Güney Atlantik’te Arjantin’in Güneydoğu kıyılarında bulunan Falkland Adaları, Doğu ve Batı Falkland olmak üzere ikisi büyük; 700’den fazla küçük adacıktan oluşan bir yerdir. Doğu ve Batı Falkland adı verilen iki büyük adanın arasında Falkland Boğazı denilen bir kanal bulunur.
Rüzgarın eksik olmadığı bu kıraç adalara en yakın anakara 480 km. uzaklıktaki Arjantin’in doğu kıyılarıdır. Falkland adalarında 3000’e yakın İngiliz kökenli insan yaşamaktadır. Adalar içişlerinde özerk bir İngiliz yönetim birimidir. Nüfusun yarısının yaşadığı tek kent olan Port Stanley şehri Doğu Falkland’dadır. Ayrıca Port Stanley şehri Falkland Adası’nın başkentidir.
Adanın başlıca gelir kaynağı koyun yetiştiriciliği ve balıkçılıktır. Koyunlardan elde edilen yün İngiltere’ye ihraç edilir. Diğer dikkate değer nokta; adalar üzerinde tartışmaya giren ve hak iddia eden iki devletinde bu adaya olan uzaklıklarıdır. Falkland adaları, Arjantin’e 480 km. , İngiltere’ye 12 bin km. uzaklıktadır.
Jeostratejik Önemi
Falkland Adaları, Arjantin’in Güneydoğu kıyıları ve Macellan Boğazı’na 480 km, Horn Burnu’na 600 km, ve Ümit Burnu’na 805 km. uzaklıkta olduğu için stratejik öneme sahiptir. Falkland adaları sömürgecilik yıllarında Birleşik Krallık gemileri ve ticareti için önemli bir noktaydı. Günümüzde ise petrol ve diğer yer altı zenginliklerinden dolayı önemli bir yer haline gelmiştir.
Falkland Adaları’na hakim olan devlet aynı zamanda Güney Atlantik Bölgesi’nin büyük bir çoğunluğunu ve petrol bölgesini denetim altında tutacaktır. Falkland Adaları Bölgesi aynı zamanda balıkçılık bölgesidir.
Tarih
Falkland Adaları İngiltere ve Arjantin arasında bir tartışma konusu olduğundan adaların tarihi üzerinde bazı ihtilaflar bulunmaktadır. 1592 yılında John Davis tarafından keşfedilen Falkland Adaları, 1690 yılında Kaptan Strong’un adaya yerleşmesinden sonra adaya dönemin İngiliz hazineden sorumlu Bakanı Lucius Cary Falkland’ın adı verildi.
Aslında Falkland Adaları’nın hangi devlete ait olduğu konusundaki anlaşmazlıklar adaların 16. Yüzyılda keşfedilmesinden sonra başladı. Adaları İspanyolların mı, İngilizlerin mi önce keşfettiği ilk anlaşmazlıklardan biriydi. Adalar keşfedilmesinden sonra Fransız egemenliğine de geçmiştir; ancak uzun yıllar İspanya ve İngiltere arasında el değiştirmiştir.
1774 yılında patlak veren Amerikan Bağımsızlık Savaşı’nın Britanya İmparatorluğu’na verdiği maddi yük dolayısıyla denişaşırı yerleşimlerin birçoğundaki kontrol azaltıldı. Bunun üzerine 1820’li yıllarda Rio De Plate Birleşik Eyaletleri adalardaki boşluklardan yararlanarak idareye el koymuştur. Aralık 1831’de Falkland karasularını ihlal eden Amerikan balıkçı gemilerine el konulunca, ABD misilleme olarak adaya savaş gemisi USS Lexington’ı yolladı. Geminin yaptığı baskın ile ada kısa bir süreliğine ABD egemenliğine geçti
1833 yılında İngiliz keşif heyetinin Falkland Adaları’na yaptığı sefer sırasında adada kalmakta direnen Arjantinlileri ortadan kaldırarak; İngilizleri Falkland’a yerleştirmesiyle adalar 1982 yılına kadar mutlak surette İngiliz egemenliğine girdi.
1833 – 1982 Dönemi Falkland Krizi
İngiltere, 1833 yılında adayı kesin olarak ele geçirmiş ve ortalama 150 yıl boyunca ada, İngiliz egemenliğinde kalmıştır. Fakat bu süreç içerisinde iki tarafta ada üzerindeki hak taleplerini sürekli olarak savunmalarına rağmen 1982 yılına kadar aralarında herhangi bir silahlı mücadele yaşanmamıştır.
20. yüzyılın ilk yarısında taraflar, iddia ve taleplerini sürdürürken bir sonuca varılamamasına gösterilebilecek en önemli örnek anlaşmazlığın 1947 – 1955 yılları arasında Uluslararası Adalet Divanı’na birkaç kez taşınmasıydı. Ancak Arjantin’in bu divanın tarafsızlığını tanımaması üzerine Divan’da bölge hakkında hakemlik yapmayı reddetti. 1964 yılında Arjantin, BM’nin Sömürge Sorunları Komisyonu’nda konunun aracısız olarak iki toplumlu görüşmelerle sürdürülmesini istedi. Arjantin’in bu konuda ki tezleri:
- Adaların Arjantin’e olan coğrafi yakınlığı,
- Arjantin’in eski İspanyol topraklarının halefi olarak kendisini görmesi gibi nedenlerden dolayı Adalar Arjantin egemenliğine geçmeliydi.
İngiltere’nin buna karşılık tezi ise:
- 1833 yılından beri Adalar üzerinde yönetimini sürdürdüğü,
- BM Anlaşması’nın 1. Maddesi uyarınca ‘’ Ada halkının geleceğini kendilerinin tayin etmesi konusunda fikirlerinin sorulması gerekliliği (Self Determinasyon)’’
Ayrıca İngiltere’ye göre eğer Adalar Arjantin’e geçerse sömürge durumu sona ermeyecek tam tersine başlayacaktı. Arjantin’e göre ise; İngilizlerin bu ısrarının nedeni Adada oturan Arjantinlilerin 1833 yılında İngilizler tarafından zorla çıkarılıp yerlerine İngilizlerin yerleştirilmiş olmasıydı. İki tarafında taleplerinde asla taviz vermeyen anlayışları bu girişiminde sonuçsuz kalmasına sebep olmuştur.
Bu sonuçsuz kalan girişimin ardından sorunu silahlı çatışma noktasına taşıyacak olan sürecin başlangıcı Arjantin’de 1976 yılında ki askeri darbe ile başlamıştır. Parlamentoyu, siyasi partileri, sendikaları kapatmış olan Cunta yönetimi yıkıcı ekonomik kriz ve iç çalkantılarla uğraşmaktaydı. Özellikle Aralık 1981’de Cunta yönetiminde ki değişimle başa geçen General Leopolda Galtieri kurmaylarıyla birlikte halkın yönünü başka taraflara çekmek suretiyle ülke sorunlarını bir nebze unutturacak ve bu yolla halkın milliyetçi duygularını besleyecek bir askeri harekata girişme kararı aldı. Hedef ise; yaklaşık 150 yıldır kendi hakkı olduğunu düşündüğü; ancak alamadığı Falkland Adaları’ydı. Ancak hesaba katmadıkları bir gerçek ise Büyük Britanya Başbakanı ‘’Demir Lady’’ lakaplı Margaret Thatcher’ın Falkland Adaları’nı bir milli mesele haline getirerek ülkede yaşanan enflasyon’un düşürdüğü kendine olan desteği yeniden artırmak için fırsat kollamasıydı.
Takvim yaprakları 19 Mart 1982 tarihini gösterdiğinde Falkland Adaları yakınında bulunan Güney Georgia Adası’na çıkan Arjantin kuvvetleri adayı ele geçirdi. 2 Nisan 1982 tarihinde Falkland Adaları’na da savaşın sıçramasıyla Büyük Britanya hükümeti harp filosunu bölgeye yolladı ve böylece savaş başladı. 6 hafta süren savaşta Büyük Britanya, BM ve AET’den büyük diplomatik destek, ABD ve Fransa’dan ise; aldığı lojistik destek ile savaşı Arjantin’in bir adım önünde götürdü. Bu arada iki tarafta kayıp vermeye devam ediyordu. 25 – 26 Nisan 1982 yılında İngiliz Birlikleri Güney Georgia Adası’nı ele geçirince, Falkland Adaları’nda ki Arjantin Birlikleri teslim oldu. Bu savaşta İngiltere 255, Arjantin ise 650 kayıp vermiştir.
Savaş sonrası dönemde iki ülkede ciddi değişimler yaşandı. Savaşta ki başarısızlık Cunta yönetiminin sonunu getirdi ve Galtieri’yi 1983 yılında istifaya zorladı. Arjantin, askeri yönetimden sivil yönetime geçince Galtieri’de dahil Cuntacı’lar bu savaştan dolayı mahkemeye çıkarıldılar.Bu kişiler 1986 yılında Silahlı Kuvvetler Yüksek Mahkemesi’nce kusurlu görülerek 12 yıl hapse mahkum edildiler. Kazandığı savaş ile kendine olan güveni yeniden artıran Margaret Thatcher’ın liderliğinde ki Muhafazakar Parti 1983 seçimlerini kazanarak 7 yıl daha iktidarını sürdürdü. Savaş sonrası dönemde Büyük Britanya’ya destek veren ABD’nin savaşta Arjantin’i destekleyen Latin Amerika’nın birçok ülkesindeki saygınlığı azaldı. Ayrıca Falkland Savaşı, savaş sonrası dönemde birçok filme konu olurken; bunların en önemlisi Thatcher’ın biyografisini anlatan 2011 yapımı ‘’ The Iron Lady’’ filmidir.
Günümüzdeki Durum
Londra ile Bueonos Aires 1990 yılında diplomatik ilişkilerini yeniden geliştirse de Falkland Adaları sorunu iki ülke arasında kesin bir çözüme bağlanamadı. 1998 – 2001 döneminde Arjantin Devlet Başkanı Carlos Menem ve İngiltere Başbakanı Tony Blair karşılıklı ziyaretlerde bulunmuşlardır. Ancak özellikle 2000’li yıllardan itibaren adalar çevresinde hız kazanan petrol arama faaliyetleri iki ülke arasında yeni diplomatik gerilimler yaratmaya başladı. Mart 2007’de Büyük Britanya’nın Falkland Adaları’nı içeren bir kesimde iki ülkenin deniz tabanında ortak keşif yapmasını ve bulunacak petrol ve gazın iki ülke arasında bölüştürülmesini öngören 1995 tarihli mutabakattan Arjantin Hükümeti feragat etmiştir. Buna gerekçe olarak Büyük Britanya’nın tek taraflı olarak sondaj faaliyetlerine girmesi gösterilmiştir.
Şubat 2010’da Britanya’lı şirketin 60 milyar varillik yeni bir petrol kaynağını keşfetmesi ile iki ülke arasındaki gerginlik yeniden artmıştır. Ayrıca İngiltere’nin Şubat 2012 ‘de Falkland Adaları’na savaş gemisi gönderme kararı alması ve Prens Willliam’ın Falkland Adaları’nda 6 hafta boyunca arama kurtarma pilotu olarak eğitim görüp, görev yapacağının açıklanması ile ilişkiler iyice gerginleşmiştir.
Arjantin Dışişleri Bakanı Hector Timerman, İngiltere’nin bu kararı üzerine İngiltere’yi BM’ye resmen şikayet etmeye karar verdiklerini açıklamıştır. İngiltere ise; bunu ‘’yasadışı gözdağı’’ olarak tanımlamıştır.
Sonuç olarak; Arjantin’in 19. Yüzyıldan bu yana egemenliği tartışmalı olan Adaların statüsü için İngiltere’yi müzakere masasına çekmeye çalışırken; İngiltere ise buna hiçbir şekilde yanaşmamaktadır. Bu sorun ile ilgili olarak 10 – 11 Mart 2013 tarihinde Falkland Adaları’nda yapılan referanduma katılan 1571 kişiden % 99.8’i Falkland Adaları’nın Büyük Britanya’nın denizaşırı toprağı olarak kalması yönünde oy kullanmıştır. Arjantin referandum sonuçlarını tanımayacağını açıklarken; İngiltere ise ada halkının tercihlerine saygı duyulması gerektiğini vurgulamıştır.
*** Bu yazı Yunus ATALMIŞ ile birlikte kaleme alınmıştır.
Mustafa GÜVEN