Bir zoolog için bilimsel araştırmayla doğayı korumayı birlikte sürdürmek çoğu kez zordur. Örneğin kemiriciler, böcekgiller (soreks vb.) gibi küçük memelileri incelemek için bir mammalog (memeli hayvan uzmanı) çoğu kez tuzak kurmaya mecbur olur Bereket ki,tuzak kadar etkili bir yöntem daha vardır: Gece avlanan yırtıcı kuşların “mide toplarım” incelemek. Yırtıcı kuş, avının üzerine saldırır ve onu iki pençesi arasında yakalar (bunun sonucu olarak çoğu zaman avının kafası ve kürek kemiği un ufak olur), sonra onu bütün olarak veya parçalayarak yer. Midede sindirim enzimleri eti sindirir. Sindirilmeyen parçalar kümeleşerek küçük yumurtamsı bir kütle oluşturur. Kuş bunu birkaç saat sonra ağzından dışarı atar. Bu küçük gri topa “mide topu” denilmektedir. Mide topu, kuşu sindiremediği kıllar, kemikler, dişler, kuş tüyleri, böcek kitini, tırtıl kılları, yer solucanlarının ipeği vb, elemanlardan kurtarır. Gece avlanan yırtıcı kuşlar gündüzleri ortalama iki mide topu atarlar. Topların her biri birçok avın artıklarını içerir.
Gündüz avlanan yırtıcı kuşlar da mide topu atar; fakat bunları bulmak zordur. Ayrıca gündüz avlanan yırtıcı kuşların sindirim enzimleri çok daha kuvvetli olduğundan, mide topunu inceleyerek bunların, hangi hayvanları yediğini söyleyebilmek çok daha zordur.
Mide toplarının bulunacağı yer yırtıcı kuşun adetlerine göre değişir. Peçeli baykuş kulelerde, boş ambarlarda, terk edilmiş güvercinliklerde ve harabelerde yuva yapar. Mide topları da buralarda bulunur. Orman baykuştan kışı reçineli ağaç ormanlarındaki “yatakhane”lerinde sürü halinde geçirirler. Bu yatakhaneleri bulmak kolay değildir. Mide topları ağaç diplerindeki toprakta bulunabilir. Kukumav kuşu av alanında belli tüneklerde yaşar; mide toplan bu tüneklerin altındadır. Bataklık baykuşu yuvasını toprak üzerinde bir çalılıkta yapar; mide topları bu çalılığın yakınlarında bulunur. Mide toplan ağaç kovuklarında, yar diplerinde ve mayara ağızlarında da bulunabilir.
Bazı mide toplan diğerlerinden daha ilginçtir. Örneğin peçeli baykuş ve orman baykuşunun mide toplarında küçük memelilerin (yediuyuklayan, bahçe uyukluyanı, köstebek) kafatasları bulunur. Kuş bu küçük memelileri yemeden önce onların kafasını koparır ve kafayı en son yutar. Mide topunda odunlar gibi üst üste yığılmış kemiklere rastlanırsa, kuş bir yarasanın kanat kemiklerini yemiş demektir. Kuş çekirge yutmuşsa bir uyluk, kök kurdu yutmuşsa kuvvetli kazıcı ayaklar bulunur. Mide toplarında bazen akrep kuyruğu, yüzük ve pantolon düğmesi gibi umulmadık şeyler de bulunmaktadır.
Paleontolojistler mayaralardaki fosil mide toplarını inceleyerek dördüncü zaman yırtıcı kuşları hakkında bilgi edinebilmektedir.
Mide toplarının incelenmesinden şu sonuca varılmıştır: Yırtıcı kuşların “zararlı” olarak nitelenmesi bir ön yargıdır: bu kuşların esas yiyeceğini tarıma zararlı küçük memeliler oluşturmaktadır. Ayrıca bu kuşlar, böcek, kuş, kurbağa, sürüngen ve toprak solucanları yemektedir.
Örneğin orman baykuşunun yediklerinin % 80-90’ım kemiriciler ve özellikle tarla sıçanı oluşturur. Diğer avları ise kuşlar (serçeler), böcekler, kurbağalar ve çok nadiren sivri sıçanlardır (soreksler). Kukumav kuşu yazın böcek, diğer zamanlarda ise kemiricileri yer. Alaca baykuş her türlü küçük hayvanı yer; fakat günde 150 gr’dan fazla et yemez. Bu kuşun yemek listesi mevsime göre değişir. Kışın bitkiler azken tarla sıçanı ve orman sıçanı, havalar ısınıp bitkiler artınca daha kolay görülen köstebek, ye-diuyuklayan ve lağım faresi yavrularını yer. Memeliler azalınca da serçelerle yetinirler.
Peçeli baykuş açık yerlerde avlanır ve başlıca tarla sıçanı yer Daha az olarak kurbağa, kuş, mayıs böceği, kök kurdu ve çok nadiren uçmakta olan bir yarasayı yer. Peçeli baykuşlar soreks (sivri sıçan) yemekle diğer gece yırtıcılarından ayırt edilirler. Peçeli baykuşlar az miktarda yediuyuklayangil (yedi uyuklayan, bahçe uyuklayanı ve fındık faresi) yer. Bunlar geceleri ağaçlarda gezen, kış uykusuna yatan ve topluca göç eden küçük memelilerdir. Avının % 5’ini serçeler oluşturmaktadır. Serçeler çoğu kez kışlamak için seçtikleri yatakhanede peçeli baykuşa av olurlar.
Bu çalışmalar göstermiştir ki, gece yırtıcıları tarımın önemli dostlarıdır. Yine mide toplan analizi yoluyla, kemirici ve böcekgillerın coğrafi dağılımı, türlerin bir bölgedeki yayılımı, biyotopların yapısı, popülasyonların yapı ve dinamiği anlaşılmış olur.
Gece yırtıcıları arasında en iyi incelenen, oturgan olduğundan peçeli baykuştur. Bu kuş, yuvadaki yavrular hariç, her yaştaki avları yer. Mide topundaki dişlere bakarak avların yaşı belirlenebilir: Yavruların dişleri aşınmamış, gençler ve erişkinlerin dişleri aşınmıştır. Kafatasındaki dikişlerin gençlerde henüz açık, yaşlılarda kapanmış oluşundan da avın yaşı belirlenebilir. Bu bilgilere dayanarak o bölgedeki hayvanların yavrulama zamanı bulunabilir. Örneğin orman sıçanı yavruları, peçeli baykuş mide toplarında İlkbaharda görülür, kışın ise mide toplarında erişkin kemikleri görülür.
Yine peçeli baykuşta av alanındaki bıyotoptar belirlenebilir, örneğin kuş açık bir düzlükten bir ormana göç etmişse, mide toplarında tarla sıçanı kemikleri azalır, orman sıçanı (Apodemus syhaticus) ve kırmızı tarla sıçanı (Cleihriononıys ğlareolus) kemikleri artar. Mide topları yüksek otlu ve kamışlı bir bölgede hasat sıçanı (Micromys minutus), step bölgelerinde ise fare (Mus musculus) artıkları içerir.
Otlak gibi karmaşık ekosıstemlerde peçeli baykuşun yemek listesinde her şevden biraz bulunur So reks (Sorex araneus), tarla sıçanı (Microtııs agrestıs/ ve toprak altı sıçanı (Pitymus subterraneus). Bu liste bir yıldan ötekine değişmez, demek ki otlak dengeli bir ekosistemdır.
Tek bitki tarımı yapılan ovalarda durum farklıdır. Bu bölgelerde tarla sıçanının mide topundaki oranı birinci yıl % 44. ikinci yıl % 71 ve üçüncü yıl % 21 ‘dır. Bunun nedeni doğal bir doğum kontrol mekanizmasıdır. iki yıl boyunca ovada tarla sıçanı sayısı çok artar. Dişiler kalabalıktan ve doğumlardan yorgun düştüklerinden üçüncü yıl tarla sıçanı sayısı minimuma iner. Bu devir her 3 yılda bir tekrarlanır.
Mide topu analizi bir bölgede hangi küçük memelilerin yaşadığını ortaya koyar Böylece. Fransa’nın güneyinde fare, yeraltı sıçanı ve 3,5 gr ağırlığında bir böcekcilin (Suncus etruscus) yaşadığı, tarla sıçanının ise bulunmadığı anlaşılmıştır. Fındık faresi (Muscardinus avellanarius) gibi küçücük ve yakalanması çok zor memeliler hakkında en iyi bilgilen de mide lopu sağlamaktadır.
Küçük memeliler genellikle tanma zarar verdiğinden, mide toplan ile elde edilen bilginin pratik değeri de vardır. Yırtıcı kuşlar olmasaydı tarımdan verim almak çok zor olacaktı. Bir bölgedeki tarla sıçanlarının ve benzerlerinin sayısını azaltmak için o bölgeye yırtıcı kuşlar getirmek düşünülebilir.
MİDE TOPLARINI AYIRMAK
Orman baykuşu : Silindir biçimi, açık gri renkli. 3-5×2 cm boyutlarında, 1-4 avın artıklarını içerir. Kuşun tünediği ağacın, ekseri bir çamın dibinde, bulunur.
Kukumav kuşu : Mide topları 2-4×1-2 cm bo-yutlarındadır. Böcek artıkları içerir.
Alaca baykuş : Koyu gri ve orman baykuşunun-kiler büyüklüğünde mide toplan bırakır. 2-5 avın kemiklerini içerir Bulması zordur; çünkü yuva yapma dönemi hariç alaca baykuş bir ağaca bağlı kalmaz.
Peçeli baykuş : Gri-siyah, seri ve büyük mide topları bırakır. içinde aşınması az kafatasları bulunur, Avları arasında soreks vardır.