En ünlü halk hikâyeleri koleksiyoncuları, en azından Batı’da, Jacob ve Wilhelm Grimm’de kalmıştır, ancak pek çok diğerleri, etkili uyanışlarını takip etmiştir. Bunların arasında Türk masallarının bu cildini aynı gelenekle derleyen Ignác Kúnos (1860-1945) da vardı. Macar doğumlu bir dilbilimci olan Kúnos, Türk lehçesi ve halk geleneğine de ilgi duydu ve okuyarak ve çalışarak değil, Türk ülkesini gezerek ve hikaye anlatıcılarını dinleyerek birkaç cilt sözlü masal topladı.
Toplanan 44 hikayeden birini sizlere tanıtacağız; Sihirli Ayna
Bir zamanlar üç oğlu olan bir padişah vardı. Ayrıca her sabah ayağa kalkarak baktığı, gün içinde olacak her şeyi gördüğü bir aynası vardı. Bir sabah kalkıp aynaya bakmayı hatırlamadan işlerine devam etti. Görevini bitirdiğinde, ihmali hatırladı ve onu onarmak için acele etti; ama üzüntüsüne göre ayna bulunamadı. Her yerde arama yapıldı ama hepsi boşuna.
Kaybından dolayı endişelenmek bir hastalığa neden oldu ve babalarının durumunu gören oğulları sebebini sordu. “Güzel aynamın kaybına üzülüyorum,” diye yanıtladı. Sonra oğulları: “Kendine bu kadar acı verme baba, aynayı aramamıza izin ver.” dediler. Oğullarının isteği Padişah’a büyük mutluluk verdi, çünkü ayna yakında bulunmazsa kederden öleceğini hissetti. Memnuniyetle istenen izni verdi ve üç kardeş yolculuklarına çıktı.
Uzun bir yolculuktan sonra üç yolun ayrıldığı bir yere geldiler. Yerin ortasında, üzerinde birkaç yolun yönünün yazılı olduğu bir taş vardı. Birincisi bebek arabalarının yoluydu, ikincisi hana giden yol ve üçüncüsü hiç kimsenin geri dönmediği yoldu. En büyük erkek kardeş birinciyi, ortanca kardeşi ikinciyi ve en küçük erkek kardeşi üçüncü yolu seçti. Ayrılmadan önce yüzüklerini taşın altına bırakmayı ve döndüklerinde tekrar kaldırmayı kabul ettiler. Şimdi en büyük iki kişinin kendi yollarına gitmesine izin vereceğiz ve en küçük kardeşin maceralarını takip edeceğiz. Bir dağın tepesine vardığında, bir dağın tepesine vardığında genç bir dev anne gördü. Aceleyle ona sarıldı ve ona “Anne” dedi.
“Ah, küçük oğul,” dedi dev kadın nazikçe, “Bana ‘Anne’ demeseydin, seni parçalamalıydım.” “Ve eğer bana ‘ küçük oğlum ‘ demeseydin”, diye karşılık verdi genç, “Seni kılıcımla kesmeliydim.” Sonra dev annesi ona nereden geldiğini, nereye gittiğini ve hangi nedenle orada olduğunu sordu. Babasının kaybettiği aynayı arayan Padişah’ın oğlu olduğunu söyledi. “Ah oğlum,” dedi kadın, “bu ayna devler tarafından taşındı. Onu kıskançlıkla korunan bahçelerine götürdüler.”
“Oraya vardığınızda tüm devleri bulacaksınız. Gözleri açıksa, uyuduklarından oldukça emin olabilirsin. Korkma, güvenle ilerle ve aynayı getir. Bahçedeki her ağaç elmas ve değerli taşlarla kaplıdır; onlara dokunmamaya dikkat et yoksa kaybolursun.”
Genç kadının talimatları için minnettar oldu ve kendi yoluna gitti. Uzun süre dolaştıktan sonra devlerin bahçesine geldi ve yaklaştıkça hepsinin gözleri açık uyurken gördü. Dev annenin sözlerini hatırlayarak, cesurca bahçeye gitti, aynayı aldı ve geri döndü. “Şimdi,” diye düşündü kendi kendine, “onlar uyurken, bu mücevherli ağaçların bir dalını kırarsam hiçbiri daha akıllıca olmaz.” Dal koparmak için elini uzatır uzatmaz Devler tek bir adam olarak kalkıp şunu sordu: “Hangi hakla buraya gelmeye cüret ettin?” Şimdi dehşete düşen genç, ona merhamet etmeleri için onlara yalvardı. Onu serbest bırakmayı ve Arap-Üzengi’nin kılıcını fidye olarak getirmesi şartıyla aynayı tutmasına izin verdiler.
Sözünü veren gencin, zorluğunu anlattığı dev anneye dönmesine izin verildi. “Mallarına dokunmaman için seni uyarmadım mı?” yaşlı kadın azarladı. “Şimdi ne yapacağız?” Hatasından dolayı derin bir üzüntü duyduğunu ifade ederek, dev anneden ona daha fazla tavsiye vermesi için yalvardı. Gence acıyarak ona şu talimatı verdi: “Belli bir yolu takip ederek iki kapılı bir kervansaraya varacaksınız; biri açık, diğeri kapalı. Açık kapıyı kapatın, kapalı kapıyı açın ve girin. Sağ elinizde yanında bir et parçası olan bir aslan bulacaksınız; solunda yanında çimen olan bir köpek. Çimi aslana, eti köpeğe verin, sonra merdivenlerden çıkın. Odasında Arap-Üzengi uyurken kılıcını duvarda asılı bulacaksınız. Çabuk alın ve buraya dönerken zaman kaybetmeyin. Ama kılıcı kılıfından çıkarmaya dikkat edin.”
Genç şimdi yeniden yola çıktı ve zamanı gelince kervansaraya ulaştı. Bir kapıyı açıp diğerini kapatarak girdi. Otu aslana, eti köpeğe vererek devin odasına atladı. Arap-Üzengi’nin dairesine girdiğinde duvardan sarkan kılıcı gördü; onu indirip saraydan kaçmak bir an meselesiydi.
Dev ananın evine yaklaşırken, tehlikenin dışında olduğunu düşündü, bu yüzden kılıcını kılıfından çıkardı ve birden kendini Arap-Üzengi’nin ellerinde buldu. “Şimdi sana gücümü hissettireceğim!” genci sarayına geri sürüklerken dev kükredi.
Dev kadın, talihsiz genç Arap-Üzengi tarafından esir alınacak olursa bekleyeceği şeye hazırlamıştı. Dev, kırk gün boyunca her gün ona dönüşüm üzerine bir ders veriyordu ve dersin sonunda, “Dostum biliyor musun?” diye sorulduğunda, şüphesiz “Ben bilmiyorum” diye cevap vermesi gerekiyordu.
Böylece, kırk gün boyunca genç, her dersin sonunda onu döven ve “Dostum biliyor musun?” Diye soran devden talimat aldı. Genç her zaman “bilmiyorum” cevabını hatırladı. Arap-Üzengi kırk gün dolduğunda, Peri-Padişah’ın kızını getirmesi şartıyla onu serbest bıraktı.
Genç, dev anneye geri döndü ve ona ne olduğunu anlattı. “Kılıcı çekmemen için seni uyarmadım mı?” çığlık attı ve onu eskisinden daha sert bir şekilde azarladı. Yine de ona bir kez daha yardım etmek için içtenlikle dua etti. Peri Prenses’in erkeklerin olmadığı ve herhangi bir erkeğin kendisine yaklaşmasının imkansız olduğu belirli bir kasabada yaşadığını ona bildirdi; Ayrıca bakirenin bir tılsımı vardı. Bununla birlikte, herhangi bir erkek kasabaya girmeyi başarırsa, tılsımı etkili olmaktan çıkar ve böylece onunla istediğini yapabilir. “Sadece Arap-Üzengi değil, devler de Peri-Prenses’e aşık” dedi dev kadın; “Ve bunlar onu yıllar önce götürürdü ama tılsımının üstesinden gelemezlerdi”
“Öyleyse onun yanına yaklaşmam nasıl mümkün olabilir?” genç çaresizce iç çekti.
“O halde Arap-Üzengi’den hiçbir şey öğrenmediniz mi?” dev kadın sordu.
“Kendimi nasıl kuşa dönüştürebileceğimi kesinlikle öğrendim,” diye yanıtladı.
Kadın “O zaman iyi oğlum” dedi. Kendini bir kuşa dönüştür ve kızlık sarayına uç. Bahçede bir taş kafes var; buna girerek Prensesin tılsımını yok edeceksin ve o senin insafına kalacak. Sonra onu al ve Arap-Üzengi’ye teslim et. “
Böylece kendini kuşa çeviren genç, doğruca şehre ve oradan da kervansaray bahçesine uçtu. Taş kafesi bulunca içeri girdi ve o andan itibaren Prensesin tılsımının hiçbir etkisi olmadı. Bu nedenle, kuşun gerçekten bir insan olduğunu biliyordu.
Peri Prenses gence, “Şimdi insanoğlu” dedi, “Ben de senin gibi ölümlü bir yaratık oldum; korkacak hiçbir şeyin yok; bundan böyle tamamen sana aitim. ” Bunun üzerine kuş kendini salladı ve insan formuna geri döndü. Şimdi Prenses, artık çevresinde herhangi bir kısıtlama olmadığını, erkeklerin ve kadınların kasabaya özgürce girebileceğini ilan etti. Ayrıca olanları babasına anlattı ve bir ölümlünün gelini olacağını bildirdi. Genç, padişahın oğlu olduğunu ve düğünlerinin babasının sarayında uygun bir ihtişamla yapılması gerektiğini söyledi. Daha sonra bakireyi de yanına alarak geri dönmeye hazırlandı.
Böylece Arap-Üzengi’nin sarayına yaklaştılar, Prenses gencin niyetini fark etti ve acı bir şekilde ağlamaya başladı. Ancak onu sakinleştirerek kendi hayatını kurtarmak için onu oraya götürmek zorunda olduğunu açıkladı, ancak onu devle bırakmayacağına söz verdi. Daha doğrusu önce o yok olacaktı.
Arap-Üzengi, saray kapılarına vardıklarında onları görünce yüksek sesle haykırdı: “Uzak dur! Buraya gelme! Prensesi alabildiğiniz için her şeyi yapabilirsiniz. Sizin için her şey mümkündür. Bakire ve kılıç sende kalsın, sadece yanıma gelme!”
Böylece genç kız ve kılıçla Çiylerin bahçesine gitti; ve devler kılıcı aldığını görür görmez bağırdılar: “Uzak dur! Buraya gelme! Sizden korkuyoruz, çünkü Arap-Üzengi’nin kılıcını ve ayrıca Peri-Prenses’i alabilirseniz, sizin için her şey mümkündür. Bakire, kılıç ve aynaya sahip olduğunuz gibi, ağaçtan kırdığınız dalı da bahçemizden uzak tutun.”
Şimdi ondan beklenen her şeyi yaptıktan sonra, genç kıza dev annesinin evine kadar eşlik etti, burada bir süre dinlendikten sonra vedalaşıp eve doğru yolculuklarına devam ettiler.
Uzun gezintilerden sonra, üç kardeşin aylar önce ayrıldıkları noktaya geldiler. Taşı inceleyen en genç, tüm yüzüklerin hala orada olduğunu gördü. “Kardeşlerime ne olmuş olabilir?” kendi kendine sordu; ve derin derin düşünürken onları uzaktan gördü, ama öylesine itibarsız ve acımasız bir durumdaydılar ki insana neredeyse hiç benzemiyorlardı. Yine de onları güvende gördüğü için mutluydu ve bununların onlara nasıl olduğunu anlattılar. En küçük kardeşlerinin güzel bir bakire ve sihirli aynaya sahip olduğunu gören iki büyüğün yüreğine kıskançlık ve öfke girdi. Yollarını takip ettiler ve susuzluklarını aşarak onu söndürmenin bir yolunu aradılar. Uzun zamandır demir kapaklı bir kuyuya geldiler ve en büyüğü en küçüğünün sürahiyi suyla doldurmak için bir ip aracılığıyla aşağı indirilmesini önerdi. Ancak bunu yaptığında, kardeşlerinin onu kuyunun dibinde kaderine terk ettiklerini gördü. Atını arkasında bıraktılar, ancak kızı yanlarına aldılar ve ona kardeşlerinin biraz sonra geleceğini söylediler.
Genç, kardeşlerinin onu terk ettiğini anlayınca acı bir şekilde ağladı. Büyük çocuklar zamanı geldiğinde kral babalarının sarayına geldiler ve bulduklarını söyledikleri sihirli aynayı ona geri verdiler. En küçük kardeşlerine gelince, çeşitli yollara gitmek için ayrıldıklarından beri onu tekrar gördüklerini reddettiler. Padişah, aynasının kendisine geri verilmesinden duyduğu büyük sevinçle çok geçmeden en küçük oğlunun kaybını unuttu ve Peri-Prenses’in en büyük Prens ile evlenmesi için hazırlıkların yapılmasını emretti.
Şimdi kuyudaki gence dönelim. Açlık ve susuzluktan korkunç derecede acı çeken atı, sonunda kırılan toynaklarıyla kuyunun kapağına sürekli çarpıyordu. Atının kişneyişini duyan genç, büyük bir çaba sarf etti ve tarif edilemez bir güçlükle zirveye çıkmayı başardı.
Şimdi, uzun zamandır kayıp olan oğlunu görmekten neşesi sınır tanımayan babasının sarayına gitmek için elinden gelenin en iyisini yaptı. En büyük ikisinin en küçük kardeşlerine karşı haince zulmetmelerine öfkelenen Padişah, ikisini de idam ettirdi, ardından Peri-Prenses’i onu kazanan ve onu çok fazla tehlikeden kurtaran gerçek sevgilisiyle nişanladı. Düğün ziyafeti kırk gün kırk gece sürdü ve sonsuza dek mutlu yaşadılar...