Lozan Antlaşması'na Giden Yol
24 Temmuz 1923 tarihinde Lozan Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Türkiye'nin Avrupa'daki komşularıyla olan güncel sınırlarını düzenlemekte ve Türkiye'deki azınlıkların durumu üzerinde ciddi etkilere sahip olmuştur.
Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan bir antlaşmadır ve formel olarak I. Dünya Savaşı'nı sona erdiren Parisler Vorortverträge'nin sonraki bir parçası olarak kabul edilebilir. Antlaşma, Türkiye ile Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı arasında imzalanmıştır. Lozan Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'ndaki yenilgisi ve buna bağlı olarak Türk Kurtuluş Savaşı ve Yunan-Türk Savaşı'nın ardından ortaya çıkan jeopolitik güç dengelerinin bir ifadesi olarak kabul edilir.
Lozan Antlaşması'yla Türkiye'nin komşu ülkelere karşı sınırları büyük ölçüde bugünkü şekliyle belirlenmiştir. Aynı zamanda, antlaşmanın yeni devletin azınlıkları üzerinde önemli etkileri olmuştur. Antlaşma, Yunanistan ve Türkiye arasında yapılan "nüfus mübadelesi" çerçevesinde geniş çaplı göçlerin ve daha önceden gerçekleşen sürgünlerin meşrulaştırılmasını düzenlemiştir. Ermeni ve Kürt nüfusunun kendi özerklik ve bağımsız devlet taleplerini antlaşma içinde gerçekleştirememiştir. Ayrıca, antlaşma Türkiye'de kimlerin azınlık olarak kabul edileceğini ve haklarını nasıl belirleyeceğini tanımlamıştır.
Lozan Antlaşması'na Giden Yol
I. Dünya Savaşı'nın başlangıcında Osmanlı İmparatorluğu zayıflamış durumdaydı. 17. yüzyılda en geniş sınırlarına sahip olan bu çok etnikli devlet, Avrupa kolonial güçlerine büyük topraklar kaybetmişti. 1912-1913 Balkan Savaşları'ndaki yenilgiler, neredeyse tüm Avrupa topraklarının kaybedilmesine yol açmıştır. Ayrıca, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı İmparatorluğu içerisinde milliyetçi bir grup olan Jön Türkler güç kazanarak Sultan'a baskı yapmış ve anayasal monarşi için mücadele etmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'na girişi, Makedonya ve Teselya gibi bölgeleri geri kazanma umuduyla bağlantılıydı.
Ağustos 1914'te Osmanlı İmparatorluğu, Alman İmparatorluğu ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile ittifak anlaşması imzalayarak savaşa katılmıştır. Savaş, Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu'nun yenilgisiyle sonuçlanmış ve Britanya İmparatorluğu, Fransa ve İtalya tarafından toprakları işgal edilmiştir.
Sevr Barış Antlaşması Asla Uygulanmadı
Paris Barış Konferansı'nın sonuçları olarak Sultan Mehmet VI tarafından 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması hiçbir zaman uygulanmamıştır. Antlaşma, itilaf devletleri tarafından Osmanlı İmparatorluğu'nun bölünmesini öngörmüştü:
- Ermenistan'a, 1915/1916 hadiselerinin ardından'' kendi bağımsız devleti tanınmıştı.
- Yunanistan, İzmir ve Trakya bölgesini alacaktı.
- Fransa ve İtalya, Anadolu'nun bazı bölgelerinde çıkar alanları elde edeceklerdi.
- Kürt bölgeleri için ise yerel otonomiyle bağımsızlık perspektifi içeren bir model belirlenmişti.
- Konstantinopolis (günümüzde İstanbul) İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmişti.
Ancak antlaşma, Türk halkı tarafından dayatılan bir barış olarak algılanmıştır. Antlaşmanın planları 1919'da netleştiğinde Osmanlı İmparatorluğu içerisinde milli bir hareket oluşmuş ve antlaşma reddedilmiştir. Daha sonraki Türk Kurtuluş Savaşı, Mustafa Kemal Paşa (Atatürk) liderliğinde başlamış ve amacı Anadolu topraklarını Türk kontrolü altına alarak Müslüman-Anadolu ulusal devletini kurmaktı. Türk Kurtuluş Savaşı ve Küçük Asya Felaketi Söz konusu Türk Kurtuluş Savaşı, Mayıs 1919'da Türk Ulusal Güçleri'nin İzmir'i işgal eden Yunan Ordusu'na karşı gerçekleştirdiği bir gerilla savaşı olarak başlamıştır. Bu savaş, tüm savaşın en uzun süren çatışması olmuştur. Yunan ordusu, çoğunluğu Yunan olarak kimliklendiren bölgelerde Türk egemenliğinden kurtulmak ve Ankara yönünde genişlemek için çaba göstermiştir.
1922 yazında, Kemal Paşa'nın ordusu Yunan kuvvetlerini mağlup etti. İki ordu arasındaki çatışmalar sırasında sivil nüfusa yönelik katliamlar yaşandı ve bölgede büyük insani trajediler meydana geldi. Türk ordusu, İzmir'i geri alarak Türkiye'nin kontrolünü büyük ölçüde ele geçirdi ve Türk Kurtuluş Savaşı'nı kazandı. Sonuç olarak, Türkiye, Lozan Antlaşması ile uluslararası alanda tanınan bağımsız bir devlet olarak kabul edildi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin temelleri atıldı. Bu dönemde yapılan antlaşma, Türkiye'nin sınırlarını ve iç politikasını etkileyen önemli bir belge olarak tarihe geçmiştir.
Paris Barış Konferansı sonucunda imzalanan Sèvres Barış Antlaşması, Türkiye'nin o dönemki hükümeti tarafından kabul edilmemiş ve asla uygulanmamıştır. 10 Ağustos 1920'de, o zamanlar Türkiye'yi yöneten Sultan Mehmet VI, bu antlaşmayı imzaladı, ancak Türk tarafı tarafından kabul edilmedi. Sevr Antlaşması'na göre, Osmanlı İmparatorluğu şu şekilde paylaşılmıştı:
Ermenistan, 1915/16 yıllarındaki hadiselerden sonra bağımsız bir devlet olarak tanındı.
Yunanistan, İzmir ve Trakya bölgesini elde etti.
Fransa ve İtalya, Anadolu anakarasında çıkar bölgeleri kazandı.
Kürt bölgeleri için yerel özerklik modeliyle bağımsızlık perspektifi belirlenmişti.
Başkent İstanbul, İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmişti.
Sèvr Antlaşması'na göre, Osmanlı İmparatorluğu'nun bağımsız bir devlet olarak varlığı, sadece Anadolu'nun merkezindeki bölgelerle sınırlı kalacaktı. Ancak bu antlaşma, Türk halkı tarafından diktatör bir barış anlaşması olarak algılandı.
Ancak antlaşmanın imzalanmasının ardından ülkedeki durum hızla değişti. Sultan, Müslüman halkın desteğini kaybetmeye başladı. 1919'da antlaşma planları somutlaştığında, Osmanlı İmparatorluğu'nda bir Milli Hareket oluştu ve antlaşma reddedildi. Mustafa Kemal, daha sonra Atatürk olarak tanınan, Türk Kurtuluş Savaşı olarak bilinen bağımsızlık savaşını örgütledi. Amacı, tüm Anadolu bölgelerini Türk kontrolü altına almak ve bir Müslüman-Anadolu ulusal devleti kurmaktı. Bu mücadele sonucunda Türk halkı, Sèvr Antlaşması'nın hükümlerini kabul etmedi ve Lozan Antlaşması'na kadar süren bir mücadeleye girişti. Lozan Antlaşması, Türkiye'nin bağımsız ve uluslararası alanda tanınmış bir devlet olarak yerini sağlamlaştırdığı antlaşma olarak tarihe geçmiştir.
Türk Kurtuluş savaşı
Mayıs 1919'da Türk Milli Güçleri'nin, İzmir'i işgal etmiş olan Yunan Ordusu'na karşı başlattığı bir partizan savaşıydı. Bu, savaşın en uzun süren alt çatışması oldu. Yunan askeri, Anadolu'daki bölgeleri, çoğunluğunun kendini Yunan olarak tanımladığı yerlerden Türk egemenliğinden kurtarmak ve Ankara yönünde genişlemek için çaba harcadı.
1922 yazında, Kemal'in birlikleri tarafından mağlup edildiler. Her iki ordu da sivil halka yönelik suçlar işledi, köyleri ve şehirleri yaktı, sakinleri öldürdü ve tecavüz etti. Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'i geri aldı, bu süreçte sadece şehirde yaklaşık 40.000 kişi Türk birliklerinin anti-Yunan saldırılarında hayatını kaybetti. Yunanistan'da, savaşın sonuçları ve özellikle Anadolu'nun batı kıyısındaki Yunan nüfusunun kitlesel olarak öldürülmesi ve sürgün edilmesi, bugün "Küçük Asya Felaketi" olarak adlandırılmaktadır. Mudanya Mütarekesi, Ekim 1922'de batı cephesindeki bu savaşı resmi olarak sona erdirdi.
Türk Kurtuluş Savaşı’nın doğu cephesinde, Türk birlikleri, Sèvr Antlaşması'nın Ermenistan'a verdiği toprakları geri alma amacıyla harekete geçti. Türk-Ermeni Savaşı, Aralık 1920'de sona erdi ve anlaşmaya göre Ermenistan, Sèvr Antlaşması'nı kendi açısından geçersiz saydı.
Güney cephesinde, Fransız işgalcileri Türk birlikleriyle yaptıkları çatışmalardan sonra, Mayıs 1920'de ateşkes anlaşmasını kabul etti. Bir yıl sonra, İtalya ve Fransa Türkiye'nin güneyindeki taleplerinden vazgeçti.
Türkiye'de İç Siyasi Değişim
Türk Kurtuluş Savaşı'nın eş zamanlı olarak, Türkiye'nin siyasi sistemi bir değişim yaşadı. Nisan 1920'de Mustafa Kemal'in destekçileri tarafından Ankara'da "Türkiye Büyük Millet Meclisi" kuruldu; günümüz parlamentosunun öncüsü olan bu meclis, Kemal'in başkanlığında faaliyet gösterdi. Bu meclis, bağımsızlık savaşını destekledi ve İstanbul'daki Sultan ve işgalciler karşısında Ankara'da kendi ikinci hükümetini oluşturdu.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1 Kasım 1922 tarihinde, 1920'den beri İstanbul hükümeti tarafından imzalanan tüm anlaşmaları geçersiz ilan etti ve Sultanlığın sona ermesini kararlaştırdı. Bu adımla, siyasi güç İstanbul'daki merkezi hükümetten Ankara'daki yeni hükümete geçmiş oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kurulması ve ardından Sultanlığın kaldırılması, bağımsız Türk Cumhuriyeti'nin kurulması ve Türkiye'nin siyasi sisteminin dönüşümü için önemli adımlardı. Mustafa Kemal, daha sonra Atatürk adını alacak olan, bu iç siyasi değişimde merkezi bir rol oynadı ve Türkiye'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Lozan anlaşması, yeni sınırlar ve göçleri belirledi.
Türk Kurtuluş Savaşı sona erdikten ve Türkiye'de iç siyasi değişiklikler gerçekleştikten sonra, Müttefikler ve Türkiye'nin Avrupa komşu ülkeleri 13 Kasım 1923'te Lozan'da bir barış konferansına davet etti. Burada bölgedeki siyasi düzen görüşüldü ve anlaşma ile düzenlendi.
Sonuç olarak, 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması, Birinci Dünya Savaşı'nın galip devletleri ve Türkiye'nin Avrupa komşuları Türk Kurtuluş Savaşı'nın sonrasındaki yeni gerçekleri kabul ettiler. Lozan Antlaşması, Türkiye'nin uluslararası olarak tanınan bağımsız bir ulus olarak uluslararası topluma katılmasını simgeliyor. O zaman belirlenen sınırlar bugüne kadar büyük ölçüde geçerli kalmıştır, ancak Suriye sınırındaki Hatay bölgesi 1939'da Türkiye'ye verildi. Fransa, Kilikya'dan tamamen vazgeçti, İtalya da Güneybatı Türkiye'deki çıkarlarından feragat etti. Türkiye, Suriye ve Irak'a veda etti, aynı zamanda İngiltere tarafından 1914'te ilhak edilen Kıbrıs ve Mısır'daki tüm taleplerden de vazgeçti. Yunanistan, Batı Trakya'yı elinde tuttu.
Görüşmeler ve kararlar arasında önemli bir nokta da "nüfus mübadelesi" olarak adlandırılan süreçti ve bu, etnik ve dini homojenliğe dayanan bir milli düşünceyi uygulamayı amaçlıyordu. Yaklaşık 1,5 milyon Hristiyan veya Hristiyan Ortodoks inancına sahip insan, Türkiye'yi terk etmeye zorlandı. Tersine, yaklaşık 350,000 Müslüman inançlı insan Yunanistan'daki vatanlarını terk etmek zorunda kaldı. Bu değişimden İstanbul'daki Hristiyanlar ve Yunanistan'daki Batı Trakyalı Müslümanlar muaf tutuldu. Bu konuda bir sözleşme 30 Ocak 1923'te Lozan'da imzalandı. Bunu yaşayanlar için, zorunlu göç ve vatanlarını, evlerini ve arazilerini kaybetmek travma tik bir deneyim oldu. Ayrıca, göç edenlerin birçoğu yeni yerleşim yerlerinin dilini konuşmuyordu.
Türkiye'deki Azınlıklar için Anlaşmanın Önemi
Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türk Cumhuriyeti'ne geçiş, sürgünler, katliamlar ve bir soykırım eşliğinde gerçekleşti. Genç Osmanlılar tarafından organize edilen soykırımda 1915/16'da iki milyona kadar Osmanlı Ermeni’sinin yarısından fazlası ve yaklaşık 200.000 Süryani Hristiyan hayatını kaybetti. İnsan Hakları Uluslararası Ligi, 1923'ten önceki yıllarda 350.000'den fazla Rum'un ölüm yürüyüşleri ve katliamlarla öldüğünü Birleşmiş Milletlere bildirdi. Bu şiddet olaylarının amacı Anadolu'yu homojen bir Müslüman yerleşim alanı yapmaktı.
Türkiye'deki kalan azınlıklar için Lozan Antlaşması bir dönüm noktasıydı. Sèvr Antlaşması'nda yer alan özgülük vaatlerinden, üç yıl sonra imzalanan Lozan Antlaşması'nda pek bir şey kalmamıştı. Çatışmaların, etnik grupların ayrılmasıyla çözüleceği düşünülüyordu. Ermeni heyeti müzakerelerde yer alırken, Türk heyeti protesto amacıyla salondan ayrıldı. Kürtler bile kendi heyetleriyle temsil edilmedi ve müzakere güçleri tarafından tüm Müslüman halklar gibi azınlık olarak görülmediler.
Antlaşmanın 37. ve 44. maddeleri azınlıkların korunmasını öngörmesine rağmen, bunlar sadece Ermeni, Yunan ve Yahudi olmayan nüfusu kapsıyordu. Türkiye, tüm sakinlerinin "doğum, milliyet, dil, ırk veya din" temelinde hayatlarını ve özgürlüklerini korumayı taahhüt etti. Ayrıca Türkiye'nin her sakininin, özel ve kamu hayatında başka bir dil kullanıyorsa baskılardan özgür olması gerektiği belirtildi. Ancak antlaşmada Kürt azınlığın korunması için açık hükümler bulunmuyordu.
Antlaşmanın Sonuçları
Türkiye'de azınlıklarla ilgili durum günümüzde hala bir sorun olarak görülmektedir. Amnesty International, Alevi inanç topluluğuna yönelik "yapısal ayrımcılığı" eleştirmektedir. Dini azınlıklara mensup kişiler yasal olarak değil, ancak "fiili" olarak ayrımcılığa maruz kalmaktadır.
Kürtler, Türkiye nüfusunun %20'sine kadar ulaşan en büyük azınlığı oluşturur. Birçoğu, Lozan Antlaşması'ndan sonra Türkiye'nin politikalarıyla ayrımcılığa uğradıklarını ve haklarının ihlal edildiğini gördü. Ulusal hareketin bağımsızlık savaşını birçokları desteklemişti. Ancak sonrasında, Kürtlerin özgürlük talepleri 1920'lerin ve 1930'ların başında şiddetle bastırıldı. Kürt köyleri yıkıldı, insanlar Anadolu'nun batısına sürgün edildi. Kemalist kavramlaştırma ile yeni Türk Cumhuriyeti'nde Kürt kimliği ifadesine yer yoktu. Sözde Kürt sorunu günümüzde hala devam etmektedir. Aşağıda bu konuya kısaca Kurdenkonfilik başlığı altında değineceğim.
Yunanistan ve Türkiye arasındaki ilişki de hala gerginliklerle doludur. Sorunlardan biri Ege Denizi'ndeki egemenlik haklarına ilişkindir. Türkiye uzun süre sınırları tanısa da 1990'lardan beri daha önce Yunan adalarını talep etmektedir. Her iki ülke şu anda NATO üyesi olsa da karşılıklı ilişkilerde sürekli olarak tırmanışlar yaşanmaktadır: Örneğin, 2022 sonbaharında Yunan Sahil Güvenliği, Türk Bozcaada adasının önünde bir yük gemisine uyarı ateşi açmıştır.
Kurdenkonflik konusunda Tarihi verileri
Türkiye Cumhuriyeti'nin 1923'te kuruluşundan itibaren "Ne mutlu Türk'üm diyene" sloganıyla, Türk ulusu yaratma süreci başlamıştır. Mustafa Kemal Atatürk, Türklerin başlangıçta sınırlı bir özerklik vaat etmesine rağmen, sonunda sadece Yunanlılar, Ermeniler ve Yahudilere korunan azınlık statüsü verilmiştir. O zamandan beri Kürt gelenekleri, dili ve kültürü büyük ölçüde yok sayılmış ve baskılanmıştır. 1920 ve 1931 yılları arasında çeşitli bölgesel isyanlar yaşanmıştır. 1970'li yıllarda Kürt sorunu tekrar ulusal politikanın bir konusu haline gelmiştir; 1978 yılında Marksist PKK örgütü kurulmuştur.
1980 askeri darbesinden sonra baskı artmış ve PKK 1984 yılında silahlı mücadeleye başlamıştır. PKK'nın repertuarında kaçırma ve silahlı saldırıların yanı sıra cinayetler ve intihar saldırıları da yer almaktaydı. Türk ordusu, PKK'nın pozisyonlarına hava saldırılarıyla karşılık verdi ve bazen PKK'nın Kuzey Irak'taki üslerine saldırdı. Kürt lider Abdullah Öcalan'ın 1999 yılında yakalanmasının ardından bir ateşkes ilan edildi. Ancak barış görüşmeleri, o dönemin başbakanı Erdoğan yönetiminde ancak 2009 yılında başlatıldı. Suriye'de, 1946 yılında bağımsızlığın kazanılmasının ardından Kürtler, güçlenen Arap milliyetçiliğinin baskısı altına girdi. Siyasi istikrarsızlık dönemi sonrasında, Suriye sonunda Mısır ile birleşerek Birleşik Arap Cumhuriyeti'ni (1958-1962) Mısır Cumhurbaşkanı Gamal Abdül Nasır'ın liderliğinde oluşturdu. Milliyetçi propaganda, Suriyeli Kürtleri emperyalizmin ve İsrail'in aracıları ve ulusal egemenliğin tehdidi olarak gösterdi.
1962 yılındaki planlanmamış nüfus sayımında yaklaşık 120.000 Kürt, ulusal kimliklerini kanıtlayamadı ve yabancı olarak sınıflandırıldı. 1965 yılında, iktidardaki Baas Partisi "Arap Kuşağı" politikasını uygulamaya başladı. Sınır bölgelerinde yaşayan Kürtler, Arap Suriyeliler tarafından yerinden edilerek ve yerlerine taşınarak baskılandı. Marjinalleştirme politikası, Hafez el-Esad (1971-2000) ve oğlu ve günümüzdeki Devlet Başkanı Beşar Esad döneminde de devam etti. Rejimin zayıflığı ve savaş dönemlerini fırsat bilen Kürtler, ülkenin kuzeydoğusunda "Rojava" olarak adlandırılan kendi yönetimleri altında bir özerk bölge oluşturdular.
Irak'ta, 1946 yılında ülkenin bağımsızlığından on dört yıl sonra, liderliğini Mustafa Barzani'nin yaptığı Kürt partisi KDP kuruldu. Iraklı Özgür Subaylarının Darbesi'nin ardından, Abd-al-Karim Kasım ve Barzani arasında bir ittifak kuruldu. Bu ittifak aynı zamanda Kürtler arasında sol eğilimlere karşı da yönelikti ve aralarında sonraki Irak Devlet Başkanı Celal Talabani'nin de bulunduğu kişileri içeriyordu. Kasım, komünistlerin etkisini başarıyla sınırladıktan sonra, önceki ye nazaran daha önce bir özerklik düzenlemesi talep eden Kürt ortaklarından giderek daha fazla uzaklaştı. 1960'lı ve 1970'li yıllarda defalarca isyanlar yaşandı. Özerklik düzenlemelerini de içeren barış antlaşmaları hiçbir zaman uygulanmadı. Irak ordusu ile KDP ve PUK arasında 1974/75'te tekrarlanan silahlı çatışmalar, özellikle Kerkük çevresindeki petrol zengini bölgelerde Araplaştırma kampanyaları ile Bağdat tarafından karışılandı.
1987 yılında, farklı Kürt grupları bir ittifak kurdu. Bu duruma Saddam Hüseyin'in Anfal Kampanyası ile yanıt verdi, bu kampanyada zehirli gazlar dahil olmak üzere yaklaşık 180.000 kişi öldürüldü; 1,5 milyon kişi de göç etmek zorunda kaldı. Kürtler, 1990 yılında Körfez Savaşı'nda Amerikalılara destek verdikleri için Saddam tarafından cezalandırıldı - 2 milyondan fazla kişi yerinden edildi. İnsanlık trajedisine tepki olarak, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Kürt bölgelerini uçuşa yasak bölge ilan etti. O zamandan beri Kürtler, fiilen kendilerini yönetmekte ve 2003'ten itibaren Irak'ın genel işlerine aktif olarak katılmaktadırlar. IŞİD'e karşı mücadele çerçevesinde, Kürtler, Kerkük çevresindeki tartışmalı bölgelerin kontrolünü geçici olarak ele geçire
Lozan’da Antlaşması Anısına
Türkiye'de Lozan Antlaşması hala bir kuruluş belgesi olarak kabul edilmektedir, geçen yıl dışişleri bakanı tarafından yıldönümünde vurgulandığı gibi. Aynı zamanda, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Lozan Antlaşması'nın sınır çizgilerini sorgulamakla tehdit ettiği yönünde sürekli olarak işaretler verdi.
Kürt topluluğu ve diğer azınlıklara mensup kişiler, kendi kendini yönetme ve özerklik haklarının ihlaline dikkat çekmek için yıldönümünü kullanıyor. Lozan’da tarihi müze, antlaşmanın imzalandığı ve sonuçlarını anlatan bir sergiyle bu anı canlı tutuyor.