Kaolin
Kaolin veya kaolen, seramik, porselen ve çini yapımında kullanılan, yumuşak, topraksı, genellikle beyaz renkli, granit kayaçlardan elde edilen ve kimyasal formülü "Al₂(OH)₄Si₂O₅" şeklinde olan bir kil türüdür. İçeriğindeki demir oksit bileşenleri nedeniyle bazen turuncu veya kırmızımsı renkler de almasına rağmen, genellikle beyaz veya grimsi renktedir. Rengi ve düşük maliyeti nedeniyle beyaz tozu çok sayıda üretim sürecinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Kaolin Çin kaynaklı olduğu için, bazı Avrupa ülkelerinde Çin kili olarak da bilinir. Türkiye'de ise bazı yerlerde kaoline arikil de denir. Kaolin ismi, Çince'de "yüksek tepeler ülkesi" anlamına gelen gāo líng tǔ sözcüğünden gelmektedir.
Kaolinin Oluşumu
Genellikle kuvars, alkali feldispat ve mika minarellerinden meydana gelen açık renkli, asidik bileşimli derinlik kayaçlarına granit denir. Normalde granit çok sert bir kayaç türüdür ancak atmosfer koşullarının etkisiyle ufalanabilir veya Yer'in iç kısımlarından püsküren sıcak lavların etkisiyle ayrışabilir ve bunun sonucunda feldispat minerali kaoline dönüşebilir. Böylece oluşan granit yumuşak ve kolayca ufalanıp dağılabilen bir yapı kazanır. "Kaolinleşme" adı verilen bu süreç milyonlarca yıl sürer ve ülkemizdeki kaolin yataklarının pek çoğu bu şekilde oluşmuştur.
İkincil veya tortul çökeller de denilen başka kaolin yatakları da mevcuttur ve bunlar göllerde bulunur. Nehir ve yağmur suları, uzun bir süreç boyunca kum ve kaolini birbirinden ayırır ve göl kuruyup geri çekildikçe kalın kaolin damarları meydana gelir. Amerika Birleşik Devletleri'nin güney eyaletlerinde bu tür kaolin yataklarına rastlanılmaktadır.
Kaolin Yatakları
Dünyaca ünlü Çin porselenlerinin nasıl yapıldığı 18. yüzyıla kadar Avrupalılar için bir sırdı. Bu tarihte Fransız tüccarlar Çin'den Avrupa'ya ilk kaolin örneklerini getirdiler. Avrupa'daki ilk kaolin yatağı ise 1745'te İngiltere'nin güneybatısındaki St. Austell'de bulundu. Bugün Dünya'daki en önemli kaolin yatakları Malezya, Pakistan, Vietnam, Brezilya, Bulgaristan, Bangladeş, Fransa, İngiltere, İran, Almanya, Hindistan, Avustralya, Güney Kore, Çin Halk Cumhuriyeti, Çekya, İspanya, Güney Afrika Cumhuriyeti, Tanzanya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde bulunmaktadır. Ülkemizdeki en önemli kaolin yatakları ise Balıkesir, Bilecik, Bursa, Çanakkale, Eskişehir ve Kütahya illerindedir.
Kaolinin Elde Edilmesi İşlemi
İlk önce kaolin ocağındaki yumuşak granit kütlelerinin üzerine tazyikli su püskürtülerek kütlelerin parçalanması sağlanır. basınçlı su, kil ve kum ocağın dibinde toplanır. Bulamaç halindeki bu karışım daha sonra ayırma tesisine pompalanır. Bu tesiste, kuvars, mika ve feldispattan oluşan ve kile nispeten daha iri taneli olan kaba kum, içi su dolu çökeltme tanklarında, tankın dibine çökeltilir. Çökelti atıldıktan sonra kil bulamacı dışarı alınır. Ancak bulamaç hâlâ bir miktar daha ince taneli kum içerdiği için birkaç tankta daha toplanarak kalan bu ince kumun da çökelerek ayrılması sağlanır. Bu işlemlerin sonunda kaolin artık tamamiyle kumdan arınmış hâle gelir. Son olarak kaolin bulamacı iyice süzülüp kurutularak macun kıvamına getirilir ve porselen, seramik ve çini üretim fabrikalarına gönderilir.
Kaolinin Kullanım Alanları
- Porselen, seramik ve çini yapımında kullanılır.
- Bitmiş kağıtın yüzeyine ince bir katman halinde sürülerek kaliteli parlak kağıtların elde edilmesinde kullanılır.
- Kozmetik sanayiinde kullanılır.
- Kauçuk endüstrisinde dolgu malzemesi olarak kullanılır.
- Gıda sektöründe katkı maddesi olarak kullanılır.
- Böcek ilaçlarının üretiminde kullanılır.
- Eser miktar da (çok az) uranyum ve toryum içerebildiğinden, radyolojik tarihlendirmede kullanılır.
- Boya, plastik eşya, ilaç, iplik, gübre ve mürekkep yapımında kullanılır.