|.||


İslamiyet ve demokrasi
Toktamış Ateş
Geçenlerde söz vermiş olduğum
üzere demokrasinin değişik yönlerini ele alan yazıları sürdürüyorum.
Geçenlerde söz vermiş olduğum üzere demokrasinin değişik yönlerini ele alan yazıları sürdürüyorum.
Bugün İslamiyet ve demokrasi çerçevesindeki konuları ele alacağım. Daha doğrusu; iyi bir Müslüman'ın demokrasiyle olan ilişkisini değerlendireceğim.
Konunun ayrıntılarına girmeden, şunu vurgulamak isterim ki İslamiyet'le demokrasi arasında, hiçbir uyuşmazlık yoktur ve iyi bir Müslüman pekâlâ iyi bir demokrat olabilir. Hatta bir adım daha ileri giderek, şunu söyleyebilirim ki iyi bir Müslüman'ın, iyi bir demokrat olması gerekir.
Burada vurgulamak istediğim ikinci bir konu daha var. Genel olarak dinle ve özel olarak da İslamiyet'le ilgili konularda kendimi "yetkisiz" sayarım ve bu konulara İslami bilimler açısından girmeyi hiç sevmem. Fakat bir de dinin toplumbilimsel yapısı var ki kırk küsur yıldır toplumsal bilimlerde at koşturan bir öğretim üyesi olarak bu konularda söyleyebileceğim ve söylemem gereken bir şeyler vardır.
Çok farklı demokrasi anlayışları ve gene çok farklı demokrasi uygulamaları olduğunu defalarca ve defalarca yazdım. Bu bakımdan bugün o konuya hiç girmek niyetinde değilim. Zaten çağlar boyunca "yaygın demokrasi anlayışı" da büyük değişiklikler göstermiştir.
Demokrasi sözcüğünün eski Yunanca'dan geldiği ve "demos" (halk), "kratos" (yönetim) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşan bir sözcük olduğu ve "halkın yönetimi" anlamına geldiği bilinir. Zaten bu nedenle Yunanistan, "demokrasinin beşiği", olarak değerlendirilir. Fakat bu değerlendirme abartılı bir değerlendirmedir. Zira Yunan sitelerinde sadece "vatandaşların" siyasal hakları vardı. Toplumun yüzde 95'ini oluşturan "köleler" ve sadece ticaret hakkı bulunan "metek"lerin (metoik) hiçbir siyasal hakları yoktu. Kaldı ki vatandaşların katılabildikleri demokratik süreç de "seçime" değil "kur'raya" dayanmaktaydı.
Neyse bunlar apayrı şeyler...
Günümüz "özgürlükçü demokrasi anlayışı" feodalizmin yıkılmasından sonra Avrupa'da palazlanmaya başlayan bir anlayıştır. Zaten feodaliteyi yıkan güç de birkaç yüzyılda ete kemiğe bürünen "burjuvazi"dir. Ticaretin yaygınlaşmasıyla zenginleşen ve "kentte" (burg), yaşadığı için "burjuva" adı verilen bu insanlar; herhangi bir soyluluğu olmayan toprak mülkiyetinden yoksun insanlardı. Fakat hızla zenginleşince "yönetimde" pay istediler. Zaten bilebildiğimiz tüm insanlık tarihi boyunca ekonomik güç kimde ise siyasal iktidardan da pay ister.
Fakat "Tanrısal" olduğu varsayılan feodal düzen içinde burjuvaziye yer yoktu. Tüm roller dağıtılmış ve "kimin", "nasıl" vb. yöneteceği belirlenmişti. İşte tarihin bu evresinde burjuvazi insanların "özgür ve eşitliği" esasına dayanan "aydınlanmayı" gündeme getirdi ve bu çerçeve içinde "meşru bir yönetimin" ancak ve ancak, halkın özgür iradesiyle gerçekleştirebileceği ilkesine sarıldı. Bu yaklaşım en basit anlamıyla; günümüz anlamında demokrasinin ve laikliğin başlangıcı idi.
Başlangıç döneminde Arap ve İslam dünyası, Batı'ya oranla demokrasiye çok daha yatkındı. Fakat Batı toplumları, kolayca demokrasiye geçer ve büyük bir teknik ilerlemeyle bugünkü ileri refah düzeylerine ulaşırken İslam toplumları bu sürecin dışında kalmışlardı. Bunu en veciz bir biçimde dile getiren Ziya Paşa olmuştu: "Diyar-ı küfrü gezdim beldeler, kâşaneler gördüm/Dolaştım Mülk-i İslami hep viraneler gördüm..."
Bu ekonomik ve siyasal farklılığın nedenini açıklamak, pek kolay olmuyor. Zira İslamiyet, ortaya çıktığı zaman Arap dünyasında, içinde mücadele etmek zorunda olduğu güçlü bir imparatorluk yoktu. Buna karşılık Hıristiyanlık, Roma'da ortaya çıkmış ve müthiş ödünler vermek zorunda kalmıştı. İslamiyet, Hıristiyanlığın tam tersine "dil, ırk, cins, renk farkı tanımama", "geniş bir hoşgörü", "vicdan özgürlüğü" "servet farklarının azaltılması" gibi erdemleriyle, büyük imparatorlukların kurulmasına temel oldu. İslam imparatorluğunun sınırları, İspanya'dan, Endonezya'ya kadar genişledi. Daha sonra; Osmanlılar, bu sınırları Orta Avrupa'ya, Viyana kapılarına kadar taşıdılar.
Avrupa; Eski Yunan felsefesindeki "akılcı" (rational) insanı unutmuşken Yunan düşüncesi İslam medreselerinde okutuluyordu. Zaten Avrupa, o pek beğendiği Yunan filozoflarının eserlerinin çoğunu Arapça'dan tercüme ederek öğrenmişti.
"Hoşgörü" (tolerans) ve "vicdan özgürlüğü" demokrasinin önemli erdemleri olarak, karşımıza çıkar. Oysaki bu erdemler İslam devletinin ana temellerinden biriydi. Hiçbir İslam devleti "ihtida", (din değiştirmek) için kitle kıyımı yapmamıştır.
Bu türden örnekleri çoğaltmak mümkündür. Fakat fazla uzatmadan, şu kadarını söyleyelim ki demokrasinin dayadığı temel prensiplerden tümü İslamiyet'te vardır. Peki, o zaman şu soru yeniden akla geliyor. Elli küsur İslam devleti arasında demokrasiyi "eksikli" de olsa neden sadece Türkiye uygulayabiliyor?
Bunun tarihsel ve teknik nedenleri vardır ama İslamiyet'in ilkeleri bunlar arasında değildir.
Bu konuda son olarak söylemek istediğim şey, İslamiyet'in temel kaynaklarında İslam toplumunun nasıl yönetilmesi gerektiğine dair, tek satır yoktur. Bu bakımdan "İslam şeriatı düzeni" diye bir düzen de yoktur. Bu anlayış "uydurma" bir anlayıştır. Ve bunun en net kanıtı farklı şeriat düzeni iddialarıdır.
İSLAM NİZAMI ve DEMOKRASİ DÜZENİ
Hasan Basri Çantay, Kuran çevirisinin önsözünde Kuran ile tercümesi arasındaki fark, Allah ile kul arasındaki fark kadardır, diyor. Bana öyle geliyor ki, İslam nizamı ile demokrasicilerin düzeni arasındaki fark, gerçek çiçekle yapay çiçek arasındaki fark kadardır.
Michael H. Hart da 3 bin yılın tarihini araştırarak, insanlığa en etkili olan yüz kişiyi seçip sıraladığı EN ETKİN YÜZ adlı kitabının 1. sırasına insanlığa en etkin kişilerin en üstünü olan HZ. MUHAMMEDİ koyup şöyle demiştir:
Dünyanın en etkili insanlar listesinin başına Hz. Muhammedi koymam bazı okurları şaşırtabilir, bazılarını da kuşkuya düşürebilir, ancak Hz. Muhammed tarihte, hem dini hem de laik düzeyde üstün başarılı tek insandı. Çünkü İslam ve Hz. Muhammed, kimsenin dinine karışmadı. Hz. Peygamber, Mekkeden Medineye gidip İslam toplumunu inşa edip göndere çektiği bayrağın altında Yahudiler, Hıristiyanlar, müşrikler-ateistler ve Müslümanlar vatandaşlık nimetini birlikte paylaştılar.
İslam, birey ve toplumun, dini, ilmi, içtimai, idari siyasi, iktisadi ve ailevi hayatına yön veren bir dindir. İslam, hem din, hem hukuk, hem ahlak ve hem de denetimdir. İslam nizamı ile demokrasi düzeni, birbirinden çok farklıdır. İslam, bilimi koyan Allah, dini koyan da Allahtır der. İslamı kendisine hayat yapmış olan toplumlar, biz Allahın emirleri, onun koyduğu kural ve kanunları yaşıyoruz derler. Demokrasilerde ise insanlar idarecilere uyarlar ve onları dinlerler. Demokrasilerde olduğu gibi, İslam düzeninde yöneten ve yönetilen ayrımı yoktur. Yöneticilerin asla bir ayrıcalığı yoktur. Yöneticiler de yönetilenler de hepsi, hepsi İslam nizamına uyarlar. Yöneticinin arzu edip istediği bir şey, İslamda kanun olmaz. İslamda kanun, Allahın Kuranda emrettiği şeyler olup bu da şura-danışma yoluyla elde edilip meydana getirilir. Yani kanun ve kural, Allahın muradından ve onun isteğinden başka bir şey değildir. Bunun aracı da şahıs ve şahıslar, kişi ve kişiler değil, Kuran ve sahih sünnettir.
Eğer demokrasi, halkın yönetimi, milletim kendi kendine idare etmesi ise, herkes ve her kişi kendi eylemi ve işi ile karşı karşıya ise biz, hemen söyleyelim ki, gerçek demokrasi ve gerçek yönetim ancak İslamda vardır. Bugünkü yönetimler ise gerçek değil, sahte demokrasilerdir. Neden derseniz, bunun cevabı çok kolaydır. Çünkü kanun yapanlar, kendi düşünce ve fikirlerini söyleme özgürlüğüne bile sahip değiller. Alınan grup kararları konuşma yasağı getirmiyor mu? Erkler ayrımı ve kuvvetler ayrılığı diyorlar. Allah aşkına bana söyleyin, bu düpedüz bir yalan değil mi? Bugün kanunu yapan da yürüten de uygulayan ve denetleyen de aynı parti, iktidar partisi değil mi?
İslamda yönetim ve yöneticilik bir kamu görevidir. Yani bu bir görev ve bir vazifedir. Şimdilerde ve demokrasilerde bunu hak yaptılar. Hak vazife olur mu, ya da görev hak olur mu? İşte bu demokrasiciler ben yaptım oldu, diyorlar. Oysa hak başka şey, görev ise başka bir şeydir.
İslamda sınıf ve sınıfçılık, imtiyaz ve imtiyazcılık yoktur. Hz. Muhammed kızı Fatımaya bile Kızım Fatıma, babanın peygamber olduğuna güvenme dedi. Hâlbuki bu demokratlar, yöneten ve yönetilen dediler böldüler; memur dediler hayatını garanti ettiler, sade vatandaş dediler hayatına nemelazım dediler ve böldüler. Kredi verdiler, vermediler böldüler. Mektep dediler, öğrenci aldılar ve almadılar; okumuş ve cahil dediler, yaptılar ve böldüler. İşte bunların demokrasisi böyle bir bölücülüktür. İslam yönetimi ise bir aile gibidir ve toplumda velayettir. Herkes birbirinin velisidir. Yani İslamda devlet başkanı tüm vatandaşlarının halinden-durumundan sorumludur. Şimdikilerin cumhurbaşkanı ise vatana ihanetin dışında hiçbir şeyden sorumlu değildir.
İslam düzeninde sadece insanın, birey ve toplumun kişiliği vardır; taşın, toprağın, hayvan, bitki ve cansızların, evin ve barkın şahsiyeti ve kişiliği yoktur. Hâlbuki bugün evlere ve dairelere bakarak, ona göre muamele yapılmaktadır. Mesela on kişilik bir aile ile bir kişilik aile bir tutulur. Bu iki daireye aynı elektrik ve aynı su kullanma hakkı verilir. Oysa su ve elektriği kapı, pencere, odalar ve duvarlar kullanmaz; insan kullanır. Onun için bir kişilik eve, bir hak, on kişilik eve ise on hak verilmelidir. Ama olmaz, zira bunun adı demokrasidir; çünkü o, insanı eşya seviyesine indirmiştir. Hâlbuki insan, yeryüzünde Allahın halifesi olandır; eşi, benzeri ve naziri bulunmayandır.
Demokraside kamu hizmetinde çalışanların maaş ve ücretleri, yöneticinin iki dudağı arasındadır, onun istek ve iradesine bağlıdır. Şu kesimin maaşları artırılacak denir ve artırılır, şu memurların maaşı ise artırılmaz ve yerinde say denilir. Bu yönüyle demokrasi, keyfi bir iradedir ve evcik oynamaktan beterdir. İslam düzeninde ise maaş, vergilerin hak sahipleri arasında bölüşülmesidir. İslamda giderleri gelirler tayin eder. Demokraside ise devletin giderleri vergileri oluşturur. Vergi konusunda İslam ile demokrasi arasında çok büyük çelişkiler vardır. Bu konuda daha fazla bilgi almak isteyenler www.enfal.de sitesindeki İslam ve Çağdaş Vergi Anlayışının Eleştirisi adlı eserimize bakabilirler. Ancak burada şu kadarını söyleyelim ki, bugünkü vergilerin bilimle, akıl, mantık, insaf ve insanlıkla, hak ve hukukla asla alakası yoktur. Onun için bu vergiler bir zulümdür. Onun için de herkes, ama herkes vergi kaçırmakla meşguldür. İslam düzenindeki esas ise mümin-mükellefler vergi vermek için, vergi vereyim diye çalışırlar. (Müminun 23/ 4).
İslamda devlet ile vatandaş arasındaki en önemli bağ, devlet açısından vergiler, vatandaş ve vatandaşlar açısından ise kişilerin velayeti (yani can, mal, aile hak ve hukukunun korunup sağlanmasıdır). Vergiler bellidir, 1/5, 1/10, 1/20 ve 1/40 oranında vergiler vardır. Bu vergiler yılda milli gelir oranıyla olup bazen azalır ve bazen de çoğalır. Tüm memurlar yaş ve tahsil baremlerine göre bu gelen vergilerden kendi kalemlerindeki gelen miktarı paylaşırlar. Yani İslamda maaş düzeni, ilim ile belirlenmiştir. Şimdilerde ise başbakanın iki dudağının çalışmasıyla belli olur.
İslam düzeninde iki merkez ve iki karar vardır. Bunlar birey-toplum, fert ve devlet taraflarıdır. Birey ve fert, içtihad ile karar verir ve içtihad ile hareket eder. Bunun karşısında toplum ve devlet de şura-danışma ile karar verir ve ona göre hareket eder. Ne birey ve fert, topluma ve devlete karışır, ne de toplum ve devlet bireye ve ferde bir şey der. Mesela giyim, kuşam, kılık ve kıyafet, iş, eş ve aş seçme bireye mahsustur; devlet asla karışmaz. Mal halkındır, neyi, nerede, ne kadar, ne zaman, nasıl ve kimler için üretecek bunu insanlar karar verir ve ne belediye, ne bakanlık ve ne de şu veya bu oda ve dernek demez ve izin almadan çalışıp üretirler. Para da devletindir; para, banka ve kredi işlerini de devlet bilir ve yürütür. Onun için özel banka olmaz. Onun için devlete kendi alanında kimse karışmadığı gibi, devlet de kimseye bir şey demez, diyemez. Bundan dolayı İslam açısından insan iradesine saman çöpü kadar baskı yapılan bir yerde ne din, ne hukuk ve ne de insanlık vardır.
İslam düzeni bir vücut gibidir. Hücreler, dokuları, dokular organları, organlar da organizmayı vücuda getirir. Bucak, il ve devlet ayrı, ayrı yerleşim birimi kabul edilir ve kişiliklidir, gelir-giderleri ve ayrı yönetimleri vardır. Bu üç birimin dini, ilmi, idari-siyasi, iktisadi ve ailevi şuraları vardır. Her şura da kendi alanını kendisi yürütür.
İslam düzeninde hukuk, Kuran ve sünnete dayanır ve ilimdir. Çünkü hukuk, sebeplerin meydana getirdiği netice-hükümlerdir. Hukukun müeyyidesi de devlettir. Devlet velidir, ama onun alanı sadece hukuk alanıdır. Din ve ahlak da Kuran ve Sünnete dayanır. Ancak devlet, din ve ahlaka karışmaz. Dinin yürütücüsü sevap günah inancı, cennet ve cehennem ümit ve korkusudur. Kişi inansın veya inanmasın, ibadet etsin veya etmesin kimse karışmaz. Ahlakın müeyyidesi de vatandaşların alkışları ve yuhalamaları, kabul ya da retlerinden ibarettir.
İslam düzeni, akıl ve nakil, din ve bilim bileşkesidir. Akıl hayatın bir bileşeni olduğu gibi, nakil de bir bileşendir ve her ikisi beraberdir. Din ile bilim de öyledir. Bunun öncesi ve sonrası, evvel geleni ya da sonra geleni yoktur; din ile bilim aynı anda bir ve beraberdir. Onun için din bilime ters düşmez, ama bilim de dine ters düşmez. Çünkü İslam kültüründe din ile bilimi ve bunların kanun ve kurallarını koyan aynı güçtür, yaratan ve var eden Allahtır. O sebeple bunlar arasında bir çelişki olmaz ve olamaz. Bırakın çelişkiyi bisikletin ön ve arka tekerleklerinde olduğu gibi bunlar, birlikte çalışırlar ve birisi diğerinin fonksiyoneli ve yardımcısı durumundadırlar.
Son olarak bir de şu şeriat ve şeriat düzeni kelimeleri üzerinde durmak isterim. Çünkü "İslam şeriatı düzeni" diye bir düzen de yoktur, deniliyor ve bir de maalesef ülkemizde zaman, zaman sokaklarda Kahrolsun şeriat! Kahrolsun şeriat! sesleri, yer ve göğü inletiyor. Burada hemen söyleyelim ki, şeriat kanun demek ve kural demektir. Onun için güneş doğar ve batar bu bir şeriattır. Gece olur gündüz olur, bu bir şeriattır. İnsan yer içer, çalışıp kazanır, bu bir şeriattır. Velhasıl insan, hayvan, bitki ve cansız varlıkların tabi olduğu, insan açısından ise tabi olup uyması gerektiği kanun ve kullar, şeriatın bütününü meydana getirir. Aslında kahrolsun şeriat!, diyenler, bu sözleri ile Eriyip aksın güneşler, dursun zaman ve mekan, buharlaşsın su ve deniz, yok olsun madde, olsun duman!, demiş oluyorlar. Fakat onlar bunu bilmiyorlar, onlara böyle bağıracaksınız, diyorlar, onlar da böyle görev yapıyorlar. Zira demokrasinin bir mahareti de aysberg toplum üretmesidir. Yönetimin görünen tarafı az, çoğu ise suyun dibinde derindedir. Derinlerin bu toplumunda ve devletinde kim, kimin adamı, kim ne ve neyin görevlisi pek bilinmez.
İslam şeriati, bir de İslam hukuku anlamına gelebilir. Bu sebepten dolayı şunu hemen ifade etmem gerekir ki, İslama göre her toplum, Kuran ve Sünnete dayanarak, kendi hukukunu kendisi üretir. Kimse kimsenin kopyası değil, hiçbir toplum da hiçbir toplumun modeli değildir. Bize göre merkezler, eyaletlere ve vilayetlere karışamaz. Her bir bucak hukukunu kendisi üretir, bucak hukuk şurası kanunları yapar ve kuralları koyar. O sebeple bir kantonda yasak olan şey, diğer bir kantonda serbest olabilir. Ben bir İslam hukuku profesörü olarak söylüyorum ki, İslam hukuku, en az bir fizik kitabı kadar bilimseldir ve illetlere-sebeplere dayanır. Fizik, maddenin kanun ve kuralı; İslam hukuku ise insanın kanun ve kuralıdır.
Netice olarak şunu ifade etmek isterim ki, bugün Türkiye, İslam âlemi ve hatta tüm insanlık, her zamankinden daha ziyade İslama, İslamın ahlakına ve hukukuna muhtaç bir durumdadır. Bize göre tek kurtuluş reçetesi, demokrasi açılımı olsun ama asıl olan ve olması gereken İslamın açılımıdır. Ama ne çare ki, Müslümanlar habersiz, bilgisiz ve çaresizdirler. Ol mahiler ki, derya içredir; deryayı bilmezler.
Osman Eskicioğlu,
|.|