Tiyatro Hangi Alanlardan Oluşur?
Tiyatrolar, birçok unsurdan oluşan ve dikkatle planlanması gereken karmaşık yapılardır. Bugün pek çok farklı türde tiyatro binası vardır, ancak hepsi aşağıda listelenen unsurlardan bazılarını içerirler.
Halka açık alan
Halka açık alan, tiyatronun izleyicilerin bulunduğu bölümüdür. İzleyiciler tiyatroya bir fuayeden geçerek giriş yaparlar. Fuayelerde biletlerin satıldığı veya derlendiği gişeler bulunmaktadır.
Bir çok tiyatroda, gösteri öncesi ya da ara sırasında yiyecek ve içecek alabilecekleri bir cafe yada bir bar, müşterilerin rahatlığı için yapılan ve bütün tiyatroların önemli bir unsuru olan tuvaletler ve çantalarıyla paltolarını bırakabilecekleri bir vestiyer odası bulunmaktadır. Bazı tiyatrolarda tiyatro veya gösteri ile ilgili hatıra eşyalarının satıldığı hediyelik standı yada mağaza bulunabilir. Bu alanlar çoğu izleyici için ilk etkileşim noktalarıdır ve buradaki tecrübeleri, ziyaretleri üzerinde gösterinin kendisi kadar önemli etkiler bırakır.
Seyirciler oditoryuma, vomitoryum olarak bilinen kapılı koridorlardan geçerek giriş yaparlar. Oditoryum, seyircilerin gösteriyi izlemek için oturdukları yerdir. Oturulacak yerler, tiyatronun türü ve şekline bağlı olarak bir ya da daha fazla kademede olabilir. İlki genellikle sahne seviyesinden alçakta başlayan ve oditoryumun arka tarafına doğru teker teker yükselen koltuk kademelerine parter denir. Parterin arka tarafı bir balkonda olabilir ve bu uzak kısımlardaki koltuklara genellikle birinci balkon ya da büyük halka denir. Bu alan oditoryumun kenarı boyunca sürüp sahnenin yakınlarında, iki ya da altı kişinin sığabileceği kişisel kutulara dönebilir. Bunlar başlangıçta, içinde oturanlar oditoryumdaki diğer herkes tarafından görülebileceği için, çok zengin insanlara özel oturma alanları olarak inşa edilmiştir. Bugünlerde ise sahnenin iyi görülemeyeceği yerler oldukları için daha az kullanılmaktadırlar. Bazı tiyatrolarda birinci balkonun üzerinde başka balkonlar da olabilir, ama nadiren toplam üç balkondan fazlası olur. İkinci balkon üst halka olarak bilinir ve oturma alanının en yüksek alanına galeri ya da tanrılar denir.
Birçok İngiliz tiyatrosunda, sahnenin çerçevesi olan, perde arkası ile seyirci kısmını (oditoryum) ayıran bir prosenyum kemer bulunmaktadır. Prosenyum kemer, aynı zamanda bu çerçevenin bulunduğu tiyatro türünün adıdır. Bir prosenyum kemer tiyatrosu, pek çok kişinin geleneksel tiyatro alanı saydığı, Victoria döneminin tiyatro yapımlarını süslü bir çerçeve içinde sunma modası ile ortaya çıkan bir türdür. İki perdeden oluşur, biri genellikle gösteri başlayana kadar dekoru saklamak için kemerden aşağı sarkar. Bu ana perde olarak bilinir. Demir perde veya güvenlik perdesi olarak bilinen bir metal perde, yangın durumunda oditoryumu ve sahneyi ayırmak için kullanılan bir yangın güvenlik cihazıdır.
Perde Arkası
Bu alan geleneksel olarak izleyicini görüş açısında olmayan, prosenyum kemerinin arkasında bulunan alandır. Sahnenin arkasında, yanında, üstünde ve altında tiyatronun teknik, gösteri ve hazırlık alanlarını içerir. Ayrıca, genellikle parterin arkasında olup ışık ve ses kontrol masalarının bulunduğu kontrol odası gibi seyircilerin görüş alanı içindeki alanları da içerir.
Sahne gösterinin gerçekleştiği alandır. Bir prosenyum kemer tiyatrosunda sahne genelde kemerin önüne kadar çıkar. Bu alan ön sahne yada perde önü olarak bilinir. Sahnenin hemen önünde ya da bazen ön sahnenin kısmen altında orkestranın yer aldığı çökük alan, orkestra çukurudur. Sahne, sağ sahne, sol sahne, üst sahne ve alt sahne diye bilinen alanlara ayrılır. Sol ve sağ sahne, sahnedeki sanatçının bakış açısına göredir ve bundan ötürü izleyiciler için ters taraflardadır. Üst sahne, sahnenin arka duvarına en yakın alan, izleyiciden en uzaktaki alandır, alt sahne, sahnenin izleyiciye ve ön sahneye en yakın alanıdır. Bu terimler, sahnelerin eğimli olduğu zamanlardan gelir; sahne alanının arkası(üst) sahne alanının önünden (alt) eğimle yavaşça yükselir. Birleşik Krallık’taki bazı tiyatrolar hala eğimlidir.
Sahne, kumaş veya monte edilmiş bölücü unsurlar sayesinde oyuncuların seyirci tarafından görülmeden sahneye girip çıktıkları, kanat olarak da bilinen iki yana doğru uzanır. Aynı zamanda kanat, kullanılmadıkları zamanlarda büyük sahne donanımının ve dekorun depolandığı ve soyunma odasını kullanacak zaman olmadığında hızlı değişikliklerin gerçekleşebileceği alandır. Suflör köşesi de genellikle sol sahne kanadında bulunur. Buradan oyun yöneticisi (sahne yönetim ekibinin bir üyesi) aydınlatma, ses, diğer teknik değişiklikler ve oyuncu değişimi için soyunma odasına, dinlenme ve kontrol odasına bağlanan bir kulaklık yardımıyla seslenir. Bazen oyun yöneticisi, daha iyi bir görüş sağladığından teknik operatörler ile kontrol odasındadır. Kanatlardan içeri doğru girildiğinde, oyuncu veya personel sahne arkasının daha ilerisine giderek soyunma odasına ve diğer sahne arkası alanlara ulaşabilir.
Kanatlarda depolanan ve sahnede kullanılan dekorlar sahneyi gösteri için kurmaya yarar. Bu, her yapımın kendisine ait olup, sabit bir konumda olabilir veya elle ya da sahne teknolojisi kullanılarak sahneye çıkarılabilir. Sahne teknolojisinin, farklı dekorların görünmesini sağlayan devirler, kamyon olarak bilinen tekerlekli platformlar, otomatik raylı sistemler, görsel-işitsel (AV) projeksiyonlar ve hidrolik asansörler dahil pek çok farklı türü vardır.
Sahnenin üstündeki alan sinek kulesi veya sahne tavanı olarak bilinir. Burası doğrudan sahnenin tepesinde prosenyum kemerinin bir buçuk katı yüksekliğinde ki alandır. Dekor, ışıklandırma, ses ve AV dahil olmak üzere tüm bölümler tarafından ışık, hoparlör ve perde gibi parçaları ayarlamak için çubuklar kullanılır. Çoğu ayarlanmıştır ve daha sonra sabit konumlarına bırakılmıştır ama bazı dekor öğeleri, sahnelerde gerektiği zaman seyircilerin görüş açısında girip çıkmaları için, çubukların yukarı aşağı oynatılmasıyla “uçurulabilir”. Bazen sanatçılar da “uçurulur”. Siyah örtü (perde) genellikle sahnenin arka duvarının önüne asılarak, personel ve oyuncuların sahne arkasında dolanırken gizlenmesini sağlar. Önünde sıklıkla, üzerine aydınlatma ve AV ile sahnenelen olaylara arka plan sağlayacak şeyler yansıtılabilen, gök perdesi olarak bilinen beyaz bir bez (gerdirilmiş perde) vardır. Çubuklara sabitlenmiş diğer bezler içinde özellikle baleler, müzikaller, opera ve pandomimlerde kullanılan renkli bezler bulunur.
Antrepo, kamyonların her performans için tüm setleri, kostüm ve teknik ekipmanı tiyatroya getirdikleri ve sonra onları götürdükleri arka giriştir. Set, ışıklandırma ve sesin kurulması ve toplanması sırasıyla ‘giriş’ ve ‘çıkış’ olarak bilinir. Aynı zamanda tüm personel, oyuncu kadrosu ve görevlinin girdiği sahne kapısı da arka taraftadır.
Sahne arkasındaki diğer alanlar, personel ve sanatçılar için performans öncesi veya sırasında hazırlanma, dinlenme alanlarını kapsar. Giyinme odaları sanatçıların giyindikleri ve hazırlandıkları yerlerdir. Giyinme odası aynalarında, sahnedeki ışık koşullarını yansıtmak için onları çevreleyen ışıklar bulunmaktadır. Kulis sanatçılar ve personellerin yemek yiyebileceği veya rahatlayabileceği bir alandır. Orkestra çukurunda ki grup/orkestra üyelerine sahnede ihtiyaç duyulmadığında beklemeleri için ayrı bir orkestra odası bulunabilir. Bazı tiyatrolarda sanatçıların gösteri öncesi son hazırlıklarını yapabilecekleri, gösteri veya prova sırasında sanatçıların toplu prova yapabilecekleri prova odaları bulunmaktadır.
Sahne arkasındaki son yerler, gösteri esnasında kullanılan tüm ekipmanların ve unsurların bakımı içindir. Kostüm odası kostümlerin yapıldığı ve saklandığı alanın yanı sıra kostüm departmanı için kullanılan genel bir terimdir. Kostüm odası ayrıca peruk odası ve çamaşırhane gibi diğer işlevleri de içerir. Ayrıca içinde çeşitli atölyeler de vardır. Çoğu tiyatro, mekana ait aydınlatma, ses ve görsel-işitsel ekipmanının bakımının yapıldığı ve muhafaza edilebileceği bir teknoloji atölyesine de sahiptir. Daha büyük tiyatrolarda sahne, set ve sahnenin inşası ve bakımının yapıldığı atölyelerde olabilmektedir.
Çevirmen: Ali Ekber Kaban