Çocuklar, iki farklı dönemde – bebeklikten çocukluğa geçişte ve ergenlikte – özerklik arzusu göstermeye başlarlar. Bu öz-yönetim algısı – bağımsız bir şekilde hissetmek, davranmak ve düşünmek – özellikle de içinde bulundukları dünyayı daha iyi anlamaya ve kendi becerilerine güvenmeye başladıkları ergenlik döneminde şiddetlenir. Her ebeveyn çocuğunun kendine yeten bir şekilde büyümesini istese de, bu geçiş, genelde beraberinde güçlükler getirir – hem çocuklar hem de ebeveynler açısından.
Ergenlikteki gençler, aşağıda bahsettiğimiz üç yolla kendi kendine yetme pratiği yaparak sağlıklı ve başkaları tarafından kontrol edilmeyen bağımsız yetişkinlere dönüşebilirler.
Duygusal özerklik
Ergenliğin ilk yıllarında, düşünme tarzında değişimler görülür. Örneğin ilk kez, ebeveynler, hataları ve güçlü yanları ile gerçek birer insandır. Ergenlikteki çocuklar, daha fazla arkadaşlık ilişkisi geliştirdikçe duygusal destek için ebeveynlerine değil, akranlarına yönelmeye başlarlar. Gençlerin duygusal temelli kararlar verebilmek için ebeveynlerine ya da akranlarına bel bağlamaktan vazgeçip bağımsız bireylere dönüşmeleri, ergenliğin son yıllarını bulur.
Davranışsal özerklik
Davranışsal otonomi, ebeveynlerin ya da akranların karar verme stillerini kopyalama yöntemine başvurmadan karar verebilme ve bunları davranışlarla destekleyebilme becerisidir. Çocuklar büyüdükçe, farklı durumların farklı çözümler gerektirdiğini anlamaya başlarlar. Soyut bir şekilde düşünebilir ve seçenekleri karşılaştırabilirler; kararlarının sonuçları nasıl değiştirebildiği üzerinde düşünebilmeye başlarlar. Gelişimsel açıdan bakıldığında, kişisel karar verme mekanizmalarına güvenebilmeleri ve gerçek davranışsal otonomiyi geliştirebilmeleri, 15 ile 18 yaşlar arasında gerçekleşir.
Değer-bazlı özerklik
Değer otonomisi, karar verme mekanizmalarını, bağımsızlık yaklaşımlarından ve manevi, politik ve ahlaki inançlardan oluşan bireysel değer sistemini temel alarak çalıştırmaktır. Bu otonomi türü, çocuğunuzun, büyürken öğrendiği ya da arkadaşlarından edindiği değer yargılarını yalnızca kabullenmek yerine, kendi öz değerleri ile bağımsız sonuçlara varabilmesini sağlar.
Güçlükler
Bağımsızlık geliştirmek, gençlere yetişkinliğe hazırlıkta duygusal, davranışsal ve değer-bazlı kararlar vermelerinde yardımcı olur; ancak bu durum, genelde ebeveyn ile çocuk arasında gerginliğe sebep olur. İletişimin ve yakınlığın yerini alan tartışmalar ve isyankâr davranışlar, ebeveyn-çocuk ilişkisini yıpratabilir. Ergenlikteki gençler, özerkliklerini, ebeveynlerinin onlar için koydukları kuralları sorgulayarak ve hatta çiğneyerek göstermeye çalışabilirler. Ayrıca kıyafet ve müzik seçimlerinde ve hatta sosyal ya da politik inançlarında katı tercihler edinmeye başlayabilirler. Ergenlikteki gençler büyüdükçe, oy kullanmak ya da yasal olarak içki içebilmek gibi “yetişkin” şeyleri dört gözle beklerler. Modern kültürlerin çoğunda, bireylerin tamamen otonom hale gelmeleri ilk yetişkin yıllarını bulur (18-25 yaş arasını). Özerklik farklı bireylerde farklı zamanlarda geliştiğinden, yaşı değişkendir.
Ebeveynler ergenlikte çocuklarına nasıl yardım edebilirler?
Gençler için ideal öğrenim şekli pratiktir; kendi hayatlarını idare edebilmeyi isterler ve bunu öğrenmeleri gerekir. Ancak bu süreçte, aile rehberliğinin ve desteğinin olması şarttır – ihtiyaç duymadıklarını düşünseler de. Bu dönemde çocuklarınıza birkaç farklı şekilde yardımcı olabilirsiniz:
Kurallar koyun
Eve giriş-çıkış saatleri, flört, okul sonrası aktiviteleri, hayır işleri, araba kullanma, para harcama ya da biriktirme konularında net ve tutarlı kurallar koyun. Bazı kuralları, çocuğunuzun büyüdükçe değişen ihtiyaçlarına göre düzenlemenin önemli olduğunu da unutmayın.
İletişiminiz üzerinde çalışın
Koyduğunuz kurallar ve bu kısıtlamaları yapma nedenleriniz üzerinde açıkça iletişime geçin. Sonra da çocuğunuzun fikirlerini dile getirmesine izin verin. Davranışlarının sonuçlarını hayal etmeleri konusunda teşvik edin ve bir şeyin kendisine neden mantıklı gelmediğini size anlatmasını isteyin. Kurallar konusunda katı ve adil olmak, kuralları çiğnemelerinin belirli sonuçları olacağını bilmelerini sağlamak önemli; ancak tüm bunların arkasındaki mantığı açıklayan sıcak ve sevgi dolu ebeveyn olmak için uğraşmak da kilit bir nokta. Çocuğunuzun düşüncelerini gerçek anlamda dinleyin ve bunları size detaylıca açıklamaları konusunda destekleyin onları.
Akranlarını dikkate almaya çalışın
Ergenlikteki gençler, duygusal otonomiyi akranlarının desteği aracılığıyla geliştirmeye başlarlar; dolayısıyla arkadaşlarının düşünceleri ve davranışları, öz-yönetimi öğrenme sürecinin başında son derece önemli ve kritiktir. Çocuğunuz, arkadaşlarının tavsiyelerini, davranışlarının ya da seçimlerinin arkasındaki mantık olarak öne sürdüğünde, açık bir şekilde onaylamayan sözcükler kullanmayın. Bunun yerine, benzer bir sorunla karşılaşmaları durumunda arkadaşlarının ne yapacaklarını düşündüğünü sorun ve bunun nedenini öğrenmeye çalışın.
Sohbet fırsatlarının kaçırmayın
Araştırmalar ergenlerin sosyal konularda akranlarının fikirlerine yöneldiklerini gösterse de, aslında değer yargıları, ahlak, etik, din, politika ve gelecek planlaması konularında ebeveynlerinin tavsiyelerine daha fazla meylediyorlar. Çocuğunuz bu konularda bizzat sohbet başlatmayabilir; ancak bu, böyle bir sohbeti hoş karşılamayacağı anlamına gelmez. Bu tür konuşmalar yapabileceğiniz fırsatları kaçırmayın; çünkü çıkarımlarını, otonom düşünme tarzını şekillendirmede kullanacak.
Katkıda bulunmalarına izin verin
Çocuğunuzun özerklik pratiği yapabileceği ve ailenize katkıda bulunabileceği fırsatlar yaratın. Saç stilleri, odalarının dekorasyonu, kıyafet almak ve okul sonrası aktiviteleri seçmek gibi konularda kendi kararlarını versin. Çocuğunuzu, evdeki karar verme süreçlerine de dâhil edin. Araba almak, aile tatili planlamak, bir mezuniyet kutlaması organize etmek ya da akşam yemeği planlamak gibi aile içi kararlarda söz sahibi olmasına izin verin, ondan bu konularda bilgi toplamasını isteyin.