(Kürtçe Dilinin Tarihi, Dosya: 6)
Kassitler, MÖ 17. yüzyıl sonrası bölgenin diğer Hurri kabileleri gibi artık onlar da kültürel görünümlerinde Sümer, Sami ve Doğu Aryan-Hindui kültürel özellikleri taşıyorlardı. Kassitlerin Aryan-Hindui kültürel görünümü, Doğu Aryan-Hindui kültürlü Mitanniler ile olan ilişkiler ile alakalıydı.
Orta Fırat bölgesinde ve genel olarak Yukarı Mezopotamya’da Kassitlere ait kültürel olgulardan ve kuzey batıdaki Kassit isimlerin yokluğundan da bu tespit yapılabilir. Ayrıca MÖ 17. yüzyıl öncesi Erken Eski Babil, Mari Tuttul (Rakka), Tall Lēlān ve Chaghar Bazar’dan (Rojava’da Habur Nehrinin batısında-Kuzey doğu Suriye) zengin belgelerinde Kassitlere dair herhangi kültürel bir belirti-olgu görünmez. Eski Babil ve Susa (Elam) belgelerinde Kassit isimlerin varsayımsal görünümü ile karşılaştırıldığında Kassitlerin daha fazla kuzey doğu Zagros kökenli olduklarına dair bakış öne çıkar.
Kassit Kral isimleri MÖ 17. yüzyıllarda Orta Fırat’ta tespit edildi. Kassitler ile ilgili tarihi metinler daha çok Nippur şehrinin Guannası (valisi) MÖ 1400-1300 yıllarına dair belgelerinden elde edilmişti. IV. Kaštilyaš ve bütün Kassit hükümdarların adlarındaki dilsel ortaklık birinci bileşeni başlangıçta Akkadca isimlerdir. Ama Elamca dilde değildir. *Bkz. Sassmannshausen, s. 413, n. 22. 1999. Kassitlerin sosyal yapısıyla ilgili de bazı tespitler yapılmıştır. “İlgili soy kütüğünün çoğunda Kassit adı taşıyan bir baba ve Babil adı taşıyan bir oğul vardı. Aynı kültürel soylu babası ile çok az isimde çocuk adları vardı. Birkaç Kassit klanı, Akkad soy kütüklü tipik adlar taşıyordu. * Bkz. Sassmannshausen, s 144 vd, 2001. Bit-Hamban yöneticisi, Kassit yönetici sanı olan “Lanzū”yü hala taşıyordu. Namri adı, ünlü dil bilimciler Diakonoff ve Kashkai göre, Urartu yazıtlarında “Babil”ce/Babil’lū”, olarak kabul ediliyordu. *Bkz. I. M. Diakonoff and S. M. Kashkai, Geographical Names According to Urartian Texts, Répertoire Géographique des Textes Cunéiformes 9, Wiesbaden, 1979, pp. 17 f. Orta Asur Krallarından Tukulti-Ninurta’nın Babil’i işgalinden sonra Kassitce kral isimlerinde, “Küdür-Enlil” (MÖ 1254–1246) şeklindeki tamamı Kassitce olan ismin dışında, Kassit hükümdarları Akkadca ve Kassitce dillerinde ortak isimler taşıyordular. *Bkz. cf. Sassmannshausen, p. 413, n. 22. 1999. Üç geçmiş-Kassit hanedanının (MÖ 1150-985), II. Işın, II. Sealand ve diğer bazı hanedanlarının ve yöneticilerinin ortak-hibrit (Akkad-Kassite) isimleri vardı. *Bkz. Kaynak http://www.iranicaonline.org/articles/Kassites. “Provincial Administration in Babylonia under the second Dynasty of Isin,” Brinkman, pp 234-37. 1963. Nabu-mukīn-APLI saltanatı (MÖ 978-943) Kassitlerin geç devlet döneminde önemli görevlerde bulunmuştur. Çoğu devlet yetkilileri II. Işın Hanedanlığı döneminde Kassitce adlarını taşıyordular. Bazı Babil tapınak kentleri Ahameniş/Pers döneminde Geç Kassit atalarının isimlerini hala kullanıyordu. *Bkz. A.g.e. Zadok, 2003, s. 482, 6.
Kassitlere ait olan bu kültür MÖ X. yüz yılın ilk yarısında Doğu Aryan-Hindui kültürlü Medlerin yaşadığı Medya’da kaydedilir. *Bkz. R. Zadok, “Şinar” İsminin Kökeni,” ZA 74, 1984, s. 240-44. 2002, pp. 24 f. Kaynak http://www.iranicaonline.org/articles/Kassites. Yaşanan bu dönemde Medya, Urmiye gölü ile Hazar Denizi ve batıda Zagros dağları kuzeyde Kafkas dağları ile çevrili günümüzdeki Azerbaycan topraklarıydı. Allabria, Hubuškia ve Ginguhtu yöneticilerinin adları, günümüz Batı Azerbaycan eyaleti, İran, yönünde bölgelerde sırasıyla Lanzi-buriaš, Lanzū ve Ursi olarak Kassitce isimler hala kullanılıyordu. Bu günkü Doğu Kürdistan-İran’ın eski Medya topraklarında kalan Urmiye şehrinin güneyinde Mannai’da içinde üç yer ismi, başka bir üç isme sahip olan Gizilbun’da ve Medya’nın doğusunda yer isimleri de Kassitce dilde olduğu tespit edilmiştir. Bölgede önde gelen kişilerin adları ve çeşitli yer isimleri Kassitce isimlerdi. Yönetici Ellipi ailesinin birkaç üyesi Kassitce adlarını taşıyordular. Kassit isimleri Batı Medya’lı: Nahši-Marti, Bit-Kilamzah ve Bit-Kubatti’nin adlarında da görülür. *Bkz. Middle Babylonian Ullipi, with attenuation of the initial vowel, according to A. Fuchs apud Sassmannshausen, p. 151b 2001.
Kendilerinin bıraktığı belgeleri inceleyen tarihçilerden Hilprecht, İnckler, Hall ve E. Meyer, Kassitleri; Guti, Hurri, Mitanni, Med ve İskitler ile aynı soydan gelen Aryan kavimler olduğunu ileri sürmekteydiler. Bu son iddia pek yetkin değildir. Bu halklar aynı coğrafyanın ve çağdaş halk tanımları olarak Sami ve Sümer ya da Elam olmayan halklar olarak bir biçimde tanımlanmıştır. Kassitlerin Hurri soylu genetik bağları öne çıkmakla birlikte, bin yıllık zaman aralığında Kassitlerin çeşitli melez kültürel süreçler yaşadığı gerçektir. Kassitler, güney Sami kültürlü halkları olan: Akkad, Asur ya da Babillilere uzak olmakla birlikte, melez kültürel görünümlü Gutilere ve Mitannilere daha yakın dini kültürel ortaklıkları olan ve Med, Saka/İskit, Pers ve Partlar ile daha sonra milat sonu kaynaşmış bir halk olmuştur. Nitekim MÖ 6. yy sonrası Kassitlerin tüm sosyal dokusunda Doğu Aryan kültürünü baskın bir kültür olarak görmekteyiz. Diğer yandan Ön Asya’da daha çok da günümüz Doğu Aryan toplulukların yaşadığı coğrafya da benzer bir şekilde o dönemde baskın Doğu Aryan kültürel oluşum bölgede MÖ 1200 sonrasıdır. Daha önce değil. Yaşanan dönemlerde Doğu Aryan-Kafkas kültürel karışımı, Aryan-Sami ve Sami-Kafkas karışımı baskın kimliktir.
Anlaşılan farklı dönemlerde Zagrosların doğusundan gelen Doğu Aryan topluluklar bölgede önce Hurrili kabileler ile karışıyorlardı. Her yeni oluşumda yeni bir Aryanik halk görünüyordu. Nitekim Doğu Aryan kimlikli Mitanniler, MÖ 17. yüzyılda bu Kafkas kültürlü halklar ile Zagrosların doğusunda bir biçimde etkileşime girmişlerdi.
Kassitler hakkında şunu kabul edebiliriz. Onlar genetik olarak bölgenin Hurri ve Urartu soylu, melez Guti, Lulubi, Subarru adlı kavimleri ile aynı soydan olmamaları pek ala mümkündür. Anlaşılan bu kavim hem bölgenin eski Kafkas kavimleri ile ve aynı bölgeye daha sonra göç eden, Ariyaca konuşan Mitanni ve daha sonra MÖ 10. yüz yılda yine Doğu Aryan kültürlü; Med, Kimmer, İskit, Pers, Soğdia ve Part kavimleri ile karışarak bölgede özellikle bir Kürd kavmi oluşumunda yer almışlardır. Kassitler Küçük Zap Nehri’nin güneyinde kalıp Mandali Nehrine ulaşan bölgede Kürd Soranların oluşumunda yer almış olması pek ala mümkündür. Kassitlerin yerleşik ana gövdesi coğrafik olarak bize Kürd Soran coğrafyasını gösteriyor. Bilindiği üzere Kassitler, Hurriler gibi Kafkas kültürlerine rağmen onlara dair coğrafik olarak Küçük Zap Nehri’nin kuzeyinde kalan belirli bir yerleşim kaydı görülemedi.
Kassit ve Hurrilerin Kafkasik dil yapıları tezi kısmen doğru olabilir. Kafkasik dil görünümü bölgenin diğer önemli bir gerçeğidir. Bu dili konuşan Zagroslardaki kavimlerin yine aynı bölgenin Ariyaca konuşan diğer kavimleri ile karışmaları aynı dinsel itikat ve siyasi ortaklıklar ile gelişmiş olabilir. Nitekim Mitanni ve Urartu devletleri bu kültürel karmaşık oluşuma örnek gösterilebilir. Bu devlet yapılarında yer alan Kafkasik ve İrani kavimler nitekim aynı inanca ve ortak siyasi çıkarlara sahip olmuştular. Urartu’nun son MÖ 6. yüz yılındaki Mannai Tapınağı, bu kültürel bileşimler için önemli bir göstergedir. MÖ 6. yüzyılda bir dönem için Mannai’deki Sakız yöresinin İskitlerin siyasi yönetim merkezi olabileceği tahmin ediliyor. Urmiye Gölü’nün güneyindeki Sakız kasabasının 49. Km doğusunda yer alan Ziwiye’de gerçekleştirilen arkeolojik kazılar burasının büyük olasılıkla Mannai olabileceğini düşündürmektedir. Kavimlerin özellikle Medya topraklarında şekillenmesinde dini tapınaklar önemli bileşim merkezleridir. Bu ortaklıklar kültürel ortaklığı da şekillendirmiştir. Tıpkı hala yaşamakta olduğumuz dini alanda İslamiyeti Arapça kültürü ile edindiğimiz bizlerin Sami kültürel İslami görünümü bu duruma örnek verilebilir.
Bahoz Şavata
01.01.2018-Meléti
Devam edecek..