Yapılan bir araştırmaya göre dondurma tüketimi arttıkça boğulma vakalarında artış gözüküyor. Bir başka araştırma da gösteriyor ki, organik gıda tüketimi yaygınlaştıkça otizm vakaları artmakta. Bu iki örnekteki korelasyon ve birbirinin çıkarımı olarak sunulan vakalar oldukça anlamsız gözükürler ve anlamsızlardır da, bunun sebebi korelasyonun nedenselliği doğurmamasıdır. Correlation doesn’t imply causation yani korelasyon nedenselliği doğurmaz ilkesi bilimsel yöntemin temellerindendir ve bilim dışı günlük hayatta da sıkı sıkıya uyulması gereken bir kuraldır.
İlke şuna dayanır, elimizdeki iki veri birbiri ile uyum içinde olabilir fakat bu iki verinin birbirleri ile ilişkili olduğu ve birinin diğerinin nedeni olduğunu, kısacası neden-sonuç ilişkisi içinde olduğu çıkarımını yapamayız. Hava sıcaklığının korsan sayısı ile yüksek korelasyonda olması herhangi bir manaya gelmez. Tesadüfler gerçekten vardır.
Tıpta Hill kriteri olarak adlandırılan kriterler elinizdeki verilerin bilimsel karşılığı olup olmadığı ve sahip olduğunuz korelasyon ile herhangi bir nedenselliğe varıp varamayacağınızı anlatır. Buna göre birbiri ile ilişkili iki olayın neden-sonuç ilişkisine sahip olup olmadığını anlamak için şu yöntemler izlenmelidir:
- İlişki: Sebep sonuçtan önce gerçekleşmeli.
- Tutarlılık: Sebep sürekli ve tutarlı bir biçimde sonuca sebep olmalı.
- İstastiki Sağlamlık: İlişkinin doğurduğu sonuçların şans eseri oluşması çok zor olmalıdır.
- Uyum: Neden-sonuç ilişkisi mevcut bilgilere ve teorilere uygun olmalıdır.
Fakat şurası önemli ki, korelasyonun nedenselliği doğurmaması herhangi bir veriler grubunun korelasyonunu değersiz kılmaz. Örneğin ilk örnekteki dondurma tüketimi ile boğulma vakalarının artmasının ilişkisi anlamsız değildir. Biri diğerini doğurmaz, dondurma tüketiminin boğulma ile herhangi bir ilgisi yoktur fakat bu ikisinin aynı anda artması bir veridir. Bu iki sonucun aynı anda gerçekleşmesi ortak bir nedeni işaret edebilir, bu örnekte bu ikisi varlığını havaların ısınmasına borçlu. Havalar ısınır, dondurma alan insan da artar, denize girdiği için boğulan insan da. Kısacası aynı anda artan veya azalan iki olay, kısacası korelasyon sahibi iki durum; birbirlerinin nedeni ve sonucu olmak zorunda değildir. Tamamen birbirlerinden kopuk da olabilir (tesadüf durumu) veya ortak bir nedenin iki farklı sonucudur.
Bu ilke bilimsel metot açısından oldukça önemli olmasına karşın günlük yaşamda çok sık delinir. Yapılabilecek en çiğ ve zavallı yorumlardan biri olan “AKP’den önce internet kullanımı çok azdı, AKP ile birlikte bu oran arttı.” lafını söyleyen bakancık bu ilkeyi delerek kitlesine kendisini takdim eder, fakat AKP’nin iktidarda olması ile internet kullanımı arasında nedensellik yoktur; ikisi de 2002’den bu yana 12 yıl geçmesinin iki farklı sonucudur. Bu tarz rezil ikna yöntemleri kullanan gerek siyasiler gerekse günlük hayattaki argüman fakiri insanlara karşı korelasyonun nedensellik doğurmadığı ilkesini akılda tutmak hayat kurtarıcı olacaktır. Bu ilke bütün bilimsel metot yöntemleri ile birlikte daha yaşanılabilir sosyal ilişkiler için insanlara döve döve öğretilmesi gereken bir ilkedir.
Korelasyon nedensellik doğurmaz ilkesi ile ilgili düşülebilecek en büyük tuzak bütün korelasyonların neden sonuç ilişkisi doğurmadığına dair fazla emin olmak ve her türlü korelasyonu reddetmektir. Örneğin çocukluğunda izcilik yapmış insanların daha fazla para kazandığı bilgisine karşı canhıraş bir şekilde “ama korelasyon nedenselliği getirmez” demek yanlıştır. Çünkü izcilik yapmış çocuk büyük olasılıkla orta sınıf bir aileden geliyordur ve alt sınıflara göre kariyer sahibi olması daha olasıdır. İzcilik yaparken edindiği liderlik ve sosyal beceriler onun kariyerinde yükselmesine ve haliyle zengin olmasına sebep olabilir. İzcilik ve para kazanma neden sonuç ilişkisinde olmasa da ikisinin bağı mevcuttur, bunun göz ardı edilmemesi gerekir.
Korelasyon nedensellik yanılgısına benzer bir diğer konu da Latince “post hoc ergo propter hoc” olarak adlandırılan bundan sonra, dolayısıyla bunun yüzünden yanılgısıdır. Bunun en güzel örneğini fizikçi Carl Sagan vermiştir, Karanlık Bir Dünyada Bilimin Mum Işığı kitabında bilimsel metotta izlenmesi gerekenleri sıralarken bu yanılgıdan bahseder ve örnek olarak kadınların oy hakkı elde etmesinden önce nükleer silahların olmadığından bahseder. Bilgi doğrudur, fakat kadınların oy hakkı kazanması nükleer silahlardan önce olmasına rağmen sonrakinin sebebi değildir. Bir şeyin önce gerçekleşmesi, sonrakinin sebebi olduğu anlamına gelmez.
Correlation does not imply causation, but it does waggle its eyebrows suggestively and gesture furtively while mouthing “look over there”.
Karikatür ve alıntı: http://xkcd.com/552/