Ortadoğu'yla ‘ilgilenirken’ önce 20'den fazla ülkeyle çözüm aramak, sonra da kapsamlı çok taraflı anlaşmalar yapmak gerekiyor.
Gazze savaşı dördüncü ayına girerken Batı'daki politika yapıcılar ve düşünce kuruluşları “Ortadoğu konusunda ne yapacağız?” diye bir koro oluşturuyorlar. En iyi kısa cevap Japonca ‘mu’ kelimesi olabilir. Bu kelime “Sorunuzu sormayın” anlamına gelir. Soru kusurlu olduğunda kullanılır ve verilen herhangi bir cevap, tüm tartışmayı derin bir yanlış anlama durumuna sürükleyebilir.
Buradaki soru birçok nedenden dolayı kusurludur:
Birincisi, jeopolitik, ekonomik, kültürel ve insani gerçekliğin belirsiz bir coğrafi terime indirgenmesidir ki bu terim (Ortadoğu) birçok farklı varyanta sahiptir: Yakın Doğu, Şam, Büyük Ortadoğu bölgesi, kriz hilali ve benzeri...
Daha sonra 20’den fazla ülkede yaşayan tahmini 600 milyon insanı kendi hikayelerindeki nesnelere dönüştürüyor ve onlar hakkında ne yapılacağına karar vermek dışarıdakilere kalıyor. Daha da kötüsü, bu terimin kapsadığı tüm ülkelerin aynı tarihsel, sosyal ve politik zaman çerçevesinde yaşadığı varsayımıdır. Herkese uygun tek çözüm yaklaşımı, örneğin yelpazenin bir ucundaki Yemen ile diğer ucundaki Fas arasında hiçbir fark görmüyor.
“Bunlar hakkında ne yapmalıyız?” yaklaşımı, Avrupa imparatorluklarının kendi yetki alanları altındaki ülkeleri küresel satranç oyunundaki piyonlar olarak gördüğü sömürge döneminin bir kalıntısıdır. Bu yaklaşım, sömürgecilik sonrası gelişimin ilk aşamalarında ve Soğuk Savaş'a kadar popüler olmaya devam etti. Halen faydalı görünüyor. Çünkü söz konusu ülkelerin çoğu oldukça dar görüşlü elitler tarafından yönetiliyordu. Meşruluğunun ve otoritesinin büyük bir kısmını eski sömürgeci efendilerin sponsorlarına veya ABD ve Sovyetler Birliği gibi küresel güç oyununa yeni katılanlara borçludur.
Bölgenin son yıllarda tanık olduğu muazzam değişiklikler, ilgili tüm ülkelerdeki durumu kökten değiştirdi. Bazıları en deneyimli gözlemcilerin bile hayal edemeyeceği bir hızla ileri atıldı. Diğerleri ise çöküşe ve yıkıma giden dolambaçlı ve kısır yollara düşmek zorunda kaldılar.
Bölgenin neredeyse tüm ülkelerinde yeni bir oyuncu sahneye çıktı: ‘Arap Baharı’ olarak adlandırılan ani fırtınada, tüm olumsuzluklara rağmen hem yapıcı hem de yıkıcı olabilme yeteneğini ortaya koyan halk gücü. Cin, bazı durumlarda iyi sebeplerden ötürü şişeye geri itilmiş olabilir, ancak küresel bilgi devrimi sayesinde, popüler güç sahnenin merkezine geri dönme potansiyelini koruyor.
Bazı ülkelerde, yeni ve genç yönetici seçkinler kuşağı, memnuniyetle karşılansa da değişime dair umut ve korku açısından nüfusun çoğunu arka planda bırakabilecek dönüşümlere yol açabilecek iddialı bir reform programını üstlendi.
Ortadoğu bugün çok daha karmaşık bir gerçekliği temsil ediyor ve artık petrol, İsrail-Filistin çatışması, mezhep rekabeti, terörizm ve olgunlaşmamış milliyetlerin çatışmasıyla sınırlı tutulamaz.
Dolayısıyla "Ortadoğu konusunda ne yapmalıyız?" diyenlerin, tek parça bir yapı değil, farklı, kimi zaman birbiriyle çelişen istek ve çıkarlara sahip 20'den fazla ulus-devletten oluşan jeopolitik ve kültürel bir varlıkla karşı karşıya olduklarını anlamaları gerekiyor. Başka bir deyişle, Umman'da işe yarayabilecek olanın Cezayir'de işe yaraması mümkün olmayabilir ve İran'la uğraşmak, Pakistan veya Moritanya İslam cumhuriyetleriyle uğraşmaya benzer olabilir.
Bugün Ortadoğu'yla uğraşmak, bırakın bir asır öncesini, savaş gemisi göndermenin ve birkaç bıyık kesmenin işe yarayabileceği on yıl önceki kadar bile kolay değil. Bugün yumuşak güç, özellikle de ona kova dolusu sahip olanların herhangi bir zamanda bir çay kaşığından fazlasını kullanma cesareti olmadığı, azına sahip olanların ise hepsini kullanacak kadar intihara meyilli olduğu durumlarda sert güçten daha etkilidir.
Ortadoğu'yla ‘başa çıkmak’ için eski dersleri unutmak, daha az konuşup daha çok dinlemek, emirlerden uzak durmak, tavizler vermek ve önce 20'den fazla ülkeyle, sonra da çok taraflı kapsamlı anlaşmalarla uzlaşma aramak gerekiyor.
Hayır, eski günlerdeki kadar kolay değil...