahın şerri iyidir. Yeniden süngü hücumu yapıldı ve Tınaztepe ile Çiğiltepe o akşam düştü. "Yaşasın Gazimiz." dedi. Gazi'ye köpeği götürdüler. Gazi'nin emir eri. O tepeye saldıran tümenin başında. Kafile güçlükle ilerliyordu. Kafile. Başkumandan Afyon'un alınması için sabırsızlanıyor. Bir ara Fevzi Paşa'ya dönerek. Mevziler aşıldı. "yarım saat sonra hedefe varacaGazi. Gazi'nin hedefi Kuzey'e doğru uzanarak Yunan ordusunu kuşatmak ve izmir'e kaçmasını önlemekti." dedi.' demek istemişti. belediyenin önünde coşkulu bir konuşma yaptı. arkadan da yaverler odaya girdiler. Yalnız bir evde ışık görünüyordu. Artık sıra Afyon'un kurtarılmasına gelmişti. Gazi çok keyifli görünüyordu. Şaşkına dönmüş olan köpek yeni gelenleri sevgi gösterisiyle karşıladı. Bozgun başlamış gibiydi. "yedeğe alın hayvanı. Yaşasın Türk ordusu. Askerler arabayı hemen tamir ederek kafileye kattılar." Yunanlıların bıraktığı arabanın. 27 Ağustos sabahı saat 5'te ordu Afyon'a girdi." dedi. ellerini öptüler. Alayı cepheye sürdü. yeni güçlendirme kuvvetleri alarak Tmaztepe'yi geri aldılar. Yaşasın şanlı asker. "Hocam bakınız." diye yanıt verdi. Gelenlerin kimler olduğunu anlayınca çok heyecanlandılar ve gözyaşlarını tutamadılar. konuklarını nasıl ağarlayacaklarını bilemiyorlardı. Akşam olmuştu. ama bunun çeşitli sakıncaları olabilir. Kema-lettin Sami Paşa'ya. Reşat Bey. Yeniden telefona sarıldı. Kumandanlardan oluşan kafile Eskişehir'e doğru ilerlerken. 'Akşamın karanlığında kolayca bir iş yapmak hayırlı görünebilir. sabahleyin yapılacak bir iş kötü görünse de daha başarılı olur. "Acele etmeyelim. ama Yunan askerleri de yer yer karşı saldırıya geçerek Türk birliklerinin ele geçirdikleri tepeleri geri alıyorlar ve kanlı çarpışmalar oluyordu. Bu alay orada harikalar yarattı ve düşmana karşı hiç ateş kullanmadan süngüyle saldırıya geçti. alkışların sonu gelmiyordu. Gazi de ona uyarak sabahı bekledi. sıra Çiğiltepe'nin alınmasına gelmişti. Önce Gazi ve Fahrettin Paşa." dedi. ufak bir buji bozukluğundan yolda kaldığı anlaşıldı. Sonunda boşaltılmış bir köye vardılar. Ali Metin hemen . yollarda Yunanlıların bıraktığı silah ve çeşitli araçlara el koyuyordu." Yani Fevzi Paşa." Fevzi Paşa tehlikeyi göze almaktan çekiniyordu. "Paşam. "hemen kalkıp Afyon'a gidelim. Mustafa Kemal Paşa ve paşalar eve yaklaşırken içeriden yaşlı bir karı koca çıktı." diye emir verdi. Mustafa Kemal onunla telefon bağlantısı kurarak. "Ne yapıp yapıp Afyon'u ele geçireceksiniz.
Gazi.30'da büyük taarruzun başlatılmasına karar verildi. Askerin erzak ve cephanesi tükenmişti. otomobiller. Bunların arasında yığınlar oluşturan ve karargâhımıza gönderilen esir ka-fileleriyle burası bir mahşeri andırıyordu. Yaşlılar. Yunan askerlerini kuzeyden. Yunan Orduları Başkumandanı Trikupis ise sekiz bin kadar askeriyle çemberi yarabilmek için hangi yönde çekilmesi gerektiğine karar veremiyordu." dediler. Ateşli. "Yok. Afyon belediye binasında biraz yatıp dinlenmeye karar verdi. Mustafa Kemal Paşa ertesi gün savaş alanını gezerken üzülmekten kendini alamadığını şöyle belirtiyordu: "Herhangi bir asker için bu bir üzüntü konusudur ama Tanrı bunlara bu yazgıyı biçtiğine göre burada bu duruma düşenler asker değildir. Düşman kuvvetlerini tamamıyla sarmak ve düşmanın inatla savunduğu tepelere süngü hücumuyla girerek kesin sonucu almak gerekiyordu.Paşa'ya sütlü kahve hazırladı. 'Dumlupınar Başkumandanlık Meydan Muharebesi' adı verildi. düşman toplarının ve mitral-yözlerinin ateşlerinde artık öldürücü güç kalmamıştı. Yunan kuvvetleri dört bir yandan sıkıştırılarak Dumlupınar'a itilmişlerdi. düşman mevzilerini cehenneme çeviriyordu. Gazi bu yaşlı insanların konukseverliğinden çok duygulanmıştı: "Sizin hiç kimseniz yok mu?" diye sordu. Yunan Başkumanda-n'ının. karargâhta çeşitli rütbelerdeki esirlerle görüşüyordu. Sabah 6. Köylüler. 30 Ağustos günü saat 14'te." Ertesi gün çarpışmalar yeniden başladı. Başkomutan . Üç kumandan gece yarısından sonra durumu değerlendirdiler. Pa-• şa ona çay ısmarladı. Fevzi. Yere battaniyeler serildi. beni evlatlığa kabul eder misiniz?" diye şaka etti. Türk topçularının kesintisiz ateşleri. Bunlar cana kıyan katillerdir. Kemalettin Sami Paşa ile Derviş Paşa'nın yönetimindeki güçler adım adım ilerliyordu. kanlı bir kıyametin kopmak üzere olduğu anlaşılıyordu. 29 Ağustos gecesi Gazi. Gazi hemen Fevzi ve İsmet paşaları yanına çağırttı. Fahrettin ve Nurettin paşalar da genelde Ga-zi'nin yanında oluyorlardı. Yer yer topçu ateşi oluyor. Yunan askerinin büyük bir bölümü Adatepe'de yok edilmişti. Sırtların gerisindeki bütün vadiler. Başkumandan'in bulunduğu tepeden. "Elbette Paşam. Ordumuzun kazandığı zaferin azameti ve buna karşılık hasım ordusunun uğradığı felâketin dehşeti beni çok duygulandırdı." Mustafa Kemal Paşa. "ne demek? Sen bizi analığa babalığa kabul ettikten sonra biz de seni seve seve evlatlığa kabul ederiz. îşte o gün yapılan savaşa. Trikupis'in yönetimindeki askerler bir kilometrelik bir gedikten geçerek Uşak yönünde kaçmaya başladılar. 26 Ağustos sabahı başlayan ve beş gün süren meydan muharebesi böylece sona ermiş ve Yunan kuvvetlerinin büyük bir bölümü yok edilmişti. Çal köyü alevler içinde yanıyordu. sonsuz araç ve malzemeyle doluydu. "Benim de annem babam yok." diye yanıt verdiler. Gazi'nin belirttiğine göre. ovanın kuzeyinden ve güneyinden ilerleyen avcı kuvvetlerinin süngülerinde güneşin son ışıklarının parladığı görülüyordu. Aralarında bir de kurmay subay vardı. Başkumandan. Savaşı oradan yönetecekti. Dumlupınar ya da Zafertepe denen tepeye geldi. Gelişmeler çok olumlu ve umut vericiydi. onun ardından piyadeler süngü hücumuna geçiyor. bütün dereler. Bütün Yunan mevzilerinde büyük bir korku ve karmaşa göze çarpıyordu. o gün. bütün kapalı ve örtülü yerler terk edilmiş toplar. Ordu. Orduda panik baş göstermişti. güneyden ve batıdan kıskıvrak çevirecek bir duruma gelmişti. süvariler de düşman mevzilerine girerek kılıçla Yunan askerlerine sal199 200 I diriyorlardı. Ama kolay mı başkumandanın uyuyabilmesi? Gece yarısı Garp Cephesi Harekât Şubesi Müdürü Tevfik (Bıyıklıoğlu) Bey kendisini uyandırarak son durumu anlattı. Demek ki artık son saldırıya geçmenin zamanıydı. karşı tepelerde son bir gayretle çırpındığı anlaşılıyordu. Paşa geceyi orada geçirmeye karar verdi.
Trikupis ve General Dige-nis artık çıkış olanağı kalmadığını görüyorlardı. Kolordu Komutanı General Digenis. çay bardağı elinden düştü ve bayıldı." Birlikte Tümen Komutanı Yarbay Halit (Akmansu) Bey'in bulunduğu Bölmelik Tepe'ye yürüdüler. dayanacak durumda değiliz. Halit Bey de karşısında beyaz flamalı bir Yunan subayını görünce şaşırdı. General Trikupis nasıl esir edilmişti? Dumlupınar yenilgisinden sonra Trikupis'in niyeti çevresinde kalan son 5-6 bin askerle Uşak'a ulaşmaktı. Bir yandan Bursa yönüne çekilen kuvvetleri mahvedecekler. 31 Ağustos öğle üzeri Çal köyünde. kurmay subaylar. Ertesi gün Uşak kurtuldu. yeni istihkâmlar kazdırıyordu. Yunan Başkomutanı Trikupis. Elma Dağı üzerinden beyaz bayraklarla birkaç düşman askerinin yaklaştığını görünce hemen toparlandı. yanında bulunan ordu komutanına. Askerler de başarıdan başarıya koşuyorlardı. İsmet Paşa ve Fevzi Paşa ile buluştu. Artık süngü hücumlarını çok yakından izleyebiliyordu. "sizi komutana götüreyim. Kazanılan meydan muharebesinin bütün savaşı sona erdirebilecek çapta olduğunda 202 görüş birliğine vardılar. Karargâh oraya taşındı. Zaten kalan son birlikler darmadağın olmuş. dört bir yana savrulmuşlardı. yaverler ve bir tümen asker var. Yunan subayının yanında bulunan askerlerden biri Türkçe biliyordu. Oradan uzaktaki çarpışmalar izleniyordu. Paşa savaşın içinde olmak için can atıyordu. durumun umutsuz olduğunu anlayınca General'e.kendisini sorgularken subay ağzından bir şeyler kaçırdı ve General Trikupis ile General Dige-nis'in Türk birliklerinin kuşattıkları çemberin içinde olduklarını söyledi. Oysa Uşak bir gün önce kurtulmuştu. teslim olmaktan başka çare kalmadığını anladı. artık oraya gitmelerinin bir anlamı kalmamıştı. yıkık bir evin arkasında Gazi." dedi. "Kumandanım. Kolordu'ya haber ulaştırdılar. "Derhal kendilerini teslim alırız. Muharebe durumunu yakından görmek için ordu kumandanını yanma alarak gözetleme tepesine çıktı." . işte o sıralarda Paşa'ya Trikupis'in esir edildiği haberi iletildi. "Yanında kimler var? Kuvvetiniz ne kadar?" diye sordu. "Yanında 2. Kırık kağnıların döşe201 I melerine ilişerek durumu gözden geçirdiler. "bizi General Trikupis gönderdi. Bu arada köylüler Trikupis'in yönetimindeki askerlerin batı yönünde gittiğini görüp 4. O sırada orada bulunan Nihat Bey adındaki bir yüzbaşı." Halit Bey." dedi. Daha fazla kalamadı o tepede ve otomobiline atlayarak mevzilere yaklaştı." dedi. Paşa'nın ordu kumandanına verdiği bu emri duyunca. İki emir eri ve bir subay." diye emir verdi. Bunu duyan Gazi." dedi. "Buyurun. Teslim olmak istiyor. "Cephanemiz tükendi. Tümen Komutanı Albay Vandalis. "Derhal Kemalettin Sami Paşa'yı bulunuz. "Hay hay. askerin bu umutsuz durumda isyan ederek son kurşunlarını kendi subaylarına karşı kullanmalarıydı. Boş yere askeri kırdırmayalım. Yunan askerleri Nihat Bey'e Başkomutan'ın teslim olmak istediğini söyleyince Nihat Bey biraz şaşırdı ve hemen. öte yandan da ordunun bütün ağırlığıyla İzmir'e yürüyeceklerdi. Mustafa Kemal Paşa savaşı kazanmış olmanın mutluluğu içinde. Ellerinde kalan topların ve makineli tüfeklerin yok edilmesi için emir verdi. Kurmay albayın korktuğu bir olasılık da." dedi ve ateşkes emri verilmesini istedi. Kabul eder misiniz?" Halit Bey. Mustafa Kemal Paşa ise heyecan içindeydi. Trikupis'le birlikte tüm düşman generallerini kesinlikle esir alsın. Yunan kurmay subayı biraz Türkçe anlıyordu. Bunun üzerine Türk birlikleri Yunan askerlerini kuşattılar. Trikupis'in karargâhındaki bir kurmay albay. beyaz bayrak açarak Türk mevzilerine yaklaştılar. "Hemen getirsinler buraya.
hemen karnınızı doyuralım. generaller. albaylar ve 6 bin asker. "karnınız aç mı? Belki bugün yemek yiyecek zamanınız olmamıştır. Eğer bizi kuşatmamış olsaydınız Uşak'a gidecektik. peynir ve ekmeği ikram etti. Yolda Ali Rıza Bey General Trikupis'e sordu. Hepsi yorgun ve bitkin bir durumdaydı. Halit Bey. Halit Bey yanına Rumca bilen bir Giritli subay almıştı. Ağzımıza tek lokma koymadık. Gerçekten General Trikupis ve kendisine bağlı subaylar. Yere bağdaş kurup oturdular. Derdimizi kimseye anlatamayız. Meğer Trikupis'in Fransızcası da Halit Bey'inkin-den daha iyi değilmiş. Uşak düştü. "Kumandanımıza canımız feda. Nemiz var nemiz yoksa onun olsun. Sonra umutsuz bir iç çekişiyle boynunu büktü ve tabancasını uzattı." dedi. Tümen komutanı Edremit yönünden çekilerek kurtulabileceğimizi öne sürdü ve teslime karşı çıktı.Halit Bey bunun üzerine. Er geç başarılı olacağımızdan emindik ama . Sonunda Trikupis Fransızca. Vatanımızı haksız yere işgal ettiniz. Çatır-daya çatırdaya yanan odunlardan yükselen alevlerin ışığında General Trikupis'in ve öteki esirlerin yüzleri daha iyi görünüyor ve o yüzlerde büyük bir mutsuzluk okunuyordu. Çaylar içildikten sonra sıra sorgulamaya geldi. Ben ise. Fransızcası pek parlak olmadığı için Türkçe konuşmayı yeğledi. hiçbir şey görmemek için gözlerini yummuş. Halit Bey konuklarına ancak yanında bulunan zeytin. Ne yapacaktınız Uşak'ta?" 204 Az sonra. Yarbay Halit Bey'in üzerinde bir er elbisesi ve kaputu. sizin haberiniz yok. Bir süre bakıştılar." dedi. yanına aldığı seçkin subaylar ve bir müfreze askerle Yunan subayının peşinden gitti. Özellikle Tümen Komutanı Vandalis. Biz de sizi vatanımızdan kovuyoruz. Tümen zaten savaşa hazır bir durumda bulunuyordu. Aralarında uzun bir sessizlik oldu. Çok iyi anlaştılar." diye haber gönderdiler. "Hoş geldiniz. O da Rumca konuştu. 300 de yaralımız var. "Fakat talih aleyhinize döndü. Ortaya bir ateş yaktırdı." Halit Bey güzel bir sofra kurulması için köylülere haber gönderdi. "Buyurun. kenti geri aldık. Halit Bey General Trikupis'e. Cebindeki bütün parası da bir tek liraydı. başında bir kalpak vardı. Elma Dağı eteğinde Gözem köyü yakınlarında mevzi aldılar. Bizi mahvederler. Hâlâ evleri alev alev yanan köylüler ise. şaşkın şaşkın sağına soluna bakmıyordu." diye yanıt verdi. nefer çizmeleri. 'Yunanistan'a dönmemiz bir felâket olur. General gözlerine inanamamış. Ama bize yapmadıklarını bırakmayan düşmana avuç dolusu altın da verseniz alimallah bir lokma ekmek vermeyiz. Trikupis ise Avrupalı bir kumandan giysileri içindeydi. Hepsi anlatılmaz acılar içindeydiler. "Siz görevinizi yaptınız. Baksanıza hâlâ yanıyoruz." dedi. kara kara düşünüyordu." dedi. "Geçmiş olsun. orada teslim olmaya hazır bir durumda bekliyorlardı. Halit Bey. Yarbay Halit Bey'in karşısındaydılar. Ali Rıza Bey. Hiç de bir tümen komutanına benzemiyordu. Hiç olay çıkarmadan hepsini teslim alacağız." "Merak etmeyin. hemen Liva Kumandanı Ali Rıza Bey'e gidip Yunan kumandanlarını teslim alması için emir verdi. Zaten yemeği düşünecek durumda mıydık?" "Tamam öyleyse. çay söyledi. hep birlikte bizim karargâha gidelim." "Çok iyi bildiniz. "Kaç kişisiniz?" "Ben. Halit Bey. "Kumandan benim. "Neden teslim olmaya karar verdiniz?" "Dün gece bir kurmaylar toplantısı yaptık. oturalım. akşam saat 10'da General Trikupis ve Yunan subayları. "Oü est le commandant?" (Kumandan nerede?) diye sordu." Elma Dağı eteklerinden Bölmelik Tepe'ye uzanan yol iki kilometre kadardı. Halkın galeyan içinde olduğunu biliyorum. Ali Rıza Bey General Trikupis'in elini sıktı.' dedim. "General." 203 "General.
Demek ki karşısında bir düşman değil. "Ama başarılı olamadım. Dumlupınar Savaşı da bi. Kendilerini orada karşılayalım." "Peki o zaman ihtiyat kuvvetlerinizi kullanmadınız mı?" . Yapmam gereken son iş intihar etmekti. "İleride bunları size uzun uzun anlatacağım. "Sizi. uygar bir başkumandan vardı. Bunu hiç beklemiyorduk. Mustafa Kemal Paşa onlara tabakasını uzattı. Mustafa Kemal Paşa ise oyunu kazanmış bir takım kaptanı gibi Trikupis'in elini yakaladı ve bir süre elinde tuttuktan sonra. General Trikupis ile General Digenis." dedi. 26 ve 27 Ağustos'ta büyük yenilgilere uğradık. "çağdaş bir ordunun kurmay heyeti mi. İntihar edemeden teslim olmanın acısını yaşıyordu." "Eğer görevinizi sonuna kadar yaptığınıza inanıyorsanız hiç üzülmeyin. Yunan ordusu orada şimdikinden daha başarılıydı. "Yenilginin en önemli sebebi. Bu karşılaşma tarihsel bir olay olacaktı. Napolyon gibi büyük bir kumandanın da başına böyle bir felâket gelmedi mi? O da esir olmanın acılarını çekmedi mi? Sizin başınıza gelen benim de başıma gelebilirdi. Ben Sakarya Savaşı'na da katılmıştım." İşte bu teslim olayından sonra general ve subaylar Uşak'a gönderildi ve Garp Cephesi Kurmay Başkanı Albay Asım (Gündüz) Bey'in önüne çıkarıldı. "esir generalleri Mustafa Kemal Paşa'nın dairesine götürün. İsmet Paşa Asım Bey'e. "yorulmuş olacaksınız. Trikupis yorgunluktan bitkin bir durumdaydı. Yunanlı generallere ellerini uzatmadılar. Yazgının hükmüne boyun eğmek doğru olur. birdenbire morali düzeldi. Mustafa Kemal Paşa. Gazi'ye. Sakarya bozgunundan sonra ordunun krala bağlılığını sürdürebilmesi için Başkomutanlığa Kral'ın yaveri Hacı Anasti'nin getirilmesidir. Ama sonra toparlanarak kendimizi savunduk ve karşı saldırıya geçtik." dedi. "Siz. sonra kahve ısmarladı. Yunan esirlerine karşı düşmanlığını gizlemeden. Generaller masanın karşısındaki iskemlelere oturdular. Üç yıldan beri yurdu talan etmiş olan düşman ordusunun 205 başkomutanının. Topların patladığını orada duyduk. Hazırlıksızdık. Salih. Silâhımı çekip kendimi vurmam gerekirdi ama buna zaman kalmadı. Birinci Ordu Kumandanı Nurettin Paşa ile Dördüncü Ordu Kumandanı Ke-malettin Sami Paşa'nın arasında Mustafa Kemal Paşa'nın önüne getirildiler." dedi.2O7 zim için büyük bir yenilgi oldu. Generaller masanın önüne gelip de kendilerini selâmlamak istedikleri zaman.. Napolyon da bir savaş kaybetti. Şimdi siz bana. Fevzi Paşa ile îsmet Paşa'nın arasında duruyordu. Üzülmeyin. Gözlerini Trikupis'in gözlerinden ayırmıyordu. Asım Bey çok heyecanlıydı. Siz yine üstün geldiniz. Cevat Abbas. Askerin morali bozuldu. Asım Bey bundan sonra generalleri İsmet Paşa'nın dairesine götürdü." Başkumandan Kemal Paşa. Ne oldu size?" General Trikupis. Cevdet Kerim.zafere bu kadar çabuk ulaşacağımızı hiç sanmamıştık. nasıl oldu da savaşı yitirdiniz. Fevzi Paşa ile îsmet Paşa sadece eğilmekle yetindiler.. Şahap Bey ve Halide Edip Hanım da vardı. yoksa adî bir çetenin kan içici birer ferdi olarak mı karşılayacağımı bilmiyorum. o sırada Uşak'ta eşraftan birinin konağının üst katında karargâh olarak seçilen yerde masanın başında Yunan Başkomutanı'nın gelmesini bekliyordu. Taarruzun yapılacağını gerçekten çok iyi gizlediniz." dedi. Nasıl davranacaklarını bilmiyorlardı. onu anlatır mısınız?" "Anlatayım. çok kötü avlandık. 25 Ağustos akşamı biz Afyon'da bir balodaydık. kendisini muazzam bir yenilgiye uğratan Türk Orduları Başkumandanı ile karşılaşması elbette tarihe geçecek bir olaydı. Kazanmak da yitirmek de savaşın gerçeğidir." dedi. Üzüntü ve kuşkuyla önlerine bakıyorlardı. Yaver Muzaffer." Bu sözler Trikupis'i öylesine rahatlattı ki. Yanında Ruşen Eşref. "Oturun General." Yunanlı esir generaller hiç yanıt vermediler. "Görevimi sonuna kadar yaptım.
" "General. Atina'ya da dilediğiniz mesajı gönderebilirsiniz. Bunun sorumlusu siz değilsiniz. damaya başladı. Beni orada kurşuna dizerler. izmir' den hiçbir haber alamadık." dedi. Yaya olarak ormana daldık.Trikupis General Digenis'i göstererek. 'Hacı Anesti'den emir gelmedikçe bunu yapamayız. savaş böyle kazanılır. "Kabahat benim değil. İngilizler bizi kendi çıkarlarına âlet ettiler." "Hiç duymadım. Toplarımızı da kullanamaz olduk. Kendisine bir haber iletmek ister. Artık kıpırdayacak durumda değildik. siz nasıl isterseniz öyle yapacağız.977 yaralıydı. siz süngü hücumuna geçtiniz." dedi. îşte tam o günlerde. Cephede ölüleri görünce içim parçalandı. Yalnız size şunu söylemek istiyorum." Gazi. Bir gün Dumlupınar Zaferi' nin haberi geldi." "iyi ama başkomutan siz değil misiniz?" "Hayır. Buna sevinmem mi gerek üzülmem mi." "Siz de askerin içindeydiniz. 'İhtiyat kuvvetlerimizi kullanalım. İdadi ve Rüştiye'yi bitirdikten sonra . Ama size yalvarırım. Ordular İzmir'e doğru ilerlerken Ankara'da heyecanlı günler yaşanıyor ve cepheden haber bekleniyordu. biliyorum. Bir hafta önce telsizlerimiz bozuldu. Çay içerken Trikupis'in elleri titriyordu. "Ben. Biz iki kardeş ulusuz. Siz bu muharebeyi nerden yönetiyordunuz?" "îşte tam süngülerin parıldadığını gördüğünüz yerden. Hacı Anesti.' dedim. iki telsizimiz vardı. "General." "Evet Generalim. O da topçularınızın gülleleriyle yok oldu. izmir Körfezi'ndeki bir yattan savaş yönetilemez. Hükümetiniz Hacı Anesti'nin yerine sizi başkumandanlığa getirdi. 500 kilometre uzaktan değil. Yalnız anlamadı[ ğım bir şey var. Onarılması için izmir'e gönderilince tek telsiz kaldı. halk perişan oldu." "Anlıyorum. Toplarımızın koruması altında çekilmeye başladık. Tanıştıkları zaman ikisi de 28 yaşındaydı. Mustafa Kemal'in dostları ve yakınları onun en candan arkadaşlarından İbrahim Süreyya Bey'in düğününe hazırlanıyordu. Askerlerin arasındaydım. Bir süre önce biri bozuldu." . Büyük Taarruz'un Türk ordusundaki bilançosu 2. işte o zaman . ona. Bizim Anadolu topraklarında ne işimiz vardı. beni ülkeme göndereceksiniz. emir çavuşundan generallere çay getirilmesini istedi. Başka çare kalmadığını anlayınca teslim olduk." "Çok geç değil mi General? On binlerce insan yaşamını yitirdi. Bundan sonra hep bu kardeşliği savunacağım. şimdi burada bizim konuğumuzsunuz." "Hiç kuşkunuz olmasın General. Digenis'in. O ise. Süreyya Bey 209 Üsküdar'da doğmuş.' dedi. Her türlü ilişkimiz kesildi. Eşinizin İstanbul'da olduğunu duydum. Ben de bu dostluğun hizmetinde olacağım. Bana karşı gösterdiğiniz bu insancıl davranışı ömrümün sonuna kadar hiç unutmayacağım. Haberler geldikçe de Ankara'da herkes bayram ediyordu. Düğünün tarihi çok önceden saptanmış ve büyük taarruzun o günlerde yapılacağı hiç düşünülmemişti. Başkumandanlığa atandığımı ilk defa sizden duyuyorum. TürkYunan dostluğu dünyaya örnek olsun. ihtiyatlar devreye girseydi böyle olmazdı. Dört bir yanımızda süngüler parıl|. îb-rahim Süreyya Bey ile Mustafa Kemal'in dostluğu 1909 yılına dayanıyordu. Sizi burada rahat ettireceğiz. Köyler yakıldı. Bu kanlı savaşların ardından yeni bir dostluk yaratalım. Bizi kullandılar.542 ölü ve 9. Sonra Uşak'in düştüğü. Yarın silahlar susacak. sizin haberiniz yok. Sırtımız Kızıltaş yamacına dayandı. çok haklısınız.seniz Kızılay'ın telsizini kullanabilirsiniz." "Ben askerin içindeydim ama Başkumandan Hacı Anesti izmir'deydi. Ortalık duruluncaya kadar konuğunuz olayım. sonra Afyon'un. Ama kimler sorumlu? Bir gün bunların hesabı sorulacak herhalde. Gazi. Yazık değil miydi askerlerinize? Onların ne günahı vardı? Yerlerinden yurtlarından alınıp kutsal topraklarımıza gönderildiler. Çok duygulandım. "Çok naziksiniz. acele etmeyin. Atımı bile yitirdim. Birbirimize karşı kin beslemeyelim. Kısa zamanda düşmanlıkları unutalım. bilmiyorum. Onlardan güvence almadıkça beni geri vermeyin.
Ben Mustafa Kemal. Rüzgâr döşemelerden girerek yerdeki kilimi dalgalandırıyordu. Gece yarısından çok sonra Mustafa Kemal de öteki sedire uzandı. Atları ahıra alalım. teşekkür ederim. Sonra. o yıl Üçüncü Ordu Karargâhı'nda kolağasıydı (yüzbaşı). iki de sedir vardı. Manevralar devam ediyordu." "Sağ olun." "Nasıl tanımam Yüzbaşım. kumandanları selâmladıktan sonra kaymakamlığa döndü. İki yıl orada yattı. Mustafa Kemal Cuma-i Bâlâ'da kendisiyle aynı eğilimde olan bir kaymakamı tanımakla çok mutlu olmuştu. Seyise de bir yer buluruz. Süreyya Bey. iki iskemle. Odacı akşamları evine dönüyor. "Beni tanıyabildiniz mi? diye sordu. Karşısında üstü başı kar içinde. Süreyya Bey yatmıştı. Dışarıda şiddetli bir kar tipisi vardı. Ortada bir çalışma masası. Karargâh bir süre sonra başka bir merkeze taşındı.Mülkiye Mektebi'nde okumuş. Size yukarıda bir yer hazırlarım. peynir olsa yeter. O gün aralarında ikili bir konuşma olmadı. Süreyya Bey kaymakamlıkta yatıp kalkıyordu. üst katı da çalışma odasıydı." GVF14 Yukarı kata çıktılar. bıyıkları da karla kaplı Mustafa Kemal duruyordu. Sırtına paltosunu alıp alt kata indi ve kapıyı açtı." Süreyya Bey yazı masasının üzerine tezgâhı kurdu. Dostlukları orada perçinleşti. Vatanın kurtarılması için alınması gereken önlemleri gözden geçirdiler. buyurun. yeni bir göreve atandı ama hükümeti sert bir dille eleştirdiği için tutuklandı ve Sinop'a sürüldü. Cumalı karargâhında manevralara katılıyordu. Geceyi ahırdaki bir kerevette geçiren seyis sabah 10'da gelip kapıyı vurmasaydı. Bir akşam geç saatlerde kapı vuruldu. Çok tatlı duygular ve anılarla birbirlerinden ayrıldılar. Rüzgârı önlemek için cam kenarlarına gazeteler yapıştırılmıştı. Ne zamandır onu tanımak istemişti. Geçen akşam hayranlıkla sizi dinlemiştim. Mus-210 tafa Kemal'in yüzü gözü kar içindeydi. "Bir şeyler içer misiniz Yüzbaşım?" diye sordu. Biliyorsunuz karargâh buradan ayrıldı. anlaştık öyleyse. fıstık. az sonra bu subayın Mustafa Kemal olduğunu öğrenince çok sevindi. Yemek filân istemem. Bu subay. içlerinde sarı saçlı. Binanın alt katı ahır. Süreyya Bey. Süreyya Bey kendi yattığı sedirin üzerindeki battaniyeyi ve yatağı toplayıp düzeltti. Subaylar Cuma-i Balâ'dan ayrıldılar. bütün tartışmalarda ötekilere üstün bir durumdaydı. Oda pek soğuk sayılmazdı. hiç uyanacakları yoktu. Mustafa Kemal'in adını duymuş ama onunla hiç karşılaşmamıştı. Subaylar manevralarda izlenecek yöntemleri tartışıyorlardı. İkinci Meş-rutiyet'in ilânından sonra ortaya çıkan yeni durumu ve 31 Mart olayını tartıştılar. bir koltuk. Bir yandan demlenirken bir yandan da tatlı tatlı sohbet ettiler. Ben çevreyi denetlediğim için onları bıraktım. Burada kimsem yok. Rakınız var mı Kaymakam Bey?" "Hiç olmaz olur mu? Ben akşamları iki tek parlatırım. oradan da Derne'ye gönderilmişti. sonra da Trakya'da Cuma-i Bala kaymakamlığına atanmıştı. Üst derecedeki kumandanların Cumalı'ya geldiklerini öğrenince Kumandanlığa giderek kendilerini selâmladı. Mustafa Kemal. Savaş bitince Süreyya Bey İstanbul'a döndü." "Hemen hazırlayayım Yüzbaşım. Süreyya Bey hemen sobaya iki odun attı. Kendisini Mustafa Kemal'in kumandasındaki birliğe verdiler. elbette. Süreyya Bey'in dikkatini çekti. Üst katta bir de yatak odası vardı ama kışın orasını ısıtmak kolay olmadığı için Kaymakam Bey çalışma odasındaki bir sedirde yatıp kalkıyordu. İttihatçılar devrilince Gelibolu mutasarrıflığına getirildi. Süreyya Bey. İkisi de aynı düşünceleri paylaşıyordu. Süreyya Bey de gönüllü olarak savaşa katılmak için bir Romen vapuruyla İskenderiye'ye gitmiş. tam benim gibi. Biraz leblebi." "Ne âlâ. "Eh hayır diyemeyeceğim. Çanakkale Savaşı'nın en kanlı günle- . Kusura bakmayın. keskin bakışlı ve çok yakışıklı bir subay. Beni bu gece konuk edebilir misiniz?" "Ne demek. İki yıl sonra Trablusgarp Savaşı çıkmış ve Mustafa Kemal Derne'ye gitmişti.
Trablusgarp Savaşı'nda birlikte olmuşlardı. Muhittin Baha Pars. lazlar Karadeniz oyunları oynuyorlardı. Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı. Aka Gündüz. Durmadan da havaya silâhlar atılıyordu." Yer yerinden oynadı. Başvekil bu zarfın içindeki kâğıdı birkaç kez okudu. Düğün dolayısıyla Çankaya'daki köşkün bahçesine altı hümayun çadırı kurulmuştu. Ne olurdu birkaç ay önce evlenseydiniz de zaferi o zaman tatsaydık. O da kâğıdı okudu. Mazhar Müfit gelinin yanına yaklaşarak. Kozan Milletvekili Dr. Dr. Başvekil Hüseyin Rauf Bey. Ankara'da bayram havası yaratmıştı. İkisi de aynı yaştaydılar. Kumandanlar oradan bir arabaya bindirilerek Ankara-Dışkapı'daki Sarı Kışla'ya getirildiler. Fikret'le de yakın arkadaştı. Ama bu iş umurunda değildi. gelen kâğıdı Milli Müdafaa Vekili Kâzım Paşa'ya uzattı. Top seslerinin kesildiği akşamlarda Süreyya Bey Mustafa Ke-mal'in karargâhına gider. Rauf Bey.. İşte o dostluğun sonucu. Bütün Ankara halkı ertesi gün istasyon önünde toplanmış esir generallerin gelmesini bekliyordu." dedi. Ondan sonra Mustafa Kemal'in yanından hiç ayrılmadı. Bütün gözler kendisine çevrilmişti. "Öğrenelim. Fuat Bey çaydan sonra generallere. Atatürk'ün gençlik arkadaşı ve Fikriye'nin yakın akrabası Fuat Bey. Fikriye belki de kendisi için böyle bir düğün yapılmamış olmasının üzüntüsünü de içinde duyuyordu. birlikte kahve içerlerdi. Gelenlerin sayısı 200'ün üstündeydi. Ama Mondros'ta imzalanan silâhlan bırakma antlaşmasındaki hükümlere asla uymak niyetinde değildi. Ne oluyordu? Aka Gündüz. "Hiçbir engel yok bunu söylememe. Rauf Bey'in kulağına bir şeyler söyledi. yaveriyle birlikte trene girerek generalleri karşıladı. "bundan sonra sizin adınız Beridi Zafer (Zafer Müjdecisi) olsun. Mazhar Müfit. Geceleri de gözüne uyku girmiyordu. öte yanda bando mızıka. İşte tam o sıralarda Rauf Bey'e bir zarf getirdiler. Havaya yine silâhlar atıldı. Mustafa Kemal'in 212 annesini ve Köşk'ün hanımefendisi Fikriye'yi orada birlikte görmek herkesi daha da coşturdu. Ankara'daki bütün milletvekilleri eşleriyle birlikte düğüne davet edilmişti. Ordularımız dört buçuk saat sonra İzmir'e giriyorlar. oradan da Amasya'ya. Düğünün en eğlenceli bir saatinde davetliler bir de baktılar ki Zübeyde Hanım ile Fikriye bahçeye geliyor. Bastı istifayı ve İstanbul'a geldi." dedi. Ankara Büyük Millet Meclisinde birinci dönem Saruhan milletvekilliği yaptı. Ankara böyle güzel bir düğün görmemişti. "Kızım. o şenlikli düğünü Dikmen Yıldızı adlı romanında anlattı. Hüseyin Rauf Bey'le birlikte Ankara'ya gitti. Yunus Nadi ve eşi. Bundan büyük bir düğün hediyesi olamazdı. Bir deri bir kemik kalmıştı. yazar ve gazeteci Aka Gündüz. Ne kadar uğurlu geldiniz. Ama orada da generallerin linç edilmesinden korkulduğu için tren Sincan istasyonunda durduruldu. XIII İzmir'de Sıradışı Bir Kadın Yunan orduları başkomutanı ile öteki kumandanların tutuklanması." Fikriye de Mediha'yı kucaklamış ağlıyordu. İbrahim Süreyya Bey. Süreyya Bey Gelibolu Mutasarrıfıydı. "Biz de öğrenmek isteriz. Cepheden zafer haberleri geldikçe herkes coşuyor. alkışlar. Çok yorgundu. Bir yanda ince saz takımı çalıyordu. Herkes çıldıracaktı meraktan. Bunun için Dr. Savaştan sonra Süreyya Bey İzmir mutasarrıflığına getirildi.rinde Mustafa Kemal'le yine bir araya geldiler. Meclisi Mebusan'a seçildi. o yıl onun kız kardeşi Mediha Hanım'la evlenmeye karar vermişti." Kâzım Paşa bunun üzerine "Söyleyeyim artık. Orada birlikte bir çay içildi.. Haykırmalar." diye haykırdı. O günlerin koşullarında Ankara yolu üç gün üç gecede alınırken olağanüstü önlemler yüzünden gelin yedi günde gelebildi. Mustafa Kemal ise fırka kumandanı. . Fikret. Mustafa Kemal o koşullar altında ağzına bir yudum içki almazdı. Fikret düğünden bir ay önce İstanbul'a giderek kardeşini İnebolu yoluyla getirmişti. Kimler yoktu ki o düğünde. sabahlara kadar şarkılar ve türküler söylüyor.
Fikriye'nin mutluluktan içi içine sığmıyordu. Coşku ve gözyaşlarıyla Fuat Bey'in boynuna sarıldı. aynı oyunları oynadık. Paşa'dan hiç haber alamadan günlerce kahrol-dun. Burada konuğumuzsunuz. Biliyorum. Ama belli etmemeye çalıştın. Mustafa Kemal de senin gibi düşünüyor. morallerini yükselttin. Gelip Ankara'da bu zaferi kutlayacak. Yunanlıların silâh atacak güçleri kalmadı. aynı içkileri içtik. karar veren onlar değildi ki. Artık zafer kazanıldı ya. "Artık odanıza çekilip dinlenebilirsiniz. Muharebe başlamadan önce Mustafa Kemal ne demişti. politikacılarda. "Peki Ağabey. Ayrımız gayrımız mı vardı?" "Evet Fikriye'çiğim. Yollarda seni görenler." "Belâlarını buldular. sanki manevra sonrası durumu değerlendiriyorduk. Bir isteğiniz olursa beni arayın. her gün atma atlayıp her yeri dolaştın. bunların da sesi kesildi. Ama olaylar bizi ayırdı. 'Bak' dediler." "Evet. darmadağın kaçıyorlar. Neler anlattı size?" "Ağızlarını bıçak açmadı. benim elimden ancak bu geldi. Gelmeselerdi. Durdu durdu. Sen halka cesaret verdin. Size iyi günler dilerim. ben de çocukluğumda Rum kızlarla arkadaşlık ederdim. Rumca bildiğini de anladım. Muharebenin en heyecanlı günlerinde bile bunlar çamur atmaktan vazgeçmediler. 'Elbette. anımsıyor musun? 'On beş gün sonra izmir'deyiz." dedi. aynı yemekleri yedik. İngilizlerin oyununa geldiklerini söyledi. Demek ki korkacak bir şey yok. Bu bir barış dünyası olacak. Selanik'te gençliğimizde çok Rum arkadaşlarımız vardı. "Paşamdan haber var mı?" "Var elbette. Yunan orduları perişan oldu. Sen de çok büyük sıkıntılar çektin Fikriye'ciğim. "Başka neler konuştunuz?" "Trikupis." "Olacak inşallah." "Doğru ama.215 larımız." . 'Eşsiz bir adam. Son derece zeki ve esprili bir adam. Çoğu gitti." dedi. çocuklarımız?" "Doğru Fikriye'ciğim. Yok muharebeyi kaybetmişiz! Yok Gazi esir olmuş! Bunların hepsinin muhalifler tarafından uydurulduğu anlaşıldı. Yarın o zaferleri de kutlayacağız. Yine kardeşlik içinde yaşayacağız. Mustafa Kemal'in ne büyük bir insan ve ne başarılı bir kumandan olduğunu anlattı. Sanki manevralarda beni yenmiş bir kurnandan gibiydi. siz Yunan Başkumandanı ve yardımcısını trenden alıp otomobille Sarı Kışla'ya götürdünüz. Aynı sarkılan söyledik. 'Bizim buralarda ne işimiz vardı?' dedi. 'Paşa' nın hanımı aramızda dolaşıyor. kızlarımız. Sanki ikimiz de aynı ordudandık. Kabahat hükümette. Ne dedikodular çıkartılmadı." "Onlar da belâlarını bulacaklar." Fuat Bey esir konuklarını Sarı Kışla'da bıraktıktan sonra doğru Çankaya'ya gitti." "Ağabey'ciğim.' dememiş miydi? Sözünü tuttu. Bundan sonrası artık kovalamaca oyunu. Politikacılar ne dediyse onları yaptılar. azı kaldı." "Doğru söylemişsiniz ağabey. Artık gün sorunu. 'bana hiç düşmanca davranmadı. Muharebe alanında ölülerimizi görünce nasıl duygulandığını anlattı. Demek ki yakında Paşam burada ola-cak. yoksulluktan can verenler? Ya saldırıya uğrayan kadın. Konuşacak halleri mi vardı?" "Yine de bir şeyler söylemişlerdir.' Ben de Trikupis'e. onlar emir kulu. aynı kızları sevdik. Trikupis biraz konuştu. Selanikli olduğunu biliyordum. Mustafa Kemal de peşlerini bırakmıyor. Yarın Yunan orduları İzmir'den denize döküldükten sonra yeni bir dünya kurulacak." 214 "Yaşasın benim Paşam. Meclis'te kürsüye çıkıp düşmanı nasıl perişan ettiğini anlatacak. hep birlikte yaşadık. Onlar Türkçe konuşurlardı. Ama muharebelerde askere yazık olmadı mı? Ya köyleri yakılanlar? Yurtlarından kovulanlar? Açlıktan."Ne kadar yorgun olduğunuzu tahmin ediyorum.' dedi. Kendisinden hiç böyle bir insani muamele beklemiyormuş.' dedim. biz de Rumca. Akrabası Fikriye'ye iyi haberler verecekti. öyle olsaydı Paşa'nın Hanımı da kalkar Kayseri'ye giderdi'. biliyorsun uzun bir süre cepheden hiç haber alamamıştık." "Peki Ağabey. Ne kadar üzgün olduğu konuşmasından belliydi.
Arkadaşlara ziyafet çekeceğim. Yol boyunca halk büyük gösterilerle arabaları durduruyor ve kumandanları alkışlıyordu." demişti. "Allah benim dileğimi yerine getirdi. . Erzurum'da subay giysilerini çıkartırken "Allah kısmet ederse bir daha giyerim. Gazi de Erzurum'da çıkardığı üniformasını giymiş olarak İzmir'e giriyordu. Balıkesir.' demiştim. İngiliz savaş gemileri de hiçbir Yunan askerini güverteye çıkartmıyordu. Ödemiş. bu askerlerin şevkini kırmayın. "Yahu. İsmet ve Fevzi paşaların da gözlerinden mutluluk okunuyordu. Izmir uzaklardan görünüyordu. Önce Alaşehir ele geçirildi. Akhisar. herkesi coşturdu. Bu akşam her birine birer matara rakı verin. sonra Buldan.. Bayrağı izmirli bir gencin tek başına kaleye çektiği anlaşıldı. Limandaki gemilere kızılhaç bayrakları çekilmişti.. Hem de İzmir kapılarında.Gelelim orduların İzmir'e doğru gidişine. Bilecik. Söğütözü. Kendisi de kalkıp zeybek oynadı." Tabii bu telgrafa hiçbir yanıt gelmedi. Bugüne ulaşmak için neleri göze almışlardı? Bütün düşmanlara. Ama yabancı gemiler kimseyi almak istemiyor ve merdivenleri havaya kaldırıyorlardı. Yunan ordusunun yeniden karşı koymasına ihtimal yoktur." Nif te o akşam Gazi çok keyifliydi. Eylül sonuna kadar Yunan Hükümeti ya doğrudan ya da İngiltere aracılığıyla bize başvuracak olursa koşullarımız şudur: Trakya on beş gün içinde 1914 sınırlarına kadar kayıtsız şartsız Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti askeri ve sivil memurlarına teslim edilmelidir. Rum sandalları gemilere yolcu taşımak için dünyanın parasını alıyorlardı. içerideki muhaliflere ve İstanbul Hükümeti'nin yarattığı güçlüklere karşın savaş kazanılmış ve İzmir kapılarına gelinmişti. Bütün İzmir kaynıyordu. birkaç saniye sustuktan sonra." "Peki tabur kumandanı buna izin verecek mi?" "Bilmem gayrı. Bir meyhaneyi boşalttık." "Kim tabur kumandanınız?" "Mustafa Hüsnü Bey. Oysa daha hiçbir birlik izmir'e girmemişti. Türk ordusu da İstanbul'a hiç yaklaşmayacaktı. Trakya Yunanlılara bırakılacak. zaferi kutlasın-lar. Nif ve Manisa. İşte o gün gelmişti." "Peki nedir bu fıçıların içindeki?" "Rakı kumandanım. Kula. Bunu kutlamayacak mıyız? Nedir bu sessiz haliniz? Haydi hep birlikte şarkı söyleyelim." "Sağ ol kumandanım. Simav. Bu zaferi kutlamak gerekmez miydi? Gazi çevresindekilere. Mütareke ancak Trakya için söz konusu olabilir. 'izmir'i alırsak hepinize rakı ziyafeti çekeceğim. Türk orduları daha İzmir kapılarına dayanmadan önce Ankara'ya bir mütareke önerisi gelmişti." Mustafa Kemal tabur kumandanına şu tezkereyi yazdı: "Muhterem Tabur Komutanı. Ordular artık İzmir kapılarındaydılar. Anadolu için artık hiçbir tartışma söz konusu olamaz. Ne kadar rakı varsa fıçılara doldurduk. Gazi ertesi gün 10 Eylül Pazar günü öğle üzeri Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte Nif ten yola çıktı. Erler kalkıp oynamaya başladılar. ister verir. izmir artık alındı demektir. Son geceyi de Nif te (sonradan Mustafakemalpaşa adı verilen kasabada) geçirecekti. ister vermez." Bir türkü tutturdu Gazi. "nereye böyle? Ne yükledin katırına?" Asker. "Hayrola. Aydın. Bu öneriye göre ateş kesildikten sonra Yunan ordusu Anadolu'dan çekilecek. Demirci." dedi. Nereden nereye gelmişlerdi." dedi. şaşkın şaşkın baktı." dedi. Gazi. Bakanlar Kurulu başkanı Rauf Bey bu öneriyi Mustafa Kemal Paşa'ya duyurduğunda. Bozöyük. Nif e dönerken yolda bir katıra iki fıçı yüklemiş bir askerle karşılaşınca arabayı durdurdu. "Ben arkadaşlara. "İzmir'e girdik." "Peki ben ona bir tezkere yazayım da rakı içmenize izin versin. Bir de baktılar ki. O benim arkadaşımdır. Asker Gazi'yi tanımıyordu. Salihli. Gazi deliye döndü ve Rauf Bey'e şu telgrafı çekti: "Anadolu'daki Yunan ordusu kesinlikle mağlup edilmiştir. Mustafa Kemal Paşa durumu biraz yokladıktan sonra izmir'e girmeye karar verdi. Rumlar can atıyordu gemilere binmeye. Kadifekale' ye Türk bayrağı çekilmiş.
yer yerinden oynuyordu. 'Kahraman komutan' sözleriyle başlayan bir kutlama telgrafı geldi. Bunlar. Köşkün önemli bir tarihi vardı. Yola çıktılar. bahçesinde bir yel değirmeni ve tenis kortu olan görkemli bir köşktü. Paşa çok keyifliydi. Halkı teker teker selâmladı. o akşam köşkte de bir ziyafet hazırlanmıştı. izmirliler Mustafa Kemal Paşa'ya bir de araba hediye etmişlerdi. Paşa tam merdivenlerin önüne geldiğinde. kıyamet. "Paşam Yunan bayrağı. atlılar da arabanın önünden halkı yara yara gidiyorlardı. şeker ve un gibi şeyler toplamış. Olay yerinden haber getirmişlerdi. Gazi'nin neler sevdiğini öğrenen Iplikçizâde. . Neye uğradıklarını şaşırıp ateş etmeye başlamışlar. 11 Eylül Pazartesi günü sabah erken saatlerde yine Fevzi ve ismet paşalarla ve yaverleriyle birlikte hükümet konağına gitti. O zaman da Türk bayrağı sermişlerdi. yüzü gülüyordu. Bu ne olabilirdi? Paşalar bir odaya kapanıp durumu araştırmaya başladılar.. Bir süre sonra yeniden balkona gelerek halkı selâmladı. on beş odalı. 217 İzmirliler. hükümet konağında bir ziyafet hazırlamışlardı. Heyecanlı kısa bir konuşma yaptı. Dışarıdan gelip telâşlı adımlarla merdivenleri tırmananlar da oldu. Köşkün önünde de kızlar.000 kişilik bir Yunan birliği olduğu anlaşıldı. bunun bir araba olduğu bile anlaşılamıyordu.. Bazıları boynuna sarılıp ağladılar. Hemen beyaz bayrak çekip teslim olmuşlar. Karşıyaka'da. Gazi'nin. Huzur içinde geçen bir gecenin ardından Gazi. 30 Mayıs 1921'de izmir'e gelen Yunan Kralı Konstantin de bu evde kalmıştı. onun beğeneceği yemekleri yapabilmek için kapı kapı dolaşarak yakın komşularından bulgur. O arada istanbul Hükümeti'nden de Paşa'ya. Köşke giderken. "Aman kesmesinler kuzuyu. yemekler. Gazi ve arkadaşları tam ilk 218 kadehlerini tokuştururlarken. hükümet konağını doldurarak Gazi'yle kucaklaştılar. Bütün izmir eşrafı.Kafile kısa bir süre sonra izmir Hükümet Konağı'na geldi. Yaverler de telsizden haber getiriyorlardı." "Hata etmiş. izmirliler onun gelişini kutlamak için konağın önünde bir kuzuyu kesmeye hazırlanıyorlardı." diye haykırdı. Kral Konstantin bu evde kalmıştı. sokaklarda ellerinde bayraklarla çocuklar koşuşuyordu. sevimli davranışlarla arabadan indi. çeşitli mezelerle muazzam bir sofra donatmışlardı. konsolosları ve diğer yabancı devlet temsilcilerini kabul etti. Menderes-Torbalı yönünden gelen 3. Paşa'ya. Olay çıkartanların. dışardan top ve makineli tüfek sesleri gelmeye başladı. Fevzi ve ismet paşalar da aynı köşkte kalacaklar. Ruşen Eşrefe." Bu bayrak olayı bütün yabancı basına yansıdı. Ama Ruşen Eşref işe el koyuncaya kadar kuzu kesilmişti bile. O gün yapılacak pek çok iş vardı. kadınlar kendisini bekliyordu. öteki kumandanlar da o köşkün hemen yanı başındaki Fikri Bey'in köşkünde konuk edileceklerdi. 1916'da. Bayrak bir ulusun onurudur. Fahrettin Altay Paşa'nın yakın akrabalarından Iplikçizâde ismail Bey'in köşkünde kalması kararlaştırıldı. Alkış. Onların ardından Paşa. kadınlar hüngür hüngür ağlıyor. Iplikçizâdelerin köşkü üç katlı. yaverleri Salih Bozok ve Muzaffer Kılıç ile Ruşen Eşref Bey'i de yanına alarak bu arabaya bindi. çiğneyip geçmişti. pirinç. Hükümet konağının önündeki alan bir anda hıncahınç doluver-di. Kaldırın hemen şu bayrağı. Gazi. izmir'in kurtuluşundan da hiç haberleri yokmuş. Çiğnenemez. Gazi. bir de baktı ki yere bir Yunan bayrağı serilmiş. Ama bir de bakmışlar ki karşılarında koca bir ordu var. Araba çiçeklerle öyle bir donatılmıştı ki. ismail Bey burayı. evin ilk sahibi italyan uyruklu Alyoti adında ünlü bir zenginden satın almıştı. Paşa'nın Karşıyaka'daki köşkte kalması kararlaştırılınca. ellerini öptüler. izmir'e sığınmak istiyorlarmış. Çolak İbrahim Bey'in atlılarının saldırısına uğrayanlar olup. Pencerelerden bayraklar ve çarşaflar sarkıyor. "Bu nedir?" diye kükredi. izmir kurtulmuştu ama Yunan askerleri çeşitli bölgelerde direnişlerini sürdürüyorladı. Gazi bunu görmemek için balkondan içeri kaçtı. çeşit çeşit mezeler. Hepsi ulusal zaferden dolayı Gazi'yi kutladılar.
beni çok mutlu ettiniz. Hemen yeni belediye başkanı ile birlikte arabaya atlayıp Göztepe'ye gittiler." Mustafa Kemal. izmir'de de yapılması geren çok şey vardı. İşte bu. önerinizi arkadaşlarımla görüşmem gerekecek. Kim olduğunu hiç anlayamadığı bu kadının davranışı ona çok dokundu. izmir'in ünlü zenginlerinden Muammer Bey'in kâhyası Osman Efendi. "çok rica ederim ayağa kalkın." "Çok teşekkür ederim Hanımefendi. Bize bu şerefi tanıyın. Ama ben onun adına size şunu bildirmek istiyorum. izin verin. Gazi'nin ayaklarına kapandı. "Paşam. Ne olur davetimizi geri çevirmeyin. Sizden emir bekliyoruz. Eğer Mustafa Kemal Paşa Hazretleri Muammer Bey'in Göztepe'deki evlerini ikametgâh olarak düşünürlerse. Uşakizâde Muammer Bey'in kızıyım. Zaten Karşıyaka'dan kentin merkezine yakın bir yere taşınmayı düşünüyordu. Ne olacağı bilinmez. konuyu arkadaşlarımla görüşeyim. Sizin zafere ulaşmanız için her gün dua ettim. Köşkü de pek beğenmedi ve yaverlere. Tanrı bize bugünleri gösterdi. Lâtife Hanım'di. Kimse buralara yaklaşamaz. Hem de bizim köşkümüz çok güvenli bir yerde. . Bu hanım. Merdivenleri çıkıp salona girdikleri zaman. Gazi neye uğradığını anlayamamıştı. yüzü kapalı bir hanım çıktı. karşılarına siyah bir çarşafa bürünmüş. "Görelim bakalım bu Göztepe'deki köşk nasıl bir şeymiş?" dedi. Yarın patlayıverir.Bir ateşkes antlaşmasının imzalanması için zaman daha çok erkendi. Artık burası sizin eviniz demektir. davet Gazi'nin ilgisini çekti. Davetinizi büyük bir duyarlılıkla dinledim. Ne mutlu bize ki artık aramızdasınız." Mustafa Kemal Paşa karşısındaki kadının kara çarşaflı kılığından ve aşırı konukseverliğinden pek hoşlanmamış olacak ki. Kendisi şu anda izmir'de değil. Kadın bu kez de Mustafa Kemal'in ellerini öpmeye yeltendi. Mektuplarınızı yazarım. "Hayır. Gazi orada. izmir'e giren ilk fırka kumandanlarından Kâzım (Sevüktekin) Paşa'yı karargâhta görerek kendisine şu mesajı iletti: "Kumandan Paşa Hazretleri. Bu köşkte konuğumuz olacaksınız. bu Uşakizâdeler için büyük bir şeref 219 olacaktır kendileri." dedi. bir süre sonra yaşamına damgasını vuracak bir kişiyle karşılaştı. Londra'da ve Paris'te okudum. önce şu yüzünüzü bir açın. "Hanımefendi. Çok rica ederim. Belki de oraya bir bomba yerleştirmişlerdir. Önünde eğilen bir kadına. "Hanımefendi. Biz Türk kadınları hizmetinizdeyiz. Benim adım Lâtife Muammer." 220 Kâzım Paşa bu sözleri Mustafa Kemal Paşa'ya iletince. büyük bir saygı ve alçak gönüllülükle. Mustafa Kemal ve yaverlerini kapıda önce kâhya Osman Efendi karşıladı. Kral Konstantin'in kaldığı köşkte kalmayınız." dedi." Lâtife Hanım yüzünü açtıktan sonra. "acele karar vermekten çekmiyorum. Gazi. ben her türlü işinizde size yardımcı da olu. Karargâhın hükümet konağından başka bir yere taşınması daha iyi olmaz mıydı? Mustafa Kemal Paşa'nın da izmir'in merkezine yakın bir yerde oturması o günün koşullarına daha uygun değil miydi? Bunlar hep güncel sorunlardı.221 rum. "İzmir'e hoş geldiniz." dedi. bu şerefin bir Türk ailesinden esi-genmemesini rica ediyor." "Paşa Hazretleri. Sizi köşkümüze konuk etmek istiyoruz. "ben bir kadına el öptürecek yaşta ve düzeyde değilim. hayır Hanımefendi. Kâzım Paşa'ya. İngilizce ve Fransızca bilirim. nedir bu haliniz?" Gazi ayaklarının önüne eğilmiş çarşaflı kadını elinden tutarak ayağa kaldırdı. uygar bir biçimde tanışalım. konuğumuz olun. belediye başkanından bu ailenin durumuyla ilgili bilgi istedi. nezaket kuralları içinde Muammer Bey'in köşkünden ayrıldıktan sonra. işte o konuların tartışıldığı bir zamanda. Kendileri. Kara çarşaftan dolayı ne yaşı belli oluyordu ne de güzelliği. izmir'in işgalinden beri yüreğim vatan aşkıyla çarpıyor. ben Uşakizâde Muammer Beye-fendi'nin kâhyasıyım. Bu konuda Fransız ve ingilizlerle ön hazırlıkların yapılması gerekiyordu." dedi.
24 saat içinde en iyi birliklerini Trakya'ya geçirerek Yunanlıları oradan kovabilecek güçte olduğunu duyurdu. Osmanlı İmpa-ratorluğu'nun son yüzyıllardaki bütün günahlarını bu ateşle temizliyoruz. ailemizin bütün serveti yandı. ingilizler Yunanlılarla Türklerin mutlaka bir araya gelerek ateşkes görüşmelerini başlatmalarını istiyor. sanki kafasının ve kalbinin içini görüyordu. Mustafa Kemal Lâtife'nin Batılı kafasını. Sofya'da ilişki kurduğu genç kızlar da Lâtife gibi güçlüydüler. yangının Kordon'u da sarmasından çekindiğinden yine Karşıyaka'daki İplikçizâdelerin köşküne döndü. Yani böylece Lâtife Hanım'in davetine kulak asmamış oluyordu. Ayrıca bu." dedi. Bu. bu manzaraya iyi bakın."Bu köşkü gözüm tutmadı. Bu bize yeter. yine çok dolu bir gündü. Kordon boyunda karargâhımı kurabileceğim uygun bir ev arayın. Ondan sonraki günlerde Gazi ile Lâtife Hanım zaman zaman bir araya geldiler. batı kültürüyle yetişmişti. Anadolu'dan gitmeleri gerektiğine inanmaları için başka yol yoktu. "Siz bana. siz geldiniz. Göztepe'deki Uşakizâdelerin köşküne gitmeyi aklından bile geçirmedi. 14 Eylül Perşembe günü yine ortalık kaynıyordu. memleketi ve bizi kurtardınız. izmir yanmış ve Uşakizâdelerin birçok mülkü de kavrulup gitmişti. yine Karşıyaka'daki köşke döndü. Gazi bu kızın oralarda ne . Ertesi gün 12 Eylül'dü. Sonra Akdeniz'deki ingiliz filosu başkomutanına bir mektup yazdı. "Bu son taarruzu ben istemedim ama Yunanlıların. Oysa Mustafa Kemal bu tür giysili kadınlardan hiç hoşlanmazdı. Paşa ile onu çok etkileyen bu kara çarşaflı kız arasında hiç beklemediği bir elektrik akımı oluştu. Sonra bir Amerikan gazetesine demeç vererek. bir devrin sona erip yeni bir devrin başladığını gösteren bir yangındır." Mustafa Kemal o akşam Kordon'da Kramer Oteli'nin gazinosunda rakısını içerken garsona sordu: "Kral Konstantin de bu otele gelip bir kadeh rakı içti mi?" "Hayır Paşa Hazretleri. Lâtife Hanım evden ayrılmış ve büyükannesiyle birlikte bitişik eve taşınmıştı. izmir'deki ingiliz Başkonsolosu Henry Lamb'le görüşerek geçirdi. Lâtife de Londra'da ve Paris'te eğitim görmüş. O günlerin birinde Lâtife Hanım Mustafa Kemal Paşa'ya şöyle dedi: "Paşam. işte böyle bir günün akşamında Gazi. Fakat zararı yok. eğer taraflar masaya oturmazlarsa Türklerin Trakya'yı da ele geçirmelerinden korkuyorlardı. Gazi yangını izlerken yanındaki genç subaylara şöyle dedi: "Çocuklar." dedi. Sabotajcılar İzmir'i ateşe vermişlerdi. Karşıyaka'ya gitmekten vazgeçerek geceyi Uşakizâdelerin köşkünde geçirmeye karar verdi. Ya Lâtife de ona delicesine âşık olursa? Neye varırdı bunun sonu? Gazi duygusal ilişkilerle özgürlüğünü yitirmekten çekiniyordu." Mustafa Kemal Paşa bu İzmir yangınını içi sızlayarak balkondan seyrettikten sonra. mahvoluk." işte ne olduysa o gün oldu. Mustafa Kemal Paşa gününü. Koca İzmir kenti nerdeyse kavrulup yok olacaktı. Daha sonra Daily Mail gazetesinin muhabirine bir demeç vererek." "Öyleyse neden izmir'i almak istemiş?" Mustafa Kemal o gece. Gazi gözlerini onun gözlerinden ayıramıyor. O gün İzmir alev alev yanıyordu. Sürekli bir ilişki artık onu korkutuyordu. 222 13 Eylül Çarşamba. Fikriye kendisine kul köle olduğu için onun egemenliği altına girmemiş ve bağımsızlığını korumasını bilmişti. Bu genç kıza tutulmaktan biraz korktu. Önce İngiliz filosu başkomutanına bir yazı yollayarak ingilizlerle siyasal ilişkiler kurulmasından onur duyacağını bildirdi. yeni bir Türk devletinin kuruluşu ve Türk milletinin yükselmesini de cihana ilan ediyor. kendine güvenerek konuşmasını. başını dik tutmaya çalışmasını bir an için istanbul' da tanıdığı yabancı kadınlara benzetti. Daha ertesi gün. izmir'deki üçüncü gecesini de Kordon'da kendisi için hazırlanan bir evde geçirdi.
Tatlı ve duygulu bir sesi vardı. Süvarilerimiz ve birliklerimiz yenilgiye uğrayan Yunan . piyano çalıyordu. Aralarındaki ilişki bu koşullar altında doğdu ve kısa bir süre içinde hızla gelişti. Bu olay da gerginliğin büsbütün artmasına neden oldu. Yunan ordusunu izmir'de denize dökmüş olan ulusal ordunun istanbul'a yaklaşmasından korkuyor ve ingilizlerin duruma el koymalarını sağlamaya çalışıyordu. ama Gazi herkesin kendisini körü körüne onaylamasından bıkmıştı. Kendisine özgü büyük bir zarafeti ve kadınlığı vardı. Fransızca ve Rumca biliyor. Belki bu yüzden Lâtife'ye karşı duygusal bir eğilim göstermesinin sakıncalı olmayacağını düşündü. Ne giyse yakıştırıyor. yemek. Ne de güzel ata biner. Gazi Ankara'dan ayrılalı neredeyse iki ay olacaktı. Mustafa Kemal böyle bir güvence vermeye hiç yanaşmadı. Üst düzeyde bir eğitim görmemiş ama aile çevresinde çok iyi eğitilmişti. Bir de şu vardı. Onun yaşamında hiçbir duygusal ilişkinin iki yıllık ömrü olmamıştı. Belki de karşısındakilerin karşıt düşünceleri savunmalarından hoşlanacaktı. General Harrington Mustafa Kemal Paşa'ya telgraf çekerek Türk süvarilerinin geri çekilmesini istedi. Poincare' nin Lord Curzon'a o günlerde şöyle dediği açıklandı: "Türk kuvvetleri ileri yürümek istiyor. Mustafa Kemal bu kara çarşaflı kızda bu tür eğilimler görüyor ve ona sıcak duygularla bakmaya başlıyordu. Tek çare. hemen Mudanya'da bir mütareke komisyonu toplamaktır. "Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile müttefikler arasında bir tarafsız bölgenin saptandığından haberim yoktu. ingiliz Savunma Bakanlığı. Fikriye elbette ki Lâtife'den çok güzeldi. Hava gittikçe gerginleşiyor ve ingilizlerle Fransızlar Türk ordusunu nasıl durduracaklarının hesabını yapıyorlardı. Gazi yeni ilişkilerin özlemini duymaya başlamıştı.okuduğunu. Mustafa Kemal ise almaya çalışıyor." Bu söylentiler üzerine Gazi istanbul'da çıkan İleri gazetesinin başyazarı Celâl Nuri Bey'e bir demeç vererek şunları söyledi: "Askere istirahat emrediyorum. Elinden gelmeyen iş yoktu. ev düzeni. Belki onunla konuşurken her konuda anlaşa-mayacaktı. Ama Mustafa Kemal biraz bıkmıştı Fikriye'den. Fransız Yüksek Komiseri General Pelle bir torpidoya atlayarak izmir'e gelmiş ve Türk ordusunun Trakya'ya girmemesi için Ga-zi'den güvence istemişti. "Misakı Milli'mizde ısrarlıyız. Ayrıca Fikriye hiç küçümsenecek bir kadın değildi. General Harrington ingiliz Savunma Bakanlığı'na bir telgraf çekerek. ne yapsa hoş görünüyordu. ama kendisini satmasını beceriyordu. O sıralarda Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir'deki gündemi çok yüklüydü." işte o sıralarda Türk süvarileri Çanakkale'deki tarafsız bölgeye girmiş bulunuyorlardı. belki bu kız zaman zaman ona karşı direnecek ve kişiliğini koruyacaktı. Bütün günleri ve geceleri cephede geçmişti." demekle yetindi. biçki. Bizim için artık kapitülasyonlar yoktur. istanbul Hükümeti. Yine o günlerde izmir'e gelen Chicago Tribune gazetesinin bir muhabirine Gazi. dikiş. Çankaya sırtlarında dört 224 nala atını koştururdu. Sırası geldiği zaman her türlü bağlarını kesip koparmayı bilecek bir yapıdaydı." dedi. "Eğer Mustafa Kemal Çanakkale'deki tarafsız bölgeyi çiğneyecek olursa karşısında ingiltere'nin bütün dominyon askerlerini bulacaktır. Belki de elinde hiç diploması yoktu. 223 Çok da kabiliyetliydi. Asker dinlemiyor ve savaşa devam ediyor. hangi üniversitelerden diploma aldığını bile bilmiyordu. Bütün topraklarımızda gerçek bir bağımsızlık istiyoruz. Yanık yanık türküler söylüyor ve alaturka şarkılarda Mustafa Kemal'e eşlik ediyordu. Gazi de. bir tekdüzelik yaratmıştı. Lâtife'yle aralarında duygusal bir bağın gelişmesi Fikriye'ye ihanet anlamına gelir miydi? Lâtife ile Fikriye'yi kafasında karşılaştırdı. Trakya'yı Türk ordusuna karşı korumak için General Harrington'a yeni takviye güçler göndermeyi kararlaştırdı. Gazi'nin içinde bir sevecenlik ve koruma duygusu uyandı. ingiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon Paris'te Fransız Başbakanı Poincare ile görüşerek Mustafa Kemal'e karşı alınması gereken önlemleri tartıştı. Sıcak ve kadınlı bir ev yaşamının özlemi içindeydi. Belki aralarında sonu gelmez tartışmalar da çıkacaktı. Yaklaşık iki yıllık ortak bir yaşam.
hava büsbütün gerginleşti. aynı havayı almaktan da geçebilir. Verem. Ama bu.' diyor. Sen hemen bir araştır bakalım. bunları yapabilir misiniz? En iyisi onu derhal dışarı göndermek. Geceleri terliyormuş. öbüründe de caverneltr var. Çevresindeki insanların çok dikkatli olması gerekir. Saltanat ve hilâfet sorunu çözülmedi. Lâtife Hanım'la uğraşacak zamanı pek yoktu." Bütün bu olaylar birkaç hafta içinde oldu. Yoğun bir sanatoryum bakımı gerekiyor. Askerlerini zor zapt ediyor. Anlıyorum ondan biraz uzak durmam şart ama bunu nasıl ypacağım? Dediğin gibi Fikriye'yi dışarı göndermeliyiz. Kendisini nasıl sevip saydığımı bilirsin. Maksadı mutlaka Mustafa Kemal'in eşi olmaktı. "hastamızın durumu bana çok tehlikeli görünüyor. aynı bardakları kullanmayacaksınız. Lâtife Hanım ise Paşa'yı yitirmemek için türlü tasarılar peşindeydi. Odayı havalandıracaksınız. nasıl anlatacağız bunu kendisine?" "Çok güç. Caverneler kapanırsa tehlike azalır. Refik Bey. balgam çıkartıyor. bu hastalığın bulaşıcı olduğunu da biliyoruz. Durumu güç. Ne yapacağımı bilmiyorum. Ben Fikriye' nin başına böyle bir felâket gelsin istemem. Şu son iki ay içinde büsbütün zayıflamıştı." "Ne diyorsun Refik Bey? Bu çok kötü bir durum. Gazi doğru Çankaya'ya gidip annesinin elini öptü. 29 Eylül günü saat yarımda trenle izmir'den ayrıldı. Veremin ne kadar korkunç bir hastalık olduğunu biliyorsunuz. sizi kaybetmemek için de her şeyi. yan yana olmaktan." diye yanıt verince. bilemiyorum." "Peki. nasıl olur? Almanya'daki sanatoryumlardan acele bilgi alın. siz bu ülkeye daha uzun yıllar gereklisiniz. Ne yapmam gerekiyor. durum çok ciddi. Vereme yakalanmış. Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey ve içişleri Bakanı Fethi Bey vardı. Daha istanbul kurtulmadı. kilo kaybetmiş. iyi düşünün Paşam. "Paşam. Sizin de canınızı tehlikeye atmanızın hiç anlamı yok. Meclis'te muhaliflerimiz bize karşı her türlü kötülüğü yapıyor ve kurmaya çalıştığınız rejimi şimdiden çökertmek istiyorlar. öksürürken ağzından kan geliyor. Bu nasıl olur? Aynı yatakta yatmayacaksınız. Bilmiyorum. Kardeşi gibi ölmekten korkuyor. Bunun üzerine ingilizler Yunan donanmasının istanbul'dan uzaklaştırılmasını sağladılar. Gazi ertesi gün Sağlık Bakanı Refik Saydam'ı Köşk'e çağırtarak Fikriye'nin sağlık durumunu sordu. bir yandan da izmir'in tadını çıkartıyordu. Bence hemen İsviçre'de ya da Almanya'da bir sanatoryuma yatması iyi olur.227 nun ecele çaresi yok. Başbakan Poincare'ye şöyle bir telgraf çekti: "Mustafa Kemal'le dört saat görüştüm. birlikte yaşamaktan." dedi. Bana ne onerırsım "Vallahi Paşam. Ankaralılar ve Meclis üyeleri. Kesik kesik ök-sürüyor ama halsizliğini Paşasına belli etmemeye çalışıyordu. Fikriye'yle kucaklaştı. iyi gıda almak zorundasınız. 'Katiyyen sanatoryuma filân gitmem. ölümü bile göze alıyor. iyi bir bakımla yaşamını bir süre uzatabiliriz. Ciğerlerinin biri bitik halde. Yanında İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Rauf Bey. hastadan bir iki metre uzakta duracaksınız." . Fikriye daha solgun ve güçsüz görünüyordu. ölürsem de burada ölürüm. Lâtife Hanım o saatlerde Göztepe'deki köşkünde gözyaşlarına boğulmuş ağlıyordu. Vatanı kurtardınız ama şimdi sizi yeni görevler bekliyor. izmir'e gelen Fransız temsilcisi Franclin Bouillon. Ama Gazi kendisine umut verici hiçbir söz söylemeden. GVF15 XIV Zoraki Sanatoryum Bakımı Gazi 2 Ekim'de trenle Ankara'ya geldi. Kendinizi çok korumanız gerekecek. Her ikisi de heyecanla onun dönüşünü bekliyorlardı. Burada kalırsa hastamızı kurtara-mayız. Ne yazık ki bunun çaresi bulunamadı. Ben birkaç kez ağzını yokladım. ona göre bir karara varalım. Mustafa Kemal Paşa bir yandan büyük bir diplomatik beceriyle bu işleri yürütüyor. ama sizden uzak düşmemek." "Çok üzülüyorum. Ortada bir sorun yoktur.ordusunu takip etmişlerdir. Bir de şu var. kendisini coşkuyla karşıladılar.
" O gün İsmet Paşa'dan yeni bir telgraf geldi: "Trakya'yı bize gerçekten vermek fikrinde görünmüyorlar. Ya Fikriye ne olacaktı? Fikriye'nin yoğun bir bakıma ihtiyacı olduğu kesindi. Konuşması zaman zaman alkışlarla kesiliyordu. Bunun için Refik Bey'le görüştük. Dr. ben artık iyi olurum. ister menfi sonuca varsın. Bir akşam. Fuat'la da konuştuk. Önce 26 Ağustos taarruzunu." .O gün Mudanya'da görüşmeler başlamıştı. yorgunum. "senin mutlaka bir sanatoryumda bakılman gerekiyor." Mudanya'dan olumlu haberler gelmiyordu. Artık Mustafa Kemal Paşa derhal Bursa'ya giderek ismet Paşa'yı orada beklemek kararındaydı. Sonunda ingilizler ve Fransızlar boyun eğmek zorunda kaldılar. sonra 30 Ağustos zaferini. Mustafa Kemal ise ismet Paşa'ya yolladığı telgrafta şöyle diyordu: "Trakya'nın boşaltılmasını ve bize teslimini öyle belli olmayan bir zamana ertelemeyiniz. 11 Ekim'de ateşkes antlaşması (Mudanya Mütarekesi) imzalandı. Bunu kolayca atlatacaksın." "Paşam. Çok heyecanlı bir durum yaşanıyordu. Trakya'nın iadesi kabul edilmezse hemen bu gece İstanbul üzerine harekete geçiniz. ben hasta değilim." "Ama Fikriye'ciğim. Gazi telgrafla çalışmaları izliyor ve delegasyon başkanı ismet Paşa'ya direktifler veriyordu. Muhalifler bile kendisine alkış tuttular. ben hasta değilim. Gazi. Fransızlar bütün güçleriyle İngiliz önerilerini destekliyorlar. sonra da ordunun izmir'e girişini anlattı. Mustafa Kemal Paşa'nın. Sonra gizli bir oturum düzenlendi. ismet Paşa'nın. Gazi bu yürüyüş kararını bir süre erteledi ve 9 Ekim'de Meclis'te gizli bir oturumda şunları söyledi: "Görülüyor ki Trakya'yı bize vermek istemiyorlar. O oturumda söz alan Mustafa Kemal Paşa şöyle dedi: "Şimdi Mudanya Konferansı ister müspet. Ertesi gün Mustafa Kemal Paşa sürekli alkışlar arasında Mec-lis'e girdi. dayattı. bir yandan da barış görüşmelerini sürdürürüz. Ne olur beni sanatoryuma göndermeyiniz. doktorlar bunu gerekli görüyorlar.. bunalımlara düştüm. Sizin cephede bin bir tehlike altında bulunmanız beni çok üzdü. Jülide'nin vereme yakalandığı çok geç anlaşılmış. Siz döndünüz ya." Mustafa Kemal asla ödün vermek niyetinde değildi. Hiç geri gelmeyeceksiniz sandım. Senin bir süre isviçre'de ya da Almanya'da sıkı bir bakım altına alınman gerektiğini belirtti. Refik Bey'le görüştükten sonra bunu Fikriye'ye anlatmaya çalıştı. yeniden büyük olaylara ve İngilizlerle çarpışmalara yol açabilirdi. kardeşim Heybeliada Sanatoryumu'nda tedavi gördü. Mudanya İİJiılMâ 228 Konferansı olumsuz sonuçlanırsa biz barış konferansına gitmekten kaçınacak mıyız? O zaman bir yandan askeri hareket devam eder. İsmet Paşa'nın da yapacağı başka bir şey yoktu. bütün ordunun ve savaşı zaferle sonuçlandıran halkın başarısıydı. "Bak Fikriye'ciğim. O da senin bir sanatoryumda yatmanı uygun buluyor. Bu.." "Ama iş işten geçtikten sonra." "Hayır çocuğum." dedi." "Paşam." 229 "Ben doktorlara inanmıyorum." "Paşam. biz bir an önce barış masasına oturmalıyız. Oysa bizim istediğimiz şey Trakya'nın ve İstanbul'un doğrudan doğruya bizim hükümetimize teslim edilmesidir. O yüzden ne yedim ne içtim." Ordunun İstanbul üzerine yürümesi. Bak Fikriye'ciğim senin durumun öyle değil. Benim ilâcım sizsiniz Paşam. Hastalık ilerlemeden bir sanatoryuma kaldırılsa iyi olabilirmiş. Jülide'yi de onlar öldürdüler. daha hastalığın hiç ilerlememiş. asabım bozuldu.
Mutlu günler göreceğiz. O günleri birlikte yaşayacağız. Ne olur biraz sabret. Ne olur doktorları dinle. seni çok iyi anlıyorum. Siz her zaman yaşamımın tek erkeği olacaksınız. Sen oradan ayrılıp istanbul'a gidersin. Almanya'ya götüreceği giysilerini ve çamaşırlarını bir bavula yerleştirmişti. seni iyi edemem. bir Meclis Başkanı olarak Bursa'da coşkuyla karşılanmanıza tanık olayım. Yine Köşk'ün tek kadını ben olayım. Sonra yine yola koyuldular."Fikriye'ciğim. Arkadan gelen ikinci bir arabaya da Fikriye oturdu. size karşı koyacak gücüm yok." "Fikriye. Akşam karanlığında Ankara'dan ayrıldılar. benim canım hiç gitmek istemiyor. ama ben hiç kimseye ilâç olamam. Bursa'ya beraber gideriz. Ne olur beni daha fazla üzme. Ne zaman gitmemi uygun görüyorsunuz?" "Hemen birkaç gün içinde. sabahlara kadar sizin Köşk'e dönmenizi bekleyeyim. Hayatta yalnız sizi sevdim ve sizi seveceğim. Bütün halk bayram edecek. Bana acımanızı hiç istemiyorum. Bana bu zevki çok görmeyin. kısa bir süre için. Geçen yıl kullandığı kürk mantosunu da yanına aldı. ne olur ben de sizinle Bursa'ya geleyim. Dolabında da hiç ayrılmayacağı bir giysisi yoktu. sizin aşkınızla 23° yanıp tutuşacağım. Yine size hizmet edeyim." "Paşam." "Ama gitmek zorundasın Fikriye. Havalar artık serinlemeye başlamıştı. Yine gece yarılarına. galiba en uygun yer Münih Sanatoryumu imiş." "Peki Paşam. Gitmeden vedalaşırız." "Ne olur Paşam. Padişah da belki vatandan uzaklaşmak zorunda kalacak. öksürüğün kesilecek. Sağlığına kavuşman için böyle bir sanatoryum dönemi geçirmenin şart olduğu anlaşılıyor. O saatlerde yollar bomboştu. içim kan ağlıyor. kahvaltı ettiler. Ankara'da kendine bir şeyler yaptıramamıştı. dönüşünde ben seni karşılarım. sizi dinleyeceğim. Fikriye'nin amansız bir hastalığa yakalandığını biliyordu." "Fikriye'ciğim. Eskisinden sağlıklı olacaksın. nerede olursam olayım. Heyecandan gözüne hiç uyku girmiyordu. sizi Ankara'da karşılayamayacağım. 15 Ekim'de Ankara'dan yola çıktılar. birkaç ay sanatoryumda kal. Fikriye'nin soğuktan elleri donmuştu." "Olacaksın çocuğum." "Üzülme Fikriye. Çekilen acıları unutacağız. Yeniden yola koyuldular. Birkaç ay sonra taptaze Ankara'ya döneceksin." Mustafa Kemal'in içi sızlıyordu. beni yanınızdan uzaklaştırmayın. Niyeti sanatoryuma yatmadan önce Paris'te birkaç mağazayı dolaşıp orada giyeceği çamaşır ve sabahlıklar almaktı. Sonra yine birlikte olacağız. ama beni anlamaya çalışın ve kalbinizin bir köşesindeki ufacık yerimi benden esirgemeyin. Avrupa'da da havalar serin olabilirdi. iyi bakım. asabın düzelecek. Sizin zafer kazanmış bir başkumandan. Ne olur sizsiz geçecek günlerimi uzatmadan beni yanınıza aldırın. Size hiç duyamayacağım. Ben de zaten Bursa'ya gideceğim. Belki de Cumhuriyet'i ilan edeceğiz. Refik Bey Dışişleri Bakanı'ndan senin için Almanya'da bir sanatoryum araştırmasını istemiş. Birkaç kez durup çay içtiler. ama ne yapabilirdi? Onun Almanya' ya gitmesinden başka çare yoktu. bu sözleri duydukça yüreğim sızlıyor. Umutlarımı yaşatmama yardımcı olun Paşam. Mustafa Kemal Fikriye'nin sağlığıyla ilgilendi. Yanına fazla bir şey almamıştı. Sıcak çay iyi geldi." "Ne kadar acı Paşam. Hemen bir telgraf çekerek sana bir oda ayrılmasını isteyecekler. temiz hava seni iyi edecek. Sabaha karşı ortalık buz gibiydi. Gece soğuk çıkmış ve Fikriye kürküne bürünmüştü. Mutlu günler göreceğiz. Nasıl isterseniz öyle olsun. Ama her şeyden önce senin sağlığına kavuşman gerek. Fikriye suskundu." "Ne demek Fikriye? Elbette. Ama bilin ki. Karşıdaki araba Meclis Başkanı'nın konvoyunu görünce . bunalımlardan kurtulacaksın. Bozöyük'te Paşa arabaları durdurdu. Bütün gece yolda geçti. kızım. ben de birkaç gün Bursa'da kaldıktan sonra Ankara'ya dönerim. istanbul düşman işgalinden kurtulmuş olacak. Ülkeye barış gelecek." "Peki Paşam. Bursa'ya yaklaşırken karşıdan bir arabanın geldiğini gördüler." "Paşam siz yanımda olmayınca ben sağlıklı olamam. bu ayrılık birkaç ay için olacak. Gazi kendi arabasına Kâzım Karabekir ile Refet Paşa'yı aldı." "Ne kötü. beni dinle. Gazi genelde Kâzım ve Refet paşalarla konuştu. çocuğum. Kilo alacaksın.
Doktorlar. Hasta ve yorgun olduğu bakışlarından belliydi. Doktor Emin Bey'in bir hastası varmış. "Geçmiş olsun Hanımefendi." demekle yetindi.durdu. Emin Bey size güç bir iş yüklemiş. Gülümsemekte bile güçlük çekiyordu." 231 "Önemli değil Paşam. Avrupa'da bir sanatoryuma gideceğim. Paşa arabadan atlayıp karşıdaki arabaya yaklaştı. Fikriye arabadan inmemişti. Yollara zafer takları kurulmuştu. Bursa milletvekilleri. nereye böyle sabah sabah? istanbul'a mı dönüyorsunuz?" diye sordu. Vedalaş-tılar. yaşlı." Halide Hanım gözyaşlarını güç tutabildi. Fikriye "inşallah. iki gündür yağan yağmura kimse aldırmıyordu. ben Fikriye Hanım'ı Bursa'ya götürüyorum." "Ya. değil mi?" "Birkaç gün de Paris'te kalıp kendime esvap yaptırmak istiyorum. Mustafa Kemal." Gazi bunun üzerine arkadaki arabanın kapısına uzandı. Fikriye kürküne sarılmış bekliyordu." "Paşa Hazretleri. ismet." "Hanımefendi. size Kâzım Karabekir Paşa'yı takdim edeyim. yıllardır adınızı duyarım. Ben de hastamızı oradan trene bidirip Bursa'ya döneceğim. "iyi olacaksınız. Ama bu derece önemli olduğunu bilmiyordum. çok memnun olur. erkek." "Evet. Asım Gündüz ve Kemalettin paşalar da Gazi'yi karşılamak için otomobillerle Hacivat Köprüsü'ne gelmişlerdi." "Ondan sonra sanatoryuma. Hiç karşılaşmamıştık. diyorlar. Sonra boynuna sa-nldı ve. Bir de baktı önde iki kadın oturuyor. vah vah. Gazi ve paşalar oradan Hacivat Köprüsü'nün alt başına kadar yürüdüler. Hepsi Gazi'yi ve paşaları kucakladı. çok memnun oldum sizi tanıdığıma. elbette. geçmiş olsun. çoluk çocuk yollara dökülmüştü. Üzerlerine çiçeklerle 'Bin yaşa Gazi Paşa' yazıları işlenmişti. Kadın. İzin verir misiniz kendisine geçmiş olsun diyeyim ve veda edeyim?" "Tabii. Yolda Bursalı kadınlar. Kâzım Karabekir ve Refet paşalarla birlikte arabadan indiler. O da Halide Hanım'a sarıldı ve yanaklarından öptü." "Ben gitmek istemedim fakat Paşa ısrar etti. Kâzım Paşa Doğu Cephesi'ndeydi. "Hayrola Hanımefendi. Halide Hanım onu çok zayıflamış buldu. Hamdullah Suphi. Halide Hanım. Halide Hanım'ı tatlı bir gülümsemeyle karşıladı." dedi." "Ben de Hanımefendi. iyi olursun. Bir-iki gün istanbul'da kalacağım. Halide Hanım hemen arabadan indi. istanbul Üniversitesi'nden bir öğrenci grubu da Gazi'yi karşılamaya gelmişti. Gazi bu kalabalığı görünce arabaları durdurdu. istanbul'dan gelen tren yol üzerinde izmit yakınlarında bir yerde durup burada yolcularını alır. Fevzi. Vali Hacı Adil Bey de oradaydılar." "Evet. Biliyorsunuz. Uzaktan bu coşkulu manzarayı izlerken gözyaşlarını tutamıyordu. öğrenciler ve çocuklar coşkuyla bağırıyor ve alkış tutuyorlardı. onlar da durdular. eski Seriye Vekili Mustafa Fehmi Efendi. genç. Sonra yine otomobillere binildi. "tedaviye gidiyormuşsunuz. Biri Halide Edip Hanım. "Hayır Paşam." "inşallah Fikriye Hanım." Gazi Halide Hanım'a dönerek konuşmasını şöyle sürdürdü: "Hanımefendi." "Evet duymuştum. Oradan da Almanya'da bir sanatoryuma gidecek. Benden rica etti. O gün Bursalılar Gazi'yi büyük bir coşkuyla karşıladılar. Bursa'nın bütün ileri gelenleri oradaydı." dedi. öteki de hiç tanımadığı bir kadın. gelenler arasında Yahya Kemal Bey de bulunuyordu. Hasta olduğunu duymuş olduğunuzu sanıyorum." "Çok mutlu olurum. Hastamız kurtulsun da biz yorulalım ne çıkar. keşke bu kadar uzatmasaydınız. Hıçkırık sesleri ve alkışlar arasında Belediye'ye kadar . Kendisini bir süre önce bir kadınlar toplantısında tanımıştım. hastamızı Ankara trenine kadar götüreceğiz. insanlık görevi. Ankara'ya gitmesi gerekiyor. Orada birkaç gün kalıp İstanbul'a hareket edecek.
Kurtuluş umudu olmadığını biliyordu ama. öpüyor. Her şey pembe görünüyordu. son nefesini Paşasının kollarında vermek istiyordu. Bu konuşmadan sonra Gazi. çocuklarım. küçük kızlar Paşa'ya çiçekler veriyorlardı. Herkes bu konuşmayı heyecanla bekliyordu. hem de vatan için savaşma tutkusu. Ya Mustafa Fehmi Efendi? Onların nikâhını kıymış olan." Bunları dinlerken Fikriye'nin gözünden yaşlar boşanıyordu. sağlığı da mutlaka 234 yerine gelirdi. Bir-çoklarıyla kucaklaştı. O sıralarda kortej belediyenin önüne gelmişti. kendisini bekleyenleri teker teker tanıttı. çiçekleri pembe. oğullarım. sorular sordu. Düşman belki kısa zamanda Ankara kapılarına gelip dayanacaktı. ne kadar değerli olduğunuzu düşünerek ona göre çalışın. Bundan sonra düşüncelerimizi hep buna ayıracağız. kaderimizin nurusunuz. Üç kız öğrenci Paşa'ya şiirler okudular. onlara sorular yöneltiyordu. belediyenin önünde birikmiş olan genç öğrencileri de tanımak istediğini söyledi. sonra sağ ellerini avuçlarının içine alarak okşuyor. Hiçbir konforu ve bakımı olmayan Direksiyon Binası ona saray gibi görünecekti. Bursa bu ikisinin kavşak yeriydi. Yeni bir yaşama gidiyordu. Refet ve Asım Gündüz paşalarla kaç kez bir arada bulunmuşlardı. Küçük yavruların bazıları şimdiye kadar hiç el sıkmamışlardı. bir yıldızı. sizlerden pek çok şey bekliyoruz. Belediye Başkanı. Bu yol onu sanki ölüme götürüyordu. minarelerden selâ sesleri geliyordu. O da kendisine tatlı sözler söyledi. Memleketi asıl aydınlığa siz ulaştıracaksınız. Başkan'ın eşiyle tanıştılar. Paşası onu bekliyordu. Oysa şu anda o ölümü düşünüyordu. Sonra onlara da bir konuşma yaparak şöyle dedi: "Küçük Hanımlar. Bursa Bursa olalı. Bu coşku dolu ortamda Paşasıyla uzaktan bile olsa bir kez göz göze^gelmemişlerdi. îki yıl önce bin bir güçlük içinde Ankara'ya gelişini anımsadı. Bütün yollar pembeydi. acemice sol ellerini uzatıyorlardı. Bursalıların hiç alışık olmadığı bir söylemdi. Kanatlanmış uçuyordu sanki. Ama içinde hem sevdiği adama olan aşkı vardı. bu muhte233 rem hoca efendi değil miydi? Şimdi onların yanında olmaya nasıl can atardı. Paşa onları düzeltiyor. Belki hep birlikte can vereceklerdi. Osman Gazi türbesinden de toplar atılıyor. Bu kadarcık bir ilgiyi bile ona çok mu görüyordu? Nasıl bir karamsarlık içindeydi. Fikriye de kendi arabasından çıkarak Mahmut (Soydan) Bey' le birlikte Belediye salonuna girmişti. Niye sanki şu anda Paşa'nm yanında değildi? Bu coşkulu zafer törenini onunla paylaşmayı ne kadar çok isterdi. Köşk'ün hanımefendisiydi. Fikriye ise arkadaki arabada yaşamının en mutsuz günlerinden birini yaşıyordu. davullar zurnalar çalıyor. Belediye'nin önünde kılıç kalkan oynanıyor. giriş kapısının önünde Paşa'ya. Birlikte yaşayacaklardı. Bütün yoksulluğun içinde ne kadar coşkuluydu.gelindi." Bu. Gazi konuşmasını şöyle bitirdi: "Üç buçuk yıl süren bu mücadeleden sonra bilim. ismet. gizli tutulmuş gibi hissediyordu. Şimdi kendini bir yerde itilmiş. Öyle olsa bütün dertlerini unutur. sanatkâr olacağız. Belediye Başkanı sırayla bütün çocukları ve gençleri içeri aldı. Demek askeri zaferler tamamlanmış. Tanıtma işleri sona erince Gazi salonun ortasına gelerek Bursalılara ilk konuşmasını yaptı. Kızlarım. Dünya ve düşman onun umurunda değildi o zamanlar. Birlikte yaşadıklarını bilmeyen yoktu. böyle bir bayram havası yaşamamıştı. Ne kadar önemli. yoksa o da Jülide gibi yok olup gidecek miydi? Ne acımasız bir hastalıktı bu. eğitim ve ekonomik yaşamda mücadelemize devam edeceğiz. Ankara'nın taşları pembe. buna önem vereceğiz. her biriniz geleceğin bir gülü. Kâzım. Neden bu gezide o hep arka plandaydı? Oysa iki yıl Ankara'da hep birlikte olmuşlardı. sabahın ilk ışıkları pembe. Kafasında iki saplantı vardı: Ayrılık ve ölüm. Güneşli günlere gebeydi bu . ufukları pembe. Bir an anılarıyla başbaşa kaldı. Paşasına kavuşacaktı. Fabrikacı olacağız. Hem de aynı kentte ve aynı evde. Küçük Beyler! Sizler. O da bu çocukları kucaklamayı ne kadar çok isterdi. sıra ekonomik savaşlara gelmişti. Kafası umut doluydu. Gazi her biriyle ayrı ayrı ilgilendi.
Paşa ile Fikriye'nin birlikte kalacakları köşke gidildi. Ama ne yapabilirdi ki? Kafasının bir köşesinde de Lâtife vardı. Ama lokmalar Fikriye'nin boğazında düğümlenip kaldı. Siz yanımdasınız ya. Ben ne olacağım böyle? Uçurumlara yuvarlanıyorum. bir rüya gördün." Fikriye artık uyanmıştı. Merak etmeyin hiçbir şeyim yok. Onların sesiyle bu karabasandan uyandı. Şarkılar söylendi. her yer karardı. Demek ki orada da birlikte olamayacaklardı. Elini avuçlarının içine almış: "Uyan Fikriye. merak edilecek hiçbir şeyin yok. Köşk'ün çevresinde şenlikler geç saatlere kadar sürdü. Kendine hâkim ol. Gece büyük bir fener alayı düzenlenmişti. şimdi gelecekler. Ne Fikriye uyuyabiliyordu ne de Mustafa Kemal. kollarını açmış onlara doğru gidiyordu. mutluluklarını düşündü. iyileştim. "Hayır.30'da Gazi'nin onuruna verilen bir ziyafet izledi. annesi. uyandım. saat 15. Biliyorsunuz. ama o da beni bıraktı gitti. Çok mutlu oldu. Hepsi." diye mırıldandı. O akşam Gazi'nin onuruna büyük bir ziyafet düzenlenmişti. "Paşam. Onlar." diyordu. Kötü bir rüya gördüm. Benim hiçbir şeyim yok." diye bağırı-yorlardı. Fikriye'yi ortalarına aldılar. ablası Melâhat ve babası gözlerinin önünde canlandı. "Dur." dedi. diye yanıt verdiler. ter içinde kaldı. Oysa o. çok mutluyum. Bir masa da kadınlara ayrılmıştı. Bir süre köşkte dinlendiler. Araba yolculuğu seni yordu. Sanki bir daha hiç bir araya gelemeyecekler-miş gibi bir şeydi. hayır. Fikriye bu yemeğe katılmak istemiyordu ama Paşa'nın ısrarı üzerine keyifsiz keyifsiz yemeğe gitmek zorunda kaldı. Fikriye ise yorgunluktan ve kederinden ölüyordu. Siz endişe etmeyin. Sanki bütün bu şenlikler Fikriye'yi uğurlamak için yapılıyordu. ne oluyor?" diye sordu. Böyle mi olacaktı? Belediye'deki bu töreni. "Fikriye ne olursun.." Gazi de doktorlarla birlikte odadan çıktı. "Paşam." Yine uykusuz geçen bir gece. Bir ara öldüğünü sandı. Doktorlar. dur. uzak dur bizden. temiz hava ve gıda alınca bunların hepsi düzelecek. Bak ben yanındayım. Artık uyandım. oyunlar oynandı. Fikriye Paşasından ayrı düşmenin üzüntüsünü şimdiden yaşıyordu. Ama ağzını bıçak açmadı. hiç merak edecek bir durum yok." diye haykırıyorlardı.pembelikler. Çok yorgunsun. Paşası yanındaydı. bakanlar. kulakları uğuldadı. Ya Fikriye hiç iyi olmazsa? Yazık değil miydi kendisine bu kadar bağlı olan bu genç kadına? Birlikte geçen günlerini. Fikriye'ye köşkte ayrı bir oda ayrılmıştı. yönetim görevlileri. Mustafa Kemal de türlü acılar içindeydi. Jülide. Fikriye onlara. . kalbi güm güm atmaya başladı. "Bak kızım. Fikriye'nin hastalığına üzülüyor. içi kan ağlıyordu. Köşk'te o gece Gazi ve Fikriye kendi odalarına çekildiler ama Fikriye'nin gözüne uyku girmedi. kendine gel. Paşa'nın hiç de yorgun bir havası yoktu. Bir depresyon geçiriyor. Haydi çocuğum." Gerçekten de iki dakika sonra doktorların geldiğini haber verdiler. Bütün komutanlar. Muazzam bir sofra hazırlanmıştı. o kadar. Doktorlarımı çağırdım. Ama şimdi bütün bu zafer şenlikleri içinde Fikriye her şeyi kapkara görüyordu. Biraz dinlenince. odanın bütün eşyaları üzerine üzerine geldi. Ağladım. milletvekilleri. ilerlemiş bir verem durumu var. "Rüya görüyorsun. "Nesi var. Her yer kapkara oldu. bize yaklaşma. Sonra yine otomobillere bindiler. başlarında Yahya Kemal'le oraya davetliydiler. Rüyamda Jülide'yi gördüm. Üstelik yorgunluk.. Bursa'nın ileri gelenleri ve istanbul'dan gelen üniversiteli gençler 235 de. geçti artık. "telâş etmeyin. Bunlar da yetmiyormuş gibi sizden 237 ayrılıp Avrupa'ya gitmenin verdiği bir huzursuzluk ve sinir bozukluğu. her şey düzelecek. dinleneceğim.
Ertesi gün artık ayrılış günüydü. Ankara'dan ayrılırken bavulunu ona göre hazırlamış ve pasaportunu da yanına almıştı. Nif te Paşa'nın yanında geçirmişti. Tez zamanda kavuşacağız. Fikriye'yi Avrupa' ya onun götürmesini uygun buluyordu." dedi. Çankaya'da Gazi'nin köşkünün yakınında bir evde oturuyordu. yeni bir göreve gidiyorsun. ben her gittiğim yerden telgrafla bilgi vereceğim. Paraca hiçbir sıkıntınız olmayacak. Ne demekti bu? Hem Kurtuluş Savaşı'na katılmayacaksınız. Birkaç gün orada kalmanız gerekecek. "Paşam hiç endişe etmeyin. hangi devletin temsilcisisiniz? Tarihin karanlıklarına gömülmekte olan bir devletin ne işi var barış konferansında? Mustafa Kemal Sadrazam Tevfik Paşa'ya şu telgrafı gönderdi: "Türkiye Büyük Millet Meclisi ordularının kazandığı kesin zaferin doğal sonucu olmak üzere toplanması yakın olan barış konferansında Türkiye devleti yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tarafından temsil olunur. Refet Paşa da o gün Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin temsilcisi olarak Fikriye ve Mahmut Soydan'la birlikte Mudanya yoluyla Gülcemal vapuruyla İstanbul'a gidiyordu." dedi. Sadrazam. Refik Bey Münih Sanatoryumu'nda Fikriye Hanım'a yer ayırttı." "Sana Mahmut Bey refakat edecek. Böylece bir dönem." "Biliyorum Paşam. Ya biri. Refet Paşa orada coşkuyla karşılanırken Fikriye gözyaşlarını gizlemeye çalışacaktı. Neler vardı gündemde? Gündemin ilk maddesi Sadrazam Tevfik Paşa'nın telgrafıydı. ya öteki. Gazi." "Fikriye Hanım'ı Münih Sanatoryumu'na yatırdıktan sonra başhekime Fikriye Hanım'in benim çok yakınım olduğunu. Para bakımından da hiçbir sıkıntın olmayacak. Belki de en iyisi hiçbir karar vermeden işleri oluruna bırakmak olacaktı. Ne gerekirse ona söyle. o gün yine günlük işlerin akışına koyuverdi kendini. Tehlikeli bir durum olursa bana telgraf çekmesi gerektiğini anlatırsın. O bana bildirecek. hem bütün başkaldırı eylemlerini destekleyeceksiniz. düşman İzmir'den denize döküldükten sonra da barış konferansında taraf olacaksınız ve Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin delegeleriyle aynı masaya oturacaksınız! Siz kim oluyorsunuz bu masada yer alabilmek için? Siz hangi ulusun. oradan da Paris'e. Büyük taarruzdan sonra da Mustafa Kemal Paşa'nın yanından hiç ayrılmamış ve son geceyi izmir kapılarında. Yol ve orada yaşamanız için gereken paraları özel kalem müdürü Hayati Bey sana verecek. Sonra da trenle Strasburg üzerinden Münih'e geçeceksiniz. Mahmut Bey. "sana daha önce de söylemiştim. sağlığıyla yakından ilgilendiğimi söylersin. hem Anzavur kuvvetlerini Kuvayı Milliye'nin üzerine göndereceksiniz. paşam." diye Mustafa Kemal'in boynuna sarıldı." . Bütün hazırlıklar yapıldı." Fikriye. "Bak Mahmut. Senden istediğim şey Fikriye Hanım'a destek olman ve onu huzur içinde Münih'e götürmen. hazırlanmış Paşasını bekliyordu." "Evet Mahmut. Fikriye'yle olan bağını şimdilik askıya almanın daha sağlıklı olacağını düşündü. Fikriye Hanım'ı önce İstanbul'a götüreceksin sonra da Münih'e. "Paşam. Ankara Hükümeti ilk kez istanbul'a bir temsilci gönderiyordu. Kendine iyi bak. Aslında Lâtife ağır basmıyordu ama. Hıçkıra hıçkıra ağlıyor ve gözyaşları Paşa'nın yüzünü ıslatıyordu. Lâtife ile aralarındaki ilişki gelişsin gelişmesin. elbette. Ona büyük güveni vardı." "Başüstüne Paşam. İstanbul' dan birlikte Marsilya'ya gideceksiniz. hüzünlü bir şekilde kapanmış oluyordu." dedi. Fikriye Hanım bizim hemşiremiz sayılır. Fikriye giyinmiş. Gazi erken saatlerde dostu Refakat Subayı Mahmut Soydan'ı yanma çağırttı. Fikriye sana emanet. "Hazırım Paşam. Onun dertlerini paylaşacağım. hem İngiliz ve Fransızlarla işbirliği yapacaksınız." Mahmut Soydan bu görevin kendisine verileceğini zaten biliyordu. hiç merak etmeyin. Hiç üzülmene gerek yok. bir karar vermesi gerekiyordu.İki duyguyu uzlaştırmaya hiç imkân yoktu. "istediğiniz zaman gidebilirim. Mahmut Bey salondan çıkar çıkmaz Gazi Fikriye'nin odasına geçti. İstanbul ve Ankara hükümetlerinin delegasyonlarının birlikte katılmalarını öneriyordu. yakında toplanması gerekecek barış konferansına. Gazi.
Padişahlığı ve halifeliği kaldırmak. Büyük Millet Meclisi de padişahlığın ve belki de halifeliğin kaldırılması düşüncesi ve kaygısıyla üzgündür. Bu hiç uygun bir iş olmaz. Demek ki Rauf Bey hâlâ Meşrutiyet rejiminden yanaydı. 29 Ekim 1922'de yaklaşık iki haftalık bir ayrılıktan sonra Ankara'ya döndü. Padişaha bağlı kalmak borcumdur. ancak zaferin coşkusu içinde sıcağı sıcağına alınabilirdi. "Ya siz Refet Bey. Böyle bir karar. Bunun üzerine Harbiye'den beri en yakın arkadaşı Ali Fuat Paşa'ya dönerek.. Çevresindeki bütün yakınlarının bu tasarıya sıcak bakmadıklarını biliyordu. Halifeliğe bağlılığım ise eğitimim gereğidir. Meclis sizden ve gelecekte takınacağınız tutumdan kuşku duymaktadır. biraz dertleşiriz. Ben iyilik bilmez değilim ve olamam. Bizde kamunun birliğini korumak güçtür. İngiltere Başbakanı Llyod George görevinden istifa etmiş ve ayrılırken şunları söylemişti: "Arkadaşlar! Yüzyıllar nadir olarak dâhi yetiştirir. Rauf Bey'in bütün düşüncelerine katılırım. Çünkü Rauf Bey'in babası padişahın ekmeğini yemişti. Gazi Ankara'ya döndükten iki gün sonra Meclis'in Müdafaayı Hukuk grubu toplantısında bir konuşma yaparak neden saltanatın kaldırılması gerektiğini anlattı. Sonra." "Hay hay. Refet Paşa ve Ali Fuat Paşa. Bir gün Rauf Bey Mustafa Kemal'in odasına gelerek.Ertesi gün de bir bomba haber geldi. onun yerine başka bir makam koy-maya çalışmak yıkıma yol açar ve büyük acı doğurur. ben. . siz ne düşünüyorsunuz? Siz de Rauf Bey'le aynı düşünceyi paylaşıyor musunuz?" diye sordu. saltanatın kaldırılması olacaktı. çağımızda Türk ulusuna nasip oldu ve kader onu bizim karşımıza çıkardı. Mustafa Kemal bunu anlıyor ama konuyu Meclis'e getirebilmek için havayı yokluyordu. Ankara'da Meclis olacak ama." "Ya." 239 XV İkinci Evlilik Mustafa Kemal. Yapılacak ilk devrim." dedi. Refet Bey Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin Milli Savunma Bakanı'ydı. Çünkü benim babam padişahın ekmeğiyle yetişmiş ve Osmanlı Devleti'nin ileri gelen adamları arasına geçmiştir. Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey bile saltanata el sürülmemesinden yanaydı." Gazi bu sözleri duyunca buz gibi oldu. Gazi tartışma açmanın zamansız olacağını bir an düşündü. "Fuat. öyle mi düşünüyorsunuz? Göreceğiz bakalım.. Benim de kanımda o ekmekten vardır. "Evet Paşam. karşısında oturan Refet Bey'e dönerek. Yaverler toplantıya alınmadılar. sizinle bazı konuları açık seçik konuşmak zorundayım. Acele yapılması gereken şeyleri kafasında olgunlaştırmıştı. Ben sizin bu konularda kamuoyuna güvence vermeniz gerektiğine inanıyorum." O akşam Keçiören'deki evde toplanıldı." Mustafa Kemal Refet Bey'in Rauf Bey'i desteklemesine pek hayret etmedi ama biraz bozuldu. O birliği ancak padişahlık ve halifelik sağlayabilir. Uygun görürseniz bu akşam Refet Paşa'nın Keçiören'deki evine gidip bu konuları baş başa konuşalım." "Kim kim olacağız?" "Siz. Mustafa Kemal kimlerle yapıyordu bu devrimi? Öyleyse Cumhuriyeti kimlerle kuracaktı? Rauf Bey'i büyük bir burukluk içinde dinleyerek tepkilerini hiç belli etmemeye çalıştı. Demek ki on yıla yakın bir süreden beri birlikte çalıştığı ve Bakanlar Kurulu Başkan-lığı'na getirdiği Rauf Bey'in bile kafasında Cumhuriyet düşüncesi yoktu. Gerçekten bizde padişahlık ve halifelikten başka bir yönetim biçimi söz konusu olamaz. gidelim. Şu talihsizliğe bakın ki o büyük dâhi. padişahlık ve halifelik makamına vicdan ve duygu bağlarıyla bağlıyım. padişahın yetkilerine dokunulmayacaktı. "Paşam. "sen ne düşünüyorsun saltanat ve hilâfet konusunda?" Ali Fuat Paşa'nın Gazi'nin düşüncelerini çok iyi bilmesi ve ona ters düşecek bir şeyler söylememesi gerekirdi. Rauf Bey sofrada daha birinci kadeh içilirken söze başladı ve şöyle dedi: "Ben.
bu olay siyasi yaşamının sonu olurdu. Bunlar yetmiyormuş gibi onu ordu müfettişliğinden atmış. "Buyursunlar. Rauf Bey'in bu uysal davranışı Gazi'yi çok şaşırttı. Saltanat kaldırılacaktı. millet mukadderatını (kaderini) doğrudan doğruya ele aldı. Ne diye eniştesi Damat Ferit Paşa'ya uymuş da hiç bi243 . Kendisini ayakta kabul etti ve. "Paşam. Durumu henüz yakından incelemedim. "sizden şunu istiyorum. Vahdettin ne diye daha önceleri Mustafa Kemal'in önerisine uyarak kendisini Harbiye nazırlığına getirmemişti ki. Rauf Bey'e teşekkür etmekle yetindi. saltanata son veriliyordu. Vahdettin elbette bu görüşme isteğini geri çevirecek durumda değildi. Ama kendisi de daha ileri gidemiyordu. Rauf Bey ertesi gün iki kez kürsüye çıktı ve büyük bir coşkuyla saltanatın kaldırılmasını savundu. o düşüncelerini açıklamıştı. "biliyorsunuz. Meclis kendini desteklemezse Rauf Bey'in yitireceği bir şey yoktu. Gazi'nin bir yanında Rauf Bey oturu-242 yordu. Refet Paşa hiçbir yorum yapmadan Vahdettin'e Meclis'in kararını okudu. Mustafa Kemal kararını vermişti. Bunun için yaptığı ilk iş Rauf Bey'i odasına çağırmak oldu. Sabaha kadar saltanatı savunmuştu." Rauf Bey huzursuz olmuştu. yoksa sonradan etkim altında kalarak mı düşüncelerini değiştirdi?' diye kendi kendine soruyor ve bunun yanıtını vermekte güçlük çekiyordu." Rauf Bey herhalde hiç böyle bir şey beklemiyordu. Hiç böyle bir soruyla karşılaşabileceğini düşünmemişti. Belki de istediği şey Gazi'nin bu konuda Meclis'te açık açık konuşmasıydı. madalyalarını geri almış. Milli saltanat ve egemenlik bir şahısta değil. 1909'da da Abdülhamit'in tahttan indirilmeleri bunun en yakın ve canlı örnekleriydi. yüce Meclis'te temsil edilecektir." dedi. Osmanlı tarihinde şimdiye kadar kaç padişah tahttan in-dirilmemişti ki. Bunun uygun olduğunu kürsüden siz söyleyeceksiniz. "Hay hay Paşam. ben Moskova'dan yeni döndüm. Refet Paşa iki gün sonra Yıldız Sarayı'na giderek Padişah'ı görmek istediğini Mabeyinci'ye bildirdi. Ama ya Meclis Mustafa Kemal'i tutarsa o zaman da Rauf Bey Gazi'ye uyabilirdi. Mustafa Kemal Anadolu'ya gitmeden önce kaç kez kendisiyle görüşmüş ve uzlaşma yolları aramıştı. Refet Paşa Rauf Bey'e uyarak saltanatın kaldırılmaması görüşünü savunmuştu ama şimdi Vahdettin'e tahttan indirildiğini bildirmek zorunda kalıyordu. Yapacağımız ilk iş saltanata son vermektir. Halifeliği ve padişahlığı birbirinden ayırmaya karar verdim. "Rauf Bey. V. 'Acaba Rauf Bey eskiden içten olmadan mı konuşmuştu. Gazi. Padişah buz gibi oldu. O da Bakanlar Kurulu Başkanı'ydı. Bana izin verin de biraz düşüneyim.GVF16 Ne diyeceğini bir an bilemedi. Ona karşı geldiği için şimdi ne kadar pişmandı. Milletin saltanat ve egemenlik makamı yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi'dir. Saltanatın kaldırıldığı günün bayram kabul edilmesini de önerdi. görüşelim. Tartışmanın sürdürülmesinden yana bir tutum içindeydi. Bu çok güç bir görevdi. Mustafa Kemal'e mutlaka bir şeyler söyletmek istiyordu. Daha geçen yüzyılda Abdülaziz'in." Bunun üzerine Mustafa Kemal şu sözleri söyledi: "Söz konusu ettiğiniz sorun Meclis'te tartışılacaktır. Meclis'teki eğilimleri bilmiyorum. siz nasıl uygun görürseniz öyle yaparım. Tartışmalar sabaha kadar uzadı ve Mustafa Kemal Rauf Bey'e hiç ödün vermeden sabaha kadar direndi. Murat'ın." Paşa başka tek kelime söylemedi. Ali Fuat Paşa ona da ters düşmek istemedi. Şeyhülislam'a fetvalar yayınlatmış." diyebildi. O gün Mustafa Kemal Meclis kürsüsünde şunları söyledi: "Efendiler. Şimdi nasıl olur da Meclis kürsüsünden kendi inançlarına 180 derece ters düşen bir konuşma yapabilirdi? Ya yapmazsa." Gazi bu kararın Vahdettin'e bildirilmesi görevini de Refet Pa-şa'ya verdi. Bu beklenmedik bir olay değildi. sonra da kendisini Divanı Harb'e vererek idama mahkûm ettirmişti. Orada kimilerinin telâş ve tedirginliğe kapılmasına gerek yoktur. Ama bu kez yalnız padişah tahttan indirilmiyor." dedi.
" diye başlayan bir telgraf çekti. Vahdettin'in kaçışının ertesi günü. "Osmanlı soyundan Müslümanların Halifesi Abdülmecit Hazretleri' ne. Mısır'ı korumak. Irak'ı. Herkes Mustafa Kemal Paşa'nın bu olaya nasıl bir tepki göstereceğini merak ediyordu. Gazi o gün coşkulu bir konuşma yaparak şunları söyledi: "Efendiler! Ne Türk ulusu ne de onun temsilcilerinden kurulmuş olan Meclis'imiz kendi varlığını. 17 Kasım 1922 sabahı Dolmabahçe önünde duran Malaya Zırhlısı'na bindirilerek Malta'ya götürüldü. halife sanını taşıyan ya da taşıyacak olan bir kişinin eline vermez ve vermeyecektir. Kim söylemişse yalan söylemiştir. Bu yıkımlar yetişir. halifeliğin buyruğuna verilemez. Gazi bu telgrafında. Vahdettin bunları düşünürken soğuk terler döküyordu." Vahdettin'in kaçmasıyla saltanat sorunu kesinlikle çözülmüş oluyordu ama halifelik konusunda henüz radikal bir karar alınamamıştı. kendisine böyle bir görev verilmesinden çok mutlu oldu. (sürekli alkışlar). Ulusumuz yüzyıllarca boş görüşlere dayanılarak sağa sola koşturuldu. Yani Meclis.linçine varmadan saltanatın çöküşünü hazırlamıştı? Bu ne büyük aymazlıktı! Ne yapabilirdi şimdi? Artık çok geçti. Abdülmecit Efendi. bir Müslüman devleti olan İran ya da Afganistan halifenin herhangi bir yetkisini tanır mı? Tanıyabilir mi? Tanıyamaz. onun tahttan indirilmesine sevindi. Şeyhülislam Sabri Efendi. Bunun için de Meclis Abdülmecit Efendi'yi halife seçti. Meclis'teki tutucu çevreleri kışkırtmamak için halifelik görevinin padişahla birleştirilmeden yürütülmesi yoluna gidildi. Eski Dahiliye Nâzın Ali Kemal de birkaç gün önce Beyoğlu'nda bir berberde yakalandıktan sonra Ankara'ya götürülürken İzmit'te linç edilmişti. Abdülmecit Efendi'nin Meclis'in kabul ettiği ilkeler çerçevesinde halifeliğe atandığını bildiriyordu. Bile bile bu acıklı durumu sürdüremeyiz. Rumbold da en uygun yerin Malta Adası olduğunu söyledi. Meclis gizli bir oturum düzenledi. Afrika'da tutunabilmek için kaç insan şehit oldu biliyor musunuz? "Efendiler! Halka sordum. Zaten Vahdettin Efendi'yle uzun süredir arası açıktı. Canını kurtarmaktan başka çare kalmadığını düşünüyordu. Gazi o telgrafında. çünkü böyle bir şey devletin bağım-sizliğim. Ertesi gün 19 Kasım 1922'de Mustafa Kemal Paşa kendisine. Osmanlı dönemindeki geleneğe uyarak Şeyhülislam'dan fetva alınması yöntemini. Kendisine 'Halifei Müslimin' (Müslümanların halifesi) unvanı verildi. Bu telgraf Refet Paşa'ya gönderildi. Kendimizi dünyanın hâkimi sanmak aymazlığı artık sürüp gitmemelidir. ulusun egemenliğini ortadan kaldırır." dedi. Rıza Tevfik ve Refik Halit de kaçanlar arasındaydı. "Kendini yabancı korunmasına bırakıp bir İngiliz gemisiyle hilafet makamı olan İstanbul'dan kaçan Vahdettin Efendi'nin hal'ine (tahttan indirilmesine). Ama ne oldu? Her gittiği yerde milyonlarca insan bıraktı. Yemen çöllerinde kavrulup yok olan Anadolu çocuklarının sayısını biliyor musunuz? Suriye'yi. Ama ülkenin selâmeti bunun tersine davranmamı gerektiriyorsa bunu da yapabilirim. Şöyle diyordu yazısında: "İstanbul'da hayatımı tehlikede gördüğümden İngiltere yüce devletine iltica ve bir an evvel İstanbul'dan başka bir yere götürülmemi talep ederim Efendim" Son padişah. O da bunu Abdülmecit Efendiye tebliğ etti. Seriye vekâletinden (Din işleri bakanlığı) alınan kutsal bir fetva gereğince Meclis Genel Kurulu'nca oy birliğiyle karar verildiğini" bildiriyordu. Vahdettin. İngilizlere sığınmak için 16 Kasım'da elçiliğe bir yazı gönderdi. İngiliz temsilcisi Rumbold'u hemen saraya çağırtarak İngilizlerin kendisini koruyup koruyamayacağını ve nereye sığınabileceğini sordu. Türkiye Devleti ve ulusu. bunların hepsi anlamsız ve yalan sözlerdir. dediler. . Seriye vekâletinden fetva alınmasına dönüştürmüştü. Milli Mücadele karşıtları da İngiliz elçiliğine sığınıyorlardı. Refet Paşa'ya da. "Şimdiye kadar bana hiç iyi davranmamış olan bu adam hakkında şimdi bir şey söylemem gerekmez. Efendiler! Bundan dolayı İslam dünyasında kargaşa varmış ya da olacakmış.
ne komünizmi. İngiliz başdelegesi ve Dışişleri Bakanı Lord Curzon. Hicaz Seferi. incir. Rusların karşısında büyük yenilgi. O günlerde Lozan'da da barış görüşmeleri başlamıştı.. mısır. başka büyük sorunlar da vardı. Ankara. Kral birkaç gün sonra kendisini yeni hükümeti kurmakla görevlendirdi ve İtalya'da faşizmin temelleri atılmış oldu. Yani bir ulusal ekonominin temelleri o dönemde atıldı. Halk ülkeyi felâkete sürükleyen bütün politikacılardan ve generallerden öcünü almış oluyordu. Devletçilik düzeni. Amaç kapitülasyonlara son vererek ekonomik bağımsızlığı sağlamaktı. Neydi o dönemde ülkenin ekonomik durumu? 191 l'de Trab-' lusgarp Savaşı. Bu savaş. halifenin daha göreve gelir gelmez bu tür şeyler istemesinden hiç hoşlanmadı. uğranan bu yenilginin sorumlularını arıyordu. Ama Mudanya Konferansı'ndaki başarısı üzerine Gazi. Avrupa'nın en ünlü politikacılarıyla savaşmak zorundaydı. En önemlisi Lozan Konferansı'ydı. Mustafa Kemal de İsmet Paşa da bunun bilincindeydiler. Irak. İsmet Paşa'nın işi çok güçtü. Gön-demde kapitülasyonların kaldırılması vardı. Türkiye 11 yıldan beri bütün cephelerde savaşıyordu. hayvancılıkta koyun. Geriye ne kalıyordu? Deri. General Pangalos'un başkanlığında Devrim Mahkemesi kuruldu. emperyalizmin ve sömürgecilerin karşısında bu anlayışla direndi ve başardı. ama sömürü düzeninin ne olduğunu biliyordu. Kimsenin bu durumda Türkiye'de yatırım yapmaya niyeti yoktu. meyve olarak üzüm. Bankalar yabancı sermayenin yönetimindeydi. ne de Faşizmi. Dört gün sonra da bu kararlar uygulandı. ekonomik bağımsızlığı ve sömürge olmaktan kurtuluşuydu. İtalya'da Mussolini faşist örgütünü kurmuş ve Roma üzerine ünlü yürüyüşünü yapmıştı. cephelerdekinden daha da zordu. Ekonomik bağımsızlığı da kazanmak gerekiyordu. Lozan'a da onun gitmesine karar vermişti. Ama bir süre sonra ocağımıza düşeceksiniz. "Nasıl olsa bizden para istemeye geleceksiniz. soğan. 3 Mart 1924'te halifelikle birlikte Seriye ve Evkaf vekâletleri de kaldırıldı ve Abdülmecit'le birlikte bütün Osmanlı hanedanı yurtdışına çıkarıldı. arkasından Balkan Savaşı. bir de bir bildiri yayınlanmasının gerekli olduğunu. ne Bolşevikliği. bunun da Türkçe ve Arapça olmasını önerdi. "Bir bende." İsmet Paşa direniyordu. tütün." diyordu. Lozan'da tartışılan konu ülkenin sınırları ve egemenliği değil. Mustafa Kemal. . Erkekler cephelerde olduğu için üretim düşmüştü. Bütün bu alanlarda Türkiye dışa bağımlı bir ülkeydi. Üretim zaten neye dayanıyordu ki? Buğday. cuma selâmlığında kaftan giyinmesinin 245 I ve Fatih Hazretleri'nin kavuğu biçiminde bir kavuk takmasının belki uygun olacağını. maden olarak da kömür. Dünya Savaşı. çavdar. Ama kendini bu bağımlılıktan kurtarmanın çabası içindeydi. patates. dokuma ve maden sanayii. Türk delegeleri o tarihlerde ne Marksizm'i biliyordu. ekonomik bağımsızlığı sağlamak için onurlu ve ulusal bir davranıştı. İşte devletçilik anlayışı. Çanakkale Savaşı. İsmet Paşa'nın bu alanda hiçbir deneyimi yoktu. Buna ekonomi mi dayanırdı! Borç gırtlağı aşmıştı. İki ay süren duruşmaların sonunda eski Başbakan Gu-nassis. eski Başkomutan Hacı Anesti ve eski bakanlardan dördü idama mahkûm edildiler.Dolmabahçe Sarayı'nda oturmak istediğini ve kutlama törenini orada düşündüğünü. Yunanistan'da halk. Bursa'dan Ankara'ya döndükten sonra Mustafa Kemal'in kafasında saltanat ve hilafet sorunlarının yanında. Önerilerimi şimdi reddediyorsunuz. O aylarda dışarıda da önemli olaylar oluyordu. Suriye. bir de Fransa'da para var. bu koşullar içinde gelişti. derken Milli Mücadele. Demiryolları yabancıların elindeydi. Sonradan da birtakım tatsız olaylar ortaya çıkınca.. arpa. 20 Kasım'da açılan konferanstaki çalışmaları Gazi günü gününe izliyor ve ismet Paşa'ya gerekli direktifleri veriyordu. keçi ve sığır. arkasından I.
Şimdi de derin bir teessürün altında ezilmekteyim. bakım altındaydı ama Lâtife Ha-nım'ı gelin olarak hiç tutmadı ve Salih Bey'e.249 tün salon dakikalarca Mustafa Kemal'i alkışladı. Vatanımızda yeni bir aile hayatı yaratmak için önce kendim örnek olmalıyım. çünkü Salih Bozok Gazi'nin Lâtife Hanım'la evlenmesinden yanaydı ve bunun için Mustafa Kemal ile Lâtife Hanım'ın arasındaki ilişkinin gelişmesine çalışıyordu. . 'Bir yere gitmeyin. Doktorlar Zübeyde Hanım'a deniz ikliminin iyi geleceğini söylediler. İstanbul henüz düşman işgalindeydi. Mustafa'sına düşkünlüğü. Çocukluğu. Yalnız bir gece sonsuz denizlere benzeyen etkili gözlerini bana dikerek. Ama telgrafı alınca ölüme hiç alışamamış olduğunu anladı. Kadın öyle umacı gibi kalır mı?" Bu konuşmanın ardından. Eskişehir'de halka seslendi ve yine coşkuyla karşılandı. sonra Akaretler'deki ev. Sonunda 17 Aralık'ta Zübeyde Hanım Salih Bozok'la birlikte İzmir'e geldi ve Karşıyaka'da. Onun her gezisini insanlar ne kadar çok zamandır bekliyorlardı. Zübeyde Hanım yorgundu. hepsi bir sinema şeridi gibi gözlerinin önünden geçti. Meşguliyetiniz arasında. Hem seni. beni 247 bekleyin.Mustafa Kemal'in kafasından bir türlü uzaklaştıramadığı ikinci önemli sorun Lâtife Hanım'la ilişkileriydi. "Mustafa'ma söyle ben bu kızı oğluma hiç lâyık görmüyorum." dedi. diyorum.' demişlerdi. Bu cümleyi hatırladıkça belki bir daha konuşmak mümkün olacaktır. Şöyle diyordu o mektupta: "Mukaddes Paşam." Sonra? Lâtife Hanım İzmir'de. Gazi izmir'den Ankara'ya döndükten 17 gün sonra Lâtife Hanım Başyaver Salih Bo-zok'a bir mektup yazarak şöyle demişti: "Paşa Hazretleri beni beraberinde bulundurmak istememişlerdi. Lâtife Hanım'ın ailesine ait köşke yerleşti. "Aman. İzmir'e gidişini gezinin sonuna bırakacak olursa bu acıya biraz daha alışmış olabileceğini düşündü. İsmet" Ertesi gün Mustafa Kemal Ankara'dan Batı Anadolu'ya bir inceleme gezisine çıkıyordu. Hiç kimseyi oğluna lâyık görmüyordu. Gazi Ankara'daydı. Ankara'nın sert ve kuru havası hiç yaramamıştı ona. Allanın izniyle mesut olacaksın. Lâtife Hanım Salih Bey'le ilgilendi. Gideceği her yerde türlü hazırlıklar yapılmıştı.. hem bizi tebrik ederim. Gazi'nin inceleme gezisini bırakıp İzmir'e gitmesi gerekir miydi? Bir an bunu düşündü. Gazi bu yüzden İzmir'i uygun gördü ve annesinin kalabileceği bir ev bulması için Salih Bozok'u İzmir'e gönderdi. Zübeyde Hanım oğlunun evliliğini görmek isterdi ama ne Fikriye'yi beğenmişti ne de Lâtife'yi. Annesinin ölümü nedeniyle bu geziden vazgeçmeyi uygun bulmadı. kiminle evleneceğini sordular. Bü. İşte tam o sırada kendisine Salih Bozok'un İzmir'den çektiği bir telgrafı getirdiler. ama Mustafa Kemal'in kafasında evlenme düşüncesi vardı. babasının ölümü. kalbimin en derin köşesinden fışkıran cümlelere göz atmak isterseniz mesut olacağım. annesinin ikinci evliliği." diye yanıt verdi. Bu bir nişanlanmanın açıklanması anlamına geliyordu." O arada Zübeyde Hanım'ın sağlık durumu kötüleşmişti. Birkaç gün sonra Lozan' dan Gazi'ye şu telgraf geliyordu: "Nişanlanmak müjdeniz beni mesut etti. annesinin gençliği. Bunu ilk kez annesinin İzmir'e gidişinden yaklaşık iki hafta sonra Azerbaycan Elçiliği'nde verilen bir ziyafette açıklayarak şöyle dedi: "Ben sadece evlenmiş olmak için evlenmek istemiyorum. Yarası çok tazeydi. O da. "İzmir'de Uşakizâde Muammer Bey'in kızı Lâtife Hanım'la. Zafer şenlikleri içinde ayrıldığı İzmir'e şimdi acılar içinde dönmesi de iyi olmayacaktı. bunu emrediyorum. Bu çok doğaldı. Gazi'ye. Gazi bu acı haberi kaç zamandır bekliyor ve kendini yavaş yavaş buna alıştırıyordu. Zübeyde Hanım vefat etmişti. Kısa zamanda bu olay bütün Ankara çevresine yayıldı.. pek mesut dakikalar yaşamıştım." Salih Bozok'tan ses çıkmayınca Lâtife Hanım bu kez de Gazi' ye bir mektup yolladı. Annesinin İzmir'de mutlu olmasını ne kadar istemişti.
Böyle mutsuz bir havada Lâtife Hanım'la birlikte olmak istemedi. Bir yandan başsağlığı dileklerini kabul edecekti, bir yandan da nişan tebriklerini. Bu yüzden İzmir gezisini erteleyerek Salih Bozok'a bir telgraf çekmekle yetindi. "Verdiğiniz elim haber beni çok müteessir etti. Muhtereme uygun bir şekilde cenaze töreni yaptırınız. 25° Cenabı hak, millete hayat ve selamet versin." Zübeyde Hanım ertesi gün öğleden sonra Karşıyaka'da düzenlenen bir törenle toprağa verildi. Gazi üzüntüler içinde yoluna devam etti. Eskişehir'den Arifîye, oradan îzmit, oradan Tavşancıl, Gebze, Bilecik, Bursa, oradan da Alaşehir, Turgutlu, Manisa ve sonunda îzmir... Karşıyaka'da yakınları tarafından karşılanan Gazi, doğru annesinin yattığı mezarlığa gitti. Onun başucunda yaptığı konuşma sanki bir devrim konuşmasıydı. Şöyle dedi: "Arkadaşlar, ölüm yaratılışın en doğal yasasıdır. Ama böyle olduğu halde bazen ne hazin görünümler yaratıyor. Burada yatan annem zulmün, zorbalığın, bütün ulusu felâkete götüren bir keyfi yönetimin kurbanı olmuştur. "Abdülhamit devrindeydi. 1905'te okuldan Kurmay Yüzbaşı olarak yeni çıkmıştım. Yaşama ilk adımımı atıyordum. Fakat bu adım zindana rastladı. Bir gün beni aldılar ve zindana koydular. Orada aylarca kaldım. Annem bunu ancak ben hapisten çıktıktan sonra öğrendi. Hemen beni görmek için sabırsızlanarak istanbul'a geldi. Fakat İstanbul'da kendisiyle ancak üç beş gün görüşebildik. Çünkü zorba yönetimin hafiyeleri, casusları, cellâtları evimizi sarıp beni götürdüler. Annem ağlayarak arkamdan geliyordu. Beni sürgüne götürecek vapura bindirilirken annemle görüşmeme izin vermediler. Annem gözyaşları içinde Sirkeci rıhtımında ağlıyordu. Sürgünde geçirdiğim tehlikeler, onun yaşamının acılar ve gözyaşları içinde geçmesine neden oldu. Mütareke sırasında Anadolu'ya geçerken annemi acılı bir halde İstanbul'da bırakmak zorunda kaldım. Yanımda, annemin bana bakması için görevlendirdiği bir adamımız vardı. Onu bir gün Erzurum'dan İstanbul'a geri gönderdim. Annem bu adamın yalnız geldiğini görünce benim idam edildiğimi sanmış ve felç geçirmişti. "Ondan sonra tüm mücadele yıllarını elem ve acılar içinde geçirdi. Padişahın, hükümetin ve bütün düşmanların sürekli baskısı ve işkencesi altında yaşadı. Evi bin türlü nedenlerle basıldı. Annem, üç buçuk yılın gece ve gündüzünü gözyaşları içinde ge- 251 çirdi. Bu gözyaşları, ona gözlerini kaybettirdi. Sonunda pek yakın bir zamanda onu İstanbul'dan kurtarabildim. Ama ona kavuştuğumda artık ölmüş sayılırdı. Sadece manen yaşıyordu. "Beni teselli eden bir husus var, o da şu: Annem, vatanı mahveden ve harabeye döndüren idarenin bir daha geri gelmemek üzere mezara götürüldüğünü gördü. "Annemin mezarı önünde ve Tanrı'nın huzurunda söz veriyorum, egemenliğin korunması için gerekirse annemin yanına gitmekte asla tereddüt etmeyeceğim." Gazi o gün Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey'le de tanıştı ve kendisine, "Ben, Lâtife Hanım'la evlenmeye karar verdim," dedi. Muammer Bey böyle bir şey bekliyordu ama mezarlık ziyaretinin hemen arkasından da bu sözleri duyacağını umut etmemişti. Bu karşılaşmadan iki gün sonra evlenme töreni Muammer Bey'in Göztepe'deki evinde yapıldı. Gazi nikâhı kıymak için İzmir Müftüsü Rahmetullah Efendi'yi çağırmıştı. Lâtife Hanım, Müftü Efendi'nin karşısındaki iskemleye oturdu. Onun şahitleri olarak İzmir Valisi Abdülhalik Renda ile Salih Bozok, Lâtife Hanım'ın yanında yer aldılar. Mustafa Kemal Paşa ise Fevzi ve Kâzım paşaların ortasındaki iskemleye yerleşti. Müftü Efendi geleneksel sorulan sorduktan sonra nikâhı kıydı (29 Ocak 1923). Bu geleneksel bir nikâh töreniydi ama burada yeni olan şey, gelinin yüzünün kapalı olmaması ve Müftü'nün karşısında yer almasıydı. Mustafa Kemal böylece dinsel nikâh geleneklerini yıktığını açık açık göstermiş oluyordu. Medeni Kanun o dönemde daha Meclis'e bile getirilmiş değildi (Medeni Kanun 1926'da kabul edilmiştir). Başka türlü evlenme olanağı da yoktu. Nikâhtan beş gün sonra da Mustafa Kemal Paşa ile Lâtife Hanım İzmir'den ayrıldılar. Akhisar, Balıkesir, Balya ve Edremit'i dolaştılar. Bu, birlikte ilk gezileri oldu. 17 Şubat'ta İzmir'de İktisat Kongresi'nin açılışı vardı. Oraya döndüler. Ertesi gün de Uşak
ve Eskişehir yoluyla Ankara'ya gittiler. Artık bu, yeni bir dönemin başlangıcıydı. Gazi bu evlilikten çok mutlu muydu? Orası 252 hiç belli değil. Ama Mustafa Kemal çağdaş bir evliliğin örneğini vermek için elinden geldiği kadar zarif ve anlayışlı davranıyordu. Evlilik fırtınalarının kopmasına daha çok zaman vardı. Ya Fikriye ne olmuştu bu süre içinde? Bir haftalık bir yolculuktan sonra Fikriye Paris yoluyla Mahmut Bey'le birlikte Münih'e gelmiş ve Gazi'nin irtibat subayı onu sanatoryumun başhekimine teslim ettikten sonra Ankara'ya geri dönmüştü. Fikriye hiç hoşlanmamıştı bu sanatoryumun havasından. Her şeyden önce bir dil sorunu vardı. Fikriye Fransızca biliyor ama sanatoryumda bilene pek rastlanmıyordu. Fikriye'nin Almancası hiç yoktu, o bakımdan sanatoryum personeliyle, yani doktor ve hemşirelerle çok güç iletişim kurabiliyordu. Daha doğrusu hiç anlaşamıyordu. Ama herkes ona Türkiye'yi kurtaran büyük asker Mustafa Kemal Paşa'nın hayat arkadaşı olarak büyük saygı gösteriyordu. Fikriye'nin arkadaşlık edeceği tek kimse yoktu. Sanatoryumda yatanların hepsi yaşamlarından umut kesilmiş kimseler gibiydi. Hayalet gibi koridorlarda dolaşıyorlar ve öksürük nöbetlerine boğuluyorlardı. Hani insan verem olmasa bile bunların arasında verem olurdu. Avurtları çökmüş, yüzleri bembeyaz, yaşama zevkini çoktan yitirmiş yaşlı erkekler, her şeye karşın makyajlarını hiç eksik etmeyen ve yaşları belli olmayan kadınlar, giderek ölüme yaklaşan solgun, sarışın genç kızlar... Bunları gördükçe Fikriye'nin içi kararıyordu. Hastalarla ilgilenen hemşirelerin de artık hiçbir yaşam zevki kalmamıştı. Sabahları gelip hastanın ateşini alıyorlar, kahvaltılarını getiriyorlar, sonra kaybolup gidiyorlardı. Daha sonra, peşinde asistanları ve hemşireleriyle doktor dolaşıyordu koğuşları. O da yapay bir gülümsemeyle hastaların halini soruyor, yatağın başucunda asılı duran sağlık fişine bakıyor, sonra da, "Kendinize dikkat edin, iyi gıda almalısınız, ilâçlarınızı sakın aksatmayın," deyip gidiyordu. Sonra uzun bir sessizlik. Bazı hastalar terasa çıkmak istiyorlar, ama başhemşire onlara kesinlikle engel oluyordu. Bazı hastalar yatakta durmadan kitap okuyor, bazıları da anılarını yazmaya çalışıyordu. Öğleye doğru nöbetçi hemşire postadan gelen mektupları dağıtıyordu. Bütün hastalar heyecanla bekliyordu bu dağıtımı. Kendilerine bir şey çıkmadığı zamanlarda da hemşireyi yakalayıp, "îyi dikkat ettiniz mi? Bana mektup yok mu? Bir daha kontrol eder misiniz lütfen?" diye yalvarıyorlardı. Fikriye de her gün umutsuzlukla mektup bekleyenler arasındaydı. Kimden mektup gelebilirdi ki? Sevgili Paşasından mı? ilk günler sabırsızlıkla mektup beklemiş, sonra yavaş yavaş umudunu yitirmişti. 'Elbette,' diyordu içinden, 'bana yazacak zamanı olmamıştır. Türlü devlet işleri arasında nasıl mektup yazar? Başında ne işler vardır Paşa'nm? Kolay mı yeni bir devlet kurmak? Düşmanlarla savaşmak? Ama yine de iki satır yazı yazamaz mıydı? Özel kalem müdüründen ya da yaverlerden birinden benim durumumu sormasını isteyemez miydi?' Nikâhını haber vermediği için Enver Ağabey'ini çok hzdırdıgını biliyordu. Ama böyle bir durumda ondan ilgi beklemesi çok mu olurdu? Ya Fuat Ağa-bey'i? Neden hiç ilgilenmiyordu onunla? Fikriye bunları düşündükçe aklını oynatacak gibi oluyordu. 253 XVI ölümüne Sevda Bu bunalımlı hava içinde aylar ayları kovaladı: Kasım, Aralık 1922, Ocak 1923. Ve Ocak ayının son günü, hemşirelerden biri elinde bir gazeteyle Fikriye'nin odasına koştu. Bildiği Fransızca birkaç sözcükle, "Madam," dedi, "bakın Mustafa Kemal Paşa İzmir'de evlenmiş!" Fikriye gazeteyi kapıp aldı hemşirenin elinden, gerçekten de gazetenin birinci sayfasında Mustafa Kemal'in bir resmi vardı. Okumaya, anlamaya çalıştı. Yan odalardan birinde yatan ve biraz Fransızca bilen bir hastaya gazeteyi götürdü.
"Bakın Madam" dedi, "bu gazete ne yazıyor, bana çevirir misiniz?" Kadın gazeteyi görünce buz gibi oldu. Gerçekten de gazete Mustafa Kemal'in İzmir'de varlıklı ailelerden birinin kızıyla evlenmiş olduğunu yazıyordu. Ne söyleyeceğini şaşırdı. O zamana kadar Fikriye'yi Kemal Paşa'nın eşi sanıyordu. Müslümanlarda çok evlilik olduğunu duymuştu. Belki de Paşaının ikinci bir eş alması çok doğaldı. "Söyler misiniz lütfen, ne yazıyor bu gazete?" "Pek iyi anlayamadım ama Kemal Paşa ikinci bir eş almış galiba." "Ne demek ikinci bir eş? Evlenmiş mi?" "Belki muhabirler yanlış anlamışlardır. Biliyorsunuz ne ipe sapa gelmez şeyler yazıyorlar. Yanlış olabilir." Fikriye hıçkırıklarını tutamayarak ağlamaya başladı. Odasına kapandı. Bir sinir bunalımı geçiriyordu. Hemşireler odasına girmek istediler, hepsini kovdu. Neydi bu başına gelen felâket! Hastalık yetmiyormuş gibi bir de bu evlilik haberi. Eğer haber doğruysa yaşayamazdı artık. Ne yapabilirdi ki? Bir saat hıçkıra hıçkı-ra ağladıktan sonra kalkıp yüzünü yıkadı ve doğru sanatoryum müdürünün odasına girdi. "Doktor Bey, ben derhal gidiyorum," dedi. "Aman, nasıl olur? Daha tedavinizin başındayız. Hem Kemal Paşa'nın emri var. İyileşmeden sizi bırakamayız. İzin verin, Ankara'ya soralım bakalım ne diyecekler?" "Hayır, hayır, benim bekleyecek zamanım yok. Ücretimi ödeyip gideyim. Beni burada zorla tutamazsınız." "Peki Madam, nasıl istiyorsanız öyle olsun." Hemen tren saatleri öğrenildi. Telefonla yer ayırtıldı. Fikriye alelacele valizini hazırladı. Bir taksi çağrıldı ve Fikriye, kıpkırmızı olmuş gözlerle bütün hastalara ve hemşirelere veda ederek sanatoryumdan ayrıldı. Gazi'nin evlenmesinden 18 gün sonra Fikriye İstanbul'a geldi. Nereye gidecekti? Paşa'nın evlenmesi konusunda kimden haber alabilirdi? Fuat Ağabeyi Ankara'daydı. Enver Ağabey'iyle ilişkilerinde de soğukluk devam ediyordu. Aklına Refet Paşa geldi. En güvenilir kaynak Refet Paşa'ydı. Son olarak birlikte Mudanya' dan İstanbul'a gelmişlerdi. Çankaya Köşkü'nde de o mutlu yıllarda az mı ağırlamıştı Refet Paşa'yı. Onu kendisine yakın dost biliyordu. Münih'ten ona kart atıp durumunu bildirmiş, ondan da mektup almıştı. Yolladığı son karttan anladığına göre Refet Paşa Kalamış'ta oturuyordu. Fikriye doğru o adrese gitti. Paşa oradaydı. Şaşkınlık içerisinde kendisini karşıladı. "Geçmiş olsun Fikriye Hanım, çok sevindim. Demek ki bu kötü hastalığı yendiniz," dedi. Fikriye, "Hayır Paşa Hazretleri, ben zaten hasta değildim," dedi. "Ciğerlerimde zafiyet varmış, iyileştim. Hiçbir şeyim kalmadı." "Ne kadar iyi, biz de çok merak etmiştik. Hemen Ankara'ya dönmeyi mi düşünüyorsunuz şimdi? Gazi Paşamıza gelişinizi müjdelediniz mi?" "Hayır, öyle bir şey yapmadım. Önce size danışmak istiyo255 rum. Alman gazeteleri Paşa'nın evlendiğini yazdılar, doğru mu? Ben kendisinden hiç haber alamadım." Refet Paşa buz gibi olmuş, ne söyleyeceğini şaşırmıştı. Gazi Paşa'nın Fikriye'ye çoktan beri hiçbir düşkünlüğü olmadığını anlıyordu, ama nasıl olmuş da Fikriye bu soğukluğun farkına varmamıştı. Şimdi bu genç ve yorgun kadına bunu nasıl anlatabilirdi? Onun, nasıl bir çılgınlıkla Gazi Paşa'ya tutkun olduğunu biliyordu. Ama ne güç şeydi bunları anlatabilmek. "Evet Fikriye Hanımefendi, haber doğru," dedi, "Paşa Hazretleri bir süre önce İzmir'de evlenmişler. Ben bu konuda yorum yapabilecek durumda değilim. Ama Gazi Paşa'nın Lâtife Hanım'ı severek evlendiğini hiç sanmıyorum. İzmir'de yaşadığı heyecan ve zaferin coşkusu böyle bir karar almasına yol açtı kanımca. Bunun çok fevri bir davranış olduğu söylenebilir. Bu evliliğin uzun ömürlü olacağı düşünülemez."
bakalım o ne diyecek. değerlendirmeyi bilmemiş-se bu onların sorunu. Ne yazık ki haklısınız. Büyük Millet Meclisi'nin İstanbul temsilciliğine getirildi. Ne Lâtife Hanım." der. dilediğiniz kadar. Artık o duygular benim duygularım. iki şahidin önünde evlenebilir. şimdi izin verirseniz ben geldiğinizi Adnan (Adıvar) Beyefendi'ye haber vereyim. Bir kadınla bir erkek bir imam ya da müftünün huzurunda. Ben şimdi kendimi feda edilmiş bir kadın durumunda görüyorum. Demek ki onu başaramadık. Fikriye ertesi gün Cevat Abbas Bey'in eşi Memduha Hanım'ın istanbul'da olup olmadığını araştırdı. Ama acele karar vermeyin.257 maz. ilk eşini ya da birlikte yaşadığı kadını feda etmiş demektir. önemli olan onun evlenmiş olması. Geldiğinizi Gazi Paşa'ya bildirsin. doğru. sonra da koca istediği anda kadına. Adresini öğrendi ve kalkıp onun evine gitti. Hiçbir karşılık beklemeden." . Avrupa ülkelerindeki gibi bir Medeni Kanun henüz gündeme getirilmedi." "Erkeğin ikinci bir evlilik yapması birinci evliliğin sona ermesi demek değildir. Bizde şeriat kuralları uygulanıyor. Ya ben şimdi ne olacağım? Siz de biliyorsunuz."Ama Paşam. Bizimkisi hiçbir çıkar ilişkisine dayanmayan bir sevgi ilişkisi olmalıydı. Benden izin almadan hareketine müsaade olunmaması için gerekenlere emir buyurmanızı ve bildirmenizi rica ederim. Ankara'nın en heyecanlı günlerinde birlikte olmuşlar ve o gerginlikleri birlikte yaşamışlardı. Yarın hemen Ankara'ya hareket etmek istiyor. Orada otursun ve bana açıklama yapsın. seni boşadım. "Ben bu aşkı kafamın." "Evet Paşam." Gazi'den hemen o gün Adnan Bey'e şu telgraf geldi: "Adnan Beyefendi'ye. Nikâh senedinde belirtilen bir para. Biz örnek bir kadın erkek beraberliği oluşturmalıydık. sevdiğime de pişman değilim. Bütün dostlarını birlikte ağırladık. Beni anlıyor musunuz Paşam?" "Evet Hanımefendi. Memduha Hanım'la aralarında sağlam bir dostluk bağı vardı. Ben inanarak sevdim. "Boş düştün." "Ben de öyle düşünüyorum Paşam. Benim içim artık bir harabeye döndü. Aramızda bir nikâh aktinin olup olmaması o kadar önemli miydi? Böyle bir nikâh yapılmış da olabilirdi. Paşa'nın eşi de onu avutabilmek için ne yaptıysa hiç fayda etmedi. Ben gerçekten onun eşi sayılırdım. Burada benim konuğum olabilirsiniz. Ankara'dan gelecek telgrafa göre bir karar vermemiz gerekecek. Adnan Bey. Bu acıyı ben yalnız yaşayacağım ve mezarıma götüreceğim. ne de bir başkası. Ankara'ya gidip Gazi Paşa'yla görüşün. Mutsuzdu. Fikriye Hanım bugün geldi. Yüksek emirlerinizi beklemekteyim. Ben dünyanın en güzel duygularını yaşadım. Fikriye Hanım'ı tedavi için Almanya'ya göndermiştim. Eşi durumundaydım. Ama sorun biçimde değil içerikte. Gazi Mustafa Kemal." Fikriye o geceyi Refet Paşa'nın evinde geçirdi. Şimdi ne yapması gerekiyordu? Adnan Bey'e Ankara'dan nasıl bir yanıt gelecekti? Adnan Bey Ankara'ya şu telgrafı çekmişti: GVF17 "Gazi Paşa Hazretleri'ne. evlilik sona erer. Hiç kimseyle bunları paylaşmak istemeyeceğim. ben bütün yaşamım boyunca onu deli gibi sevdim. Benden izin almadan neden dolayı İstanbul'a gelmiştir? Kesinlikle Ankara'ya gelmesine izin veremem. Hiç kimse bunları elimden alamaz. Sizinki gibi bir ilişki kolay kolay kestirilip atıla. Sizi konuk etmekten çok mutlu olacağız. Köşk'ün hanımefendisiydim." "Sizi çok iyi anlıyorum. kalbimin ve bütün vücudumun her hücresinde taşıyacağım. Herkes bana Paşa'nın eşi gibi davranıyordu. hiç yüzü gülmüyordu. Eğer erkek ikinci bir kadın almışsa. Kendisine gereği kadar para vermiştim. En zor günlerinde yanından ayrılmadım. Bütün sorunlarını paylaştım. yani mihri müeccel varsa onu da öder. Başkası ya da başkaları bunu anlayamamışsa.
kendisini teselli etmeye çalıştı. Kendileri. Kemal Paşa'yla ilişkilerinin nasıl başladığını. Üç yıl önce Ankara'ya gitmeden önce de o konakta kalmıştı. Fikriye." Yaşadığı bu büyük aşk Fikriye için tam bir saplantıydı. "Ama bakın Fikriye Abla. Bazıları onun duygularını. Fikriye. Birbirimizi sevdikten sonra evlenmek şart değildi ki. Handan ona bir sabah da. Handan ona bir gün. "Mecbur kalmıştır. "Evet. Bir süre sonra Memduha Hanım' in evinden ayrılıp Mehmet Amca'sının dul eşi Belkıs Hanım'ın evine geçti. Ama erkekler genellikle bir süre sonra sevdikleri kadınlardan bıkarlar." . Bir süre sonra Macit Bey Gelibolu Valiliği'ne atandı." Bu sözleri duyunca Fikriye yere yıkılmamak için kendini güç tuttu. ilk fırsatta buraya geldikleri zaman sizinle görüşebileceklerini söylemişler. Gözleri karardı. Neden evlenmiyorsunuz?' diye soruyorlardı. "Ankara'da da Paşa'nm yakın arkadaşları bana. Onların kızı Handan da artık 18 yaşına gelmişti. onlara hiç hastalığından söz etmiyordu. Durum artık kesinlikle aydınlığa kavuşmuştu. Artık hiçbir şey umurunda değildi. Yeter ki bunalıma düşüp dünyayı kendine zindan etme. Onun nasıl bir sinir bunalımına düşebileceğini tahmin ediyordu. Gittiği bütün evlerde içi kara-rıyordu. Daha sonraları Vali Macit Bey Sokağı adı verilen bir sokaktaki eve taşındılar. Macit Bey'in eşi Nimet Hanım ona dostça davranıyor ve dertlerini paylaşıyordu. yanık türküler ve şarkılar söylüyor. Paşa'yla neden evlenmediniz?" diye sordu. Buna alışması gerekti. Paşa hiç bu konularda konuşmak istemezdi." 259 2Ö0 Handan. Önündeki her şey sanki yerçekiminden kurtulmuş. o da olmadı. Memduha Hanım bu durumu biliyordu. 'Bu kadar zamandır birlikte yaşıyorsunuz." demekle yetindi. Senin üzerine titriyordu. "Fikriye Abla." dedi. aşkın yerini insancıl bir sevgi ve dostluk alır. Sonunda Fikriye'ye şunları söyledi: "Hanımefendi. "ben dün gece bir rüya gördüm. Oradan Mecidiye Teyze'sinin evine geçti.Adnan Bey bu telgrafı Refet Paşa'ya iletti ama Paşa bunu Fik-riye'ye göstermedi. Fikriye onlara çocukluk yıllarını. "Hepimiz biliyoruz. Köşk'ün hanımefendisiydin. Çok sayıda sigara içiyor. onu nasıl delicesine sevdiğini ve iki yıl Ankara'da ona nasıl eşlik ettiğini ve mutlu günlerini anlatıyor ama onunla evliliğinden hiç söz etmiyordu. Gazi Paşa sizin bir süre İstanbul'da oturmanızı uygun görüyorlarmış. Gazi Paşa seni çok seviyordu. havalara yükseliyordu. Sen de zamanla bu bağımlılıktan kurtulacaksın. Fikriye'nin Nimet Hanım ve Handan'la yakın arkadaşlığı orada daha da gelişti. ama yapamıyordu bir türlü." dedi. Kadınlar ise bağlandıkları erkeklerden kolay kolay vazgeçmezler. Fikriye bu evleri bir bir denedikten sonra eski ev sahibi Macit Bey'in Yerebatan'daki konağına geçti. Adnan Beyefendi Gazi Paşamızdan bir cevap aldıklarım bana bildirdi. bu havadan kurtulmaya çalışıyor. Bunu Ankara'da çok yakından gördük. Onun evinde de rahat edemedi. bana bunu ilk soran sen değilsin. Paşa sonra Lâtife Hanım'la nasıl evlendi?" diye sordu. "Peki Fikriye Abla. onun kızı Hayriye Hanım'ın evinde kaldı. Oradan ayrıldı. Bu kez Hatice Tey-ze'sinin evine taşındı. Fikriye onunla da arkadaşlık ediyordu. Paşa kendisini görmek bile istemiyordu. Lâtife Köşk'ten çıkıp İzmir'e dönüyormuş. Onu zorlamak benim de aklımdan geçmedi. Kendilerini yeni bir duruma alıştırmaları zaman alır. ancak kısa zamanda sıkıldı. Yakın akrabalarıyla dünya görüşleri birbirinden çok ayrıydı. dertlerini paylaşmak istiyor ama Fikriye insanların kendisine acımalarından hoşlanmıyor.
Kendi kimliğiyle İstanbul'dan trene binmesi olanak dışıydı. kimin kimliği olabilirdi? Macit Bey'in evinde yetişmiş. bir de oralarda sana hayırlı bir kısmet çıkarsa. Ruşen Eşref Bey ve eşi Saliha Hanım. bilmesem ne çıkar? Benim ruhum öldü. Belki de Paşasından gelen sevgi dolu mektuplar vardı içlerinde.. Emine Hanım adında bir kadın vardı. Başyaver Salih Bozok ve eşi Düriye Hanım. Kimbilir neler yazılıydı o mektuplarda? Fikriye bunlardan hiç söz etmemişti. o mektupları yıllar boyu titizlikle sakladılar ama günün birinde hepsi çalındı. sen ne kadar güzel olduğunu bilmiyor musun?" "Bilsem ne çıkar. istemem'. Bu son ayrılış mıydı? Kimse bunu düşünmedi. Belki bir yerlere karşılaşırlar ve her şey değişebilirdi. içine çamaşırlarını ve tabancasını koymuştu." Fikriye gözyaşlarını tutamadı. Fikriye bir gün Emine Hanım'ın çantasından kimliğini aldı. Karaköy' 26ı 262 den bir vapura binerek doğru Haydarpaşa'ya geçti. Burası senin kendi evin. Zaten bir-iki haftalığına gidip hemen dönecekti. Belki onlardan haber alabilir ve o havanın içinde yaşardı. Yolda pek konuşmadı. Kendini gemiye götürecek sandala binerken Nimet Hanım. kendisini iskeleye kadar geçirdiler." dedi. Bir bohçaya sarılı mektuplarını da yanına almadı ve başucundaki gece dolabının çekmecesinde bıraktı. 'olmaz.. Kimlikte zaten resim yoktu. Fikriye. ismet Paşa ve Mevhibe Hanım. Bizi bekletme." "Aman ablacığım. Yeniden birbirlerine sarıldılar. Bu öteberi. Nerede o günler?" Fikriye'nin tek dileği Ankara'ya gidip Paşasına yakın olmaktı. Ha. Öyle olsa kendisini bırakmazlardı. Onu hiç yanından ayırmıyordu. Ne Macit Bey ne de Nimet Hanım Fikriye'nin istanbul'a gitmek istemesini yadırgadılar. O kadar çok ortak dostları vardı ki: Cevat Abbas Bey. İbrahim Süreyya Bey ve eşi Mediha Hanım. bak. Gelibolu'ya artık bahar gelmişti."Handan'cığım. Nimet Hanım ile Handan. Gerek Macit Bey. bir yemek ve bir çay takımı. bir altın kolye. ona İsmet Paşa'nm iki yıl önce Ankara'da atla gezinirken kendini koruması için verdiği tabancaydı. Hırsız. Ankara treni akşam saat 17'de kalkıyordu. Rıhtımda kucaklaşıp öpüştüler. hem de bu halde kim bakar bana?" "Öyle deme Fikriye. Her zamanki gibi suskun ve neşesizdi." "Haydi oradan.. Evlenip gitmişti ama zaman zaman Gelibolu'daki evde kalıyordu. deme. Fikriye onları gözü gibi saklıyordu. Bütün öteberisini de Gelibolu'da bırakıyordu. Sana fena alıştık. Yaver Muzaffer Kılıç. Fikriye sonra hıçkırıklara boğularak güverteye çıktı. Kimlerden gelmiş olabilirdi bu mektuplar? Gazi Paşa'dan. Fikriye Ankara'ya kaçak gitmenin heyecanını yaşıyordu. Onu kullanabilirdi. Bu tabanca. Hırsız. Bu. bundan sonra. Nimet Hanım ile Handan. Nimet Ablası'na İstanbul'da teyzelerini görmeye gideceğini söyledi. Başka bir kimlik bulması gerekiyordu. gerek Nimet Hanım kendisinin asla Ankara'ya gitmemesini öneriyorlardı ama Fikriye kafasından bu düşünceyi bir türlü atamıyordu. Halinde bir gariplik vardı. Belki bunlar cepheden yazılmıştı. Refet Paşa'dan. teyzesinden ve yengesinden. Fuat Ağabey'inden. o çantaya hiç el sürmemişti. Bunun gizemi çözülemedi. evden başka hiçbir şey almamıştı. Almanya'dan getirdiği ufak bir çantanın üzerine bir pusula iliştirerek onun ileride Handan Hanım'a verilmesini istemişti. Kimliğini gösterip biletini aldı. Sandal gemiye yanaşıncaya kadar birbirlerine el salladılar. Gişe memuru başını kaldırıp Fikriye'nin . Fuat Ağabey. "Fikriye.. öyle kötü kötü konuşma bakayım. Saymakla bitmez. sen beni sevdiğin için böyle bir rüya uyduruyorsun. Lâtife hiç Paşa'yı bırakıp İzmir'e döner mi? Ah keşke dönse. Elinde sadece ufak bir çanta vardı. O zamanda trenlerde sıkı bir kimlik denetimi vardı. Münih'e de götürmüştü. Bir yıla yakın bir zamandan beri Gelibolu'da kalıyordu. Fikriye. bir broş ve giysilerden oluşuyordu. Sıkılmış olabilirdi. "uzun kalma.. Sıcak bir mayıs ayının son günlerinde Fikriye. Gemi ertesi sabah istanbul limanındaydı. çabuk dön..
yaklaşık bir yıl yedi ay önce bir ekim günü ayrılmıştı. Şimdi öyle miydi ya! Fikriye için o güneş batmak üzereydi. onu anlayabilecek yaradılışta bir insandı. İlk durak Pendik oldu. İşte Direksiyon Binası. Kalkış saati gelince istasyon nöbetçisi kampanayı çaldı. Yeni bir güneş doğuyordu Ankara'da. Biletçi biletleri zımbaladı. Paşa'nın cepheye gidişi. Ne büyük bir mutluluktu o. muhafız askerleri. Kadınlar Fikriye'yle ilişki kurmayı denediler. Bekleme salonuna girerek tren saatini beklemeye başladı. garın büfesinden de bir çay istedi. Ne kadar dayanabilecekti bu acıya. Perondan salep satıcılarının sesleri geliyordu. Bir faytona bindi. Topal Osman'ın milisleri. Bir simit aldı. Akraba olurlardı. "Nereye hemşire? Siz de Ankara'ya mı? Karnınız acıkmıştır. düşman işgali. Meclis'ten yükselen değişik sesler. hem de Gazi Paşa'nın en yakın arkadaşıydı. Diliskelesi.. Çankaya'dan. Çünkü gidiş-dönüş yolu ayrı değildi. . Çocuklar ağladılar. O zaten çok acılı bir ayrılıştı." Ufak çocuklar da yapış yapış elleriyle limon şekeri uzatıyorlardı. Yoksa Paşası onu yanından uzaklaştırmak mı istemişti? Ne korkunç bir düşünceydi bu.. yoksulluk." "Allah sevdiklerine kavuştursun. Fayton Çankaya'ya tırmanırken.. Ezginlik. çörek. Sonunda tren boş peronlardan birine girdi. Bazı istasyonlarda trenin yarım saat durduğu oluyordu. Gazi Paşa onu zorla Münih'e gönderiyordu. Yaşamının en mutlu aylarını geçirdiği o tatlı ev. cepheden zafer haberleri. rakı sofraları. yeşil erik. ayran ve su satıcıları pencerelerin önünde bağırışıyorlardı. Bekleme salonunun sıraları üzerinde yanlarında torbalan. bu amansız hastalığa? Tren nihayet yorgun argın Ankara istasyonuna girdi. Birbiri ardına dilenciler de geliyordu salona. "Çek Çankaya'ya. Fikriye içi burkula burkula Direksiyon Binası'nın önünden geçti. Sıcak bir gün başlıyordu. Tavşancıl. Fikriye arabacıya Fuat Bey'in 263 evini tarif etti. Paşasına kavuşacaktı. Oysa Fikriye'nin. Hereke. Anadolu'dan da mutlaka düşmanı kovacaktı. Ama milletin bir umudu vardı. İnzibatların trene her girişinde. Ya şu ciğerlerinin hali ne olacaktı? Bunu düşünmek bile istemiyordu. Fikriye de o güneşe ulaşmaya gidiyordu. Bereket hiç olay çıkmadı. Artık Haydarpaşa Garı gerilerde kalmıştı." dedi. Araba Fuat Bulca'nın evinin önünde durdu. Gebze. O ne heyecan dolu bir gelişti. Paşası onu ta Kastamonu'dan aldırtmıştı. Yolcular da bütün yüklerini kompartımanlara doldurdular. şimdi de umutsuzluğun doruğunda Ankara'ya geri dönüyordu. Fikriye'nin yüreği ağzına geliyordu. Ne yapacağını bilmiyordu. Sabah şafak sökerken Polatlı'da uzun bir süre durdular. Tek yol vardı. Bebelerini emziren kadınlar." Fikriye zaman zaman bunalıp peronda dolaşıyor. Ama her şeye karşın mutlu akşamlar. Fikriye firladı arabadan. pişmaniye. "biraz börek almaz mısınız?" "Bacım. sonra Tuzla. Hele Eskişehir'de tren iki saate yakın bir süre karşı yönden gelmesi gereken treni bekledi. Almanya'da iyileşeceğine dair pek umudu yoktu. Ankara'dan akla gelmez acılarla ayrılmıştı. düdükler öttü ve tren yavaş yavaş gardan uzaklaştı. simitler yendi. benim sepetimde de kuru köfteler var. Polatlı'dan duyulan top sesleri. İzmit. Trenin kalkmasına daha 6 saat vardı. Bütün ülke muazzam bir savaşa hazırlanıyordu. "Allah ne muradın varsa versin. Fikriye üç buçuk yıl önce Ankara'ya gelişini düşünüyordu. kiraz. Ne büyük umutlarla. kadınlar horladılar. Fikriye'nin elbette gözüne hiç uyku girmedi. koridorlarda bütün gece yanık yanık türküler söylendi.. Çanakkale'de düşmanı püskürten Mustafa Kemal... emir erleri. Fikriye balayım orada yaşamıştı. yeniden biletler ve kimlikler denetlendi. Gelen gidenler. Fuat Ağabeyi. az sonra yorulup sıralara oturuyordu. Şu yavruya gönlünden ne koparsa bir sadaka ver. Tren her istasyonda durdukça simit. Onsuz ne yapabilirdi? Tam bir yılgınlık ve karamsarlık içindeydi. Orada kalmayı tasarlıyordu. sepetleri olan yoksul insanlar uzanmışlardı. Fikriye'nin ağzını bıçak açmıyordu. Bir inzibat subayı yolcuların kimliklerini sordu. Alsaydımz birkaç tane. genç kızlar ve çocuklar da vardı.yüzüne bakmadı bile. Yine istasyonlarda çaylar içildi. öğle üzeri Ankara'da olacaklardı.
bardaklarda onun dudak izleri." dedi. Her şeye büyük bir hoşgörüyle katlanacağım. Sen bütün çevrende sonsuz bir saygı uyandırdın. Seni kovmalarım beklemeden gitmesini bil. Onların hiç rahatını bozmayacağım. kıskanma.' deyip gitmesini bil. yastık yüzlerinde onun sıcaklığı yok muydu? Evin eski hizmetçisi değildi ki o. "Köşk'e." dedi. Haydi Fikriye. Bunu koru. Terk edilmiş zavallı bir kadın kompleksine sakın kapılma. köşklerine. kimseye kendini acındırmadan ayrıl. Ailesinin zenginliği de önemli değil. Doğru muydu böyle paldır küldür Köşk'e gitmesi? Neyle karşılaşacaktı? Sonra Lâtife Hanım nasıl davranacaktı ona? îyi ama Fikriye 19 ay öncesine kadar o Köşk'ün hanımefendisi değil miydi? Köşk'ün her yanını o döşemişti. Yan kapıdan bir bekçi çıktı. Sinirlerine egemen olamazsan güç durumda kalır yenik düşersin. Onları birlikte görünce bu ayrılığa daha iyi alışacağım. ne önemi var. Gülümsemeni hiç yitirme. Nezaketi elden bırakma. Sen boş ver Uşakizâdelerin varlığına. Gazi Paşa'ya hiç ters davranma. Lâtife'ye hiç kötü kötü bakma. geldiğinizi müjdeleyeyim. kızma. yaşamlarının pırıltısına." "Hangi köşke?" "Gazi Paşa'nın köşküne. Eşyaların üzerinde." Gazi Paşa'yla Lâtife Hanım o saatte sofraya oturmuşlardı. Ama şimdi artık her şeyi çok iyi anlamıştı. Lâtife Londra'dan ve Paris'ten diplomalar almış. 'Merhaba. Londra'da. "içinde bu kadar anım olan bir yeri görmek benim hakkımdır. "Hanımefendi." Gazi Paşa'nın köşkü zaten hemen biraz üstteydi. örnek bir kadın oldun. akıllı uslu bir kadın olacağım. Oralarda bıraktığı ufak tefek eşyaları. anıları ve mektupları vardı. onu görüp gideceğim. Onları almak için o eve gelemez miydi? Bir buçuk yıl önce Çankaya'dan birkaç aylık bir sanatoryum bakımı için ayrılmış ve her şeyini Köşk'te bırakmıştı. "Şimdi nereye çekeyim Hanımefendi?" diye sordu. "salona buyurun. Tanrım bana güç ver. Paris'te eğitim görmüş bir kadından uygarca bir davranış beklerim. Bu gerçekleri görmem gerekiyor. Olgunluğu. zarafeti. Arabacı. "Buyurun Hanımefendi. koltuklarda. benim anılarımın içinde nasıl yaşıyor. Aman Fikriye. kanepelerde hâlâ onun kokusu. "bizim için ne mutluluk sizi yine burada görmek!" Gerçekte Ali Çavuş ne yapacağını şaşırmış durumdaydı. Sen oradan başın öne eğilmeden. Bir evin eski sahipleri ya da kiracıları bile. Anılarını topladıktan sonra. Dünyanın her yerinde bu böyledir. Gazi Paşa'nın emir eri Ali Çavuş'a haber verdiler. soyluluğu insan kendi yaratır. onlar bu sabah istanbul'a gittiler. Geri dönmemeyi hiç düşünmemişti. En değerli eşyalarını toplayıp istanbul'a götürecekti. 265 266 . ayakların hep yere bassın. dayan. Dayan Fikriye." dedi. size mutluluklar dilerim. Kapı ve pencereler kapalıydı. Fikriye arabacıya kendisini biraz beklemesini söyledikten sonra nöbetçiler karşısına dikildiler. sabırlı ol. elini öptü. Olgun davranışınla sen Türkiye'nin en uygar kadını olacaksın. Elbette oraya dönmek hakkıydı. Kafamda yaşattığım imajlar daha kolay yıkılacak. Her şey onların istediği gibi olsun."Fuat Ağabey!" diye bağırdı. Fikriye'nin kalbi güm güm atıyordu. üç kez yutkunmadan ağzından bir tek söz çıkmasın. Onlar üzülmesin. Hiçbir kötü davranışta bulunmayacağım. evlerine. Ali Çavuş sevinçle karşıladı kendisini. yıllarca içinde yaşadıkları odalarının özlemini çekmezler miydi? Kaldı ki uygar insanlar arasında böyle bir davranış hiç yadırganabilir miydi? Kafasından bunları geçirdi. Paşam benim yerimi alan bir kadınla. "Hanımefendi. Ali Çavuş heyecanlı bir sesle ve çekine çekine. Söz veriyorum kendi kendime. Paşa'yı görmek istediğini söyledi. sıkı dur. "Elbette" dedi. soğukkanlılığı elden bırakma." O bunları düşünürken fayton Köşk'ün kapısına gelmişti. Ben Paşa'ya hemen haber vereyim. Ne yapabilecekti şimdi Fikriye? Faytona bindi.
" Birlikte salona geçtiler. Ali Çavuş hemen Fikriye Hanım'a bir yer bulur. "Kemal." diye elini uzattı. Lâtife Hanım da elini uzattı. "ne kadar zayıflamış. bir çaresini buluruz. Gidip kendisini karşılayalım. "Hoşgeldin Fikriye. Kendisi bunun bilincinde değil galiba." "Çok teşekkür ederim efendim. sizi görmek istiyorlar. sen acıyorsun. Gazi."Paşa Hazretleri". Şimdi bunları benim kendisine anlatmam doğru olmaz. ben az sonra gelirim. ya da Refet Paşa'ya söylerim. Fikriye ayakta bekliyordu. onlar Fikriye'ye bir ev alırlar." "Biliyorum. inşallah bu hastalığı tamamen yenmişsindir. her şeyin bir sırası var." "Çok teşekkür ederim Hanımefendi. Soğuk soğuk el sıkıştılar. Bu ne yüzsüzlük? Ne hakla buraya gelebiliyor? işi ne burada? Sen olmasaydın ben kovardım. "Beklesin içeride. Onlar da bize yardımcı olurlar." "Tabii. Şimdi ne yapacağımı bilmiyorum. yarın sabah da kendinize uygun bir yer ararsınız." "Çok naziksiniz. Yarın Ali Çavuş ona bir otel bulur. Hem Ankara'nın havası da sana iyi gelmeyecek." "Seni sokakta bırakacak değiliz ya. "İyileştiğini haber aldım. Ben senin istanbul'da kalmanı istemiştim. Şimdi üzerine üzerine gitmeyelim. dedi." "Yani. Sen sakin ol. Yapılacak şey şu: Onun istanbul'da bir ev edinmesine yardımcı olurum." Gazi Paşa. Çok acıdım. "Ya öyle mi?" dedi. Buraya gelmekle hiç doğru yapmadın. Lâtife Hanım yine de soğukkanlılığını elden bırakmayarak. Hem de ağır hasta. Gazi. Az sonra Gazi Paşa bu sessizliği bozarak. Fuat gelene kadar orada kalır. ama ben hiç acımadım. "Evet burada rahat edemezsiniz. ben yarın kendime bir yer ararım. "Fuat Bey söyledi." "Nasıl bir çare bulacaksın Kemal? Bizim görevimiz mi onun sorunlarını çözmek? Hem ne çözüm getirebiliriz? Görmüyor musun. Ağzı kurumuştu." "Kemal. Dostlarıma veda edip hemen döneceğim." Fikriye salondan çıktıktan sonra Gazi Paşa ile Lâtife Hanım bir süre hiç konuşmadan bakıştılar. çılgın gibi bakıyor. Fikriye de Ankara'da uzun süre kalamayacağını anlar. dinlenin. "Fikriye Hanım geldi." dedi. O bu konuyu kendisine duyurabilir. hakkımız yok onu kovmaya. Bir bunalım geçirdiği muhakkak." Lâtife Hanım. dedi. burada bize komşu mu olacak? Asla. Ama Fikriye'nin Ali Çavuş'a güveni vardır. Sonra da ya onun evine geçer ya da istanbul'a döner." dedi. Yoldan geldiniz. daha bir süre bakıma ihtiyacın vardı. Fuat Ağabeyim döndükten sonra da başımın çaresine bakarım. Bu düşüncemi Muzaffer Kılıç'a ve Fuat'a da söylerim. salona aldım." "Evet ama. "Hayır." Lâtife Hanım bu hiç beklenmedik ziyaret haberini alınca buz gibi olmuştu." "Lâtife'ciğim. iyileştiğimi sanıyorum. Bu nasıl bir ziyaretti böyle? Ne istiyordu Fikriye Hanım? Bu ne küstahlıktı. elbette." "Evet Paşam. "size bu kadar hizmetleri olan bu hanımı bekletmeyelim. Değil mi Lâtife? Bir yer bulana kadar Köşk'te kalırsın. teşekkür ederim. O yüzden size uğradım. En kısa zamanda gidip kendi evine yerleşir. Zaten merak edilecek bir durum yokmuş. yüzü bembeyaz olmuş." dedi." "Hayır Lâtife. Fuat Ağabey'imi görmeye gelmiştim. En iyisi sen onu hastaneye gönder. Bana bu kadar hizmeti var. böyle bir şey istemem." "Ali Çavuş size kalacağınız odayı göstersin. iyi görünüyorsun." 267 . ben de Çankaya'da oturmasından yana değilim. Adnan Bey'e. gözleri çakmak çakmak. Ankara'da kalmak niyetinde değilim. Biz de sizin birkaç gün kalacağınız bir yer bulmanıza yardımcı oluruz. Heyecandan tir tir titriyordu. Herhalde sizden isteyeceği bir şeyler vardır. Buraya gelmek istemezdim. Onlar bu sabah istanbul'a gitmişler. "Yazık. Hemen döneceğim zaten. bence acele ettin.
Ayağa kalkacak gücü kendinde bulamıyordu." "Salona inmeyecek misiniz?" "Hayır Ali Çavuş. Ali Çavuş'tan bir çay istedi. Sabahleyin mutlaka çekip gitmesi gerekiyordu.. yuvarlanıp gidecekti ama yuvarlanamı-yordu bir türlü. hırsından deliye dönmüştü. Bu halde nasıl otel arayabilirdi? Arabaya binmek şöyle dursun ayakta duracak gücü yoktu. bir çaresine bakarız." "O sonraki iş. ° "Ali Çavuş." "Siz bilirsiniz Hanımefendi. Bir ara koridordan Lâtife Hanım'ın sesi duyuldu." Ertesi gün Lâtife Hanım birtakım ziyaretler için erkenden Köşk'ten çıkıp gitti." "Yarın inşallah Hanımefendi. Bütün gün yattı. ekmek getir. Akşamüstü. Senin hatırın için olay çıkartmamaya gayret edeceğim. Bir uçurumun başındaydı sanki. Yorgun ve hasta. çok yorulmuştum. ben bu kadına bir gün bile tahammül edemem. yatak odasına da geçmedi. nasıl istiyorsanız öyle olsun. Sabaha karşı biraz dalmış olacaktı ki. kara kara düşündü. Fikriye yine odasından çıkmıyordu. Ne güç şeydi bu tür bir yaşama katlanmak. Fikriye'nin duyması için yüksek sesle söylemişti." "Allah allah. gözleri kararıyordu. Paşam öyle söylemişti. Kolay mıydı yaşadığı bütün tatlı şeyleri bir anda unutmak ve yeni bir yaşama başlamak? O gücü kendinde hiç bulamayacaktı. karnım aç değil. hırçın hırçın seslenmesinden anlaşılıyordu. Uzanıp dinleneceğim." Fikriye o gün hiç odasından çıkmadı." dedi. bu kadın hâlâ burada mı?" "Burada hanımefendi. peynir. önce bir otel bulacaksın. Nasıl olur? Bir de onun hastalığını mı çekeceğiz? Başımıza belâ olacak bu kadın. Onu içti ve bütün gün bunalımlar içinde uyukladı. Bir arabayla oraya gidelim. Fikriye de o gece sabaha kadar ağladı ve üzüntüden kahroldu.. uyuyakalmışım. Lâtife Hanım'ın Köşk'e dönmüş olduğu. Fikriye her birinden birer parça aldıktan sonra "Ali Çavuş." "Baş üstüne efendim. "hemen çıkmamız gerekiyor. öyle olsun. başını kaldıracak hali yok. Bütün gün yatağından kalkmadı. Herkes memnun kalırdı. rahatsız." "Zahmet etme Ali Çavuş." Lâtife Hanım bu sözleri. başka şey istemem. ev bakacak gücüm yok. Paşa'nın o gece gözüne uyku girmedi. hiç halim yok. Az sonra Ali Çavuş elinde bir tepsiyle odaya girdi. bal ve ekmek vardı.268 "Peki. Dili damağına yapışıyordu." "Hiç dinlemem Ali Çavuş. Zorla Köşk' ten çıkartıp sürükleyemezdim ya. "Öğlen oldu Hanımefendi." Ertesi gün Fikriye öğleye kadar odasından çıkmadı. Gazi de duymuş." "Düşündüğünüz bir otel var mı?" "Evet var. Kahvaltıya da inmediniz. Ama şunu bil ki. İki yıl önce konuklarımızı oraya yollardık. Bugün çok yorgunum. Yaşamında her şey ters gidiyor ve hiçbir şeyden zevk almıyordu artık." "İyi ama önce size bir ev bakacaktık. Gece yarılarına kadar çalışma odasında tek başına oturdu. Ali Çavuş'tan sadece bir çorba istedi. öğle üzeri Ali Çavuş odasının kapısını vurdu. "Ne oldu?" diye sordu. Beni bir otele bırakacaksın. af buyurun efendim. Sen onu yarın bir otele götürürsün. Sen bana bir çay yap." . Size yiyecek bir şeyler getireyim. Ne kadar da susamıştı. ne Gazi'nin gittiğini duydu ne de Lâtife Hanım'ın. dedi. Kaç gecedir de uykusuzdum. beyaz peynir." "Hiç dinlemem kovun gitsin. hani Karaoğlan Çarşısı'nın üst başında temiz bir otel vardı. "Hani bugün o kadına bir otel bakacaktınız?" "Olmadı Hanımefendi. Fikriye yine odasından çıkmadı. Ne Gazi odasına geldi ne de Lâtife Hanım. Tepside çayın yanında iki yumurta. Başı dönüyor. Akşam üstü Lâtife Hanım Ali Çavuş'u bir kenara çekerek. Onu gözüm görmesin. içeriden "Kim o?" diye ses gelince Ali Çavuş. Ağzını güç açıyordu. Yalnız Fikriye değil. Yine akşama kadar yattı.
"Başüstüne bacım. İstanbul'un neresinde bir ev aramalıydı? Beşiktaş'ta mı? Caddebostan taraflarında mı? Yoksa Sultanahmet veya Gedikpaşa gibi bir semtte mi? Sultanahmet'ten kötü anılarla ayrılmıştı." "Öyle olur mu Hanımefendi. Fuat Ağabeyi'nin Ankara'ya dönüşünü beklemek zorunda değildi. Bir an önce İstanbul'a gidip uygun bir ev araması gerekiyordu. Otel hesabını ödedi ve arabacıya. Üç çeyrek saat sonra Karaoğlan Çarşısı'ndaydılar. Fikriye arabacıya. Canı hiç kimseyi görmek istemiyordu." "Evet Süleyman Efendi. Fikriye'nin İstanbul'da bir dayısı vardı. Ne Paşa'ya muhtaç olurdu ne de hiç kimseye. zaten Paşa'nın kendisine orada bir ev almak istediğini söylememiş miydi? Zaten nikâh senetlerinde 'mihri müeccel' olarak belirlenen elli altın. Bereket Ali Çavuş bir sepetin içine birkaç börek ve meyve gibi şeyler koyup getirmişti de Fikriye aç kalmadı. Otel kâtibine.. "Sen beni biraz burada bekle." Yarım saat sonra Ali Çavuş. Arabacı Fikriye'yi tanımıştı. Ağabeyi savaş sona erdikten sonra Ankara'da kereste ticaretine başlamıştı ama Fikriye'ye hâlâ küskündü. biraz yorgunum. Çok aradık sizi. İnsanlardan kaçar olmuştu. anlatılır gibi değil. Beni istasyona götüreceksin. Akşama kadar yatağında uzandı. "Bana acele bir araba bulun. bizim için ne şeref. "nereye gidiyorsun?" ." iki dakika sonra kapıya bir arabanın yanaştığını gördü. Bilet alacağım. Ertesi sabah bir faytona binerek Köşk'e çıkacak ve Paşa'ya veda edecekti. "Bavulumu burada bıra-cağım. En iyisi derhal İstanbul'a dönmekti." diye Köşk'e döndü. Yani herhalde sokakta kalmazdı. çok. Belki geçici olarak bir ev buluncaya kadar onlarda da kalabilirdi. özlemiştim. Bütün gece düşündü. Lanet olsun şu Ankara'ya. ne yapabilirdi? Kulakları uğulduyor ve durmadan terliyordu. aileden kalan ufak bir gelirle orada gül gibi yaşardı. Oraya dönmeyecekti. Ama yorgun görünüyorsunuz." dedi. Zaten hiç aç değildi ki. "Ben Paşa Hazretleri'ne veda edip döneceğim. böyle bir evi almaya yeterdi. Fahrettin Hayri Bey. Hava herhalde öğleye doğru çok ısınacak ve Ankara kavrulacaktı. "Hanım." 27Q Fikriye Hanım bavuluna sarıldı. Bir ev bulana kadar teyzelerinin birinde kalabilirdi. "O. size canımız feda." dedi." diyordu. hemen İstanbul'a dönmekti." Bahçedeki nöbetçiler Fikriye'ye selâm durdular. ama önemli değil. "Buyurun Hanımefendi. "İnşallah şu şirret kadınla karşılaşmadan Köşk'ten ayrılırım. "Ne zamandır sizi görmüyorduk." dedi. Ali Çavuş'la vedalaştılar. "Çek Köşk'e. Ali Çavuş bavulu elinden aldı. Ertesi gün hemen bu düşündüklerini uygulamaya koyuldu. Ali Çavuş. "Ne zaman isterseniz çıkarız. dedi içinden. Fikriye o gün hiç otelden çıkmadı. Otel katibi." Köşk'ün kapısında hiç tanıdık olmayan bir nöbetçi duruyordu. Sıcak bir mayıs günüydü.. Fikriye onu arama gücünü kendinde bulamıyordu. Bir süre sonra araba Köşk'ün ka-pısındaydı. Fikriye onu başıyla selamlayıp tam kapıya yönelirken nöbet-Çi. Nasıl bir halsizliği vardı." dedi. Evet. Köşk'ün keyfî kaçtı. Kira derdinden kurtulur. Bu tam bir kopukluktu. Kapının ağzına geldiler. Göztepe-Erenköy tarafları gözüne daha çekici göründü. yapılması gereken en doğru iş. Sonra yine beni otele bırakırsın. Araba otelin önünde durunca Ali Çavuş bavulu alıp içeri girdi. Siz gittiniz. 269 "Bir fayton buldum Hanımefendi. O birkaç gün için izne çıkacaktı. Kendisini güler bir yüzle karşıladı. Fikriye ağır ağır arabaya yaklaştı ve arka koltuğa yerleşti." dedi. Şimdi ne yapacaktı bu otel köşesinde? Fuat Ağabey'inin dönmesini bekleyecekti." diye Fikriye'yi karşıladı. Ali Çavuş da arabacının yanına oturdu. Otel köşelerinde sürünmenin âlemi yoktu. Aklına ağabeyi Ali Enver geldi. iki saat sonra da dönüp istanbul'a gideceğim. Buyursunlar Hanımefendi.
" "İyi ya. Az sonra Muzaffer Bey. gelem. Ben asla Fikriye Hanım'ı kovamam. Bir emriniz mi var? Kiminle müşerref oluyorum?" "Ben Fikriye. Gazi Paşa'nın akrabasıyım." Arabacı kamçıyı şaklattı ve araba Muzaffer Bey'in şaşkın ve üzgün bakışları altında Çankaya yokuşunu inerek gözden kayboldu. "bana böyle bir görevi vermeyin." dedi. Ben nankör değilim. Paşa'nın Köşk'te olmadığını düşündü." dedi. Bu hiç aklıma gelmemişti. Resuhi Bey olayı hemen Gazi Paşa'ya iletti." Resuhi Bey. O bizim çok kahrımızı çekmiştir. Onun burada işi yok. Bütün Çankaya başına yıkıldı. Keşke gelmez olaydı. Başı dönüyordu. imdat!" diye bağırmaya başladı. Kapıya doğru koşarken Lâtife Hanım onu kollarından yakalayarak." dedi. Muzaffer Kılıç'ın gözlerinden iki damla yaş süzülüyordu. "istasyona gidelim. olamaz!" diye yerinden fırladı. sen burada bekle. Gazi. "İmdat. Muzaffer Bey'e veda bile edemeden arabacıya. Lütfen kendisini görmek istediğimi bildirin. "Ama çok üzgünüm. kimseyi içeri alamam. "Hanımefendi." Resuhi Bey de hiç böyle bir tepki beklemiyordu. Kapı kapandı. Ama adın ne se-< nin? Kim diyeyim?" "Fikriye Hanım dersin. demek öyle. "Bu konuyu tartışmayalım." "Kusura bakma. Biraz bekler misiniz?" Uzun bir bekleyiş. İşte tam o sırada bir silah sesi duyuldu. Bu ne yüzsüzlük? Kendisini dün kovduk. varam. Bu ne büyük saygısızlık. Asla dışarıya bırakmam. Lâtife kabil değil onu geri çeviremezdi." dedi. "Ne diyorsun Resuhi. İçeride neler oluyordu? Resuhi Bey Gazi Paşa'ya Fikriye Hanım'ın kendisini görmek istediğini söyledi. Kıskançlığın bu derecesini hiç düşünemezdi. "Ne bekliyorsunuz. Dizleri titriyordu. Lâtife Hanım Resuhi Bey'e." dedi. Çok teşekkür ederim." "Hay hay Hanımefendi. Fikriye Hanım kendisini görünce çok sevindi. Arabacı. Sizi bugün kabul edemeyecekler. Ziyaretinizi başka bir güne bırakabilir misiniz acaba?" "Yaa Muzaffer Bey. git Muzaffer Bey'e haber ver. ona söyleyeyim. yapamam. Sen vurdun sanırlar. Paşa Hazretleri çok acele bir rapor hazırlıyormuş. Bak. "Çek. Resuhi Bey ve nöbetçiler koşup geldiler." dedi. Lâtife Hanım hemen bir dişi kaplan gibi yerinden fırlayarak. Fikriye senden ne gü273 . Paşa Köşk'te olsa." "Peki öyleyse. Gözleri karardı." "Resuhi Bey var. Fikriye Hanım'ın göğsünden kan sızıyordu." Bu kez de Muzaffer Bey. Biraz sonra Resuhi Bey kapıda göründü. "Kemal. Siz Fikriye Hanım'ın kim olduğunu herhalde bilmiyorsunuz. Başı da önüne devrilmişti. "Lütfen. "Bu hanımı içeriye sokmayın. Sen bekle. Sonra ne derler? Herkes seni suçlar. Hal hatır sorduktan sonra. Sendeleye sendeleye arabaya bindi. Arabacı ne olduğunu anlayamadan dizginlere asıldı." Fikriye. hemen haber vereyim. emir var. Ama şimdi söze nereden başlayacağını bilemiyordu."Ne demek nereye gidiyorsun? Ben buranın eski hanımıyım. Yaver Bey'i çağırıp geleyim. Bütün Köşk sanki başına yıkıldı Fikriye' nin. beyninden vurulmuşa dönmüştü." Nöbetçi içeri girdi. bilirler. "Beyefendi. yine buraya gelmiş." Mustafa Kemal ne söyleyeceğini bilemiyordu. "gönderin o kadını. "Buyurunuz Hanımefendi. Paşa'yı görmeye gidiyorum. Muzaffer Bey'e. kapıya çıkmak zorunda kaldı. Gazi Paşa'yı görmek istemişsiniz. "nereye gidiyorsun? Sen deli misin? Şuradan şuraya gidemezsin. Fikriye onu hiç tanımıyordu." Muzaffer Bey fazla direnemedi." dedi. Sanki son nefesini veriyordu. "Yine mi o kadın? diye haykırdı. "Fikriye Hanım'a Paşa Hazretleri'nin çok meşgul olduğunu anlatın ve kendisini bugün kabul edemeyeceğini bildirin. ne büyük hakaretti.
" dedi. Ama kendimizi de sorumlu hissediyorum." "Biliyorum Lâtife. Bu da tam bir intihar girişimi olduğunu gösteriyor. Mutlaka. Biz böyle oyunlara yokuz. Gazi'nin güvenini kazanmış bir kişiydi. Zaten intihar olaylarında hep böyledir." Gazi daha fazla Köşk'te duramadı. Mutlaka kurtarsınlar Fikriye'yi. iki gün odasından hiç çıkmadı." "Kurtar bakalım. intihara kalkan tetiği ikinci kez çekemez. "Göğüsten çıkarılan mermiyi saklasınlar. "Çok rica ederim Refik Bey. Başka bir şey elinden gelmedi. içinde bütün parası ve evrakıyla yanında bulundu. Ameliyat çok başarılı oldu.. ama kalp sağlam. "ne gerekiyorsa yapın... ona merhaba bile demeden. Hiç aklıma gelir miydi? Tabanca ne olmuş?" "Yaverler kucağında bulmuşlar o tabancayı." dedi. Emniyet Müdürü Dilaver Bey de kendi bağında üzüm yetiştiriyor ve kaçak rakı üretiyordu. 275 . endişe edilecek bir şey yok." Lâtife Hanım da. intihar olayını araştırdınız mı?" diye sordu." "Evet kendi tabancası Browning'ti. inşallah kalp zedelenmemiştir ve ölümcül bir durum yoktur." "Başüstüne Paşa Hazretleri. Mutlaka. Fikriye'nin nasıl onurlu ve inatçı olduğunu ben çok iyi bilirim. Refik Bey'i bularak durumu anlattı. Görmedin mi bunalımlar geçiriyordu. Zaten kim Fikriye Hanım'ın canına kast edebilir? Parasını mı alacaklardı? Yok öyle şey. Bu Köşk'ün hanımefendisi olarak sana bir görev düşmez miydi? Ben de olay çıkartmandan korktuğum için kendisine hiç ilgi göstermedim. "Fikriye Hanım'ı hemen Memleket Hastanesi'ne kaldırın. Zaten başka türlü olmasına imkân yok. Doğru Meclis'e gitti. Kurşun göğsünün neresine girmiş. Aklı sıra bizi böyle yıkacak. Kendine geldikten sonra hiç kimseyi görmediğini söyledi. . "nedir durum? Kurtulacak mı?" "Kurtulacak inşallah Paşa Hazretleri. Özel bir ilgi göstersinler." Sıhhiye Vekili odadan ayrılır ayrılmaz Gazi Ankara Emniyet Müdürü Dilaver Bey'i odasına çağırttı. Odasına gidip bir kere hatırını sormadık." "Elbette Paşam. Kurşun kesinlikle o silâhtan çıkmış." "Çok teşekkür ederim Refik Bey. Eşine dostuna dağıttığı rakılara da 'Dilaver rakısı' deniyordu. Kendimi hiç affetmeyeceğim. Arabacıyı sorguya çektik. Çantası. Gerçekten de Fikriye Hanım'ın kendi canına kıymak istediği anlaşıldı. Ben de Sıhhiye Vekili Refik Bey'e telefon ederim. Bu sabah onu kim Köşk'e sokmadı? Resuhi Bey'e kim emir verdi? Sen mi." Gazi daha sonra Başhekim Ömer Bey'i telefona çağırttı. "Evet Paşa Hazretleri. Dilaver Bey.GVF18 zel intikam almaya kalktı. Az sonra Dilaver Bey Paşa'nın Meclis'teki odasındaydı. bu bir Browning tabancası mermisiymiş." dedi. Heyecandan elleri titriyordu. Sağ olsun Ömer Bey göğsü açıp kurşunu çıkardı. Hemen Refik Bey'i odasına çağırttı. "Telaş etme Kemal. Çıldırmış bu kadın. Onun onuruyla oynadık. Adam fenalıklar geçirmişti. Bir zamanlar Ankara'da içki yasağı vardı ve yasa o dönemde de yürürlükteydi. Silahı kucağında bulmuşlar. hiç sesimi çıkarmadım. Böyle bir şey yapacağı belliydi zaten. Gazi. biliyorum. Onu mutlaka kurtarmalıyız." dedi. yazık. ama ben de sustum. Onu asla yitirmek istemem. "Refik Bey. Sizden çok acele ayrıntılı bilgi bekliyorum." 274 Gazi boğuk bir sesle. dış muhafazayı da zedelemiş." Gazi Paşa hemen telefona koştu. ben mi? Sen emir verdin. içinde bir tek kurşun eksikmiş. hemen bir araştırma yaptık. Arabacıya görünmeden hangi çılgın arabanın o kadar yanına yaklaşıp da silâhını ateşleyebilir. Hastaneye gidip ameliyatın başında bulunun. elinden gelirse. öğrenip bana bilgi verin. Mermi sol akciğeri büyük çapta delip kalbin yakınından geçmiş. ismet Bey hediye etmişti o tabancayı. Ona böyle davranmakla çok hata ettim. "kurtulur. "Resuhi Bey. iki gün kendisiyle hiç ilgilenmedik. Gidip Başhekim Ömer Bey'le konuşun. Belki veda edip gidecekti. "Dilaver Bey. Şimdi hastaneden geliyorum. Olayın bir cinayet olmasına en ufak bir ihtimal yok Paşa Hazretleri.
" "Ne kurşunu? Burası neden tentürdiyot kokuyor? Alkol kokuyor burası.. "Bakın Fikriye Hanım. Yoksa benden mi geliyor bu kokular?" "Fikriye Hanım sakin olun." "Kurtaracağız Paşa Hazretleri.. Köşk'te rahat rahat oturuyordu. Olayda bir kiralık katil ya da fedai varsa ona kim bu emri vermişti? Hiç kimse Gazi Paşa'yı suçlamıyordu. ağırbaşlı ve onurlu karakterine yeniden kavuşacaktı. Lâtife Hanım ne diye uğraşacaktı bu zavallı hasta kadınla? Fikriye ameliyatın ertesi günü kendine gelince.. Geriye kalıyordu Lâtife Hanım. Kaç kez Köşk'e gelip size bakmıştım. ne İçişleri Bakanı'nın.Kan kokuyor.. geçimsizdi. Bu konuda akla neler gelebilirdi? Herkes Fikriye Hanım'a Paşa Hazretleri'nin eşi gibi davranıyordu.. Bütün Türkiye gülerdi buna. Başucundaki hemşire ona. Bu gibi olaylarda hastanın saçmaladığı çok görülmüştü. Herkes Gazi' nin Fikriye'yi nasıl sevip yücelttiğini biliyordu. Ama birkaç gün çok dikkatli davranılması gerekiyordu. "Hayır.." Az sonra Ömer Bey girdi odaya. Fikriye Hanım da kendisini intihar girişimine sürükleyen etkenleri yanlış değerlendirerek Gazi Paşa'yı ve Lâtife Hanım'ı güç durumda bırakacak sözler söyleyebilirdi. Kıskanç olmasına kıskançtı. Gazetecilere de bu konuda bilgi vermeyin ve hastaneye sokmayın. Fikriye. Huysuzdu. Bütün dedikodular her türlü yoruma açıktı. derin bir uykudan uyanıyormuş gibiydi."Durum nedir Ömer Bey? Hastamız kurtuldu mu?" "Evet Paşa Hazretleri." "Evet Ömer Bey. Hepsinin Gazi'den ödü patlardı. çok rica ederim kimseyi içeri bırakmayın. Nereden bulacaktı silâhı çekecek adamı? Bu işi ne emir erleri yapabilirdi. ne Ankara Kumandanı'nın. üç-beş gün hastaneye hiçbir ziyaretçi kabul edilmemesi için idare müdürüne emir verdi. iyileştikten ve kendine geldikten sonra muhakkak ki o havadan kurtulacak ve her zamanki olgun.. Çünkü hastanın narkoz sonrası bir tür sayıklama durumuna düşerek abuk sabuk şeyler söylemesinden çekiniyordu. uyuyor." Ömer Bey. "Ben neredeyim? Burası neresi?" diye gözlerini açtı." "Ömer Bey. Ölmek istemiyorum!." . ne de Gazi'nin! Hele o dönemde polis ve emniyet örgütü kuş uçurt-mazdı Ankara göklerinde. bakın iyileştiniz. Elbette onun böyle bir cinayeti işletmesine en ufak bir ihtimal yoktu. Fikriye bunları şaşkınlıkla dinledi. Lâtife Hanım Gazi'den gizli gidip bir polis memuruyla anlaşacak da bundan ne Yaver Bey'in haberi olacaktı. Pişmanlık duyguları içinde her şeyi daha net görmeye çalışıyordu." "Baş üstüne Paşa Hazretleri. Gazi Fikriye'yi değil. Zaten birkaç gün hiç konuşmaması gerekiyor. ne gerekiyorsa yapın. çekip gidiyordu." dedi. Gazeteler ertesi günlerde hiçbir şey yazmadılar. Başhekim'i çağırıyorum. ölmek istemiyorum!" diye haykırdı. Kurşunu da çıkardılar. onu seçmişti. "beni tanıyorsunuz. "Hayır. Peki katil izini ve kimliğini belli etmemek için arabacıyı da vurmaz mıydı? Onun yanıtı yoktu. Peki kim vurmuştu Fikriye Hanım'ı? O konuda somut ve kesin hiçbir söz yoktu. Sanki ne diye intihara kalkışmıştı? Neydi bu başına gelenler? Boğuk bir sesle. Hem neden Lâtife Hanım böyle bir işe girişsin? O elde etmişti istediğini. ölmek istemiyorum! ." "Ölmeyeceksiniz Fikriye Hanım. Narkoz yapmıştık. Belki bir hayale kapılarak Paşa'yla evli olduğunu söyleyebilirdi. Ama fısıltı gazetesi yoluyla dedikoduların yayılması da önlenemedi. Fikriye yenik düşmüştü. endişe edilecek bir durum yok. ne inzibatlar ne de polisler. Bir saat sonra uyanınca kimseyi yanına sokmayacağız. hem de delicesine ama başını türlü belâlara sokmanın ne gereği vardı? Lâtife Hanım'ın canavar olması gerekirdi böyle bir cinayet işine girişmesi için.. kıskançtı ama canavar değildi. Fikriye Hanım'ın vurulduğu haberi kulaktan kulağa yayılıyordu. Onun da böyle bir işi yaptırmasına imkân yoktu. mutlaka Fikriye Hanım'ı kurtarmanız gerekir. Lâtife Hanım'a hiç rakip olamazdı. başına gelen o korkunç olayı anlattı.
Bunlar. sütununda şöyle duyurdu: "Ankara'da bir intihar 30 Mayıs sabahı İstanbul'dan Ankara'ya giden Zeynep Fikriye Hanım namında bir kadın tabanca ile intihar etmiştir. hastanede kalıyordu. İstanbul'da çıkan Vatan gazetesi de ertesi gün. Paşa'ya müjde vereceğim. Elden gelen her şey yapıldı ama ateş düşmüyor. Ben yeni bir yaşama başlamak istiyorum. Ömer Bey günde birkaç kez kendisini görmeye geliyor ve onunla yakın bir dost gibi konuşuyordu. ben şimdi neredeyim?" 277 "Hastanedesiniz Fikriye Hanım. bir kaza geçirdiniz. bir hafta sonra taburcu edeceğiz." "Refik Bey'çiğim hiç telaş etmeyin." 279 Günler günleri kovalıyor ve Fikriye yavaş yavaş iyileşiyordu. çarpıntılar baş gösterdi. Uyuyup dinleneceksiniz. değil mi?" "Elbette Fikriye Hanım. Başhekim telâşla odaya girdiği zaman Fikriye'yi cansız buldu. Sonra da eski sağlığınıza kavuşacaksınız. Zaten Ömer Bey de kaç gecedir evine gitmiyor. değil mi?" "Kurtuldunuz Fikriye Hanım. Yapılacak bir şey kalmamıştı. Ben iyi olacağım. Cephede bile ben hiç kendisini bu kadar üzüntülü görmemiştim. "Aman Ömer Bey'çiğim. Ankara'da olayı gizli tutmaya çalışıyorlardı. 1 Haziran 1924'te. doktorlar zatürree teşhisi koydular. hastalığın normal süresi içinde beklenen durumlardı. hemen Başhe-kim'i çağırdı. Bir hafta sonra hastanın ateşi yükseldi. Gerekirse Fikriye Hanım'ı yeniden Almanya ya da İsviçre'ye gönderelim. Odayı bir vantilatörle serinletmeye çalışıyorlar ama Fikriye yine ter içinde kalıyordu. size sinirlerinizi sakinleştirecek bir ilâç vereceğim. birkaç dakika önce son nefesini vermişti. İstanbul basınında da tek satır yazı çıkmadı. Artık aklım başıma geldi. Canınıza kıymaya kalkmışsınız. eskisi gibi olacaksınız. çok rica ederim elinizden ne gelirse yapın. 30 Mayıs sabahı yatağın başucunda bekleyen hemşire. daha güzel olacak. Yeni umutlar taşıyabilmek. Doktor Bey ne olur. söz veriyorum." "Buna çok sevindim." "Yapmayacağım Doktor Bey. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi. evet. öyle oldu ama kurtuldum. Hiç endişe etmeyin. elbette Ömer Bey. . öksüren ve hırıltılı sesler çıkaran Fikriye'nin durumunu çok kötü görünce. Kemal Paşa'nın kendisine ne kadar değer verdiğini biliyorsunuz. her şey eskisinden daha iyi." "Evet. benim yaptığım bu çılgınlığı kimse duymasın. Yeni bir konsültasyon yapıldı. Durum kötüye gidiyordu." diyordu.. Hastayı kurtardık."Tabii. sayfanın 1. Kara haber o gün bütün Ankara'da duyuldu. Mutlu günler göreceksiniz." "Ne tatlı bir şey hayata yeniden dönmek. Fuat Bulca'nın kızı Türkân Bulca'ya göre Fikriye'nin Ankara' ya geldiği gün Fuat Bey Çankaya'daki evinde olsaydı. elbette Fikriye'nin Köşk'e gitmesine izin vermeyecek ve bu felâket başına gelmeyecekti. Akciğerini saran 'plevra' ve 'perikardi' tabakalarında biriken kanlar nefes almasını güçleştiriyor ve verem nedeniyle ortaya çıkan caverne'ler de sıkıntılar yaratıyordu. Bir bunalım geçirmiştim. Artık Fikriye ne konuşabiliyor ne de gözlerini açabiliyordu. merak etmeyin Ömer Bey. Fikriye'nin durumu günden güne iyiye gidiyordu. Ayrıca her gelişinde Başhekim'e. Verilen sakinleştiricilerin etkisiyle az sonra gözlerini kapadı ve derin bir uykuya daldı. Sizi böyle görmek bizim için ne büyük mutluluk. halsizliği arttı.. Paşa çok üzgün." Fikriye yeniden yaşama dönmüş gibiydi. terleme önlenemiyor ve hastanın durumu ağırlaşıyordu." "Aman Doktor Bey. Ankara'nın sıcakları da fena bastırıyordu. olayı yanlışlıklarla dolu olarak 3. Refik Bey de günaşırı hastaneye uğruyor ve Fikriye'nin sağlık durumuyla ilgileniyordu." "Başlayacaksınız Fikriye Hanım. Artık olayın gizlenecek yanı kalmamıştı. Ama bir daha böyle çılgınlıklar yaparsanız sizi kurtaramam." "Anlıyorum Fikriye Hanım. eskisi gibi olmayayım. Bana gelişmeler hakkında her gün rapor verin. bu intihar girişiminden söz etmedi.
Gazi ile görüşmesinin mümkün olamayacağı kendisine bildirilince. Dr. ikinci ve yedinci dönemlerde Millet Meclisi'nde bulundu. Gaz. Sonra Ne Oldular? Peki 30 Mayıs 1924'ten sonra olaylar nasıl gelişti. Sonra Tapu Kadastro'da görev aldı. Önce Sağlık bakanlığı.Müntehire (intihar eden kadın) intihardan evvel polise Lazistan mebusu Fuat Bey'in yanına misafir geldiğini ifade etmiş ve kaydı o surette yapılmıştır (Gar'da olsa gerek). Yurda döndükten sonra islam Ansiklopedisi Yazı Kurulu başkanlığına getirildi. 1930'da Fuat Bulca kendisine Türk Hava Kurumu'nda bir görev verdi. İçişleri. 1939'da yeniden Meclis'e girdi. Otobüs Işletmesi'nde çalıştı. Dört ay başbakanlık yaptı (Kasım-Mart 1924). Bilim. Fikriye Hanım Avrupa'dan avdetinden beri diğer akrabaları nezdinde (yanında) ikâmet etmekte bulunuyordu. Çeşitli yıllarda altı dönem milletvekilliği. 1917'de İstanbul'da Dahiliye nazırlığına getirildi. Partiyi kapattıktan sonra da Londra büyükelçiliğine atandı. hiçbir şey beklemeden. Alınan malûmata (bilgiye) nazaran Fikriye Hanım'ın Reisi Cumhur Hazretleri'ne uzak bir karabeti (akrabalığı) olup kimsesizliği ve hastalığı dolayısıyla takriben (yaklaşık) iki buçuk sene evvel Gazi Paşa'nın mazharı himaye ve muavenetine nail olmuş (korumasına ve yardımına erişmiş) ve hastalığın acil bir durum göstermesi üzerine bir ay tedavi için Almanya' ya bir sanatoryuma gönderilmiştir. Ali Enver Özdinçer (1884-1949): Fikriye Hanım'ın ağabeyi olan Ali Enver. 2°° Fikriye Hanım Ankara'ya gelince doğruca elyevm (o gün) Ankara'da bulunmayan Fuat Bey'in Çankaya'daki evine gitmiş fakat mezkûr (adı geçen) haneye uğramaksızın Reisi Cumhur dairesine giderek Reisi Cumhur ve refikalarını görmek istediğini söylemiştir. (1882-1955): Birinci. Onlar da bu eşyaları müzeye bıraktılar. Adalet bakanlığı ve Meclis başkanlığı yaptı. sonra da Çankaya'daki köşkte. Kurtuluş Savaşı yıllarında Bozöyük'te bulundu. Mustafa Kemal onu eğitim için Almanya'ya gönderdi. Adnan Adıvar. Ordunun ihtiyacı olan keresteleri sağladı. Savunma. önce Akaretler'deki evde yaşadı. Fikriye ve Mahmut Soydan onunla yakından ilgilendiler. Orada Elektrik Yüksek Okulu' nu bitirdikten sonra 1937'de Türkiye'ye döndü. Atatürk'ten Makbule Ata-dan'a kalan bazı özel eşyalar da Abdürrahim Bey'in ailesine geçti. Paris'e büyükelçi olarak gönderildi. Makbule Atadan. 1926'da eşi Halide Edip'le birlikte 13 yıl yurtdışında yaşadı. Ali Fethi Okyar (1880-1943): 1913'te istanbul'dan mebus seçil282 misti. 1946'da Demokrat Parti listesinden istanbul milletvekili seçildi. Öteki ise mevkim için. Savaştan sonra Ankara'da kereste ticaretiyle ilgilendi. Fikriye Hanım beklettiği kira arabasıyla yeniden avdete (dönmeye) mecbur olmuş ve esnaı avdette (dönüş sırasında) üzerinde bulundurduğu anlaşılan tabancayla arabada intihar etmiştir. Anadolu'ya kaçtıktan sonra hep Mustafa Kemal'in yanında yer aldı. Çolak ibrahim'e katıldı. 1930'da Mustafa Kemal'in çağrısı üzerine görevinden ayrılarak Ankara'ya geldi ve Serbest Fırka'yı kurdu. Biri ben olduğum için. bu romanda adı geçen kişiler ne oldu? Abdürrahim Tutıcak (1908-1988): Mustafa Kemal'in evlât edindiği Abdürrahim Bey. Sonra. sonra da Dışişleri bakanlığı yaptı. Abdürrahim Tuncak'ın eşini manevi-evlât edindi." Mustafa Kemal yıllar sonra bir gün kardeşi Makbule'ye şöyle diyecektir: "iki kadın beni sevdi. Orada ilkokula gitti. . Meclis ikinci başkanlığına seçildi. düşünce ve felsefe konularında kitaplar yazdı. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Genel Yönetim Kurulu üyesi oldu. Ankara Elektrik.
Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaşı olan Bulca da Harbi-ye'de okudu. Orada Rauf Orbay. Uzun yıllar Türk Hava Kurumu başkanlığında bulundu. CevatAbbas Gürer (1887-1943): Mustafa Kemal Paşa'nın yaveri olarak onunla birlikte Samsun'a çıkanlar arasındaydı. Bu dostlukları Gelibolu'da da sürdü. Sekiz dö283 nem Kocaeli milletvekilliği yaptı. böyle bir anı kitabının hiç yazılmadığı kanısında olduğunu belirtmektedir. 1932'de yurda dönünce Beyoğlu Belediye Hastanesi başhekimliğine getirildi ve politikayla hiç uğraşmadı. Ne var ki Fuat Bulca'nın kızı Türkân Bulca. Erzurum ve Sivas kongrelerinde Mustafa Kemal'in yanından ayrılmadı. Sayısız roman yazdı. 1944'te emekliye ayrılıncaya kadar sürdürdü. Halide Edip Adıvar (1884-1964): Eşi Adnan Adıvar'la birlikte 13 yıl Fransa. üvey babası Ragıp Bey tarafından akrabası olurdu. Mustafa Kemal'in yaverliğini yapmış olan Şükrü Tezer'in yazdığı ve Türk Tarih Kurumu'nun 1972'de yayınladığı Atatürk'ün Hatıra Defteri adlı kitapta belirtildiğine göre. "Fuat Bulca. İzmir suikastı olayından sonra 10 yıl yurtdışında kaldı. Dört dönem milletvekilliği yaptı. Yozgat ayaklanmasının bastırılmasında görev aldı. 1923'te Genelkurmay başkanlığına atandı ve bu görevini. Aklandıktan sonra Paris'e gidip cerrahi ihtisası yaptı. 1920 Mayısı'nda Milli Müdafaa vekilliğine getirildi ve Vekiller Heyeti başkanlığı görevini de üstlendi. Yavuz-Havuz olayına adı karıştığı için bir süre tutuklandı. Adnan Adıvar ve Halide Edip'le yıllarca beraber oldu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası' nın kurucuları arasında yer aldı ve partinin . Fikret Onuralp. Refik Saydam'm dostuydu. Bütün yaşamı boyunca Mustafa Kemal'e. Fikriye Hanım'la da yakın akrabaydı. Fuat Bulca (1881-1962):Mustafa Kemal'in.Ali Fuat Cebesoy (1882-1968): 1920'de Moskova Büyükelçisi oldu. Dr. Sarıkamış. İngiltere. Askerlikten ayrıldıktan sonra Konya'dan milletvekili seçildi. Böyle bir belgenin yok olması çok üzücüdür. ismet inönü'ye ve devrimlere bağlı kaldı. Fuat Bulca dört dönem milletvekilliği yapmış ve 1962'de bir trafik kazasında ölmüştür. Yurda döndükten sonra Londra büyükelçiliğine atandı. Trablusgarp Savaşı'na katıldı. İbrahim Süreyya Yiğit (1880-1952): Mustafa Kemal'le Derne Cephesi'nde arkadaş olmuşlardı. İdamı için fetva çıkartıldı. Cenazesi 1950'de çok büyük gösterilerle kaldırıldı. 1946'da Demokrat Parti listesinden milletvekili seçildi. Süreyya Yiğit'in eniştesi olurdu. (1887-1946): Birinci. 1922'de Meclis İkinci Başkanı. Erzurum ve Sivas kongrelerinde beraberdiler. Atatürk'le ilgili anılarını kaleme alarak 300 sayfalık bir eser meydana getirmiş fakat bunlar kaybolmuş. 1921'de Nafıa (Bayındırlık) vekilliğine getirildi. 1947'de partiden ayrıldı ve Millet Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı. Birinci Dünya Sava-şı'nda Diyarbakır'da Mustafa Kemal'in yanındaydı. Rütbe ve nişanları geri alındı. Hüseyin Rauf Orbay (1881-1967): Meclis'in birinci döneminde görev aldı. Mustafa Kemal'in Deme Cephesi'nden arkadaşıydı. daha doğrusu çalınmıştır. Kars ve Gümrü kalelerinin alınmasını sağladı. Fevzi Çakmak (1876-1950): Nisan 1920'de Ankara'ya gitmeden önce İstanbul'da Harbiye Nâzın'ydı. Damat Ferit Paşa'nın kuracağı kabineye katılmayarak istifa etti ve Anadolu'ya geçti. İstanbul Edebiyat Fakültesi'nde profesör oldu. Ermeni ordusunu tasfiye ettikten sonra barış görüşmelerini yönetti. Ertuğrul ve Bilecik milletvekiliydi. sonra da Başbakan oldu. Amerika ve Hindistan'ta yaşadıktan sonra 1939'da yurda döndü. Nafıa (Bayındırlık) ve Münakale (Ulaştırma) bakanlığı ve Meclis başkanlığı yaptı. ikinci ve üçüncü dönem Kozan. 284 Kâzım Karabekir (1882-1948): Erzurum Kongresi'nin toplanmasında önemli rol oynadı. Beş dönem milletvekilliği yaptı. 1950 döneminde Demokrat Parti listesinden İzmir Milletvekili seçildi. Sakarya Zaferi'nden sonra Büyük Millet Meclisi kararıyla mareşal oldu. 1920-24 yıllarında Mustafa Kemal'in sofrasında sürekli yer alırdı. Kurtuluş Savaşı yıllarında Ankara Kumandanı 'yeli. 10 dönem milletvekilliği.
1930'da Serbest Fırka kurulurken. O fetvada ise düşmanla işbirliği yapanların. Pa-dişah'ın isteğine uyarak Şeyhülislam Dürizâde Abdullah Efendi' ye. devlete ve Atatürk'e bağlılıkları ve dü-rüstlükleriyle tanınırdı. Dört dönem milletvekilliği yaptı.liderliğine seçildi. Nuri Conker (1881-1937): Fuat Bulca ve Mustafa Kemal'le akraba olurdu. 5 Ağustos 1925'te ayrıldı. Lâtife Hanım (1898-1975): 29 Ocak 1923'te Gazi Paşa'yla evlenen Lâtife Hanım. Mustafa Fehmi Gerçeker (1873-1950): Karacabey'de dürüstlüğü. Ankara'da bulunan müftüler ve din adamları da Şeyhülislamın fetvası üzerine ortak bir karşı fetva yayınladılar. Fevzi Paşa'nın Vekiller Heyeti Başkanı. günahların en büyüğünü işlemiş olacakları ilân ediliyordu. 1925 Şubatı'nda patlayan Şeyh Sait ayaklanması üzerine. istanbul'a girerken büyük gösterilerle karşılandı. Her zaman partilerüstü bir kişiliği ve saygınlığı vardı. Anayasa Mahkemesi üyeliği yaptı. öteki de Ankara Müftüsü Rıfat Efendi'ydi. 1920'de Büyük Millet Meclisi için yapılan seçimlerde milletvekilliğine seçildi. Baba ve oğul. görevden alındı ve Karacabey'de kurulan Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin başkanlığına getirildi. Hiçbir gazeteciyle konuşmadı. Yedi dönem milletvekilliği yaptı. 1938'de CHP Genel sekreterliğine seçildi. Danıştay'ın kurucularmdandı. aruz ve hece vezniyle şiirler yazıyordu. Meclis'in ikinci döneminde istanbul'dan milletvekili seçildi. Mazhar Müfit Kansu (1874-1948): Erzurum ve Sivas kongrelerinden. Son dönemde Diyanet işleri Başkanı'ydı. bu uğurda adam öldürenlerin. Büyük oğlu Tevfik Gerçeker (1898-1982). Doğu'da kurulan istiklal Mahkemesi' ne başkanlık etti. Bu karşı fetvayı hazırlayanlardan biri Mustafa Fehmi Efendi. 6 dönem milletvekilliği yaptı. 13 Kasım 1948'de öldü. Birinci dönemde izmir'den milletvekili seçildi. iki kez İçişleri bakanlığı ve bir kez de Milli Savunma bakanlığı yaptı. izmir suikastı kovuşturması yapılırken tutuklandı ve aklandı. sonra da istanbul'da yaşadı. ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin temsicileriyle yakın ilişkileri olduğu için Cemiyet'in Karacabey temsilcisi sayılıyordu. . Dünya Savaşı'nın en güç yıllarında yolsuzluklarla savaştı ve devlet yönetimini yeniden örgütlemeye çalıştı. Gerçeker Ankara'ya ilk geldiği sıralarda. II. Sonra da Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'na girdi. 1939'da istanbul'dan milletvekili seçildi ve görevini 1950'ye kadar sürdürdü. Hürriyet itilaf Fırkası işbaşına geçince. Arapça ve Farsça biliyor. 285 286 Refik Saydam (1881-1942): Altı dönem milletvekilliği ve uzun yıllar Sağlık ve içişleri bakanlığı yaptı. 'istanbul Hükümeti'ne ve Halife'ye başkaldıranların öldürülmesinin dine uygun olacağı'nı belirten bir fetva yayınlatmıştı. yani Başbakan olduğu dönemde üç kez Vekiller Heyeti Başkan vekilliği. Ankara'da Mustafa Kemal'le tanıştı ve Birinci Mec-lis'te Seriye vekilliğine getirildi. Damat Ferit Paşa. yani Başbakan vekilliği yaptı. Anılarını yazmadı. Mustafa Kemal kız kardeşinin de o partide yer almasını önerdi. Ölümüne kadar sekiz dönem milletvekili olarak kaldı. Mustafa Kemal'in en yakın arkadaşıydı. Meclis başkanlığına seçildi. Makbule Atadan (1885-1956): Mustafa Kemal'in kız kardeşi. 1938'de yeniden Meclis'e girdi. RefetBele (1881-1963): 1920'li yıllarda Delibaş. Conkbayırı Savaşı'ndaki başarısından dolayı ona Mustafa Kemal verdi. Ankara Hükümeti'nin temsilcisi olarak istanbul'a gönderildi. çalışkanlığı ve alçakgönüllülüğüyle tanınmış bir müftüydü. 13 Temmuz 1975'te istanbul'da öldü. Milli Mücadele'nin bütün önderleri bu fetvada yer alıyordu. Serbest Fırka'nın sekreterliğini de yaptı. O dönemde Birleşmiş Milletler Filistin Mültecilerine Yardım Komitesi'nde de görev aldı. sonra Birinci Büyük Millet Meclis'ine Hakkâri milletvekili olarak giren Mazhar Müfit. Önce izmir'de. Parti kapanınca. Makbule Hanım'in siyasi yaşamı da sona erdi. ismet inönü Cumhurbaşkanı olduktan sonra 1939'da başbakanlığa getirildi. Conker soyadını. Demirci Efe ve Çerkez Ethem olaylarında önemli roller oynadı. Hakkâri'den sonra Denizli ve Çoruh'tan milletvekili seçildi.
Kütüphane. bu içten sevgi karşılığında elde edebildiği tek şey büyük bir hayal kırıklığı olmuştu. Ne yazık ki Fikriye'nin. .kitapsevenler. Dört dönem milletvekilliği yaptı. Braille 'n Speak Sayesinde Bu Kitapları Dinliyoruz Amacım Yayın Evlerine Zarar Vermek Değildir Bu e-kitaplar Normal Kitapların Yerini Tutmayacağından Kitapları Beyenipte Engelli Olmayan Arkadaşlar Sadece Kitap Hakkında Fikir Sahibi Olduğunda Aşağıda Adı Geçen Yayın Evi. Fikriye ile Mustafa Kemal'in nikâh tanıkları. kitapta belirtilen koşullarda geleneksel bir biçimde evlenmiş. Hıfzı Topuz'un bu tarihsel romanında. Budapeşte ve Londra büyükelçiliklerinde bulundu. ilişkilerinin bilinmeyen yönleri ve Fikriye'nin trajik sonu sürükleyici bir dille anlatılıyor. direnme gücünü yitirmiş ve düşünmeden yaptığı bir davranışla canına kıymıştır.. Ortada bir gerçek varsa. öteki mei'him için. karşılık beklemeden.. Köşk'te itilip aşağılanınca. Milli mücadelede her zaman onun yanında olmasa da.Ruşen Eşref Onaydın (1892-1959): Gazeteci ve yazardı. (/Seni iki kadın çok sevdi: (I5iri ualnız ben olduğum için. Atina. desteğini hep hissettiren Fikriye. hiçbir belge bırakmadan bu dünyadan göçüp gitmişler ve olayın ayrıntıları tarihin karanlıklarına gömülmüştür. Fikriye'nin hayatta kalan yakınlarına göre Mustafa Kemal kendisini sınırsız bir aşkla seven bu kadınla. Güçlükle kurtuldu. kesin bir yargıya varmadan romanını bu ikilem üzerine oturtmuştur. Tiran. Anılarını yazdı.com Merhabalar Buraya Yüklediğim e-kitaplar Aşağıda Adı Geçen Kanuna İstinaden Görme Özürlüler İçin Hazırlanmıştır Ekran Okuyucu. Mustafa Kemal'in ölümü üzerine intihar girişiminde bulundu. yürekten. o da Fikriye'nin onu ölüme götüren dramıdır. SONSÖZ Gazi ve Fikriye romanı bir biyografi değil. alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa hiçbir ticarî amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü . Mustafa Kemal'i delicesine seven ve onun Lâtife Hanım' la evlendiğini duyduğu andan itibaren derin bunalımlar yaşayan Fikriye. Çok onurlu. yalnızca 'O' olduğu için seven tek kadın Fikriye. içine kapalı bir yaradılışta olan Fikriye de verdiği söze bağlı kalarak nikâh olayını hiç açıklamamıştır. ve Kitapçılardan Temin Edebilirler Bu Kitaplarda Hiç Bir Maddi Çıkarım Yoktur Böyle Bir Şeyide Düşünmem Bu e-kitaplar Kanunen Hiç Bir Şekilde Ticari Amaçlı Kullanılamaz Bilgi Paylaştıkça Çoğalır Yaşar Mutlu Not: 5846 Sayılı Kanunun "altıncı Bölüm-Çeşitli Hükümler " bölümünde yeralan "EK MADDE 11.Ders kitapları dahil. Beş dönem milletvekili oldu. (MUSTAFA KEMAL) Mustafa Kemal'i. 1933'te Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri oldu. duygulu. Yazar.. Mustafa Kemal'in Fik-riye'yi koruma endişesidir. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin tanışmaları. Sahaflar. Bu evlenmenin nedeni. Mustafa Kemal'in çevresinde olanların yakınları ise bu evlenme olayını hiç duymadıklarını belirterek Fikriye'nin yakınlarının görüşlerine katılmadıklarını söylemektedirler.. 9 '789751M08228 Hıfzı Topuz _ Gazi Ve Fikriye www. Uzaktan da akrabası olurdu. Salih Bozok (1881-1941): O da Nuri Conker ve Fuat Bulca gibi Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaşıydı. belgesel ve tarihsel bir kurgudur. Yıllarca Paşa'nın başyaverliğini yaptı. ama bu olay gizli tutulmuştur.
" maddesine istinaden web sitesinde deneme yayınına geçilmiştir. Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur.com Hıfzı Topuz _ Gazi Ve Fikriye . braill alfabesi ve benzeri 87matlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir. ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz. vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset.com e-posta firstname.lastname@example.org kişi tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu.yasarmutlu. T.Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi İşlem ve Otomasyon Dairesi Başkanlığı Ankara Bu kitaplar hazırlanırken verilen emeye harcanan zamana saydı duyarak Lütfen Yukarıdaki ve Aşağıdaki Açıklamaları Silmeyin Tarayan Yaşar Mutlu web sitesi www.com email@example.com www."Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz. CD.kitapsevenler.com firstname.lastname@example.org mutlukitap@hotmail.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?