Maymunlar, çoğu primatı içeren geniş ve çeşitli bir memeli grubudur. İnsanlar, şempanzeler (Pan troglodytes) ve diğer büyük maymunlarla ortak bir ataya sahiptir. Ancak milyonlarca yıl önce maymunlardan ayrılan ayrı bir primat grubuna aittir. Maymunlar genellikle büyük maymunlardan daha küçüktür. Genellikle büyük maymunlarda olmayan kuyruklara sahiplerdir. Maymun grubu, primat soy ağacının bir başka dalı olan ve Madagaskar’da yaşayan lemurları içermemektedir. Dünyada çok farklı yaşam tarzlarına sahip birçok maymun vardır. Her şekilde, boyutta ve renkte olabilmektelerdir. Ancak hepsi zeki ve sosyal yaratıklardır.
Maymun Türleri
Maymunlar iki gruba ayrılmaktadır. Maymunlar ve geniş burunlu maymunlar olarak ayrılmaktadır. Nature Education’a göre, Maymunlar Asya ve Afrika’da yaşamaktadır. Ayrıca aşağı bakan burun deliklerine sahiplerdir. Geniş burunlu maymunlar Kuzey ve Güney Amerika’da yaşamaktadır. Bu tiplerde burun delikleri öne bakmaktadır. Her grubun özel becerileri vardır. Örneğin, İskoçya’daki Edinburgh Üniversitesi’ne göre, Güney Amerika’nın örümcek maymunları gibi bazı geniş burunlu maymunların, ağaç dallarını ve diğer nesneleri kavrayabilecekleri bilinmektedir. Bunun dışında tutabilecekleri kavrayıcı kuyrukları varken, birçok marmosetlerin ceplerinde de keseler vardır. Yine aynı şekilde yanaklar yiyecek depolayabilecekleri yerlerden bir tanesidir.
Maymunlar görünüş olarak büyük farklılıklar göstermektedir. Örneğin, Güneydoğu Asya’daki Borneo adasından hortum (Nasalis larvatus), erkeklerde büyük burunları ile bilinmektedir. Science Advances dergisinde 2018 yılında yayınlanan bir araştırma, daha uzun burunları tercih eden kadınları çekmek için burunlarını kullandıklarını bulmuştur. Büyük burunları da seslendirmelerini geliştirmektedir. Burunların kırmızı ağızları ve büyük karınları vardır. Görünüşleri, uzun ve ince gövdeleri, küçük burunları olan kırmızı yüzlü ceket ve Kolombiyalı ceket gibi diğer bazı türlerinkiyle keskin bir tezat oluşturmaktadır.
Batı Orta Afrika’dan Mandrill’ler (Mandrillus sfenks) dünyanın en büyük maymunlarıdır. San Diego Hayvanat Bahçesi Yaban Hayatı Birliği’ne göre, bu türün erkekleri 110 santimetre uzunluğa kadar büyümektedir. Yaklaşık olarak ise, 33 kilogramdan daha ağır olabilmektedir. Bununla birlikte, yaklaşık 32 kg ağırlığındaki yakın akrabaları olan matkaplara (Mandrillus leucophaeus) boyut ve şekil olarak benzemektedir.
Wisconsin Ulusal Primat Araştırma Merkezi’ne göre dünyanın en küçük maymunları Güney Amerika’nın Amazon bölgesinden cüce marmosetlerdir (Cebuella pygmaea). Bu minik maymunlar ortalama 119 gram ağırlığındadır. Ayrıca sadece 13,6 cm uzunluğa kadar büyümektedir. Bebeklik döneminde, cüce marmosetler insan parmaklarından daha küçüktür. Ayrıca onlara “parmak maymunları” lakabı da takılmıştır.
Maymunlar nerede yaşamaktadır?
Maymunlar, Avustralya ve Antarktika hariç her kıtada yaşamaktadır. Ağaç evlerini genellikle Güney Amerika’daki Amazon yağmur ormanları ve Orta Afrika’daki Kongo Havzası da dahil olmak üzere sıcak, nemli yağmur ormanlarında inşa ederler. Bazı türler, çöl savanları veya karla kaplı dağlar gibi zorlu ortamlarda yaşamaya adapte olmuştur. Örneğin, Japon makakları (Macaca fuscata) veya kar maymunları, Japonya’daki aralıklarının en kuzey kesimlerinde hayatta kalmak için kalın tüylere sahiptir. Bunlar yılın üçte birine kadar karla kaplı olabilmektedir. Bazı Japon makakları, kışın ısınmak için insan yapımı kaplıcalarda yıkanmaktadır.
İnsanlar, doğal yaşam alanlarının dışındaki alanlara maymunları tanıtmıştır. Örneğin Florida’da maymunlar vardır. Ancak ABD‘de yerli maymun türü yoktur. Bir grup yeşil maymun (Chlorocebus sabaeus), ataları 1948’de yakındaki özel bir hayvanat bahçesinden kaçtığı için Fort Lauderdale Havaalanı yakınlarında yaşamaktadır. Hayvanat bahçesi muhtemelen maymunları Batı Afrika, Sierra Leone’den getirmiştir. Florida Mangrovlarındaki hayata adapte olmuşlardır. Bilim adamları, bu yabancı popülasyonun yerel vahşi yaşam üzerindeki etkisini tam olarak anlamamaktadır. Ancak diğer maymun popülasyonları istilacı türler haline gelmiştir. Yani ekolojik veya ekonomik hasara neden oluyorlar.
Rhesus makakları (Macaca melezi) son derece uyarlanabilirdir. Asya’ya uzanan ve Hindistan gibi ülkeleri içeren doğal aralıkları, insan olmayan primatların en büyüğü olarak kabul edilmektedir. Rhesus makakları şu anda Florida, Güney Carolina, Porto Riko ve ABD’de istilacıdır. Esnek beslenmeleri ve yağmur ormanlarından soğuk dağlık bölgelere kadar çok çeşitli habitatlarda yaşayabilmeleri nedeniyle Antarktika hariç her kıtada istilacı olabilmektelerdir.
Maymunlar ne yemektedir?
Maymunlar muz yemeleriyle tanınmışlardır. Ancak diyetleri, nerede yaşadıklarına ve hangi yiyeceklerin mevcut olduğuna bağlı olarak türler arasında önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Örneğin saki maymunları bir günde 50 çeşit meyve yiyebilmektedir. Maymunların çoğu omnivordur. Meyve ve kuruyemiş gibi bitkisel besinlerin yanı sıra kertenkele ve kuş yumurtası gibi bazı hayvansal yiyecekleri de yerler.
Maymunların beslenme şekli mevsimlere göre değişiklik gösterebilmektedir. Örneğin, Wisconsin Ulusal Primat Araştırma Merkezi’ne göre, Proboscis Ocak’tan Mayıs’a kadar çoğunlukla olgun meyve yemektedir. Ayrıca Haziran’dan Aralık’a kadar daha fazla yaprak tüketmektelerdir. Bazı türlerin de daha özel bir diyete sahip olduğu bilinmektedir. Afrika’da vahşi yaşamı korumaya adanmış kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan Afrika Yaban Hayatı Vakfı’na göre, kolobuslar öncelikle yaprak tüketmektedir. Ayrıca karmaşık mideleri vardır. Bu nedenle diğer maymunların yapamadığı zehirli yaprakları sindirebilmektelerdir.
Maymun hayatı
Maymunlar genellikle birlikte yaşayan sosyal yaratıklardır. Maymun grubuna sürü denmektedir. Maymunların birçok sosyal sistemi vardır. En yaygın birlik yapılarından birine tek erkek grubu denmektedir. Burada erkek bir grup dişiyi ve diğer erkekleri yönetmektedir. Genellikle belirli bir yere de yakın kalmaktadır. Erkeğin çiftleşme için tüm dişilere erişimi vardır. Ancak genel olarak kendisini devirmeye çalışan grup dışındaki diğer erkekler tarafından sürekli olarak tehdit edilmektedir. Doğa Eğitimine göre, tek bir erkek grubunun dışındaki erkekler, kendi gruplarına liderlik edebilecek duruma gelene kadar, genellikle tamamı erkek gruplar halinde yaşarlar. Afrika’dan süvari marmoset (Erythrocebus patas) ve Orta ve Güney Amerika’dan uluyan maymun türleri, tek erkek veya tamamen erkek gruplar halinde yaşayan maymunlara örnektir.
Maymunlar güçlü sosyal bağlar kurmakta ve birbirlerini tımar etme gibi faaliyetlerle bu bağları sürdürmektelerdir. Birçok jumper türü ve bazı Güney Amerika marmosetleri, tek eşli bir üreme çifti olan erkek ve dişi bir çiftin grubun omurgasını oluşturmaktadır. Ayrıca bölgesini diğer düzenlerden koruduğu bir çift sisteminde çalışmaktadır. Diğer bazı yapılar daha az özeldir. Makak, kapuçin ve babun türleri, erkek ve dişilerin çok eşli olduğu ve grubun birden çok üyesiyle çiftleştiği çok erkekli ve çok dişili gruplar halinde yaşamaktadır.
Maymunlar çok çeşitli sesler çıkarırlar. Genellikle insanların birbirleriyle konuşması gibi ileri geri sesler çıkarırlar. ABD, Washington DC’deki Smithsonian Ulusal Zooloji Parkı’na göre, uluyan maymunlar, herhangi bir kara hayvanının en gürültülü çağrılarından birine sahiptir. Ayrıca doğru koşullarda yaklaşık 4,8 km uzaklıktan duyulabilmektedir. Farklı gruplardan erkek uluyan maymunlar, sabahları ve yeni bir beslenme alanına taşınırken beslenmeyi düşündükleri ağaçları almak için birbirlerine seslenirler.
Kükreme, paketlerin ve diğer paketlerin nerede olduğunu bilmelerine yardımcı olmaktadır. Böylece sürekli bölgelerinde devriye gezmek veya kaynaklar için birbirleriyle savaşmak zorunda kalmazlar.
Frontiers in Psychology dergisinde yayınlanan 2019 tarihli bir araştırma, marmosetlerin bir dil dizisinde iki öğeyi birleştirebildiğini kanıtlamıştır. Ancak teorik olarak sonsuz sayıda kelimeyi birbirine bağlayabileceğimiz, insanların kullandığı açık dili kullanmadığını da bulmuştur. Yani maymun diyaloğu çok daha sınırlıdır. Bununla birlikte, maymunlar iletişim kurmak için beden dilini de kullanırlar. Vücut dilleri, insanlarda benzer beden dilinin aksine çok farklı anlamlara sahip olabilmektedir. Örneğin, maymunlar dişlerini gösterdiklerinde insan gülümsemesi gibi görünebilmektedir. Ama aslında bu bir korku, ya da saldırganlık belirtisidir. Maymun saldırganlığının diğer belirtileri esneme ve baş sallamadır.
Maymun üremesi
Maymunlar, toplumlarının nasıl organize edildiğine bağlı olarak farklı şekillerde ürerler. Birçok maymun mevsimsel olarak üremektedir. Örneğin, Güney Amerika’dan sincap maymunları (Saimiri sciureus) Eylül ve Kasım ayları arasında çiftleşmektedir. Ayrıca 160 ila 170 günlük bir gebelik süresiyle Şubat ile Nisan arasında doğum yapmaktadır. Buna karşılık, babunlar yıl boyunca sürekli ürerler. 178 günlük hamilelikten sonra da doğum yaparlar.
Maymun yavrularının sayısı da değişmektedir. Amboseli Babun Araştırma Projesi’ne göre, babunlar tek bir buzağı doğurur ve ikizler nadirdir. Bununla birlikte, San Diego Hayvanat Bahçesi’ne göre, cüce marmosetler tipik olarak ikiz doğurur ve üçüz doğurabilmektedir.
Bebek maymunlara genellikle öncelikle anneleri bakar ve sırtlarında yuvarlanmakta veya önlerine yapışmaktadır. Eşleştirilmiş sosyal sistemlerde, erkekler genellikle yavruların yetiştirilmesine yardım etmektedir. Nature Education’a göre, birçok marmoset çok eşlidir. Yani bir dişi birkaç erkekle üremektedir. Daha sonra grubun bir kısmı veya tamamı daha sonra yavruların bakımına yardımcı olur.
Ömrü ne kadardır?
Maymunların yaşam süreleri büyük farklılıklar göstermektedir. Bir babun 20 ila 40 yıl arasında yaşayabilmektedir. Bir cüce marmoset 10 ila 12 yıl arasında yaşayabilmektedir. Bireysel maymunlar, türlerinin yaş beklentilerine de meydan okuyabilmektedir. Örneğin, al yanaklı makaklar tipik olarak 30 yıla kadar yaşamaktadır. Ancak o zamanki Japon gazetesi Mainichi Shimbun’un bildirdiğine göre, dünyanın en eski tutsak al yanaklı makağı 2021’de Japonya’daki bir hayvanat bahçesinde öldüğünde 43 yaşındaydı.
En nadir görülen türü hangisidir?
Dünyadaki en nadir maymunlar muhtemelen beyaz başlı langurlardır (Trachypithecus poliocephalus). Uluslararası Doğayı Koruma Birliği’ne (IUCN) göre kuzey Vietnam’daki Cat Ba Adası’nda 50’den az yetişkin kalmıştır. Yaşam alanları yangın turizm ve insani gelişme tarafından tehdit edilmektedir.
Risk Altındaki Primatlar raporuna göre, 2018 ve 2020 yılları arasında beyaz başlı langurlar nesli tükenmekte olan 25 primattan biriydi. Endonezya’dan gelen tek renkli Simias (Simias concolor) gibi diğer Asya primatları da rapora dahil edilmiştir. Ticari ağaç kesimi, insanların yaşam alanlarına tecavüz etmesi ve avlanma tehdidi altındadır. Afrika’da Cercopithecus roloway ve beyaz ayaklı colobus (Colobus vellerosus) gibi maymun türleri, insanlar yaşam alanlarını tahrip edip bozduğu ve etleri için onları avladığı için yok olma eşiğindedir. Güney Amerika’da benekli demirhindi (Saguinus bicolor) elektrik hatları, köpek ve kedi gibi evcil hayvanlar tarafından öldürülmektedir. Ayrıca evcil hayvan olmak için vahşi doğada yakalanırlar. Tür aynı zamanda kentsel genişleme ve tarım nedeniyle habitatını kaybetmektedir. İkincisi Bolivya’dan nesli tükenmekte olan bir maymun türü olan Ollala Jumper’ları (Plecturocebus olallae) için ana tehdit kaynağıdır.
Maymunlar evcil hayvan olarak tutulabilir mi?
Bazı ülkelerde evcil hayvan olarak maymun beslemek yasaldır. Ancak maymunlar evcil hayvan olarak beslenmeye uygun değildir. Doğal olarak çok özel gereksinimleri olan karmaşık ortamlarda yaşarlar. Örneğin, özel bir diyet ve dış mekan UV ışığına erişim olmadan, marmosetlerde kemik hastalığı gibi sağlık sorunları gelişir. Ayrıca pahalıdırlar, kötü kokuludurlar ve can sıkıntısına ve strese yatkındırlar. Maymunlar, sahibine saldırabilen ve onu ısırabilen doğal olarak agresif hayvanlardır.
Çoğu evcil maymun, büyük bir grup gibi doğal sosyal ortamlarından ziyade yalnız tutulur. University College London’da bir antropolog olan Alexander Peel ve İngiltere’deki Liverpool John Moores Üniversitesi’nde vahşi yaşam ve primatların korunması konusunda öğretim görevlisi olan Fiona Stewart, kısmen maymunların İngiltere’de evcil hayvan olarak tutulmasının yasaklanması gerektiğini savunmuşlardır. Ayrıca maymunları yalnız tutmak da gerekmektedir. Alexander Peel ve Fiona Stewart, 2019’da The Conversation’da “Bu hayvanların gruplarından izole edilmesinin ciddi sosyal sorunlara yol açtığını erken deneysel çalışmalardan biliyoruz.” demişlerdir. “Çoğu durumda, daha sonra vahşi doğaya salınan evcil hayvanlarda normal sosyal davranış geri yüklenemez. Sahipleri, özellikle genç evcil maymunlar, hayvanları doğal ortamlarından uzaklaştırarak ömür boyu sakat bırakırlar.”.