Bolivyadan Hondurasa darbeler ve anayasalar
En iyi zamanlarda bile Hondurastaki darbe, ABDde yeterince yorumlanmadı; çünkü Kuzey Amerikalıların çoğu, ülkeyi haritada bulamadı ve bunu yapmak için de bir neden görmedi.
En iyi zamanlarda bile Hondurastaki darbe, ABDde yeterince yorumlanmadı; çünkü Kuzey Amerikalıların çoğu, ülkeyi haritada bulamadı ve bunu yapmak için de bir neden görmedi. Yine de, Latin Amerikadaki son on yıllarda gerçekleşen değişimler için uyanık tutulanlar ve hemen hemen güney sınırındaki herkes, Başkan Manuel Zeleyaya karşı yapılan darbenin, bölgeyi, hatta bütün Latin Amerikayı derinden etkilediğini biliyor. ABD basını, Michael Jackson ve Farah Fawcett üzerine göz atma niyetindeyken, Latin Amerikalılar, gözlerini Hondurastaki sosyal olaylar kadar bölgedeki hükümetlere de diktiler.
Anayasa ile ilgili bir referandum manevrası yapan Zeleya ve mesleklerinin garantisini yeni bir anayasaya bağlayan kongre üyeleri arasındaki iktidar oyununda, ordu keskin bir hamle yaptı ve 28 Haziran Pazar günü, sabahın erken saatlerinde Zeleyayı görevden aldı, referandumu engelledi. Darbeden sonra sahte bir çekilme mektubu, güya Zeleyanınmış gibi sunuldu ve Kongre Başkanı Roberto Michelettiye başkanlık yemini ettirildi. Kostarikadaki sürgünden Zeleya, yeni başkanı tanımadığını duyurdu ve Hondurasın tek yasal başkanı olmaya devam etti.
Bu arada, Michelettinin yemin töreninin ardından AP, Zeleyanın sürgüne gönderilmesini protesto eden 150 kadar kişinin kongre binası önünde polisle çatıştığını, Burjuva defol, Vatan haini sloganları attığını duyurdu. Venezuelalı Telesur, sahneden farklı bir izlenim aktardı. En az yüz kez, 15-20 bin kişinin beklenmedik bir başarıyla toplandığını ve Halkçı Sendika Blokunun Başkanı Ángel Alvaradonun önümüzdeki günlerde bir genel grev çağrısı yaptığını bildirdi. Darbe akşamı, Micheletti hükümeti, ordu gücüyle sokağa çıkma yasağı ilan etti ve grevle ilgili bütün haberleri yasakladı. Bölgenin ve Amerika için Bolivarcı Alternatif (ALBA) üyelerinin liderleri, Hondurastaki olayların benzerini 2002 Nisanında Venezuelada yaşayan Chavezin çağrısıyla bir araya geldiler. Ekvador Devlet Başkanı Rafael Correa, darbecilerin vatan hainliği için çalıştırıldıklarını söylerken, Chavezin hikayesi, darbecilerin hareketlerinden vazgeçmeleri çağrısıyla bitti.
Darbeyle ilgili oldukça çarpıcı olan, eğer Wall Street Journal inandırılabilirse, Obamanın yeni yönetiminin de darbeye karşı olması. Paul Kiernan ve Jose de Cordoba, Wall Street Journaldaki haberlerinde, Obama yönetimi ve Amerika Devletleri Örgütü (OAS) üyeleri, Zelayayı devirmeye yönelik hareketi engellemek için haftalarca uğraştı. Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, Zelayaya karşı yapılan darbenin, Amerikalılar Arası Demokratik Karakterin prensiplerinin ihlali olduğunu ve bundan dolayı kınanması gerektiğini açıkça söyledi diye yazdılar.
Sadece Zelayanın Chaveze yakın bir müttefik olmasından dolayı bile, bu bölgede yeni bir ABD politikasını görmeyi ummak gerçekten de iyimser olmak için ihtiyatlı olma nedeni. Bu, anakarada son 55 yıldaki darbeler arasında, 2000 yılının Ocak ayında Ekvadordaki merkez sol hükümete karşı yapılan ve 4 saat süren darbeden sonra, ABDnin ne desteklediği ne de kendisinin yaptığı ilk darbe olacak. Wall Street Journaldaki haber ayrıca, darbe için sağlam bir neden de önerdi: Bu askeri eylemin harekete geçirdiği korkuları dillendiren, Zelayaya karşı hareket etmekle yargılanan Honduraslı emekli General Daniel López Carballo, CNNin İspanyolca yayınında, Zelayanın Chavezin maşası olduğunu söylüyor. Carballo, Eğer ordu darbe yapmasaydı, Chavez eninde sonunda Hondurasın vekilliğine girişecekti dedi.
Bunun doğru olmasıyla birlikte bölgedeki gerici güçler, Chavezin soylu davranışlarının ardında kötü niyet arıyorlar ve hepsi de Venezuela liderini kötülüyorlar; anayasa ile ilgili referandum çağrısı yapan Zelayaya karşı darbe yapmak için geçerli neden olarak görüyorlar ve bunu, Latin Amerika ülkelerindeki diğer gericileri teşvik etme niyetiyle yapıyorlar.
Sorunlar aynı. İlerici liderler, halk desteğiyle iktidara geliyorlar ve 1990larda Washingtonın himayesi altındaki neoliberal selefleri tarafından yazılan anayasalarla ellerinin bağlanmış olduğunu görüyorlar. Bundan sonra, yeni liderler, neoliberal anayasaların yöneticileri ya da yazarlarıyla oldukça sınırlanmış seçim oyunlarıyla mücadele ediyorlar. Başkan Chavez, seçimlerden sonra ülkenin anayasası ile ilgili referandum çağrısı yapan bölgenin ilk ilerici lideriydi. Bolivarcı Venezuela Cumhuriyetinin anayasası, bütün ülkeden referanduma katılan halkın yüzde 72sinin oylarıyla ve on binlerle yazıldı; Beşinci Cumhuriyet kuruldu. Chavez, önceki seçimlerden daha fazla oy alarak tekrar başkanlığa koştu ve şimdi, 1961deki Dördüncü Cumhuriyetin anayasasıyla yapılması mümkün olmayan reformları gerçekleştiriyor.
Venezuelacı yöntem barışçıyken, Ekvadorda Rafael Correanın iktidara gelip kurucu meclisi yeni anayasayı yazmaya çağırması, eski kongreyi korkuttu. Bu neredeyse işine mal oluyordu, ama o, sokak gösterilerine liderlik edip kongrenin kordon altına alışını sonlandırdı. Sonunda bu kriz, Correanın eski kongreyi tokatlamasıyla ve yeni anayasanın zaferiyle aşıldı ve dünyada ilk kez, toprak ananın ve doğanın hakları garantiye alındı. Ekvadorda polisle meclis üyeleri arasındaki bu küçük mücadele, Bolivyadaki yeni anayasa teklifiyle çıkan ve neredeyse iç savaşa dönüşen olaylara benzetilebilir.
100 solcunun öldüğü bu kriz, sonunda bölgede eşi görülmemiş yeni bir diplomasi yöntemiyle çözüldü. Latin Amerikanın modern tarihinde bir kriz, ilk kez ABDnin belirleyiciliğindeki OAS aracılığıyla değil, merkez soldan Şili Devlet Başkanı Michelle Bacheletin yönetiminde, Santiagodaki bir görüşmede, Güney Amerika Devletleri Birliği (UNASUR) aracılığıyla çözüldü ve her yerde ona büyük bir başarı olarak, Güney Amerika ülkelerinin, kendi sorunlarını kendi aralarında, kuzeyin emperyal kartalının kalkanları altındakinden daha etkili bir biçimde çözebildiklerinin kanıtı olarak bakıldı. Evo, UNASURun, Peru ve Kolombiyanın neoliberal hükümetleri dahil, bölgenin dokuz ülkesinin tam desteğiyle Bolivyaya döndü ve sonunda Media Luna boyun eğmek zorunda kaldı. Bu yılın ocak ayındaki referandumla da yeni anayasaya geçildi. Hondurastaki darbenin nasıl biteceğini söylemek imkansız, ama Latin Amerikada temsili demokrasiden geleceğin denizi olarak görünen katılımcı demokrasiye geçmeyi amaçlayan seçimler ve anayasaların önünde iyi silahlanmış ordular bile daha fazla duramayacak.
CLIFTON ROSS - Counterpunch Yazarı
www.evrensel.net