Bir kelimenin anlattığı kavramdan az çok uzaklaşması, onunla uzak yakın ilgisi bulunan ya da hiç ilgisi bulunmayan yeni bir kavramı yansıtır duruma gelmesine anlam değişmesi denir. Anlam değişmesi dilde şu şekillerde görülür:
a. Anlam genişlemesi: Bir varlığın bir türünü ya da bölümünü anlatan kelimenin zamanla o varlığın bütün türlerini birden anlatır duruma gelmesine anlam genişlemesi denir. Alan sözcüğü "düz, açık yer" anlamında kullanılırken günümüzde, bu anlamı yanında meslek, iş, araştırma-inceleme alanı vb. anlamlarında kullanılmaktadır. Yıldız gökteki yıldız anlamı yanında "herkesçe çok sevilen, mesleğinde parlayan sanatçı anlamında kullanılmaktadır. Hatta bu kelime sinema, televizyon sanatçısı anlamına da gelmektedir. Anlam genişlemesi edebî eserlerde, mecazlı sözlerde çokça görülür.
b. Anlam daralması: Bir kelimenin eskiden anlattığı durumun, nesnenin bir bölümünü bir türünü anlatır duruma gelmesidir. Orhun kitabelerinde (Köktürkçe) mal mülk anlamında kullanılan tavar (davar) sözcüğü, günümüzde sadece koyun keçi sürüsü anlamında kullanılmaktadır. Aynı şekilde oğlan "çocuk, evlat" demek iken, yani hem kız hem oğlan çocuğunu karşılarken, bugün sadece erkek çocuğunu karşılamaktadır. Örneklerden görüleceği gibi anlam daralmasında kelimenin ilk anlamında bir daralma olmaktadır.
c. Başka anlama geçiş (anlam kayması): Herhangi bir anlamda kullanılan kelimenin sonradan bambaşka bir anlamda kullanılmasıdır. Orhun kitabelerinde (Köktürkçede) üzmek, "kırmak, kesmek" anlamında kullanılırdı. Zamanla bu kelime başka bir anlama geçerek günümüzde "üzüntü vermek" anlamında kullanılmaktadır. Sakınmak "düşünmek, üzerinde durmak, kederlenmek, yaslanmak anlamlarına geliyordu. Günümüzde ise "herhangi bir şeyi yapmaktan, korku ve üzüntü verir düşüncesiyle uzak durmak" demektir. Yani önleyici tedbir almaktır. Ucuz kelimesi, Köktürkçede kolay, değersiz, hakir anlamında iken bugün "az para ile alınan" anlamındadır. "Duman" anlamında kullanılan tütün kelimesi de bir bitki türünü, tütün bitkisini karşılar duruma gelmiştir. Bu tür anlam geçişlerinde kelimenin ilk (temel) anlamı kaybolmakta, zamanla başka anlamlar kazanmaktadır.
Kelimelerde Anlam Değişmeleri
- Ayrıntılar
- Üst Kategori: Dil Bilgisi
- Kategori: Dil ve Anlatım
- Gösterim: 11163
Bir kelimenin anlattığı kavramdan az çok uzaklaşması, onunla uzak yakın ilgisi bulunan ya da hiç ilgisi bulunmayan yeni bir kavramı yansıtır duruma gelmesine anlam değişmesi denir. Anlam değişmesi dilde şu şekillerde görülür: