ANALİZ
Çin’e Göre Dünya: Bir “Küresel Medeniyet Girişimi!”
Başkan Xi, 1945 sonrası dünya düzenini yeniden şekillendirmek istiyor. Bu kapsamda Çin tarafından “çok taraflılık”, evrensel insani değerlerin bir kenara bırakıldığı ve büyük güçlerin çıkarlarının dengelendiği bir dünyanın temel kodu haline getiriliyor.
BU HAFTA Moskova'da Vladimir Putin ile bir araya gelen Çin lideri, savaş suçlarından uluslararası tutuklama kararıyla karşı karşıya olan bir liderle yemek yerken “barış içinde bir arada yaşama” ve “kazan-kazan ilkesine dayalı işbirliği”nden bahsetti. Xi, kurallara ve insan haklarına duyduğu açık ilgiyle, Amerika liderliğindeki dünya düzeninin amansız bir düşüş içinde olduğuna inanıyor. Dünya düzenini, büyük güçler arasında daha işlemsel bir anlaşma sistemine dönüştürmeyi hedefliyor. Bu vizyonun tehlikeleri veya dünya çapında çekiciliği, hafife alınamayacak türden.
Ukrayna konusunda Çin acımasız ve başarısız bir el oynadı. Hedefleri incelikli: Rusya'nın boyun eğmesini ama Putin rejimini çökertecek kadar zayıf olmamasını sağlamak; gelişmekte olan dünyanın gözünde bir "barışçı" olarak kendi itibarını parlatmak ve (gözü Tayvan'a dönük olmak üzere) Batı yaptırımlarının ve askeri desteğin bir dış politika aracı olarak meşruiyetini baltalamak. Xi, Ukrayna için Rus saldırganlığını ödüllendirecek ve dolayısıyla Ukrayna'nın kabul etmeyeceğini bildiği bir “barış planı” önerdi. “Tüm ülkelerin egemenliğine saygı gösterilmesi” çağrısında bulundu, ancak Rusya'nın, komşusunun altıda birinden fazlasını işgal ettiğini belirtmeyi ihmal ederek.
Bu, Çin'in dış politikaya yönelik yeni yaklaşımının yalnızca bir örneği. 10 Mart'ta Çin, iki ezeli rakip İran ve Suudi Arabistan arasında arabuluculuk yaptı. Bu arabuluculuk, Çin’in Orta Doğu'ya bu çapta ilk büyük müdahalesiydi. Ve Irak işgalinden 20 yıl sonra ABD liderliğindeki Batı'nın bölgedeki nüfuzunun azaldığına ilişkin büyük bir vurgu taşıyor. 15 Mart'ta Xi, ülkelerin "kendi değerlerini ve modellerini başkalarına empoze etmekten ve ideolojik çatışmayı körüklemekten kaçınmaları" gerektiğini savunan "Küresel Medeniyet Girişimi"ni açıkladı.
Çin'in küresel düzene yönelik bu yaklaşımı doğaçlama değil, sistematik ve ideolojik. Deng Xiaoping, Çin'i "kapasitesini saklamaya, zamanını beklemeye" çağırmıştı. Ancak Xi, 1945 sonrası dünya düzenini yeniden şekillendirmek istiyor. Çin'in yeni sloganları, 20. yüzyılın normatif dilini ödünç almaya ve yıkmaya çalışıyor. Böylece “çok taraflılık”, evrensel değerlerin bir kenara bırakıldığı ve büyük güçlerin çıkarlarını dengeleyerek yönetilen bir dünyanın kodu haline geliyor. Çin’in son dönemde savunduğu “Küresel Güvenlik Girişimi”, Batı’nın Çin'in askeri tehdidini kontrol altına alma çabalarına karşı çıkmakla ilgili. “Küresel Kalkınma Girişimi”, Çin'in otokratik devletlerle koşul dayatmadan ilişki kuran ekonomik büyüme modelini destekliyor. "Küresel Medeniyet Girişimi" ise Sincan'da ve başka yerlerde Batı'nın evrensel insan haklarını savunmasının yeni bir tür sömürgecilik olduğunu savunuyor.
Bu işlemsel dünya görüşü, Batı dışında, düşündüğünüzden daha fazla desteğe sahip. Xi, bu ay içerisinde Pekin'de, Çin'in Ukrayna'da barış müzakerelerine yardım etmesini talep eden ve çok kutuplu bir dünyanın savunucusu olan Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva ile görüşecek. Pek çok insan için, 2003 Irak işgali, Batı'nın uluslararası hukuk ve insan hakları konusundaki çifte standardını gözler önüne serdi. Trump yıllarından sonra, Başkan Joe Biden dünyayla yeniden ilişki kurmaya çalışıyor. Ancak Asya'ya dönüş, Orta Doğu ve Afganistan da dahil olmak üzere başka yerlerde geri çekilmeyi ve küçülmeyi içeriyor.
Evet Batı, Ukrayna konusunda kararlılık gösterdi. Ancak birçok ülke savaş konusunda kararsız ve savaşın nasıl biteceğini merak ediyor. Küresel GSYİH'nin %40'ını oluşturan en az 100 ülke, yaptırımları tam olarak uygulamıyor. Buna karşı Amerika'nın dayanma gücü şüpheli. Ne Donald Trump ne de Cumhuriyetçi rakibi Ron DeSantis, Ukrayna'yı temel bir Amerikan çıkarı olarak görmüyor. Bütün bunlar Türkiye'den BAE'ye ve hepsinden önemlisi Çin'e kadar yeni aktörler için alan yaratıyor. Demokrasinin ekonomik kalkınmayı gerektirdiği, ancak siyasi özgürlüğe bağlı olmadığı mesajı, demokratik olmayan ülkelerin seçkinleri için büyük motivasyonlar sunuyor.
Bu çıkarcı çok kutupluluğun neler başarabileceğini dikkate almak önemli. İran ve Suudi Arabistan, 1979'daki İran devriminden bu yana amansız iki düşman oldular. Çin, her ikisi için de en büyük ihracat pazarı. Bu nedenle, aynı zamanda en büyük petrol kaynağı olan Körfez'de savaşı önlemek için önemli bir nüfuzu ve teşvik kabiliyeti var. Yeni arabuluculuğunu yaptığı anlaşma, Yemen'de belki de 300.000 kişinin ölümüne neden olan bir vekalet savaşını zayıflatabilir. Ya da iklim değişikliğini ele alalım. Çin'in pil endüstrisine verdiği merkantilist destek, karbon emisyonlarını düşürmeye yardımcı olacak bir sınır ötesi yatırım dalgası için katalizör görevi üstleniyor.
Bütün bunların etrafında, Xi'nin dış politikasının asıl amacı, dünyayı Çin Komünist Partisi için daha güvenli hale getirmek. Zamanla, kusurlarını gizlemek zor olacaktır. Amaca uygun ikili ilişkiler ağı çelişkiler yaratır. Çin, İran'ı destekliyor, ancak Çin'in bölgedeki diğer müşterilerini tehdit eden nükleer tırmanışını görmezden gelmeyi seçerek. Ukrayna'da herhangi bir kalıcı barış, Ukraynalıların rızasını gerektirir. Ayrıca, savaş suçları için hesap verebilirliği ve başka bir saldırıya karşı garantileri de içermelidir. Çin üçüne de itiraz ediyor: Demokrasiye, insan haklarına ya da sınırlandırılmış büyük güçlere (Ukrayna'da ya da Tayvan'da) inanmıyor. Hindistan ve Japonya gibi Çin tarafından doğrudan bir güvenlik tehdidiyle karşı karşıya olan ülkeler daha da savaşacak. Gerçekten de bir ülke, güçlü, saldırgan bir komşuyla karşı karşıya kaldığında, “güç” ilkesi çalışır ve korkacak çok şey olduğu anlamına gelir.
Çin, izlediği diplomasi konusunda ne kadar acımasız veya başarısız olursa olsun, neredeyse her zaman ve her yerde yönetici seçkinleri desteklediği için, bu yaklaşımı sonunda dünyadaki sıradan insanları kızdırabilir. O ana kadar açık toplumlar, rakip vizyonlar üzerinde bir mücadele ile karşı karşıya kalacak. Bu noktada öncelikli hedeflerden biri, Ukrayna'nın düzmece bir barış anlaşmasına itilmesini engellemek ve Batılı ülkeler için NATO dahil olmak üzere savunma ittifaklarını derinleştirmek olmalı. Uzun vadeli hedef, küresel kuralların yalnızca Batı'nın çıkarlarına hizmet ettiği suçlamasını çürütmek ve Çin'in -ve Rusya'nın- teşvik ettiği dünya görüşünün zararlarını, tehlikelerini ortaya koymak.
Amerika'nın 1945'teki en büyük öngörüsü, kendisini kalıcı ittifaklara ve ortak kurallara bağlayarak daha güvenli hale getirebileceğiydi. Bu idealist vizyon, Irak dahil olmak üzere, gerçeklikle on yıllarca süren temas nedeniyle lekelendi ve aşındı. Ancak son Pekin - Moskova zirvesi, bu konuda daha kötü bir alternatifi ortaya koyuyor: Sevgi kazanmadan nüfuz, güven olmadan güç ve evrensel insan hakları olmadan küresel bir vizyon arayan bir süper güç. Bunun dünyayı daha iyi bir yer haline getireceğine inananlar bir kez daha düşünmeli.
Bu yazı 23 Mart 2023 tarihinde The Economist’te “The world according to Xi” başlığıyla yayınlandı. Çeviride editoryal düzenleme yapılmıştır.