Augustinus: İpler Kimin Elinde?
Nigel Warburton
Augustinus (354430) umutsuzca hakikati bilmek istiyordu. Bir Hıristiyan
olarak Tanrıya inanıyordu. Ne var ki inancı birçok soruyu cevapsız
bırakıyordu. Tanrı onun ne yapmasını istiyordu? Nasıl yaşamalıydı? Neye
inanmalıydı? Hayatının uyanık kaldığı çoğu zamanını bu sorular hakkında
düşünerek ve yazarak geçirdi. Büyük bir kumar oynuyordu. Cehennemde sonsuza
kadar yanma olasılığına inanan insanlar için felsefi bir hata yapmak,
korkunç sonuçlar taşıyabilirdi. Augustinus açısından yanılmak, sonsuza dek
cehennem ateşini boylamak anlamına geliyordu. Kafa yorduğu meselelerden biri
de Tanrının neden dünyada kötülüğün var olmasına izin verdiğiydi. Verdiği
cevap, inananlar arasında hala popülerdir.
Kabaca beşinci yüzyıldan on beşinci yüzyılda kadar
süren ortaçağda, felsefe ile din birbirine sıkı sıkı bağlıydı. Ortaçağ
filozofları, felsefeyi Platon ve Aristoteles gibi eski Yunan filozoflarından
öğrenmişlerdi. Ancak onların düşüncelerini kendi dinlerine uyarlayarak
benimsediler. Bu filozofların çoğu Hıristiyandı, ancak Maimonides ve İbni
Sina gibi önemli Yahudi ve Arap filozoflar da vardı. Çok daha sonra aziz
yapılan Augustinus, bu filozofların en büyüklerinden biridir.
Augustinus Kuzey Afrika'da, bugün Cezayir dediğimiz,
ama. o dönemlerde Roma İmparatorluğu'nun bir parçası olan Tagaste'de doğdu.
Günümüzde neredeyse hiç istisnasız ya Aziz Augustinus ya da (daha sonra
yaşamış olduğu şehirden dolayı) Hippolu Augustinus olarak anılsa da asıl adı
Aurelius Augustinus'tu.
Augustinus'un annesi Hıristiyan, babası ise yerel bir
dine mensuptu. Çılgın bir gençlik ve bir metresten çocuk sahibi olduğu erken
bir yetişkinlik döneminden sonra, otuzlarında Hıristiyanlığa geçti, en
sonunda Hippo piskoposu oldu. Tanrıya, cinsel arzularını yok etmesi ama
dünyevi hazlardan çok keyif aldığından ötürü bunu "hemen yapmaması" için
yakarmasıyla ünlüdür. Hayatının geç döneminde İtiraflar ve
Tanrı Devleti'yle birlikte sayısı neredeyse yüze varan
kitap yazmış, Platon'un bilgeliğinden bolca yararlanmış, ama ona Hıristiyan
niteliklerini katmıştır.
Çoğu Hıristiyan, Tanrının özel güçleri olduğunu
düşünür: O mutlak iyidir, her şeyi bilir ve yapabilir. Bunlar, "Tanrı"
tanımının bir parçasıdır. Bu nitelikler olmadan Tanrı, Tanrı olmazdı. Diğer
birçok dinde de Tanrı benzer şekilde tanımlanır, ancak Augustinus sadece
Hıristiyanlığın bakış açısıyla ilgilenir.
Bu Tanrıya inanan biri, dünyada pek çok acının var
olduğunu da kabul etmek zorunda kalacaktır. Bunu inkar etmek çok zor olurdu.
Bazı acılar, depremler ve hastalıklar gibi doğal kötülüğün sonucudur.
Bazıları ise, ahlaki kötülük yani insanın sebep olduğu kötülükten
kaynaklanır. Cinayet ve işkence, ahlaki kötülüğün iki açık örneğidir.
Augustinus'un yazılarından çok önce, Yunan filozof Epikuros (bkz. 4. Bölüm)
bunun bir sorun oluşturduğunu fark etmişti. Her şeye gücü yeten iyi bir
Tanrı nasıl olur da kötü olanı hoş görebilirdi? Tanrı kötülüğü
durduramıyorsa, o zaman gerçek anlamda mutlak bir güce sahip olamazdı.
Yapabilecekleri sınırlıydı. Öte yandan mutlak gücü olduğu halde kötülüğü
önlemeye istekli olmayan bir Tanrı nasıl mutlak iyi olabilirdi? Bu hiç de
mantıklı değildi. Aynı sorular günümüzde bile insanlar için kafa
karıştırıcıdır. Augustinus ahlaki kötülüğe odaklandı. Böyle bir kötülüğün
olduğunu bilen ve onu engellemek için hiçbir şey yapmayan iyi bir Tanrı
fikrini anlamanın güç olduğunu fark etti. Tanrının, insanın kavrayışının
ötesinde gizemli bir şekilde hareket edeceği düşüncesi onu tatmin etmedi.
Augustinus cevap istiyordu.
Kurbanını öldürmek üzere olan bir katil hayal edin.
Elinde keskin bir bıçakla kurbanını öldürmeye hazır bekliyor. Tam anlamıyla
kötü bir eylem gerçekleşmek üzere. Oysa, Tanrının cinayeti engelleyecek gücü
olduğunu biliyoruz. Katilin beynindeki nöronlarda bir iki ufak değişiklik
yapılması yeter muhtemelen ya da öldürmek için kullanılacağında bir bıçağı
yumuşak ve kauçuk bir şeye çevirebilir. Bu şekilde bıçak kurbana çarpıp geri
seker ve hiç kimse zarar görmez. Tanrı her şeyi mutlak anlamda bildiğinden,
ne olacağını da biliyor olmalıdır. Ondan hiçbir şey kaçmaz. Mutlak iyi
tanımının gereği kötülüğün gerçekleşmesini istiyor olamaz. Ama katil yine de
kurbanını öldürür. Çelik bıçak kauçuğa dönüşmez. Şimşek çakmaz, yıldırım
düşmez, katilin elindeki silah mucizevi bir şekilde yere düşmez. Katil son
anda fikrini de değiştirmez. Bu durumda, burada olan şey nedir? Bu, klasik
Kötülük Problemi, Tanrının böyle şeylere neden izin verdiğini açıklama
sorunudur. Her şey Tanrıdan geliyorsa, kötülük de ondan geliyor olmalıdır.
Bir anlamda, Tanrı böyle olmasını istemiş olmalıdır.
Daha gençken Augustinus, Tanrının kötülüğün olmasını
istediğine inanmaktan kaçınmanın bir yolunu bulmuştu. O bir Maniciydi.
Manihaizm, Pers (günümüz İran'ı) kökenli bir dindi. Maniciler, Tanrının en
büyük güç olmadığına inanırlardı. Bunun yerine, eşit güce sahip iyi ile kötü
arasında sonu gelmez bir mücadele vardı. Bu bakış açısına göre Tanrı ile
Şeytan, bitmek süregiden bir hakimiyet çatışması içindeydi. Her ikisi de son
derece güçlüydü, ama ikisi de diğerini mağlup edecek kadar güçlü değildi.
Belirli zamanlarda belirli yerlerde kötülük üstün gelirdi. Ne var ki
üstünlüğü asla uzun sürmezdi. İyilik geri döner ve kötülüğe karşı tekrar
zafer kazanırdı. Korkunç şeylerin neden gerçekleştiği böyle açıklanıyordu.
Kötülük karanlık güçlerden, iyilik ise ışığın gücünden gelmekteydi.
Maniciler, iyiliğin, insanın içindeki ruhtan geldiğine
inandılar. Kötülük ise tüm zaafları, arzuları ve yoldan çıkartan
eğilimleriyle bedenden gelmekteydi. Bu da kimi zaman insanların neden
kötülük yapmaya sürüklendiğini açıklıyordu. Kötülük problemi Maniciler için
büyük bir problem değildi çünkü onlar Tanrının gerçekliği her yönüyle
kontrol edecek kadar güçlü olduğu fikrini kabul etmiyorlardı. Tanrı her şey
üzerinde güç sahibi değilse, o zaman kötülüğün varlığından da sorumlu
değildi, ne de kötülüğü engellemekte başarısız olduğu için suçlanabilirdi.
Maniciler, katilin eylemlerini, ondaki karanlık güçlerin onu kötülüğe
sürüklediğini söyleyerek açıklarlardı. Bu güçler kişinin içinde öylesine
etkiliydi ki, ışığın güçleri onları mağlup edemezdi.
Augustinus, yaşamının sonraki yıllarında Manici
yaklaşımı reddetmeye başladı. İyi ile kötü arasındaki mücadelenin neden hiç
bitmeyeceğini anlayamıyordu. Tanrı neden savaşı kazanmıyordu? İyinin gücünün
kötününkinden üstün olduğu şüphe götürmez değil miydi? Hıristiyanlar
kötülüğün güçlerini kabul etseler de, Tanrının gücü onlardan her zaman
üstündü. Tanrı, Augustinus'un inandığı gibi mutlak güce sahip olsa bile
kötülük problemi çözülmüş olmuyordu. Tanrı neden kötülüğe izin vermişti?
Neden bu kadar çok kötülük vardı? Problemin kolay bir çözümü yoktu.
Augustinus, bu problemleri uzun uzun gayretle düşündü. Temel çözümü özgür
iradenin varlığına dayanıyordu: İnsanın bir sonraki adımında ne yapacağını
seçme yeteneğine. Bu, sıklıkla, Özgür İrade Savunması olarak bilinir. Bir
teodisedir, yani iyi bir Tanrının acı çekmeye nasıl izin verebileceğini
açıklama ve savunma girişimi.
Tanrı bize özgür irade vermiştir. Sözgelimi, bir
sonraki cümleyi okuyup okumayacağınız size kalmıştır. Sizin seçiminizdir bu.
Kimse okumak için sizi zorlamıyorsa, okumayı bırakmakta özgürsünüzdür.
Augustinus, özgür iradeye sahip olmanın iyi olduğunu düşünmüştür. Ahlaki
davranmamıza izin verir. İyi biri olmaya karar verebiliriz ki bu kişi için,
İsa'nın "komşunu sev" emrinin yanı sıra, Tanrının emirlerine, özellikle de
On Emir'e uyma anlamına gelir. Ne var ki özgür iradeye sahip olmanın bir
sonucu da kötülük yapmaya karar verebilmemizdir. Yoldan çıkabiliriz ve yalan
söylemek, hırsızlık yapmak, insanlara zarar vermek, hatta onları öldürmek
gibi kötü şeyler de yapabiliriz. Sıklıkla bunlar, aklımız duygularımıza
yenildiğinde gerçekleşir. Mal mülk sahibi olmak için güçlü arzular duyarız.
Fiziksel şehvete kendimizi teslim ederiz, Tanrıdan ve Tanrının emrettiği
şeylerden uzaklaşırız. Augustinus, rasyonel yanımızın tutkularımızı kontrol
altına alması gerektiğine inanmıştır, bu da Platon'la aynı görüşü
paylaştığını gösterir. İnsanlar, hayvanlardan farklı olarak, aklın gücüne
sahiptir ve onu kullanmalıdır. Tanrı bizi kötü karşısında daima iyiyi
seçmeye programlamış olsaydı, herhangi bir zarar vermezdik ama o zaman
gerçekten özgür olmaz ve ne yapacağımıza karar vermek için aklımızı
kullanamazdık. Tanrı bizi böyle de yaratmış olabilirdi. Augustinus, Tanrının
bize seçme özgürlüğü vermiş olmasının çok daha iyi olduğunu öne sürüyordu.
Aksi takdirde, Tanrının iplerini oynatarak her zaman uslu durmasını
sağladığı kuklalar olurduk. Her zaman otomatik olarak iyi seçeneği tercih
edeceğimizden dolayı, nasıl davranılması gerektiğini düşünmemizin bir anlamı
kalmazdı.
Dolayısıyla Tanrı tüm kötülükleri önleyecek kadar
güçlüdür ama kötülüğün varlığı, yine de doğrudan ona bağlanamaz. Ahlaki
kötülük bizim seçimlerimizin bir sonucudur. Augustinus bunun da kısmen Adem
ile Havva'nın seçimlerinin bir sonucu olduğuna inanmıştır. Çağdaşı. pek çok
Hıristiyan gibi o da Kutsal Kitap'ın ilk kısmı "Yaratılış"ta anlatılanlara,
Cennet Bahçesi'nde işlerin korkunç bir şekilde ters gittiğine inanıyordu.
Önce Havva, sonra da Adem bilgi ağacından elmayı yiyip Tanrıya ihanet
ettiklerinde, dünyaya günahı getirmişlerdi. Bu ilk günah, sadece onların
hayatını etkilememişti. Her insan bunun bedelini ödüyordu. Augustinus, ilk
günahın üreme eylemiyle nesilden nesle geçtiğine inanıyordu. Küçük bir çocuk
bile, ilk anlarından itibaren bu günahın izlerini taşırdı. İlk günah
bizlerin de günah işleme olasılığını artırıyordu.
Günümüz okurlarının çoğu, başka birinin yaptıklarından
dolayı bir şekilde suçlanmak ya da ceza görmek fikrini kabul etmekte güçlük
çeker. Bu hiç adil görünmez. Buna rağmen kötülüğün özgür iradeye sahip
olmamızın bir sonucu olduğu, Tanrıya doğrudan bağlı olmadığı düşüncesi hala
çok sayıda inanan için ikna edicidir. Bu, onların her şeyi bilen, her şeye
gücü yeten, mutlak iyi bir Tanrıya inanmalarını sağlar.
Ortaçağın en popüler yazarlarından biri olan Boethius
da böyle bir Tanrıya inanmış, ne var ki özgür iradeye ilişkin farklı bir
soruyla uğraşmıştır: Tanrı ne seçeceğimizi halihazırda biliyorsa, herhangi
bir şeyi yapmayı nasıl seçebiliriz?