Facioscapulohumeral Musküler Distrofi Nedir? Bilinmesi Gerekenler
Facioscapulohumeral müsküler distrofi (FSHD), kas zayıflığı ve israfı (atrofi) ile karakterize edilen bir hastalıktır. Bozukluk adını yüzde (facio), kürek kemiklerinin çevresinde (scapulo) ve üst kollarda (humeral) etkilenen kaslardan alır. Diz arkası ve gövde kasları erken dönemde etkilenir ancak daha az tanınır.
Haber Merkezi / Hastalığın seyri sırasında diğer kol ve bacak kasları sıklıkla etkilenir. Semptomlar genellikle 20 yaşından önce ortaya çıkar, ancak bebeklik döneminde veya daha sonra yetişkinlikte başlayabilir. Durumun ciddiyeti büyük ölçüde değişir ve hastalık aleli olan bazı kişiler asemptomatik kalır. FSHD en tipik olarak nispeten yavaş hastalık ilerlemesi ile karakterize edilir. Spesifik semptom ve bulguların kapsamı ve şiddeti, aynı ailenin etkilenen üyeleri arasında da değişiklik gösterebilir.
FSHD başlangıçta yüz, omuz kuşağı ve kol kaslarının zayıflığını içerebilir. Yüzdeki zayıflık, dudakların sınırlı hareketleriyle sonuçlanabilir, bu da ıslık çalmada, pipet kullanmada veya dudakların büzülmesinde zorluklara neden olabilir. Etkilenen bireyler ayrıca ayırt edici “maske benzeri” bir yüz görünümü geliştirebilirler. Üst yüz zayıflığı aynı zamanda uyku sırasında gözlerin tamamen kapatılamamasına da yol açabilir.
FSHD aynı zamanda tipik olarak boyun ve kürek kemiklerindeki kasların ve üst kolların ön ve arka kısmındaki kasların (biceps ve triceps brachii kasları) zayıflaması ve atrofisi ile de ilişkilidir. Hastalığın ilerlemesiyle birlikte kürek kemiklerini stabilize eden kasların zayıflığı nedeniyle kolları kaldırma yeteneğinde azalma olur; ve en yaygın başlangıç bulgularından biri olan ve kürek kemiklerinin sınırlarının anormal çıkıntısı ile karakterize edilen “skapular kanatlanma”.
Bu bulgu, etkilenen bireyler kollarını yana (yanlamasına) kaldırmaya çalıştıklarında daha belirgin hale gelme eğilimindedir. Ayrıca önden bakıldığında köprücük kemikleri (klavikulalar) sarkmış gibi görünebilir. Etkilenen bazı bireylerde, parmakların ve ellerin belirli kaslarının zayıflığı nedeniyle bilek düşmesi veya bileğin aşağı doğru fleksiyonu gelişebilir.
FSHD ayrıca karın duvarı, kalça ve uyluk kasları dahil olmak üzere diğer kasların zayıflığı ve atrofisi ile de karakterize edilebilir. Uyluğu döndüren ve dışarı doğru hareket ettiren kasın (gluteus medius) tutulumu, etkilenen bireylerin yürürken etkilenen tarafa doğru sallanmasına veya yalpalamasına (Trendelenburg yürüyüşü) neden olabilir. Ayrıca alt bacak ve ayak kaslarında zayıflık da olabilir.
Bu tür bir müdahale, ayağı yukarı doğru bükme veya bükme yeteneğinin bozulmasıyla karakterize edilen, ayak düşmesi olarak bilinen bir duruma yol açabilir. Etkilenen bazı bireylerde, belirli kasların tutulumu, omurganın alt bölgesinde alışılmadık derecede belirgin içe doğru eğriliğe (lordoz) veya anormal önden arkaya ve yana doğru omurga eğriliğine (kifoskolyoz) neden olabilir.
Bilinmeyen nedenlerden dolayı FSHD’li bireylerin çoğunda kas zayıflığının derecesi vücudun bir tarafından diğer tarafına farklılık gösterebilir (asimetrik).
Bu bozukluğa sahip kişilerde kas zayıflığı nispeten yavaş veya orta derecede ilerleyebilir veya bazı durumlarda belirli kaslarda görünüşte ilerleyici olmayan tutulum olabilir. Bununla birlikte, kanıtlar hastalığın seyrinin çoğunlukla yavaş ilerleme ve kısa dönemli hızlı kas bozulması ile karakterize olduğunu göstermektedir.
İlgili kas zayıflığı minimal düzeyde sakatlığa neden olabilir veya diğer insanlarda konuşma güçlüğüne yol açabilir; yürüme şeklindeki anormallikler (yürüyüş bozuklukları); ve/veya belirli günlük yaşam aktivitelerini yerine getirme yeteneğinde bozulma. Etkilenenlerin yaklaşık %20’sinde hastalığın ilerlemesi, tekerlekli sandalye veya diğer hareketlilik ekipmanlarının kullanılmasını gerektiren ciddi kas zayıflığına yol açabilir.
FSHD’li bazı bireylerde, özellikle de erken başlangıçlı olanlarda, bu bozukluk aynı zamanda işitme bozukluğu ve/veya gözün sinir açısından zengin en iç zarındaki kan damarlarının anormallikleri (retinal vaskülopati) ile de ilişkili olabilir; bu durum nadir durumlarda, görme bozukluğuna yol açar. İki tür FSHD tanımlanmıştır: FSHD1 (etkilenenlerin %95’i) ve FSHD2 (etkilenenlerin %5’i). FSHD1 ve FSHD2 aynı belirti ve semptomlara sahiptir ancak farklı genetik nedenlere sahiptir.
FSHD1, kromozom 4’ün D4Z4 bölgesinde yer alan DUX4 geninin anormal ekspresyonundan kaynaklanır . Normalde D4Z4 bölgesindeki DNA hipermetiledir (birçok metil grubuna sahiptir: 1 karbon atomu ve 3 hidrojen atomu) ve 11- 100 tekrarlanan DNA segmenti. FSHD1’li bireylerde 4. kromozomun bu bölgesi kısalır ve 1-10 tekrar ve daha az metil grubu içerir. Metil gruplarının eksikliği, DUX4 geninin “açılmasına” ve genellikle üretilmeyen hücrelerde ve dokularda DUX4 proteini üretmesine olanak tanır, bu da ilerleyici kas zayıflığı ve atrofiye neden olur. Genellikle daha az sayıda tekrar, daha ciddi hastalıkla ilişkilidir.
FSHD1 otozomal dominant genetik bir durumdur. Baskın genetik bozukluklar, belirli bir hastalığa neden olmak için anormal bir genin yalnızca tek bir kopyasının gerekli olduğu durumlarda ortaya çıkar. Anormal gen, ebeveynden kalıtsal olabilir veya etkilenen bireyde yeni bir mutasyonun (gen değişikliği) sonucu olabilir. Anormal genin etkilenen ebeveynden yavruya geçme riski her hamilelik için %50’dir. Risk erkekler ve kadınlar için aynıdır.
FSHD1’li bireylerin yaklaşık yüzde 30’unda bu hastalığın aile öyküsü yoktur ve bu kişilerde FSHD’nin yeni mutasyonlardan kaynaklandığı düşünülmektedir. FSHD2 aynı zamanda otozomal dominant bir genetik durumdur. FSHD2’li kişilerde SMCHD1 geninde, D4Z4 bölgesinin demetilasyonuyla sonuçlanan bir mutasyon vardır, bu da DUX4 geninin yanlış ekspresyonuna izin verir ve ilerleyici kas zayıflığı ve atrofi ile sonuçlanır.
FSHD tanısı kapsamlı bir klinik muayene, karakteristik fiziksel bulguların tanımlanması, tam bir bireysel ve aile öyküsü ve genetik testlere dayanarak konulabilir. Etkilenen bazı bireylerde laboratuvar çalışmaları, kanın sıvı kısmında (serum kreatin kinaz) belirli bir enzimin yüksek seviyelerini ortaya çıkarabilir. İstirahat halindeki ve kas kasılması sırasında istemli (iskelet) kaslardaki elektriksel aktiviteyi kaydetmek için de testler yapılabilir (elektromiyografi [EMG]). Küçük kas dokusu örneklerinin cerrahi olarak çıkarılması (biyopsi) ve mikroskobik incelemesi FSHD’de genellikle bilgilendirici değildir.
FSHD tanısı alan kişilerin aile üyeleri, FSHD ile ilişkili olabilecek semptom ve bulguların saptanmasına yardımcı olacak klinik muayenenin yanı sıra tanı ve aile planlamasına yardımcı olacak genetik testlerden de yararlanabilir.
FSHD1 tanısını doğrulamak için kromozom 4’ün D4Z4 bölgesindeki tekrar sayısını belirlemeye yönelik moleküler genetik testler mevcuttur. Etkilenen bireylerin çoğunda 10’dan az tekrar vardır. FSHD2 ile ilişkili SMCHD1 genindeki mutasyonlara yönelik moleküler genetik testler mevcuttur ve D4Z4 bölgesinin kasılmaması (kısalmaması) durumunda endike olabilir.
FSHD tedavisi, her bireyde belirgin olan spesifik semptomlara yöneliktir. Bu tür bir tedavi, nörolojik bozuklukların tedavisinde uzmanlaşmış doktorlar (nörologlar) gibi tıp uzmanlarından oluşan bir ekibin koordineli çabalarını gerektirebilir; iskelet, eklem, kas ve ilgili doku bozukluklarını teşhis ve tedavi eden doktorlar (ortopedistler); fiziksel tıp ve rehabilitasyon alanında uzmanlaşmış doktorlar (fizyologlar); işitme sorunlarını değerlendiren ve tedavi eden uzmanlar (odyologlar); Solunum konusunda uzmanlaşmış doktorlar (göğüs hastalıkları uzmanları) ve/veya diğer sağlık uzmanları.
Hastalık yönetimi, kas esnekliğinin korunmasına, atrofinin önlenmesine ve ağrının yönetilmesine yardımcı olmak için ortopedik önlemleri ve fizik tedaviyi içerebilir. Çeşitli çalışmalar FSHD’li kişilerin egzersizden fayda sağladığını göstermektedir. Belirli aktivitelerin gerçekleştirilmesinde çeşitli fiziksel ve uyarlanabilir yardımlar yardımcı olabilir. Ayak bileği ortezleri yürümeye yardımcı olabilir. Bazı durumlarda şiddetli kas zayıflığı tekerlekli sandalye, motorlu araba ve diğer hareketlilik ve fiziksel yardımların kullanımını gerektirebilir.
Ayrıca konuşma terapisi, uygun yardımcı cihazların kullanımı ve/veya diğer destekleyici teknikler, işitme bozukluğu ve/veya yüz zayıflığıyla ilişkili konuşma ve iletişim sorunlarının iyileştirilmesine yardımcı olabilir. Bazı kişilerde önerilen tedavi, kürek kemiklerinin stabilize edilmesine ve üst kolların hareketliliğinin iyileştirilmesine yardımcı olmak için kürek kemiklerinin göğüs duvarına mekanik olarak tutturulması için ameliyatı içerebilir.
FSHD’li herkese solunum fonksiyon testi yapılması önerilir. Bu sonuçlara bağlı olarak sırtüstü ve uykuda solunum kapasitesinin belirlenmesi için uyku çalışması önerilebilir. Solunum fonksiyon testi ve uyku çalışması solunum yetmezliğini düşündüren kişilere genellikle geceleri başlayan noninvazif ventilatör desteği sağlanır.
Ciddi hastalığı olanlarda retina göz problemleri için test yapılması endike olabilir. Çocuklar ve bazı yetişkinler için işitme testi endike olabilir. Bu bozukluğun diğer tedavisi semptomatik ve destekleyicidir.