Beyindeki kan damarı çatladığında ya da bir tıkanma meydana geldiğinde felç oluşur. Kısa sürede tedavi edilmediği takdirde beyindeki hücreler hızlı bir şekilde ölmeye başlayacaktır. Bu durum sakatlık ya da ölümle sonuçlanabilir. Sevdiğiniz birinin felç geçirdiğini düşünüyorsanız en kısa sürede onu hastaneye yetiştirmelisiniz. Peki kişinin felç geçirdiğini nasıl anlayacaksınız?
WebMD isimli internet sitesinde yer alan haberde, felcin ne olduğu, belirtileri, risk faktörleri ve tedavi şekillerini öğrenebilirsiniz.
Felç belirtileri
- Ani hissizlik ya da vücudun özellikle bir tarafında güçsüzlük hissi,
- Bir gözde ya da her iki gözde de ani görme değişikliği ya da yutkunma güçlüğü,
- Nedensiz yere ani ve ciddi baş ağrısı,
- Baş dönmesi, yürüme ya da dengedeki ani problemler,
- Konuşma ve anlama güçlüğü, ani bilinç problemleri.
Bu belirtilerden birini farkederseniz ambulans çağırın.
Felç testi
Bir kişinin felç geçirip geçirmediğini anlamak için ondan şunları yapmasını isteyin:
S: Gülümsemesini söyleyin (Smile)
T: Basit bir cümle kurmasını söyleyin (Talk) (Örn. Bugün hava güzel)
R: Her iki kolunu kaldırmasını söyleyin. (Raise)
Eğer kişi bunlardan herhangi birini yapmakta zorlanıyorsa, hemen ambulans çağırın ya da en yakın hastaneye götürün.
Zaman=Beyin hasarı
Felç geçiren hasta için geçen her saniye oldukça önemlidir. Oksijen yetmediğinde, beyin hücreleri dakikalar içinde ölmeye başlar. Beyin hasarını durdurmak için ilaçlar var, fakat bunlar felç belirtileri başladığı andan itibaren 3 saat içinde kullanılmalı. Beyin dokusu bir kez ölünce vücut parçaları düzgün olarak çalışmayan alan tarafından kontrol edilir. Bu nedenle felç geçiren hastalar uzun süreli sakatlık yaşar.
Felcin teşhisi
Hasta felç belirtileriyle acil servise getirildiğinde, ilk iş olarak ne tür felç olduğunun belirlenmesi gerekir. İki tür felç vardır ve ikisi de farklı şekilde tedavi edilir. CT taraması doktorların felç belirtilerinin tıkanmış kan damarından mı yoksa kanayan damardan mı kaynaklandığını tespit etmesine yardım eder. İlave testler de beynin içindeki kan pıhtısının ya da kanamanın yerini belirlemede kullanılabilir.
İskemik felç
En yaygın felç tipi iskemik felç olarak bilinendir. 10 felç vakasının neredeyse 9’u bu kategoriye girer. Suçlusu beynin içindeki kan damarını tıkayan kan pıhtısıdır. Pıhtı belirli bir noktada gelişebilir ya da vücutta kanın içinde herhangi bir yere gidebilir.
Hemorajik (Kanamalı) Felç
Kanamalı felç daha az yaygındır, fakat daha fazla ölümcüldür. Beyinde zayıflayan bir kan damarının çatladığında meydana gelir. Beyin içinde durdurulması çok zor olan kanamaya yol açar.
Mini felç(TIA)
Kısaca mini felç olarak isimlendirilen “Geçici iskemik kriz” de kan akışı beynin bölümünde geçici olarak yavaşlar ve gerçek felce benzeyen belirtilere yol açar. Kan tekrar aktığında belirtiler kaybolmaz. Mini felç yakında gerçek felcin oluşabileceğini haber veren bir işarettir. Mini felç geçirdiğinizi hissederseniz, doktora gidin. Felç riskini azaltmak için çeşitli tedaviler bulunuyor.
Felcin nedenleri
Felcin en yaygın nedeni damar sertliğidir. Yağ, kolesterol, kalsiyum ve diğer maddelerden oluşan plak damarlarda oluşur ve kanın akışını güçleştirir. Kan pıhtısı bu dar bölümde takılı kalabilir ve iskemik felç oluşabilir. Damar sertliği kan pıhtısı oluşumunu kolaylaştırır. Hemorajik felç kontrol edilmeyen kan basıncının zayıflamış damarlarda çatlamaya yol açmasıyla sonuçlanır.
Risk faktörleri
Yüksek kan basıncı, yüksek kolesterol, diyabet ve obezite gibi belirli kronik koşullar felç riskinizi artırır. Bunları kontrol altında tutarak felç riskinizi azaltabilirsiniz. Sigara içmek veya çok az egzersiz yapmak da felç riskinizi artırır. Yetersiz beslenme felç riskini artırır. Çok fazla yağ ve kolesterol damarların plak tarafından daralmasına yol açar. Çok fazla tuz yüksek kan basıncına yol açabilir. Çok fazla kalori obeziteye yol açabilir. Bunların yerine meyve, sebze, tam tahıl ve balık açısından zengin bir beslenme felç riskinizi azaltmaya yardım eder.
Bunların yanı sıra yaşlanma ya da ailenizde birinin felç geçirmiş olması gibi faktörleri kontrol edemezsiniz. Cinsiyet de felci etkiliyor. Erkeklerde felç geçirme olasılığı daha fazlayken, felce bağlı ölümler kadınlarda daha fazladır.
Acil tedavi
İskemik felç için acil tedavi kan akışını yenileyen ilaçlara odaklanıyor. Pıhtıyı tahrip eden ilaçlar pıhtının çözülmesinde oldukça etkilidir ve uzun süreli hasarı en aza indirir. Fakat bu ilaçlar felç belirtileri görüldükten sonra 3 saat içinde kullanılmalı. Hemorajik felcin tedavisi ise daha zordur. Tedavi genellikle yüksek kan basıncını, kanamayı ve beyin genişlemesini kontrol altına almaya yöneliktir.
Uzun süreli hasar
Felç şiddetine bağlı olarak uzun süreli hasara neden olabilir, hızlı tedavi beyni stabil hale getirir. Hasarın türü felcin beyinde nerede oluştuğuna bağlıdır. Felçten sonra görülen yaygın problemler kol ve bacaklarda hissizlik, yürüme güçlüğü, görme problemleri, yutkunma güçlüğü ve konuşma ile algılama problemleridir. Bu problemler kalıcı olabilir, fakat birçok insan bu yeteneklerin çoğunu geri kazanabilir.
Konuşma terapisi
Rehabilitasyon felç iyileşme sürecinde çok önemlidir. Hastaların kaybettikleri yeteneklerini geri almasına yardım eder. Konuşma güçlüğü çeken hastalar için, konuşma ve dil terapisi zorunludur. Ayrıca konuşma terapisti yutkunma güçlüğü çeken hastalara da yardım eder.
Fiziksel terapi
Denge problemlerinin yanı sıra kas güçlüğü felçten sonra yaygındır. Yürüme ve diğer günlük aktiviteler yardımcı olabilir. Fiziksel terapi gücün, dengenin ve koordinasyonun yeniden kazanılması için etkili bir yoldur. Çatal, bıçak kullanma, yazma ve düğme ilikleme gibi motor yetenekler için fiziksel terapi yardım edebilir.
Yaşam tarzı
Felç ya da mini felç geçiren insanların felcin tekrarlamasını önlemek için bunlara dikkat etmesi gerekiyor:
- Sigarayı bırakmak,
- Egzersiz ve sağlıklı kiloda kalmak,
- Sınırlı tuz tüketimi,
- Daha fazla sebze, balık ve tam tahıllar tüketmek.
Felci nasıl önlersiniz
Felç riski yüksek olan insanlar için, doktorlar bu riski düşürecek ilaçlar öneriyorlar. Aspirin gibi pıhtılaşmayı önleyici ilaçlar kanın içinde pıhtı oluşumunu önlüyor. Warfarin gibi anti-pıhtılaşma ilaçları ise bazı insanlarda felci engellemek için gereklidir. Sonuç olarak, yüksek kan basıncı varsa doktorunuz bunu düşürmek için ilaç yazacaktır.
Felcin Tedavisi
Ameliyat
Bazı vakalarda felç daralmış şah damarından dolayı oluşabilir. Orta derecede felç ve mini felç geçiren insanlar karotis endarterektomisi isimli ameliyat ile iyileşebilirler. Bu prosedür şah damarındaki plakları kaldırır ve tekrar felç geçirme riskini önleyebilirsiniz.
Balon ve stent
Doktorlar tıkanmış atardamarı bazı durumlarda büyük ameliyat gerekmeden tedavi ederler. Anjiyoplasti olarak isimlendirilen bu prosedür ile damar içine bir katater sokulur ve plak tarafından daralmış olan alanı genişletmek için balon şişirilir. Damarın açık kalması için stent isimli metal tüp yerleştirilir.
Felç geçiren insanların yarısından fazlası kendi kendilerine yeterli olmak için yeteneklerini geri kazanırlar. Pıhtılaşmayı tahrip eden ilaçları kullananlarda tümüyle iyileşme sağlanabilir. (Vasfiye Özcanbaz)