Namaz ve anlamı üzerine sohbetime devam ettim. Ne ben sormaktan ne de o yanıtlamaktan yoruldu.
'Günde beş temel vakit ve beş vakit Salat (namaz) kişinin varlıkla ünsiyetinin Hak ile ilişkisini kuran sebepler ve davranış türleridir. Vakitler davranışlara yön veren ve kişiyi ölçülü davranmaya yaklaştıran işaretlerdir. Hak Güneş'in Dünya'ya göre durumunu ve ondan kaynaklanan gölgeleri salatın vakitlerine işaret saydı. Vaktin haramlarını da helallerini de Güneş ve onun varlığından meydana gelen gölgelerden belirledi. Zira hakikat güneşi de insana tesir edince yanı başından ayrılmayan ve nefsini olgunluğa yaklaştıran gölgeler meydana gelir. Bunu Kuran'dan duy: Görmez misin Allah gölgeyi nasıl uzattı. Yani insanlığı, onlara içlerinden gönderdiği nebiler ve terbiye edici belalarla, cehaletten olgunluğa nasıl yaklaştırdı. Güneş aklın ve ondan meydana gelen olgunluğun remzi olunca sen muhataplarının zahir ve batın gölgelerine bakarak onlara hangi ölçüyle davranacağını bilirsin. Hangisine Hak ile hangisine de merhametle muamele edeceğini seçersin.'
''Peki'' dedim, ''Şu maddi ve manevi gölgeleri açar mısın? Bu gölgeler nelerdir ve salat vakitleri ile ilişkisi nasıldır?''
'Evvela gece gölgesizdir ve senin kendinle ilgili vaktindir. Bunu Kuran'dan duy: Gecenin (hiç değilse) bir bölümünde kalk. Büyük bir özen ve samimiyetle okuyuşunu düzenle. Gece okuyuşuna (tefekkürüne) devam et...
Böyle yaparsan gece sana bir önceki günün muhasebesi ve bir sonraki günün hazırlık hazinesi kesilir. Bir önceki günün kusurlarından tövbeye ve bir sonraki günün marifetli işlerine kuvvet biriktirmeye fırsat bulursun. Fecir (gün doğumu) vakti o gönüller açan sultanın gönül açan manevi ikramları ile günün karanlıktan aydınlığa açılır.
Güneş adeta hakikat kesilir. Güneşin aydınlığı eşyayı açığa çıkardıkça gözlerinden eşyanın Hakk'ı tespihini dolu dolu içersin. Bu aydınlık ve genişlikle geçimlik için halka karışırsın. Halkın bedenlerinin gölgeleri arz yerine gönlüne düşer. O gölgelerden gönlüne Hakk'ın isimlerinin nurları yayılır da kime nasıl muamele ile emrolunduğunu anlarsın. Ona göre muamele edersin. Güneş'in gün doğumunda bedenlerden hayata saldığı gölgeler doğudan batıyadır ve alabildiğine uzundur. Bu yüzden olgunluk gölgesi boyuna dek yaklaşmamış olanları çocuk sayar, onlara muameleni Hak ölçüsünden değil merhametten açarsın. Zira çocuklar işledikleri şeylere karşılık Hak ile muameleyi kaldırmada henüz güçsüzdürler. Bu yüzden Hak, gün doğumundan gölgenin bedenin bir misli oluncaya kadarki vakitte, henüz yeterince güçsüz olmalarından kinaye ile çocuklara Hak ile muameleyi uygunsuz işlerden saymıştır. Zira çocuklar merhametle yetiştirilmeye muhtaçtırlar. Yani çocuklara Hak ile muamele yerine merhametle muamele yaraşır. Gölgesinin en kısa olduğu bir muhatapla iş görme vaktinde Hakk'ın: 'Öğlen namazı için Güneş'i soğutun.' emrini hatırlarsın. Zira gölgenin en kısa olduğu vakit Güneş'in tepede olmasındandır. Bil ki gün ortasında ancak öfkesi nerdeyse çıldırma durumuna varmış olanların gölgesi yok denecek kadar azdır. Muhatabından gelen telkinlere karşı onları içlerinden kontrol edip tutacak, muhasebe ettirecek olgunluk fakir düşmüştür. Senin Hakk'a davetini öfkenin aceleciliği ile reddetmeye yakındır. Bu nedenle Hak ile muameleyi öfkesinin soğuduğu vakte ertele. Zira zühr (öğlen) salatı için Güneş'in tam tepede olduğu durumdan gölgenin boyunun bedeninkine yakın olduğu vakte kadar sabredilir. Salat için vakitlerin en olgunu gölgenin boyunun bedeninkinin iki misli olduğu vakittir.
Buna ikindi derler ki Hz. Peygamber onu orta vakit sayarak adına vusta demiştir. Zira beklenir ki her insan bedeninin olgunluğundan önde giden bir ruhi olgunluğa ersin. Bedeninin ihtiyaçlarının acil telkinleri ile olgunluğu sele gitmesin. Bu olgunluk ancak böyle güçlü bir gölgenin maharetidir. Akıl da bedende bu çağda yetkinleşir. Derken güneş grup vaktine varır. Yüzü sararır. Isı ve ışığı fakirleşir. Yaş bu çağda başta ağırlaşır. Anlayış ve olgunluk çocukluk çağına geri döner. Bu yüzden sen yaşlı bir kimseyle karşılaşmanı çocukla karşılaşmanla bir bil. Onlara da işlerinin hak ettiğinden ziyade merhametle muamele et. Bir gün Güneşin senin başında da ihtiyarlayıp solacağını unutma! İşte bu vakit akşam vaktine en yakın vakittir ve namaz kılınması bu yüzden mekruhtur, uygunsuz işlerdendir. Gece namazlarına ve vakitlerine gelince...'' dedi. Ben araya girdim. ''Sen bir soluklan. Ben de bu anlamları sindirip öyle yazamaya gayret edeyim'' dedim.