

DENIS DIDEROT
OYUNCULUK ÜZERİNE
AYKIRI DÜŞÜNCELER
(Paradoxe sur le Comédien)
Bu kitabın hazırlanmasında, MEB Fransız Klasikleri dizisinde yayınlanan BİRİNCİ baskısı temel alınmış ve çeviri dili günümüz Türkçesine uyarlanmıştır.
Yayına hazırlayan : Egemen Berköz
Dizgi : Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.
Baskı : Çağdaş Matbaacılık Yayıncılık Ltd. Şti.
Mart 2000
Fransızcadan çeviren: Sabri Esat Siyavuşgil
OYUNCULUK ÜZERİNE AYKIRI DÜŞÜNCELER
İKİ KİŞİ KONUŞMAKTADIR.
BİRİNCİ - Artık ondan söz etmeyelim.
İKİNCİ - Neden?
BİRİNCİ - Dostunuzun yapıtıdır da (1) ondan.
İKİNCİ - Ne önemi var?
BİRİNCİ - Çok. Kendinizi ya onun yeteneğini ya benim beğenmemi küçük görmek; ya ona ya da bana beslediğiniz inancı yitirmek şıklarından birini seçmeye ne diye zorlayacaksınız?
İKİNCİ - Böyle şey olmaz; olsa bile, her ikinizle daha önemli artamlara (meziyetlere) dayanan dostluğuma bundan zarar gelmez.
BİRİNCİ - Belki.
İKİNCİ - Buna eminim. Şu anda kime benziyorsunuz, biliyor musunuz? Oyunlarından birinin ilk oynanışına gitmesin diye sevdiği KADINın ayaklarına kapanarak yalvaran tanıdık bir yazara.
BİRİNCİ - Sizin yazar alçakgönüllü ve önlemli (tedbirli) alan bir adammış.
İKİNCİ - Kendisi için beslenen sevgi, yazınsal değeri için verilecek yargının etkisinde kalır diye korkuyordu.
BİRİNCİ - Bu olabilir.
İKİNCİ - Halkın gözünden düşmekle biraz da sevgilisinin gözünden düşmekten korkuyordu.
BİRİNCİ - Kendisine gösterilen saygı azalırsa, sevgi de azalır diye, öyle mi? Bu size tuhaf mı geliyor?
İKİNCİ - Kısacası, böyle düşünüldü; loca kiralandı ve yazar en büyük başarısını kazandı. Bilemezsiniz nasıl da kucaklandı, kutlandı, okşandı.
BİRİNCİ - Halk, oyununu ıslıkla karşılasaydı, daha çok kucaklanır, kutlanır ve okşanırdı.
İKİNCİ - Elbette.
BİRİNCİ - Ama yine de düşüncemi değiştirmiyorum.
İKİNCİ - Öyle olsun, ben razıyım. Ama unutmayın ki, ben KADIN değilim ve bu konudaki düşüncenizi lütfen açıklamanız gerekiyor.
BİRİNCİ - Gerekli mi bu?
İKİNCİ - Evet, gerekli.
BİRİNCİ - Düşüncemin kılığını değiştirmektense, susmak, benim için daha kolay olacak.
İKİNCİ - Ben de öyle sanırım.
BİRİNCİ - Öyleyse sert davranacağım.
İKİNCİ - Dostumun da sizden istediği bu.
BİRİNCİ - Peki, düşüncemi söylemem gerekiyorsa... Dostunuzun özentili, düğümlü, boğumlu ve şişirme bir biçemle kaleme alınmış olan yapıtı, herkesin bildiği düşüncelerle dolu. Bu kitabı okuduktan sonra ne büyük bir OYUNCU daha yüksek bir düzeye ulaşır; ne de kötü bir OYUNCU, olduğundan daha iyi olur. İnsana kişiliğinin artamlarını; yüzünü, sesini, düşünme yöntemini ve inceliği, yaratılışı verir. Yaratılıştan gelen artamlarını daha da yetkinleştirecek olan da, büyük örnekleri incelemek, insan ruhunu bilmek, görgü, sürekli çalışma, deneyim ve tiyatro alışkanlığıdır. Öykünmeci OYUNCU, her şeyi şöyle böyle başaracak bir dereceye gelebilir; ama oyununun ne övgüye, ne de yergiye değer bir yanı olur.
İKİNCİ - Ya da her şeyi eleştirilebilir.
BİRİNCİ - Öyle olsun. Yalnızca doğuştan getirdikleriyle kalan OYUNCU, çoğu kez çok kötü, kimi zaman da pek iyidir. Hangi bakımdan olursa olsun, şaşmaz bir orta hallilikten sakının. Kendisine ne denli sert davranılsa da, mesleğe yeni başlayan birinin, gelecekteki başarıları önceden sezilebilir. Yuhalar, ancak yeteneksizleri öldürür. Sahnede hiçbir şey doğada olduğu gibi olmaz ve dizeli (manzum) tiyatro yapıtlarının tümü, belirli bir esasa göre yazılmıştır; nasıl olur da sanatsız bir doğa büyük bir OYUNCU yetiştirebilir? En açık ve en yerli yerinde söz söyleyen, en enerjik bir yazarda bile sözcükler ancak bir düşüncenin, bir duygunun yaklaşık birer işareti; değerini devinim, jest, ses, yüz, bakış ve belirli bir durumun tamamladığı birer işaretse ve başka bir şey olamazsa, nasıl olur da bir rol iki ayrı OYUNCU tarafından aynı biçemde oynanır? Şu sözleri dinleyin:
- ... eliniz orada ne arıyor?
- Giysinize baktım, kumaşı pek yumuşak.
Ne anladınız? Hiç. Şimdi söyleyeceklerimi güzelce bir tartın; birbiriyle konuşan iki kişinin, aynı sözcükleri ve deyimleri kullandıkları halde, tümüyle birbirinden farklı şeyler düşünüp söyleyebilmeleri nasıl da kolay ve olağandır, anlarsınız. Size vereceğim örnek, bu bakımdan olağanüstü bir örnektir; dostunuzun o kitabı... Bir Fransız OYUNCUsuna bu kitap üzerine ne düşündüğünü sorun, kitapta ne varsa hepsinin doğru olduğunu söyler. Aynı şeyi bir İngiliz OYUNCUsuna sorarsanız, kitabın değiştirilecek bir tek tümcesi bile bulunmadığına ve yapıtın tam anlamıyla, "sahnenin İncili" olduğuna ant içerek güvence verir. Bununla birlikte, İngilizlerin dizeli güldürü ve ağlatı yazma yöntemleriyle Fransızlarınkiler arasında hiçbir benzerlik olmadığından, Garrick'e göre, bir kimse Shakespeare'in bir sahnesini pek yetkin oynayabilse bile, Racine'in bir sahnesinin okunuşunda, daha ilk dizelerdeki sözcüklerin uyumsallığını ve ezgisini kavrayamazsa, bu dizelerle, sanki bir sürü yılan başına, ayaklarına, ellerine, bacaklarına ve kollarına dolanmış gibi kıskıvrak sarılacak, davranışı da hiçbir zaman serbest olmayacaktır; kuşkusuz bu nedenle, yazarınızın ortaya koyduğu ilkelerin doğruluğu konusunda söz birliği eden Fransız OYUNCUyla İngiliz OYUNCUnun birbiriyle anlaşamadıkları ve tiyatronun teknik dilinde, akılcı düşünmekle birlikte kanıları taban tabana karşıt kimselere güzelliğin ışığını gördüklerini sandıracak denli bir belirsizlik ve enginlik bulunduğu sonucu çıkar. Demek, ilkenize her zamankinden çok bağlı kalın. Birbirinizle anlaşmak istiyorsanız, karşılıklı açıklamalar yapmaya kalkışmayın.
İKİNCİ - Her kitabın, özellikle bunun, her ikisi de aynı kılıkta görünmekle birlikte, biri Paris'te, öbürü Londra'da olmak üzere, iki ayrı anlamı mı var?
BİRİNCİ - Bu görünüşlerde o iki anlam öyle açıktır ki, dostunuz bile yanılmış; İngiliz OYUNCUların adlarını Fransız OYUNCUlarınkiyle birlikte anıp hepsine aynı kuralları uygulamış; böylece aynı övgü ve yergileri yaparken, sanırım İngilizler için söylediği şeylerin Fransızlar için de doğru olduğunu düşünmüş.
İKİNCİ - Ama bu bakımdan, başka hiçbir yazar bu denli açık bir anlamsızlığa düşmezdi.
BİRİNCİ - Kullandığı aynı sözcüklerin Bussy kavuşağında başka, Drury-Lane'de yine başka anlamı olduğuna göre, onun böyle bir anlamsızlığa düştüğünü üzülerek açıklamak zorundayım; belki de yanılıyorum. Ama, yazarınızla benim tümüyle karşıt kanılarda bulunduğumuz önemli nokta, büyük bir OYUNCUnun asıl nitelikleri konusudur. Ben büyük bir OYUNCUda sağlam bir düşünce yeteneği ararım. İsterim ki, onda soğukkanlı ve dingin bir seyirci ruhu olsun. Dolayısıyla, kendisinde bulunmasını kesinlikle istediğim artam, kesinlikle duyarlılık değil, kavrayış derinliği, her şeyi yansılama hüneri ya da her türlü kişilik ve role karşı her zaman aynı yetenektir... ki, bu da aynı şeydir.
İKİNCİ - Demek duyarlılıktan tümüyle yoksun olacak, öyle mi?
BİRİNCİ - Tümüyle. Henüz düşüncelerimi sırasına koyamadım. Bunları aklıma geldiği gibi, dostunuzun kitabındaki dağınıklığa uygun bir yöntemle anlatmama izin verirsiniz, sanırım.
OYUNCU, can ve gönülden duyarlı olursa, herhangi bir rolü aynı coşku ve aynı başarıyla iki kez nasıl oynayabilir? İlk oyunda çok büyük bir coşkuyla oynar; ama üçüncüsünde artık yorulur ve buz gibi soğuk olur. Oysa, doğaya dikkat ve bilinçle öykünen OYUNCU, sahneye ilk kez Augustus, Cinna, Orosmane, Agamemnon, Muhammet olarak çıkınca, kendi kendinin ya da incelemelerinin titiz kopyacısı ve izlenimlerimizin sürekli gözlemcisi bulunduğundan, oyunu yavanlaşmak şöyle dursun, edindiği yeni izlenimlerle daha da güçlenecek, coşacak ya da dinginleşecek ve sizi gittikçe daha çok doyuracaktır. Ama, oynarken kendi kendisi kalırsa, böyle olmaktan nasıl kurtulur? Kendi kendisi olmaktan kurtulmak isterse, nasıl olur da tam gideceği ve duracağı noktayı kestirebilir?
Bu konudaki düşüncemi güçlendiren şey, yalnızca esinle oynayan OYUNCUların oyunlarında görülen tutarsızlıktır. Kendilerinden asla tekdüzelik beklemeyin. Oyunları kimi zaman güçlü, kimi zaman zayıf; kimi zaman coşkulu ve ateşli, kimi zaman soğuk; kimi zaman bayağı, kimi zaman olağanüstüdür. Bugün olağanüstü oynadıkları bir sahneyi yarın bozarlar, nitekim bir gün önce bozdukları bir sahneyi de ertesi gün olağanüstü oynarlar. Oysa oyununu enine boyuna düşünmeyle, insan doğasını incelemeyle, pek iyi birkaç örneğe sürekli öykünmeyle, düşlemgücüyle, bellekle oynayan OYUNCU, hep tekdüze, bütün oynayışlarda hep aynı, hep aynı yetkinlikte kalır: Her şeyi kafasında ölçmüş, öğrenmiş ve düzenlemiştir. Okuyuşunda ne tekdüzelik, ne de uyumsuzluk bulunur. Coşmasının bile bir gidişi, atakları, duraklamaları; bir başlangıcı, bir ortası ve bir sonu vardır: Bunlar hep aynı davranışlar, hep aynı tavırlar, hep aynı devinimlerdir. Bir oynanışla ondan sonraki oynanış arasında fark olursa, bu fark genellikle İKİNCİ oynanıştan yanadır. Böyle bir OYUNCU, günlük keyfine uymaz; o, hep nesneleri göstermeye, hep aynı kesinlik, aynı güç ve aynı gerçekle göstermeye hazır bir aynadır. Çabucak kendi zenginliğini har vurup harman savuracak yerde, tıpkı şair gibi, hep doğanın bitmek tükenmek bilmeyen hazinelerinden yararlanır.
Acaba Clairon'un (2) oyunundan daha yetkin bir yapıt var mıdır? Bununla birlikte kendisini izleyin, inceleyin; altıncı oynanışta, rolünün bütün sözcükleri gibi, oyununun da bütün ayrıntılarını ezbere bildiği kanısına varırsınız. Kuşkusuz kendisine bir örnek seçmiş ve önce o örneğe uymaya çalışmış; bu örneği de, elinden geldiğince en yükseğinden, en büyüğünden, en yetkininden seçmiştir; ancak tarihten çıkardığı ya da düşlemgücünün büyük, ürkütücü bir hayal gibi yarattığı bu örnek, kendisi değildir. Bu örnek, yalnızca kendi boyuna göre olsaydı, oyunu nasıl da zayıf ve sıradan olurdu! Oysa, çalışa çalışa, elinden geldiğince bu düşünceye yaklaşınca, artık her şey tamamlanmıştır. O noktaya gelince sımsıkı durmak, artık yalnızca bir alışkanlık ve bellek işidir. Clarion'un çalışmalarında hazır bulunsaydınız, kaç kez, "Tamam, artık oldu!" diye haykırırdınız. Ama o da size hep, "Aldanıyorsunuz!" yanıtını verirdi... Quesnoy (3) da böyleydi. Bir dostu onu kolundan yakalayıp da, "Yetişir artık; durun. Daha iyi, iyinin düşmanıdır; her şeyi bozacaksınız..." diye haykırınca, sanatçı soluk soluğa, bu sanattan anlayan hayran dostuna, "Ne yaptığımı görüyorsunuz, ama içimde ne var, neyin peşindeyim, bilmiyorsunuz!" demişti.
Clairon'un ilk provalarında, Duquesnoy'un duyduğu azabı duyduğuna hiç kuşkum yok; ama, savaşım bitip de düşleminin düzeyine yükselir yükselmez, artık kendisine egemen olur ve heyecana düşmeden, rolünü yineler. Kimi zaman düşlerimizde olduğu gibi, başı bulutlara değer, elleri her iki ufka erişecek gibi olur; artık o, kendisini saran büyük bir mankenin ruhudur. Kendisine bu mankeni giydiren denemeleridir. Kollarını kavuşturmuş, gözleri kapalı olarak, devinimsiz, bir kanepenin üzerine sere serpe uzandığı anda, düşünde ezberini sürdürerek, kendi kendini işitebilir; kendi kendini görebilir; kendi kendini tartabilir ve uyandıracağı izlenimleri kollayabilir. O anda Clairon, iki insan olmuştur: Küçük Clairon ile Büyük Agrippina.
İKİNCİ - Sözlerinizden anlaşılıyor ki, sahnede ya da provalarındaki OYUNCUya, geceleyin, kocaman bir beyaz çarşaf astıkları sırığı başlarının üzerine kaldırarak ve bu korkutucu hayalin altında, gelen geçenleri ürküten korkunç sesler çıkararak mezarlıklarda hayalet taklidi yapan çocuklar kadar benzeyen hiçbir şey yoktur.
BİRİNCİ - Hakkınız var. Ama Dumesnil'in (4) durumu Clairon'unkine benzemez. Dumesnil sahneye ne söyleyeceğini bilmeden çıkar; zamanın yarısını, ne söylediğini bilmeden geçirir; ama sonunda yüce bir an gelir. Hem sonra OYUNCU, neden şairden, ressamdan, aytaçtan (hatip) ve müzikçiden farklı olsun? Kendi özelliklerini taşıyan parıltılar, içe doğan şeylerin ilk coşkunluğu içinde değil, coşkusunu yitirmiş, rahat anlarda, hiç beklenmedik anlarda belirir. O parıltıların nereden geldiği bilinmez; esine çeken yanları vardır; bu dahiler, bir yanda doğa, bir yanda da yapıtlarının taslağı havada kalınca sırayla her iki yana dikkatle bakarlar. Yapıtlarına serptikleri esin güzelliklerinin, beklenmedik parıltıların ansızın ortaya çıkması, kendilerini de şaşırtır. Bunların etkisi ve başarısı, doğrudan doğruya içe doğmayla yaratılan şeylerinkinden başka olur. Esrikliğin sabuklamasını değiştirmek, soğukkanlılığın görevidir.
Bunalım durumunda kendini yitirmiş bir adam, bizi kendisine bağlayamaz. Bunu, ancak kendisine egemen olan adam yapabilir. Büyük sahne yazarları, özellikle çevrelerindeki maddi ve manevi dünyada ne olup bittiğine dikkat ederler.
İKİNCİ - Maddi ve manevi dünya, bir tek dünyadır.
BİRİNCİ - Onlar gözlerine çarpan her şeyi yakalarlar ve yığın yığın biriktirirler. İşte haberleri olmadan kendilerinde biriken bu yığınlardan, yapıtlarına türlü az görülür olay geçer. Coşkulu, kanı kaynayan, duyarlı insanlar sahneye çıkarlar; oyun oynanır ama kendileri bundan yararlanamazlar; ama, deha sahibi adam, bu gibilerine baka baka örneğini hazırlar. Güçlü, sağlam bir düşlem ve düşünce yeteneği, ince bir kavrayış ve inanılır bir zevk sahibi büyük şairler, büyük OYUNCUlar ve belki genellikle, hangi alanda olursa olsun, doğanın bütün taklitçileri, duyarlılığı az insanlardır. Onlar birçok şeyin birden ustasıdırlar; bakmaya, öğrenmeye ve öykünmeye öyle dalmışlardır ki, kolay kolay kendi içlerinden kıvılcımlanamazlar. Böylelerini hep çantaları dizleri üstünde, elde kalem görürüm.
Bizler duyumsarız, onlar gözlemler, inceler ve betimlerler. Acaba söylesem mi? Neden söylemeyeyim? Duyarlılık, hiç de büyük bir dehanın niteliği değildir. Böyle bir kimse adaleti sever, ama bu erdemi, tadını çıkarmadan gösterir. Her şeyi yapan, gönlü değil kafasıdır. Duyarlı adam, beklenmedik bir durum karşısında, şaşırır kalır. Böylesi, ne büyük bir bakan, ne büyük bir komutan, ne büyük bir kral, ne büyük bir avukat, ne de büyük bir hekim olabilir. İsterseniz bütün tiyatroyu bu ağlamaklı heriflerle doldurun; ama bir tekini bile sahneye çıkarmayın. KADINlara bakın, duyarlılık bakımından bizi ne denli geride bırakırlar. Tutku anlarında bizi onlarla karşılaştırmaya hiç olanak mı var! Ama o durumu yaşarken biz onlardan ne denli geri kalıyorsak, öykünme konusunda da onlar bizden geri kalırlar. Düşlemgücü zayıflığı olmaksızın kesinlikle duyarlılık olmaz. Gerçekten ERKEK olan bir adamın bir damla gözyaşı, bizi bir KADINın bütün ağlamalarından daha çok etkiler. Sık sık söz ettiğim büyük oyunda, o dünya oyununda, kanı kaynayan bütün insanlar sahnededir. Bütün dahilerse, koltukta bulunur; BİRİNCİlere deli denir, bunların cinnetini kopya etmeye uğraşan ötekilereyse, bilge derler. Birbirlerinden farklı bir sürü insanın gülünç yanlarını yakalayan, betimleyen bilgenin gözüdür. O sizi, kurbanı olduğunuz bu garip ve densiz insanlara, dahası, hatta kendi kendinize güldürür. Gözünü sizden ayırmayan, hem o densizin, hem de sizin çektiğiniz acının karikatürünü çizen odur.
Bütün bu gerçekler kanıtlansa da, büyük OYUNCUlar yine doğrudur demezler: bu, onların gizidir. Orta halli ya da acemi OYUNCUlarsa, hemen geri çevirirler. Nasıl boş inançları olanlar için "inandıklarını sanırlar" denirse, bunlardan kimileri için de "duyumsadıklarını sanırlar" denebilir. Nasıl boş inançlılar için inanç olmayınca esenlik de olmazsa, bunlar için de duyarlılık olmayınca esenlik yoktur.
Ama diyecekler ki, nasıl olur da, şu annenin bağrından kopan ve benim içimi sızlatan o acıklı çığlıklar, o andaki duygusundan dolayı olmaz? Bunların esin kaynağı, o anda duyulan üzüntü ve umutsuzluk değil midir? Elbette değildir. Kanıtı da şu ki, bunlar ölçülüdür; bir ezgili okuma yöntemine uyarlar; bir çeyrek tonun yirmide biri oranında daha pes ya da daha tiz olurlarsa, falsolu olurlar; bir birlik yasasına boyun eğerler; müzikte olduğu gibi hazırlanmış ve düzenlenmiştirler; istenen bütün koşullara, uzun bir inceleme sayesinde uyarlar; belirli bir sorunun çözümüne hep birden yönelirler; bu çığlıklar doğru koparılsın diye yüz kez prova edilmiştir ve bu sık provalara karşın, kimi zaman yine falso yapıldığı olur.
Zaïre ağlıyorsunuz!
ya da
Oraya geleceksin, kızım!
demeden önce, OYUNCU, uzun uzun kendi kendisini dinlemiştir; bizi heyecana düşürdüğü anda bile, yine kendi kendisini dinler ve becerisi, sandığımız gibi duyumsatmak değil, duygunun dış belirtilerini, sizi aldatacak kadar, tıpkı tıpkısına belirtmek olur. Acısının çığlıkları, kulağında önceden yer etmiştir. Umutsuzluğunun ve üzüntüsünün jestleri, ezberlenmiş ve ayna karşısında tamamlanmıştır. Tam mendilini çıkaracağı ya da gözyaşlarının akacağı anı bilir. Bu durumları, kesinlikle filan sözcüğü ya da falan heceyi söylerken yapacaktır; ne daha erken, ne daha geç. Bu ses titreşimi, bu yarım kalmış sözcükler, bu kısık ya da uzatılmış heceler, organların bu titreyişi, dizlerin bu sallanışı, bu kendini yitirmeler, bu coşup taşmalar, yalnızca öykünme, önceden ezberlenmiş bir ders, yüzün o acıklı görünümleriyse, yüce bir maymunluktur; OYUNCU, bunun anısını, üzerinde çalıştıktan epey zaman sonra da korur ve o davranışı yaparken bilincinde tutar; böylece -gerek şair, gerek seyirci ve gerek kendisi için büyük nimet- bütün ruh özgürlüğüne sahip olur. Bundan, diğer alıştırmalarda olduğu gibi, yalnızca vücudu yorulur. Oyun bitince sesi kısılır, korkunç bir yorgunluk duyar; ya çamaşır değiştirir ya da yatar; ama kendisinde ne bir karışıklık, ne acı, ne karaduygu (melankoli), ne de bir ruh dağınıklığından iz vardır. Bütün bu izlenimleri siz alır gidersiniz. OYUNCU bitkin düşmüştür, siz de üzünç içinde kalmışınızdır. Çünkü o hiçbir şey duyumsamadan çırpınıp durmuştur, oysa siz, hiç çırpınmadan duyumsamışsınızdır. Bu böyle olmasaydı, OYUNCUluk çekilir şey miydi? Ama OYUNCU, rolünü oynadığı adam değildir; o, rolünü oynar, hem öyle iyi oynar ki, kendisini o sanırsınız; bu kuruntuya yalnızca siz düşersiniz; o, kendisinin o adam olmadığını pek iyi bilir.
Ben, birbirinden farklı duyarlılıkların, olabildiğince en büyük etkiyi uyandırmak üzere birbirleriyle uyuşması, bir tek bütün oluşturmak üzere birbirlerine uyması, birbirlerini güçten düşürmesi ya da güçlendirmesi; birbirlerinin ayrıntılarını ortaya çıkarması öyküsüne gülerim. Demek yine sözümde duruyor ve diyorum ki, "aşırı duyarlılık, şöyle böyle OYUNCUlar çıkarır; duyarlılıktan bir zerre bile bulunmaması da, en yetkin OYUNCUların yetişmesini olanaklı kılar." OYUNCUnun gözyaşları, beyninden iner; duyarlı adamın gözyaşlarıysa yüreğinden fışkırır. Duyarlı adamın kafasını ölçüsüz bir biçimde sarsan, bağrıdır; OYUNCUnun bağrına kimi zaman geçici bir ateş düşürense kafası. OYUNCU, inancı pek sağlam olmayıp da Hazreti İsa'nın çektiği güçlükleri vaaz eden bir papaz gibi ağlar; sevmediği, ama aldatmak istediği bir KADINın dizlerine kapanmış bir zampara gibi ağlar; sokakta ya da bir kilise kapısında, acıma duygunuzu uyandırmaktan umudunu kesince sövmeye başlayan bir dilenci gibi ağlar; ya da hiçbir şey duyumsamadığı halde, kollarınız arasında kendinden geçmişe benzeyen bir orospu gibi ağlar.
Yürek yakan bir olayın neden olduğu gözyaşlarıyla acıklı bir öykünün akıttığı gözyaşları arasındaki farkı, bilmem, hiç düşündünüz mü? İnsan, acıklı bir öykü dinlediğinde, kafası yavaş yavaş bulanır, bağrı yanar ve ağlamaya başlar. Oysa yürek yakan bir kaza karşısında anlayış, duyumsama ve coşku birbirine karışır; bir an içinde insanın yüreği yanar, bir çığlık koparır, aklı başından gider ve gözyaşları akmaya başlar. Bu gibi durumlarda gözyaşları birdenbire, kendiliğinden gelir. Oysa acıklı bir öyküde, gözyaşları getirilir. İşte beklenmedik, doğal ve gerçek bir olayın, güzel söz söylemeye dayanan bir sahneye üstünlüğü, buradadır. Bu gibi doğal ve gerçek durumlar, sahnenin bekleterek yaptığı şeyi bir anda ortaya çıkarır; ama, burada o kuruntuyu yaratmak çok daha güçtür. Yanlış, iyi yapılmayan bir devinim, bütün o kuruntuyu yok eder. Sesin uyumuna, davranışlardan daha iyi öykünülebilir; ama davranışlar, daha yeğinlikle etkiler. İşte ayrıcası olduğunu sanmadığım bir yasanın özü: Düğümü sözle değil, davranışla çözmek. Yoksa bu pek soğuk bir şey olur.
Haydi bakalım. Bana hiç karşı çıkmayacak mısınız? Sanırım şöyle diyeceksiniz: Bir toplantıda bir olay anlatıyorsunuz; içiniz coşkuyla çalkalanıyor, sesiniz kesik kesik çıkıyor, ağlıyorsunuz; diyorsunuz ki, anlattığınız şeyi duyumsadınız; hem de yoğun bir duyguyla... Hak veririm, ama buna hazırlandınız mıydı? Hayır. Dizeli olarak mı söz söylediniz? Hayır. Ama yine dinleyenleri sürüklediniz, şaşırttınız ve coşku içinde bıraktınız; üzerlerinde büyük bir etki uyandırdınız. Doğru; ama, kalkın da, o konuşur gibi söz söylemenizi, o sıradan anlatımınızı, o ev halinizi, o doğal tavrınızı sahneye çıkarın; o zaman nasıl da alımsız ve çelimsiz olduğunuzu görürsünüz. İstediğiniz gibi gözyaşı dökedurun, gülünç olursunuz; size herkes güler. Oynadığınız oyun, ağlatı olmaz, ağlatıya çalan bir ortaoyunu olur. Sanır mısınız ki Corneille'in, Racine'in, Voltaire'in, hatta Shakespeare'in sahneleri, o sizin konuşma sesiniz, o ocak başı edanızla oynanabilir? Nitekim ocak başında anlattığınız öykü de, tiyatro edası ve konuşmasıyla anlatılamaz.
İKİNCİ - Belki bunun nedeni, ne denli büyük adam olurlarsa olsunlar, Racine ve Corneille'in pek değerli şeyler yazmamış olmalarıdır.
BİRİNCİ - Bu sanki kutsallıklara sövgü! Bunu kim söyleyebilir? Kim böyle bir şeyi alkışlayabilir? Corneille'in en gündelik sözleri bile, gündelik bir edayla söylenemez.
Belki şu denemeyi yüz kez yinelemişsinizdir. Öykünüzün sonunda, toplantıda sizi dinleyenler coşku içindeyken, içeri bir adam girer ve onun da merakını gidermek gerekir. Ama, bu işi artık beceremezsiniz, ruhunuz boşalmış gibidir; sizde artık ne duyarlılık, ne coşkunluk, ne de gözyaşı kalmıştır. Neden OYUNCU böyle çöküvermez? Çünkü onun uydurma bir öyküye karşı gösterdiği ilgiyle komşunuzun başına gelen bir yıkımın sizde uyandırdığı ilgi arasında çok büyük ayrım vardır. Siz Cinna mısınız? Hiç Kleopatra, Mérope, Agrippina oldunuz mu? Elbette bu adamlara aldırış etmezsiniz. Dahası, tiyatronun Kleopatrası, Mérope'u, Agrippinası, Cinnası tarihsel kişilikler midir? Hayır. Bunlar şiirin uydurma imgeleridir. Dahası var; bunlar, şu ya da bu şaire göre tasarlanmış gölgelerdir. Bu zümrüdü ankaları, davranışlarıyla, tavırlarıyla ve çığlıklarıyla sahnede bırakın; tarihe sokarsanız çok tuhaf olur; herhangi bir topluluğa girerlerse, herkes gülmekten katılır. Herkes birbirinin kulağına, "Acaba sayıklıyor mu?" diye sorar. "Bu Don Kişot da nereden çıktı? Bu masalları nerede uyduruyorlar? İçinde böyle konuşulan gezegen acaba hangisi?"
İKİNCİ - Peki, niçin tiyatroda başkaldırmıyorlar?
BİRİNCİ - Çünkü, tiyatroya bile bile gidiyorlar; çünkü bu, ta Aiskilos'un ortaya attığı bir ilkedir; çünkü bu, üç bin yıllık bir görenektir.
İKİNCİ - Peki, bu görenek daha çok uzun sürecek mi?
BİRİNCİ - Bilmem. Bildiğim bir şey varsa, o da yaşadığımız yüzyıla ve ülkeye yaklaştıkça, bu görgüden uzaklaştığımızdır.
Iphigénie'nin BİRİNCİ sahnesindeki Agamemnon'un durumuna, hiç de yersiz olmayan büyük bir korkunun pençesinde, çevresindekilere "Beni öldürecekler, eminim, beni öldürecekler!" diyen IV. Henri'nin durumu nasıl da benzer. Şimdi düşünün ki o büyük ve mutsuz hükümdar, bu korkunç önseziyle azap içinde, gece yarısı kalkıyor; dostu ve bakanı Sully'nin kapısını çalıyor. Acaba Henri'ye:
Evet, ben Henriyim; seni uyandıran, kralın;
Yaklaş da kulağına erişen sesi tanı.
sözlerini söyletecek ve Sully'ye de:
Siz misiniz haşmetlim, hangi rüzgârdır acaba
Sizi şafağın önüne katıp getiren böyle?
Sizi aydınlatıyor ancak hafif bir ışık;
Bana kılavuz olan o. Gecenin şu anında
Yalnızca sizin ve benim gözlerimiz açık!
yanıtını verdirecek denli anlamsız bir şair bulunabileceğini düşünebilir misiniz?
Dostları ilə paylaş: