Klandan Eşleşme Katsayısı (KEK) Coeficient of Inbreeding(CI) Nedir?
Yükleme 24.06.2010
Kategori Soyağaçları Defteri - SSS
Güncelleme
Klandan Eşleşme, genetik olarak birbirlerine yakın kan bağları olan ebeveynlerin eşleşmesinden yapılan üretime verilen addır. Bu tip eşleşmelerden elde edilen yavrularda çekinik (resesif) veya zararlı kalıtsal rahatsızlıklar belirir ve genellikle popülasyonun fiziksel özelliklerinde kötüye giden değişikliklere sebebiyet verir.
Klandan eşleşmiş demekle kasıt, bir bireyin bir veyahut birkaç tane ortak-ata(OA)dan gelmesidir.
Ortak-Ata (OA), ilgili atanın soyağacındaki dallanmanın iki yakasında da bulunmasına verilen addır.
İleride de görüleceği üzere, bir bireyin KEK katsayısının sıfır değerinin üzerinde olması için, ebeveynlerden her ikisinin de bir veyahut birden fazla OAdan gelmesi gerekmektedir.
Tabloya genetik açıdan bakıldığında, bireyin her bir geni iki kopyadan meydana gelmiştir. Bu kopyaların her birine Alel diyoruz. Alellerden bir tanesi anneden diğeri babadan gelme kopyalardır. Her bir çiftleşmede, babanın özellikleri babanın geninin ikiye bölünüp (sperm DNAsı tek sarmaldan oluşmuştur) bir tanesinin (bir alel) sperm vasıtasıyla yumurtaya geçmesiyle aktarılırken, annenin özellikleri de aynı şekilde annenin geninin ikiye bölünüp (yumurta DNAsı tek sarmaldan oluşmuştur) bir tanesinin (bir alel) yumurtaya geçmesiyle aktarılır.
Bir bireyin ebeveyninin yani annesinin ve babasının aynı OAsı var ise ve bu OA baba ise alel aktarım ihtimali nasıl gelişir? Ona bakalım.
A bireyinin soyağacı aşağıdaki şekildeki gibi oluşmuş olsun:
D bireyi görüldüğü gibi ortak-ata (OA).
A bireyinin B babası ve C annesi aynı ortak-baba Dye sahipler.
D ortak-atasının genleri bir çift alelden oluşmakta. Bu alellerden bir tanesi Dden Bye geçecektir. Tabii ki Bye annesi Eden de bir alel geçecektir.
Şimdi dikkat; Dden Bye geçen alelin, Aya aktarılma şansı %50 olacaktır. Böyle olması normaldir, çünkü Bnin genleri bir adet Dden gelen, bir adet de Eden gelen alellerden oluşarak iki adet alelden oluşmuş olacaktır. Bde bulunan bu iki alelden babası Dden gelen alelin oğlu Aya geçme şansı veya olasalığı %50 olacaktır.
Başka bir zamanda, ortak-baba D, F ile eşleşirken, Bye aktardığı alelin bu sefer de Cye aktarma olasalığı da %50 dir. Devamında Cnin de bu aynı aleli Aya aktarma ihtimali de %50 olacaktır.
Hesaplamak gerektiğinde, Ortak-ata Dden, B yoluyla Aya aktarılan Dnin alelinin, C yoluyla Aya aktarılanla aynı olma olasılığı %50x%50x%50 = %12,5 olmaktadır.
Bu sefer soyağacını biraz değiştirelim ve neler olduğunu görmeye çalışalım:
Bu dallanmada D artık Cnin babası değil büyük babası konumunda.
Böyle bir konumda olasalık yarılanmış olacaktır diğer bir deyişle aynı alelin C üzerinden aktarılma olasalığı tekrar %50 olacaktır. Bir generasyon daha kalıtım yolu fazlalaştığında, alelin aktarılma oranı %50lik bir kadame daha artacağından toplam olasalıkta eski sonucu bir defa daha %50 ile çarpmak gerekecek ve sonuç da böylece :
%12.5 x %50 = %6.25 olacaktır.
Eğer dallanmanın her iki tarafında bir OA yok ise bu olasalık sıfıra düşer.
Aslında bu değer Adaki herhangi bir gen sırasında, geni meydana getiren kopyaların yani alellerin her ikisinin de aynı olma olasalığıdır.
Yapılan bu olasalık hesabında elde edilen bu değere veya katsayıya Klandan Eşleşme Katsayısı yani KEK diyoruz.
Latincede bu katsayıya Coeficient of Inbreeding denmektedir ve kısaca CI olarak gösterilmektedir.
Bu terim ilk defa 20ci yüzyılın başlarında (1922) yaşamış genetikçi Sewall Wright tarafından kullanılmış ve formüle edilmiştir. Kendi adına atfen de genelde bu katsayı Wright Coeficient of Inbreeding olarak adlandırılmıştır. Yine onun formülüne atfen F sembolü Coeficient of Inbreeding için formüllerde kullanılagelmiştir.
Meşhur formül şu şekilde literatüre geçmiştir:
Fx, X bireyinin KEK katsayısıdır.
Fa, OAnın KEK katsayısıdır,
n1, X bireyinin babasından OAya kadar göbek sayısıdır.
n2, X bireyinin anasından OAya kadar göbek sayısıdır.
Bir örnekle daha bu formülün uygulanışını görelim:


Melis


Şans


Whisky


Sally


Sascha


Whisky


Kızım
OA, Whiskydir
Whiskynin KEKi sıfırdır yani FA = 0
n1, Şanstan Whiskyye 1dir n1=1
n2, Saschadan Whiskyye 1dir n2=1
Formülü hatırlayalım : (1/2)n1+n2+1 [1+FA]
Değerleri yerine koyarsak : FX=(1/2)3 = 1/8 = 0.125 = %12.5
Bunları neden anlattık?
Klandan Eşleşme (Inbreeding) zararlı resesif genlerin yavrulara geçme oranını çok hızlı bir şekilde yükseltir. KEden sonraki ilk jenerasyon (göbek) bireylerinde fiziksel ve sağlıksal defektler belirmeye başlar. Bunlar :
1-Üreme özelliğinin azalması ve canlı sperm oranının düşmesi,
2-Genetik bozuklukların artması,
3-Surat görünümünde yüz asimetrisinin çalkalanması,
4-Doğum oranının düşmesi,
5-Bebek ölümlerinin artması,
6-Büyüme hızının yavaşlaması,
7-Erişkin boyutlarının küçülmeye başlaması,
8-İmmün sistemde fonksiyon kayıpları başgöstermesi.
Dolayısıyla üretimde KEye aşırı surette dikkat edilmesi gerektiğini bir kere daha vurgulamak gerekmektedir.
KEK katsayısının yüksek olmayacağı eşleşmelere izin vermek en doğru kararlar olacaktır.