Kapitalizm ve Koronavirüs Krizi: Yaklaşan Dönüşüm(ler)
Dünya ekonomisi şu anda 1930’ların Büyük Buhranından bu yana en şiddetli küçülmesini yaşıyor. Büyük Buhran ve 2008-2009 küresel mali krizinden (GFC) farklı olarak, bu kriz doğrudan kapitalizmin işlevsiz işleyişine atfedilemez. Ancak kapitalizmin krizi olmasa bile, kapitalizm için bir krizdir. Çağdaş kapitalizmin kronik rahatsızlıkları – özellikle yükselen sosyo-ekonomik eşitsizlik seviyeleri ve her türden borç – şiddetleniyor ve daha fazla siyasi kutuplaşma ve yeni mali istikrarsızlık tehlikesini yoğunlaştırıyor.
Kapitalizm yine önceki krizlerde olduğu gibi bu krizi atlatacaktır. Kapitalizmin temel yapıları tipik olarak hızlı değişmez. Ancak özellikle savaşlar ve ekonomik krizler ya da potansiyel olarak pandemiler gibi kritik tarihsel dönüm noktalarında değişebilirler.
Devlet müdahaleciliği
Son on yıllarla karşılaştırıldığında, Covid-19 sonrası kapitalizmde devlet daha baskın bir aktör olarak ortaya çıkacak. Merkez bankaları, GFC’den sonraki yıllarda olduğundan daha fazla, ekonomik çöküşü engellemek için giderek alışılmışın dışında, genişletici para politikalarına başvuruyor. Aynı amaçla, hükümetler genişlemeci finansal politikaları izlemeye başladı ve giderek artan bütçe açıkları oluşturacaklar. Kemer sıkma politikaları ansızın demode oldu. Sektörel veya “endüstriyel” politikalar, krizin aksi halde yok edeceği hava taşımacılığı veya turizm gibi sektörlerdeki firmalara yardım etmek için her yerde hükümetlerin müdahale etmesiyle yeniden iyilik kazandı. Tıbbi ekipman ve malzeme gibi krizlerde kritik malların üretimini “yeniden yerelleştirme” politikaları aniden revaçta olurken, rekabetin bozulmasını önlemeyi amaçlayan devlet yardımı politikaları ise öyle değil. Serbest piyasanın entelektüel savunucuları sessiz kaldı.
Dünya ekonomisinin krizden ne kadar hızlı kurtulduğu bir yana, olası yeni salgınlar ve iklim değişikliğini hafifletmek ya da ona uyum sağlamak için baskılar veya “eski” gelişmiş kapitalist ekonomilerde, Çin destekli firmalara karşı daha eşit bir oyun alanı yaratmak gibi uzun vadeli faktörler mevcut devlet müdahalesi seviyelerini sürdürmek veya güçlendirmek için hükümetler üzerindeki baskıyı devam ettirecektir.
Devletin Covid-19 sonrası kapitalizmde daha baskın bir aktör olacağını söylemek, daha önce farklılaşan kapitalizmlerin tek tip bir “devletçi” model üzerinde birleştiği anlamına gelmez. Devletin ekonomik müdahalesi oldukça farklı biçimler ortaya koyabilir. Bu noktada 1930’lu yıllar bazı çarpıcı paralellikler sunabilir. Daha yüksek düzeyde bir devlet müdahalesi, siyasi olarak sola ve (aşırı) sağa hareket eden ülkeleri karakterize etti. İsveç ve Yeni Zelanda gibi çok sayıda ülkede İşçi ve Sosyal Demoktrat partileri bu dönemde iktidara geçti ya da Başkan Roosevelt yönetimindeki ABD, kitlesel işsizliği azaltan, örgütlü emeği güçlendiren ve kolektif toplumsal refahı artıran Keynesyen açık harcama politikalarına giriş yaptı.
Siyasi-ideolojik spektrumun diğer ucunda, Mussolini’nin İtalyası ve Hitler’in Almanyası gibi faşist ya da Nazi rejimleri de liberal demokrasiyi yok ederken, işçi hareketini ezerken, korumacı ekonomik politikalar uygularken büyük çaplı açık harcamalara girişti ve toplumlarını savaş için seferber etti.
Büyüyen kutuplaşma
Koronavirüs krizinin ardından, demokratik-kapitalist dünya pekala 1930’larda meydana gelenlere benzer bir siyasi kutuplaşma sürecinden geçebilir. İç siyasal gücün değişen dağılımına bağlı olarak, ülkeler iki senaryodan birine veya diğerine yönelebilir. “Sarı kapitalizm” (Sosyal Demokrat kırmızı ve yeşil renklerini birleştirerek) olarak adlandırılabilecek senaryoların birinde, devlet müdahalesi, bugün çoğu kapitalist demokraside olduğundan daha büyük ölçekte gelir ve refahı yeniden dağıtmayı ve küresel ısınmayla mücadele etmek üzere daha geniş çaplı önlemler almayı hedefleyecektir.
“Sarı kapitalizm” insanoğlunun karşı karşıya kaldığı en ciddi zorlukların küresel olduğu ve ancak kapsamlı uluslararası işbirliği yoluyla etkin bir şekilde yönetilebileceği gerçeğini kabul edererek, temelde enternasyonalist olacaktır. Ancak, örneğin karbon tarifeleriyle iklim değişikliğiyle mücadele etmek gibi hükümetlerin ekonomilerini belirli amaçlar için korumaları için alan yaratacaktır. Bu senaryoda, özel sektör, Soğuk Savaş’tan sonra neo-liberal kapitalizmin zirvesindekinden çok daha katı bir şekilde devlet düzenlemeleri ile kısıtlanacaktır.
“Eski” işçi hareketinin ve “yeni” sosyal, özellikle çevresel hareketlerin amaçlarını sentezleyen kapitalizmin bu cisimleşmesi için temel destek, büyük şehirlerdeki ve kasabalardaki (özellikle daha genç) profesyonel orta sınıflarda ve sendikalaşmış işçi sınıfında bulunacaktır. Ortayolcu siyasi partiler bile bu tür bir siyasi gündemi destekleyebilir.
Diğer senaryo (milliyetçilik için siyah rengi ve sağcı popülizm için kahverengiyi birleştiren) “açık siyah kapitalizm” olarak adlandırılabilir. “Sarı kapitalizm” gibi son derece müdahaleci olacaktır, ancak Başkan Trump’ın ABD’deki vergi politikasının empoze ettiği gibi, yeniden dağıtımdan ziyade finansal olarak gerileyici olacaktır. Ekonomik büyümenin maksimize edilmesi (nicel) lehine iklim değişikliği göz ardı edilecektir. Kapsamlı göç kontrolleri (etnik olarak tanımlanmış) “insanlara” “yabancı” işçilerin rekabetinden bir miktar koruma sunarken, yurtiçi işler uluslararası rekabetten giderek daha fazla korunacaktır. “Açık-siyah kapitalizme” yönelik temel destek, iç piyasa odaklı işlerde, küçük kasaba, köy ve kırsal bölge sakinleri arasında ve azalan sanayi bölgelerinde, egemen toplumsal değerlerde değişiklik olmasının geleneksel normları ve yaşam tarzlarını yok etmesinden korkan “değer muhafazakarları” ve göçe düşman olan “statü endişesi” güden işçiler arasında görülecektir.
Artan riskler
Devlet müdahaleci bir kapitalizmin bu iki cisimleşiminden hangisinin – “sarı” veya “açık siyah” – koronavirüs sonrası dönemde baskın hale geleceği, çoğunlukla ulusal siyasi arenalardaki siyasi mücadele ve çatışmanın sonuçları ile belirlenecektir. Kesin olan tek şey, en azından şimdilik, kapitalizmin piyasa dostu cisimleşiminin zayıflayacağıdır.
Şimdiye kadar, koronavirüs krizinde çoğu ülkenin vatandaşları savaşların patlak vermesi gibi tarihsel olarak zaman zaman meydana gelenlere benzer bir ulusal birlik ruhu içinde hükümetleriyle bir araya geldiler. Bununla birlikte, şu anda koronavirüs krizinin ilk aşaması olan halk sağlığı aşamasından geçiyoruz. Genişletici para ve maliye politikaları ve kısa süreli çalışmanın muazzam ölçekte sübvansiyonu, hükümetlerin çoğunun krizin ikinci aşaması olan ekonomik ve mali aşamanın gelişini ertelemesini sağladı. Ancak dünya ekonomisinde çok hızlı bir toparlanma olmadığı sürece bu ikinci aşama da gelecektir. Bu yılın başlarında alınan önlemlerin neden olduğu ekonomik sorunları daha da kötüleştirecek yeni kapanma önlemlerini gerektiren ikinci bir koronavirüs dalgasının yaklaşması şimdi çok daha yıkıcı olacaktır.
Krizin bu aşaması, muhtemelen ilkinden daha büyük olacak, belki de çok daha büyük sosyal ve politik karışıklığa tanık olacaktır. Bazı ulusal-popülist hükümetler krizi şimdiye kadar ne kadar iyi ya da kötü yönetmiş olursa olsun, krizin bu ikinci aşamasını giderek daha fazla karakterize edecek olan artan sosyo-ekonomik bozulma ve güvensizlik, böyle ideolojiye dayalı hareketlere güçlü ve yeni bir ivme kazandırabilir.
“Açık siyah kapitalizm”in yükselişi, dünya ekonomisini daha da derin bir durgunluğa sürükleyebilir. Daha da kötüsü, bu büyük ölçekli askeri çatışma olasılığını da artıracaktır. Amerikalı ekonomist Otto Mallery’nin İkinci Dünya Savaşı sırasında yazdığı gibi: “Malların geçmediği sınırlardan askerler geçecek”. Bu bağlamda da, 1930’ların olayları ve eğilimleri, bugün hala bize tehlike altındayken görmezden geldiğimiz dersler veriyor.
__