Salvador Domingo Felipe Jacinto Jacinto Dalí i Domènech ya da kısaca Salvador Dalí, Katalan sürrealist bir ressamdır.
Salvador Dalí; ressamlığın yanı sıra heykelcilik, fotoğrafçılık ve sinema dünyası ile de ilgilenmiştir.
Salvador Dalí’nin Doğum ve Ölüm Tarihi
Salvador Dalí, 11 Mayıs 1904’te İspanya’nın Figueres kentinde dünyaya gelmiştir.
Salvador Dalí, 23 Ocak 1989 yılında 84 yaşındayken doğduğu yer olan İspanya’nın Figueres kentinde dünyaya gözlerini yumdu.
Salvador Dalí’nin Çocuk Dönemi
Salvador Dalí, Barselona’nın dışında küçük bir kasaba olan Figueres’te orta sınıf bir ailede dünyaya gelmiştir.
Babası Salvador Dalí y Cusi, orta sınıf bir avukattı. Salvador Dalí‘nin babası, çocuk yetiştirme konusunda oldukça katı bir disipline sahipti. Annesi Felipa Domenech Ferres ise babası ile oldukça tezat bir tarzda çocuk yetiştirme disipline sahipti.
Genç Dalí için anne babasına ve okul arkadaşlarına karşı öfke nöbetlerine yatkın, erken gelişmiş ve zeki bir çocuk olduğu söylenmiştir. Sonuç olarak Salvador Dalí, daha baskın öğrenciler veya babası tarafından şiddetli zulüm eylemlerine maruz kaldı. Yaşlı Dalí, oğlunun taşkınlıklarına veya tuhaflıklarına müsamaha göstermedi ve genç sanatçı Salvador Dalí‘yi şiddetli bir şekilde cezalandırdı. Salvador Dalí hala gençken babasıyla ilişkileri kötüleşti.
Salvador Dalí‘nin kendisinden dokuz ay önce doğan ve gastroenteritten ölen Salvador adında bir ağabeyi vardı. Salvador Dalí, 5 yaşındayken ailesinin onu ağabeyinin mezarına götürüp kardeşinin reenkarnasyonu olduğunu söylediklerini sık sık anlatır.
Salvador Dalí, sık sık kullandığı metafizik düz yazısında şunları söylemiştir:
“(biz) İki damla su gibi birbirimize benziyorduk ama farklı yansımalarımız vardı. Muhtemelen benim ilk versiyonumdu ancak mutlak olarak çok fazla hamile kaldı.”
Salvador Dalí, küçük kız kardeşi Ana Maria ve ailesiyle birlikte sık sık sahil köyü Cadaques’deki yazlık evlerinde vakit geçirirdi. Dalí, erken yaşlarda son derece sofistike çizimler üretmeye başlamıştır. Dalí‘nin anne ve babası bu sanatsal yeteneğini güçlü bir şekilde destekledi. Dalí sanat okuluna girmeden önce ailesi yazlık evlerinde onun için bir sanat stüdyosu kurdu.
Salvador Dalí‘nin ebeveynleri Dalí‘nin muazzam yeteneğini fark ettikten sonra onu 1916 yılında İspanya’nın Figueres kentindeki Hermanos Maristas ismindeki sanat okuluna gönderdi.
Salvador Dalí, sanat okulundaki ilk yılının ardından ailesiyle birlikte tatil yaparken Cadaques’de modern sanatı keşfetti. Cadaques’de, Paris’i sık sık ziyaret eden yerel bir sanatçı olan Ramon Pichot ile tanıştı. Ertesi yıl Salvador Dalí‘nin babası, aile evinde Dalí‘nin kara kalem çizimlerinden oluşan bir sergi düzenledi. Salvador Dalí ilk halka açık sergisini 1919 yılında Figueres Belediye Tiyatrosu’nda açmıştır.
Salvador Dalí, henüz 16 yaşındayken annesi Felipe’yi meme kanseri yüzünden kaybetti. Dalí‘ye göre bu olay hayatında yaşadığı en büyük darbeydi. Babası ise ölen karısının kız kardeşiyle evlendi. Dalí, teyzesine ne kadar saygı duysa da bu durum Dalí‘yi babasına daha da yakınlaştırmadı.
Salvador Dalí’nin Gençlik Dönemi
Salvador Dalí 1922 yılında Madrid’deki San Fernando Özel Resim, Heykel ve Gravür Okulu’na kaydoldu ve öğrenci yurdunda kalmaya başladı. Dalí, o zamanlar sanatsal olarak pek çok farklı stil ile deneyler yaptı ve açgözlü merakını uyandıran her şey ile ilgilendi. Film yapımcısı Luis Buñuel ve şair Federico García Lorca’nın da dahil olduğu önde gelen sanatsal kişiliklerden oluşan bir gruba katıldı. Kaldığı öğrenci yurdu çok ilerici görüşlere sahip kişilerden oluşuyordu. Yurttaki öğrenciler Dalí’yi Le Corbusier, Einstein, Calder ve Stravinsky gibi zamanın en önemli zihinlerine maruz bıraktı.
Salvador Dalí, 1926’da mezuniyetten önceki son sınavında profesörlerinden birine hakaret ettiği için akademiden atıldı. Dalí, okuldan atıldıktan sonra birkaç ay boşta kaldı. Daha sonra gezi için Paris’e gitti. Bu gezi hayatını değiştirecek türden bir geziydi. Salvador Dalí, Paris’te Pablo Picasso’yu stüdyosunda ziyaret etti. Kübistlerin yaptıklarından ilham aldı.
İlginizi Çekebilir: Pablo Picasso Kimdir?
Fütüristlerin hareketi yeniden yaratma ve nesneleri aynı anda birden çok açıdan gösterme girişimleriyle büyük ölçüde ilgilenmeye başladı. Freud’un psikanalitik kavramlarını, Giorgio de Chirico gibi metafizik ressamları ve Joan Miró gibi Sürrealistleri incelemeye başladı. Sonuç olarak Salvador Dalí, imge üretmek için bilinçaltı madenciliğinin psikanalitik yöntemlerini kullanmaya başladı.
Gelecek yıl boyunca Salvador Dalí, gerçekliği dramatik bir şekilde yeniden yorumlamanın ve algıyı değiştirmenin bir yolunu düşünmeye çalışırken bu kavramları keşfedecekti. Bu tarzdaki ilk ciddi eseri 1927 yılında yarattığı Aparat ve El (Apparatus and Hand)’dir.
Salvador Dalí’nin Olgunluk Dönemi
1928’de Salvador Dalí, film yapımcısı Luis Buñuel ile sefil saplantılar ve irrasyonel görüntüler üzerine filmsel bir meditasyon olan Un Chien Andalou (Bir Endülüs Köpeği) adlı film için ortak oldu. Filmin konusu cinsel ve politik olarak o kadar şok ediciydi ki Salvador Dalí oldukça kötü bir üne kavuştu ama bu durum Parisli Sürrealistler için kötü değildi. Dalí, Parisli Sürrealistler arasında büyük bir heyecan yarattı.
Sürrealistler Dalí‘yi kendi çevrelerine almayı düşündüler. Bu yüzden Parisli Sürrealistler 1929 yılında Paul Eluard ve karısı Gala’yı aynı zamanda René Magritte ve karısı Georgette’i Dalí‘yi ziyaret etmeleri için Cadaques’e gönderdiler.
Salvador Dalí ve kendisinden 10 yaş büyük bir Rus göçmeni olan Gala (Elena Dmitrievna Diakonova), ilk kez bu ziyaret ile tanışmışlardı. Dalí ve Gala ilişki yaşamaya başladıktan kısa bir süre sonra Gala, Paul Eluard’dan boşandı. Gala; Dalí‘nin müstakbel eşi ve en büyük tutkusu olmasının yanı sıra hayat boyu süren ilham perisi oldu. Gala, Dalí’nin yasal ve mali meseleleriyle de ilgilendi; bayiler ve sergi organizatörleri ile sözleşmeler yaptı. İkili, 1934’te sivil bir törenle evlendi. Dalí, Paris’e taşındı ve André Breton tarafından Sürrealistlere katılmaya davet edildi.
Kariyeri yükselirken, Dalí‘nin kişisel hayatı değişiyordu. Gala’dan hem etkilenmiş hem de büyülenmiş olmasına rağmen babası, oğlundan on yaş büyük bir kadınla olan bu ilişkiye pek de rıza değildi. Dalí‘nin avangarda doğru ilerlemesiyle, oğlunun sanatsal gelişimi için ilk teşviki azalmaya başladı. Babası için bardağı taşıran son damla, Dalí‘nin bir Barselona gazetesi tarafından “Bazen eğlenmek için annemin portresine tükürürüm.” sözlerinin alıntılamasıyla oldu. Yaşlı Dalí, oğlunu 1929’un sonunda aile evinden kovdu.
1930 yılına gelindiğinde Salvador Dalí, Sürrealist hareketin kötü şöhretli bir figürü haline gelmişti. Marie-Laure de Noailles ile Vikont ve Vikontes Charles ilk patronlarıydı. Karı koca Fransız aristokratlar, 20. yüzyılın başlarında avangard sanata büyük yatırımlar yapmışlardır. Dalí‘nin o dönemde ürettiği en ünlü tablolarından biri – ve belki de en bilinen Sürrealist eseri – olan Belleğin Azmi’ydi.
İlginizi Çekebilir: Belleğin Azmi Tablosu ile İlgili 15 İlginç Bilgi
1930’ların ortalarına gelindiğinde Salvador Dalí, renkli kişiliğiyle sanat eseri kadar ün salmıştı durumdaydı. Abartılı uzun bıyığı, pelerini ve bastonuyla bir ikon haline gelmiş olan Dalí‘nin toplum önüne çıkması bazı olağan dışı durumlara yol açtı. 1934’te sanat simsarı Julian Levy, New York’ta bir sergide Dalí‘yi Amerika’ya tanıttı ve oldukça fazla tartışmaya neden oldu.
Avrupa’da, özellikle İspanya’da savaş yaklaşırken, Salvador Dalí Sürrealist hareketin üyeleriyle çatıştı. 1934’te yapılan bir “duruşmada” gruptan atıldı. İspanyol militan Francisco Franco’ya karşı tavır almayı reddetmişti (Luis Buñuel, Picasso ve Miró gibi Sürrealist sanatçılar da reddedenler arasındadır) ancak bunun doğrudan onun gruptan atılmasına yol açıp açmadığı belli değildir.
Salvador Dalí‘ye resmi olarak, gruptan atılmasının “Adolf Hitler yönetimindeki faşizmin kutlanmasını içeren karşı-devrimci faaliyetler” nedeniyle olduğu bildirildi. Ayrıca hareket üyelerinin Dalí‘nin bazı kamuya açık maskaralıklarından dehşete düşmüş olmaları da muhtemeldir. Bununla birlikte bazı sanat tarihçileri, gruptan atılmasının daha çok Sürrealist lider André Breton ile olan çekişmesinden kaynaklandığına inanmaktadır.
Hareketten kovulmasına rağmen Salvador Dalí, 1940’lara kadar çeşitli uluslararası Sürrealist sergilerine katılmaya devam etti.
Sonraki yıllarda, Salvador Dalí çok seyahat etti ve duygusal olarak yüklü temaları, konusu her zamanki gibi garip kalmasına rağmen, Gustave Courbet ve Jan Vermeer gibi aziz ressamlara olan sevgisinden yararlanan daha geleneksel resim stilleri uyguladı. Şöhreti o kadar yaygınlaştı ki zengin, tanınmış ve modaya uygun kişiler tarafından talep edildi.
1938’de Coco Chanel, Dalí‘yi Fransız Rivierası’ndaki evi “La Pausa”ya davet etti ve burada kapsamlı bir şekilde resim yaptı. Daha sonra New York’taki Julien Levy Galerisi’nde sergilenen eserler yarattı. Ama şüphesiz Dalí’nin gerçek sihirli anı, kahramanı Sigmund Freud ile tanıştığı o yıl geldi. Dalí, portresini yaptıktan sonra Freud; Dalí için “Sürrealistleri tam bir aptal olarak görmeye meyilliyim ancak açık sözlü, fanatik gözleri ve yadsınamaz teknik ustalığıyla bu genç İspanyol tahminimi değiştirdi.” demiştir. Bu sözler Dalí‘yi oldukça mutlu etmiştir.
Bu süre zarfında Salvador Dalí, büyük bir patron olan zengin İngiliz şair Sir Edward James ile de tanıştı. James sadece Dalí‘nin çalışmalarını satın almakla kalmadı, aynı zamanda onu iki yıl boyunca maddi olarak destekledi ve her ikisi de James’in evini süsleyen The Lobster Phone (1936) ve Mae West Lips Sofa (1937) dahil olmak üzere Dalí‘nin en ünlü eserlerinden bazılarında işbirliği yaptı.
İkinci Dünya Savaşı sırasında Salvador Dalí ve eşi Gala, Amerika Birleşik Devletleri’ne taşındı. 1948 yılında, Katalonya’ya dönene kadar orada kaldılar. Bu yıllar Salvador Dalí için önemli yıllardı. New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi (Metropolitan Museum of Art) 1941 yılında Dalí‘nin retrospektif sergisini açmasını sağladı.
Ayrıca bu süre zarfında Salvador Dalí‘nin odak noktası Sürrealizm’den klasik dönemine kaydı. Sürrealist hareketin üyeleriyle olan çekişmesi devam etti ancak Dalí yılmaz görünüyordu. Sürekli genişleyen zihni yeni konulara girmeye cesaret etmeye devam ediyordu.
1929’da aile evinden kovulduktan sonra Dalí, yakındaki balıkçı köyü Port Lligat’ta küçük bir sahil evi satın almıştı. Daha sonra etrafındaki tüm evleri satın alarak mülkünü büyük bir villaya dönüştürdü. Gala ve Dalí, 1948’de Port Lligat’a geri döndüler ve onu önümüzdeki otuz yıl boyunca ana üsleri haline getirdiler.
Dalí‘nin sanatı gelişmeye devam etti. Salvador Dalí, farklı sanatsal ortamları keşfetmenin yanı sıra çalışmalarında optik illüzyonlar, negatif boşluk, görsel kelime oyunları ve trompe l’oeil kullanmaya başladı. 1948’den başlayarak yılda yaklaşık bir anıtsal resim yapmaya başladı. Stüdyosunda zemine yerleştirilmiş özel bir yuva vardı; bu yuva, üzerinde çalışırken devasa tuvallerin kaldırılmasını ve indirilmesini sağlıyordu. 1940’larda ve 1950’lerde, Dalí‘nin resimleri; doğaüstüne olan sonsuz ilgisini yansıtan dini temalara odaklandı. Sanatçı kendisi için şu sözleri söyledi:
“Ben sanatın soğuk suyu ve bilimin sıcak suyu olmak üzere iki suda yüzen etçil bir balığım.”
Salvador Dalí, Salvador Dalí’nin Dünyası adlı bir kitap yazdı. Salvador Dalí’nin Dünyası, 1962’de yayınlandı.
Salvador Dalí, 1960’lı yıllarda New York’a geldiğinde genellikle 5. Cadde’deki St. Regis otelinde kalırdı. Otel barını, kaldığı süre boyunca partilerin çileden çıktığı oturma odası haline getirdi. O zamanlar Dalí‘nin zamanını geçirdiği tuhaf ve karizmatik bir grup insanlardan oluşan bir çevresi vardı.
Çevresi çılgınca tuhaf insanlardan oluşan bir başka eksantrik koleksiyoncu olan Andy Warhol da Dalí ile St. Regis’te vakit geçirirdi. Efsanevi bir hikayeye göre Warhol, Dalí’ye bir serigrafi resim hediye etti ancak Dalí resmi otelde yere attı ve üzerine işemeye başladı. Warhol’un gücenmek yerine tüm bu olaylarla eğlendiği söylenmektedir.
Salvador Dalí’nin Son Dönemi
Dalí‘nin yaşamının son yirmi yılı en zor ve psikolojik olarak en sarsıcı geçirdiği yıllardır. 1968’de Gala için Pubol’da bir kale satın aldı. Gala, 1971’de Dalí‘nin izni olmadan ziyaret etmesini yasaklayarak orada tek başına haftalarca kalmaya başladı. Geri çekilmeleri Dalí‘ye terk edilme korkusu verdi ve Dalí‘nin depresyona girmesine neden oldu.
Dalí‘nin bu zorlu dönemdeki en önemli başarılarından biri, Figueres’te Dalí Tiyatro-Müzesi’nin yaratılmasıydı. Dalí, şehre tek bir yapıt bağışlamak yerine, “Çalışmalarımın en abartılı ve sağlam olanı, kendi şehrimde olmasa bile nerede durmalı, burada değilse nerede? Bana göre burada olması çok uygun.” demiştir. 1974’te müzenin açılışına hazırlanırken Dalí, binayı tasarlamak ve onun mirası olarak hizmet edecek kalıcı koleksiyonu bir araya getirmek için yorulmadan çalıştı.
1980 yılında Salvador Dalí, ellerinde kalıcı titreme ve güçsüzlüğe neden olan motor bozukluğu nedeniyle resimden emekli olmak zorunda kaldı. Artık boya fırçasını tutamaz hale gelmişti, kendini en iyi bildiği şekilde ifade etme yeteneğini kaybetmişti. Dalí‘nin sevgili eşi ve arkadaşı Gala’nın 1982’de vefat etti. Gala’nın ölümünden sonra Dalí, bir depresyon nöbeti daha yaşadı (İntihara teşebbüs ettiği söylenmektedir). Muhtemelen halktan saklanmak ya da bazılarının tahminine göre ölmek için Gala için satın aldığı ve Gala’nın ölüm yeri olan Pubol’daki kaleye taşındı. 1984 yılında Dalí, bir yangında ciddi şekilde yandı. Yaraları nedeniyle tekerlekli sandalyeye mahkum edildi. Arkadaşları, patronları ve diğer sanatçılar onu kaleden kurtardı ve Figueres’e geri getirerek Teatro-Museo şehrinde rahat etmesini sağladı.
Kasım 1988’de Dalí, Figueres’te kalp yetmezliği olan bir hastaneye girdi. Kısa bir süre sonra Teatro-Museo’ya döndü. 23 Ocak 1989’da doğduğu şehirde Salvador Dalí, 84 yaşında kalp yetmezliğinden dolayı vefat etti. Cenazesi Teatro-Museo’da yapıldı ve bir mahzene gömüldü.
İlginç Bir Olay: Babalık Davası
26 Haziran 2017’de bir Madrid mahkemesindeki bir yargıç, bir babalık davasını çözmek için Dalí‘nin cesedinin mezardan çıkarılmasına karar verdi. 61 yaşındaki İspanyol bir kadın olan María Pilar Abel Martínez, annesinin kuzeydoğu İspanya’da bir kasaba olan Port Lligat’ta komşuları için hizmetçi olarak çalışırken sanatçıyla ilişkisi olduğunu iddia etti.
Yargıç, Martinez’in DNA’sıyla karşılaştırmak için “diğer biyolojik veya kişisel kalıntıların bulunmaması” nedeniyle sanatçının cesedinin çıkarılmasına karar verdi. Dalí‘nin mülkünü yöneten Gala-Salvador Dalí Vakfı karara itiraz etti ancak mezardan çıkarma ertesi ay gerçekleşti. Eylül ayında DNA testlerinin sonuçları Dalí‘nin baba olmadığını ortaya çıkardı.
İlginizi Çekebilir: Bir Claude Monet Eser: Jeanne-Marguerite Lecadre Bahçede