"Sâniyen: Sebeb-i münakaşa, eğer hadîs ise; hadîsin meratibini ve vahy-i zımnînin derecatını ve tekellümat-ı Nebeviyenin aksamını bilmek lâzım..." İzah eder misiniz; "tekellümat-ı Nebeviyenin aksamı"ndan kasıt nedir?
Değerli Kardeşimiz;
Saniyen: Sebeb-i münakaşa, eğer hadis ise, hadisin merâtibini ve vahy-i zımnînin derecâtını ve tekellümât-ı Nebeviyenin aksâmını bilmek lâzım. Avam içinde müşkülât-ı hadisiyeyi münakaşa etmek, izhar-ı fazl suretinde, avukat gibi kendi sözünü doğru göstermek ve enaniyetini hakka ve insafa tercih etmek suretinde deliller aramak caiz değildir. Yirmi Sekizinci Mektup
Hadisin mertebe, derece ve aksamını üç şekilde anlayabiliriz.
Birincisi, hadisin senet cihetidir. Evet hadislerin mütevatirden tutun ta mevzu olmasına kadar bir çok kuvvet mertebeleri vardır. Mesela senedi zayıf olan bir hadis, senedi kuvvetli olan bir hadis ile çelişiyor ise, zayıf hadis ya tevil edilir ya da reddedilir. Bu cihetle hadislerin çok aksamı vardır.
İkincisi, hadislerin kökenidir. Bazı hadisler, manası Allah’tan, lafzı peygamberdendir. Bazıları, manası da lafzı da peygamber efendimizdendir. Bazıları ise hem manası hem lafzı Allah’tandır, kudsi hadisler gibi. Bu cihetle de hadisler çok kısımlara ayrılırlar.
Üçüncüsü, hadislerin mana dereceleridir. Evet hadislerin kökeni vahye dayandığı veya vahiy ile korunduğu için, manasının, cüziyetten külliyete doğru çok mana mertebeleri vardır. Yani hadisin zahiri batıni, sarih, işari, remzi, ima ciheti ile çok makam ve dereceleri vardır.
Paragrafın bağlamına bakıldığında, buradaki "tekellüm" hadislerin mahz-ı vahiy olup olmaması şeklindedir. Yani Peygamber Efendimiz (asm)'in her hadisine tam bir vahiy şeklinde bakamayız. Çünkü hadisler bazen örfi bazen muhatabın seviyesine uygun bazen konunun ulvi oluşuna göre üst perdeden bazen konunun inceliğine göre idraki zor vesaire olabiliyor.
Bu sebeple Peygamber Efendimiz (asm)'in hadisleri arasında makam ve rütbe bakımından çok kısımlar vardır. Biz bir makama bakıp hadislerin geneline bir hüküm veremeyiz. Bazen bir hadis bir kitap derinliğinde belagat içerir bazen de muhatabın seviyesine uygun bir şekilde gayet basit ve sade olur.
Üstad Hazretleri bu inceliğe şöyle işaret ediyor:
"ALTINCI ASIL: Beynennas iştihar bulmuş bazı hikâyeler bulunuyor ki, durub-u emsal hükmüne geçer, hakikî mânâsına bakılmaz. Ne maksat için sevk edilir, ona bakılır. İşte, bu neviden, beynennas teârüf etmiş bazı kıssa ve hikâyâtı, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm bir maksad-ı irşadî için temsil ve kinaye nev'inden zikredivermiş. Şu nevi meselelerin mânâ-yı hakikîsinde kusur varsa, örf ve âdât-ı nâsa aittir ve teârüf ve tesâmu-u umumîye râcidir."(1)
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü