Afganistan'ın kuzeyindeki durum kontrol edilemeyen kaosun bütün belirtilerini kazanıyor. Tacikistan ve Türkmenistan sınırındaki birkaç vilayeti ele geçiren militanlar yalnızca Kabil'deki merkezi hükümete tehdit oluşturmuyor, aynı zamanda komşu ülkeleri de her zaman işgal edebiliyorlar. Sorun, “İslam Devleti” bayrağı altında hareket eden ve dış güçlerle bağlantılı olan aşırılık yanlısı grupların harekete geçmesiyle ağırlaşıyor.
Kabil illerini kaybetti
Her bahar, dağ dağlarda açıldığında, Afgan Taliban bir başka taarruz operasyonunun başladığını ilan eder. Bu yıl, Azm (Resolve) olarak adlandırıldı ve Taliban'ın resmi açıklamasında belirtildiği gibi, “yabancı istilacılara” ve onları destekleyen yerel makamlara karşı.
Zorlukla başladıktan sonra, saldırı bir dizi şiddetli mağlubiyetle Kabil'e döndü. Ordu ve polis ciddi kayıplar veriyor. Yılın ilk yarısında, Afganistan'da 4'ten fazla binlerce asker ve polis memuru öldü - 50 geçen yılın ilk altı ayındaki oranından daha fazla. 8 ile ilgili bir başka binlerce güvenlik görevlisi de yaralandı. Kabil için “baş ağrısı” hala büyük bir ıssızlık olmaya devam ediyor. 25 Temmuz ayında Badakhshan eyaletinde 110 askeri aşırılık yan taraflarının yanına geçti ve ikincisinin askeri üslerden birini ele geçirmesine izin verdi.
Toplamda, nisan ayında başlayan militanlar, ülkenin kuzeyindeki kilit iller olan Badakhshan, Kunduz, Faryab ve Badghis üzerinde neredeyse tamamen kontrol sağladılar. Bu bölgelerde, merkezi hükümet yalnızca idari merkezleri ve birçok büyük şehri kontrol eder. Tüm kırsal, birçok yerde doğrudan devlet sınırına giden aşırılık yanlıları tarafından ele geçirildi.
Durum özellikle Tacik-Afgan ve Türkmen-Afgan sınırlarında zor. Gelecekte konuşulan tehlike - Kabil güvenlik görevlileri biçiminde güvenlik tamponu olmadan militanlarla yüz yüze olmak - gerçek oldu. Bu Aşkabat ve Duşanbe'yi acil önlem almaya zorlar. Ek birimlerin sınırlarına göre, yetkililer dış yardım konusunda giderek daha fazla düşünüyor. Örneğin, Tacikistan’da, Rus askeri üssünün 201’i sayısında önemli bir artış oldu, Mayıs’ta ülkede büyük ölçekli CSTO hızlı tepki kuvveti tatbikatları yapıldı. Türkmenistan ise, ABD Merkez Komutanı Genel Başkanı Lloyd Austin tarafından belirtildiği gibi, Kongre öncesi yıllık bir konuşmada askeri teknik yardım için ABD'ye başvurdu.
Kabil’in kendisinde, kuzeydeki militan saldırılarının durduğunu, ancak isyancı illerden gelen raporların bu iyimserliğe şüphe ettiğini söylüyorlar. Haziran ayının sonunda Taliban taarruzu Kunduz eyaletinde tekrar başladı. Militanlar, aynı adı taşıyan idari merkezin birkaç bölgesini bile yakalamayı başardılar - Tacik sınırına sadece 300 km uzaklıkta bulunan bir 50 bin nüfusa sahip bir şehir. Buna karşılık, Badakhshan eyaletinin valisi Şah Valiullah Adil, merkezi yetkilileri, Kabil'in acilen büyük takviyeler göndermemesi halinde İslamcıların bölgeyi tam olarak ele geçirebilecekleri konusunda uyardı. Ve Haziran sonunda, Taliban başkentte bile hükümet güçlerinin savunmasını kolayca yenebileceklerini gösterdi. Bir intihar bombacısı da dahil olmak üzere birçok militan Kabil'deki parlamento binasına saldırdı. Sadece şansla milletvekillerinden kimseye zarar gelmedi.
Afgan güvenlik kurumları, Batılı eğitmenlerin yıllarca süren eğitimlerine rağmen oldukça zayıf kalıyor. Birçok bakımdan, Afgan ordusuna ağır silah temini için sözlü bir yasak uygulayan koalisyon güçleri ve havacılık. Militanlara karşı yeterli güce sahip olmayan Kabil, yerel milislerden Arbaki'nin yardımına başvurdu. Bununla birlikte, bu birimler en kötü haydutlardan daha kötü davranıyor ve sakinlerin kızgınlığına neden oluyor. Son anketlere göre, Afganların üçte birinin Taliban ile sempati duyması şaşırtıcı değildir ve ülkenin güneyinde ve doğusunda bu vatandaşların oranının yarısını aşması şaşırtıcı değildir.
Meslek için bahane
Fakat hem Afganistan'ın hem de komşu devletlerin otoriteleri için en büyük sorun, uygulamanın gösterdiği gibi, bir anlaşmaya varmak için hala mümkün olan Taliban değil, İslam Devleti'dir. Radikal grupların bayrağı altında, Taliban'ın geleneksel olarak yüksek olduğu kuzeyde değil, güneyde çok fazla sayıda yerel militan var. İslam Devletinin büyük bölümleri Faryab ve Kunduz illerinde - Türkmenistan ve Tacikistan sınırlarına yakın yerlerde faaliyet gösteriyor. Bu birimlerin ayırt edici bir özelliği, içlerinde çok sayıda "yabancı" olması. Taliban çoğunlukla Afganistan ve Pakistan'da yaşayan Pashtunlardan oluşurken, İslam Devleti birimlerinde çok sayıda Arap, Çeçen, Uygur ve diğer milletlerin temsilcileri var. Savunma Bakanlığı Genel Temsilcisi Davlat Vaziri'ye göre, Afganistan topraklarında faaliyet gösteren militanların yüzde 40'u yabancı.
Suriye ve Irak'taki “ateş vaftizini” geçtikten sonra, son aylarda hedeflerini gizlemeden Afganistan'a taşınıyorlar - ülkenin topraklarına “dünya halifeliğine” katılmak. İran'ı ilan ederken düşman "bir numara". İran topraklarına daha fazla militan katılması şaşırtıcı değil, Afganistan'da aşırılık yanlıları Hazaralar için gerçek bir av başlattı - İranlı konuşan Şiili konuşanların temsilcileri.
Bu nedenle, ülke Irak-Suriye senaryosunu yeniden oluşturmak istiyor. ABD ve müttefikleri Suudi Arabistan ve Katar buna ilgi gösteriyor. Bir zamanlar, istenmeyen rejimleri etkilemek için aslında “İslam Devleti” ni kurdular. Yeni bir İran karşıtı cephe oluşturmak - şimdi İslam Cumhuriyeti'nin doğu sınırlarında - bu plana mükemmel şekilde uyuyor. Buna, Çin'in yakınlığını, daha kesin olarak, Ayrılıkçılığıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ni ve resmin tamamlanacağını ekle. Ve bir nüans daha: Irak'taki “IG” nin ortaya çıkması Washington tarafından bu ülkedeki askeri varlığını güçlendirmek için kullanıldığından, bu nedenle İslamcıların Afganistan'a girmesi, buradaki bin doları bir arada tutmak için mükemmel bir neden.
Son nokta netleşmeyi gerektiriyor, çünkü eğer Washington'a inanırsanız, çok yakın bir gelecekte Amerikan birlikleri ülkeden çekilecek. Gerçekten, geçen yılın sonunda, on üç yıl önce ülkeyi işgal eden koalisyon görevini resmen tamamladı. Aralık 28, Kabil'deki Uluslararası Güvenlik Yardım Gücü (ISAF) genel merkezinin üstünde NATO bayrağını indirdi.
Ancak, Obama'nın cumhurbaşkanlığı mücadelesinde yaptığı 2014 yılında Afganistan'dan birliklerin tamamen geri çekilme vaadi söz verdi. On binden fazla Amerikalı da dahil olmak üzere binlerce NATO askerinin 12'inden fazlası, yeni “Güçlü Destek” misyonunun bir parçası olarak ülkede kaldı. Resmen, misyon askeri nitelikte değildir. Amacı Afgan güvenlik güçlerini eğitmek ve Batı ülkelerinin diplomatik misyonlarını korumaktır. Aslında, bir Obama baskısına göre basına sızdırılmış bir şart, havacılığın katılımı da dahil olmak üzere, savaş operasyonlarına katılma hakkına sahiptir.
ABD liderleri, dürüst ve doğrudan hareket etmeleri durumunda yüzyıllar boyunca gelişen geleneği ihlal edeceklerdir. Yani Afganistan’da kalan birliklerin çoğunun gelecek yılın sonuna kadar geri çekilmesi gerekiyor. Bundan sonra, sadece Kabil büyükelçiliğinin silahlı muhafızı ülkede kalacak. Ancak Washington’un Afganistan’daki gibi önemli bir sıçrama tahtasından gönüllü olarak vazgeçeceğini hayal etmek zor. Son olaylara bakılırsa, bu olmayacak. Amerikan televizyon kanallarından birinin yayınında, Cumhurbaşkanı Eşref Ghani Ahmadzai, koalisyon kuvvetlerinin Afganistan'dan çekilmesi kararının gözden geçirilebileceğini söyledi. Bir süre sonra, Obama yönetimindeki kaynaklar doğruladı: Gerçekten de, aşırı aktivitedeki artış ve Afganistan'daki İslam Devletinin ortaya çıkması ışığında, birliklerin nihai geri çekilme süreci ertelenecek.
ABD-Afgan anlaşmasının dokuz askeri üssün (Kabil, Bagram, Mazari-Şerif, Herat, Kandahar, Şurab, Gardez, Celalabad, Şindand) korunmasını sağlaması da yabancı varlığın uzun vadeli doğası hakkında konuşuyor. Hem ülkeyi kontrol etme hem de komşu ülkeleri etkileme açısından en önemli alanlarda bulunurlar - İran, Pakistan, Çin, Orta Asya'nın Sovyet sonrası cumhuriyetleri.
Tehdit altındaki diyalog
Aktif olarak yayılmış kaos hükümetin krizine katkıda bulunuyor. Ocak ayında, Cumhurbaşkanı Ahmadzai meclise yeni bir kabine sundu. Ancak, bakanların yemin etmesi nisan ayının sonuna kadar sürmedi. Bu, yürütme kolunun aylarca sürecek bir çöküşüne yol açtı.
Ancak şimdi bile politik sistemi istikrara kavuşturmaktan bahsedemeyiz. Ülkenin şartlarındaki kilit bakanlıklardan birinin başı olan savunma henüz atanmadı. Temmuz ayı başlarında, meclis bu görevdeki ikinci adayı reddetti. Ancak diğer yetkililerin durumu son derece dengesiz. Bu arada, bu dengesizliğin harici oyunculara el altında olduğu açık. Dahası, bu oyuncular barış ve düzenin başarılmasının zor olduğu bir durum yarattı. Başkan olan Ashraf Ghani Ahmadzai'nin, hayatının çoğunu yurtdışında geçirmiş ve anavatanında büyük bir popülerlik kazanmamış bir ABD vatandaşı olduğunu hatırlayın. Ancak, Washington'un eski kontrollü Hamid Karzai'nin yapmasına izin verdiği özgürlüklere izin vermeyen, tamamen kontrollü bir şekle ihtiyacı vardı. Amerika Birleşik Devletleri, Ahmadzai'nin zaferini sağlamak için her türlü çabayı gösterdi. Kombinasyon başarılıydı. Ancak, doğal olarak, başka bir adayın destekçilerine - ve çoğu bağımsız uzmana meyilli olan Abdullo Abdullah - seçimin gerçek galibi oldu. Afganistan bir bölünmenin eşiğindeydi.
Aşırı inatçılığın öngörülemeyen komplikasyonlarla tehdit ettiğini fark eden Washington, bir sonraki kombinasyona döndü - bu sefer iki politikacının gösterişli bir uzlaşmasını sağladı. Anlaşmalar uyarınca, Ahmedzai ve Abdullo, daha önce cumhurbaşkanının kontrolünde olan yürütme yetkisini böldü (Afgan Anayasası başbakanlık görevini sağlamıyor). Abdullo'ya “raisi ijroy”, baş yönetici ve 12 hükümet üyelerinden 25 atama yetkisi verildi.
Ancak, bu iktidarda birçok tuzak vardır. Bunların en büyüğü prosedürün yasal tutarsızlığıdır. Abdullah'ın aldığı pozisyon yasayla öngörülmedi. Aslında, yasal normlara değil, geçici ve dolayısıyla kırılgan bir uzlaşmaya dayanan bir centilmenlik anlaşmasından bahsediyoruz. Bununla birlikte, bu uyum Afganistan’ın siyasi güçleri üzerinde ek etki kolları alan ABD’ye son derece faydalıdır.
Bu nedenle, ülkedeki durumun kademeli olarak normalleşmesine güvenmek son derece erkendir. Potansiyel ihtilafların odakları, sadece Ahmadzai ve Abdullo başkanlığındaki iki iktidar merkezinin kırılgan dengesinde değil, aynı zamanda bu iktidar merkezlerinin tek olmaktan uzak olduğu gerçeğinde atılıyor. Ne başkan ne de yürütme organının başkanı ülkede istikrarı sağlamak için yeterli yetkiye sahip değil. Başkent bölgesi dışında, tam güç kabile liderlerinin, manevi büyüklerin, saha komutanlarının elindedir.
Bu tür çelişkiler, istikrarsızlık için bir üreme alanı olarak hizmet eder. Ve alevlenmeye karşı belirgin bir eğilimi var. Bu çıkmazdan çıkmanın tek yolu, Afganistan içi ilişkiler üzerindeki dış etkiyi sınırlamak ve ulusal bir uzlaşma programı başlatmak. Önümüzdeki yıllarda ilk şart pek mümkün değil. Birleşik Devletler, Afganistan’a en son egemenliği edinmesine izin vermeyecek.
İkinci duruma gelince, aynı dış kuvvetler onu engeller. Bu yılın başında, Afganlar arası uzlaşma süreci Çin ve Pakistan'ın arabuluculuğu altında başladı. Temmuz 7’ta, Afgan hükümetinin temsilcileri ve Taliban’ın Pakistan'ın Murry kentindeki temsilcileri arasında görüşmeler yapıldı. Daha önce de benzer toplantılar yapıldı, ancak şimdi müzakerelere katılanlara resmi yetkiler verildi. Bu temelde önemli bir ayrıntıdır, çünkü Kabil, Taliban'ı eşit bir diyalog yürütmenin mümkün olduğu siyasi bir varlık olarak tanımadı. Uzun bir görüşmeden sonra belirtildiği gibi, partiler Afgan topraklarına barış getirmek istiyor ve bu hedefe ulaşmak için işbirliğine hazırlar. Bir sonraki müzakere turu Temmuz ayı sonlarında - Ağustos ayının başlarında yapılacaktı.
Ancak, uzun zamandır beklenen uzlaşma tehlikeye atıldı. Tuhaf bir tesadüfle, barış inisiyatifine Talgan'ın aksine, yetkililerle müzakere imkanı vermeyen Afganistan'da bir “İslam devleti” ortaya çıktı. Aynı amaç, Taliban lideri Muhammed Omar'ın (Mullah Omar) ölümünün yanı sıra belirsiz bir süre boyunca müzakerelerin ertelenmesinin nedeni olan Haqqani grubu Jalaluddin Haqqani'nin başı hakkında bilgi enjeksiyonları ile de takip ediliyor.
Dış güçlerin Kabil’in Taliban’la, özellikle Çin’in katılımıyla yaptığı müzakerelerle ilgilenmediği açık. Batı'nın zayıf ve parçalanmış bir Afganistan'a ihtiyacı var ve statükoyu korumak için oradaki güçleri ya da fonları yedeklemeyecek.