“Duvar”ın yıkılmasından önce de reel-sosyalizme karşı çıkan Gorz, bu kitabında, kapitalizmin ve reel-sosyalizmin benzerliklerini göstererek asıl onların öldüğünü söyler.
Kitap Alıntısı
Yeniliklerin istihdamı arttıracağını söylemek, bu yeniliklerin onaylanmasına da hizmet eden iktisadi rasyonaliteyi inkar etmenin paradoksal biçimidir: “Fast food”ların, robot hizmetçilerin, ev içi bilgisayarların, hızlı kuaför salonlarının, vs, amacı iş sağlamak değil, emekten tasarrufta bulunmaktır. Adamakıllı bir ücretlendirilmiş çalışma (yani iş) gerektirseler de, ücretlendirilen çalışma miktarı tasarruf edilen ev içi çalışma miktarından çok düşük olacaktır. Durum böyle olmasaydı, bu ürünler ve hizmetler insanların büyük çoğunluğu için mali olarak ulaşılmaz ve ilgiye değmez olurdu: Ortalama bir ücretli bir saatlik boş zaman kazanmak için bir saatlik veya daha fazla çalışma ücretini harcamak zorunda kalırdı; erkek veya kadın ücretli, bir saat fazla serbest zaman elde etmek için en azından bir saat daha fazla çalışmak zorunda kalırdı; ev işi görevlerinden kazanılan bütün zaman, fabrikada veya büroda çalışmakla geçerdi (veya ilaveten çalışılmalıydı), vs. Oysa, ev işi malzemelerinin ve sanayileşmiş hizmetlerin kullanım değeri, tersine, bu malzeme ve hizmetlerin sağladıkları net zaman tasarrufuna özellikle bağlıdır ve değişim değerleri de, saat başına düşen yüksek üretkenliklerine bağlıdır: Kullanıcı, bu ürünlere veya hizmetlere ödeyecek miktarı kazanmak için, bu hizmetleri kendisi yaptığında harcayacağından çok daha az zamanı çalışarak geçirir. Söz konusu olan, zamanın toplum ölçeğinde serbestleşmesidir.
Sorun, bu serbest zamana hangi anlamın ve hangi içeriğin verilmek istendiğini bilmektir. İktisadi akıl, temelde, bu soruna cevap veremez. Stoleru’nun yaptığı gibi, bu serbest zamanın “ekonominin içerisinde başka yerde, (ancak boş vakit faaliyetlerinde olsa da)” yürütülen faaliyetler tarafından doldurulacağını kabul etmek, o zamana kadar iktisat alanından dıştanmış faaliyetleri iktisadileştirmek için geleneksel iktisadi faaliyetler kullanıldığında, bu yönelişin sonucunun ek zaman tasarrufları olacağını unutmak olur. Çalışma zamanından tasarrufun mümkün kıldığı iktisadi rasyonalite alanının genişlemesi, o zamana kadar çalışma olarak kabul edilmemiş faaliyetlerde bile zaman tasarruflarına yol açar. Böylece, “teknolojik ilerlemeler” kullanılabilir zamanın içeriği ve anlamı sorununu kaçınılmaz olarak ortaya atar; dahası: Serbest zamandaki genişlemenin, çalışma zamanının genişlemesine büyük ölçüde üstün geldiği ve sonuç olarak, iktisadi rasyonalitenin herkesin zamanını yönetmeye son verdiği bir uygarlığın ve bir toplumun doğası sorusunu da ortaya atar.
Boş zaman faaliyetlerini iktisat alanına dahil etmek ve boş zamanlardaki artışın yeni iktisadi faaliyetler doğuracağını öne sürmek bu sorundan yan çizmenin ilk bakışta paradoksal bir biçimidir. Gerçekte, boş zaman faaliyetlerinin iktisadi faaliyetlere ters bir akılsallığı (rasyonalitesi) vardır: Bunlar serbest zaman üretmez, tüketirler; zaman kazanmayı değil, zaman harcamayı hedeflerler. Tatil zamanı, israf zamanı ve kendinden başka amacı olmayan keyif verici faaliyet zamanıdır bunlar. Kısacası, bu zaman hiçbir şeye yaramaz, kendinden farklı hiçbir amacın aracı değildir ve araçsal akılsallık kategorileri (etkinlik, verimlilik, başarı) ona uygulanamaz; sadece baştan çıkartır. Stoleru’nun yaptığı gibi, boş zamanların ücretlendiritmiş yeni faaliyetler doğurduğunu, hatta gerektirdiğini öne sürmek, toplumu bir birlik olarak değil, iktisadi bir ikilik olarak kabul etmek koşuluyla, yine de tamamıyla saçma değildir. Ve birçok yazarın yaptığı da budur. Bunların düşüncesine göre toplum kaçınılmaz olarak bölünmeye devam edecektir. Bu bölünmenin nedeni, çalışma zamanından tasarrufun çok eşitsiz dağılımı olacaktır (ve şimdiden öyledir): Giderek sayılan artan bazı insanlar iktisadi faaliyet alanından kovulmaya devam edilecek veya bu alanların etrafında tutulacaklardır. Buna karşın diğerleri, şu andaki kadar veya daha fazla çalışacaklar ve başarıları veya yetenekleri nedeniyle, artan oranda iktisadi gelir ve iktidardan yararlanacaklardır. Çalışmalarının bir bölümünü ve işlerine bağlı imtiyaz ve güçleri geri vermek istemeyen bu profesyonel seçkinler, boş zamanlarını ancak üçüncü şahıslardan kendi serbest zamanlarını feda etmelerini isteyerek artırabileceklerdir. Dolayısıyla, bu üçüncü şahıslardan, herhangi bir kişinin yapabileceği şeyleri, özellikle “yeniden üretim” çalışmaları denen işleri kendi yerlerine yapmalarını isteyeceklerdir. Ve zaman kazanmalarını sağlayacak hizmetler ve donanım satın alacaklardır; bu hizmet ve donanımların üretimi ortalama bir kullanıcının sağlayacağı tasarruftan daha fazla zaman gerektirse de. Dolayısıyla, yararlananlara kazandırmayı garanti ettiğinden daha fazla çalışma zamanı gerektirdiğinden toplum ölçeğinde iktisadi akılsallıktan yoksun olan ve sadece kendi satabileceğinden çok daha düşük bir fiyata zaman satın alabilme yeteneğindeki bu profesyonel seçkinlerin özel çıkarına denk düşen faaliyetler gelişecektir. Bu faaliyetler, bunları yerine getiren insanların statüsü ve ücretlendirme tarzları ne olursa olsun, hizmetçilik faaliyetleridir.