"İlk insan şöyledir.", "İlk insan şu şekilde yaşamıştır.", "İlk insan şunu yapmıştır, özellikleri şunlardır." gibi söylemleri sıklıkla duyarız. Peki önceki dönemlerde yaşamış olan öncül insanlar için "ilk insanlar" demek ne kadar doğru?
İlk insan gerçekte hiç var oldu mu?
Kısaca cevap vermek gerekirse, hayır "ilk insan" olarak tanımlayabileceğimiz bir insan veya "ilk insanlar" olarak tanımlayabileceğimiz bir topluluk hiçbir zaman var olmadı.
Çünkü hiçbir nesil, bir veya birkaç önceki nesilden farklı bir tür olarak sınıflandırılamaz. Biz insan türlerini tanımlarken, hangi tarihler arasında yaşamış olduklarını da belirtiyoruz. Fakat bu türler arasındaki geçiş hiçbir zaman bir veya birkaç nesilde gerçekleşmemiştir. Bu süreç yüz binlerce yıl sürebilir. Bu yüzden belirttiğimiz tarihlerin başına "yaklaşık" ifadesini koyuyoruz.
Yani 1.2 milyon yıl öncesine ait bir fosile baktığımız zaman onu Homo erectus olarak tanımlayabiliriz, 10 bin yıl veya 100 bin yıl öncesindeki bir fosile baktığımızda ise onu Homo sapiens ya da modern insan olarak tanımlayabiliriz. Fakat ikisi arasında bir veya birkaç nesili kapsayabilecek hızlı bir tür değişimi görmemiz mümkün değildir.
Zamanda ileri doğru ilerledikçe modern insana özgü özelliklerin, öncül insan popülasyonlarında daha baskın hale geldiğini görebiliriz. Ama bir nesilde tamamen bütün özelliklerin Homo sapiens haline dönüşmesi mümkün değildir. Örnek vermek gerekirse, hem iki ayaklılık ve hem de diğer primatlara göre görece büyük beyin Homo sapiens'in özellikleri olarak tanımlanır. Fakat insan evrimi sürecine baktığımız zaman bu özelliklerin insan soyunda ayrı ayrı baskın hale gelmeleri arasında yaklaşık 3-4 milyon yıl vardır.
Bu konuyu daha iyi anlamak için kendi yaşamımızı düşünebiliriz. Yaşamımız boyunca birçok gelişimsel aşamadan geçeriz; çocukluk, ergenlik, bebeklik, yetişkinlik, yaşlılık gibi. Fakat düşündüğünüzde ergenlikten bir günde yetişkinliğe veya çocukluktan bir günde ergenliğe geçiş mümkün değildir. 35 yaşında olduğunuz bir fotoğrafa baktığınızda yetişkin olduğunuzu, 6 yaşında bir fotoğrafa baktığınızda ise çocuk olduğunuzu söyleyebilirsiniz. Ama öncesindeki gün ergenken, birden yetişkin olduğunuz bir gün belirlemeniz mümkün değildir. İnsan evrimi süreci de tam olarak bu şekilde işlemektedir.
Evrimsel süreçte bir türe ait bir birey hiçbir zaman başka bir türe ait bir bebek doğurmamıştır. Ama her nesilde sahip olduğu gen frekansı (genlerin popülasyon içerisindeki dağılımı) yavaş yavaş da olsa değişmektedir. Bu değişim birçok evrim mekanizmasının katkısıyla gerçekleşir. Birkaç nesilde bu farklılıkları görmemiz oldukça zordur. Fakat 100, 1000 veya 10000 nesil sonrasına baktığımızda ise, popülasyondaki bireylerin özelliklerinin belirgin şekilde değiştiğini görmeyi bekleyebiliriz.
Sonuç olarak; ilk insan hiç var olmamıştır, ayrıca evrimsel süreçte ilk primat ilk memeli veya ilk kuş gibi canlılar da aynı şekilde hiçbir zaman var olmamışlardır.