Devle Dövüşen Bilgisayarın Öyküsü
Stanislav Lem
Siberistan hükümdarı Kral Poleander
Partobon büyük bir savaşçıydı; modern strateji yöntemlerinin savunucusu
olduğu için de, bir askeri sanat olarak sibernetiğe her şeyin üstünde önem
verirdi. Krallığı, düşünen makinelerle dolup taşıyordu, çünkü Poleander bu
makineleri aklına gelen her yere koymuştu, yalnızca gözlemevlerine ya da
okullara değil, her yere: Yollardaki kayalara küçük elektrikli beyinler
konulmasını emretmişti, bunlar yayaları ayakları takılıp düşmesinler diye
uyarıyordu; direklerde, duvarlarda, ağaçlarda da elektrikli beyinler vardı,
böylece kaybolanlar nerede olurlarsa olsunlar yol sorabiliyorlardı;
bulutlara da bu beyinlerden takmıştı, yağmuru önceden haber versinler diye;
vadilerde, tepelerde hep beyinler vardı; kısacası, Siberistanda akıllı bir
makineye toslamadan yürümek imkansızdı. Kral zaten varolan şeylerin
sibernetik bakımdan mükemmelleştirilmesini emretmekle kalmayıp, bir de kanun
kuvvetinde kararnamelerle tamamen yeni varlıklar yaratılmasını da sağladığı
için, gezegen çok güzel bir hale gelmişti. Örneğin, Krallığında
siberböcekler imal ediliyor, siberanlar vızıldıyor, sibersinekler
uçuşuyordu; bunlar fazlaca çoğaldığında mekanik örümcekler tarafından
yutuluyorlardı. Gezegen, içinde siberkatırtırnaklarının rüzgarda salmdığı
siberkorucuklarla kaplıydı, her yanda siberorglar eşliğinde siberkeman
sesleri duyuluyordu; ancak, bu sivil araçların yanısıra, bunların iki katı
kadar da askeri gereç vardı, çünkü Kral pek dövüşkendi. Sarayının
mahzenlerinde garip huylu bir stratejik bilgisayarı vardı; ayrıca daha küçük
bir sürü bilgisayarı, siberfıloları, dev sibermatik birlikleri ve barut da
dahil, akla hayale gelebilecek her türlü silahı vardı. Bir tek sorunu vardı
ve bu da onun baş derdiydi: Hiçbir hasmı ya da düşmanı yoktu, hiç kimse
topraklarını istila etmek istemiyor ve ona krallara özgü müthiş cesaretini,
taktik dehasını, hele hele sibernetik silahlarının olağanüstü etkinliğini
gösterme fırsatı vermiyordu. Sahici düşman olmayınca, Kral mühendislerine
yapay düşmanlar yaptırıyor, bunlarla savaşıyor ve her zaman da kazanıyordu.
Ama bu savaşlar sahici savaşlardan hiç de daha az korkunç olmadığı için,
halk tıpkı sahici bir savaştaymış gibi azap çekiyordu. Siberhasımlar
köylerini başlarına yıkar, sentetik düşmanlar üzerlerine sıvı ateş dökerken
Kralın tebaası söylenmeye başlıyor, hatta Kralın kendisi onların
kurtarıcısı olarak ortaya çıkıp yapay düşmanı tarümar ederken bile
şikayetlerini sürdürüyorlardı; çünkü Kral bu muzafferane saldırılar
sırasında yoluna çıkan her şeyi dümdüz ediyordu. Bütün bunlar halkı
kurtarmak için yapılıyordu; ama bu vefasız insanlar, gene de söylenmeye
devam ediyordu.
Sonunda Kral
gezegendeki bu savaş oyunlarından bıktı ve gözlerini göklere çevirdi. Artık
rüyalarına giren kozmik savaşlar, uzay maceralarıydı. Gezegenin büyük, insan
eli değmemiş, metruk bir Ayı vardı; Kral tebaasına yeni ve büyük vergiler
koyarak Ayda ordular kurmak ve yeni bir savaş sahnesi hazırlamak için
gereken parayı sağladı. Halk bu parayı seve seve verdi, çünkü artık Kral
Poleanderin sibermatik saldırılarına maruz kalmayacaklarını, silahların
kendi evleri ve kafaları üzerinde denenmeyeceğim düşünüyorlardı. Böylece,
Kralın mühendisleri Ayda, her türlü askeri birliği ve kendi kendine ateş
eden silahı yaratacak harika bir bilgisayar yaptılar. Kral hemen makinenin
yeteneklerini denemeye başladı; bu arada da ona bir telgraf çekerek bir
elektroev yapmasını söyledi, çünkü mühendisleri ona bu makinenin her şeyi
yapabileceğini söylemişlerdi. Her şeyi yapabiliyorsa elektronik bir ev de
yapabilirdi, değil mi? Ama telgraf hatlarında bir karışıklık nedeniyle
telgrafın metninde küçük bir değişiklik oldu, makine bir elektroev değil,
elektrodev yapması emri aldı; alır almaz da elinden geldiğince emri yerine
getirmeye koyuldu.
Bu arada Kral son bir
sefere çıkmış, sibersipahilerin istila ettiği bazı vilayetlerini kurtarmakla
meşguldü, Aydaki bilgisayara verdiği emri tamamen unutmuştu. Birdenbire
Aydan dev kayalar yağmaya başladı; Kral hayretler içinde kalmıştı:
Kayalardan biri sarayın bir kanadına düşüp Kralın siberperi koleksiyonunu
yok etti (siberperi, geri beslemeli orman perisi anlamına geliyordu). Gözü
dönen Kral, derhal Ay bilgisayarına telgraf çekip bir açıklama istedi. Ancak
Aydan cevap gelmedi, çünkü artık bilgisayar yok olmuştu; elektrodev
bilgisayarı yutup kendisine kuyruk yapmıştı.
Kral, devi öldürmek
için derhal silahlı bir birlik hazırladı, gayet yiğit bir bilgisayarın
komutasına vererek Aya yolladı; ama birkaç şimşek çakıp bir iki gökgürütüsü
duyulduktan sonra ne birlik kaldı ne bilgisayar: Çünkü elektrodevin şakası
yoktu; son derece sahici bir şekilde savaşıyordu, üstelik Kralla ve
Krallığıyla ilgili son derece kötü planları vardı. Kral, Aya
Siberbaylarını, Siberallerini ve Sibermühendislerini yolladı; hatta en
sonunda bir Siber Kurmay Başkanı bile yolladı, ama bu da bir işe yaramadı,
sadece tantana biraz daha uzadı o kadar. Kral bütün bunları Sarayın
balkonundaki teleskopundan seyrediyordu.
Dev büyüdükçe Ay
küçüldü, çünkü canavar Ayı parça parça yiyip kendi vücuduna katıyordu. O
zaman Kral ve tebaası işlerin ciddi olduğunu farkettiler, çünkü devin
ayaklarının altındaki toprak yenip bitince, belli ki gezegene atlayıp
üstlerine saldıracaktı. Kral düşündü düşündü, bir çare bulamadı, ne
yapacağını bilmez oldu. Aya makine göndermek faydasızdı çünkü giden geri
dönmüyordu, kendisi de gidemezdi; çünkü korkuyordu. Kral birden gecenin
sessizliğinde, görkemli yatak odasından gelen telgraf sesini duydu. Bu
telgraf Kralın Aya doğrudan bağlı olan özel hattıydı, som altından
yapılmıştı ve elmas bir iğnesi vardı; Kral sıçrayıp telgrafın başına koştu,
bu arada alet de dıdıtdıdıtdıt diye gelen mesajı yazmıştı: ELEKTRODEV,
POLEANDER PARTOBONA SARAYI TERK ETMESİNİ BİLDİRİYOR, ÇÜNKÜ TAHTA ELEKTRODEV
ÇIKACAK!
Kral bunu görünce
korkudan titremeye başladı, olduğu gibi, ermin geceliği ve terlikleriyle
saray bodrumuna, eski ve bilge stratejik bilgisayarının yanına koştu. Henüz
bu bilgisayarın görüşünü almamıştı, çünkü elektrodevin ortaya çıkıp
başkaldırmasından hemen önce, bir askeri operasyon konusunda anlaşmazlığa
düşmüşler, Kral da bilgisayarın fişini çekivermişti; ama şimdi bunu
düşünmenin sırası değildi: Tacı, tahtı, hayatı tehlikedeydi!
Kral, bilgisayarı
prize taktı ve ısınır ısınmaz haykırmaya başladı:
Sadık bilgisayarım!
Sevgili bilgisayarım! Böyle böyle oldu, şimdi de canavar beni tahtımdan edip
sürmeye çalışıyor. Çabuk söyle, ne yapabilirim?!
Eveet, dedi
bilgisayar. Önce şu tartıştığımız konuda benim haklı olduğumu kabul et.
Sonra da, bana yalnızca Dijital Sadrazam olarak hitap et, istersen Yüce
elektromanyetmeaplan da diyebilirsin!
Tamam, tamam, seni
Sadrazam yaptım, istediğin her şeyi kabul ettim, yalnız sen beni kurtar!
Makine gıcırdadı,
guruldadı, ufladı, pufladı, sonra da şöyle dedi:
Kolay. Aydakinden
daha güçlü ikinci bir elektrodev yaparız. İkinci dev Aydakini yener,
devrelerini düzeltir, böylece de amacımıza ulaşırız!
Harika! dedi Kral.
Bu ikinci canavarın planını çizebilir misin?
Bunun bir ultradev
olması gerek, dedi bilgisayar. Plan ne kelime, kendisini de yaparım. Bir
dakikalık iş Kralım! Ve bilgisayar sözünde durarak çalışmaya başladı;
tısladı, dütledi, takırdadı, vızıldadı, kendi içinde bir şeyler yaptı ve
hemen dev bir kıskaca benzeyen, kıvılcımlar saçan, kıvrılan bir nesne
bilgisayarın yanından çıkmaya başladı. Bunu gören Kral haykırdı:
Bilgisayar! Dur!
Yaaa, demek bana
böyle hitap ediyorsun. Ben Dijital Sadrazamdım hani!
A, tabii, dedi
Kral. Yüce Elektromanyetmeapları, yaptığın elektrodev öteki devi yenecek;
ama yendiği devin yerine kendisi geçecek, peki bu devden nasıl
kurtulacağız?!
Tabii ki daha güçlü
üçüncü bir dev yaparak, dedi bilgisayar. Hayır, hayır! Öyleyse hiçbir şey
yapma. Ben Ayda hiç dev olmasın istiyorum, oraya birbirinden müthiş devler
göndermenin ne faydası var Allah aşkına?
Ha, o başka, diye
yanıtladı bilgisayar. Baştan öyle söylesene. Bak nasıl mantıksız mantıksız
konuşuyorsun, ne istediğin anlaşılmıyor. Bir dakika... Düşüneyim.
Bilgisayar hırıldadı,
mırıldadı, takırdadı, kıkırdadı ve sonunda dedi ki:
O zaman bir antiAy
yapıp üzerine bir antidev yerleştiririz, bunu Ayın yörüngesine sokarız
(birden bilgisayarın içinde bir şey çat diye koptu), sonra da ateşin
başına oturur şarkı söyleriz: Ben bir küçük robotum, devrelerde gezerim,
transistörüm bozulursa, hemen tamir ederim!
Tuhaf tuhaf
konuşuyorsun, dedi Kral. AntiAyla küçük robotun transistörlerinin ne
alakası var?
Ne transistörü? Ne
robotu? dedi bilgisayar. Yok, hayır, hata yaptım, içeride birşeyler
karıştı. Galiba bir lambam yandı. Kral bozukluğun nerede olduğunu aramaya
başladı, sonunda yanık lambayı bulup değiştirdi ve bilgisayara antiAy
meselesini sordu.
Hangi antiAy? dedi
bilgisayar, çünkü bu arada daha önce söylediklerini unutmuştu. Ben antiAy
falan bilmiyorum. Bir dakika... Düşünmem lazım.
Vızıldadı, hırıldadı
ve dedi ki:
Şimdi, genel bir
elektrodev öldürme teorisi kurmamız gerek, o zaman Aydaki dev bu teorinin
özel bir uygulaması olur, çözümü de çok basitleşir.
Teoriyi yarat
öyleyse, dedi Kral.
Bunun için çeşitli
deneysel devler yaratmamız gerek.
Kesinlikle olmaz.
Çok sağ ol ama yaratmayalım! diye haykırdı Kral. Bir dev tahtıma göz
dikiyor, ya bir sürü dev ortaya çıkarsa başıma neler gelir bir düşün!
Yaa! Peki o zaman
başka bir yol deneyelim. Art arda Gelen Üç Aşağı Beş Yukarı Çıkarsamalar1
yönteminin stratejik bir varyasyonunu uygulayacağız. Git deve bir telgraf
çek, eğer çok basit üç aritmetik işlemini başarıyla yaparsa tahtını ona
bırakacağını söyle.
Kral gidip telgrafı
çekti, dev de razı oldu. Kral bilgisayarın yanına geri döndü.
Şimdüüi! İlk işlem
şu, dedi bilgisayar. Söyle deve, kendisini kendisine bölsün.
Kral deve haberi
iletti. Elektrodev kendisini kendisine böldü, ama bir elektrodev bölü bir
elektrodev, bir elektrodeve eşit olduğu için, dev Ayda kaldı ve hiçbir şey
değişmedi.
Elinden gelen bu
mu? diye haykırdı Kral bodruma koşarak, telaştan ayağından terlikleri
fırlamıştı. Dev kendini kendine böldü, ama birde bir, bir kere bulunduğu
için hiçbir şey değişmedi.
Tamam, bunu bilerek
yaptım, dikkatini dağıtmak için, dedi bilgisayar. Şimdi deve kendi kökünü
almasını söyle. Kral, Aya tekrar telgraf çekti; bu kez dev kendisini itip
kakmaya başladı. İtiştirdi, çekiştirdi, zorlandı, çatırdadı, nefes nefese
kaldı, titredi, ama sonunda bir şey koptu ve kendi kökünü aldı.
Kral tekrar
bilgisayarın yanına gitti.
Dev çatırdadı,
titredi, dişlerini bile gıcırdattı, ama sonunda kökünü aldı; hala beladan
kurtulamadık! diye haykırdı kapıdan. Şimdi ne yapıyoruz sadık bilgisa...
Yani Yüce elektromanyetmeapları?
Yüreğini ferah tut,
dedi bilgisayar. Şimdi git ve deve kendisini kendisinden çıkartmasını
söyle!
Kral, görkemli yatak
odasına koşup telgrafı yolladı; dev hemen kendisini kendisinden çıkartmaya
başladı, önce kuyruğu gitti, sonra bacaklar, sonra gövde; sonunda dev işin
içinde bir düzenbazlık olduğunu farkedip duraksadı; ama ne çare, bir kere
başlamış oluğu için hızını alamadı. Kafasını da çıkardı ve sıfır haline
geldi, yani hiçbir şey oldu, elektrodev filan kalmadı!
Elektrodev yok
oldu! diye sevinçle haykırarak bodruma daldı Kral. Sağol sadık
bilgisayarım, çok sağol. İyi çalıştın. Şimdi dinlenmeyi hak ettin. Şu fişini
prizden çıkarayım hele...
Yavaş ol bakalım
canım, dedi bilgisayar. İşi hallediyoruz, sonra hemen fiş prizden çıkıyor,
bana Yüce elektromanyetmeapları demeyi bırakıyorsun ha! Olmadı, hiç olmadı.
Kendimi bir elektrodev haline getireyim de gör. Seni buralardan sürerim,
senden de iyi yönetirim bu Krallığı. Zaten bütün önemli meselelerde bana
danışıyordun, aslında Krallığı ben yönetiyordum sayılır...
Ve bilgisayar,
oflayıp puflayarak bir elektrodeve dönüşmeye başladı; tam iki yanından
alevli elektrokıskaçlar çıkarken, Kral korkudan ne yapacağını şaşırıp üstüne
atıldı ve terlikleriyle lambalarına vurmaya başladı. Bilgisayar öksürdü,
çatırdadı ve birden programı karıştı. Elektrodev kelimesi Elektrodef
olarak iletildi ve Kralın gözleri önünde bilgisayar dev bir elektrodefe
dönüşmeye başladı. Kocaman sentetik zilleri şıkırdayan, mavi kıvılcımlar
saçarken bir yandan da bu kıvılcımlara tempo tutan bir elektrodef haline
geldi. Dönüşüm tamamlanıp elektrodef kendi kendine müthiş şıkırtılarla
çalmaya başladığında, Poleander hala alık alık bakıyordu.
Kral içini çekerek terliklerini giydi ve görkemli yatak
odasına döndü. Ama o günden sonra da bambaşka bir Kral oldu; başından geçen
olaylar dövüşkenliğini törpülemişti. Ömrünün sonuna kadar yalnızca sivil
sibernetikle uğraştı ve askeri sibernetiğe hiç; ama hiç ilişmedi.