Hermann Hesse'nin okuduğum ikinci kitabı oldu. Okuduğum ilk kitabı olan Bozkırkurdu'nda, kurt ve insan olmak üzere iki karakterden oluştuğunu düşünen Harry Haller isimli bir karakter vardı. Harry Haller'da insan karakteri varlığını gösterirken, kurt gizlenip onu izler, kurt ortaya çıktığında ise insan bir köşeye çekilir ve kurdu izlerdi. Son derece ilginç bir karaktere sahip olan Harry Haller(Bozkırkurdu) yaşadığı çağın ilerisinde olan son derece özgün bir kişilikti.
Bozkırkurdu'nun ruhunda bir "kurt" bulunduğu için zaman zaman yalnız kalma ihtiyacı duyar ve tek başına bir takım gezilere çıkardı. Fazla konuşmaktan hoşlanmazdı ve içine kapanık bir yapıya sahipti. Knulp'ta ise, ömrü yollarda geçen özgür bir ruh anlatılmış. Knulp'u Bozkırkurdu'ndan bağımsız, Bozkırkurdu'nu ise Knulp'tan bağımsız olarak düşünmek mümkün değil. Şöyle ifade etmeliyim ki, Knulp, Bozkırkurdu'nun bir fragmanı niteliğinde. Knulp'u okuyup seven bir kişi, Bozkırkurdu'nu da hayranlıkla okuyacaktır.
Knulp, henüz çocukken yaşadığı bir olay nedeniyle kimseye güvenmemeyi kendisine prensip edinmiş, göçebe bir hayata yelken açmış, yeri yurdu olmayan ama her yerde içecek bir tas çorbası bulunan, hayattan hiçbir beklentisi olmayan, başkalarının işine burnunu sokmaktan hoşlanmayan, insanları olduklarından daha iyi, daha akıllı kimselere dönüştürmek gibi bir gereksinim duymayan biri. Hesse'nin kitaptaki benzetmesi ile adeta "sevimli bir kedi."
Knulp'a göre, ölümlü olan dünyada insanın kendisini üzmesi ve gereksiz şeylere çaba göstermesi anlamsız. İnsanın hayatta hiçbir şey için kendini paralamaması gerektiğini; her şeyin insanın kendiyle ilgili olduğunu ve yaşamın her halükarda devam ettiğini vurguluyor kitap boyunca. İş, güç, para, ev, kira, telefon, lüks, alışveriş gibi bir dertleri yok Knulp'un.
Fakat bütün bunlara karşın, yalnız bir kişi Knulp. Hem de kendi tercihi ile yalnızlığı seçmiş bir kişi. Kitabın sonlarına doğru bir özeleştiri yapmayı da ihmal etmiyor. Zaman zaman avare hayatının neticesinde yalnız kaldığını ve bazı şeylere özlem duyduğunu da itiraf ediyor:
"İşime geldiği gibi yaşadım hep, elimin altında bol bol özgürlük ve güzellik vardı, ama ben hep yalnız kaldım."
Yukarıda da ifade ettiğim gibi, Knulp'u Bozkırkurdu'ndan bağımsız düşünmek mümkün değil. Knulp'u okuyup beğendiyseniz mutlaka Bozkırkurdu'nu da okumalısınız. Eğer Bozkırkurdu'nu Knulp'tan önce okuyup beğendiyseniz, Knulp'u okuyarak eski anılarınızı yeniden canlandırma şansına sahipsiniz.
Azınlık, Deleuze felsefesinde sayıca az olanı değil, egemenlik aygıtı tarafından dışlanan ve tabii kılınan bütün toplumsal kümeleri temsil etmek için kullanılan bir kavramdır.Aslında felsefe de halka,ulusa değil, ulusu dikey kesen hiyerarşilerin içinde, düşünce imgesinin dışladığı veya yok saydığı söz konusu azınlıklara seslenir. Burada düşünce kendisini, merkezi devlet biçimine karşı dağılmış bir gücü uygulama aracı olarak konumlandırır.
Kuramlar iktidar tarafından kodlanmış ve akış yatağını belirlemek üzere dikilmiş engellerin belirlediği bir yüzeyde hareket etmediği için, fikirlerin bir hiyerarşi içinde bütünleştirilmesi de mümkün olamaz. Tıpkı kök bitkilerin yerin altında gelişmesi gibi göçebe düşünce iktidarın pürtüklü yüzeyinde değil, yer altında toprağın ve yeraltı nehirlerinin gücüyle bir arada gelişmektedir.
(Bu inceleme kitabın içeriğine dair bilgi içerir!)
FUJİYAMA'DA KENDİNİ KEŞFETMEK İnsan bazen hayat karşısında kendisini bir suyun akışına kapılmışçasına çaresiz hisseder. Suyun yönünü değiştirmek mümkün olmadığı gibi sürüklenmek de ağır gelir çok zaman. Pişmanlıklar, hayal kırıklıkları, ertelenmiş umutlar birikir hızla. Zaman baş döndürücü bir hızla geçip gitmektedir, ancak kapana kısılmış gibi yaşamaktan başka da bir şey gelmez elden. İşte Cengiz Aytmatov’un, Kaltay Muhammedcanov’la birlikte kaleme aldığı "Fujiyama" adlı tiyatro eserinde de geçmişle ya da birbirleriyle hesaplaşmaya çalışırken kendini ele veren, kendini arayan insan tiplerini görürüz. Bu kahramanlar hayatı bir yük gibi omuzlarında taşırken, aslında kendilerinden ne kadar uzaklaşmış olduklarının farkında değildirler. Her birinin büyük hayalleri, ertelenmiş umutları, derin pişmanlıkları vardır, ama gerek içinde yaşadıkları toplumun şartları, gerek aldıkları eğitim, gerekse yaptıkları yanlış tercihlerden dolayı hiçbir şeyi değiştirememekte, kendilerini suyun akışına bırakıp mutsuz olmayı tercih etmektedirler. Fujiyama adını verdikleri dağda yaptıkları piknik sonunda artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktır. Taşlar yerinden oynamıştır bir kere ve tüm bu olanlardan sonra onları eski yerine koymak imkansızdır.
Aytmatov, yazarlık hayatı boyunca sadece iki tiyatro eseri kaleme almıştır. Bu eserlerden ilki yukarıda bahsi geçen "Fujiyama", ikincisi ise Muhtar Şahanov ile birlikte kaleme aldığı "Sokrat’ı Anma Gecesi"dir. Büyük yazar, bir röportajında Fujiyama’yı Kaltay Muhammedcanov’la ortak yazmasının sebebini –bu sebep "Sokrat’ı Anma Gecesi" için de geçerli olmalıdır- şöyle açıklamaktadır: "Biliyorsun Fujiyama’yı Kazak Dramturg Kaltay Muhammedcanov ile beraber yazdım. Niçin kendim yazmadım? Çünkü bu benim direkt konum değil. O profesyonel dramaturg. (http://www.biyografi.net/MAKALE.asp?HABERID=162)
Eser, cıvıl cıvıl bir yaz günü, akşamüstü başlar. Devlet çiftliğinde tarım uzmanı olan Dosbergen’in çağrısı üzerine bir araya gelen eski okul ve cephe arkadaşları ile eşleri (Dosbergen-Almagül, Mehmet-Anvar, Yusufbay, İsabek-Gülcan) geçmişteki güzel günleri yad etmek için coğrafya öğretmeni olan Almagül’ün keşfettiği ve adını Fujiyama koyduğu yemyeşil bir dağda toplanırlar. Ancak olaylar umdukları gibi gelişmez ve eser sürpriz denilebilecek bir olay örgüsü içinde gelişerek sona erer. Aytmatov, kendisiyle yapılan bir röportajda Japonya’da kutsal kabul edilen bir dağ olan Fujiyama’yı eserinde kullanmasının sebebini şöyle izah eder: "Niçin Fujiyama? Biliyorsun Fujiyama Japonya’da herkesçe bilinen bir dağın adıdır. İnsan ömründe bir defa bu dağa çıkıp kendince Allah’a yalvarır. 'Ben bunu yaptım, şöyle yaşadım, bu hataları yaptım' diye itiraflarda bulunur. Böyle bir özelliği vardır. Değerli dostum Muhammedcanov ile beraber kaleme aldığımız Fujiyama’da yüksek bir tepede geçmişin muhasebesinin yapıldığını görürüz. Eski dostların birbiriyle hesaplaşmasıdır. Kim oldukları sorusuna cevap ararlar."
Bir cumartesi günü akşamüstü bir araya gelen bu dört arkadaş, eşlerini beklerken çadır kurma telaşı içine girerler. Dört kişi olmalarına rağmen bir çadırı kurmaları saatler sürer. Aileleri göçebe hayattan gelmesine rağmen kendilerinin bu konuda bu derece beceriksiz olmaları ilgi çekici bir detay olarak göze çarpmaktadır. Zira metinde çadır, geçmiş değerleri sembolize eden bir araç olarak kullanılmıştır. Kahramanlarımızın çadır kurmayı unutmuş olmaları onların kendi değerlerine yabancılaştıklarını gösteren ayrıntılardan biridir. (Bu bölüm bize Elveda Gülsarı’nın Tanabay’ını da hatırlatır. Tanabay da gençlik yıllarında keçe çadırlara savaş açmış, sonraları bu çadırların kıymetini idrak etmiştir.)
Bir süre sonra eşler de pikniğe katılmak üzere dağa gelirler. Bekledikleri son kişi olan eski öğretmenleri Ayşe Ablanın da katılımıyla ekip tamamlanmış olur. Aradan yirmi beş yıl geçmiştir. O zamanlar gencecik bir öğretmen olan Ayşe Ablanın katılımı anıları canlandırır. Laf lafı açar ve konu dönüp dolaşıp okulda ekibin beşinci kişisi olan Sabur’a gelir. Sabur, son derece yetenekli bir şairdir. Ancak Sovyet sisteminin tek tip insan yetiştirme arzusu böyle yetenekli insanlar için bir handikaptır. Zira sistem sorgulayan değil, itaat eden insan istemektedir. Eserin devamında Sabur’un karakterine dair anlatılanlar onun savaşta başına gelen felaketi de izah eder niteliktedir.
Birbirine son derece bağlı olan bu beş arkadaş, on yedi yaşında gönüllü olarak cepheye gitmişler, savaşırken de birlikte olmuşlardır. Şimdi bu dağda yeniden bir aradadırlar ve aralarında olmayan tek kişi Sabur’dur. Adını Japonya’daki kutsal bir dağ olan Fujiyama’dan alan bu dağda o güne kadar kendilerine bile itiraf etmekten çekindikleri sırlarını ortaya dökeceklerdir. Sırları itiraf etme fikri İsabek’in tiyatro oyuncusu olan eşi Gülcan’dan çıkar. Gülcan, itiraf etme işine savaş yıllarında yaptığı bir hırsızlığı anlatarak başlar. Babasının ölümünden sonra adetlere uygun olarak konu komşuya yemek dağıtabilmek amacıyla işyerinden gömlek çalıp satmış ve onun parasıyla adetlere uygun bir yemek vermiştir.
Gülcan’ın hırsızlıkla ilgili itirafı bundan ibaret değildir. O en büyük hırsızlık suçunu kendisine karşı işlemiştir aslında. Evlendikten sonra hamile kalmış, eşi istemediği için bebeğini aldırmış, kendi ifadesiyle bebeğini “kendinden çalmıştır.” Onu hayatı boyunca muzdarip eden bu büyük acı içinden hiç çıkmaz ve eser boyunca sağduyu ve vicdanın sesini temsil eden Gülcan, haksızlık gördüğü her yerde sesini çıkarmaktan çekinmez.
Eserdeki kahramanların hepsi Sovyetler Birliğinin okullarında yetişmişler, ideallerine odaklanmışlar, çok iyi yerlere gelmişlerdir. Ancak hemen hemen tamamına yakınında karşılaştığımız ortak problem; mutsuz, huzursuz ve tatminsiz olmalarıdır. Eşlerin tamamı birbiriyle problemlidir. Arkadaş olmalarına rağmen birbirlerinin eşleriyle yasak ilişki yaşamakta bir beis görmezler. Hiçbir şeye inançları yoktur. Bu inançsızlığın temelinde de aldıkları eğitim vardır. Kahramanların aldıkları eğitime ve yükseldikleri konumlara rağmen bu kadar tatminsiz olmaları köklerinden tamamen koparılmalarıyla alakalıdır. Aradan geçen yirmi beş yıldan sonra Fujiyama’da belki de ilk kez kendilerini keşfetme şansını yakalamışlardır. Peki, bu şansı yeterince değerlendirip kendileriyle yüzleşmeyi başarabilecekler midir, ya da işler daha da karmakarışık hale mi gelecektir?
Gülcan’ın itirafı olayların akışını hızlandırır. Hemen herkes ortamın etkisiyle içlerinde ne varsa dökmeye başlar. Kimse kimseyi beğenmemektedir aslında. Almagül, Yusuf Tatayeviç’in doktora tezini orijinal olmadığı gerekçesiyle eleştirir. Gülcan, gazeteci ve yazar olan eşini insanın yüreğini titreten romanlar yazmadığı için tenkit eder. Gülcan’ın ve Almagül’ün tenkitleri dikkatle incelendiğinde bu tenkidin sadece adı geçen şahıslara değil, yazarları tek tip eser vermeye iten “sosyalist realizm” metoduna da yapıldığı görülmektedir. Nitekim Sabur’un cephede savaşırken yazdığı savaş karşıtı şiir de sürgüne gönderilmesine yol açmıştır. Zira sistem; eleştiren, sorgulayan, kendi fikirleri olan insan istememektedir. Sabur da “sanatta ısmarlama yol bulunmadığını” söylemiş, gerçek fikirlerini ifade etmiş, sırf bu sebepten dolayı da istenmeyen adam ilan edilmiştir.
Sabur, grubun beşinci kişisidir. Ancak eski okul ve cephe arkadaşlarının pikniğine katılmamıştır. Okuldayken içlerinde en yetenekli ve olgun olan odur. Duvar gazetesine düzenli olarak şiir yazar. Savaşa gittikten sonra da şiir yazmaya devam eder. Ancak zamanla savaşı sorgulamaya başlar ve bu sorgulamalar sırasında yazdığı bir şiiri sadece arkadaşlarıyla paylaştığı halde gruptaki bir arkadaşı tarafından ihbar edilerek sürgüne gönderilir. Sonraları aklansa da bu olayın etkisinden kurtulamaz. Hatta çok sevdiği öğretmeni Ayşe Abla ondan okulun açılışının 40. Yıldönümü için malzeme istediğinde çok kısa ve net bir cevap gönderir: “Değerli Ayşe Abla, beni cephede ölmüş bilin. Yokum ben.” Görüldüğü gibi Sabur çok kırgındır ve geçmişte yaşadığı olay onu yaşayan bir ölüye dönüştürmüştür.
Sabur’u kimin ihbar ettiği belli değildir. Sabur’un dışındaki dört kişi onun sürgüne gönderilmesine ses çıkarmaz. Savaş karşıtı şiir yazdığı için onu suçlu kabul ederler. Yazar, her Mozart’ın bir Salyeri’si olduğunu söyleyerek her yetenekli insanın karşısında onu kıskanıp arkadan vuracak bir yakını olabileceği gerçeğini ima eder. Zira Sabur’u ihbar eden her kim ise bu zeki ve yetenekli şairin ileride kendisine rakip olabileceğinin de farkındadır. Yıllar sonra bu mevzu yeniden açıldığında Mehmet dışında vicdan muhasebesi yapan olmaz. Hatta diğerleri onun suçlu olduğunu, aldığı cezayı hak ettiğini ima edecek sözler söylerler. Bu durum eşlerinin dahi vicdanını sızlatırken Mehmet dışındaki tüm erkeklerin Sabur’un başına gelenleri normal karşılaması içinde yetiştikleri sisteminin beyin yıkamada ne derece etkili olduğunu göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Zira mühim olan sistemin devamıdır ve eğer bir insan sisteme ters düşüyorsa onun ortadan kaldırılması gerekir. (Devlet bir sobadır yakıtı da insandır. /Cengiz Hana Küsen Bulut)
Sabur’un başına gelen bu felaket, eserde vicdanın ve sağduyunun sesini temsil eden bir karakter olan Ayşe Abla tarafından şiddetle eleştirilir: "Bu işe ben de şaştım. Herkes başka türlü konuşuyor. Birlikte büyüdünüz, savaşa katıldınız, fakat birinizin başına bir felaket geldiği an sanki birbirinizi tanımayan insanlar olmuşsunuz. Bu ne biçim iş böyle?"
Sabur’un başına gelenler kadınların vicdanını sızlatır. Almagül, Sabur’un yazdığı bir şiirden dolayı ihbar edilmesine bir türlü anlam veremez ve bu durumu şöyle ifade eder: "Ama savaş alanını terk etmemiş, elinden silahını bırakmamış, askerlik görevinden kaçmamış. Bütün suçu düşünmek. Şiirleriyle duymak ve düşünmek."
Gülcan da eşlerinin kendilerini temize çıkarmaya çalışmalarını şaşkınlıkla izler ve onların vicdansızlıklarını şu cümlelerle eleştirir: "Kendinizi boşuna temize çıkarmaya çalışıyorsunuz. Sabur’a karşı davranışınız düpedüz hayınlıktır."
Tüm bu konuşmaların ardından Ayşe Abla gitmek için müsaade ister. Ancak ayrılmadan önce Sabur’un bir şiirini ezberden okur. Şiirin ismi “Bitmez Tartışma”dır. Ayşe Abla’nın okuduğu bu şiir, gerçek insan olmayı sorgulamaktadır. Şaire göre bu, bitmez bir tartışmadır. Bu şiirin içeriği ile tiyatronun vermek istediği mesaj arasında yakın bir ilişki vardır. İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliği düşünmesi, idrak etmesi, iradesini kullanabilmesidir. İnsanın “gerçek insan” olabilmesi için her durumda vicdanını doğru kullanması gerekir. Eğer insan menfaatine göre hareket ediyor ve menfaatine ters düşen bir durumda vicdanını devreden çıkartıyorsa onun gerçek insan olması zordur.
Ayşe Ablanın gidişinin ardından Dosbergen bir şişe konyak getirir ve arkadaşlarına dağıtır. Konyağı içenler neşelenip bağırarak şarkı söylemeye başlarlar. Dosbergen’in teklifiyle dağdan aşağıya taş atma yarışı yapmaya başlarlar. En uzağa atmak için birbirleriyle yarışmaktadırlar. Bu yarış, kadınlar gelinceye kadar devam eder. Kadınlar da küçük taşlar atarak bu oyuna dahil olurlar. Sonrasında yatmaya karar verirler. Sabah olduğunda gelen bir orman işçisi tüm keyifleri kaçırır. Zira aşağıda yaşlı bir kadın cesedi bulunmuştur ve zavallı kadının ölümüne sebep olan cinayet aleti de yukarıdan atılan bir taştır. Ayrıca cesedin yanında çok sayıda büyük taş bulunmuştur. İlginçtir, orman işçisinin verdiği bu haberi duyan erkekler, Ayşe Ablanın ölümünü zerre kadar umursamazlar. Mehmet dışındaki diğer üç erkek kendini kurtarmanın derdine düşer ve yaptığı işin bedelini ödemeyi, vicdanını rahatlatmak için olsun itirafta bulunmayı düşünmez. Kriz anları, insanın gerçek karakterinin ortaya çıktığı nadir zaman dilimleridir. Bir cinayet söz konusu olunca -ölen kişi çok yakınları dahi olsa- kimse suçu üstlenmek istemez. Bunun bir kaza olabileceği gerçeğini bile itiraf etme cesaretini göstermezler, zira Sabur’un da ifade ettiği gibi bunu yapabilmek için “gerçek insan olmak” gerekir.
Görüldüğü üzere yazar(lar), bu taş atma yarışı ile Sabur’un başına gelen olayı ustaca birleştirmiştir. Sabur’u ihbar edip sürgüne gönderilmesine sebep olan kişinin yaptığı vicdansızlık ile yaşlı kadının ölümüne sebep olan taşı atanların yaptığı sonuç olarak aynıdır. Sabur sürgünden dönmüş, hakları iade edilmiş, fakat tüm bu olaylar onda kapanmayacak yaralar açmış, onu manevi olarak öldürmüştür. Aynı şekilde atılan taşlardan biri ya da birkaçı yaşlı kadının ölümüne yol açmıştır, ancak gruptakiler böyle bir oyun oynayıp kazaya sebep olduklarını itiraf etmekten dahi acizdirler. Netice olarak Sabur’u ihbar eden kadar onun ihbar edilmesi karşısında sessiz kalanlar da suça ortaktırlar. Aynı şekilde kadının öldürülmesine sebep olan taşı ya da taşları atanlar kadar bu olay karşısında susarak cinayete ortak olanlar da suçludur. Bu açıdan iki olay da ortaktır ve ikisinde de verilmek istenen mesaj “herkesin suçlu olduğu”dur.
Gülcan eser boyunca yaptığı konuşmalarla vicdanı temsil eden bir karakterdir ve yaşlı kadının ölümü karşısında bencilleşip korkaklaşan eşini ve arkadaşlarını görünce şu sözlerle “gerçek bir insanın” göstermesi gereken tepkiyi gösterir: "Ne korkunç! Ne korkunç! Aşağıda ölü bir kadın yatıyor, bizim yüzümüzden ölen bir insan… Bunların aldırdıkları bile yok, sorumluluğu kimse üzerine almak istemiyor. Diz çöküp pişmanlıklarını söyleyecek, af dileyecek yüreklilikleri bile yok. Bir kadın ölmüş yatıyor; bunlar batan bir gemiden kaçışan sıçanlar gibi, her biri sıvışacak bir delik arıyorlar. Aman Tanrım, ne insanlarmış! Ne küçük, değersiz, korkak yaratıklarmış bunlar!"
"Fujiyama" adlı eserde insanın insan olmaktan kaynaklanan sorunlarına temas edildiği görülmektedir. İnsanın kendisini keşfedebilmesi için kendi kusurlarının farkında olması ve kendisine eleştirel yaklaşabilmesi gerekmektedir. Fujiyama bunun için bir fırsattır aslında. Bu mekan; Gülcan, Mehmet, Ayşe Abla gibi karakterler için vicdan muhasebesine zemin hazırlayıp onların insan olma yolculuklarına katkıda bulunurken, Yusuf Tatayeviç, Dosbergen ve İsabek’i insan olmaktan bir adım daha uzaklaştırır.
Guy de Maupassant'ın Sıradışı Öyküleri. Olay öykücülüğünün öncülerinden olan Guy de Maupassant, bir dönem hem dünya hem de Avrupa edebiyatına yön veren bir isimdi. Birçok yazar ondan ilham aldı. 6 Temmuz 1893’te, tedavi gördüğü akıl hastanesinde henüz 43 yaşındayken intihar ederek hayatına son veren Maupassant’ı, “Deli” isimli öyküsüyle anıyoruz. İyi okumalar.
DELİ Yüksek bir mahkemenin başkanıyken ölmüştü. Pürüzsüz yaşamı bütün Fransa adliyesince sevgiyle anılan çok iyi bir başkandı. Avukatlar, genç üyeler, yargıçlar onun iki parlak ve derin gözle aydınlanan iri, beyaz ve zayıf yüzünü yerlere kadar eğilerek büyük bir saygıyla selamlarlardı. Ömrünü, haksızlığı kovalamak ve zayıfları korumakla geçirmişti. Hırsızlarla katillerin ondan amansız düşmanı yoktu. Çünkü ta ruhlarının içinde onların en gizli düşüncelerini adeta okur, kötü niyetlerinin bütün karanlığını bir bakışta açığa vururdu.
İşte tüm halkı arkasından acındırarak seksen iki yaşında onuruyla ölmüştü. Kırmızı pantolonlu askerler onu mezarına kadar törenle götürmüşler, beyaz kravatlı insanlar tabutunun başında acıklı sözler söyleyerek hemen hemen gerçek gözyaşları dökmüşlerdi. Fakat bakın noter, onun büyük canilerle ilgili dosyaları kilitlediği çekmecede ne acayip bir kâğıt buldu ve donakaldı:
Niçin?
20 Haziran 1851 – Mahkemeden çıkıyorum. Blondel’i ölüme mahkum ettim! Bu adam nasıl olmuştu da beş çocuğunu ortadan kaldırmıştı? Bu işi niçin yapmıştı? Çok kez böyle yaşam söndürmekten büyük bir zevk alan insanlara rastlanır. Evet, evet, bu, kesinlikle bir zevk olmalıdır. Hem de bütün öbürlerine üstün bir zevk. Çünkü öldürmek, galiba yaratmaya en çok benzeyen şey. Yapmak ve yıkmak! Bu iki sözcüğün içinde tüm dünyaların tarihi var. Her şey, her şey onların içinde. Öldürmek acaba neden bu kadar kavrayıcı?
25 Haziran – Şurada yaşayan, yürüyen, koşan bir yaratık düşünmek… Bir yaratık? Sanki o da ne? Kendisinde bir devinim düzeneği ve bu devinimi yoluna koyar bir istenç bulunan canlı şey! Bu şeyin hiç önemi yok. Ayakları kesinlikle yere bağlı değil. Yalnızca toprakta kımıldayan bir yaşam tanesi. Ve bu bilmem nereden gelme yaşam tanesini insan istediği gibi ezebilir. Ötesi yok işte. Hiçlik! Çürümek ve silinmek!
26 Haziran – Öldürmek neden cinayet olsun? Evet, neden? Tersine bu, doğa yasasıdır. Her yaratığın bir öldürme işi var. Yaşamak için öldürüyor, öldürmek için öldürüyor. Öldürmek, bizim yapımızda. Öldürmeliyiz! Hayvan boyuna, bütün gün, varlığının her dakikasında öldürüyor. İnsan da doymak için durmadan öldürüyor. Fakat keyif için de öldürmeye gereksinme duyduğundan tuttu, avı yarattı. Çocuk, bulduğu böcekleri, yavru kuşları, eline düşen bütün hayvancıkları öldürüyor. Yalnızca bu, bizdeki dayanılmaz tepeleme gereksinmesini dindirecek gibi değildir. Yalnızca hayvan öldürmek, hiç de bizi kandıramaz. Adam öldürmeye de gereksinmemiz var. Eskiden bu gereksinmeyi insan kurban etmekle giderirlerdi. Şimdi toplum olarak yaşama zorunluluğu cana kıymayı cinayet yaptı. Katili mahkum ediyor, cezalandırıyorlar. Fakat bu doğal ve sürükleyici öldürme içgüdüsüne hiç uymadan da olamayacağımız için arada sırada bütün bir ulusun öbürünü boğazladığı savaşlarla oyalanıyoruz. O vakit bir kan düşkünlüğüdür gidiyor. Orduların kendisini yitirdiği ve akşamları lambalarının altında, göklere çıkarılmış boğazlaşma öykülerini okuyan kentsoylularla kadın ve çocukların kendinden geçtiği bir tür zevk düşkünlüğü. Olasılıkla bu insan kasaplığını iş edinenlerin aşağı görüleceği sanılır. Ne gezer! Onları onura boğmaktayız; sırmalara, parlak kumaşlara bürümekteyiz. Hepsinin başında sorguç, göğsünde işleme vardır. Kendilerine boyuna madalya, ödül ve her türlüsünden rütbe verilir. Kurumludurlar, sayılırlar, kadınlardan sevgi görürler, halkça alkışlanırlar; çünkü biricik görevleri insan kanı dökmektir! Öldürme araçlarını sokaklarda sürüklerler ve bunlar kara giysilerle geçenlerin gözlerini çeler. Çünkü öldürmek, doğanın yaratık yüreğine ektiği büyük yasadır! Öldürmekten daha güzel ve daha onurlu hiçbir şey yoktur!
30 Haziran – Öldürmek yasadır; çünkü doğa sonsuz gençliği sever. O her, ama her devinimiyle: “Çabuk! Çabuk! Çabuk!” der gibidir. Ve ne kadar yıkarsa o kadar yenileşir.
2 Temmuz – Yaratık! Nedir bu yaratık? Hep ve hiç! Düşüncesiyle o her şeyi yansıtıyor. Belleği ve bilimiyle de, tarihini yaşattığı dünyanın küçük bir özetidir. Eşyanın aynası, olayların aynası… Böylece her insan evrenin içinde küçük bir evren oluyor! Fakat bir de gezin. Ulusların karınca gibi kaynaşmasına bakın. Artık insan bir şey değildir! Hatta hiçbir şey değildir! Kayığa binin ve halkın kapladığı kıyıdan uzaklaşın; kıyı çizgisinden başka bir şey göremezsiniz. Zaten göze çarpmayan yaratık büsbütün yok olan, o kadar küçük ve önemsizdir. Hızlı bir trenle Avrupa’nın ortasından geçin ve vagonun kapısından bakın. İnsanlar, insanlar, tarlalarda kaynaşan, sokaklarda kaynaşan sayısız, bilinmeyen insan, yalnızca toprağı altüst etmeyi bilen ahmak köylüler, yalnızca erkeğine çorba ve çocuk yapmasını bilen çirkin kadınlar. Hindistan’a gidin, Çin’e gidin; hep doğan, yaşayan ve yolda ezilmiş bir karıncadan fazla iz bırakmadan ölen milyarlarca yaratığın didindiğini göreceksiniz. Çamurdan kulübelere sokulmuş zencilerin ülkesine, rüzgârla dalgalanan esmer bir örtünün altına sığınmış beyaz Arapların yurduna uğrayın; tek sürüden ayrı adamın hiçbir şey, ama hiçbir şey olmadığını anlayacaksınız. Her şey olan, soydur. Birey, çölde göçebe bir oymağın herhangi bir bireyi nedir sanki? Cidden bilge olan bu çöl insanları ölüme hiç önem vermezler. Onlarda adamın adı bile okunmaz. Herkes düşmanını tepeler. Buna savaş derler. Vaktiyle çiftlikten çiftliğe, ilçeden ilçeye hep böyle davranılırdı. Evet, bütün dünyayı dolaşın ve sayısız bilinmeyen insanın kaynaşmasına bakın. Bilinmeyen mi dedim? Hah, işte davanın anahtarı! Öldürmek cinayettir; çünkü insanları numaralıyoruz! Doğar doğmaz onlar deftere geçiriliyor, adlandırılıyor, vaftiz ediliyorlar. Yasa, kendilerini teslim alıyor. İşte bu! Yazılmayan yaratık hesapta yoktur. Onu ister kırda, ister çölde öldür; ister dağda, ister ovada tepele; bir şey yapmış olmazsın! Doğa ölümü sever; ona kalsa ceza vermez o! Dokunulmaz olan şey, şu sözüm ona, yurttaşlık durumudur. O kadar! İnsanı koruyan odur. Kişiye el kaldırılamaz; çünkü kütüğe geçmiştir. Nüfus yönetimini, bu yasa Tanrısı’nı sayacağız. Başka laf yok! Devlet öldürebilir; çünkü onun kütüğe kayıt düşürme hakkı vardır. Bir savaşta iki yüz bin adamı boğazlattığı zaman onları yazmanlarının eliyle defterlerinden çizer, çıkarır. İş de biter. Fakat nüfus dairelerinin kayıtlarını hiçbir vakit değiştiremeyen biz, yaşama saygı göstermek zorundayız. Ey hükumet konağı tapınaklarında saltanat süren kütük! Seni selamlarım, sen doğadan da güçlüsün. Ah! Ah!
3 Temmuz – Öldürmek garip ve sarıcı bir zevk olmalı. Şurada, önünde canlı, düşünen birini bulmak; sonra onda küçük bir delik, yalnızca küçücük bir delik açmak ve oradan kan dediğimiz, yaşamı yapan kırmızı şeyin aktığını görmek; sonunda da soğuk, cansız ve düşüncesi boşalmış, yumuşak bir et yığınının karşısında kalmak!
5 Ağustos – Ben ki ömrümü yargı vererek, mahkum ederek, söylediğim iki sözle öldürerek, bıçakla öldürmüş olanları giyotinle öldürterek geçirdim; ya ben, ben de bütün çarptığım katiller gibi yapsaydım, evet ben, ben de onlar gibi davransaydım kim ne bilecekti?
10 Ağustos – Bunu dünyada sezecek var mıydı? Hele yok edilmesinde hiç çıkarım olmayan birini seçtikten sonra, benden, benim gibi bir adamdan kuşku duyulur muydu?
15 Ağustos – Şeytan! Şeytan, sürünen bir kurt gibi, içime girdi. Sürünüyor, yürüyor, bütün vücudumda geziniyor. Yalnızca şunu, öldürmeyi düşünen kafamda; kana bakmak, ölüm görmek gereksiniminde olan gözlerimde; içlerinde boyuna bilinmeyen, korkunç, iç paralayıcı ve akıl oynatıcı bir şey, bir yaratığın son çığlığı gibi bir şey geçen kulaklarımda; gitmek, işin olacağı yere gitmek isteğiyle pirelenen bacaklarımda ve öldürsünler diye tir tir titreyen ellerimde dolaşıp duruyor. Bu ne hoş, benzeri az ve özgür, herkesten yüksek, istencine sahip bir adama, süzme heyecanlar ayıran bir insana layık şey olacak!
22 Ağustos – Artık karşı koyamıyordum. Denemek, başlamış olmak için küçük bir yaratık öldürdüm. Uşağım Jean’ın, kiler penceresinde asılı bir kafeste bir sakası vardı. Kendisini bir işe gönderdim ve küçük kuşu elime, içinde yüreğinin çarpıntısını duyduğum avucuma aldım. Sıcacıktı. Odama çıktım. Ara sıra onu fazla sıkıyordum, yüreği daha hızlı vuruyordu. Bunda yabanıl bir tat vardı. Kuşcağızın boğulmasına bıçak sırtı kalmıştı. Fakat kan göremeyecektim. O vakit makası, küçük tırnak makasını aldım ve üç vuruşta onun boğazını yavaşça kestim. Gagasını açıyor, elimden kaçmaya çabalıyordu. Ama ben tutuyordum, evet tutuyordum! Koca bir kuduz köpeği de tutardım! Ve kanın aktığını gördüm. Şu kan ne de güzel, kırmızı, parlak ve duru! İçmek için içim titriyordu. Dilimin ucunu değdirdim! Hoş şey. Fakat şu zavallı küçük kuşun pek az kanı vardı! Karşımdaki görünümden istediğim gibi zevk alamadım. Bir boğadan kan aktığını görmek, herhalde çok büyük bir zevk olacak. Ve sonra katiller gibi, çekirdekten yetişme katiller gibi yaptım. Makası, ellerimi yıkadım; bol su döktüm ve kuşu, kuşun ölüsünü, gömmek için bahçeye götürdüm. Onu bir çileğin köküne tıktım. Kimse yerini bulamaz. Ben her gün bu kökten bir çilek yiyeceğim. Yolu bilindiği zaman, yaşamla nasıl da oynanıyor!
Uşağım ağladı. O kuşunu uçmuş sanıyor. Hiç benden kuşkulanabilir mi? Hah! Hah!
25 Ağustos – Benim bir insan öldürmem gerekli! Evet, gerekli.
30 Ağustos – O iş oldu. Ne de önemsiz şeymiş!
Vernes Ormanı’na gezmeye gitmiştim. Bir şey, ama hiçbir şey düşündüğüm yoktu. İşte yolda bir çocuk, tereyağlı ekmek dilimini yiyen küçük bir çocuk. Geçişime bakmak için duruyor ve: “Günaydın, Bay Başkan,” diyor. Benim de kafama: “Şunu öldürsem?” düşüncesi giriyor.
Onu öldürmek isteği, alkol gibi başımı döndürüyordu. Kaçacağını umarak, yavaşça yaklaştım. Ve işte boğazından yakaladım… Sıkıyor, bütün gücümle sıkıyorum! Çocuk korkunç gözlerle bana baktı! Ne gözler; yusyuvarlak, derin, saf, ürpertici gözler!.. Heyecanın bu kadar hayvancasını hiç duymamıştım. Hem de bu kadar kısasını! Yumruklarımı küçücük elleriyle tutuyor ve vücudu, ateşe düşmüş bir tüy gibi bükülüyordu. Sonra kımıldamaz oldu. Yüreğim çarpıyordu. Ah, o kuşun yüreği! Cesedi hendeğe attım. Üstüne de otları.
Döndüm, güzelce yemek yedim. Bu iş ne kadar basitmiş! Akşam gayet şen, hafiftim ve gencelmiştim. Belediye başkanlarına gittim. Beni nüktedan buldular. Fakat kan görmemiştim! Dinginim.
31 Ağustos – Ceset bulundu. Katili arıyorlar. Hah! Hah!
1 Eylül – İki serseri yakalandı. Ama kanıt yok.
2 Eylül – Çocuğun anası, babası bana geldiler. Ağladılar! Hah! Hah!
6 Ekim – Bir şey bulunamadı. İşi buralardan geçen bir ipsiz yapmış olacak! Hah! Hah! Eğer kan aktığını görseydim, içime öyle geliyor ki, şimdi rahatlık duyacaktım!
18 Ekim – İliklerimde öldürmek isteği koşuşuyor. Bu, pekâlå sizi yirmi yaşında kıvrandıran aşk kuduzluğuyla yan yana getirilebilir.
20 Ekim – Bir tane daha. Kahvaltıdan sonra su boyunca yürüyordum. Bir söğüdün altında uyuyan bir balıkçı gördüm. Vakit öğleydi. Bitişik patates tarlasında bir bel, özellikle yere dikilmiş gibiydi. Gidip onu aldım; topuz gibi kaldırdım ve keskin yanının tek bir inişiyle balıkçının kafasını yardım. Oh! Bundan, bu seferkinden kan aktı! Pembe, beyin dolu bir kan! Bu, yavaş yavaş suya karışıyordu. Ciddi adımlarla yola düzüldüm. Ya görülseydim! Ah! Ah! Yaman bir katil olacakmışım.
25 Ekim – Balıkçı olayı büyük bir dedikodu uyandırmakta. Onunla birlikte balık tutan yeğeni suçlu görülüyor.
26 Ekim – Sorgu yargıcı yeğenin suçlu olduğuna karar verdi. Kentte herkes bu düşüncede. Hah! Hah!
27 Ekim – Yeğen kendisini çok kötü savunuyor. Söylediğine göre peynir ekmek almak için köye gitmiş. Amcasının bu arada öldürüldüğüne ant içmekte. Fakat inanan kim?
28 Ekim – Yeğen az kalsın itiraf ediyordu. O kadar bunaltıldı! Ah adalet, ah!
15 Kasım – Amcasının mirasına konacak olan yeğene karşı akar suları durduran kanıtlar var. Mahkemeye ben başkanlık edeceğim.
25 Ocak – İdam! İdam! İdam! Onu idama mahkum ettim! Hah! Hah! Savcı bir melek gibi konuştu! Hah! Hah! Bir tane daha! Onun kafasının kesildiğini görmeye gideceğim!
18 Mart – Oldu, bitti. O, bu sabah giyotine çıktı. Çok güzel öldü! Çok güzel! Hoşuma gitti. Bir adamın kafasının koptuğunu görmek ne zevkli şey! Kan bir dalga gibi, bir su gibi fışkırdı; oh! Olabilseydi bu kanda yıkanmak isterdim! Onun altına yatmak, akışına saçlarımı, yüzümü tutmak ve sonra kıpkırmızı, baştan başa kırmızı kalkmak bana ne tatlı bir sarhoşluk verecekti! Ah! Bilseler!
Artık bekleyeceğim, bekleyebilirim. Yakayı ele vermeye o kadar küçük bir şey yetecekti ki!
……………..
Yazının yeni bir cinayetten söz etmeyen daha bir yığın sayfası vardı. Onları gören akıl doktorları, dünyada, bu canavar bunak kadar usta ve korkunç daha birçok bilinmeyen deli olduğunu söylediler.
Tapınan’la Söyleşi: Dua eden kıza gönlünü kaptırır ve onu görmek için her akşam kiliseye gider. Tapınanları seyredip gözlemlerken genç bir adam dikkatini çeker. Artık gönlünü kaptırdığı kızdan ziyade rahatsız davranışlarıyla genç adamı izler. Bir gün genç adamı kiliseden yaka paça çıkarır sert bir şekilde sorgular. Her zamanki gibi sarhoş olan genç adam onu eski bir eve götürür ve konuşmaya başlar; Paris’ten sokaklardan zenginlerden günlük yaşama değin ayrıntılardan söz eder. Artık yapabileceği tek şey vardır genç adamı alıp nerede olduğunu hatırlayamadığı akrabasına götürmek.
Şosede Çocuklar: Çitin önünden neler geçer; arabalar insanlar ırgatlar kuşlar… O tüm bunları izlerken çocuklar gelir kendisini çağırırlar ve atlarına binip bir maceraya doğru yol alırlar.
Köylü Avcısı: Çok öncelerden tanıdığı köylü avcısının daveti üzerine şölenin yapıldığı konağa gelir. Konağın önünde kendi iç dünyasındaki uzun bir geziye çıkar ve sonra konağa girer.
Ansızın Gezinti: Akşam evde kalmaya karar verir ve yapacaklarını düşünür. Bu kararından vazgeçip dışarı çıkar. Dışarıda da yapabileceği çok şey vardır şimdi de onları düşünür.
Kararlar: Hareket etmek için düşünmek gerekir. Kararsızlık… En iyisi küçük bir harekete şans vermek.
Dağlara Doğru Gezinti: Kimse kendisini aramıyor yardım etmiyordur yalnızdır. Oysaki kendisini aramayanlarla dağlara doğru bir gezinti yapmak ne güzel olurdu.
Bekarın Mutsuzluğu: Bekardır dolayısıyla ne eşi ne de çocuğu vardır.
İş Adamı: İş bütün hayatını kaplamıştır ve tüm bu ayrıntıları düşünmeden işini yapamaz. İşi bittiğindeyse öylesine yalnız olur ki…
Dışarısını Dalgın Seyrediş: Bahar doğada nasıl da belli eder kendisini … Doğanın yanı sıra bir genç kızda ve adamda da yer alır bütün coşkusuyla.
Evin Yolu: Her şeyden sorumludur başkaları da dahil. Geçmiş de gelecek de kusursuzdur ona göre. Bir o kadar da anlamsız.
Gelip Geçenler: Geceleyin gelip geçen iki insana dair düşüncelere dalar. Bir tepki vermek ister onlara veremez.
Yolcu: Tramvayda giderken kendisi hayatı ailesi kent üzerine düşünür ama bir fikir üretemez. Bir kız dikkatini çeker onu düşünür. Düşünmekle kaldığından kızın ilgisini çekemez.
Giysiler: Güzel giysiler ve güzel kızlar… Geçici olan bu güzellikler.
Geri Çevirme: Güzel bir kız tarafından ret edilme nedenleri ve ondan beklentileri. Kendisine göre ret edilmemesi gerektiğinin gerekçeleri.
Erkek Binicilerin Düşünmesi İçin: At yarışlarında yarışçılar bahisçiler kazanan ve kaybedenler.
Sokağa Bakan Pencere: Her şey yani yaşam sokakta. Yaşama katılmak yalnız kalmamak sokağa bakılan pencereyle mümkündür.
Kızılderili Olmak İsteği: Kızılderili olmanın güzelliği özgürlüğü.
Ağaçlar: Yere ne kadar da sağlam bağlanır ağaçlar.
Mutsuz Olmak: Evde yalnız oturur; eve ve yaşama dair düşünür. Koridordan bir çocuk gelir. Onu farklı şeyler düşünmeye harekete zorlar. Çocuk gittiğinde evden çıkıp gezmeyi düşünür ama vazgeçerek uyumayı seçer.
Yargı: Genç işadamı Georg Bendamann yurtdışındaki çocukluk arkadaşı Petersburg’a mektup yazar. Arkadaşı daha iyi iş olanağı için bir mağazada çalışmak üzere başka bir ülkeye gitmiştir. Ama işleri kötüdür. Georg arkadaşına nasıl yardım edeceğini düşünür. Mektup yazarak arkadaşına destek olursa da bazı gerçekleri saklar. Annesinin ölümüyle babasıyla yaşayan Georg’un işleri iyidir kazancı artmış personelini de çoğalmıştır. Babası mağazadaki işlerin ağırlığını oğluna vermiştir. Georg tüm bunlardan arkadaşına bahsetmez. Ayrıca zengin aile kızı Frieda Brandenburg’la nişanlandığını da anlatmaz. Arkadaşıysa daha az bir kazanca kendisini yanına çekmeye çalışır. Georg sonunda arkadaşına her şeyi açıklar ve tüm bunlardan babasına söz eder. Karanlık odada oturan az yemek yiyen babası kendini bırakmış gibidir. Bu haldeyken oğluna gerçekten Petersburg diye bir arkadaşın var mı diye sorar. Georg babasına arkadaşını hatırlatır. Georg’u yadırgayan eleştiren babası kendisini alt etmek istediğini söyler. Petersburg’a da her şeyi anlatan mektubu kendisi yazmıştır. Son olarak oğlu Georg’a “Seni şimdi suda boğularak ölmeye mahkûm ediyorum” der. Evden hızla çıkan Georg köprüye gider kendini sulara bırakır. Yeni Avukat: Yeni avukat Dr. Bucephalus günümüz toplum düzeninde zor durumdadır ve bu yüzden de ilgiyi hak etmektedir. Büyük İskender’in liderliğinden ama artık onun gibi liderlerin olmadığından bahseder. Bu yüzden de kitaplara gömülür.
Bir Köy Hekimi: Köy hekimi soğuk karlı bir havada uzak bir köyden hastaya bakması üzerine çağırılır. Atı öldüğünden evdeki hizmetçiye zorla sahip olmak isteyen seyisin çıkardığı atla yola çıkar. Muayene ettiği oğlan “bırakın öleyim” der oysa sağlıklıdır. Evdekiler doktoru soyup oğlanın yanına yatırırlar. Doktor evi hizmetçiye zorla sahip olmak isteyen seyisi düşünür ve bir kompleye kurban gittiğini anlar. Giysilerini alıp gitmek ister ama yardım edeni yoktur.
Galeride: At eğitim merkezinde sirkte genç bir kızın ata binmesi üzerine düşünceler ve onu izleyenler.
Eskiden Bir Yaprak: Kılıç bileyip ok sivriltip at üzerinde talim yapan göçebe silahlı adamlar açık havada konaklamaktadırlar. İletişime yanaşmazlar. Ayakkabıcının mallarını kasabın etlerini zorla alırlar. İmparatorsa sadece sarayın penceresinden bakar. Onları kendisi getirdiğinden uzaklaştıramaz. Yurdu kurtarmak esnaf ve zanaatkarlara bırakılmıştır. Ayakkabıcı imparator sarayının önündeki dükkanında tüm bunları düşünür. Kanun Önünde: Taşralı adam kanun önündeki kapıcıyı aşmaya çalışır. Kapıcının uzattığı taburede günlerce aylarca yıllarca bekler. İkisi de yaşlanırlar. Ve kapıcı şöyle der: “Bu kapı zaten senin içindi gideyim de kapayım artık”.
Çakallar ve Araplar: Vahada konaklarlar. Develeri besleyen Arap geçer. Derken bir çakal sürüsü gelir. En yaşlı çakal kendisiyle konuşur. Onu ailecek beklediklerinden bahseder. Kuzeyden tesadüfen geldiği bu yerde çakallar kendisinden ne istiyordur? Kuzeyde aklın sözü geçer Araplarda ise bu yoktur. Yaşlı çakal isteklerini iletir: “Sahip sen dünyayı birbirine düşüren kavgaya son verebilirsin”. Arapların içinde huzurlu yaşamak ister çakallar. O yaşlı çakalların tarif ettiği kurtarıcıdır. Makası uzatırlar Arapların gırtlağını kesmesini isterler. Arap kılavuzun “makas çıksın ortaya da bitsin şu iş” demesiyle çakallar dağılır. Arap kılavuz bunun her Avrupalıya çakalların yaptığı bir oyun olduğunu söyler. Çakallar deve leşini yerler ve Arapların kamçılarıyla geri çekilirler.
Maden Ocağını Ziyaret: İdarenin talimatıyla yeni dehlizler açılacaktır mühendisler gelir. Maden ocağında bir inceleme gezisine çıkarlar. Genç ve bağımsız mühendisler üzerlerine düşen işleri planlayıp yaparlar. Şık giysisiyle uşak gelip gider ve onun üzerine düşünürler. Bu ziyaret mühendislerin çalışmasını duraksatır vardiya sona erer.
En Yakın Köy: Dedesi hep söylermiş: “Hayat şaşılacak kadar kısadır” diye. Normal bir yaşam süresi için bile yetersizken zaman bir gencin ata atlayarak köye gitmesine hayret eder.
İmparatorun Haberi: İmparator ona ölüm döşeğindeyken haber yollar. Haberci gelip haberi söyler. Kalabalık ölümünü sarayda izlerken haberci yine salınır imparatorca. Kalabalığı ve gitmekle bitmeyen avlulardan oluşan sarayı zorlukla aşar. Başkente gelir geçmesi zordur. O ise pencerenin önünde oturur ve akşam olunca imparatorun haberini düşler.
Evin Beyinin Tasası: Kesinlik içermediklerinden bir anlamı olmamasına karşın Odradek’in kimi İslâvca’dan geldiğini kimi de Almanca’dan geldiğini söyler. Odradek diye bir nesne olmasa kimse de bu açıklamalarla uğraşmazdı. Bir makara mıdır üzerine iplik sarılmış? Odredek saçma ama özgün bir nesne. Devingen olduğundan yakalanamıyor. Tavan arasında merdivenlerde holde olabiliyor. Ortalıkta yoksa başka bir evdedir. Yine eve gelir. Adını söyler ve yeri olmadığını. Ölebilir mi? Öldükten sonra da yaşamını sürdüreceğini düşünerek kahrolur.
On Bir Oğul: On bir oğlu vardır. Hepsinde de beğendiği farklı bir yön. Onları över ama eleştirmekten de geri kalmaz.
Kardeş Katili: Kardeşini bıçaklayan bir kişinin hikâyesi.
Bir Düş: Josef K. bir düş görür. Dolaşırken kendini bir mezarlıkta bulur. Etrafa bakar. Birinin mezar taşı konulmaktadır. Mezar taşı ölçülür biçilir isim yazılır. Yazılan isim Josef K’dir. Josef çukurun içine gömülür. Manzaranın güzelliğinden kendinden geçer ve uyanır.
Akademi İçin Bir Rapor: İnsanlar tarafından yakalanan bir maymun kafese kapatılır. Maymun tek kurtuluşunun insan olmak olduğuna karar verir. Öğretmenler tarafından eğitilir ve sonunda öğretmenlerini seçecek hale gelir. Ve insanlık derecesine doğru yükselir.
Cezalılar Kolonisi: Hikâye subay konuk mahkum er ve mahkumu gözeten er arasında geçer. Subay konuğa çıktıkları yolculukta itaatsizliğinden dolayı mahkum erin idam edileceği aygıtı büyük bir şevkle anlatır. Böyle bir aygıta karşı olan konuk ilk başta pek sesini çıkarmaz çünkü inceleme üzerine yanlarındadır. Subay gözetmen erle mahkumu aygıta yerleştirir. Aygıtı çalıştırır. Aygıt acı çektirerek çalışmaktadır. Konuktan yeni kumandanla yapacağı konuşmasında kendisini desteklemesini aygıtı ve ceza yöntemini övmesini ister. Kumandan uygar bir toplumdan gelen konuğun sözlerine göre gelecekte de bu aygıta ve ceza yöntemine onay verecektir. Konuk böyle bir aygıta ve ceza yöntemine karşı olduğunu ve bunu kumandana yalnız kaldıklarında söyleyeceğini ifade eder. Subay mahkum eri serbest bırakır ve kendisini aygıta yerleştirir.
İlk Acı: Trapezcinin yükseklerde çok zor bir hayatı vardır. Ama bu hayatın bir de büyüsü… Trapezci bir süre sonra yükseklerden hiç inmez ve gece gündüz orada kalır. Sirkteki diğer gösterilerde de kendisi ilgiyi çeker. Sirk sahibiyse bu duruma bir şey demez. Yolculuk zamanı zordur trapezci için. Trapezci kendisinin her isteğini yerine getiren menajerinden ikinci bir ip ister. Menajer çaresiz kabul eder ama yeni isteklerin gelmesinden de ürker.
Küçük Bir Kadın: Adam kadını sorgular gözükür ama asıl sorguladığı kendisidir. Ufak tefek ince yapılı kadın hep aynı giysiyi giymektedir. Mizaçları da yaşamları da farklıdır. Onda hep bir kusur bulur kendisine kötü davrandığını düşünür. Davranışlarını düzelttirmeye yeltenmez sadece eleştirerek kendisine verdiği acıları düşünür. Üzüntüsünden kurtulamaz. Neredeyse bu durumu kamuoyuna açacaktır. Peki o zaman ne yapacaktır?
Açlık Cambazı: Açlık cambazının işi günlerce aç kalarak insanların kendisini izlemesidir. Yirmi dört saat gözcüleri vardır. Menajerine yol verir bir sirkte iş bulur ama günden güne gözden düşer. Ölmeden önce şöyle der: “İstediğim gibi yemek bulamadığım için bu işi seçtim”.
Şarkıcı Josefine ya da Fare Ulusu: Halkın dingin hayatında müziğe yer yoktur ama şarkılarıyla insanları peşinden sürükleyen Josefine’i dinleyenler müziğin gücünü bilir. Onun sanatını anlamak için işitmekten de öte görmek gerekir. Halk Josefine’in çevresinde pervane olmakta onun üzerine kanat germektedir. O bir emanettir ve emanete de gülünmez. Halkın koruduğu Josefine’e göre şarkısıyla kendisi halkı korumaktadır. Ama bir gün kaybolur şarkı da söylemez. Artık olmayan Josefine’i halk da unutacaktır. Kafka’nın hikâyelerine kısaca değindim. Sizler bu hikâyeleri okuduğunuzda çok farklı şeyler bulabilirsiniz çünkü Kafka’nın hikâyeleri simgesel nitelik taşıdığından okuyucunun hayal gücünü zorluyor. Bana göre bu yaratıcı ve keyifli bir zorlama. İtiraf etmek gerekirse Kafka’nın karmaşık eserlerini anlatmak zor olmakla birlikte insanı içine çeken garip bir büyüsellikle çevrili.
Kafka hikâyelerinde simgelere yer verdiğinden gerçekleri çıplaklığıyla değil kendisinde bıraktığı izlenimlerle aktarmış. Kimi hikâyeleriyse oldukça yalın. İmgelere bu kadar yeren Kafka yaşamdaki gerçekleri olduğu gibi yansıtmaktan da geri durmamış. Yani iki zıt durum olan düşsellikle gerçekçiliği birbiriyle eşleştirmiş.
Hikâyelerinin kısa konularından da anlayacağınız gibi daha çok çağımız insanına çevreleyen “iletişimsizlik” “yalnızlık” “suçluluk” “korkular” “yabancılaşma” “değişim” kısacası insanın kendisiyle özellikle de iç dünyasıyla olan hesaplaşmalarıyla çevrili Kafka’nın eserleri. Hikâyeler her şeyi içine alır evrenseldir. Hikâyelerin kimiyse bitmemişlik izlenimi vermektedir daha doğrusu kimi hikâyelerinin sonu bir kesinlik taşımaz. Bunun nedeni belki de Kafka’nın da bazı gerçekler konusunda bir sonuca ulaşamaması ya da bu sonları okuyucuya bırakmasıdır. Bundan da öte gerçeğin değişkinliğini kayganlığını anlatıyor olabilir. Bu açıdan da Kafka’nın hikâyeleri ayrı bir değer taşır.
Yukarıda çok kısa değindiğim hikâyelerde siz de bir şeyin farkına varmışsınızdır. Hikâyeler kahramanın baktığı pencereden anlatılmaktadır. Bizler okuyucu olarak onun gördüklerine tanık olur ama bunun dışına çıkamayız. Ve bu kahramanların çoğu birden değişir. Bu öylesine bir değişimdir ki davranışlarını inancını sağlam bir şekilde yere bastığını zannettiğimiz hayattaki duruşunu kapsar tüm bunları tersine çevirir. Birçok hikâyede de kişi hem kendi iç dünyasında hem de dış dünyada kendini bir eşya gibi hisseder bulunduğu çevrenin bazen de işinin kölesi gibidir yabancılaşmıştır.
Çek asıllı Avusturyalı yazar Franz Kafka’nın hikâyeleri insanın iç dünyasını anlatması ve bunu gerçekçilikle kaynaştırmasıyla dışavurumculuk akımına giriyor gözükse de oldukça değişik konuları ve biçimiyle sanki hiçbir akıma dahil değil gibi. Özgünlüğüyse edebiyat tarihinde çok önemli bir yere sahip olsa gerek. Haddimizi bilerek son cümleyi edebiyat uzmanlarına bırakalım.
Kitabın “Ek/Sonsöz” bölümünde Max Brod ve Franz Kafka’nın yazdığı farklı karakterdeki iki dostun tren yolculuklarındaki günlüklerinin anlatıldığı “İlk Uzun Tren Yolculuğu” “Richard ve Samuel” romanının ilk bölümüne yer verilerek hikâyelere hoş bir ek yapılmış. Bu ekte ayrıca üç eleştiri de yer almaktadır. Ve sonsözde kitabın yapısı açıklanıyor. Kafka’dan söz etmişken Alman romancı ve denemeci Max Brod’a da değinmeliyiz çünkü kendisi Kafka’nın arkadaşı olmasının ötesinde ölümünden sonra Kafka’nın birçok eserini yayıma hazırlamıştır. Kafka ile ilgili “Franz Kafka; Bir Yaşam Öyküsü / Franz Kafka Eine Biographie” kitabını yazmıştır.