Rusya'nın Birinci Dünya Savaşı'ndan çekilmesinden sonra Rus topraklarına barış gelmedi. Sorunlu iç politik durum, uzun zamandır beklenen ve kitlelerin istediği huzuru sağlayamadı. Lenin'in öngördüğü gibi, "emperyalist savaş Brest'ten Vladivostok'a kadar bir iç savaşa dönüştü."
Arkaplan savaşı
Rusya’da İç Savaş’ın önkoşulları, Rusya’daki çarlığı devirmeyi amaçlayan çeşitli devrimci örgütlerin yaygınlaştığı, 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar aranmalıdır. Bu örgütler amaçlarına ulaşma konusunda yüksek sesle eylemleri ihmal etmediler. Bu nedenle, Rusya'nın tamamı imparator Alexander II'ye, tamamen yabancıların öldüğü bir seri girişimde şok oldu.
Bununla birlikte, devrimci örgütler, II. İskender cinayetine ve bir dizi Rus siyasi şahsiyet cinayetine ek olarak, ciddi sonuçlara ulaşamamıştır. Bu büyük ölçüde kitleler arasında yeterli desteği bulunmadıkları ve ideolojileri nüfusun çoğunluğu için anlaşılmaz olduğu içindir. Devrimcilerin büyük çoğunluğu köylü olmayan mülklerden geldi.
1905-1907’nin devrimi. ayrıca tüm hedeflerine tam olarak ulaşamadı. Bu kısmen, Çar hükümetinin o zamanlar hala devrilebilecek kadar zayıf pozisyonlara sahip olmamasından kaynaklanıyor. Ayrıca, Rusya’daki devrimci mücadele henüz zirveye ulaşmamıştı. Sadece 10 yıl sonra, devrimin başarısı mümkün oldu.
Birinci Dünya Savaşı sırasında, Rusya'da kapitalizmin genel krizi yoğunlaştı ve kitleler, gıda durumundaki ve oldukça büyük zayiatlarda ciddi bir bozulma ile kendini gösteren savaştan oldukça hızlı bir şekilde yoruldu. O zaman, 27 Şubat 1917'de gerçekleşen devrim için ciddi önkoşullar ortaya çıktı. Bu süreçte, Çar Nicholas II devrildi ve Geçici Hükümet Rusya'da iktidara geldi. Aynı zamanda, bu hükümet gerçekten bir geçiş rolü üstlendi ve Kurucu Meclis ülkenin kaderini belirleyecekti.
Ancak, çok kısa bir süre içinde Geçici Hükümet kitleleri kendisine karşı döndürebildi. Rusya'nın Müttefiklere İtilaf taahhüdüne sadık kalmak, savaşı durdurmayı düşünmedi. Aynı zamanda, hükümetin emelleri, o zamanki Rus ordusunun gerçek yetenekleriyle hiç uyuşmuyordu. 1917 Haziran'ında, Rus ordusuna Almanlara karşı saldırmaya teşebbüs edildi ve felaketle sonuçlandı.
Bu durum, V. I. Lenin ve L. D. Trotsky başkanlığındaki Bolşevik güçler tarafından akıllıca kullanıldı. Birkaç yıl önce neredeyse sıfır olan Bolşevik darbesi, 1917 sonuna kadar gerçek oldu. 25 Ekim'de (7 Kasım), 1917'de olanlar. Ülkedeki güç Bolşeviklere taşınmaya başladı.
Rusya'da İç Savaşın Başlangıcı (1917-1918)
Kasım 1917'den Şubat 1918'e kadar olan süre, Rusya'da Bolşeviklerin gücünün kuruluşunda bir aşama olarak adlandırılabilir. Ve eğer başlangıçta hemen hemen her yerde bu güç Bolşeviklere neredeyse barışçıl ve kansız bir şekilde geçti ise, o zaman bu genellikle kanlı savaşların bir sonucu olarak gerçekleşti ve bazı yerlerde Bolşeviklerin gücü hiç tanınmıyordu. Böylece, Ukrayna'da, tüm güç Merkez Rada'ya geçti. Eski Rus Güney-Batı ve Romanya cephelerinin kendisine sadık olan kısımlarına dayanan Merkez Rada, Bolşeviklere sadık birlikleri silahsızlandırmayı ve bir çok Bolşevik liderini gözaltına almayı başardı. Bu olaylar, Donbass ve Harkov'daki Sovyet birliklerinin yoğunlaşması için bir bahane olarak hizmet etti.
Bolşeviklere karşı Don’da Ataman Kaledin ve general Kornilov ve Alekseev’in önderliğinde bir Kazak soykırımı ayaklanması başladı. Sonuç olarak, Bolşevikler, Rostov-on-Don dışına sürüldü ve Ukrayna'nın doğusuna çekilmek zorunda kaldılar. Buradan, Aralık 1917’de V. A. Antonov-Ovseenko’nun önderliğindeki Kırmızı Muhafız birimleri, “Bolşevik karşıtı Kazak ayaklanmasını” yenmek için bir karşı saldırı başlattılar. 1918 Şubat'ına gelindiğinde, Don Kazaklarının neredeyse tamamı Bolşevikler ve Bolşevik karşıtı mücadelelerinde yerel halkın çoğunluğu tarafından desteklenmeyen Kazaklar tarafından işgal edildi ve Salsk bozkırlarına çekildi.
Aynı zamanda, Ukrayna'da kanlı bir mücadele yaşandı. Böylece Aralık ve Ocak aylarında ülkenin merkez bölgeleri işgal edildi. 1918 Ocak ayının sonuna gelindiğinde, kırmızı müracaatlar 26 Ocak'ta (8 Şubat) alınan Kiev'e ulaştı. Bu kritik durumda, Ukrayna Halk Cumhuriyeti Merkez Radası Ukrayna’nın bağımsızlığını ilan etti ve Orta Blok ülkeleriyle barış görüşmeleri başlattı. Kısa süre sonra barış antlaşması imzalandı ve Merkez Konseyi, Sovyet işgaline karşı yardım etmesi için Almanya'ya başvurdu. Alman liderliği Sovyet Rusya’ya karşı savaşa girmeye karar verdi ve 18 Şubat 1918’de saldırı başladı.
Transkafkasya'da, Transkafkasya Komiserliği derhal Bolşeviklere karşı düşmanca bir tavır alarak iktidara geldi. Yakında yeni hükümet, Transkafkasya Demokratik Federasyon Cumhuriyeti'nin (ZDFR) bağımsızlığını ilan etti.
Ocak 1918’deki askeri ve siyasi mücadele ile eş zamanlı olarak, Sovyet hükümeti, birkaç aşamada gerçekleşen eski Çar ordusunun demobilizasyonunu ilan etti. Buna paralel olarak, 15 Ocak'ta gönüllü olarak işe alınan ve Sovyet gücünün ana savaş gücü haline gelen yeni bir Kızıl Ordu kuruldu. 29 Ocak’ta, V.I. Lenin, Kırmızı Filo’nun oluşturulmasına dair kararnameyi imzaladı.
Savaş başladı (Ocak - Ekim 1918)
3 Aralık 1917 gibi erken bir tarihte Sovyet hükümeti, Alman hükümeti ile bir ateşkes anlaşması imzaladı. Bununla birlikte, bir barış anlaşmasının imzalanması için Almanya, çok büyük Rus toprakları gerektiren çok zor koşullar ortaya koydu. Bu görüşmeler sırasında, Bolşevik partide Almanların tüm şartlarını kabul etmek, ülkedeki gıda durumunun kötüleşmesine ve prestij kaybına neden olacağı için Bolşevik partisinde ciddi tartışmalar devam etti. Bununla birlikte, V.I. Lenin, "şu anda Sovyet devletini herhangi bir fiyata korumanın gerekli olduğu" konusunda ısrar ederek Alman taleplerini kabul etmeye karar verdi. Barış müzakereleri Aralık ayından Mart ayına kadar sürdü ve sonuç Brest'te bir barış anlaşmasının imzalanmasıydı. Brest Antlaşması'na göre, Almanya, Alman ordusunun ve devletin 1918 Kasım'ına kadar Entente ile sert bir mücadeleye girmesine izin veren Belarus ve Ukrayna ile birlikte geniş topraklar aldı. Ancak, Brest Antlaşması koşullarını ihlal eden Alman birlikleri, 1918’nin ilk yarısında, Rusya’daki Bolşevik karşıtı güçleri destekleyen, Rostov-on-Don’u ve Don’un birçok bölgesini işgal etti.
Aynı zamanda, Mayıs ayının sonunda Urallarda, Sibirya'da ve Çekoslovak Kolordu'nun Uzak Doğu'sunda, Vladivostok'a demiryolu ile nakledilecek ve oradan Fransa'ya gönderilen bir ayaklanma patlak verdi. Bu kuvvetler, Merkezi Güçlerin yanında savaşan ve silahlarını onlara karşı çevirmek isteyen Çek ve Slovaklardan oluşuyordu. Bu ayaklanmanın asıl nedeni belirsizliğini koruyor, ancak Çek ve Slovakların Sovyet makamlarına güvenmemeleri ve Üçlü İttifak ülkesine iade edileceğini düşünmeleri muhtemel.
Çekoslovak Kolordu ayaklanmasından sonra, 1918 yılının eylül ayına kadar ülkenin doğu bölgesindeki Sovyet gücü çöktü. Böylece Urallar, Kurucu Meclis Komitesi (KOMUCH) ve Sibirya ve Uzak Doğu - Geçici Sibirya (daha sonra - Tüm-Ruslar) hükümeti tarafından işgal edildi. Haziran-Ağustos aylarında, Komucha kuvvetleri üst düzey Sovyet kuvvetlerini yenmeyi ve Kazan, Simbirsk, Syzran, vb. Şehirleri ele geçirmeyi başardılar. Bolşevik karşıtı güçleri Urallar ve Sibirya'da karşı koymak için Sovyet Doğu Cephesi kuruldu.
1918 yazında bir başka cephe, Bolşeviklerin ilk müttefiki olan şimdilerde ateşli muhalifleri olan Sol Sosyal Devrimcilerin Orta Rusya'sındaki ayaklanma oldu. Sonuç olarak, bölgedeki belli başlı şehirlerde savaşlar başladı ve Kızıl Ordu'nun önemli güçlerini dış cephelerden uzaklaştırdı. Aynı zamanda Bolşevikler, gerçek ve potansiyel düşmanlara karşı baskıyı yoğunlaştırdı. Böylece, 17-18 Temmuz 1918 gecesi, eski Rus imparator Nicholas II ve ailesi Yekaterinburg'da vuruldu.
Güneyde, 1918'in ilk yarısında, Don Ordusu'ndaki Bolşevik karşıtı güçler de başarıyla karşılandı. Temmuz ayına kadar, Don bölgesi Bolşeviklerden neredeyse tamamen temizlendi, ancak Tsaritsyn'in (şimdi Volgograd) inatçı savunması Don Ordusunun Moskova'ya karşı büyük çaplı bir saldırı başlatmasına izin vermedi. Aynı zamanda, Kuban tamamen ele geçirildi ve bu da Beyaz güçlerin güneydeki konumunu güçlendirdi. Düşmana daha başarılı bir muhalefet için Sovyet liderliği Güney Cephesini burada oluşturdu.
Ayrıca, Bolşevik karşıtı güçlerin aktif eylemleri ve Büyük Britanya'nın müdahalesi sonucu Sovyet gücü Rusya'nın kuzeyinde (Murmansk ve Arkhangelsk'te) devrildi. Sovyet Kuzey Cephesi burada kuruldu.
Durumun “kırmızı” lehine kırılması (Kasım 1918 - Ocak 1920)
I. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ve Almanya'nın yenilgisi Sovyet hükümeti için son derece elverişli bir durum yarattı. Böylece, 1918 Kasım'ında, Sovyet liderliği, Brest Barış Antlaşması'nın maddelerini kınayarak, daha önce Almanlar tarafından işgal edilen bölgelere asker gönderdi. Sonuç olarak, Mayıs 1919’a kadar Kızıl Ordu, Belarus, Ukrayna ve Baltık devletlerinin çoğunu ve ayrıca Kırım’ı ele geçirdi. Bununla birlikte, toprakları eskiden Rus İmparatorluğu'nun bir parçası olan ülkelerin hükümetleri şimdi İtilaf ile işbirliğine odaklandı ve ondan yardım bekleniyor.
Sibirya'da, bir dizi askeri başarısızlığın sonucu olarak, Amiral A. V. Kolchak, Rusya'nın baş yöneticisini iktidara ilan etti. Hemen durumu istikrara kavuşturmak için bir dizi önlem aldı. Aralık 1918'de, Kolchak birlikleri aralıklı olarak Nisan 1919'a kadar süren saldırıya geçti. Bu saldırının bir sonucu olarak, Geçici All-Russian Hükümetin güçleri neredeyse Uralların tamamını ele geçirdi ve neredeyse Volga'ya geçti.
Sovyet hükümeti yine zor durumdaydı. Bu nedenle, 12 Nisan’da Lenin, Doğu Cephesi’ndeki durum hakkındaki tezlerinde “Hepsi Kolçak’a karşı savaşmak için!” Sloganını öne sürdü. Sonuç olarak, Sovyet birlikleri yeniden örgütlendikten sonra, Mayıs-Ağustos aylarında Kolçaklıları ciddi bir yenilgiye uğrattı ve neredeyse Uralların hepsini yendi ve Yekaterinburg ve Çelyabinsk aldı. Sonbaharda, Kızıl Ordu ile Tobol Nehri üzerindeki Kolçak arasında belirleyici bir savaş yaşandı, bunun sonucu olarak ikinciler ezildi ve 1919 gibi erken bir askeri yenilgiyi önlemek için Büyük Buz Kampanyası'nı başlatmak zorunda kaldılar.
1919'da doğuda bir başka önemli olay, Orta Asya'da yeni Sovyet gücünün kurulmasının başlamasıydı. Böylece, Ağustos ayında, Türk Cephesi, Orta Asya bölgesini karşı devrimci unsurlardan kurtarmak olan Doğu Cephesi'nden ayrıldı.
1919 baharında kuzey-batı yönünde General N. N. Yudenich, Petrograd'da ilk yürüyüşü gerçekleştirdi. Yudenich, kendisine önemli maddi destek sağlayan Entente, özellikle de Büyük Britanya tarafından desteklenmiştir. Ayrıca, general Baltık cumhuriyetlerinden ve Finlandiya'dan yardım almayı umuyordu.
Ancak, Yudenich'in Petrograd'a ilk saldırısı başarısız oldu. İlk başta, birlikleri Gdov ve Pskov'u yakalamayı başardı, ancak Kızıl Ordu, Yudenich'i karşı saldırılarıyla Letonya topraklarına geri getirmeyi başardı. Bu kampanyadan sonra, general yeni bir saldırıya hazırlanmaya başladı.
Ağustos 1919'da Tallinn'de iktidarı ele geçirmek için, Kuzey-Batı bölgesinin hükümeti Yudenich başkanlığında kuruldu. Ancak aynı zamanda, bu adım nihayet Baltık ülkeleri ve Finlandiya ile genel olarak ayrıldı, çünkü general, bu ülkelerin bağımsızlığını tanımak istemeyen birleşik ve bölünmez bir Rusya tezine bağlı kaldı.
Yudenich'in Petrograd'a karşı başlattığı ikinci kampanya da başarısızlıkla sonuçlandı. Birlikleri, Estonya ve Letonya ordusu tarafından silahsızlandırıldığı Baltık bölgesine tekrar geri çekilmek zorunda kaldı. Böylece, kuzeybatıdaki Bolşeviklere yönelik tehdit ortadan kalktı.
Güneyde 1919, Don Ordusu'nun yenilgisi ve Don bölgesinin Bolşevikler tarafından işgali ile işaretlendi. Bu bölgelerde derhal Bolşevikler "raskazachivaniem" adı verilen bir terör kampanyası başlattılar. Bu kampanyanın sonucu, Kızıl Ordu'nun arka tarafını düzene sokan ve aktif eylemlerini ciddi şekilde engelleyen Kazak ayaklanmalarıydı. Şu andan yararlanarak, Bolşevik karşıtı güçlerin birlikleri (1919’un başlarında, Güney Rusya Silahlı Kuvvetleri - VSYUR’un emri altında yeniden örgütlendiler. General A. Denikin, Tsaritsyn’e girdiler ve onu ele geçirdiler ve ardından Kharkov, Yekaterinoslav ve Kırım'ı işgal ettiler. Sonuç olarak, Temmuz ayına kadar Kızıl Ordu, altı ay öncesine kıyasla kıyaslanamayacak kadar daha güçlü ve cepheli bir cephe aldı. Bu çok şiddetli baskı nedeniyle oldu.
Sonuç olarak, Temmuz 1919'da Sovyet liderliği güney yönüne odaklandı. Bununla birlikte, burada Kızıl Ordu birkaç başarısızlık bekliyordu. Böylece, Ağustos 1919’daki beyaz ordular Ukrayna’ya dağılmayı ve Odessa ile Nikolaev ve Kiev’i işgal etmeyi başardı. Sovyet tarafının konumu kritik hale geldi.
Bununla birlikte, Sovyet liderliğinin güçlü eylemlerinin bir sonucu olarak, Kızıl Ordu kısa bir süre sonra güneyde büyük takviyeler aldı ve bir karşı saldırı başlattı. Bu zamana kadar, All-Sovyetler Birliği'nin birimleri tüm cepheye ciddi biçimde yayıldı; bu, Kızıl Ordu'nun Rostov-on-Don'a geçmesine ve böylece beyaz orduyu iki parçaya "kesmesine" olanak sağladı.
Savaşın sonu (1920-1923)
1920 yılının Ocak ayında, Kızıl Ordu kuzeydeki beyaz orduları kalıcı olarak yok etmek için bir operasyon başlattı. İki yıl boyunca burada General E. Miller liderliğinde tam teşekküllü bir Bolşevik ordusu örgütlendi. Aynı zamanda, İngiliz işgalciler zaten 1920'den beri Rusya'dan ayrılmıştı, bu yüzden Miller güçlü ve güçlü Kızıl Ordu'ya karşı neredeyse tek başına durmak zorunda kaldı.
Şubat ayına kadar Sovyet birlikleri Arkhangelsk'e yaklaştı. Bu zamana kadar, kuzeydeki Beyaz orduları, teslim olmalarını önceden belirleyen neredeyse tamamen moralsizleştirildi. E. Miller Rusya'dan göç etmek zorunda kaldı.
1920'de Uzak Doğu'da Kızıl Ordu, Habarovsk ve Trans-Baykal'ı ele geçirdi. Bununla birlikte, Sovyet birliklerinin daha da ilerlemesi, Rusya Uzak Doğu’nun da görüldüğü, Japonya’nın birlikleriyle çatışmasıyla doluydu. Japonya ile ilişkileri normalleştirmek için, Sovyet hükümeti uzak devlet - tampon bir devlet kurmaya karar verdi. Bu cumhuriyet, Japon birliklerinin olası ilerlemesini sınırlandırma ve aynı zamanda bu bölgeleri RSFSR için sağlamlaştırma hedefine sahipti. 1920 yılının sonunda, Uzak Doğu ve Transbaikalia'daki beyaz birlikler pratikte yenildi ve bu da neredeyse tüm bölgede Sovyet gücünün kurulmasına yol açtı.
Bununla birlikte, Polonya 1920 kampanyasında ana cephe oldu. 25 Nisan 1920'de Polonya ordusu, RSFSR'nin topraklarını istila etti ve Ukrayna ve Belarus topraklarında aktif faaliyetlere başladı. Polonya Cumhuriyeti’nin önderliği, Kızıl Ordu’nun önceki savaşlardan çok tükendiğini ve Sovyet hükümetinin Polonya’ya büyük bir konfederatif devlet kurması için Ukrayna ve Belarus’un bir parçasını vermeyi kabul edeceğini varsaymıştı.
Polonya ordusunu inatçı savunma savaşlarında tüketen Kızıl Ordu, Mayıs ortasında bir karşı saldırı başlattı. Zaten Temmuz ayında, Sovyet birlikleri Polonya sınırını geçti ve Varşova'ya koştu. Bununla birlikte, burada iki ay süren saldırganlıklarla tükenmekte olan Kızıl Ordu, yanlara doğru bir darbe ile devrildi ve doğuya çekilmeye zorlandı. Bu savaş tarihte “Vistula Mucizesi” olarak düşmüştü - kuvvetlerin ve yan grevin son derece başarılı bir şekilde değerlendirilmesinin örneklerinden biri, düşmanın arkasına erişimi olan. Polonya’nın baş komutanı Józef Pilsudski tarafından planlanan ve yürütülen bu darbe, Sovyet-Polonya cephesinde durumu çarpıcı bir şekilde değiştirdi ve yalnızca Kızıl Ordu için değil, aynı zamanda Sovyet liderliğinin “devrimi ihraç etme” planları için de tam teşekküllü bir askeri felakete yol açtı. Bundan böyle, devrimin batıya giden yolu kapandı.
Sadece 18 Mart 1921'de Riga'da, RSFSR ile Polonya arasında imzalanan bir barış anlaşması vardı. Dünyanın sonuçlarına göre, Polonya devleti, Batı Ukrayna ve Batı Belarus’tan geniş bir bölge aldı.
Ana Sovyet güçlerinin Polonya'ya dikkatinin dağılmasından yararlanan Ağustos 1920'de, Kırım'da bulunan Baron Wrangel komutasındaki beyaz ordu, Kuzey Tavria ve Kuban'a karşı bir saldırı başlattı. Ancak, Beyaz’ın Kuzey Tavria’daki işleri oldukça başarılıysa, Kuban’da askerleri kısa sürede batıya doğru itildi. В этой ситуации десант белых был вынужден вернуться обратно в Крым.
Понимая, что оставаться в Крыму абсолютно бесперспективно, Врангель принял решение пробиваться навстречу польским войскам. Для этой цели уже осенью 1920 года он сосредоточил значительные силы, готовые пробиваться на Правобережную Украину. Одновременно с этим Врангель решил нанести удар по частям Красной Армии на Донбассе, чтобы обезопасить себя с фланга и тыла.
Однако пробиться навстречу польским войскам Врангелю так и не удалось, а после подписания в октябре 1920 перемирия между Польшей и РСФСР стало ясно, что белые армии в Крыму обречены. В начале ноября силы Врангеля были оттеснены в Крым.
На Перекопском перешейке, являвшем собой по сути ворота Крыма, развернулись кровопролитные бои. Лишь к 11 ноября, на третьи сутки боёв, Красной Армии удалось прорвать оборону белых и устремиться вглубь полуострова. 13 ноября был взят Симферополь, а 15 - Севастополь. Белые армии покинули Крым и эвакуировались в Турцию. После победы в Крыму началась демобилизация Красной Армии, однако Гражданской войне в России было суждено продлиться ещё 3 года.
Ухудшавшееся продовольственное положение в стране привело к тому, что 1921 год ознаменовался рядом крупных восстаний, участниками которых нередко были бывший большевики и бойцы Красной Армии. Эти восстания были подавлены силами советских войск, и после 1921 года обстановка в стране начала постепенно стабилизироваться.
В феврале 1921 года рабочие Петрограда начали забастовку в связи с тяжёлой ситуацией в стране и диктатурой РКП (б). Эти волнения вскоре захлестнули и гарнизон Кронштадта, солдаты которого 1 марта подняли вооружённое восстание. При этом лозунгом восставших был "Советы без коммунистов".
Для большевиков сложилась поистине критическая ситуация. По всей стране бушевали крестьянские восстания, в Петрограде проходили забастовки, грозящие стать своеобразной "искрой" для новой войны. Восстание в Кронштадте необходимо было подавить как можно скорее. Для этого была создана специальная Сводная дивизия.
Штурм Кронштадта начался 8 марта 1921 года. В его ходе части Красной Армии были отброшены на исходные рубежи, что привело к драконовским мерам со стороны командования Сводной дивизией. Так, впервые была применена тактика заградительных отрядов, расстреливавших отступавших красноармейцев. Второй штурм Кронштадта был более успешным, и 18 марта остров был занят.
На Дальнем Востоке 1921 год ознаменовался переворотом, в результате которого Приморье было занято белыми армиями. Однако белогвардейцы не могли восстановить былой мощи своих армий, благодаря чему уже к ноябрю 1922 года были разгромлены, а Владивосток был занят частями Красной Армии. Окончательно советская власть на Дальнем Востоке была установлена лишь в 1923 году. Фактически это время и считается окончанием Гражданской войны в России.
Итоги войны и потери сторон
Результатом Гражданской войны стало установление власти большевиков на большей части территории бывшей Российской империи. Таким образом, Россия пошла по социалистическому пути развития.
Также в результате конфликта окончательно оформились новые государства Европы, отколовшиеся от Российской империи (Польша, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва). Эти государства стали своеобразной "буферной зоной" между Европой и новым государством - СССР - пришедшим на смену РСФСР. Новая Россия стала изгоем для мировой общественности наравне с Германией. Это и определило по сути дальнейший вектор развития Советского Союза, его индустриализации и в конечном итоге сближения с гитлеровской Германией в 1939 году.
Однако главным последствием Гражданской войны стала трагедия многих народов и жителей России, истребление неисчислимых богатств и ценностей. Конфликт, таким образом, смело можно назвать национальной катастрофой для России.
Потери в Гражданской войне в России оцениваются в среднем в 12,5 миллионов человек. Среди них около миллион приходится на боевые потери Красной Армии, примерно 650 тысяч - на потери белых армий. В результате красного террора было убито примерно 1 200 тысяч человек, в то время как около 300 тысяч - белого. Неспокойной была и эпидемиологическая обстановка. Так, широко известной в тот период стала эпидемия тифа, прошедшая по российским землям. В результате от эпидемий и голода умерло около 6 миллионов человек.
Гражданская война в России является одной из наиболее драматичных страниц русской истории. Никогда ещё ни до, ни после, разногласия в обществе не достигали такого размаха. При этом ряд исследователей утверждает, что имелось множество возможностей избежать подобного конфликта и кровопролития. Поэтому следует помнить уроки истории, чтобы ни при каких условиях не повторить этой страшной страницы прошлого.