Cıva, kömür birikintileri de dahil olmak üzere yerkabuğundaki kayalarda bulunan doğal olarak oluşan bir kimyasal elementtir. Periyodik tabloda “Hg” sembolüne sahiptir ve atom numarası 80’dir. Birkaç biçimde bulunur:
Elementel (metalik) cıva
inorganik cıva bileşikleri
Metil cıva ve diğer organik bileşikler
Elemental (Metalik) Cıva
Elemental veya metalik cıva, tarihsel olarak cıva olarak adlandırılan parlak, gümüş-beyaz bir metaldir ve oda sıcaklığında sıvıdır. Eski termometrelerde, floresan ampullerde ve bazı elektrik anahtarlarında kullanılır. Düştüğünde, temel cıva, küçük çatlaklardan geçebilen veya belirli malzemelere güçlü bir şekilde bağlanabilen daha küçük damlacıklara ayrılır. Oda sıcaklığında, maruz kalan temel cıva buharlaşarak görünmez, kokusuz zehirli bir buhar haline gelebilir. Isıtıldığında renksiz, kokusuz bir gazdır.
Elemental cıva, başka bir madde ile reaksiyona girmemiş bir elementtir. Cıva başka bir madde ile reaksiyona girdiğinde, inorganik cıva tuzları veya metil cıva gibi bir bileşik oluşturur.
İnorganik Cıva
İnorganik formunda cıva, başta cinnabar ve metacinnabar mineralleri ve diğer minerallerde safsızlıklar olarak çevrede bol miktarda bulunur. Cıva, klor, kükürt ve diğer elementlerle kolayca birleşebilir ve daha sonra inorganik tuzlar oluşturmak üzere havalandırılabilir. İnorganik cıva tuzları suda taşınabilir ve toprakta oluşabilir. Bu tuzları içeren toz, cıva içeren maden cevheri yataklarından havaya girebilir. Hem temel hem de inorganik cıva emisyonları, kömürle çalışan elektrik santrallerinden, belediye ve tıbbi atıkların yakılmasından ve cıva kullanan fabrikalardan kaynaklanabilir. İnorganik cıva ayrıca, inorganik cıva tuzları içeren kayaların ayrışmasından ve cıva ile kirlenmiş suyu serbest bırakan fabrikalardan veya su arıtma tesislerinden suya veya toprağa girebilir.
Tıbbi ürünler gibi tüketici ürünlerinde cıva tuzlarının kullanımı durdurulmuş olsa da, inorganik cıva bileşikleri hala cilt aydınlatıcı sabun ve kremlerde yaygın olarak kullanılmaktadır. Cıva klorür fotoğrafçılıkta ve topikal antiseptik ve dezenfektan, ahşap koruyucu ve mantar ilacı olarak kullanılır. Geçmişte, cıva klorür, müshil ilaçları, solucan ilaçları ve diş çıkarma tozları dahil olmak üzere tıbbi ürünlerde yaygın olarak kullanılıyordu. O zamandan beri daha güvenli ve daha etkili ajanlarla değiştirildi. Boyaları renklendirmek için kullanılan cıva sülfür, dövme boyalarında kullanılan kırmızı renklendirici maddelerden biridir.
İnsanların inorganik cıva tuzlarına maruz kalması hem mesleki hem de çevresel ortamlarda gerçekleşebilir. Cıva ve tuzlarına maruz kalma riskinin daha yüksek olduğu meslekler arasında madencilik, elektrikli ekipman imalatı ve cıvanın kullanıldığı kimyasal ve metal işleme yer alır. Genel popülasyonda, cıva klorüre maruz kalma, sabun ve kremlerin veya topikal antiseptiklerin ve dezenfektanların kullanımından dermal yoldan meydana gelebilir. Genel nüfus arasında inorganik cıva tuzlarına maruz kalmanın daha az belgelenmiş bir başka kaynağı da, bunların etnik dini, büyüsel ve törensel uygulamalarda ve bitkisel ilaçlarda kullanılmasıdır.
Metil Cıva
İnorganik cıva tuzları havadaki partiküllere bağlanabildiğinde, yağmur ve kar bu parçacıkları karada biriktirir. Cıva karada biriktikten sonra bile, genellikle bir gaz olarak veya parçacıklarla ilişkili olarak atmosfere geri döner ve daha sonra başka bir yerde yeniden birikir.
Atmosfer, toprak ve su arasında dolaşırken cıva, çoğu tam olarak anlaşılamayan bir dizi karmaşık kimyasal ve fiziksel dönüşüme uğrar. Mikroskobik organizmalar cıva ile karbonu birleştirerek onu inorganikten organik forma dönüştürebilir. Metilcıva, çevrede bulunan en yaygın organik cıva bileşiğidir ve oldukça zehirlidir.
Havaya Cıva Emisyonları
Cıva, kayadan salınıp atmosfere ve suya geçtiğinde çevre için bir sorun haline gelir. Bu yayılmalar doğal olarak gerçekleşebilir. Hem volkanlar hem de orman yangınları atmosfere cıva gönderir.
Bununla birlikte, çevreye salınan cıvanın çoğundan insan faaliyetleri sorumludur. Kömür, yağ ve odunun yakıt olarak yakılması, cıva içeren atıkların yanması gibi cıvanın da havaya karışmasına neden olabilir.
Havadaki bu cıva, yağmur damlaları, toz veya sadece yerçekimi (“hava birikimi” olarak bilinir) nedeniyle yere düşebilir. Belirli bir alanda biriken cıva miktarı, yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası kaynaklardan ne kadar cıva salındığına bağlıdır.
Santrallerden Kaynaklanan Emisyonlar
Cıva, kömür ve diğer fosil yakıtlarda doğal olarak bulunduğundan, insanlar bu yakıtları enerji için yaktıklarında, cıva havaya karışır ve atmosfere karışır.
Cıva Hava Emisyonlarının Diğer Nedenleri
Cıva içeren yanan yağlar
Cıva içeren yanan odunlar
Dahil olmak üzere cıva içeren atıkların yakılması
Bazı çimentoların imalatından kaynaklanan atıklar
Yakılarak çöpe atılan elektronik cihazlar, piller, ampuller ve termometreler gibi cıva içeren tüketici ürünleri
Klor üretmek için belirli teknolojilerin kullanılması
Cıva içeren kırma ürünleri
Çelik üretmek için kullanılan elektrik ark ocaklarında demir cevheri, kok ve kireçtaşı yakma
Buhar gibi termal ısı formları üretmek için birçok endüstride kömürle çalışan kazanların kullanılması
Belediye ve tıbbi atıkların yakılması, bir zamanlar önemli bir cıva emisyonu kaynağıydı. Bununla birlikte, eyalet ve federal düzenlemelerle birlikte cıva kullanımındakibir azalma, bu kaynaktan kaynaklanan emisyonlarda %95’in üzerinde bir azalmaya yol açmıştır.
Dünya Çevresindeki Cıva Emisyonları
Yayıldıktan sonra cıvaya ne olacağı birkaç faktöre bağlıdır:
Yayılan cıva formu
Emisyon kaynağının yeri
Manzaradan ne kadar yüksekte cıva salındığı (örneğin, bir enerji santrali yığınının yüksekliği)
Çevredeki arazi
Hava
Bu faktörlere bağlı olarak, atmosferdeki cıva, toprakta veya suda birikmeden önce, kaynağından birkaç metre uzaktaki herhangi bir yere, dünyanın yarısına kadar çeşitli mesafelerde taşınabilir. Uzun süre havada kalan ve kıtalar arasında dolaşan Cıva’nın “küresel döngüde” olduğu söyleniyor.
Cıva’ya Ortak Maruz Kalma
İnsanların cıvaya maruz kalmasının ana yolu, dokularında yüksek düzeyde metil cıva, oldukça toksik bir cıva formu olan balık ve kabuklu deniz ürünleri yemektir. İnsanların cıvaya maruz kalmasının daha az yaygın bir yolu cıva buharını solumaktır. Bu, bir kaptan veya kırılan bir üründen veya cihazdan cıva salındığında meydana gelebilir. Cıva hemen kontrol altına alınmazsa veya temizlenmezse buharlaşarak görünmez, kokusuz, zehirli bir buhar haline gelebilir.
Yüksek seviyelerde cıva maruziyeti, her yaştan insanın beyne, kalbe, böbreklere, akciğerlere ve bağışıklık sistemine zarar verebilir. Anne karnında gelişen bebeklerin ve küçük çocukların kan dolaşımındaki yüksek metil cıva seviyeleri, gelişmekte olan sinir sistemlerine zarar vererek düşünme ve öğrenme yeteneklerini etkileyebilir.
Cıva Maruziyetinin Ekolojik Etkileri
Balık yiyen kuşlar ve memeliler, su ekosistemlerindeki diğer hayvanlardan daha fazla metil cıvaya maruz kalmaktadır. Bu kuşları ve memelileri yiyen yırtıcılar da risk altındadır. Metil cıva kartallarda, su samurlarında ve nesli tükenmekte olan Florida panterlerinde bulunmuştur. Yüksek maruziyet seviyelerinde, metil cıvanın bu hayvanlar üzerindeki zararlı etkileri şunları içerir:
Ölüm
azalmış üreme
Daha yavaş büyüme ve gelişme
Anormal davranış
Geleneksel Olarak Cıva İçeren Tüketici Ürünleri Şunlardır:
Bazı piller
Kompakt floresanlar (CFL’ler) dahil olmak üzere floresan ampuller
Birçok termometre türü
termostatlar
Diş dolgularında amalgam
aşılarda timerosal
Otomotiv anahtarları
Kaynakça:
EPA
Yazar: Tuncay Bayraktar