Önce, Dante’nin İlâhî Komedya’sıyla bağlantısı ilgimi çekti; sonra, okudukça içine çeken, merak ettiren, zihin jimnastiği yaptıran bir romana dönüştü. Matthew Pearl imzalı Dante Kulübü, yazarını bilmesem, bir Dan Brown romanı diyeceğim anlatım diline ve kurguya dayalı sürükleyiciliğe sahip… Bu arada, Dan Brown da, romanın yazarı Matthew Pearl’ü “şaşırtıcı, yaratıcı ve oldukça yetenekli bir yazar” olarak görüyor.
Romanda, 1865 yılında Boston’da, şair Henry Wadsworth Longfellow, şair James Russell Lowell, şair ve doktor Oliver Wendell Holmes, tarihçi George Washington Greene ve yayıncı James Fields, Dante’nin İlâhî Komedya’sını çevirmek üzere sıkça bir araya gelen dostlardır. Dante Kulübü de bu ortak çalışmanın yarattığı ortak atmosferin adıdır, bir bakıma. İsimler, tarih, yer ve çalışma süreci gerçektir. Matthew Pearl, 26 yaşında yazdığı Dante Kulübü’nü, romanın sonunda yer alan “Tarihsel Not”ta, adı geçen şairlerle yakınlarına ilişkin başta günlük, anı vb. hayatın ipuçlarını veren kaynaklar ile dönemin Boston’ıyla ilgili belgelerden yararlandığını, ilgili mekânları gezdiğini ve gerçeklere sadık kalarak yazdığını özellikle belirtir:
“Uluslararası ün kazanan ilk Amerikan şairi olan Henry Wadsworth Longfellow 1865’te Cambridge, Massachusetts’teki evinde bir Dante çeviri kulübü kurdu. Şair James Russell Lowell, şair ve doktor Oliver Wendell Holmes, tarihçi George Washington Greene ve yayıncı James fl. Fields, Longfellow ile el ele vererek, Dante’nin İlahi Komedyacının Amerika’da yayımlanacak ilk eksiksiz çevirisini yapmaya giriştiler. Hem akademik çevrelerde Yunan ve Latin egemenliğinin sürmesini arzulayan muhafazakâr edebiyatçılarla hem de Amerikan edebiyatının millî yazarlarla sınırlı kalmasını savunan kültürel nativizmle mücadele ettiler, ki her zaman savunucusu olmasa da bu akımı Longfellow’un arkadaşı Ralph Waldo Emerson başlatmıştı. 1881’de Longfellow’un ‘Dante Kulübü’, Amerikan Dante Derneği adıyla resmileşti. Longfellow, Lowell ve Charles Eliot derneğin ilk üç başkanı oldular.”
1865 Boston’ı, Kuzey-Güney iç savaşından yeni çıkmış, yoğun göçmen nüfus barındıran, suç oranlarının yüksek olduğu bir zamanı yansıtır. Matthew Pearl, gerçek olan bu zamanın ruhu ile edebiyatçıların Dante çevirisi uğraşını bir araya getirerek, ayrıntısı ve sürprizi iç içe geçen kurmaca bir suç ve ceza dünyası yaratmıştır. O kurmaca dünyanın dayandığı evren, Dante’nin “Cehennem” konisinden beslenir. Olaylar, o koni çerçevesinde gelişir. Sürprizi bozmamak için, konusunu, arka kapak bilgisiyle sınırlayayım ben de:
“Bir dizi kan donduran cinayet on dokuzuncu yüzyılın Boston’ını kökünden sarsmaktadır. Üstelik bunlar sıradan cinayetler değildir. Her biri Dante’nin Cehenneminden ilham alan, cehenneme yaraşır eylemlerdir. Bu tuhaf ve vahşi ölümlere sıradan bir dedektifin son vermesi ise mümkün olmayacaktır. Bu yüzden dönemin ünlü edebiyat adamlarının Amerika’daki ilk İlahi Komedya çevirisini yapmak için kurduğu Dante Kulübü devreye girmek zorunda kalır; bu isimler Henry Wadsworth Longfellow, Oliver Wendell Holmes, James Russell Lowell ve J. T. Fields’tır.”
insan kimdir?
Buraya kadar adı geçmeyen ama aslında romanın en önde gelen kahramanlarından, sahiden “kahraman”larından biri, henüz “insan” eşitliğinde davranılmayan “devriye polisi zenci” Nicholas Rey’dir. Dante bir yana, insanlık değerleri ilgili epeyce bir dokundurma, Rey ve “Aha, katili buldum!” dedirtip ters köşe yaptırılan bir çok yan figür üzerinden verilmiştir. Benim, 450 sayfalık romanın son 50 sayfasına gelinceye kadar, “odur” dediğim, Çehov’un duvardaki silahı gibi bi köşede duran ve ara ara kendinden söz ettiren kişi katil çıkmasa da özellikleriyle katili var eden koşulların teğet geçtiği bir örnek olarak kendisine okuru kandırma amacından daha fazla bir işlev yüklendiği de kesin!
kıssadan hisse:
İçine doğduğunuz yahut içinde debelenmek zorunda kaldığınız yahut hedefinizin saptırıldığı yahut sizin neler olduğunu ve ne için emek verdiğinizi artık anlamadığınız koşullar, bir yerden sonra sizin “cehennem”inize dönüşür ve sıyrılamayıp o cehennemde “sıyırdığınız”da, siz de üstelik tam da “Cehenneme giden yollar iyi niyet taşlarıyla örülüdür.” cümlesine uygun ve başkalarına cehennem olacak bir atmosferin taşlarını örmeye başlarsınız. Bu da benim, bu romanla içime oturan “cehennem”dir!
Kelimeler de birilerine yol, birilerine kan gösterebilir:
“Kitaba devam edecekseniz, lütfen unutmayın: Kelimeler acıtabilir.“
dipnot:
İşlenen cinayetlerin ortak paydasında Dante’nin “Cehennem”ini keşfeden edebiyatçıların, suçluyu bulma çalışmalarına destek verme ya da vermeme kararını Tennyson’ın ünlü “Ulysses” şiiri üzerinden aldıkları bölüm başlı başına ilgi çekici. (“Dante Kulübü’nden Bir “Örnek Olay” Durumu ve Karar Verme Süreci”)
Okunası…
*** Matthew Pearl, Dante Kulübü, Pegasus, Haziran 2017 (çeviri: Dost Körpe)