Hadis Savunması isimli eserimizin Otuz Yedinci Dersindeyiz. Bu dersimizde, Buhari’de geçen muallak hadislerin sebebini izah edeceğiz.
Muallak Hadis: Hadisin senedinin baş tarafından bir veya birkaç ravinin düşmüş olduğu hadistir. Hadisi bu şekilde rivayet etmeye de ta’lik denir. Mesela İmam Buhari, herhangi bir hadisi: “Resulullah (asm) buyurdu ki…” veya “İbni Mesud’un rivayetine göre Resulullah (asm) şöyle buyurmuştur…” diyerek kaydetmişse, buna muallak hadis denir. Görüldüğü gibi, burada hadisin senedindeki raviler yoktur.
– Peki, Buhari ve Müslim’de muallak hadis var mıdır?
Evet vardır. Müslim’de 14 tane, Buhari’de 1.341 tane muallak hadis vardır. Bu durumda şöyle bir sual akla gelmektedir:
– Bu kadar muallak hadise rağmen Buhari’ye nasıl “Sahih” denilmektedir?
– Ve İmam Buhari bu muallak hadisleri kitabına niçin almıştır?
Şimdi bu sorunun cevabını verelim:
Buhari’nin muallak hadisleri iki gruptur. Birinci gruba, Buhari’de senedi geçen muallak hadisler girer. Yani İmam Buhari bir hadisi, konu başlığına göre başka bölümlerde tekrar ederken, kitabın hacmini kabartmamak için senetleri atmıştır. Bu durumda bu hadisler muallak hadis değildir. Senetleri önceki bölümde yazıldığından dolayı, senedi tekrar yazılmamış hadislerdir.
İkinci grup muallak hadislere gelince, bunların Buhari’de senedi hiçbir surette geçmez. İmam Buhari bu hadisleri kasten senetsiz bırakmıştır. Senetlerini atışının sebebi, hadislerdeki zaafa dikkat çekmek içindir. Yani bu hadisler, kendisinin bir hadise “sahih” demek için aradığı şartları tam taşımayan hadislerdir. Mesela ravi, hadis aldığı hocasıyla uzun bir zaman yaşamamıştır. Veya hıfzı sebebiyle tenkide maruz kalmıştır. Ya da başka bir sebep dolayısıyla, hadis, İmam Buhari’nin sahihlik şartını taşımamaktadır. İşte İmam Buhari o hadisin, kendisine göre sahih olmadığını belirtmek için, hadisin senedini atmıştır. İmam Buhari’nin sahihlik şartlarını Yirmi Dört ve Yirmi Beşinci derslerde izah ettiğimizden, bu bahse burada girmiyoruz. Dileyenler bu videoları seyredebilirler.
Demek İkinci Gruba giren muallak hadisler, İmam Buhari’ye göre, sahihlik şartlarını taşımayan hadislerdir. Bu ikinci gruba giren muallaklar da iki kısımdır:
Bir kısmının sıhhati hususunda kanaati daha kuvvetlidir. Diğer kısmının sıhhati hususunda ise o kadar kesin kanaat sahibi değildir. Bir başka ifadeyle: Birinci kısma girenler, taşıdıkları şartlar açısından daha sıhhatli; ikinci kısma girenler, taşıdıkları şartlar açısından sıhhatçe daha düşük hadislerdir.
– Peki, muallak bir hadisin hangi kısma girdiğini nereden bileceğiz? Bunu bilmemiz için İmam Buhari bir ipucu bırakmıştır. Şöyle ki:
Birinci kısma girenleri, yani sıhhatinde hususunda kuvvetli kanaati olanları cezm sigasıyla sunmuştur. Hadisi قال رسول اللَّه Resulullah (asm) şöyle dedi , فعل رسول اللَّه Resulullah (asm) şöyle yaptı , روى عبد الله ابن مسعود Abdullah İbni Mesud rivayet etti ki… gibi kesinlik ifade eden tabirlerle hadisi sunar. Bu tabirlere “cezm sigası” denir.
İkinci kısım muallak hadisleri, yani dış şartları açısından, sıhhati hususunda çok emin olmadığı hadisleri “tamrîz sigası”yla sunar. Bu sigada kesinlik yoktur. Mesela, يُذكر عن رسول اللَّه Resulullah (asm)’dan zikredildi ki… رُوى عن رسول اللَّه Resulullah (asm)’dan rivayet edildi ki… gibi ifadeler kullanılır. Bu tabirlerle rivayet edilen muallak hadisler, sıhhatçe daha aşağı bir mertebededirler.
Bu makamda şöyle bir soru akla gelebilir:
– İki yüz bin sahih hadisi ezbere bilen İmam Buhari, niçin “zayıf” kabul ettiği bu muallak hadislere Sahihinde yer vermiştir? Bunlar yerine sahih kabul ettiği hadisleri koysaydı olmaz mıydı?
Bu soruya iki cihetten cevap verilmiştir:
Hem şunu da bilelim ki: İmam Buhari’nin sahih kabul etmediği bir hadisi, İmam Müslim sahih kabul edebilir. Yine İmam Müslim’in sahih kabul etmediği bir hadisi; İmam Tirmizi, Ebu Davud, İbni Mâce ve diğerleri sahih kabul edebilir. Bunun sebebini Yirmi Beşinci Derste izah etmiştik. Dileyenler o dersi seyredebilirler.
Herhalde bu dersle, Buhari’de geçen senetsiz hadislerin sebebini anlamış ve hadis düşmanlarının saldırılarının, ne kadar yersiz olduğuna bir daha ikna olmuşuzdur.
Dersimizi burada noktalayalım. Bir sonraki derste görüşünceye kadar Allah’a emanet olun.