Eğer Türk savaşçıları içinde Fazıl'a insan-üstü sıfatı vermek gerekirse, sıhhat şubesinin başmüfettişi Dr. Murat'a da bir insan mucizesi demek lazım gelir. O yokluk içinde hastaneler, ambülanslar yaratıyor, yaralıları öküz arabalarında taşıtıyordu. Bu vahşetabâtta esen soğuk rüzgârda kolları başları sarılı bir sürü askerin yatttığını görürdünüz. Dr. Murat at üstünde dolaşırdı. Herhangi bir memlekette mevki yapabilecek bir doktordu. Çok zaman ateş altında yaraları sarar, hastaları taşıtırdı. Bizim Yunanca mütercimimiz bir Türktü. Her gün Yunanlıların ''Risos Pasttis'' adlı günlük gazetelerinden tercümeler yapardı. Herhalde Atina'da bu Anadolu savaşının insan hayatına karşı bir kıtal olduğunu anlayanlar vardı.
Eylül'ün dokuzuncu sabahı, garnizon kumandanını evimin kapısında buldum. Bana yalnız iki battaniye ile atımı götürebileceğimi, Dr. Murat Mallı İstasyonu'na giderken onunla beraber gidebileceğimi söyledi. Bu, bir emirdi. O gün muhitteki sevinç, kötü günlerdeki yeis kadar sessizlik ve sükûn içinde kendini ifade ediyordu. Karargâh, Polatlı'nın on mil ötesine kadar gitti. Mallı'da trene bindiğim zaman, ilk defa hava kumandanı meşhur Fazıl'ı gördüm. Bir kurşuni köpekle kompartımanda, karşımda oturuyordu. Geniş yüzlü, mahzun ve iyi bakışlı gözleri olan bir adamdı. Bu gözler, muhitinin ötesinde bir şeylere bakıyor gibiydi.
Mutfak takımlarını götürememiştik. O sabah sade bir fincan çay içmiş olduğum için, trende açlıktan kıvranıyordum. Bu açlığı gidermek için çıkıp dolaşırken (trenin kapısında Ali Çavuş'u gördüm: ''Bana biraz ekmek ver'' dedim. Kompartımanın kapısına battaniyelerimden birisini asmıştım. Öteki battaniye hem yastık, hem örtü vazifesini görüyordu. Sabaha kadar titredim. Ertesi gün, ilk Türk taarruzu olacaktı. Önce, üç paşa arabayla geçtiler. Bizler de, kırk kişi kadar, beyaz, kara ve doru atların üstünde onları takip ettik. Tabii, benim doruyu geçebilecek at olmadığı için, o daima önde gidiyordu. Buğday tarlalarındaki olgun başaklar rüzgârda sallanıyordu. O gün askerlerin sırf savaştan dolayı duydukları heyecanın mahiyetini sezer gibi oldum. Bir Tatar köyünün önüne gelince attan indik. Bir tepeyi tırmandık. Dar bir boğazda Elli Üçüncü Fırka vardı. Bu, Üçüncü Kolordu'nun bir parçasıydı. On beşinci ve yirmi üçüncü hücuma geçmişlerdi. Hepsi dev arılar gibi vızıldayan Yunan uçaklarının altında. Bu tepenin önünde geniş bir vadi, etrafında Polatlı ve Katırlı bulunuyordu. Hava toz ve duman içinde. Zabitlerden biri:
''Bu manzara gece çok güzeldir'' diyor.
Biz ilerlerken, Ali Çavuş yanıma geliyor ve diyor ki:
''Sol üzengiye ayağını geçirmemişsin. Paşa gönderdi, düzelteyim diye.''
Ali'nin öbür tarafındaki bir siperde Mustafa Kemal Paşa'nın gülerek bize baktığını gördüm. Seslendi:
''Gelin, Hanımefendi, harp ediyoruz.''
Yüzü, en çok sevdiği oyunu oynayan bir çocuk gibi, gülüyordu. Bana Üçüncü Kolordu Kumandanı Kazım Paşa'yı takdim etti. Arkasında bir kürk, elinde bir telefon, karşıdaki tepelerle konuşan bir adam. Mustafa Kemal Paşa:
''Duatepe'ye hücum ediyoruz'' dedi.
Ondan sonra, öteki siperleri de dolaştım. Top ve makinelitüfek sesleri hiç ara vermiyor. Elimdeki dürbünle savaş oyununu seyrediyorum. Bunun neticesinin hastanelerde ne şekil aldığını unutmuş gibiydim. Evet, insanlar birbirine giriyor. Nihayet süngü savaşları. Adeta kocaman karıncaların yuvaları etrafında kavga etmeleri gibiydi. Yanımdaki:
''Şu sivri ehrama benzeyen tepeyi görüyor musunuz? O Karadağ'dır. Onun arkasından bakarsanız, Yunan ricatini görürsünüz'' dedi.
Baktım. Güneşli göğün altında, siyah bir toz bulutu arasında kapkara bir insan sürüsü gidiyor. Dedi ki:
''Yunanlılar cesaretli dövüşüyorlar. Kuvvetlerinin çekilişini kapatmak için topçuları kendilerini feda ediyor.''
İşte, Papulos'ın askeri görüşü, bu ilk çekilmeden sonra savaşı bir yıl daha sürdürdü. Askeri bakımdan mükemmel bir şey. Ama, insanlık bakımından, bir yıl önce bitmesi iki taraf için de daha iyi olurdu.
Savaş o gün saat dörde kadar sürdü. Yirmi Üçüncü Fırka Duatepe'nin arkasından Çekirdekler'e girmişti. Bunu söyleyen Binbaşı Muharrem On Beşinci Fırkaya bunu haber vermek için, onbaşıyı da beraber götürmesi gerektiği zaman, bir çocuğa mükâfat vaat ediyormuş gibiydi.
Yeni karargâha geldiğimiz zaman, Miralay Asım beni onbaşı yapmış ve bana bir nevi uğur alâmeti gibi muamele etmişti.
Binbaşı Muharrem dedi ki:
''Şimdi insanların top ateşi ile öldüğü yere gidiyoruz.'' Bunu söyledikten sonra, arabaya binerek epeyce gittik. Bana Duatepe'de dumanlar arasında savaşan insanları elimle tutacakmışım gibi geliyordu. Orada bir şey parladı, bir ses: ''Ateş'' diye gürledi ve parlak bir madde uçup gitti. Duman ve gürültü. Nihayet, kendi topçu kısmımıza gelmiştik. Yine demir gibi bir ses bize sert bir eda ile emir verdi:
''Yüzükoyun yürüyün!''
Binbaşı Muharrem: ''Mevkilerinin Yunanlılar tarafından keşfedilmesini istemiyorlar'' dedi. Yüzükoyun yürümek bana gülünç geldi.
''İşte kumandanım sipere geldik'' diye yanımda bir ses fısıldayınca, siperden bir dev kolu gibi bir kol uzandı, beni yakalayarak aşağıya çekti. Bu, Şükrü Naili Paşa'nın koluydu. Bu adam gayet uzun boylu, sarışın ve çocuk gibi mavi gözlüydü. Yüzü toz toprak içinde. Beni siperdeki dürbününün başına oturtarak:
''Şimdi onbaşı buradan Yunanlılara ateş edeceksin!'' dedi.
Beni mazur görmesini rica ettim. O, kendisi ateş meselesini temin ederken, biz siperden sürünerek çıktık.
Şükrü Naili Bey, eski Cermenlerin devrine yaraşır bir insandı. Miralay Arif, onun icabında süngü ile dövüşecek kabiliyette bir insan olduğunu söylerdi. Yedi fırka kumandanı Sakarya'da şehit olmuştu Şükrü Naili'nin şehit olmaması için (sekizinci olmaması için) içimden dua ettim.
Duatepe alınmıştı. Üstünde bir tek Türk askerinin, güneşin altında, ayakta durduğunu gördüm.
Saat dokuzda karargâha döndük. Geçtiğimiz vadi, havasına mürekkep sürülmüş gibi kararmıştı. Şurada burada nakliyeciler, ateş yakmış oturuyorlardı. Onların arasından, atlarımızın nal sesleri vadide akisler yaparak, geçtik.
Bizim hücum bir hafta kadar devam etti. Karadağ'a Elli Yedinci Fırka hücum etti. Bunlara bakarken, insan kalabalıklarının birbirlerini öldürdüklerini görüyordum. 1200 kişiden müteşekkil olan Elli Yedinci Fırka'nın yedi yüzü şehit olmuştu. Ben, kendi kendime içimden, bu cehennem sahnesiyle ilgilenmemi tenkit ediyordum. Miralay Kâzım'ın çadırına geldiğimiz zaman, bize yer gösterdi. Kumandanın bir saman yığınından ibaret olan yatağının üstünde oturduk. Mustafa Kemal Paşa'nın gelmesini bekledik. Ondan sonra da, at üstünde, onu arabasında takip ettik.
Yunanlılar Sakarya'nın doğu tarafını aceleyle terk ediyorlardı. Biz de artık Polatlı'ya gidebilirdik. Eylül'ün on üçünde Mustafa Kemal Paşa ile öğle yemeği yerken, Malta'dan henüz dönmüş olan Fethi Bey'i orada bulduk. Miralay Arif de oradaydı. Mustafa Kemal Paşa, bir çocuk gibi memnun görünüyordu. elini Miralay Arif'e uzatarak, el falına bakmasını söyledi. Miralay Arif:
''Bak, parmaklarının arasından ışık sızıyor. Hiç içini saklamıyorsun" dedi.
Mustafa Kemal Paşa gülerek:
''Bunu bilmek için elime bakmak lazım mı?'' dedi.
Miralay Arif, benim avucuma da bakınca, bir dost gülümsemesiyle, benim hem içini saklayan, hem kuvvetli bir insan olduğumu söyledi ve geleceğim hakkında parlak sözler ekledi.
Şimdi, düşünüyorum. Acaba, kendi avucuna bakarak korkunç istikbalinin ne olacağını görmüş müydü?
Bir zaman için, Polatlı'da, istasyonda kalmaya mecbur olduk. Kasabadaki evlerin oturulacak hale sokulmasını bekliyorduk. Mustafa Kemal Paşa Ankara'ya gitmişti. Sakarya kumandanları bir bir gelerek İsmet Paşa'yı tebrik ediyorlardı. Gayet vakur ve sakin olmalarına rağmen, bir küçük çocuğun kendinden kuvvetlileri yendiği zamanki vaziyette olduklarını hissediyordum. Ben vagonun merdiven basamağında oturarak, Polatlı'nın kırmızı damlı evlerinden yükselen toz bulutlarına bakıyordum. O aralık, bir Türk çavuşu bir küçük grup Yunan esiri getirdi. Onlar da oraya çömeldiler. Aralarında, herhalde on sekizinden fazla olmayan, mahzun yüzlü bir genç vardı. Onu yanıma çağırdım. Memnun göründü. Ben, insanların hür doğduğuna inandığım için düşman esirleri görmekten de müteessir oldum. Bana kendi memleketini anlattı. Annesi, altı kızkardeşi varmış. İsimlerini bir bir söyledi ve aynı zamanda hükümetlerinin bu vahşi savaşa kendilerini sürüklemesinden ne kadar üzgün olduğunu anlattı. Herhalde, bu çocuk, o günlerin Yunan vatanseverlerinden değildi. alelade bir insan evladıydı. Çünkü, Yunan vatanseverliği çok çirkin ve insani olmayan şeyler yaptırıyordu. Bu genç, megaloidea'yı anlamıyordu. Bu mefkûre, binlerce yıl önce Yunanlıların olan Anadolu'yu almayı ve içinde yerleşmiş Türkleri, çocukları, evleri malları mülkleriyle yok etmeyi öğütlüyordu. Öldürmek, zaptetmek, taarruz etmek, işte megaloideanın o günkü ifadesi. Delikanlı yanımdan ayrılırken ''Adioses Kiria'' dedi. Çocuk sahibi bir kadının ona yakınlık göstermesi, onu avutmuştu.
O akşam, geç vakit, Yusuf Akçura ile Dr. Murat beni görmeye geldiler. İkisi de Karadağ'ın tepesine çıkmışlar, savaşın en şiddetli olduğu yeri tetkik etmişlerdi. Dr. Murat dedi ki:
''Allah bizi oraya yolladı. Orada üç yaralı Türk askeri bulduk. Bir Yunan doktoru yaralarını sarmış, onlara ekmek, su bırakmış.''
Yusuf Akçura'nın anlattığı belki daha da dikkate değer. Biri Türk, biri Yunan askerinin birbirlerine sarılmış olduklarını görmüş. Acaba birbirlerini boğazladıktan sonra, insanların kardeş olduğunu mu hissetmişlerdi? Yoksa, aralarında artık hiçbir siper kalmayan ve ölüme giden iki insan gibi birbirlerine mi sarılmışlardı?
Polatlı'ya yerleşir yerleşmez, Yunanlıların Sakarya köylerindeki vahşi hareketleri hakkında çok çirkin haberler aldık. Tamamen hayvanlar gibi hareket etmişlerdi. Polatlı'ya yerleştiğimizin üçüncü günü, İsmet Paşa'ya raporumu götürdüğüm zaman, onu bir Tatarın evinin balkonunda buldum. Beni öğle yemeğine alıkoydu. Bana orada yeni bir vazife verdi. Mübalağa ve yalan katmadan, Yunanlıların o bölgede yapmış oldukları zulümleri tetkike beni memur etti. Bu Tetkik-i Mezalim adı altında bir vazifeydi.
Burada işim hakkında bilgi vermeye başlamadan önce, dünyada ''Mücrim millet'' olmadığını söylemek isterim. Aynı zamanda, barışa engel olan şeylerden biri de, siyasi emeller için isteriye kaçan mübalağalı yazılardır. Böyle bir hareket, gençliğe kötü duygular veriyor, babaların yaptığından evlatları mesul gösteriyor. Bunun neticesi, ya patolojik bir öç alma duygusu, ya da karşı tarafta geçmişten mesul olmayanlarda bir çeşit utanma duygusu uyandırıyor. Siyaset kumarcıları bu duygulardan faydalanarak, daima bir milleti ötekinin boğazını sıkmaya zorlarlar. Bundan dolayı, bu faciayı çok tarafsız ve sakin tetkik etmek istiyorum. Ne var ki, ben de bunun bazı sahnelerinden çok müteessir oluyordum.
Başında bulunduğum Tetkik-i Mezalim şubesinde Yakup Kadri, Yusuf Akçura, bir mülazım, bir de fotoğrafçı hizmete memur edilmişlerdi. Mülazımla fotoğrafçı en uzak yerlere giderek resim çeker, bana, harap edilmiş köyler hakkında rapor verirlerdi. Birkaç gün sonra, benim de tetkike şahsen katılmam gerektiğini hissettim. Çünkü, Yunanlıların bu köylerdeki hareketleri aklını kaçırmış insanların hareketleri gibiydi. Mülazımdan ve gelenlerden işittiğime göre, Yunanlıların Anadolu kadınlarına muameleleri, bütün vahşet ölçüsünü aşmış gibiydi. O zaman benim şefim olan Binbaşı Tahsin Bey'e (aile babası ve çok ahlak sahibi bir adamdı) Yunanlılar tarafından kirletilmiş kadınların isimlerini raporlara geçirmememizi teklif ettim. Kabul etti. Ne kadar zaman kül olmuş köy evlerinin harabeleri üzerinde oturarak itiraflar dinledim! Hiçbir katolik papazı, insanın içindeki ebedi ve vahşi hayvan hakkında bu kadar içten itiraflar dinlememiştir.
Polatlı civarındaki Üzümbeyli ve Çekirdekler, en fazla vahşete maruz kalmışlardı. Papulas Erkânı Harbiyesiyle beraber Üzümbeyli'de kuşatılmış ve büyük güçlükle kaçmıştı. Geride kalan Yunanlılar, bana verilen raporlara göre, o köyü ve civarını tamamen yakmışlardı. insan, pencerelerin demir parmaklıklarında yanmış el parçaları görüyordu. Yirmi gün sonra, buradan köylülerin çoğunun kaçmış olduğunu tahkik ettik. Çekirdekler'de bulunduklarını haber alınca, oraya gittim.
Duatepe'nin eteğinde, yirmi beş evli bu küçük köyden yalnız üç ev kalmıştı. Ötekileri yanmıştı. Yunanlılar, Duatepe'den çekilirken, tabii hayvan sürülerini götüremedikleri için, onları da öldürmüşlerdi. Her yerde yığın yığın hayvan leşine rastlıyordunuz. O karanlık günün kapattığı kül ve taş yığınları üzerinde bir sürü insan oturmuştu. Erkekler bir şey söylemiyor, kadınlar durmadan hareket ediyor ve çocuklar ağlıyordu. O gün Miralay Kenan ile Yakup Kadri benimle beraber gelmişlerdi. Onlar da taş yığınları üzerinde oturdular. Başı kirli bir mendile sarılı, ihtiyar, buruşuk yüzlü bir kadın, dişsiz ağzı açıkta, siyah gözleri ölüm azabı içinde, birer pençe gibi uzanan elleri ile omuzumdan yakalamış bağırıyordu:
''Kocamı, benim Üzeyir'imi burada diri diri yaktılar!''
Köylüler, başları önlerinde, susuyorlardı. Sadece, bir ihtiyar adam bu sahneyi merakla ve başını sallayarak seyrediyordu. Ben, meseleyi bu ihtiyardan dinlemek istedim. Kadının pençesinden güç bela omzumu kurtararak:
''İnsanları burada diri diri yaktılar mı?'' diye sordum.
Sakin bir sesle:
''Öyle galiba'' dedi.
Anlaşıldığına göre, Duatepe taarruzu başlamadan önce, Yunanlılar köylüleri götürmüş, angaryaya koşmuşlardı. Giden adamlar hiç geri dönmemiş. umumi Yunan çekilmesinde, erkekler döndükleri zaman, kadınları evlerinin külleri üzerinde bulmuşlar. Çocukların bazıları açlıktan ölmüş, kadınların maruz olduğu muameleye gelince, ondan hiç bahsetmiyorlardı. Yerde dört çukurun içinde küller, küllerin arasında yanmış kemikler ve parça parça asker esvapları, bazen de üzerinde Türkçe yazılar bulunan yanmış kâğıt parçaları buluyorduk. İşte, Üzeyir'in karısı, kocasının burada yakılmış olduğunu söylüyordu.
Burası Sakarya'nın en çok fecaate uğramış olan köyüydü. Herkes derin bir keder içindeydi. Gelecek hakkında hiçbir düşündükleri yoktu. öteki köylerde rastladığım filozofça görüşe burada rastlamadım. Bu köyün çoğunun Rumeli muhaciri olduklarını dillerinden anladım. Türk ordusu, Sakarya'da o kadar yorulmuştu ki, Yunan ordusunu Bolvadin'den öteye sürecek mecali kalmamıştı. Eylül'ün yirmisinde, Sivri Hisar'ın elimize düşmesini bekliyorduk. Üç gün için, raporları bastırmak üzere Ankara'ya gittim. Dönüşte Yoldaş'ı beraberimde getirdim. Henüz, gayemize ulaşamamıştık. Ulaşıncaya kadar da, ne kadar can kaybı olacağını kestirmek mümkün değildi.
BÖLÜM XI Onbaşı Halide 12 Eylül 1921'den Ağustos 1922'ye kadar Şimdi Onbaşı Halide'yi, herhangi bir yabancı gibi önüme alarak onu tahlil etmeye çalışacağım. Acaba, bu kadar insan kaybına ve bu kadar fecaate tahammül edebilecek kuvveti nerede bulmuştu?
Her halde, son dakikaya kadar, yani Anadolu topraklarından bu korkulu rüya geçinceye kadar sabretmeye karar vermiş bir ruh haleti taşıyordu. Bu ruh haleti, en basit neferden ta İsmet Paşa'ya kadar açıktı. Birbirimizin gözlerinin içine baktığımız zaman, bu ışıksız bakışların ardında, geleceğe inanan bir kuvvet vardı. O günlerde Mustafa Kemal Paşa'nın orada bulunmaması belki de iyiydi. Çünkü, o, çok sabırsızdı. İsmet Paşa'nın, buna karşılık, sınırsız bir sabrı vardı. Gerek İsmet Paşa'da gerek askerde, bu mizaç yani geleceği beklemeye ve onu hazırlamaya azmeden sabır ve sükûnet olmasaydı, Türkler muvaffak olamazlardı. Buna karşılık, Yunanlılar megaloideanın arkasındaki heyecanlı ve sabırsız mizaçlarıyla bu geçen günleri kavgalara, içkiye ve her türlü acaip hayata vakfetmişlerdi.
Üç gün sonra Ankara'dan dönünce, karargâhı hâlâ Polatlı'da buldum. Benim Tetkik-i Mezalim şubemin işi, sabahleyin onda başlayıp öğleden sonra dörtte bitecek dediğim zaman Yusuf Akçura fena halde kızdı. Bir tarih hocası olan Akçura'nın muntazam saatlere tahammülü yoktu. Eskiden talebesi olan Binbaşı Tahsin adeta onun emrindeymiş gibi her arzusunu yapıyordu. Akçura savaş heyecanı olmadığı zamanlar, bilhassa yeni evlenmiş olduğu için, çok sabırsızlanıyordu. Bunu da biraz tabii karşılamak gerekti. Buna karşılık, Yakup Kadri gayet sakin davranıyor ve Yusuf Akçura ile beraber yattıkları odada geçen şeyleri bana gülerek anlatıyordu.
Akçura sabahleyin gözlerini açınca, bana sövüp sayarmış, ''O kadın büyücü'' dermiş. İşin garip tarafı, sahiden de benim büyü yaptığıma inanıyormuş. Benim eski dostum Akçura, bir hafta kadar bana surat ettikten sonra, gelip çalışmaya başladı. Haftanın sonunda, kendisine çukulata ikram ederek barışmak istedim, fakat bu vaziyete uzun zaman dayanamadı. Yakup Kadri de bir hafta sonra gitti. Onun gitmesinin sebebi sıhhatinin bozulmuş olmasıydı.
Sakarya vadisini, at üstünde, inceden inceye tetkik ettim. Boşluklarda savaşın izleri kalmamıştı. Orada burada belki elle tırnakla kazılmış çukurlar vardı.
Bir hafta kadar bir Tatar Köyü'nde kaldım. Onları Rus saydıkları için, Yunanlılar bir şey yapmamışlardı. Köy çok temiz bir yerdi. Kadınları yorgun değil, çocuklar okuyup yazıyordu. Mektep hocaları vardı. Kısacası, Anadolu'da o sınıf halkın biraz üstünde görünüyorlardı. Bunlar elli yıl önce, Kırım Muharebesi esnasında göç etmişlerdi. Çocuk ölümü az olduğu için de çoğalmışlardı. O zaman Türkiye'nin büyük meselesi, nüfusunun azlığı olduğu için, bir gün İsmet Paşa'ya Kırım'dan göçmen getirtmek fikrini vermek istedim. İsmet Paşa, pencereden, bahçede su taşıyan Moğol yüzlü elmacık kemikleri çıkık yaşlıca bir kadına bakıp başını salladı ve:
''Türk ırkının simasını değiştirirler. Onlara benzemek istemem'' dedi.
Bir gün, balkonda, kırık bir ütü bulmuştum. Topçu müfettişi Miralay Galip, bunu elimde gördüğü zaman, ona ütülenmemiş mendil kullanmanın sıkıcılığından bahsettim. Bunu kendi şubesinin atelyesine tamir için göndermemi söyledi. O atelyede her şey yapılıyordu.
Sivrihisar büyük bir yanardağın ağzındadır. Yarım ay şeklinde, kayalıklar Sakarya'ya hâkimdir. Oraya Binbaşı Tahsin ile beraber giderken, bu kayaların ucu göklere değiyormuş gibi bana yüksek göründü.
Sivrihisar yolunda en büyük köy Mülk'tür. Anadolu'da böyle bir köyün bulunduğunu aklımdan geçirmezdim. Bağları, bahçeleri, iki üç katlı taş binaları vardı. Bu defa orası dinamitle yıkılmıştı. Kadınlar yıkıntılar arasında, hasta çocuklarla dolaşıyorlardı. Bazıları da tarlalardaki yatmış ekinlerin arasından bir şeyler çıkarıp çocuklarının karınlarını doyurmaya çalışıyorlardı. Yunanlılar en fazla burasını yakıp yıkmışlar, yaşama vasıtalarını ortadan kaldırmışlardı. Ne kimsenin başında bir dam, ne hayvan, ne yiyecek kalmıştı. Kerem Dede'nin karısı Fatma nine ile konuştum.
''Ah, evladım, dedi, ne oturup da yazı yazıyorsun. Boğazları kesilmiş bir halk için yazı neye yarar? Bu köyün üç bin sığır ve koyunu vardı. Şimdi yaralı kocamla kızıma yedirecek yumurta bile bulamıyorum. Bir tek tavuk kalmadı. Tuz bile yok. Yaprakları, otları kaynatıp yerken insan içine bir parça tuz koyabilse.''
Ben ona Sivrihisar'dan bir horozla iki tavuk göndereceğimi vaat ettim. Fakat, olan bitenleri yazmanın benim vazifem olduğunu da anlattım. İsmet Paşa'ya haber vermek gerektiğini söyledim. Kadın, boynunu ve gözlerini kollarına silerek:
''Paşa'ya söyle, daha evvel bizim ihtiyaçlarımızı görsün. Bir şey yürümüyor, her şey bozuldu evladım. Eski zamanda biz sade jandarmaların bir felaket olduğunu düşünürdük. Halimizden padişah haberdar değil derdik. Fakat o günler adeta cennetmiş. Nasıl Yunanlılara yalvardım, bilsen. Biraz yaşayanların başında bir dam bırakın, dedim. Köylülere bizi Avrope yolladı dediler. Bana bak kızım, o Avrope denilen adama söyleyin, biz ona fenalık etmedik, biz zavallı köylüleri rahat bıraksın.''
Tuhafı şu ki, Yunanlılar, Sakarya bölgesinde en iptidai köylüye kadar bu işin arkasında İngilizlerin olduğunu anlatmışlardı. Orada, taşların üzerinde not alarak Hilal-i Ahmer merkezine, süratle ilaç, yiyecek ve battaniye göndermelerini, aksi halde, hiç kimsenin yaşayamayacağını bir telgrafla bildirdim. O gece, Sivrihisar'a çok geç dönebildim.
Halide Onbaşı, ondan sonraki günlerde, daima at üzerinde savaş kalıntılarının süprüntücülüğünü yapan akbabalar arasında, yıkıntıların üstünde hep köylüleri dinler, not alır ve durmadan yardım için civardaki kumandanlara başvururdu. Benim daha önceki şefim. Binbaşı Kemal bütün kalbiyle kendini bu işe verdi ve İsmet Paşa bu yakılıp yıkılmış sahaya mensup askerlere iki ay izin verdi.
Ekim ayı çıkmadan, bütün Sakarya vadisinde her damla su donmuştu. Köylüler arasında sırtımda deri kürkle dolaşırken fena halde utanırdım. Ellerimin ve ayaklarımın donması, bu kabahat hissini biraz giderirdi. O ay çıkmadan Hilali Ahmer telgrafa cevap verdi. Bu sahanın ihtiyaçlarını tespit için, Abdülmuttalip ile Amerika'nın Yakındoğu'ya yardım teşekkülünü temsil eden Miss Allen ile Miss Billing de geldiler. Bana bir memur dedi ki:
''Onların gelmesini biz istedik. Çünkü Miss Allen raporlarımıza inanmıyordu.'' Herhalde Hıristiyan bir milletin böyle facialar yapması onu çok mahcup ediyordu.
Ben onları Mellek köyünde karşıladım. Sakarya'daki harap olmuş altı köyü onlara gösterecektim. Onları yatıracak ev yoktu. Çok şükür, 12. Fırka seyyar hastanesi bize çadırlar verdi ve doktorlar çok yardımda bulundu. Soğuk o kadar korkunçtu ki, çadırda yatarken, Yoldaş'ı yatakta kendime bağlıyordum. Binbaşı Tahsin ile fotoğrafçımız ve Yüzbaşı Cemil de bizimle beraberdi.
Miss Allen Türkçe'yi Anadolu şivesiyle konuşurdu ve köylülerle hemen dost oluveriyordu. Onun, benim teşekkülümde devamlı bir yardımcı olarak çalışmasını çok isterdim.
Bu uzun gezintide çok acı hatıralar da vardır: Bir gün Köseağaç'tan Gecek'e, geceyi geçirmek için gidiyorduk. Misafirler arabayla, Binbaşı Tahsin'le ben de atla gidiyorduk. Vakit geçti. Hava çok kararmıştı. Tepeden doğru, bir kadın eşeğini güderek geldi: ''Tahsin, oğlu Tahsin'' diye feryada başladı. Sesi bütün o boş vadiyi tarıyor gibiydi. Binbaşı Tahsin müteessir oldu. Atını durdurarak:
''Ben buradayım ana, gel ne söyleyeceksen söyle'' dedi.
''Bu üniformayı nereden buldun? Bıyıkların nasıl çıktı?''
Köseağaçlı bir kadındı. Yirmi üç yaşındaki oğlunu Yunanlılar öldürmüştü. Kafası alt üst olduğu için Binbaşı Tahsin'i oğlu sanmıştı. Binbaşı Tahsin oğlu olmadığını söyleyince:
''Bulun öyleyse benim Tahsin oğulu, bu eşeğe bindirir, götürürüm ben onu.''
Köseağaç'a girerken, o acıklı ses yine etrafı ''Tahsin oğul Tahsin oğul'' diye arayıp tarıyordu.
Gecek'te balkonlu bir eve indik. Misafirlerimiz ocağı yanan bir odada oturuyorlardı. Yüzbaşı Cemil onlarla konuşuyordu. Kendisi Saint-Cyre'in eski bir talebesi, aynı zamanda bir havacıydı. Birinci Dünya Savaşı'nda kulakları sağır olmuştu. Sıhhati gayet nazikti. İyi resim yapardı. Onun köy karikatürleri hepimizi büyülerdi. Bunlardan biri Halide Edip Hanım'ın bir konferansından sonra Anadolu köylerinin teşekkürü'' ismini taşıyor ve kadın-erkek, eşeklerinin üstünde kabak getiriyorlardı. Bu adam, kalben askerlik aleyhindeydi ve her yaşayan insana karşı büyük bir muhabbet besliyordu. Onunla at üstünde uzun müddet gitmek imkânsızdı. Bir saat sonra daima attan iner, atından onu yorduğu için özür dilerdi. Daima da ''Ben sağır, çirkin, romatizmalı ve fakir bir adamım, fakat ölmek istemiyorum. Onun için insanların zulmüne ister istemez şahit oluyorum'' derdi.