

Kapitalist sistemin dünya pazarını yaratması ve bu değişim ağında yaratılan işbölümünün merkez adı verilen gelişmiş kapitalist ülkelerin çıkarına, çevre ve yarı çevre adı verilen ülkelerin aleyhine işleyen hiyerarşik bir sistem oluşturması, tarihin, bu sistemin oluşturduğu bütünlüklü ilişkiler anlaşılmadan kavranamayacağı tezidir.
Kapitalizm 15. yüzyılda Avrupa"da ortaya çıkmış ve merkez oluşturan bu ülkeler, ilişki kurdukları diğer ülkelerin ekonomilerini kendi ekonomilerinin ihtiyaçlarına göre, kısaca Avrupa pazarları için ham madde üretecek ve buradan mamul madde alacak biçimde dönüştürerek ekonomik bütünleşme yaratmışlardır. Sermaye yoğun üretim merkezde, emek yoğun üretim çevre ülkelerde yürütülerek, eşitsiz değişim aracılığıyla değiştirilir ve uluslararası sistem yeniden üretilir. Eşitsiz gelişme yasasına göre büyüyen kapitalizm, çevre ülkelerde de azgelişmişlik yaratmaktadır.Dünya sistemi tezi, sermaye birikim olanakları ile belirlenen hegemonik silsile tanımlayarak, 17. yüzyılda Hollanda, 19. yüzyılda İngiltere ve 20. yüzyılda ABD hegemonyasının oluştuğunu, her hegemonik silsilenin kendi içinde sistematik birikim döngüsüyle çözümlenmesi gerektiğini, büyük sermaye çevreleriyle devletler arasındaki ilişkilerin, alttan gelen baskıyla da birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyar.
Marksist ve Neo-Marksist emperyalizm kuramlarından, bağımlılık teorilerinden, Yapısalcılıkla Andre Gundar Frank"m merkez-çevre analizi ile azgelişmişlik kavramlaştırmalarından, Annales Okulu ve Fernand Braudel"in çalışmalarından etkilenen dünya sistemi anlayışı Immanuel Wallerstein 1974 yılında yayınlanan The Modern World System ("Modern Dünya Sistemi") kitabıyla bugünkü çerçevesine oturmuştur. Dünya sistemi tezi, kendisinden önceki sosyal bilim anlayışının değiştirilmesi gerektiğini, Batı Avrupa merkezli bu anlayışın, kendi dışında kalan ekonomik-tarihi süreci kavramsallaştı-ramadığını ileri sürmektedir. Kendisi dışına geri kalmışlık kavramıyla yaklaşan bu anlayış, üretilen ilişki ağını ve üretim süreci ve işleyişini açıklamamakta ve hiyerarşik sömürü düzenini göz ardı etmektedir. Bu ilişki çok daha karmaşıktır ve suni disiplin ayrımları yerine siyaset bilimi, antropoloji, sosyolojinin bütüncül kullanımı ile sürecin doğrusallığı ve iki kutupluluğu red edilerek anlaşılabilir.Dünya sistemi tezi, Avrupa merkezli sosyal bilim geleneğinin Avrupa dışı toplumları tarihsizleştiren anlayışına karşı çıkarken, bütün dünya tarihini kapitalizmin gelişme ve dünya pazarı oluşturma süreci içinde bütünleştirmekte, fakat kapitalizm öncesi ve dışı açısından bir tez getirmeyerek, dünya tarihini 16. yüzyıldan itibaren başlatmış olmaktadır. Wallerstein, dünya sistemini ve kapitalist ekonomiyi piyasa olanakları ve teknolojik üretimle açıklamak, devlet politikalarını egemen sınıfın iradesine indirgemek, iç ve dış rekabet ile sınıf çelişkilerine gereken önemi vermemek ve teleolojik bir yaklaşım içinde olmakla eleştirilmiştir.
Wallerstein tezinin odağına ticari değişimi aldığı eleştirisiyle, kapitalizmin 16. yüzyıl keşifler çağı ticareti ile değil İtalyan şehir devletleri-Akdeniz ticareti ile 13. yüzyılda veya Sanayi Devrimi ile başlatılması gereği tartışmaları yanında, arkeoloji ve antropolojinin çekirdek bölge kavramıyla dünya sisteminin merkez kavramını özdeşleştiren biçimde, Samir Amin ve Andre Gunder Frank tarafından geliştirilen tezlerle, Batı Avrupa"nın merkez olduğu dünya sisteminden önce başka dünya sistemleri yaşandığı ve merkezler bulunduğu tezleri geliştirilmiştir. Bu tezlerle birlikte kapitalizm üretim biçimi olarak tanımını ve ayırt edici niteliklerini ve kapitalizmin kısalık tarihinde bir sapma olarak yaşanıp yaşanmadığını ortaya koymak gerekmektedir. Wallerstein ve. dünya sistemi görüşünü savunan çevrenin Osmanlı tarihine gösterdikleri ilgi ve özellikle bu çevrenin yazılarını yayınladığı Revieıv dergisinin 1988 sayısını Osmanlı tarihine ayırması ve çoğunluğu yurt dışında olmakla birlikte (Şevket Pamuk, Çağlar Keyder, Faruk Tabak, Reşat Kasaba, Hurıcihan İnan-İslamoğlu gibi) Osmanlı tarihçilerinin verdiği eserlerle, dünya sistemi tezi, Osmanlı tarihçiliği açısından da önem kazanmıştır. 16. yüzyılda dünya imparatorluğu iken 18. yüzyılda Balkanlar ve Avrupa ekonomisiyle bütünleşerek çevreleşmeye başlayan ve 19. yüzyılda dünya ekonomisiyle eklemlenen Osmanlı düzeninin eklemlenmesinin başlangıcı ve dönemlenmesi, farklı bölgelerin farklı zaman ve nitelikte eklemlenmesiyle birlikte araştırmaların derinleştirilmesine muhtaç bir konu olarak durmaktadır. 1838"de İngiltere ile imzalanan Baltalimanı ticaret anlaşmasının etkisinin tartışılması, demiryolları gibi yatırımlar, tarımın ticarileşmesi, büyük toprak sahiplerinin ortaya çıkmasında neden sonuç ilişkilerinin, içerdeki gelişmelerle dış etkenlerin doğru değerlendirilmesi gerekmektedir. Osmanlı tarım üretiminin azgelişmiş ülke tarımlarının belirlendiği gibi tek ürün bölgesi olmayışı ve çiftliklerin oluşumunun Avrupa feodalizmi veya plantasyon olarak görülmemesi gerektiği, Osmanlı ekonomisi ile kapitalizmin ilişkisinde üzerinde durulması gereken konulardandır. Dünya sistemi tezi, dünya sistemi öncesine ilişkin olarak dünya imparatorluğu tanımı yapar ve sermaye birikimi açısından değerlendirdiği bu sistemi maksimize edilmeyen kârla yeniden dağıtıcı ve vergilendirici sistem olarak niteler.Dünya sistemi tezi 1990"lardan itibaren eskisi kadar ilgi görmemeye başlamış ve kapitalizmin yeni bir aşaması olarak sunulan küreselleşme tezleri karşısında gittikçe siyasallaşmak durumunda kalarak egemen söylemin dışında kalıp zayıflamıştır.