

Emmanuel Levinas Kimdir?
Batı felsefesi geleneğinde düşünme genellikle bir özdeşleşme sürecinden ibaret olmuştur.
Aynının başkaya gidip ondan kendisine geri döndüğü bir harekettir bu. Bu
hareket içinde düşünce Başkayla karşılaşmasının şokunu kavramlar, ilkeler, temsiller
aracılığıyla azaltıp onu kendisine indirger veya benzetir.


Onda zaten kendisinin ona koyduğunu bulur, aynının başkayla yalnızca kendi terimleri aracılığıyla karşılaşması ve bu terimleri radikal bir biçimde sorgulamaya açmaması aynının hareketini niteler. Fakat felsefe, bu hareket yerine farklı bir harekete girmek suretiyle yapılamaz mı? Levinas bu soruya olumlu yanıt verir. Felsefe başkaya konuksever bir düşünce de olabilir. Başkaya konuksever olan felsefe, dünyanın anlamını başkasıyla karşılaşma olayından, başkasının kendini ifade etmesinden itibaren düşünmeye açıktır.
Levinas 1950lerin sonunda bu felsefeyi sonsuz fikriyle ilişkili bir felsefe olarak ele almıştır. Felsefe vahiye dayalı düşünceyle karşılaştığından beri evreni yaratılmış olarak düşünmeye itilmiştir. Modern felsefe sonsuz ile sonlu arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu, bunların arasında ayrılık olup olmadığı sorularını varlığı tartışması bağlamında yanıtlamaya çalışır. Levinas, Descartesın Metafizik Meditasyonlarının üçüncüsünde bulunan sonsuz sonlu ilişkisine odaklanır. Sonsuzun sonluda onu aşarak, sonluya indirgenemeyerek bulunmasını, varlıkbilim açısından değil, etik anlamıyla yeniden düşünmeye girişir. 1980lerde kaleme aldığı Tanrı ve Felsefe adlı yazısında, Tanrının felsefedeki yerini de etikte bulur. Levinasa göre başkaya karşı konuksever düşünce etikin ontolojiyi öncelediği bir felsefedir.
Ayrıca Lütfen Bakınız:
Özetle; Batı felsefesi Başkayı Aynıya indirger: Başkalığı kavramlar, ilkeler, temsiller aracılığıyla Aynı ya benzeterek onun başkalığını yok eder. Modern felsefenin sonlu ile sonsuz arasındaki ilişkiyi çeşitli şekillerde kuruşu, Aynı ile Başka ilişkisinin terimleriyle düşünülebilir. Örneğin Hegel için Aynı sonsuzdur ve o sonluyu sonsuza indirger. Kant ise sonsuzu sonluya indirgemeye çalışır. Levinas, sonsuzu sonluya indirgenemeden onunla ilişki kurmanın yolunun anlama değil, arzu olduğunu söyler. Başka olarak başka felsefeye varlıkbilim yoluyla değil; başkasıyla konuşma, onun özgürlüğümü sorgulaması anlamında etikle girer. Levinas Tanrının felsefedeki yerini de etikte bulur. Levinasa göre felsefe başkaya karşı konuksever düşünce olabilir. Bu, etikin ontolojiyi öncelediği felsefedir. Levinasa göre Avrupada ırkçılık dalgasının yayılmasının felsefi sebepleri de vardır. Avrupa kültürü kendinden başka olanla karşılaştığında, bu karşılaşmanın terimlerini hep kendisi belirlemek ister. Batıda akıl tek olduğuna inanır ve başka bir akılla diyaloğa girmeye, ondan bir şey öğrenmeye yanaşmaz. Levinas benin başkada eridiği klasik mistik aşkınlık anlayışını reddederek aşkınlığı etik bağlamda yeniden düşünür. Burada etikin anlamı evrenselliği, kendi kavrayışını başkasına dayatmak değil, dünyayı başkasının diliyle yeniden anlamlandırmaya açık olmaktır. Levinas, Husserlin, varlıkların ne iseler o olarak bilince verilebileceklerini ileri süren bilincin yönelimselliği kuramı ile Heideggerin insanın varlığını, özne-nesne karşıtlığının ötesine geçen biçimde, dünyada olmayı temel alarak çözümlemesinden etkilenir. Levinas, yaşadığı dönemde Avrupa kültürünün krizini Aynı ile Başka ilişkisine odaklanarak ele almıştır. Bu izleği Aşkınlık nasıl mümkündür? sorusuyla ilişkilendirerek tartışır. Ona göre, bir babanın çocuğu yoluyla, kendisinin olmayan imkanlarla dolu bir geleceğe taşınması gibi metafizik arzu da mutlak başka olanla ilişki kurar. Mutlak başkanın başkalığı onun benim ona verdiğim anlamı sonsuzca aşmasında bulunur. Bu aşkınlık başkasıyla etik ilişkide somutlaşır. Yüz yüze ilişkideki aşkınlık hareketi, radikal başkanın bütünlükte erimediği bir durumu somutlaştırır. Etik ilişkide somutlaşan sonsuz, bütünlüğe direnen aşkın bir varoluştur. Kaçış Üzerinede varlığın ezici deneyimi aşkınlı k ihtiyacını doğurur. Bu ihtiyaç varlıktan çıkmanın, kaçmanın yollarını düşündürür. Zaman ve Başkaya göre aşkınlık, ölmek değildir, ölmek benin kaybı olurdu. Ölüm çok ıstırap çekenler için bir kurtuluş olabilir ancak insan istediği zaman ölemeyebilir, ölemeyecek kadar edilginleşebilir, öldükten sonra da varlığın anonim fısıltısında mevcudiyet geri dönebilir. O hâlde aşkınlı k, hâlâ varlıkta iken başkaya doğru gitmek ve bir daha kendine geri dönmemektir. Bu durum gerçekleşebilirse eğer, önce felsefi tekçiliği ortadan kaldırır, sonra da felsefeyi ikicilik yoluyla çoğulculuğa ulaştırır. Levinas Zaman ve Başkada bir benin kendi varoluşunu üstlenerek dünyada ortaya çıkmasına hipostaz adını verir. Ancak hipostaz yoluyla bir benin, dünyada olmanın mümkün olabileceğini öne sürerek Heideggerin Dasein analitiğine bir eleştiri yöneltiyor. Aşkınlığın diğer bir yolu ise benin doğurganlık yoluyla varlıktan, kendinden çıkarak kendinden başka olmasıdır. Bu, başkayı aynıya indirgemeden bir aşkınlık imkânı bulmak demektir. Batı kültürünün iki heterojen kaynağı vardır: Eski Yunandaki sonlu evren anlayışı ve vahiyle gelen sonsuz fikri. Modern Batı felsefesi hem uzamlı varlıkta hem de ruhta sonsuz ile sonlu arasındaki ilişkiyi kurmanın yolunu arar. Örneğin, Descartesın başlıca kaygısı düşünen sonlu varlıkta bulunan sonsuzluk fikrinin nereden geldiğidir. Hegel, Kantı sonlunun sonsuzla ilişkisini koparmakla suçlar. Hegele göre bütünlük sonsuzdur ve varlıkta kendisini gerçekleştiren akıl da özgürlük ideasından başka bir şey değildir. Levinas, Hegelci sonsuzun karşısına Descartesta bulduğu sonsuz fikrini çıkarır. Çünkü Hegelci sonsuzluk bütünselleştiricidir. Levinas bu anlayışın karşısına, bütünselleştirmeye direnen başkayla ilişki olarak sonsuzu çıkarır. Levinasın sonsuz fikri bize aşkınlık dediği şeyin yapısını sunar. Aşkınlık Bütünlük ve Sonsuzda metafizik olarak adlandırılmıştır. Bütünlük ve Sonsuz ontoloji ile metafiziği birbirinden ayırt eder. Levinasın Bütünlük ve Sonsuzda yaptığı şey, Kantın metafizik dediği şeyi diriltmek değildir. O, Bütünlük ve Sonsuza metafizik arzudan dünyada olmakla yetinmeyip başkaya doğru gitmeye çalışmak olarak söz eder. Metafizik arzu insandaki eksiklikten değil, ondaki bir şeyin sürekli aşırılığından, fazlalığından, taşmasından, kabına sığamayışından doğar. Metafizik arzu ile yöneldiğim başka, tıpkı Descartesın Tanrısı gibi ona yönelen fikri veya temsili aşar. Levinas, Olmaktan Başka Türlü veya Özün Ötesinde adlı yapıtında aşkınlığı etik ilişkide somutlaşır bir biçimde yeniden ele alır. Bu kez etik özne etik ilişkide hem kendisi hem de başka olmanı n da ötesine geçer, başka türlü olmak değildir artık mesele. Başkasıyla ilişkisinde olmaktan başka türlü veya özünün ötesindedir. Çıkar-gözetmez özne yalnızca kendi varlığıyla ilgilenmenin ötesine geçmez, töz aşırı varlığıyla ilgilenmeyi de bırakır. Olmaktan Başka Türlüde etik özne, etik ilişkiye özgürce girmez, kendisini başkasına maruz kalmış, çoktan başkasının rehinesi olmuş bulur. Başkasıyla ilgilenmemek, onu düşünmemek bu öznenin elinde değildir. Elinden geleni fazlasıyla yaptığı ve hiçbir suçu olmadığı halde suçlanmakta, başkasına doğru gitmeye çalıştıkça tekrar tekrar gerisin geri kendisine fırlatılmaktadır. Olmaktan Başka Türlü, anneliği bu sorumluluğun somutlaştığı bir figür olarak ele alır. Hazırlayan: Sosyolog Ömer YILDIRIM Kaynak: Ömer YILDIRIM'ın Kişisel Ders Notları. Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf "Felsefeye Giriş" ve 2., 3., 4. Sınıf "Felsefe Tarihi" Dersleri Ders Notları (Ömer YILDIRIM); Açık Öğretim Felsefe Ders Kitabı