Bir salgın esnasında hakları savunmak: Covid-19'un insan hakları savunucularının güvenliği ve çalışması üzerindeki etkisi
Covid-19'un patlak vermesinden bu yana, dünyadaki hükümetler hareket özgürlüğü ve toplanma özgürlüğü konusunda kapsamlı kısıtlamalar getirmeye ve uygulamaya başladılar. Bu tür sert kısıtlamalar, henüz aşı bulunmayan hızla bulaşıcı - ve bazıları için ölümcül - bir virüsle yüzleşmek için gereklidir; ancak bazı hükümetlerin bu krizi özellikle insan hakları savunucularını (İHS) hedeflemek için kullanmaları endişe verici olmakla birlikte sır değildir. Devletler, hapishane koşullarının Covid-19'un hızlı bir şekilde yayılmasına neden olduğunu kabul etti ve daha sonra çok sayıda mahkûmu serbest bıraktı; ancak İHS'ler hapiste tutulmaya devam ediliyor. İnsan hakları ihlallerini açığa çıkarma, başkalarının hakları için mücadele etme ve yolsuzluğu ortaya çıkarma çalışmaları sonucunda savunucular, baskıcı hükümetler tarafından mevzuatlarına temel bir tehdit olarak görülüyor ve çoğu zaman en sert muamele için seçiliyorlar. Örneğin, hapishane nüfusunun yaklaşık % 40'ının serbest bırakıldığı İran'da, kadın aktivistler Nasrin Sotoudeh, Narges Mohammadi ve Atena Daemi barışçıl çalışmaları nedeniyle hapiste tutulmaya devam ediliyor. Benzer şekilde, Bahreyn'de, Kral Hamad bin Isa Al Khalifa, geçtiğimiz ay 901 mahkum için “insani nedenlerden ötürü” af tanıyan bir kararname yayınladı; ancak Abdulhadi Al-Khawaja da dâhil olmak üzere çok sayıda insan hakları savunucusu sağlıksız hapishanelerde tutulmaya devam edilenler arasındaydı. İspanya'da Yüksek Mahkeme, Katalonya'daki memurlarını, krizle başa çıkmak için hapishanelerde daha fazla yer açma sürecinin bir parçası olarak Katalan hükümetinin ev hapsi uyguladığı İHS Jordi Cuixart da dahil olmak üzere siyasi mahkumların serbest bırakılması için onay verilmesi halinde “resmi görevin ihlali” suçu işleyebilecekleri konusunda uyardı.
Gazeteciler, bloggerlar ve Covid-19’a ilişkin tepki veren kişiler hedef alındı. Venezuela'da gazeteci Darvinson Rojas, pandemi hakkındaki haberlerinden dolayı özel istihbarat kuvvetleri tarafından tutuklandı. Benzer şekilde, Çin, El Salvador, Irak, Türkiye, Sırbistan, Mısır, İran, Belarus ve Vietnam dâhil birçok ülkede hükümetlerin koronavirüsü ele alma şekline ilişkin eleştirileri nedeniyle tutuklanan, ev hapsine alınan, taciz edilen ve tehdit edilen çok sayıda gazeteci ve İHS bildirildi. Çin'de, hükümetin Wuhan'daki ilk salgına yanıtını eleştirel olarak bildiren bir vatandaş-gazeteci olan Chen Qiushi yaklaşık iki aydır kayıp. El Salvador'da Başkan Bukele, yakın geçmişte otokratik kurallardan ağır yaralar almış bir ülkede uyguladığı bazı kısıtlayıcı önlemleri sorgulayan insan hakları örgütlerini “virüsün tarafında olmak” ile suçladı. BM insan hakları uzmanları, gazetecilere yönelik artan saldırıların ışığında, hükümetlere şunları hatırlatan ortak bir bildiri yayınladı: “Bilgiye erişim hakkı, hükümetlerin, gazetecilerin çalışmalarını korumak için istisnai çaba göstermesi gerektiği anlamına geliyor. Gazetecilik, halk sağlığına ilişkin olağanüstü durumlarında, özellikle halkı ciddi bilgilerle bilgilendirmeyi ve devletin eylemlerini izlemeyi amaçladığında önemli bir işlev görür.”
Buna ek olarak, çalışmaları nedeniyle zaten risk altında olan İHS'ler genel kısıtlamalardan daha fazla etkilendi. Front Line Defenders, kısıtlamalar uygulanmadan önce düzmece suçlamalarından tutuklanan aktivistlerin raporlarını almıştı ve gözaltı esnasında, hükümetler duruşmaların askıya alınacağını veya kapalı kapılar ardında gerçekleşeceğini duyurdular. Kısıtlamalar kaldırılana kadar duruşmaları askıya alınan savunucular için, ilk etapta gözaltında tutulmamaları gereken durumlarda genellikle hijyenik olmayan koşullarda gözaltı merkezlerinde tutuluyorlar. Çin'de sanatçı ve İHS Zhui Hun, bir önceki Mayıs ayında tutuklanmasının ardından 1 Şubat'ta resmi olarak suçlandı. Bununla birlikte, davası için henüz bir mahkeme tarihi açıklanmadı, Covid-19 gecikme için bir bahane olarak kullanıldı. Nanjing'de tutukluluğu devam ediyor. Çalışmaları iktidardaki seçkinler için bir meydan okuma olarak görüldüğü için duruşmaları gözlemci olmadan veya izleme olasılığı olmadan gerçekleşen İHS'ler, bu koşullarda genellikle daha fazla risk altında bulunuyorlar. Bazı ülkelerde, duruşmalarda izleyicilerinin, gazetecilerin veya yabancı diplomatların varlığı adil bir yargı sürecine katkıda bulunabilirken, şu anki durumda birçok ülkede olduğu gibi, gözlemcilerin katılmasına izin verilmediği zaman haksız yargılama ve siyasi yargılama riski önemli ölçüde artmaktadır.
Virüsün patlak vermesi, İHS’lerin kimse ile görüştürülmeden gözaltında tutulmasını uzatmak için bir bahane olarak da kullanıldı. Gözaltına alınan İHS’lere erişim talepleri reddedildi ve davalarına ilişkin işlemler bir sonraki duyuruya kadar ertelendi. Çinli yetkililer Covid-19 krizini, insan hakları avukatı Wang Quanzhang'i dört buçuk yıl hapis cezasına çarptırıldıktan sonra, karısı ve oğluyla yıllarca Pekin'de yaşamasına rağmen, memleketi Jinan'a geri göndermek için bir bahane olarak kullandı. Serbest bırakılan İHS'ler, genellikle destek ağlarından izole edilmek amacıyla çoğu zaman daha büyük şehirlere memleketlerine geri gönderilseler de, yetkililer bu kez Wang'ın 14 günlük "ihtiyati karantina" için Jinan'a iade edildiğini iddia ettiler.
Karantina önlemleri, tehditlerle karşı karşıya olan İHS'lerin polisle şikâyette bulunmalarını ve yargı yollarına erişmelerini de zorlaştırdı. Şili'de, azınlık toplumların suya erişim haklarını savunmak için çalışan bir kadın insan hakları savunucusu, kadın düşmanı tehditler ve ölüm tehditleri aldıktan sonra resmi bir şikayette bulunamadı. Ayrıca, çevrimiçi olarak savunucuları, genellikle de kadınları hedef almak için virüsü silah olarak kullanma tehditlerinin olduğu durumlar da oldu. El Salvador'da Bessy Rios, üreme hakları konusundaki çalışmalarına karşı misilleme amacıyla Covid-19 bulaştırılacağı tehdidine maruz kaldı.
Başka bir bölgeden bildirildiğine göre, 19 Mart'ta Kolombiya'da sokağa çıkma yasağı getirilmesinden bu yana, yerli halkların hak savunucuları ve kadın insan hakları savunucuları da dahil olmak üzere altı İHS farklı saldırılarda öldürüldü. Devlet tarafından sağlanan koruma önlemleri olarak evlerinde kalma talimatı verilen aktivistler, bu fırsattan faydalanan silahlı gruplar tarafından hedef alınmakta veya geri adım atmaktadır. Meksika, Yucatán eyaletinde yetkililer, güvenlik personelinin sağlığını korumak için Kadın Hak Savunucularının korumalarını geri çekmekle tehdit etti. Kadın İnsan Hakları Savunucularına, çalışmaları ile ilişkili olarak karşılaştıkları ciddi riskler nedeniyle Federal yetkililer tarafından koruma önlemi sağlanmıştı ve bu, yerel yetkililer tarafından uygulanmıştı. Yerli liderlerin sık sık öldürüldüğü Brezilya'da, dikkatler başka bir yere odaklanırken, yerlilerin bölgelerinde yasadışı madencilik ve tomrukçuluğun arttığı bildirildi. Hareket kısıtlamaları yürürlüğe girdiğinde, topluluklar ve liderleri dış destekten izole edilmiş ve bu da topraklarını korumaya çalıştıklarında onları daha yüksek risk altında bırakmıştır. Yerli halkların, yabancıların toplumlarına getirdiği virüslere karşı savunmasızlıkları göz önüne alındığında, yerlilerin bölgelerinde yasadışı madencilerin ve tomrukçuların varlığı özellikle endişe vericidir.
Artan hükümet gücü, artan askerileşme ve polis varlığı dünyanın birçok yerinde yeni bir norm haline geldi ve kriz geçtikten sonra bu güçlerden vazgeçilmeyeceği endişelerini doğurdu. Örneğin; Filipinler'de Başkan Rodrigo Duterte, 2022 yılına kadar yürürlükte kalabilecek olağanüstü hal yetkilerini elde etti. İki hafta önce katı bir karantina süreci başlatıldığından beri herhangi bir gıda yardımı almadığını söyleyen Manila gecekondu sakinlerinin yoksulluk ve hak savunmasının kesişme noktasında artan riski gösteren protestolarını takiben, Başkan Duterte, polise ve orduya gelecekte karantinaya aykırı davranan herkesi “öldürme” talimatı vereceğini açıkladı. Duterte'nin krizi hükümet politikasıyla ilgili herhangi bir sorgulamayı yok etmek için kullanmaya çalıştığına dair açık bir işaretle şunları söyledi: "Hükümeti tehdit etmeyin. Hükümete meydan okumayın. Siz kaybedersiniz.” Macaristan'da, Başbakan Viktor Orbán partisinin parlamenter çoğunluğunu, belirsiz süreli olağanüstü hal kapsamında kanun hükmünde kararname ile yönetme yetkisi elde etmek ve hükümetin halkı uyaran sahte haber olarak gördüğü şeyleri yayanları ‘halkı paniğe sürükleme’ gerekçesiyle 5 yıla kadar hapis cezasına çarptırılma yetkisi için kullandı.
İHS'ler ayrıca, sözde, virüsün yayılmasını durdurmak için tüm dünyada uygulanan dijital gözetimin uzun vadeli sonuçlarından ve uygulamalardan korkuyor. İsrail hükümeti, Covid-19'u, hükümetlere kullanıcıların telefonlarından veri toplamak için kötü amaçlı yazılım sağlama konusunda kötü şöhrete sahip bir ajans olan NSO Group ile birlikte çalışma nedeni olarak gösterdi. İHS’ler geçmişte bu tür kötü amaçlı yazılımlar ile hedef alınmıştı. Rusya'da devlet, yüz tanıma teknolojisi ile donatılmış dünyanın en büyük kamera izleme sistemlerinden birini kuruyor. Bu teknolojiler, İHS'lerin çalışmalarını, hem virüsün kendisi bağlamında hem de bu durum geçtiğinde hareketlerinin ve çalışmalarının sürekli izlenmesi olasılığı ile daha da zorlaştıracaktır.
Kaynaklara veya desteğe fazla erişim olmadan toplumun marjları üzerinde çalışan savunucular belirli zorluklarla karşılaştılar. Eşcinselliğin yasa dışı olduğu Uganda'da, genellikle aileleri tarafından dışlanmış olan LGBTİ + gençlere güvenli bir alan sağlayan bir sığınak, güvenlik güçleri tarafından basıldı. Tutuklanan ve 'hastalık bulaşmasına neden olabilecek ihmalkar davranış' ile suçlanan 23 kişi arasında sığınakta çalışan İHS'ler de vardı. Yapılan tutuklamalarla, nüfusun bu bölümünün belirli hassasiyetleri ve iç mekanda kalarak hükümet emrine uydukları göz ardı edildi. Bangladeş'te, dünyanın en büyük mülteci kampında hakların savunulmasının özellikle zor olduğu ortaya çıktı. Kampların içindeki ve dışındaki İHS’ler, geçen Eylül ayından bu yana yürürlükte olan internet kısıtlamaları nedeniyle virüs hakkında hayati bilgiler gönderip alamadı. Telekomünikasyon kısıtlamaları, Covid-19 müdahalesine adanmış yardım hatlarına bile ulaşmayı zorlaştırdı ve kamplardaki savunucuların, ilgili riskler ve alınması gereken önleyici tedbirlere ilişkin farkındalığını artırmasını zorlaştırdı.
Covid-19'un yayılmasını engellemek her hükümet için bir öncelik olmalı; ancak devletler ayrıca İHS'leri ve sivil toplumu da hedeflemekten kaçınmalıdır. İnsan haklarına saygı ve insan hakları savunucularının korunması, halk sağlığına ilişkin müdahalelerinin başarısı, etkinliği ve pandemiden kurtulmak için çok önemlidir. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği tarafından belirtildiği gibi, “Covid-19 salgını temelli olağanüstü hal ilanları belirli grupları, azınlıkları veya bireyleri hedef almak için kullanılmamalıdır. Sağlığı koruma kisvesi altında baskıcı eylem için bir kılıf işlevi görmemeli ve insan hakları savunucularının çalışmalarını bastırmak için kullanılmamalıdır.” Dünya pandemiye odaklanırken, vatandaşlar protesto etmek ve karşı çıkmak için harekete geçemeyeceği bir zamanda hükümetlerin güç elde ettiği açıktır. Bu kriz geçtikten sonra, bazı ülkelerdeki insan hakları savunucularının, görünürde pandemi ile başa çıkmak için alınan tedbirler nedeniyle daha büyük güvenlik riskleriyle karşı karşıya kalacağı konusunda artan bir endişe mevcut.