Hukuk Muhakemeleri Kanunu sistematiğinde yargılama; davanın açılması ve karşılıklı dilekçelerin verilmesi, ön inceleme, tahkikat, tahkikatın sona ermesi ve sözlü yargılama ile hüküm kısımlarından oluşur. İşte bunlardan dördüncü safha olan tahkikatın sona ermesi ve sözlü yargılama, kanunun üçüncü kısımının son bölümünde düzenlenmiştir. Hatırlanacağı üzere davanın açılmasından sonra dilekçelerin karşılıklı verilmesi sonrası ön inceleme yapılır. Ön incelemede dava şartları ve ilk itirazların incelemesinin yapılmasından sonra dava şartları mevcut ve -varsa- ilk itirazlar yerinde değilse, tarafların uyuşmazlık noktaları belirlenir. Ön inceleme aşamasında nihai karar verilebileceği gibi (m.138 – 142), tahkikat aşamasına geçilerek taraflar davet edilebilir. İşte tahkikat incelemesinin tamamlanmasından sonra hakim, şimdi inceleyeceğimiz üzere kanunda 184 – 186. maddeler arasında düzenlenmiş olan hükümler uyarınca tahkikatı sona erdirerek sözlü yargılamaya geçecektir.
ALTINCI BÖLÜM – Tahkikatın Sona Ermesi ve Sözlü Yargılama
Tahkikatın sona ermesi
Madde 184- (1) Hakim, tarafların iddia ve savunmalarıyla toplanan delilleri inceledikten sonra, duruşmada hazır bulunan taraflara tahkikatın tümü hakkında açıklama yapabilmeleri için söz verir.
(2) Mahkeme, tarafların tahkikatın tümü hakkındaki açıklamalarından sonra, tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder.
Mahkeme, tarafların tüm iddia ve savunmalarıyla toplanan delilleri inceledikten sonra duruşmada hazır bulunan taraflardan, tahkikata ilişkin değerlendirmelerini almak için söz verir. Tarafların açıklamalarından sonra hakim, gerekli gördüğü takdirde tahkikatı sürdürebileceği gibi, tahkikata devam edilmesini gerektiren bir durum yoksa, tahkikatın sona erdiğini taraflara tefhim eder. Tahkikatın bittiği taraflara tefhim edilmeksizin yargılamaya devam edilerek hüküm verilmesi, Yargıtay tarafından bozma sebebi olarak kabul edilmiştir (Yargıtay 19. HD 2012/14862 E., 201312088 K.).
Toplu mahkemelerde tahkikatın sona ermesi
Madde 185- (1) Toplu mahkemelerde, tahkikatı yapmakla görevlendirilen hakim, tahkikatın tamamlandığı kanaatine varırsa, tarafların davanın tümü hakkında açıklama yapabilmeleri için dosyayı mahkeme başkanına verir.
(2) Toplu mahkeme, gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse tahkikat için görevlendirilen hakim tarafından dinlenen tanıkları ve bilirkişiyi tekrar çağırıp dinleyebileceği gibi, davanın maddi vakıaları hakkında gösterilen ve mahkemeye verilememiş veya getirtilmemiş olan delillerin verilmesini veya getirtilmesini de kararlaştırabilir. Kurul, eksik gördüğü tahkikatı tendisi tamamlayabileceği gibi hakimlerden birine de verebilir.
(3) Toplu mahkeme, taraflardan tahkikatın tümü hakkındaki açıklamalarından sora, tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini tefhim eder.
Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun 03.06.2011 gün ve 27953 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan 16.05.2011 tarih ve 879 sayılı kararına göre, Asliye Ticaret Mahkemeleri de 25.07.2011’den itibaren tek hakimli olarak çalışmaya başladığından, toplu mahkeme ayrımına ilişkin HMK 185. madde hükmü geçersiz kalmıştır.
Sözlü yargılama
Madde 186- (1) Mahkeme, tahkikatın bitiminden sonra, sözlü yargılama ve hüküm için tayin olacak gün ve saatte mahkemede hazır bulunmalarını sağlamak amacıyla iki tarafı davet eder. Taraflara çıkartılacak olan davetiyede, belirlenen gün ve saatte mahkemede hazır bulunmadıkları takdirde yokluklarında hüküm verileceği hususu bildirilir.
(2) Sözlü yargılamada mahkeme, taraflara son sözlerini sorar ve hükmünü verir.
Gerek yazılı ve gerekse basit yargılama usulü uygulansın, tarafların sözlü beyanlarının alınması önemlidir. Tahkikatın sona ermesiyle birlikte mahkeme, tarafları sözlü yargılama ve hüküm için belirlenecek günde hazır bulunmalarını sağlamak için davet eder. Taraflara yollanacak davetiyede, belirlenen gün ve saatte mahkemede hazır bulunmadıkları takdirde yokluklarında hüküm verileceği hususu da ihtar edilir. Sözlü yargılama aşamasında ne yapılacağı, ikinci fıkrada düzenlenmiş olup, buna göre mahkeme, taraflara son sözlerinin soracak, tarafların son değerlendirmelerinden sonra yargılamayı sona erdiren hükmünü verecektir.