Kendi ifadesiyle, kendini bir Amerikalı ya da Yunan gibi değil de bir Anadolulu gibi hisseden Kazan'la geçirdiği günleri kaleme alan Livaneli kitabında kendi hayatından da ilginç kesitler aktarıyor.
12 Mart sonrası üzerine atılan ünlü "uçak kaçırma" suçlamasıyla gözaltına alınışı ve sorgu süreci de "Elia İle Yolculuk"ta anlatılanlardan biri...
Livaneli, 12 Martçıların işkencesinden yaratıcı bir oyunla nasıl kurtulduğunu anlatıyor.
İşte Livaneli'nin yeni kitabı "Elia İle Yolculuk"ta anlatılan o hikaye:
Özetleyerek anlatıyorum. "Bir gün radyodan, bir THY uçağının Sofya'ya kaçırıldığını duydum. Inanılmaz bir çılgınlıktı bu. Zaten askeri cunta ülkenin canına okuyordu, bu olay baskıları daha da çok artıracaktı. Nereden bilebilirdim ki bir süre sonra beni bu olayın sanığı haline getirmeye çalışacaklar. Askerler beni gözaltına alıp bir garnizon içinde bu binalara getirdiklerinde, böyle bir şey aklımdan bile geçmiyordu. Neyle suçlandığımı bilemiyordum. Ancak koğuşa kapatılmış olan arkadaşlarımı görünce, Sofya'ya uçak kaçırmakla suçlandığımızı anlayabildim ve kulaklarıma inanamadım. En ufak bir ilgimiz yoktu ki bu olayla. Benden önce yakalanan herkes işkence görmüştü. Benim sorgum da orada, aynı biçimde yapılacağı için nelere dikkat etmem gerektiği konusunda yetiştiriyorlardı beni.
Birinci kural şuydu: Aklımı kaçıracak dereceye bile gelsem, bunun bir sonu olduğunu ve kurtulacağımı bilmeliydim. İkincisi, kendime duyduğum saygıyı ortadan kaldırmak için her şeyi yapacaklar, bedenimi ve ruhumu aşağılayacaklardı. Buna hazırlıklı olmalı ve amaçlarının bu olduğunu düşünerek direnmeliydim. Üçüncü tavsiye, işkencede avazım çıktığı kadar bağırmaktı. Böylece çok acı duyduğumu saklamamış olurdum. Elektrik verildikten sonra birkaç gün kan işeyecektim. Endişelenmemeliydim, daha sonra geçiyordu.
İnsanlar çıldırmamak için, o acı ortamını gerçeküstü kılan bir mizah geliştirmişti. Başka türlü dayanmaya olanak yoktu! Bir arkadaş hayalarına elektrik verilirken işkencecilerin etli pide yediklerini anlatıyordu. Aralarında uzun uzun hangi kebapçının pidesinin daha lezzetli olduğunu ve soğan miktarının ne olması gerektiğini konuşuyorlarmış. Başka biri, işkence görürken orada asılı duran bir kafesteki kanaryaya kızmıştı. Kendisine dış dünyanın güzelliklerini hatırlatan o kuşun orada olması, içini yersiz umutlar ve acayip heveslerle dolduruyor, bu da acıyı artırıyordu. Hepsi ya tiyatrocu, ya yazar, ya radyo yöneticisi, ya kitabevi sahibi ya da akademisyendi. Ben günün ve gecenin her dakikasında gelip beni almalarını bekliyordum. Her sabah, nizamiyeden giren araçta benim ismimin olduğuna emin oluyordum ama bir türlü ismim çağrılmıyordu.
İŞKENCECİLERE OYUN
Derken aklıma bir şey geldi. Işkencecilerin, kurbanın ölmesine aldırıp aldırmadıklarını bilmiyordum ama en azından böyle belirtiler hızlarını kesebilirdi. Ben de bir çare bulup hızlarını kesmek istiyordum. O tarihten bir süre önce, griple ilgili bir ilaç almıştım ve o küçük haplar alerjik reaksiyona neden olarak beni perişan etmişti. Ilacı aldıktan bir süre sonra dilim şişmiş, boyun adalelerim kaskatı kesilmiş ve beni konuşamayacak derecede acı veren bir duruma sokmuştu. Bir gardiyanın yardımıyla o ilaçtan aldırdım. Beni sorguya götürmek üzere geldiklerinde hemen bir tablet yutacaktım. Aşağı yukarı yarım saat sonra etkisini gösterecekti ve ben işkencedeyken vücudumda anormallikler başlayacaktı. Belki de bu durum, işi biraz kısa kesmelerini saglayabilirdi.
Günlerce bekledim. Sonunda bir sabah ismim okundu ve ben hemen ilacı içtim. Sekiz gündür dehşetle beklediğim an gelmişti. Arkadaşlarım hiçbir şey söyleyemiyor, sadece elleriyle dokunarak, sırtımı sıvazlayarak, kolumu sıkarak cesaret vermeye çalışıyorlardı. Ellerime kelepçe vurdular, gözümü de siyah bir bantla örttüler, sonra beni bir araca bindirdiler.
İlaç, etkisini daha araçtayken göstermeye başladı. Sarsıla sarsıla bir yöne doğru gidiyorduk. Boğazımda ve boynumda kasılmalar başlamıştı. Bu belirtiler gittikçe arttı, sonunda sorgu odasına alınıp da beklemeye başladığımda, gerçekten yan sakat durumdaydım. Bir süre sonra iki sivil girdi içeri. Biri lacivert takım elbiseli, zayıftı, siyah çerçeveli gözlük takıyordu, yüzünde kurumuş sivilce izleri vardı. Öteki iriyarı ve daha şekilsiz, arsız ağızlı bir adamdı. Örgüt kurma ve uçak kaçırmayla ilgili bir sürü şey soruyorlardı bana. Onlara güçlükle cevap veriyordum. Dilim ağzımın içinde dönmüyordu. Zayıf sorgucu ne olduğunu sordu ve ben kalp hastası olduğumu uydurdum. iri yarı olan, "Numara yapıyor:' dedi, "bırak konuşturiim şunu!”
Bildiğimiz iyi polis-kötü polis oyununun bayat bir kop-yasıydı yaptıkları. Çeşitli sorular soruyorlardı ama sesle-rinde bir bıkkınlık, bir gevşeklik seziliyordu. Çünkü ben arkadaşlarımdan epey sonra teslim olmuştum ve o zamana kadar uçak kaçırma işinin aslı faslı olmadığı ortaya çıkmıştı. Bana yaptıkları sorgulama ise bir formalite ve gözdağıydı. Bu arada zayıf sorgucu, kendisinin askeri doktor olduğunu ve Erzurum'da görevliyken sorgulamalar için Ankara'ya geldiğini anlattı. "Ben bir teknisyenim." diyordu. Bunları niye anlattığını hiçbir zaman anlayamadım. Şili'deki iktidar, aleyhine de bir şeyler söylemişlerdi. Sorgu epeyce sürdü ama tuhaf bir biçimde ayrıntılarını hatırlamakta güçlük çekiyorum. Ya belleğim bunları kabul etmediği için eleyip attı ya da ilacın etkisiyle yarı koma durumunda olmam bu etkiyi yarattı.
"YETİŞEMEDİM VE KAÇIRDIM"
Sorgu boyunca iriyarı asker beni zorlamaktan yanaydı ve sözüm ona zayıf olan bırakmıyordu. Onlara, uçağın kaçırıldığını radyodan duyduğumu anlattım. Böyle bir şeyle ne ilgim olabilirdi? Bunları söylerken sözcükler ağzımdan zor çı-kıyordu. Boğulur gibi konuşuyordum. Yarı baygın durumda olduğumu sanıyorum. Sonra beni gönderdiler. Hiç işkence görmemiştim. Savcılık sorgusu sırasında iş biraz daha aydın-landı ama neden sonra. Savcı sarışın bir yüzbaşıydı. Kendisi de pek inanmaz bir tavırla, uçağı nasıl kaçırdığımız! sordu. Ben de Yaradan'a sığınıp, "Yetişemedim ve kaçırdım" diye bir espri patlattım. Bunun ya çok kötü bir etkisi olacaktı ya da işin saçmalığı ortaya çıkacaktı. Savcı hafifçe gülümsedi ve ben o anda, onun da bu palavraya inanmadığını anladım.