Uygur Devleti
- Önem : 742 - 840 yıllar arasında varlığını sürdüren Türk Kağanlığı
- Kuruluş Tarihi : 745
- Yıkılış Tarihi : 840
Türklerin en eski boylarından biri olan Uygurların tarihi, en eski dönemlerdeki Türklerin tarihi ile iç içedir. Şu anda Uygurların yaşamakta oldukları Uygur bölgesi (Doğu Türkistan) Türklerin en eski anayurtlarından biridir ve aynı zamanda Türk kültürünün de en eski ve en zengin bölgelerinden biridir. Uygur adı Türkçe kaynaklarda, ilk defa 716 yılındaki olaylar sırasında, Orhon yazıtlarında Uygur İlteberi'nin ismi vasıtasıyla zikredildi. Uygur'un manasının "şahin gibi hızla hücum eden, orman halkı", "çukur" anlamlarında olduğu söylenir. Uygurların kökeni Töleslere, Töleslerin ise Hunlara dayanır. Hun İmparatorluğunun parçalanmasından sonra pek çok Türk boyu, varlıklarını devam ettirebilmek için birer federasyon (Boylar Birliği) oluşturdular. Töles boyları bunun en ünlülerinden biriydi. Pek çok Türk boylarından oluşan bu Töles Boylar Birliği, Hunların evlatları olarak varlıklarını başarıyla korudu. Bu boyların en büyük başarısı ise Göktürk ve Uygur hakanlıklarını kurmuş olmasıydı. Hunlar'dan sonra Türk boylarını bir araya getirerek Türk adı ile Göktürk Hakanlığı'nı kuran, Bumin Han oldu. Uygurların bu Göktürk Devleti bünyesinde yer aldı. 745 yıllarda Göktürk Devleti'ni yıkan Uygurlar, merkezi Ötüken'de olan bir devlet kurdular. Devletin başkenti Ordu-Balık idi. Devletin kurucusu Kutlu Bilge Kül Kağan kısa sürede toprakları genişletti ve devletin tanınmasını sağladı. Onun ölümü üzerine oğlu Moyen Çor kağan oldu. O, kendisine muhalefet eden Karlukları, Çu ve Talas bölgesinde oturan Türgileri itaat altına alarak Uygur devletinin sınırlarını Sir Derya Nehri boylarına kadar genişletti.
Selenga, Orhun ve Tola ırmakları havzalarından Baykal gölünün güneyindeki bozkırlara kadar uzanan geniş sahada yaşayan Uygurların kağanı Moyen Çor Kağan, 755 yılına gelindiğinde Kuzeybatı Mançurya’daki Tatarları, Kırgızları, Bolçu/Urungu Nehri çevresindeki Karlukları, Basmılları ve Türgileri itaat altına alarak Uygur ülkesini düzenli ve ahenkli bir hale getirdi. Uygur Devleti’ni çok güçlü bir hale getiren Moyen Çor Kağan, 759 yılında ölünce yerine oğlu Bögü, kağan oldu. 824 yılında Uygur tahtına Hazer Tegin kağan oldu. Bu dönem içinde devlet ve millet içinde huzursuzluklar başladı ve düzen bir türlü sağlanamadı. 840 yılında kağanlık otağı dahil başkent Balasagun bütünüyle Kırgızların eline geçti ve I. Uygur Kağanlığı yıkıldı. Uygur Kağanlığı’nın taht kavgalarıyla zayıfladığı dönemde Pan-tigin, Karaehir’de Batı Uygur Devleti’ni kurdu. Koçu/Turfan bölgesindeki Uygurlar da bu devlete bağlı olarak yaşadılar. Uygur boylarından bir kısmı da batıya giderek Bebalık, Turfan, Hoço ve Kagar taraflarına yerleştiler.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Öğer, Adem, Uygur Efsaneleri Üzerine Bir Araştırma (İnceleme ve Metinler), 2008
Abudukelimı, Bumairimu, Uygur Türklerinin Dini İnanışları, 2006
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Behçet Necatigil
Çağdaş Türk edebiyatının önemli isimlerinden yazar ve şair Behçet Necatigil İstanbul’da dünyaya geldi. Asıl adı Mehmet Behçet olan şair daha sonra Necatigil soyadını aldı. Henüz iki yaşında iken annesini kaybeden Necatigil, Beşiktaş Cevrî Usta İlkokulu’nda başladığı öğrenimine babasının memuriyeti dolayısıyla bir süre Kastamonu’da devam etti, ardından İstanbul Kabataş Lisesi’ni bitirdi. 1940’ta Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun olan Necatigil, 1937 yılında henüz öğrenciyken Berlin Üniversitesi dil kurslarına katılmak için dört ay Almanya’da bulundu; ayrıca Kabataş Lisesi’ndeki öğretmenliği sırasında iki yıl Edebiyat Fakültesi Alman Filolojisi’nde okudu. Eğitiminin ardından edebiyat öğretmeni olarak Kars Lisesi’nde görev yapan Necatigil, bu görevini farklı şehirlerin farklı okullarında icra etti. Askerlikten sonra 1960’a kadar görev yapacağı Kabataş Lisesi’ne tayin edildi. Sonraki süreçte Çapa Eğitim Enstitüsü’nde çalışan Necatigil emekli olmasının ardından İstanbul Üniversitesi Gazetecilik ve Halkla İlişkiler Enstitüsü ile Yıldız Yüksek Teknik Okulu’nda kompozisyon dersleri verdi.
-
Mehmed Namık Paşa
19. yüzyıl Osmanlı devlet adamlarından Namık Paşa, aslen Konyalı olup İstanbul’da dünyaya geldi. Henüz 14 yaşında Dîvân-ı Hümâyun Kalemi’ne mülâzım olarak görev icra etmeye başlayan Namık Paşa, çeşitli dini ilimlerin yanı sıra Arapça ve Farsça eğitimi gördü. Bulgarzâde Yahyâ Efendi ve diğer hocalardan Fransızca öğrenmesi ve bu dile olan aşinalığı nedeniyle hızla yükselebildi. Fransızca’dan çeşitli eserlerin ve tâlimatnâmelerin çevrilmesi işinde görevlendirildi. Tercüme faaliyetinde ve teknik tabirlerin oluşturulmasındaki başarısından ötürü II. Mahmud tarafından alay eminliğine tayin edilerek askerî sınıfa dahil oldu. Edirne Antlaşması’nın ardından Rusya’nın devlet düzeni ve askeri teşkilatı hakkında bilgi edinmek için Rusya’ya gönderilen Namık Paşa, yurda döndükten sonra miralay rütbesine erişti.
-
Gül Baba
Ünlü mutasavvıf şair Gülbaba’ın hayatına dair çeşitli rivayetler bulunsa da, yaşamına dair bilgiler sunan önemli kaynaklar da mevcuttur. Bunlar arasında Evliya Çelebi’nin babasından naklen verdiği bilgiye göre bir Bektaşi dervişi olan Gülbaba Amasya’nın Merzifon ilçesinde dünyaya gelmiş, Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde birçok savaşa katılmıştır. Dahil olduğu savaşlar arasında bulunan Budin Seferi sırasında vefat etmiştir. Savaşın başarıya kavuşup Budin’in fethinin gerçekleşmesinin ardından Kanuni Sultan Süleyman’ın bizzat dahil olduğu ve yaklaşık 200 bin askerin katıldığı cenaze namazı Ebu Suud tarafından kıldırılarak, Budapeşte’nin Buda yakasındaki kalenin dışında Kalvaria denilen alana defnedilmiştir. Günümüzde türbenin içerisinde bulunan bir levhada, Budin’in fethinden birkaç gün sonra Eylül 1541’de Aya Maria Mathlas Kilisesi’nden bozma bir cami olan Fethiye Camii’inde cemaatle namaz kılarken öldürüldüğüne dair ifadeler yazılıdır.
-
Şeyh Said
Nakşibendi Hâlidi şeyhi ve Doğu Anadolu’da meydana gelen isyanın lideri olan Şeyh Said Elazığ Palu’da dünyaya geldi. Doğu Anadolu’da yaşayan Zaza aşiretlerden birine mensup olup Nakşibendî tarikatının Hâlidiyye koluna mensup Palulu Şeyh Ali Sebtî’nin torunudur. İslami ilimlerle ilgilenen Şeyh Said, Palu ve Hınıs’ta bazı medreseler kurdu; bu medreselerin müderrisi ve Nakşibendî tarikatının Palevî kolunun şeyhi olarak ün kazandı. Ayrıca çevredeki aşiretler tarafından dini ve sosyal konularda kanaat önderi sayıldı. Bölgenin geleneksel yapısı içinde sözü geçen, fetvalarına başvurulan, tarikat geleneği içinde saygı duyulan etkin bir kişiliğe sahipti. Cumhuriyet döneminde merkezi otoritenin sağlanma isteği ve modern inkılaplar yapma arzusu merkezde ve taşrada hem taraftar hem de muhalifler oluşturdu. Bir yandan eski imtiyazını kaybetme endişesi taşıyan yerel yapılar, diğer taraftan da hilafetin kaldırılmasının getirdiği olumsuz yankı, Anadolu’nun farklı noktalarında olduğu gibi Doğu’da da tepkilere neden oldu. 13 Şubat 1925 tarihinde başlayan Şeyh Said isyanı, Türkiye’nin iç siyasî yapılanması yanında uluslararası ilişkilerine de yansıyacak sonuçlar doğurdu.
-
Ebulfez Elçibey
Ebulfez Elçibey, Azerbaycanlı siyasetçi ve Azerbaycan'ın ikinci cumhurbaşkanıdır. Kuzey ve Güney Azerbaycan'ın mutlaka birleşmesi ve Dağıstan'a, Gürcistan'a ve Ermenistan'a verilen Türk topraklarının Azerbaycan'a geri verilmesi gerektiğini savundu. Mehmet Emin Resulzade'nin fikirlerinden etkilendi. Azerbaycan Sovyet işgali altındayken 1989 yılında Azerbaycan Halk Cephesi'ni kuran ve başkanlığa seçilen Elçibey Dağlık Karabağ'daki Ermeni ayrılıkçılığına yol vermemek, Azerbaycan'ın Sovyetlerden bağımsızlığını kazanmasını sağlamak için çalıştı. 1991'de SSCB'nin dağılması ile bağımsızlığını kazanan Azerbaycan'ın 7 Haziran 1992'de ikinci cumhurbaşkanı olarak seçildi.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun