1 İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy.15, 2010, s İSLAM HUKUKUNA SOSYOLOJİK BAKIŞ* Zur soziologischen Betrachtung des Islamischen Rechts** Prof. Dr. Joseph SCHACHT Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR*** - Hakkı ARSLAN**** 1.Giriş. Max Weber Ekonomi ve Toplum eserinin 7. bölümünde kavram dizgesini özellikle Batı hukuku tarihinden yola çıkarak oluşturduğu ve de öncelikle onun üzerinde uyguladığı bir hukuk sosyolojisi oluşturmuştur. Weber, İslam hukukuna ilişkin dağınık birkaç bilginin yanında bir de özet niteliğinde bir değerlendirme (s. 474ff) sunmuştur, ancak bu değerl lendirme İslam hukukunun sistemi ve tarihi ile ilgili belgelerin eksikliği nedl deniyle yetersiz kalmaya mahkum olacaktı. Buna benzer bir yaklaşımı İslam hukukuna da uygulamaya çalışma girişimi sadece bu zamana kadar kendi iç yapısının niteliği hakkındaki bilgi eksikliğini tamamlamakla kalmayacak, aynı zamanda sosyolojik konuların İslam hukuk tarihine de uygulanabilirl * Bu yazıdaki bazı temel düşüncelerin Leiden deki 7. Hollanda oryantalist kongresinde ( bkz. Oostersch Gen nootschap in Nederland, Verslag ran het zerende Congres, Leiden 1933, s. 36) ve Bonn şehrindeki 7. Alman oryantalist kongresinde (bkz. ZDMG, N.F. Cilt 13, S. 13) sunulmasından dolayı bundan sonra gelecek olan açıklamalarda elbette ki İslamcılar (şarkiyatçılar kastedilmektedir B.U.) için tabii olan bilgilere de yer verilmesi kaçınılmaz oldu. Bergstraesser ismiyle kendisinin basım aşamasında olan Grundzüge des islamischen Rechts - İslam Hukukunun ana hatları, tetkik edip yayına hazırlayan J. Schacht, çalışmasına atıfta bulunulmuştur. ** Bu makale Der Islam, XXII (1935), s de yayımlanmıştır. *** Osnabrück Üniversitesi Kültürlerarası!slam Araştırmaları Merkezi, ALMANYA; com **** İslam Bilimlerinde Doktora Öğrencisi, Frankfurt. 1 Grundriß der Sozialökonomik; 3. Ableitung, 2. Auflage,1925 s: 389
2 102 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN liğini kanıtlamış olacak. Ancak Weber in kavramlarının bu şekilde alelıtlak İslam hukukuna uygulanabilirliği fikrine kapılmamak lazım: Bilakis onun tarihinin genel olarak sosyolik açıdan incelenmesi gerekir. Bununla birlikte İslam hukuk tarihinin farklı dönemlerinin sosyolojik açıdan da birbirinden ayrıldığı ya da tam tersine birbirinden farklı olguların sosyolojik şartlardan dolayı bir ilişkiye bağlandığı görülecektir. Ayrıca Weber in kullandığı bir çok kavramın İslam hukuku alanında da anlamına uygun olarak kullanılabilmesl si, onların ikinci derecede iki tarafın sonuçlarını onaylama amacına hizmet edebilir. Burada yalnızca teknik olarak İslam hukukunun sosyolojik açıdan değerlendirilmesinin yapıldığı ve de hiç bir şekilde kendisinin sosyal hayattl taki teori ve pratiğinin ortaya koyulmaya çalışılmadığını özel olarak belirtml meye herhalde gerek yoktur. 2. Hukuk Alanlarının Farklılaşması (İhtisaslaşma) Şeriata -İslam hukukuna- göre hepsi aynı türden oldukları için hukuk dalları arasında esasa dair farklılıklar bulunmamaktadır. Sadece ikincil olarak halk bilincine göre din ile yakından ilişkisi olan ve şeriatın da pratik hayatta kendini hemen hemen kabul ettirdiği hukuk alanları ile diğer sahalar bazen birbirinden ayrılır. Kimi zaman yapılan biçimsel sınıfl landırmalar 4 yüzeysel seviyede saplanıp kalıyorlar. Bu bakımdan şeriatta kamu ve özel hukuk ayrımı da söz konusu olmamaktadır. Bizim anladığl ğımız şekliyle özel hukuk çok geniş tutulmuş olduğundan kamusal yetki alanları genellikle sübjektif karakterli talebler yahut vazifeler olarak karşıml mıza çıkar. Bu her şeyden önce İslam hukukunun din kökenli olmasından kaynaklanır. 7 Bizim ceza hukuku ile medeni hukuk arasında yaptığımız ayrım ise Şeriatta, tarihsel açıdan bizi aydınlatan, Allah ın hakları ile insanın hakları arasındaki karşıtlığa tekabül eder; Kuran la (ve gelenekl 2 Bu kavram burada en geniş anlamıyla ele alınmıştır ki, bir yandan İslam öncesi Arap dönemini, diğer yandn dan da teorinin yanında İslam ülkelerinde uygulanan hukuk düzenini kapsayabilsin. Araştırmanın merkezinde İslam hukukunun dar anlamı yer almaktadır. 3 Konunun belirgin olması açısından giriş bölümünde büyük ölçüde Weber i takip ettim; 2-6 bölümler Webern r deki 1,2,4/5,5/6 paragraflara tekabül ediyor. 4 Mesela İsna Aşeriye şiilerinde: İbadet (ibadetlerle ilgili görevler) ukud (sözleşmeler), ikaat (tek taraflı hukukn ki işlemler), ahkam (mesela ceza hukuku ile miras hukuku nuda kapsayan diğer yükümlülükler). 5 Fıkh ın, hukuk biliminin, yaptığı eski bölüm sınıflandırması bile kamusal-hukuksal normları herhangi tutn tarlı bir şekilde standardize etmeye yönelik değildi, çünkü bu ayrım için gerekli olan bilinç eksikti. Bunlar ana hatlarıyla şu bölümlerin altında toplanmıştır: Namaz (Cuma hutbesinde imam ın, yani İslam cemaati nin lidern ri nin isminin bağımsızlığın bir işareti olarak anılması), zekat vergisi, hadd cezaları, din savaşları ve kâfirler ile ilişkiler, imamet, yargı; çoğu özel hukuk ile ilgili kurallarla çok sıkı bir ilişki içerisindedirler. Kamusal-hukuksal alanlarla ilgili konuların müstakil çalışmalara konu olması bu olguya ters düşmez, misal olarak Ebu Yusuf un, Yahya İbn Adem in, Ebu Ubeyd ve Kudame bin Cafer in maliye hukuku ile ilgili, el-maverdi ve İbn Cemaa nın devlet hukuk ile ilgili eserlerini zikredebiliriz. 6 Örneğin savaş hukukun da eman ın verilmesiyle ilgili görev, bir gayri müslim in güvenliğinin sağlanması, vergi yasasında zekat ödeme yükümlülüğü. 7 Buna karşın İslamda yaygın olan iktidarın patrimonyal yapısıyla (Weber, s. 388) bir bağlantı gözükmemektn tedir.
3 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 103 lerle) (sünnet kastedilmektedir B.U.) sabit olan zina, zina iftirası (kazf), şarap içme, hırsızlık ve yol kesicilik (hirâbe) ile ilgili had cezaları prensip olarak birinci kategoriye ait, ikincisi ise hem sivil sorumluluğu hem de suç işlemekten doğan sorumluluğu kapsar. Bu ceza hukuku tamamen İslami (gerçi kısmen Yahudilikten de etkl kilenmiş) bir yenilik olarak din temelinde gelişmiştir; bu dini karaktere, bir yandan cezalandırmadan vazgeçme imkanının sağlanmaması, diğer yandan da etkin pişmanlığın dikkate alınması ve hadd uygulamasının suçun çerçevl vesini daraltarak, zamanaşımını kısa tutarak ve de isbat imkanını zorlaştırarl rak sınırlandırılması uygunluk arz eder. Aynı durumda re sen kovuşturma uygulaması çok zayıf kalmıştır. 10 Haddi gerektiren suçlar genel olarak Kuranl n da (ve geleneklerde) yasaklanan, cezai müeyyide ile tehdit edilen ve böylel likle din suçu haline gelen cezalardır (Bergsträsser); 11 esas itibariyle dine karşl şı yapılan suçların sorumluluğu, irtidat hariç, 12 ahirete bırakılmıştır. Buna karşı İslam öncesi örfi hukuktan şeriata geçen bölümler için, suç (Schuld) kavramının ortadan kaldırılmasıyla birlikte haksızlığın giderilmesi prensibl bi altında cezai ve sivil takibat örtüşmektedir (bkz. Aşağıda 6. Bölüm). 13 İsl lam hukuku bu düşünceyi kararlılıkla özel hukuk alanına yönelik geliştirdi. Bu nedenle bir yandan mükellefiyet kavramı tam olarak gelişmiştir; 14 diğer yandan yaralamalarda kısas veya kefaret yoluyla intikam saiki oldukça sıkı bir şekilde kurallaştırılmasına rağmen, tam anlamıyla gerçek bir ceza hukukl ku geliştirilememiştir, 15 daha ziyade haksızlık durumunda basit bir telafiyi öngören medeni hukuka göre bir uyarlama yoluna gidilmiştir. Dini ceza hukl kuku alanında Hadd cezaları re sen infaz edilir. 16 Sivil ceza kanunu alanı ise 8 Suçun şekliyle alakalı nedenlerden dolayı hırsızlık ve zina iftirasın daki hadd lerde bazı kısıtlamlarla birln likte; ancak hırsızlıkta bile Hanefi öğretilerine göre (Malikiler de ise hırsız fakir ise) hadd cezası diğer maddi cezaların sorumluluğunu kaldırıyor. 9 Hırsızlık ve yolkesicilik te yakalanmadan önce edilen tövbe had cezasının düşmesine neden olur ve işlenilen suçlar için sadece, insanın hakları kalır. 10 Hırsızlık ve zina iftirası şikayete bağlı suçlardır; zina durumunda şahitler normalde davacıya benzer bir rol oynamakta; ancak yolkesicilikte re`sen kovuşturmadan bahsedilebilir, kısmen muhtesip makamında da (bkz. aşağıda). 11 Kuranda tıpkı şarap içme gibi yasaklanan domuz eti için had cezası söz konusu değildir: en fazla ta zir le (bkz. aşağıda) cezalandırılır. 12 Ancak mürtedin öldürülmesi dahi genellikle had cezası olarak görülmüyor. 13 Bu yüzden Efendi kölesinin işlediği bir suçtan dolayı maddi sorumluluk kabul etmek istemiyorsa ondan feragat edebilir (satabilir/devredebilir) veya tam tersi durumda borçlanarak köleleşen kişiyi belli şartlar altında satın alabilir. 14 Mirasçı nın borcunun varise geçmediği cümlesi hala asli durumun bir neticesi (Weber, s. 392) olarak görn rülebilir mi? 15 Bu tür yaklaşımlar arasında Allah hakkı olarak tanımlanan kefaret ve de bazı durumlarda Kadı nın kefarn retin yanında verdiği değişken ceza olan tazir de görülebilir; bkz. bir sonrakinden sonraki dipnot. 16 Aynı şekilde her iki alanı kapsayan tazir de de bu böyledir.
4 104 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN galib gelen tarafın hemen hemen tamamen 17 kendi kendine yardım etme hususunu tanır, bunun neticesinde galip tarafın kısas ve kefaret parasından da vazgeçme hakkı vardır. Kısasın uygulanması için cezaya çarptırılan kişi kendisine teslim edilir; otorite sadece bu infazı gözetim altında tutar, uygl gulanmasını sağlar ve gerektiği zaman kendi imkanlarını bunun için tahsis eder- prensipte `kendi kendine yardımdan` kesin olarak ayrılmayan özel hukl kuktaki icrada olduğu gibidir bu. 18 Bu iki alan ceza hukukunun tamamının dayandırıldığı, din suçlarının cezalandırılması ve kişisel öç modellerini en doğal haliyle temsil etmektedir. Her iki alanda da Tazir, yani kadı tarafından belirlenen ceza uygulanabilmekte; bu uygulama bir yandan had cezasının şartlarının tam olarak oluşmadığı durumlarda onun yerine geçmekte bazen de kuvvetlendirmek için ilaveten yanında durmakta, bir de had cezası olmayl yan dini cürümlerin yanı sıra sivil cezai sorumluluğun yanında asıl ceza hukl kuku unsuru olarak devreye girmektedir. İslam hukuk pratiği şeriatın teorl rik kurallarından özellikle ceza hukuku alanında epeyce uzaklaşmıştır. İkisi arasındaki bu sınırsal alandan nazir el-mezalim ve Muhtesib 19 görev almaktl tadır. İki kurum da şeriat tarafından onaylanmıştır ancak uygulamada çoğu zaman onunla ihtilaf halindedir hatta kutsal hukukun taleplerini yerine getirmek istediği durumlarda bile onunla çatışır- zira onun usûl kurallarına (Verfahresnvorschriften) uymamasından menkuldür bu durum. 20 Mezalim nazırı kâdî nin yargı yetkisinin sözünün geçmediği yerlerde, 21 şiddet eyleml lerinin denetleyicisi olarak devreye girer; başarılı bir şekilde olaylara müdl dahale edebilmesi için dava ve infaz süreçlerinde geniş ölçüde tam yetkiyle donatılmıştır; dini ceza hukuk alanı yetki alanının dışında tutulmasına karşl şı, sivil ceza hukuku alanına teknik anlamda güçlü ceza hukuku unsurları dahil etmiştir. Asıl görevi sokak, pazar ve zanaat polisliklerini kapsayan ve bu alanlar için sınırlı bir yargısal yetkiye sahip olan Muhtesip aynı zamandl da kanun ihlallerini kovuşturma sorumluluğuna da maliktir; bu anlamda onun makamı genel bir dini vecibe olan, emr bi l-maruf nehy ani l-münker prensibinin resmi makamlarca düzenlenmesine tekabül ederken, esasen dini ceza hukukunda, re sen kovuşturma uygulamasına yol açmaktadır. Bu gelişme aslında ceza hukuku cihetlerine daha fazla vurgu yapıldığına dair bir yönelişi göstermektedir. 17 Bir istisnai durum Maliki görüşünde vardır. Ağırlaştırıcı koşullar altında denklikte düşük birine karşı işln lenmiş cinayet olaylarında, kan davasından vazgeçmenin bir etkisi bulunmamaktadır ve ceza re sen takip edilip uygulanmaktadır. 18 Ceza davalarında davalının durumu aynen sivil davada olduğu gibi şahıs için kefillik (kefale bin- nefs) durumunu oluşturmaktadır. 19 Bkz. Amedroz, JRAS 1911, s: 635vd.; 1916, s: 77vd., 287vd. 20 Bu tür koşullar ticaret yasalarında da bulunmaktadır. 21 Bu kurumun varlığı Kadı hukukunun - beklenen başarıyı elde edemedigini öngörür ve bu durum en eski zamanlarda da bilinmemektedir.
5 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 105 İslam hukuku hem şiddet sınırlaması hem de kuvvet ayrılığı olgularl rını çok güçlü bir şekilde gösteriyor. Gerçi şeriat teorik olarak müslümanl ların hayatının bütün alanlarını istisnasız ve tek başına düzenlemeyi iddia ediyor; ancak İslam ülkelerinin hukuk pratiklerinde devamlı olarak sadece halk bilincinde din ile daha yakın irtibatı olan bölümlerde kendini kanıtlayl yabilmiştir, diğer alanlarda ise hükümetin kontrolü altındaki örfi hukuk hakl kimdir. Bu durum din ulemasını asıl dini çevrelerin dışındakiler tarafından da zımni olarak kabul görmesinin yanında teorik açıdan da olumlu karşılanml mıştır. Şeriatin içinde ise idari güç, tebasının çok geniş sübjektif haklarındl dan dolayı geniş kısıtlamalara tabi kılınmıştır. 22 Ayrıca İslam inancına göre hukuk yaratmak insan tasarrufunun dışında olan bir şeydir (bkz. aşağıda, ve de 3. ve 5. bölümlerde); ve hukuk kaynaklarının yorumlanması bile idari gücün elinden ziyade, icma tarafından tayin edici olarak belirlenen din uleml masının elindedir. Yalnızca yargıda idari güç kâdî nin yetki alanını mekan, zaman ve maddi olarak kısıtlayarak ve onu belirli mezheplere veya otoritelerl re bağlayarak teorik olarak preferik alanda, ancak pratikte çok derin şekilde etkileyebilir; bundan dolayı maddi hükümler değiştirilip kaldırılamaz, ancl cak uygulamasında değişikliğe uğrayabilir (bkz. Aşağıda 4. ve 6. Bölümler). Ama idari ve yargısal görevlerin ayrımı İslam hukukuna yabancı kalmıştır: Kadı ve muhtesip her iki alanı da birleştirir. İslam da otoritenin patrimonyal (tek bir yöneticinin emrine amade askeri ve idari kurumlara dayanan siyasi sistemin adı, Weber e göre bir kavram! B.U.) yapısı kendini otoriteye bırakl kılan alanlarda rasyonel bir kuvvetler ayrılığının eksikliğinde gösterir, bu yüzden kamu hukukunun ilgili mercileri teoride neredeyse hiç gelişmemiş, pratikte ise çok zayıf gelişmiştir, bir de hükümetin olaydan olaya genel kurl rallardan yoksun serbest kararlar almasında kendini göstermektedir; buna bağlı olarak şeriatta Tazir hiç bir zaman rasyonel olarak düzenlenmemiştir. 23 Yargı oluşumunun ana kaynakları olan şahidlik ve yemin (Eid) İslam öncesi örfi hukuktan gelmektedir ve şeriattaki sıkı ve teknik düzenlemelerine rağml men çok fazla irrasyonel kalmıştır: Şahitlik sıkı biçimde formel kalmış ve delilleri serbest değerlendirmeye yeterli alan bırakmamıştır; benzer sıkı forml mel kurallarla taraflardan birine yüklenen yemin ise şahitlik delilinin iptal olması durumunda tayin edici olmaktadır. Dolayısıyla ip uçlarının/karinel lerin hukuki kanıt (delil) olarak hemen hemen hiç bir önemi kalmamaktadl dır. Özellikle cinayet davasında belirsiz bir sanığa karşı 50 kez yeminli ifade vermek olan kasâme - şeriat tarafından tereddütle kabul edilen eski Arap usulü bir kanıt yöntemidir- ve de orjinal İslami bir yenilik olan kocanın hanl nımına zinadan dolayı dava açması anlamına gelen li ânda beş defa yeminli 22 Örnek olarak yukarıda başka bir bağlamda değinilen savaş hukukunda eman ın verilmesi ve vergi hukukn kunda zekatın ödenmesi verilebilir. 23 Bu konuda şeriatin kendisine verdiği yetkiye dayanarak (yukarıda belirtilen yetki kısıtlamaları ile) bir otorite tarafından yapılan tek bilinen deneme, 1924 Afgan Ceza Hukuku kodifikasyonu (bkz. S. Beck, Die Welt des Islam 1928, s. 67ff.), kabilelerin direnişi sonucunda başarısız oldu.
6 106 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN ifade vermek dikkat çekecek derecede irrasyoneldir; iki durumda da yeminl nin sihirli anlamı çok bariz göze çarpmaktadır. İslam yargılama usulü hangi tarafın davacı olarak ispat yükünü taşıdığını ve hangisinin de davalı olarak kanıt olmadığı zaman yemin etmesi gerektiğinin tespiti üzerinde yoğunlaşml maktadır. Çünkü şahitlik delilinin mahiyeti sebebiyle somut kanıtsız yargıl lamanın çok büyük bir rol oynamasından dolayı bir varsayımlar (karineler) sistemiyle tesbit edilen yemin etme yükümlülüğü veya daha doğrusu hakkı neredeyse maddi alanda hukuki hakların bir parçası gibi görünüyor, öyle ki, maddi olan ile dava hukuku bazen çok zor ayırt edilebiliyor. Bu hukuken geri alınması mümkün olmayan bir kabul olan ikrar da özellikle böyledir; 24 formel olarak yargı usulünün üçüncü sıradaki delilini teşkil etse de somut etkisi bunun çok daha ötesindedir: İkrar, sahibi açısından kesin bağlayıcı olduğundan hayali kurgular oluşturmak için en uygun yöntem olagelmiştir, bunun sayesinde muhatablara hükümlerden çok geniş bir şekilde ayrılma imkanı sağlıyordu; 25 nitekim her türden basit hukuki akitler bile onun dava hukuku açısından son derece etkileyici olan şekline sokuluyor. 26 İslam öncl cesi Mekke nin örfi hukukunda etkin olan ve Kuran ın da belirli bir olayda özellikle emrettiği, 27 diğerinde ise hiç değilse varsaydığı 28 yazılı vesika delil lini şeriat artık kabul etmiyor: 29 İslam hukukunda ender görünen ters yöne (geriye) giden bir gelişmedir bu. Ayrıca kanun oluşturma ile yargı oluşum süreci başka şekilde de birbirlerinden farklılaşıyor ki, ikincisi kendini genel olarak oluşturulan normların somut bir olaya uygulanması şeklinde tanıml lıyor; bu görüş ve bununla bağlantılı olan konular ve varsayımlar (Weber s. 396) şeriata yabancıdır. Daha önce de vurgulandığı üzere insanın yetki alanınl nın dışında kalan ve çoğunlukla somut olaylarla ilgili olan kanun oluşturmanl nın- yani İslam a göre hukuk kaynaklarının belirlenmesinin- yanında bir de hukuk kaynaklarının yorumlanması meselesi, yani aslında daha başka tikel olayların değerlendirilmesi ortaya çıkıyor. Bu uygulama ve yargısal faaliyet şeriata göre ayni türden sayılıyor; ister tam yetkili (müstakil) müctehid tarafl fından, ister bağımsız olarak hukuk araştırması yapabilen fakih (müctehid fi l-mezheb) tarafından, ister belirli din otoritelerin görüşlerine bağlanmakl la yetkili mukallit tarafından icra edilsin. Böylece şeriat her ortaya çıkan yeni olayın hükmü için gerekli unsurları sunduğunu iddia ediyor, ancak yine de bütün akla gelen olayları kuşatan, eksiksiz bir sistem kurmak istemiyordu. 24 Bkz. örneğin Vesey-Fitzgerald, Muhammadan Law s. 28, Ikrar ın, çift taraflı kullanımda da, bu işlevi kendisini farklı olan pratiği teoriye uydurma çabası olan hileln lerin ana unsuru haline getirmekte. 26 Çok erken dönemde yaygınlaşmış bir hukuki belge örneğinde böyledir. 27 Sure 2, Sure 24, Onun için yazılı belgeler sadece tanık ifadesi delili için yardımcı araç konumundadır.
7 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış Objektif Hukukun Biçimsel Karakteri İslam hukukunun ortaya koyduğu sistem sadece hukuk nesnelerinin düzenlenmesini içeren dış çerçeveyle (ama çok zayıf olan) sınırlı değildir, bilakis tikel hukuki ilişkiler ve düzenlemeler arasında bağlantı kurma (o yüzden mesela borçlar hukukunun büyük bir bölümünün iç düzeni gayet dengeli), onları belirli dini kriterlere göre `değerlendirmeyi` (mesela faizl zin ve garar gibi güvensiz işlemlerin yasaklanması) ve de onların `hukuki niteliği` hakkında mülahaza etmeyi kapsar. Şeriat bu sistemi İslam öncesi hukuk materyalleri ile birlikte devralmaktan ziyade, esas itibariyle 30 kendisi oluşturdu. İslam hukuku için büyük ölçüde karakteristik olan kazuistik yapı analitik metotla yüksek mantıki dereceli hukuk cümlelerinin gelişmesini sağlamamış, bilakis- salt tasvir veya karışık hukuki olayların/ örnek daval ların kurgulanması olmadığı sürece- esas itibariyle genel soyut çözümleml melerin yapılamadığı konularda bütün imkânların eksiksiz kullanılmasına yarayan parataktik (yanyana duran müstakil cümleler) bağlantılı kıyas bu görevi üstlenmistir. İslam hukuku sadece küçük çapta irrasyoneldir: Formel olarak - İslam öncesi büyü kaynaklı (sihirli formüller, delil kaynakları, vs.) irrasyonel unsurlar bir kenara bırakılacak olursa- hem tarihi açıdan hem de İslam sistematiği açısından sadece Peygamber tarafından bildirilen ilahi kanl nun olması yönüyle irrasyoneldi; pratikte ise şu açıdan irrasyonel ki, belirli somut bir olaya verilen dini-ahlaki hüküm genel hükümlerin uygulanmalarl rına müdahale edebiliyor. 31 İslam hukukunun rasyonelliği hem şekilsel hem de maddi açıdan geçerlidir. Formel rasyonelliği onun şekilciliğinde belirginleşiyor; ancak bu mantıki yorumlamadan ziyade (bu yüzden soyut kurallara daha az eğilim var) daha çok duygusal-somut özelliklere dayanıyor (bu yüzden kazuistik yapı baskın). Bu formel-hukuki karakterin zayıf gelişimine uygun olarak onun karşıtı olan maddi rasyonelliğin güçlü oluşumu durmakta; bu olgu İslam hukuku için büyük ölçüde tanımlayıcıdır ve kendisini hukuki probl lemlerin çözümünde `soyut yorumların mantıki genellemelerinin` değil de dini-ahlaki nitelikli hükümlerin belirleyici olmasında gösteriyor. Bu maddi rasyonelliğin uygulanması sistem oluşumunun yanında İslam hukuk tarihinl nin belirleyici bir döneminin ana konusuydu. 32 Burada yine ters yönde gel lişme gösteren bir başka olay var, o da şeriatın daha başka formel-hukuki 30 Bir istisna için bundan sonraki üçüncü nota bakınız. 31 Bergstraesser, İslamica IV, 289 dan bir örnek. Bazen genel kuralların bu tür ihlalleri istihsan ya da ıstıslah (genel ilgileri dikkate alma) olarak ortaya çıkar ve her ikisi de kıyasın dışına çıkar. Ama genel olarak şeriat için karakteristik olan dini-ahlaki boyutta genel hükümler ortaya koyar. 32 Bkz. Bergstraesser, Islam, XIV, 80 ve de aşağıdaki 4. bölüm.
8 108 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN unsurlarla 33 birlikte İslam öncesi örfi hukuktan devraldığı geçerli-geçersiz kavram ikilisinin esas İslami kavramlar olan helal-haram ikilisi tarafından örtülmesi ve bozulması olayıdır. Delil hukukunun formel bağlayıcılığı doğrl rudan karar araçlarının sihirli-irrasyonel karakteriyle ilgilidir (bkz. Yukarıda 2. bölüm). Peygamber kanununun formel irrasyonel karakteri tikel olaylara kadar etkisini gösteriyor: Kuranda ve gelenekteki (sünnet) münferit vahiyler diğerleri tarafından nesh edilebiliyor (nasih- nesh eden ve mensuh- nesh edil len), öyleki genel talimatlar bile güvenilir sabitede değildir. 34 Esasen vahyin irrasyonel olması hükümlere geniş ölçüde hareketlilik gelmesi anlamına geliyordu, oysa `geleneğin` sonraki hakimiyeti sonunda `yüksek bir stereotl tipleşmeye` yol açtı (Weber, s. 471). İslam hukuk tarihinin ani ve bilinçli bir şekilde vahiy yoluyla kanun koyma olgusunun bulunduğu tek dönem Peygl gamber dönemidir; burada hem tikel olayların çözümlenmesi hem de genel kuralların oluşturulması söz konusuydu, zaten ikisinin arasında temelde bir fark yoktu (ikiside aynı şekilde Peygamberin kişisel niteliğine bağlıydı); bunl lara çoğunlukla henüz düzenlenmemiş problemler in ortaya çıkması sebeb oluyordu. Peygamber zamanını takip eden gelişme döneminde hakimlerin, hem halifelerin hem de onların vekillerinin, emsal kararları hükümlerin en temel kaynakları olarak çok büyük öneme sahiptirler; en eski kadılar da işverenleri gibi irrasyonel idi, daha henüz belirli hüküm kuralları olmaksızl zın, kendi serbest takdir yetkisiyle bulunduğu bölgenin veya memleketinin örfi hukukuna dayanarak ve de şahsi konumuna göre az veya çok dini kurl ralları da hesaba katarak hüküm veriyorlardı (Bergsträsser). 35 Ancak hemen sonraları verilen her hüküm yalnız ve her zaman doğru olan geleneğin bir akıntısı olarak algılandı ; yalnızca makbul normları uygulama inancı, İslam hukuk tarihine en azından ilk halifeler döneminin sonundan beri hakl kimdir. Bu inanç etkisini iki yönde gösteriyor. Bir yandan müthiş miktarda sadece hukuk için değil, bilakis birçok başka hayat alanları için de Peygambl berin ve çağdaşlarının sözlerinde ve davranışlarında yön verici örnekliklerin olduğunu ileri süren, ancak esasen İslamın ilk iki yüzyılında ortaya çıkan değişik ve sık sık birbirleriyle çatışan yönelişlerin 36 ilk zamana (Asr-ı Saal 33 Akitlerin temel unsurları olan icab ve kabul de bunların arasında yer almaktadır (bkz. OLZ 1927, Sira 664) Birinci terim ( vacip kılmak ; anlamı için bu gibi ifadelere bkz:. Vecebet lehül cenne, ona cennet vacip oldu, o cenneti kazandı ) teklif için birincil bir isim olamaz (burada fıkıh öğretisine göre teklifin kabulden önce ve hatta sonra bile geri çekilebilmesi hususuna gerekli özen gösterilmemiştir), fakat herhalde taraflardan birinin (alım satım aktinde muhtemelen alan tarafın) hukuki eylemindeki belirleyici unsuru farkeden daha eski bir düşn şüncenin varlığı varsayılıyor, ancak bu düşüncenin eski Arap örfi hukukundaki daha başka izleri kanıtlanamaz. 34 Bu örnek Weber den alınmıştır. s Savaşlarla meydana gelen büyük değişiklikler, yani İslamın peygamber döneminde Arabistana ve özelln likle ilk halifeler döneminde civar ülkelere askeri olarak yayılması, hukuk sosyolojisi açısından pek de önemli değil; çünkü bunlar en genel şekliyle- esir, ganimet ve toprak hukuku alanlarında öncelikle eski Arap veya fethedilen bölgelerdeki mevcut koşulların devam ettirilmesine yol açmıştır; Peygamberin ve halifelerin bu kon nulardaki düzenlemeleri de mahiyet olarak diğer yargısal kararlarından farklı değildir: Bu nedenle burada impn perium ile gelenek arasında bir uzlaşma sorunuda yoktur. 36 Orada geleneğin belgesel değeri bulunuyor.
9 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 109 adet), geriye yansıtılmasından ibaret olan gelenekler (hadis) ortaya çıktı. Bu yığın arasına nispeten az miktardaki sahih haberler de girmiştir. Ayrıca geleneklerin (hadisler) kendileri bu şekilde bağlayıcı örneklik teşkil etmezl ler, bilakis bunlarla sadece kısmen uyuşan, kısmen de bunları aşan sünnet, yani cari adet - sonradan ikincil olarak Peygamberin sünnetiyle özdeş kabul edilen- İslam toplumunun ameli, yani tamamiyle sosyolojik anlamda gelenl nek bunu teşkil eder. Bundan sonraki sürecin tamamının kendisini bütün zamanlar için vazedilen ilahi kaynaklı hukuk nizamının yorumu olarak algıl laması, prensip olarak aynı gelenek 37 anlayışını yansıtmaktadır. Diğer yandan da saygın din ulemasının temsil ettiği icma, yani İslam toplumunun fikirbirliği 38 Kuran ve Sünnetin (veya geleneklerin) öğretilerini 39 tamamlayıcı şekilde asıl belirleyici merci olarak geliştirildi; İcma sadece bu iki maddi kaynağın subutunu ve yorumunu garanti altına almakla kalmaz, bunun ötesinde kendi başına bir ölçü teşkil eder. İcmanın bu konumu (Hz.) Muhammed e nisbet edilen, ümmetinin hiç bir zaman dalalet üzerine ittifl fak etmeyeceği hadisiyle formel olarak meşrulaştırılır. İcmanın Peygamber döneminden sonra da hüküm koyma yetkisine sahip olduğu teorik olarak kabul ediliyor, ancak sadece normatif olarak hatayı önleyici şekilde, pozitl tif olarak yaratıcı anlamda değil (Bergsträsser). Tarihsel açıdan bakınca eski zamanlarda daha henüz teorik bir yapıyla değil de İslam toplumunun doğal dini bilincinin yansıması olarak, [icma] Kuran lafzına bile aykırı olmasına rağmen kendini defalarca kanıtladı ve İslam öğretisinin önemli bölümlerl rinin tek kaynağı durumunda oldu, ancak zaman uzadıkça artan nisbette üzerinde ittifak edilen ve bu yüzden bütün zamanlar için çözümlenmiş sayl yılan soruların tekrar tekrar toplandığı tamamıyla geleneksel-muhafazakar bir unsur görünümüne girdi. Kutsal hukukun tipik özelliklerinden biri olan bu gelenekselcilik kendini esasen şifahi olan ve isnad zincirleriyle korl runan rivayet yönteminde de göstermektedir; bu aynı şekilde hem Kuran, hem gelenekler hem de fıkıh kitapları için geçerlidir; Kur an için çok erken, gelenekler için biraz daha geç ve zaten ilk dönemlere kadar gitmeyen- hukl kuk kitapları için baştan beri uygulanan yazıya geçirme hususu prensipte sadece hafıza yardımına yarıyordu. 40 Evrensel geçerlilik iddiasında olan rasyonel hukuk ile mevcut yürürlükte olan yerel ( ) hukuklar arasındaki tipik uyuşma sorunu nun yanı sıra evrensel hukukun her zaman tek meşru hukuk olarak ortaya çıkması İslam hukuk tarihi açısından (geniş anlamdl da) belirleyici olan ve teoriye göre ilahi kaynaklı olan şeriat ile adet, yani 37 İslam-bilimsel değil, sosyolojik anlamda. 38 Başlangıçta sadece çoğunluğun belirlenmesi (bkz. Nöldeke-Bergstraesser, Geschichte des Qorans, 2. Baskn ki. 3. bölüm. s. 130 Dipnot. 8) 39 Bu Şafii de de var (öl.820) bkz. Şafii nin Risale sindeki ilgili bölümün tercümesi için bkz. Schacht, Der Islam (Religionsgeschichtliches Lesebuch, 2. Baski H.16), s. 25 vd. 40 Weber in Kuran la ilgili yorumları (s. 459) tamamen yanlıştır; ve yazıya gecirilmesinin tipik bir nedeni diye öne sürülen görüş de İslam hukukuna uygun değildir.
10 110 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN örfi hukuk, arasındaki ilişkide ifadesini buluyor. Adet şeriattan ayrılan veya başka alanlara giren hukuk pratiğinin tamamının adıdır ve aynı zamanda da adet (muhtemelen) onun kaynağıdır. Tarihsel açıdan şeriatın büyük ölçüde mevcut örfi hukuktan meydana geldiği gerçeğine bakmaksızın, adete sadece belli bir yere kadar yani kendisinin özellikle işaret ettiği ölçüde bağlayıcıl lık vasfı tanıyor ki bu da çok nadir gerçekleşiyor. 41 Batı İslam ında (Mağrib) etkin olan Maliki mezhebi öğretilerinin sonraki dönemlerinde şeriatın vakl kıadan (hayatin gerceklerinden) dolayı katlanmak zorunda kaldığı, ancak teoride göz ardı ettiği örfi hukuk ile asimile ettiği ve kendisinin bir parçası haline gelen örfi hukuk arasındaki sınırlar bazen değişkendir. 42 Şeriat teorisi ile örfi hukuk pratiği en yoğun şekilde hileler alanında birleşiyorlar. 43 Onun yardımıyla hukuki işlemler şekil ve dış görünüş bakımından şeriata uygun düşürülüyor ve dolaylı olarak pratik açıdan ihtiyaç duyulan, ancak teorinin kendisine sorulduğu vakit kabul edemeyeceği, sonuçlar elde ediliyor. 44 Hilel ler bir yandan şeriatın değişik olan hukuk pratiğini en azından formel olarak asimile etme çabasını zira hiyel kitaplarının yazarları tam da şeriat alimlerl ri-, diğer yandan da pratiğin kendini bu tür bir meşrulaştırmaya tabi kılması eğilimini kanıtlıyor çünkü hilelerin pratik ve sahte olmayan mahiyeti çoğu durumlarda çok açık. Hiyel literatürü bizim orta çağ İslam hukuk pratiği hakkındaki bilgilerimizin neredeyse ana kaynağını teşkil ediyor. İslam hukl kukunun teorisi ve pratiği biraz farklı manada vesika alanında da temasa geçiyor. Belgeler (şurût, vesâik) içerik olarak genel anlamda 45 şeriatın standl dartlarına uyuyor ve böylece onun pratikteki uygulaması için bir kanıt teşkil ediyorlar; ama aynı zamanda teori tarafından reddedilen 46 yazma prensibinl nin şeriatın son modernist gelişim döneminde belge delilinin kendisine kalıcı bir yer bulmasından epey önce 47 pratikte çok büyük bir rol oynadığını kanıtlar. 48 Şeriat teorisinin yanında paralel olarak işleyen pratikte de din uleml ması tarafından bu süreç kaydedildi ve bu alanda geniş, kısmen bütün detl tayları ayrıntılı bir şekilde şerhedilen, belge koleksiyonu oluşturuldu. Hiyel ve şurût, her iki olgu, İslam içinde de hukukun kendini pek fazla ekonomik 41 Bazı sözleşme türleri, eğer uygulamada adet olmuş ise serbesttir (ancak bu bile ilk etapta genişletici değil kısıtlılayıcı manada kullanılmıştır [Bergstraesser]); örfi hukuk arasıra akit sözlesmeleri için bir yorumprensibi olarak ve diğer benzer şeyler için kullanılıyor. 42 Şeriat ve adet in dayandığı diğer noktalar için bkn XX, 209 vd, yukarıda Nazır al-mazalim, Muhtesib ve Kasame ile ilgili verilen 2. alıntıdır. 43 Bkz. İslam XV, İslam XX, İstisna olarak bir yandan Hileler için gerekli olan Muvada a belgeleri (Bkz. Schacht, Das Kitabal-hijal vvalmahariğ des al-hassaf, s. 75) diğer yandan da üzerinde örfi hukukun etkisinin daha fazla görüldüğü geç dönem batı Maliki belgelerine bakmak gerekir (bkz. yukarıda). 46 Bkz. yukarıda ki 2. bölüm. 47 Bkz. İslam XX, 213, 223, 232; REI 1931 s. 512 vd. 48 İslami belgelerin hukuki kiymeti ve uygulanması, özellikle ortaçağda Avrupasında menkul kıymetin geln lişimini etkilemiştir. Weber, s. 424.
11 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 111 durumlara göre ayarlamadığını ve aynı zamanda nasıl hukuk tekniğinin kendi yolunu çizdiğini gösteriyor (Weber, s. 395, 424). Şeriat ve adet arasl sındaki uyuşma genel olarak bütün alanlarda iki tarafın da yetki alanının eşit bir şekilde düzenlenmesine yol açtı; şeriata din ile az çok irtibatı olan hukuk bölümleri (İbadet, Evlilik ve Aile, Miras hukuku, Vakıflar 49 ) düşerkl ken, devlet hukukun bir bölümünü, özellikle ceza hukukunu kendi eline almıştır, 50 ancak asıl ticaret ve akit hukuku daima örfi hukukun tekelinde kalmıştır; bu aslında doğrudan şeriata zıt değildi, fakat asıl olarak piyasanın ihtiyaçlarına uyarlanan daha geniş bir hareketlilik imkanı ile ön plana çıkıyl yordu (Bergsträsser). 51 Bu örfi hukuk özellikle hilelerde hukuk normu oluşuml munun ikinci temel kaynağının etkisini en açık biçimde göstermektedir, ki bu ikinci kaynak tarafların birlikte hareket etmeleridir ve ikrarların tipik olmasını sağlar. Weber in (s.400) bağlayıcı-zorlayıcı hakkındaki hesabları ve gai anlaşmaların [Weber e göre bir kavram: Sipesifik, sayısal itibarla bel lirli ve sınırlı, soyut kaliteyi gözetmeyen ve genelde ekonomik bir antlaşma. Emredici ve yasaklayıcı özellikten uzak, mubah olanı esas kabul eden antl laşma türü, zıttı. Statü antlaşması.]buna uyarlanması hakkındaki yorumları hilelere de uymaktadır. Zira bunlar gai anlaşmaların şeriatın formel yönüne uyarlanması talebinden baska birşey değildir. Devletin hukuk icbarı 52 yeterli olmazsa zira bu kurumlarin çoğu kanunun zahiri tarafından desteklenmiyl yordu/kapsanmıyordu ancak ona muhalif de değildi (Weber, s.476)- onun yerini konvansiyon (ittifak veya gelenek) alıyordu. Bu, araya aracı kişilerin girmesi şeklinde tezahür ediyordu, bunlar hileler içinde vazgeçilmezdir ve görevleri taraflar arasında şeriatın formel yönüne uyan anlaşmaların sadece gerçekten de hedefledikleri yönünün gerçekleşmesini sağlamaktı. Tarafların akit hukuku alanında mesleki olarak çalışan uzman danışmanlara ihtiyacı ortadadır ve bunlar hiyel ve şurut ta da gördügümüz gibi genellikle şeriat alimleri arasında bulunmaktaydı. Asıl görevleri cavere (kendi korumak) yani hiyel ve şurut literatüründe devamlı yer alan ihtiyatı gerçekleştirmekti 49 Bundan dolayı kısmen de emlak hukuku; bkz bir sonrakinden sonraki dipnot. 50 Bu daha çok mezalim ve muhtesip yargı aracılığıyla gerçekleşiyor (bkz. yukarıda 2.bölüm) yani polis idaresi ile (Weber, s. 389; bkz. 4. bölüm). Bunda şeriatın maddi gereksininmleri imkan dahilinde yerine getn tirilmeye çalışılıyor (Yakalanan hırsızın elinin kesilmesi, şarap içene verilen dayak cezası [hatta Osmanlılarda bile] vs.) ancak bunların belirli bir hukuki prosedür gerektirdiği göz ardı ediliyor. 51 Şeriatta detaylı olarak ele alınmayan emlak hukuku kendinin gösterdiği temeller üzerine farklı ülkelerde ve zamanlarda farklı şekilde kurallara bağlanmıştır; elbette bu tür bir ilavenin etkisi şeriatla çatışmaya neden olabilir (Bergstraesser). Weber in (s. 477) bir olay üzerinden vurguladığı hukuk güvensizliği (Tunus ta ki ne benzer kosullar birçok İslam ülkesinde de mevcut) şeriatın kendine has yargı özelliklerinden kaynaklanmıyor (bkz. aşağıda Kadıhukukuna dair 4. bölüm), bilakis yalan şahitlik ile pratikte- sahte belgelere karşı eksik korn rumadan meydana gelebiliyor; İslam delil hukukunun kendine has durumu ikincil olarak, ancak kestirilemez olmasından dolayı değil, bilakis özellikle kendisinin formel yapısından dolayı burada etkili oluyor. Şeriatın Devlet ve savaş hukuku tamamıyla kurgudur ve bu şekilde hiç bir zaman var olmamıştır. 52 Weber in (s. 400) devletin hukuk hakimiyetinin mezhebler tarihine etkisi hakkındaki yorumları gerçi eksn siktir ve tam isabetli değildir (özellikle Osmanlı İmparatorluğu tüm İslam dünyası ile eşdeğer görülemez) ancak olaya yaptığı değerlendirmede haklıdır. Mezheblerin yayılmasını belirleyen tek faktör şüphesiz siyasal etken değildir.
12 112 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN ve yeni akit şekillerinin tam da hilelerin yani- icadını sağladı bu durum. Bu sekilde örfi akit hukuku da hukukçuların hukuku şeklinde karakterizl ze edilir hale geldi. Bu sayede miras ve şirket anlaşmaları uzmanı ile vakıf danışmanlarının icat yetenekleri vasitasıyla -bunlar hukukun özel inisiyl yatif temelinde müstakil parçalarıdır - akit hukuku mevcut örfi hukukun şeriatın icbari hukuk fonksiyonuna uyarlanması neticesinde neşet etmiştir. Buna karşın farklı İslam milletlerinde şeriata -hatta miras ve aile hukukunda dahi- mugayir oluşan örfi hukuktaki düzenlemeler, bir kere karşılıklı kabul temelinde oluşan formların devletin her türlü hukuk icbarına rağmen yüzyl yıllarca varlığını sürdürebildigini gösteriyor. 4. Hukukun hukuk saygınları-uzmanları Tarafından Rasyonalize Edilmesi: Hukuk Öğretisi ve Yargı Maddi rasyonalize işlemini sürükleyen güçlerin teknik-hukuki esasl lardan değil de heterojen-maddi temellerden kaynaklanması (bkz. Yukarıda 3. bölüm) şeriata kendisinin rasyonelleşme yönünde hukuki özelliklerinin gelişmesi bakımından bir katkı sağlamadı; bu ilk etapta hukuk saygınlarl rının veya hukuk uygulayıcılarının, 53 yani hukukun şekillenmesine yönel lik mesleki açıdan etki edebilecek konumda olan kişilerin kendilerine has özelliklerinden kaynaklanmaktadır (Weber, s. 412). İslam hukukunda bu rasyonalize işlemini harekete geçiren sebeb mal nakliyesinin yükselen öneml mi değil, ancak belirli bir dindar kesimin bütün hayat alanlarını dini değl ğerlere göre kıymetlendirme ihtiyacıdır. Böylece şeriat tarihinin belirleyici bir döneminde empirik-pratik olarak uygulamayla birlikte değil de, teorikrasyonel bir düzeyde geliştirilmiştir, ama bu yine de hukuki-formel yönde değildi. Çünkü formel hukuki açıdan en net ve doğru netice istenilmeyip, dindarların dini ve ahlaki taleplerine en fazla uyumlu olan arzu ediliyordu; hukukun ahlaktan, ibadet alanından ve de adaptan ayrılması hiç hedeflenml memişti (Weber, s. 461, 468). Bundan dolayı şeriat tipik bir kutsal hukuk a dönüştü ve öğretisinin mahiyeti de Weber in (s.459) ruhban okullarına 54 has olarak tanımladığı öğretiyle uyuşuyor. Buradan yola çıkarak geleneğin rolü, İslam hukukuna özgü olan kazuistik yapı ile, soyut olmasına karşın çok fazla genelleştirilmiş ve bu yüzden içi boş, renksiz ve cansız olan kendine has terimler (Bergsträsser) oluşturulmuş ve muhatapların çıkarı doğrultusunda sabit normların formel olarak atlatılmasını getirmiştir (hiyel). Nihayet empl pirik olarak geçerli olan bir hukuk sistemini mantıki açıdan işlemekten ziyl yade, insanlara ideal, dini-ahlaki kurallar veya hukuk nizamı vaz edilmesi 53 Bununla ürettikleri hukukun pratikle olan ilişkisi hakkında daha henüz bir şey söylenmiş değildir; bkz. tam tersi için daha aşağıda. 54 Bu terimin kullanılması İslamda da ruhbanların olduğunu ya da dini hukukun rivayetinin o dönemde okullarda gerçekleştiğini göstermez. Ayrıca İslamda hukuk öğretisinin mahiyeti, yani profesyonel şeriat bilgn ginlerinin eğitimi hukuk düşüncesinin oluşumunda belirleyici değildi (Weber de genel olarak böyle s. 412, 456) bilakis metinde değinilen koşullar ve etkenler belirleyici olmuştur. Weber in (s. 466) geç dönem İslam hukukçn çuların eğitimi hakkındaki görüşleri de büyük ölçüde yanlıştır (bkz. tarihsel bakış aşağıda 5.bölüm).
13 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 113 daha iyi anlaşılabilir bunlar yukarıda kısmen değinilen fenomenlerdir. Şerl riatın kutsal hukuk mahiyetinde olması geçerlilik alanınında kısıtlamalara yol açıyor. Bir yandan koyduğu sınırlar yüzünden kendi kendini kısıtlıyor: Şöyle ki şeriat sadece müslümanlar için bağlayıcı, ancak sadece İslam ülkesl sinde olanlar bakımından, İslam ülkesindeki gayrimüslimler için ise sadece kısıtlı bağlayıcı yani şahsilik ve mülkilik ilkelerinin karışımı bir yapı sözkl konusu (Bergsträsser); diğer yandan kendi ideal yapısının bilincinde olarak, zamanın bozulmasının dikkate alınması ve de insanın zayıflığı yüzünden kısıtlıdır. Bu yüzden kanun (şeriat) müslümanlardan kayıtsız şartsız bir teol orik kabul istiyor (bağlayıcılığını inkar etmek küfürdür), ancak koşulların zorluğunu da kanuna uyulmaması durumunda bir özür olarak kabul ediyl yor ve müminlere dini vecibelerini yerine getirmedikleri zaman pişmanlık imkanı tanıyor (tövbe). Gayri müslimlerin İslam hukukuna tabi kılınmayıp kendi hukuki koşullarının kayıtsız devam ettirilmesinin sağlanması şahsilik ilkesinin bir tezahürü değil de, şeriatın bir dini görevler sistemi mahiyetinde olmasının sonucudur (bkz. aşağıda 6. bölüm): İslam hukuku zorunlu olarak sadece müslümanları doğrudan veya dolaylı olarak ilgilendiren durumlardl da müdahale ediyor; gayri müslimler için burada oluşan hak mahrumiyeti esasen dini mahiyette ve devlet hukukuyla alakalıdır (Bergsträsser). Kutsal hukuk olarak şeriat geniş ölçüde heteronomdur; 55 o yüzden kuralları sırf var olduklarından dolayı geçerlidir yoksa mana itibariyle anlamlı olmalarından dolayı değil: Anlamsızlığa varacak kadar sürekli çıkarım sonuçları üretmek (istinbat) bunun bir neticesi, lafzın korunup mananın göz ardı edilmesi de diğer bir neticesidir 56 (Bergsträsser). Şeriat nihai şekliyle, özellikle sistematiği açısından bir öğreti ürünl nüdür; 57 bundan dolayıdır ki çoktan eskimiş olan müesseselere ait birçok mesele halen sürdürülerek devam ettiriliyor: ve yine o yüzden sonraki fakl kihler kendi başlarına kaynakları yorumlama ve ictihad etme yetkisine sahl hip olmayıp öncekileri taklit etmekle yükümlüler; 58 ve yine bundan dolayl yı sonraki zamanlarda referans alınan temel eserler Kuran ve geleneklerin (hadis) mecmuaları değil üzerinde icma hasıl olan fıkıh kitaplarıydı; yani 55 Otonom bir unsur ise İcma da mevcut. 56 Burada şeriata karşı rahat bir tutumun ürünü olmayan hileler için sistematik bir çıkış noktası bulunmakta; kıyası reddedip de tamamıyla Kur an ve geleneğin lafızlarına göre hareket etmeyi hedefleyen ve kendilerini asla rahat olarak nitelendiremeyeceğimiz Zahiri ekolü lafızcılıkta en ileri gidenlerdi. 57 Weber e (S.461) göre tüm tipik kutsal hukuklarda bu böyledir. İslamda şeriatın stereotipleştirilmiş hukn kukçu hukuku (S.475) karakteri özellikle dikkat çekiyor, çünkü yanılmaz karar merci yalnızca saygın hukukçn çular tarafından temsil ediliyor. 58 İctihadın yasaklanması sonradan, İcmanın (bkz. yukarıda 3.bölüm) öneminin artmasıyla şeriatın nerdeyse tamamen stabilize edilmesinden sonra formüle edildi; gerçekte ise geçiş ilk nesil fukahadan itibaren aşama aşama gerçekleşmiştir. Aynı şekilde sonradan ortaya konan İslam hukukunun dört delil (Usul) teoriside (Kuran, Sünnet, İcma ve kıyas) kendisinin hakiki oluşum süreci hakkında bilgi vermemektedir; Kıyas `deliller` arasına alınmasını, pratikteki uygulaması sorun olmasa bile, teorik olarak kabül görmesinin çok şiddetli şekilde tartn tışılmasına borçludur; buna karşın çeşitli denemelere rağmen örf aynı şekilde fıkıh uleması tarafından hukuk kaynağı kabul görmedi.
14 114 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN fakihlerin özel çalışmalarıydı; ve yine bundan dolayı istenilen herhangi bir otoriteye tabi olmaya müsaade edilmeyip, sadece Ehl-i Sünnet çerçevesinde birbirlerini kabul etmiş dört mezhep arasında tercihe izin verilmiştir. 59 Bu zincirlerden kendini ancak günümüzde Avrupa dan gelen fikirlerden esinl lenerek ortaya çıkan Modernizm kurtarmak istiyor: 60 Bakalım acaba ileride geleneksel Şeriat algısının yanında bir de her ne kadar değişik şartlarda da olsa- o eski canlı pratikle bağını kopardığı zamanla yeniden bir bağlantı kuracak olan modernist üst bakış açısı geliştirilebilecek mi 61 (bkz. tarihsel bakış aşağıda 5. bölümde). Şeriatın bu gösterilen öğretici-teknik yapısından dolayı, ilgili bir kişl şinin bir mesele hakkında tek başına malumat sahibi olması mümkün olml mayıp, bunun için sonradan müfti adını alan ve devlet memuru olarak da görev alabilen uzman kişinin fetvasına başvurması gerekiyor. Bu kişinin faal aliyet alanı kabul gören, yürürlükte olan öğretiyi aktarmaktan (delillerini çoğu zaman belirtmeden) ibarettir ve bu şekliyle sadece yeni ortaya çıkan meselelerde hukukun gelişmesine bir katkısı olur, ama bu durumda da yine mensubu olduğu mezhebin öğretilerine uygun olması gerekiyor. Yani şeriat aslında irrasyonel ve denetlenemez değildir ve bunun dışında da Romalı sorl runa göre cevap oluşturan hukukçularla aralarında bazı zahiri benzerlikler olmasına rağmen derin bir yakınlık bulunmamaktadır. 62 Bu bağlamda Max Weber tarafından çokça kullanılan Kadı hukuku (özellikle s. 477, 486) teriml minin de düzeltilmesi gerekiyor: Weber in bu terime verdiği içerik hiç bir şekilde şeriata göre hüküm veren kâdî nın yargı usulüne denk olmayıp, onun karşıtı olan siyasi gücün elindeki dünyevi yargıya denk düşmektedir. İlki, Weberin terimlerini kullanırsak, teokratik ikincisi ise ataerkil dir. Buna karşın şeriatın yargı usulünde irrasyonel bir öğe olarak kâdî ların tek yargıç olarak verdikleri hükümlerin kesinliğinin 63 (temyiz edilemez oluşu) yanında bir de mahkemeye gidecek taraf açısından seçenek olarak çoğu zaman aynı 59 Bkz. aşağıda 5. bölüm. Dört mezhep (Hanefiler, Malikiler, Şafiler, Hanbeliler) arasında esas itibariyle farkln lılık yoktur; hukuki düşünce tarzları aynı ve bazı tikel konulardaki ihtilaflar çok nadirdir. Weber in (s. 474vd.) mezheblerin karşılıklı ilişkileri hakkındaki beyanları tamamen isabetsizdir, ancak bunlar İslam hukukunun sosyn yolojik tahlilinde önemsiz olduğundan burada düzeltmeye gerek yoktur. 60 Bunun tam karşıtı olan bir nedende dolayı, yani katı gelenekselcilikten dolayı, Hanbeli mezhebinden neşet eden Vehhabilik akımı taklidi reddedip İcma olarak da sadece Sahabe İcmasını kabul ediyorlar; bu tavır dini öğreti (doğma) ve dindarlik hakkında belirgin sonuçlar doğururken, hukukta Hanbeli sistemi aynen sürdürülmn mektedir. 61 Mısırdaki bu çabalar hakkındaki görüş için aşağıya bkz. 62 Temel bir fark fetvanın Roma hukukçusunun responsumundan (hukuki görüş bildirmesi) farklı olarak hakn kim için bağlayıcı olmamasıdır. Kendisinin sözde irrasyonelliğine gelince, tartışmasız olarak fetvalarla yapılmış olan suistimallerden yola çıkarak bütün bir kurumun yapısı hakkında sonuç çıkarılamaz. Bunun yanında Webern r in (s. 475) vurguladığı İslam ve Roma hukukundaki hukukçuların konumu aralarındaki benzerlik tartışmasız olarak mevcuttur. 63 Herhangi bir Kadı tarafından verilen hükümler bütün diğer Kadılar tarafından başka mezhebe mensup olsalar veya -teorik olarak -ictihad ederek başka bir sonuca varsalar bile, kabul edilmesi gerekiyor; bu hukuk pratiğinde Hileler konusunda kullanılmıştır. Şeriat öğretisi bir kere verilen bir hükmün kaldırılmasına yönelik çok az imkan tanıyor, pratikte ise mezalim-mahkemelerine karsi geçişte temyiz imkani mevcuttu.
15 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 115 anda birkaç kâdî nın (farklı mezheplerden dahi oldukları oluyor) yanyana olması gerçeği bulunmaktadır; 64 bu şartlar geçtiğimiz ve içinde bulunduğuml muz yüzyılda çeşitli İslam ülkelerinde yerini Avrupa modeline göre oluşturl rulan ve yargıç heyeti ile itiraz hakkının bulunduğu sabit yargısal düzenleml melere bıraktı, ki şeriat bu tür bir düzenleme için siyasi güce yeterli imkanı veriyor. Çünkü teori baştan beri kendisini tayin eden otoritenin meşruluğl ğuna bakmaksızın hakimlik müessesesinin geçerliliğini benimsemiştir ve buna binaen de siyasi otoritenin kâdî nın yetki alanına getirdiği kısıtlamal ların bağlayıcılığını kabul etmiştir (bk. yukarıda 2. bölüm). Böylece Şeriat bu alanda (Ceza hukuku alanında da olduğu gibi, krş. aşağı) kendi kendini devre dışı bıraktı. Kadılar fiilen lonca usulü ilahiyat okullarından yetişen adaylar arasından atanılıyorlardı: 65 Teori sadece belirli bir bilgi seviyesi ve kişl şilik özelliklerini gerekli kılıyor; ama yine de otorite tarafından tayin edilen kişi, bu şartlara uygun olmasa da meşru olarak kâdî kabul edilir. Genel tarihsel bakışta görüleceği üzere (bk. aşağıda 5. bölüm), şeriat tarihindeki en belirleyici olay kutsal emirlerin dünyevi hukuktan ayrılmasl sının gerçekleşmemesi değil (ki aslında bu da gerçekleşmiştir), tam aksine dini vazifeler öğretisinin (religiöse Pflichtenlehre) mevcut ve kendini gel liştirmeye yetkin olan dünyevi hukukun içine sızmasıdır. Sonuç yine aynı: Ortaya şekli açıdan düzensiz bir hukuk yapısı çıkmıştır. Dünyevi hukukun kendini kurtaramadığı (ve bugüne kadar da hala kendini kurtaramamıştır) böyle bir nüfuz etme olayı din ile devlet ve dindarlar ile hükümdarlar arasl sındaki hususi ve karşılıklı ilişkiden kaynaklanmaktadır (bkz. aynı şekilde 5. bölüm). Gerçi pratikte kutsal hukuk sadece belirli hukuki alanlarda kendini ispatlamıştır (bkz. yukarıda 3. bölüm)- tam da esasen kutsal hukukun ilk etapta ilgilendiği alanlarda, 66 - ama dünyevi hukukun tüm hukuki alanlardl daki aksamasız gelişiminin yolunu tıkamıştır. Çoğu İslam ülkelerinin hala korudukları şeriat-mahkemelerinin yanında kurdukları dünyevi yargı bile medeni hukuka (özellikle akit hukuku) gelince 67 diğerine göre hep zor durl rumda kalmıştır, çünkü her ne kadar davacılar davaların çoğunda kendilerinl ne gelse bile, esas olarak bilahare şeriat mahkemelerine itiraz imkanı hiç bir zaman tamamen ortadan kaldırılmamıştır. Aynı sebebten menkul, yani şerial atın yargı alanında tam yetkili olması ve monopol sahibi olmasından dolayı, dünyevi yasama ve yargı çoğunlukla idari karaktere bürünmek zorunda 64 Bu durum mesela hala Fas ta mevcuttur, bkz. REI 1933 S Weber in (s. 476) varsaydığı gibi sadece İran da değil; şeriatın kendini iktisadi açıdan önemli olan alanlardn dan da çekmesi (s. 477) yine genel bir fenomendir; buna karşın özellikle İran da din hukukçuları sınıfı hala bugüne kadar çok güçlü siyasi etkiye sahip. 66 Ancak Weber in (s. 472) bu ilgi hakkındaki sıraladığı nedenler İslam hukuku için sadece çok az konularda geçerlidir. 67 Ceza hukukunda (bkz. yukarıda 3.bölüm) ise durumlar farklıydı, çünkü şeriat burada şahitlik deliline getn tirdiği yüksek taleple bir nevi kendi kendini devre dışı bırakmış oldu. Genel olarak kutsal hukukun bütün ceza ve kefaret sorunlarına karşı özel bir ilgisinin (Weber, s. 472) olduğunu şeriatta görmek pek mümkün değildir (bkz. yukarıda 2. bölüm ve aşağıda 5. bölüm).
16 116 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN kalmıştır (bkz. yukarıda 3. bölüm). Bu durum bugün hatta Avrupa himayesi altında bulunan bir ülke olan Fas ta bile devam etmektedir. 68 Diğer taraftan özellikle bağımsız bir İslam devleti olan Mısır, Avrupadan gelen özellikle siyl yasi fikirlerin etkisinde, şeriat mahkemelerinin yetki alanını belirli ve sınırl ları mümkün olduğu kadar dar olan hukuk alanlarıyla kayıtlamayı ve bunun yanında modern bir yasamayı yürürlüğe koymayı başarmış, hatta şeriatın kendisine bırakılan alanlarına bile yaptığı güçlü hukuki değişikliklerle belirgl gin bir şekilde müdahale etmiştir. 69 Bu uygulama esas itibariyla önceki müsl lüman otoritelerinin hukuki uygulamalarından farklıdır, bunun en tanınmış örneği Osmanlı kanunnamelerinde karşımıza çıkıyor: bunlar (Kanunnamel ler) esasen sadece teorinin kendilerine tanıdığı sınırlar çerçevesinde şeriate ilaveler getirme veya onun uygulamasına yönelik kurallar koymakla sınırlı olabilirler veya öyle olduklarını iddia etmekteler, buna rağmen ceza hukuku alanında (bkz. yukarıda) uygulanılamaz olan şeriatın yerine dünyevi yasaml manın ikame edilmesine yol açtılar. Her ne kadar modern Türkiye Devleti İslam dan ayrılmadan önce şeriatı ilga ettiyse de, bununla İslam ın iç sorunl nu çözülmeyip sadece bir kenara konulmuştur (Bergsträsser). 5. Tarihsel bakış. `Imperiumun` rolü Böylece tarihsel bakışın şeriatın buraya kadarki gözlemlenilen en mühim özelliklerinin ortaya çıkışını gösterecek olan konusuna gelmiş bul lunmaktayız. 70 (Hz.) Muhammed in zamanında Arabistanda tevarüs eden kabile sistemi hakimdi; yalnızca bir kabileye mensubiyet insana mal ve hayl yat güvenliğini sağlıyordu; en önemli garanti kabilenin dayanışmaya dayalı mesuliyeti altındaki kan davası olup, ancak hafif hallerde fidye vererek kurtl tulma imkanı da mevcuttu; kabile sistemiyle aynı zamanda şahıs hukuku, aile ve miras hukuku da bağlantılı idi. Geri kalan hukuk alanları bedevilerde çok ilkel, şehirlerde (özellikle Mekke ve Medine de) ise daha çok gelişmiş bir örf hukuku tarafından belirleniyordu, ki o da içinde yabancı (Roma yerel hukuku belki de Babilonya kökenli hukuk 71 ) uyruklu unsurları taşıyordu. Bu yapıda, genel olarak akit, ticaret ve mülkiyet hukukunu kapsayan, daha gel lişmiş hukuk sistemi içerisinde ticaret şehri olan Mekke nin ve hurma vahası olan Medine nin payları ayırt edilebilir. Bu koşullarda bir dini uyarıcı olarak ortaya çıkan (Hz.) Muhammed, Mekkeden Medineye yaptığı hicretle hem kabile çatışmalarına son vermek hem de adaleti sağlamakla görevlendirildi ve bu yüzden bir `hukuk peygamberi` oldu. Yani kendisi yürürlükte olan bir hukuk sistemi ve bununla da tikel kararların ilkelerinin gelecekte vuku bulacl cak olan aynı olaylara uygulanması düşüncesi ile karşılaştı. Esasen yürürlüktl 68 Bkz. REI 1931, s. 383ff. 69 Bu yasamaya ilişkin modernizm hakkında bkz. Islam, XX, 214 vd. 70 İfadelerin bazıları Bergsträssere dayanıyor. 71 Bkz. OLZ 1927, Sira 664vd.
17 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 117 te olan hukuku değiştirmek için bir nedeni yoktu; Onun hedefi insanlara, ahirette hesabı geçip cennete gidebilmeleri için neler yapmaları gerektiğini öğretmekti, yani bir dini görevler sistemi tebliğ etmekti. Ancak bu da önemli bir şekilde hukuk hayatına müdahale ediyor; bu açıdan Kur an ın hukuk hayl yatına yönelik kuralları tamamıyla ahlaki niteliklidir, yani yapılması gereken ve kaçınılması gerekenlerle tanımlanmıştır, belirli hukuki sonuçların belirli eylemlerle bağlantılanması şeklinde değil. Bu şekilde özellikle aile hukuku, miras hukuku ve savaş hukuku düzenlenmiştir; buna yol açan neden, bir yandan zayıfların daha fazla korunma ihtiyaçları, diğer yandan da yürülükte olan ve ortaya çıkan yeni koşullar için yeterli olmayan hukuktaki boşlukların doldurulmasıdır; eskiyle arasındaki kırılmanın en bariz bir şekilde görüldl düğü cezai kurallarda normatif-ahlaki düzeyde anlaşılmalıdır. İlk halifeler (Hz.) Muhammed in Kur an da da açık bir şekilde tescil edilen hakimlik statl tüsünü devraldılar; onun kanun koyma yetkisi konumunu üstlenemediler; karizmanın kendilerine miras bırakılması düşüncesi ortodox (sünni) İslamdl da ortaya çıkmamıştır. Şiilerde ise bu vardır: Onlar peygamberliğin değilse de, ilahi nurun peygamberin ailesinden masum imamlara intikal ettiğini kabl bul ediyorlar, bu İmamların sonuncusu İran da hakim olan akımın en yaygın görüşüne göre 878 yılından beri gaibdedir. Ancak bu öğreti hukuki alanda neredeyse sadece teoride kalmıştır: 72 Gerçekte hukuki gelişme Sünniliktekl kine bağlıydı ve Şii öğretiler her zaman en az bir Sünni mezhebin öğretileri ile birlikte oluşmuştur. İlk halifeler ve onların vekilleri yargısal kararlarda İsl lam hukukuna göre yargılamak gibi bir düşünce içerisinde henüz değillerdi; Kur an ın hükümleri elbette gözönünde bulunduruluyordu ve bunun dışındl da da yargı Peygamberin ruhuna göre gerçekleşiyordu; ancak hukuki hayat daha henüz çoğunlukla dini açıdan bitaraf olduğu için hakim hukuk sistemi büyük ölçüde devam ettiriliyordu yahut yeni fethedilen eyaletlerde yabancı hukuk sistemi tereddütsüz alınabiliyordu. Bu durumun devam etmesi kısml men dini görevler sisteminden etkilenen, ancak bir bütün olarak pratikteki uygulamadan kaynaklanan ve onun için de gerçekten geçerli olan bir Hukuk sistemine dönüşebilirdi (Bergsträsser). Bu gelişim siyasi koşullar yüzünden engellendi: (Hz.) Muhammed in en yakın çevresi iktidarı elinde tutmayı başl şaramadı ve hakimiyet Mekke nin eski soylu ailelerinden Emevilere intikal etti. Böylece Emevi halifeleri ile Medine nin dindar çevresi arasındaki karşıtl lık ortaya çıkmış oldu. Bu sonuncular görevler öğretisi sisteminin (Pflichtenl 72 Şiiler in hukuk kaynakları teorisi bile esas itibariyle Sünnilerinkiyle aynı sonuca ulaşıyor (bkz. yukarıda 4.böln lüm); onlar kaynak olarak iki temel, Kur an ve Sünnet, ikide tali kaynağı, İcma ve Aklı kabul ediyorlar. En belirgin unsur olarak, Sünnilerdeki İcmanın önemli rolüyle kıyaslanabilen, Sünnet ortaya çıkmaktadır, burada Peygambern rin ve İmamların sünneti kastediliyor; bütün öğretiler gelenek üzerinden onların otoritesine dayandırılıyor. Gelenek (hadisler/haberler) hakkında Sünnilerdekinin aynısı geçerlidir (bkz. 3.bölüm). Son İmamın kaybolmasından sonra belirleyici olan ictihad ehli olan ulemanın İcmasıdır- İctihada (Sünnilerin hakim görüşünün aksine) bir alt zaman sınırı getirilmediği için, bu Şii müctehidler Sünnilerin sonraki dönemlerdeki İcma taşıyıcılarına benzemektedirler. Müctehidlerin Kuran ve Sünnetten hüküm çıkarmak için kullandıkları akli istidlal yöntemi Sünnilerin kıyas metodundn dan farklı bir şey değildir. Bunlara göre Weber in söyledikleri s. 476vd. düzeltilmelidir.
18 118 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN lehre) saflığını korumak ve geliştirmek için çaba sarf ederken bütün hukuki hayatı da tutarlı bir dini-ahlaki boyuta tabi kılıyorlardı. Hukukun bu yönde kanunlaştırılmasına yönelik olan bu eğilim Emevilerin dünyevileşmesine ve hakiki duruma karşı gelişmiştir, yani çok katı ve gerçekliğe uzaktı. Geleneğin (haberlerin/hadislerin) ana gövdesi, Sünnet terimi ve hatta İcma ilkesinin ve kıyasın pratikte uygulanışı 73 dahi hep bu dönemde, Medine nin yedi fakihi zamanında ortaya çıkmıştır. Bir başka değişiklik de Abbasi halifeleri nin hakimiyeti devralmasıyla birlikte gerçekleşti. Dünyevi Emevilere karşı ayaklanma ile yükselen (Abbasl siler) kendilerini dindar olarak gösteriyorlardı ve bu dünyada Tanrı devletinl ni kurmayı iddia ediyorlardı. Onlar kutsal hukuk ile hayat arasındaki derin uyuşmazlığı gidermeye çalışıyor, devlet hukuku ve idaresi hakkında bile fetvl vaya başvuruyor ve din ulemasını yüksek hakimlik görevlerine atıyorlardı. Ancak şeriatın gerçekten uygulanabilmesi için çok geçti ve hemen sonra da zaten hem istek hem de bunun için gereken güç kayboldu. Sonuç olarak kâdîlık makamıyla kutsal hukukun birleşmesi kalmıştır (Bergsträsser): Abbl basilerden beri kâdî bir din alimidir. 74 Gerçi kâdî aldığı kararlarda dahi kendl disini atayan, görevinden alan ve kendisine uygulama için yetki araçlarını sunan veya esirgeyen hükümete bağımlı kalmıştır; ancak yine de her zaman kâdîlar tayin edilmiş ve prensipte bütün icra organları onların hizmetine sunulmuştur. Aynı zamanda bundan böyle hukuki soruların idari şekilde karara bağlanması dönemi başladı. Hukuk ilminin üretken dönemi, dinin hukuk hayatına nufüz etmesi Abbasilerin erken döneminde son bulmuştur ve sıra hukukun çeşitli, kısmen eski akımların devamı niteliğindeki ve baştakl ki şiddetli çatışmalardan sonra gitgide birbirlerini tanıyan ve içlerinden dört tanesinin sürekli ayakta kaldığı mezhepler çerçevesinde sağlamlaştırılması ve sistematize edilmesine gelmiştir (bkz. yukarıda 4. bölüm). İçlerinden birl rinin kurucusu olan Şafii (ö. 820) hukuk düşüncesini başlı başına bilinç hal line getirdi ve böylece İslam da hukuk ilminin kurucusu oldu (Bergsträsser). Hemen sonra daralma ve donuklaşma meydana geldi. Çünkü İcma prensibi bir kere halledilmiş olan sorular hakkında daha fazla mülahaza fırsatını imkl kansız kılmaktadır. Bu henüz 9. yüzyılın sonunda artık başka ictihad için mahal kalmadığı ve sadece rivayet edilen öğretinin uygulanması ve yorumunl nun mümkün olduğu kanaatine yol açmıştır; gerçekte ise bu sonraki faaliyet dahi, kendini özellikle fetvalarla irtibatlı olarak yeni gelen olayları kavrayıp sistematize etmesinden dolayı (bizim anladığımız manada) hukuki açıdan üretkendi (Bergsträsser). Diger yandan bu duraklama çöküş döneminde destekleyici devlet otoritesinin eksikliğinde istikrarın sağlanması için çok değerli bir güvence sunmuştur, bunun sayesinde İslam hukuku bu çöküş döneminden öteye kendini kurtarabilmiştir. 73 Ancak hukuk kaynaklarına dair nazariye daha sonra oluşmuştur. 74 Önceki durum hakkında bkz. yukarıda 3.bölüm.
19 İslam Hukukuna Sosyolojik Bakış 119 Osmanlı Türkleri nin İslama girmesiyle şeriat tarihinde yeni bir dönl neme girilmişti. Tarihi koşullarla ipotekli olmayarak İslam hukukunu son derece ciddiye aldılar Osmanlılar ve ona Hanefilik kimliğiyle İslam hukuk tarihinin başından bu yana sahip olduğu en büyük itibarı kazandırdılar. Şeriat hukuku ve kâdî makamı devlet tarafından destekleniyordu: Bunun yanında iyi niyetle Kanunnamelerle birlikte şeriata aykırı olmayan, bundan ziyade onun uygulamasını kolaylaştırmayı veya boşluklarını doldurmayı hedl defleyen bağımsız bir yasama geliştirilmiştir; burada polis hukuku, ceza ve arazi hukukunun yanında bir de savaş hukuku ve gayrimüslimlerin hukuku ön plandadır. Türkiye nin (Osmanlı) yıkılmasıyla birlikte İslam hukukunun da bu geç parlak dönemi sona ermiştir ve geçerliliğini 19. yüzyılın reform hareketleriyle ve özellikle Avrupa modeline göre yürürlüğe konulan kanun kitaplarıyla birlikte git gide yitirmiştir. Elbette İslam hukuku öncelikle taml mamen ortadan kaldırılmamıştı: Borçlar ve eşya hukuku arası Meccelle de kanunlaştırılmıştı; Mecelle materyal olarak esasen İslam hukukunu içermekteyse de kanunlaştırma düşüncesi bizatihi şeriatın doğasına aykırıdl dır. 75 Türkiyedeki gelişmeye paralel olarak diğer İslam ülkelerinde de Avrupa hukukunun nüfuzu gerçekleşmiştir, bu nüfuzun hızı ve etkisi Avrupalı güçl lerin siyasi müdahalelerinin mahiyetine göre değişiyordu. Yeni Türkiye deki devletin ve dolayısıyla hukuk hayatının tamamıyla baştan aşağı Avrupaileşml mesi Şeriat tarihinin sona ermesi anlamına geliyordu; diğer yandan onun geleneksel şeklinin Modernizm tarafından- Modernizmin ilk aşamalarına yukarıdaki 4. bölümde değinilmişti- değiştirilmesi yeni bir gelişmenin de çıkış noktasını teşkil edebilir. Bu tarihsel bakış aynı zamanda İslam hukuk tarihi içerisinde imperl rium ve gelenek veya müşterek hukuk (gemeines Recht) arasındaki ilişkl kinin çeşitli evrelerini ortaya koymuştur. Özellikle yukarıda da tekrar tekrar değinilen, ya karar veren hakimi bağlayıcı bir şekilde yönlendirmek (...) ya da davaları gönüllü veya zorla kendisine veya özel bir mahkemeye çekmek, vasıtasıyla sonuçta geçerli olan ortak genel hukuk [bu bağlamda şeriat] genl niş ölçüde geçersiz kılınmaktadır (Weber, s. 483 vd.). Bu noktada genel hukukun `emirin`hukukuna karşı olan karakteristik tavrı kendini gösterml mektedir, ki dini karakteri olmadığı için onun kendini diğeriyle aynı seviyl yeye koyması mümkün değildi. Sıklıkla uygulanan ve şeriatın da onayladığı kâdîların belirli okullara veya otoritelere olan bağlılığı İmparatorluk yetkisl sindeki resmi hukuk (Weber, s.433) olarak tanımlanabilir (bkz. yukarıda 2. bölüm). Osmanlı gelişme döneminin iki karakteristik belirtisine daha özellikle değinmeye değer: bunların Weber tarafından (s. 483, 488, 490) imparatorluğun genel hukuka müdahale etmesine getirilen tanımlamasına uymaları belki de tesadüf değildir. Bu kendini bir kere Osmanlı Kanunnaml melerinin ceza hukukuna olan ilgilerinde gösterir. Ancak diyet paralarını 75 Mecelle nin tanıtımı için bkz. Islam, XX, 213.
20 120 Prof. Dr. Joseph SCHACHT / Çev. Prof. Dr. Bülent UÇAR ve Hakkı ARSLAN tarifeleme düşüncesi ise eski Arap kabile hukuku kaynaklıdır ve şeriatın üretken döneminde yaralama olaylarının tamamını kapsayan kefaret sisteml mi olarak geliştirilmiştir ve tamamlayıcı nitelikte kısasın yanında uygulanml mıştır; 76 ancak çok daha geniş çaplı olan ve hadd cezaları ile taziri de içine alan kanunnamelerdeki suçlunun maddi durumuna göre kademeli olarak düzenlenmiş para cezaları sistemi tamamıyla `emirin` eseridir. Buna göre Kanunnamelerin bu şekilde ortaya çıkmasında İmparatorluğun özellikle hukuk birliğinin sağlanması 77 amacıyla güçlü siyasi bir yeniden oluşuma, bir kanunlaştırmaya 78 yönelik tipik bir çabasının olduğu görülür. 6. Belirli hukuk alanlarıyla ilgili Dini bir görevler sistemi olarak İslam hukuku eylemleri şöyle bir skal layla dini açıdan bir değerlendirmeye tabi tutmuştur: yükümlülük (farz, vacl cip), tavsiye (sünnet, 79 müstehab), belirsiz (mübah), çirkin (mekruh), yasak (haram): mübah - yani ne emredilmiş ne de yasaklanmış olan- caizden- yani uygun, izin verilmiş, yapılmasında sakınca olmayan- ve de helal den- yani haram olmayan herşey- farklıdır. Bunun yanında bir de iki ucunda geçerli (sahih) ve geçersiz (batıl) kategorileri olan hukuki meşruluğu gösteren skala var; aralarında da bütün ekollerin aynı şekilde kabul etmediği, özelliklede Hanefilerin belirgin biçimde ayırt ettiği kategoriler olan mekruh ve fasid var; bu aynı şekilde hukuki açıdan geçerli ancak iptal edilebilir olması (nisbi butlan) ile de irtibatlıdır. İki silsilenin de birbirinden farklı alanları temsil etmedikleri, mekruhun ortak oluşu ve daha ziyade caizin manası gösteriyor: sahihle adeta eşanlamlı olup eylemleri ahlaki-dini ve aynı zamanda hukuki açıdan uygun addediyor ve dolayısıyla hukuken geçerli ve etkili kılıyor. Bu terimde hukuk nesnesinin dini açıdan değerlendirilmesi en açık bir şekilde görülmekte; kuşkusuz meydana gelebilecek bütün olayları kapsıyor. 80 Bununla İslam hukukunun şahsa tanıdığı akit hürriyetinin kapsamı hakkında soru ortaya çıkıyor. Bu hürriyet özellikle ticaret hukukundaki çağdl daş terimlere nazaran, çok kısıtlı; bu kısmen doğrudan yasaklarla olduğu gibi, mesela haksız kazancın yasaklanması (faiz ve diğer tefecilik işlemlerinl nin de) ve risk yasağı (ve genel olarak güvensizlik etkenleri), veya bazı eski Arap hukuk işlemlerinin kesin şekilde reddedilmesi gibi; kısmen de hukukl 76 Weber tarafından vurgulanan dini kurumların ceza hukukunun gelişimine olan etkisi özellikle kısasın geri itilmesinde görülüyor; bu eğilim (kısasın geri plana itilmesi) etkisini henüz Kur an da da göstermiştir ve daha sonra şeriatta uygulanmaya devam edilmiştir (ancak tamamen ortadan kaldırılmasına kadar değil). 77 Osmanlı zamanındaki Kadıların çoğu zaman Hanefi mezhebi çerçevesinde belirli görüşlere bağlı kalmaları da bu sebepten kaynaklanmaktadır. 78 Bu gayret diğer İslam devletlerinde, ataerkil devlet yapısıyla bağlantılı olarak çarpıcı bir şekilde azdı: yeni dönemdeki Kodifikasyonlar her ne kadar (evlilik ve aile hukukunda Mecelle ve Kadri Paşa nın Mısır kodifikasyn yonunda olduğu gibi) İslam hukuku içerikli olsalar da Avrupa nın etkisi altında kalmışlardır; 1924 deki Afgan ceza kanunu hakkında bkz. yukarıda 2.bölüm. 79 Bu terimin yaygın olan, alışılagelmiş olan manasındaki Sünnet kelimesiyle karıştırılmaması lazım. 80 Bu ifadeler Bergstraessere dayanıyor.
Yasemin BABA Türk Ceza Kanunu nda Etkin Pişmanlık İSTANBUL ARŞİVİ İÇİNDEKİLER İSTANBUL CEZA HUKUKU VE KRİMİNOLOJİ ARŞİVİ...VII ÖNSÖZ... IX YAZARIN ÖNSÖZÜ...XIII İÇİNDEKİLER...XV KISALTMALAR LİSTESİ...XXI
Yrd. Doç. Dr. Güray ERDÖNMEZ Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi MEDENÎ USÛL HUKUKUNDA BELGELERİN İBRAZI MECBURİYETİ İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER... vii KISALTMALAR CETVELİ...xix GİRİŞ...1
410 T.C YARGITAY 9. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2012/21152 Karar No. 2012/20477 Tarihi: 12.06.2012 Yargıtay Kararları Çalışma ve Toplum, 2013/1 İlgili Kanun / Madde 6100 S. HMK/115,120 DAVA ŞARTI GİDER AVANSININ
Hakkımızda Buket Turan Hukuk ve Danışmanlık Ofisi, hukukun her alanında faaliyet gösteren bir ofistir. Büromuz müvekkillerin hukuki sorunlarına en uygun, hızlı ve ekonomik çözümler üretmektedir. Tecrübeli
ARAŞTIRMA ALANLARI 1 Kur an İlimleri ve Tefsir Kur an ilimleri, Kur an tarihi, tefsir gibi Kur an araştırmalarının farklı alanlarına dair araştırmaları kapsar. 1. Kur an tarihi 2. Kıraat 3. Memlükler ve
AVRUPA BİRLİĞİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ AVRUPA BİRLİĞİ HUKUKUNUN KAYNAKLARI Hazırlayan: Ömer Faruk Altıntaş Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü Daire Başkanı ANKARA 5 Nisan 2007 Birincil Kurucu Antlaşmalar Yazılı kaynaklar
T.C. D A N I Ş T A Y Yedinci Daire Esas No : 2012/4237 Karar No : 2012/7610 Anahtar Kelimeler: Serbest Dolaşıma Giriş Beyannamesi, Yatırım Teşvik Belgesi, Muafiyet Özeti: Yatırım teşvik mevzuatı koşullarına
A- 01/10/2011 yürürlük tarihli 6100 sayılı Hukuk Mahkemeleri Kanunu ndan önce yürürlükte bulunan 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu nun 43. maddesinde düzenlenen İHTİYARİ DAVA ARKADAŞLIĞI müessesesi
OBJEKTİF TARİHİ YORUM METODU İLE OBJEKTİF ZAMANA UYGUN YORUM METODU ARASINDAKİ İLİŞKİ YORUM KAVRAMI Betül CANBOLAT Kanun hükmü, yasama organının tercih ettiği çözümün yazılı olarak ifade edilmesidir. Kullanılan
İDER AVANSI, GİDERLERİN KALEM KALEM AÇIKLANMASI GEREKTİĞİ YARGITAY 17. Hukuk Dairesi ESAS NO : 2012/13494 KARAR NO : 2013/12373 GİDER AVANSI VE DELİL AVANSI ARASINDAKİ FARKLAR KESİN SÜRE VERİLİRKEN GİDERLERİN
ZİYNET (ALTIN) EŞYASI İSPAT YÜKÜ. T.C. YARGITAY HUKUK GENEL KURULU ESAS NO : 2012/6-1849 KARAR NO : 2013/1006 KARAR TARİHİ:03.07.2013 Y A R G I T A Y İ L A M I İNCELENEN KARARIN MAHKEMESİ : Gölcük 1. Asliye
İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesine İlişkin 30.11.2007 Tarihli Yönetmeliğin 11 ve 19. Maddeleri Anayasaya Aykırıdır Doç. Dr. Tuğrul KATOĞLU* * Bilkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Ceza
Kanunlaş'rma: Toplumda mevcut kuralların yazılı haline ge@rilmesidir. KanunlaşDrma iki anlamda kullanılır: a) Genel anlamda kanunlaş'rma (Taknin): Kanun halinde kural koyma yani mevcut kuralın yazılı hukuk
HUKUKUN TEMEL KAVRAMLARI BİRİNCİ BÖLÜM HUKUK HAKKINDA GENEL BİLGİLER A. HUKUK B. TOPLUMSAL KURALLAR VE MÜEYYİDELERİ 1. Toplumsal Kuralların Gerekliliği 2. Toplumsal Kuralların Sınıflandırılması a. Görgü
ĐKĐNCĐ DAĐRE BEŞERLER YAPI SAN. VE TĐC. A.Ş. / TÜRKĐYE (Başvuru No. 14697/07) KARAR STRAZBURG 24 Eylül 2013 Đşbu karar nihai olup, şekli düzeltmelere tabi tutulabilir. T.C. Adalet Bakanlığı, 2013. Bu gayrıresmi
Federal İdare İş Mahkemesi Karar Tarihi : 15.10.2013 Sayısı : 1 ABR 31/12 Çev: Alpay HEKİMLER * İşçiler, kendileri için işveren tarafından hizmet içi kullanım için tahsis edilmiş olan e-mail adreslerini
İLK TÜRK { DEVLETLERİNDE HUKUK Hukuk Anlayışı Hukuk fertlerin bir arada barış ve güven içinde yaşamasını sağlamak amacıyla oluşturulan hak ve kanunların bütünüdür. Bir devletin uzun ömürlü olabilmesi için
Karşılıklar, Koşullu Borçlar ve Koşullu Varlıklar UMS 37 Jale Akkaş 12 Ekim, 2011 Grant Thornton Türkiye 2011 Grant Thornton Türkiye.Tüm Tüm hakları saklıdır. UMS 37 Karşılıklar Koşullu Borçlar Bu Standardın
LAW 104: TÜRK ANAYASA HUKUKU 14 HAFTALIK AYRINTILI DERS PLANI Doç. Dr. Kemal Gözler Koç Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1. HAFTA: OSMANLI ANAYASAL GELİŞMELERİ [Türk Anayasa Hukukukun Bilgi Kaynaklarının Tanıtımı:
İBADET 1 İslam ne demektir? Hazreti Peygamberimiz in (sallallahu aleyhi ve sellem) getirdiği din olup bunu kabul etmek, Allah a ve resulüne itaat etmektir. 2 İslam ın şartı kaçtır? İslam ın şartı beştir.
TASARRUFUN İPTALİ DAVALARI İİK. nun 277. vd maddelerinde düzenlenmiştir. Her ne kadar İİK. nun 277/1 maddesinde İptal davasından maksat 278, 279 ve 280. maddelerde yazılı tasarrufların butlanına hükmetmektir.
6405 TÜRK VATANDAŞLARI HAKKINDA YABANCI ÜLKE MAHKEMELERİNDEN VE YABANCILAR HAKKINDA TÜRK MAHKEMELERİNDEN VERİLEN CEZA MAHKUMİYETLERiNİN İNFAZINA DAİR KANUN Kanun Numarası : 3002 Kabul Tarihi : 8/5/1984
CEZA HUKUKU GENEL HÜKÜMLER DERS PLANI BİRİNCİ BÖLÜM GİRİŞ, GENEL BİLGİLER, HUKUK DEVLETİ VE CEZA HUKUKU 1. CEZA HUKUKU KAVRAMI VE GÖREVİ I. CEZA HUKUKUNUN ANLAMI VE TANIMI II. MADDİ CEZA HUKUKU VE YAKIN
K U R B A N Şartlarını hâiz olub,allah a yaklaşmak amacıyla kesilen kurban;hz. Âdem in çocuklarıyla başlayıp [1],Hz. İbrahim-in oğlu İsmail-in kurban edilmesinin emredilmesi[2],daha sonra onun yerine koç
SORU : Yediemin deposu açmak için karar aldım. Lakin bu işin içinde olan birilerinden bu hususta fikir almak isterim. Bana bu konuda vereceğiniz değerli bilgiler için şimdiden teşekkür ederim. Öncelikle
T.C YARGITAY 9. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2012/10115 Karar No. 2012/9215 Tarihi: 20.03.2012 Yargıtay Kararları Çalışma ve Toplum, 2012/4 İlgili Kanun / Madde 6100 S.HMK/120, 324 DAVA ŞARTI GİDER AVANSININ
İSTANBUL ANADOLU CUMHURİYET BAŞSAVCILIĞI NA Müşteki Vekilleri Şüpheli Konu Müsnet Suç : (T.C.:.)./ 3 Ümraniye İstanbul : Av. Aytekin TETİK & Av. Ahmet AYDIN - Adres Antette :...T.C.:2...2 Üsküdar İstanbul
GİRİŞ 01.10.2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun getirdiği en önemli yeniliklerden biriside, Hukuk Muhakemeleri Kanunun Belirsiz Alacak ve Tespit Davası başlıklı 107.
ARŞ. GÖR. DR. PELİN TAŞKIN BU DERSTE NELER ÖĞRENECEĞİZ? Hukukun Dallara Ayrılması (Kamu Hukuku-Özel Hukuk) Kamu Hukuku Özel Hukuk Ayrımı Hukuk kuralları için yapılan eski ayrımlardan biri, hukukun kamu
27 Ağustos- 7 Eylül 1990 tarihleri arasında Havana da toplanan Suçların Önlenmesine ve Suçların Islahı üzerine Sekizinci Birleşmiş Milletler Konferansı tarafından kabul edilmiştir. Dünya halkları, Birleşmiş
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ 3 EMNİYET GENEL MÜDÜRLÜĞÜ YAZISI 5 İÇİNDEKİLER 7-12 KANUNLAR VE KAYNAKLAR 13-15 BİRİNCİ BÖLÜM Genel Bilgiler 17-29 1. Dersin adı ve konusu 17 2. Dersin amacı ve planı 18 3. CMH ve Hukuk
Livata Haddi 71 LİVATA HADDİ (EŞCİNSELLİĞİN/HOMOSEKSÜELLİĞİN CEZASI) Livatanın cezası zina cezasından farklıdır. Her ikisinin vakıası birbirinden ayrıdır, birbirinden daha farklı durumları vardır. Livata,
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Kredi AKTS Saat İDARE HUKUKU 0102819 8 3+0 3 4 Ön Koşul Dersleri YOK Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Lisans Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler Seçmeli
TİCARÎ SIR, BANKA SIRRI VE MÜŞTERİ SIRRI HAKKINDA KANUN TASARISI Amaç ve kapsam MADDE 1- (1) Bu Kanunun amacı; kamu kurum ve kuruluşları ile iktisadî, ticarî ve malî sektörlerde üretim, tüketim ve hizmet
215 DİN VEYA İNANCA DAYANAN HER TÜRLÜ HOŞGÖRÜSÜZLÜĞÜN VE AYRIMCILIĞIN TASFİYE EDİLMESİNE DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 25 Kasım 1981 tarihli ve 36/55 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir.
AVRUPA KONSEYĐ BAKANLAR KONSEYĐ Adli Yardım Taleplerinin Đletilmesine Đlişkin Avrupa Sözleşmesi (092 No lu Cets) ve Bu Sözleşmeye Ek Protokol (179 No lu Cets) Uyarınca Yapılacak Başvuruda Kullanılmak Üzere
İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ KANUNA GÖRE İŞVEREN VEKİLİ KİMDİR? İŞVEREN VEKİLİNİN SORUMLULUKLARI NELERDİR? Recep GÜNER 50 * ÖZ 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu nda yer alan yükümlülüklerin sorumlusu
T.C YARGITAY 22.HUKUK DAİRESİ Esas No. 2012/15013 Karar No. 2013/4250 Tarihi: 01.03.2013 İlgili Kanun / Madde 4857 S. İşK/18-21 VAKIF ÜNİVERSİTELERİNDE ÇALIŞAN- LARIN KIDEM İHBAR TAZMİNATI HAKLARININ İDARİ
488 T.C YARGITAY 9. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2010/4805 Karar No. 2012/12361 Tarihi: 11.04.2012 Yargıtay Kararları Çalışma ve Toplum, 2013/1 İlgili Kanun / Madde 4857 S. İş. K/41 FAZLA ÇALIŞMA ÜST DÜZEY YÖNETİCİNİN
DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS ARAP DİLİ VE EDEBİYATI I İLH 103 1 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Yüz Yüze / Zorunlu
DRT Yeminli Mali Müşavirlik ve Bağımsız Denetim A.Ş. Nurol Maslak Plaza Ayazağa Mah. Büyükdere Cad. A ve B Blok No:255-257 Kat:5 Maslak/İstanbul, Türkiye Tel: + 90 (212) 366 60 00 Fax: + 90 (212) 366 60
209 ULUSAL VEYA ETNİK, DİNSEL VEYA DİLSEL AZINLIKLARA MENSUP OLAN KİŞİLERİN HAKLARINA DAİR BİLDİRİ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu nun 20 Aralık 1993 tarihli ve 47/135 sayılı Kararıyla ilan edilmiştir.
T.C YARGITAY 21. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2012/7417 Karar No. 2013/12193 Tarihi: 10.06.2013 İlgili Kanun / Madde 506.S. SSK/ 79 USTA ÖĞRETİCİLER KISMİ SÜRELİ ÇALIŞMA TAM SÜRELİ ÇALIŞMANIN KOŞULLARININ EYLEMLİ
SİRKÜLER NO: POZ-2009 / 52 İST, 20.05.2009 ÖZET: Maliye; vadeli çeklerde reeskontu kabul etmiyor. MALİYE; VADELİ ÇEKLERDE REEKONTU KABUL ETMİYOR Vergi Usul Kanunu na göre yapılacak dönem sonu değerlemelerinde;
Fax: 0 212 230 82 91 Damga vergisi uygulamasında Resmi Daire Av. Gökçe Sarısu I. Giriş Damga vergisi, hukuki işlemlerde düzenlenen belge ya da kağıtlar üzerinden alınan bir vergidir. Niteliğinin belirlenmesinde
TÜRKİYE CUMHURİYETİ İLE ROMANYA ARASINDA HUKUKÎ KONULARDA ADLİ YARDIMLAŞMA ANLAŞMASI Türkiye Cumhuriyeti ile Romanya (bundan böyle "Akit Taraflar" olarak anılacaklardır), Ulusal egemenlik, haklarda eşitlik
ANKARA BAROSU AVUKAT - İŞ SAHİBİ ARASINDAKİ EN AZ ÜCRET ÇİZELGESİ 0.0.0 -..0 0 Ankara Barosu Yönetim Kurulu nun..0 gün ve / sayılı kararı ile kabul edilerek, meslektaşlarımıza tavsiye niteliğinde duyurulmasına
ADİ VE TİCARİ İŞLERDE FAİZE İLİŞKİN YENİLİKLER Prof. Dr. Mustafa ÇEKER Çukurova Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Anabilim Dalı Öğretim Üyesi 31.10.2013 FAİZ KAVRAMI Faiz, para alacaklısına parasından
KÜÇÜKÇEKMECE 5. ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ DOSYA NO : 2012/434 E. CEVAP VEREN : Atakent ( Halkalı ) 2 Etap Toplu Yapı Yönetimi VEKİLLERİ : Av. Serdar Özdemir Av. Özge İşeri DAVACI : Abdurrahman Balta - 508/1
Sirküler Rapor 1804.2014/108-1 DANIŞTAY IN TAKAS DURUMUNDA ÖDENDİĞİ YASAL BELGE VE DEFTERLERLE KANITLANAMAYAN KDV NİN İNDİRİLECEK KDV OLARAK DİKKATE ALINMAMASI İLE İLGİLİ KANUN YARARINA BOZMA KARARI ÖZET
SONRADAN GELEN FATURALARIN Ba FORMUNA YANSITILMASI Bülent SEZGİN * 1-GİRİŞ Ba Bs formları, bilanço esasına göre defter tutan mükelleflerin belirli bir haddi aşan mal ve hizmet alış ve satışlarını vergi
BİR AVUKAT YANINDA AYLIKLI OLARAK ÇALIŞAN AVUKATIN DURUMUNUN AVUKATLIK YASASI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Güneş GÜRSELER * Hiçbir planlama yapılmadan birbiri ardına açılan hukuk fakültelerinin yılda ortalama
T.C D A N I Ş T A Y Üçüncü Daire Esas No : 2010/5785 Karar No : 2012/3582 Anahtar Kelimeler : Haciz İşlemi, İhtiyati Haciz, Şirket Ortağı, Teminat, Kişiye Özgü Ev Eşyaları Özeti: Teşebbüsün muvazaalı olduğu
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANAYASA MAHKEMESİ İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başvuru Numarası: 2013/8492 Karar Tarihi: 8/9/2014 İKİNCİ BÖLÜM Başkan : Alparslan ALTAN ler : Serdar ÖZGÜLDÜR Recep KÖMÜRCÜ Engin YILDIRIM M. Emin
Dr. Deniz Defne KIRLI AYDEMİR Milletlerarası Usul Hukukunda İHTİYATİ TEDBİRLER (Brüksel I Tüzüğü, UNIDROIT İlkeleri ve Türk Yargılama Hukuku Çerçevesinde) İÇİNDEKİLER SUNUŞ...VII ÖNSÖZ... IX İÇİNDEKİLER...
Prof. Dr. Rayegân KENDER Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Deniz Ticareti ve Sigorta Hukuku Öğretim Üyesi TÜRKİYE DE HUSUSİ SİGORTA HUKUKU Sigorta Müessesesi Sigorta Sözleşmesi 6102 Sayılı Yeni Türk
RESMİ GAZETEDE 26.06.2004 TARİH VE 25504 SAYI İLE YAYIMLANARAK YÜRÜRLÜĞE GİRMİŞTİR. BAZI KANUN HÜKMÜNDE KARARNAMELERDE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR KANUN Kanun 5194 No. Kabul Tarihi : 22.6.2004 MADDE 1.
Türkiye de Zorunlu Din Dersi Uygulaması Derya Kap* Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin (AİHM)16 Eylül 2014 tarihli zorunlu din dersinin mevcut içerikle uygulanamayacağına dair hükmü, Türkiye de din dersi
KADINA YÖNELİK ŞİDDETLE MÜCADELEDE ULUSLARARASI BELGELER VE KORUMA MEKANİZMALARI Uluslararası Arka Plan Uluslararası Arka Plan Birleşmiş Milletler - CEDAW Avrupa Konseyi - Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
1 Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu: Gezi Parkından dünyaya yansıyan ses daha fazla özgürlük, daha fazla demokrasi sesidir. Tarih : 15.06.2013 Genel Başkan Kemal Kılıçdaroğlu Türkiye de görev yapan yabancı
MADDE METNİ : MADDE 11 : DEĞERLEME GÜNÜ Madde 11- Bu vergiye mevzu olacak malların değerleme günü, miras yoliyle vukubulan intikallerde mirasın açıldığı, diğer suretle vâki intikallerde malların hukuken
ÇOCUK HAKLARI KOMİTESİNİN TÜRKİYE NİN BM ÇOCUK HAKLARI SÖZLEŞMESİNE EK ÇOCUK SATIŞI, ÇOCUK FAHİŞELİĞİ VE ÇOCUK PORNOGRAFİSİ EK PROTOKOLÜNE İLİŞKİN İLK DÖNEMSEL RAPORUNA YÖNELİK NİHAİ GÖZLEMLERİ 1. Komite,
Federal İdare İş Mahkemesi Çev: Alpay HEKİMLER * Karar Tarihi : 19.03.2013 Sayısı : 1 C 12.12 Türk işçileri, diğer işçilere oranla ikamet belgeleri için belirgin oranda daha yüksek bir harç ödemek zorunda
YÜRÜTMENİN DURDURULMASI TALEPLİDİR. DURUŞMA TALEPLİDİR. ANKARA İDARE MAHKEMESİ BAŞKANLIĞI NA DAVACI VEKİLİ DAVALILAR : Türkiye Barolar Birliği Başkanlığı : Oğuzlar Mah. Barış Manço Cad. Av. Özdemir Özok
ABD - AB SERBEST TİCARET ANLAŞMASI Ve TÜRKİYE ÜZERİNE ETKİLERİ ÇERÇEVE SUNU Gülçiçek ÖZKORKMAZ Başkanlık Baş Danışmanı Mukim Özel Temsilciler Direktörü ABD - AB SERBEST TİCARET ANLAŞMASI ve TÜRKİYE ÜZERİNE
GÜLER YATIRIM HOLDİNG A.Ş. ESAS SÖZLEŞMESİ ESKİ METİN YÖNETİM KURULU MADDE 8- Şirket Yönetim Kurulu tarafından yönetilir ve temsil edilir. Şirket Yönetim Kurulu altı üyeden oluşur ve bu üyelerin tamamı
Bazı Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Kanun No. 5194 Kabul Tarihi : 22.6.2004 MADDE 1. 24.6.1995 tarihli ve 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde
KURAN IN ANLAMI İLE BULUŞMAK ARAŞTIRMASI Kasım 2007 İÇİNDEKİLER Metodoloji I. Araştırmanın Metodoloji ve Örneklemin Yapısı II. Örneklemin Mezhep Bağlılığı ile İlgili Yapısı III. Dindarlık Algısı IV. Din
SİRKÜLER TARİH 01.07.2015 KONU Mali Tatil ve Süreleri Hk. (01.07.2015-20.07.2015 Tarihleri arası) ÖZET Muhasebenin tanımından hareketle; işletmelerde para ve para ile ifade edilen tüm iş ve işlemler muhasebenin
Temyiz Eden (Davacı) : Vekili : Uzun Sok. Kolotoğlu İşhanı Kat: 3 No:75 - TRABZON Temyiz Eden ve Karşı Taraf (Davalı) : Karayolları Genel Müdürlüğü - ANKARA Vekili : Av. Cansın Sanğu (Aynı adreste) İstemin
İMAN/İNANÇ ve TANRI TASAVVURU GELİŞİMİ JAMES FOWLER Fowler ın kuramını oluşturma sürecinde, 300 kişinin yaşam hikayelerini dinlerken iki şey dikkatini çekmiştir: 1. İlk çocukluğun gücü. 2. İman ile kişisel
T.C. KASTAMONU BELEDİYE BAŞKANLIĞI HUKUK İŞLERİ MÜDÜRLÜĞÜ KURULUŞ, GÖREV VE ÇALIŞMA YÖNETMELİĞİ BİRİNCİ BÖLÜM GENEL KURALLAR KAPSAM : MADDE 1 : Bu yönetmelik Kastamonu Belediyesi Hukuk İşleri Müdürlüğünün
PAZARLAMACILIK SÖZLEŞMELERİ A) 6098 sayılı Yeni Türk Borçlar Kanun unda yer alan düzenleme metni: Pazarlamacılık Sözleşmesi A. Tanımı ve kurulması I. Tanımı MADDE 448- Pazarlamacılık sözleşmesi, pazarlamacının
6100 SAYILI MUHUK MUHAKEMELERİ KANUNU NDA DAVA ÇEŞİTLERİ I) GENEL AÇIKLAMA 6100 sayılı Hukuk Mahkemeleri Kanunu (HMK) 105 ve 113 üncü maddelerde sekiz dava türü tanımlanmıştır. 1086 sayılı HUMK ta bu tanımlamaların
T.C YARGITAY 22.HUKUK DAİRESİ Esas No. 2012/13098 Karar No. 2013/6371 Tarihi: 26.03.2013 İlgili Kanun / Madde 4857 S. İşK/53,57 İŞÇİNİN TANIK OLDUĞU DOSYADA KENDİ DURUMUNA İLİŞKİN VERMİŞ OLDUĞU BEYANIN
ZAMBAK 7.Sınıf Din Kültürü Varlıklar Âlemi Meleklere İman Kur an a Göre Cin ve Şeytan ÜNİTE 1 Şeytanın Kötülüğünden Korunma Konusunda Kur an ın Öğütleri Toplumda Yaygın Olan Bazı Batıl İnançlar Ahirete
Altın Ayarlı İslâmi Finans 09 Ağustos 2011 Salı Uluslararası platformlarda paranın İslâmileştirilmesi konusu epeydir gündemde. Paranın İslâmileştirilmesinden kasıt para ile ilgili ne varsa, ekonomik faaliyetlerden
T.C. DANIŞTAY Yedinci Daire Esas No : 2009/1602 Karar No :2013/6426 Anahtar Kelimeler : Katma Değer Vergisi, Müteselsil Sorumluluk, Ek Tahakkuk, İdari İşlemin İcrailiği Özeti : Müteselsil sorumlulardan
(28/01/ 2003 tarihli ve 25007 sayılı Resmi Gazete de yayımlanmıştır.) Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan : Elektrik Piyasasında Yapılacak Denetimler ile Ön Araştırma ve Soruşturmalarda Takip Edilecek
01.01.2016-31.12.2016 DÖNEMİ EN AZ ÜCRET ÇİZELGESİ A- SULH HUKUK MAHKEMELERİNDE GÖRÜLEN DAVALAR 1 Kat Mülkiyeti 4.700,00 Yasasından Kaynaklanan Uyuşmazlıklar 2 Mirasçılık belgesinin 2.500,00 alınması 3
T.C YARGITAY 9. HUKUK DAİRESİ Esas No. 2009/28927 Karar No. 2012/577 Tarihi: 17.01.2012 Yargıtay Kararları Çalışma ve Toplum, 2012/3 İlgili Kanun / Madde 4853 S.TTHK/8 NEMA ALACAĞI ZORUNLU TASARRUFLARDAN