Karl Polanyi 19.yy uygarlığının dört kurum üzerinde durduğunu söylüyor. Bunlardan ilki; bir yüzyıl boyunca büyük devletler arasında uzun ve yıpratıcı bir savaş çıkmasını önleyen güç dengesi sistemiydi. İkincisi; dünya ekonomisinin eşi görülmemiş bir biçimde örgütlenmesini sağlayan uluslararası altın standardıydı. Üçüncüsü; görülmemiş bir refaha yol açan kendi kurallarına göre işleyen piyasaydı. Dördüncüsü ise liberal devletti
(Polanyi, 1944).
Ben bu yazıda altın standardından bahsedeceğim.
Altın Standardı Sistemi
19. yüzyıl başlarından I. Dünya Savaşı’nın olduğu döneme kadar etkin bir şekilde kullanılan bir sistemdir. Bu sistemde para bir miktar altına tekabül eder. Tarihe baktığımızda özel bankalar, darphaneler ve altın sarrafları, güvenilir bir şekilde bu sistemi uygulayan kurumlardı. Elinizde bulunan altınları bankalara veya altın sarraflarına götürdüğünüzde size verdiğiniz altın karşılığı kadar kâğıt para verirlerdi. Bu sistem sayesinde insanların yanlarında çantalar dolusu altınla gezmesine gerek kalmazdı. Kâğıt para daha kolay bir şekilde muhafaza edildiği için daha çok tercih ediliyordu. Altın standardına duyulan inanç çağın imanını oluşturuyordu. Kâğıt para, altın karşılığı olduğu için değerliydi
(Polanyi,
1944).
I. Dünya Savaşı sırasında Avrupalı devletler, savaşı finanse edebilmek için ellerinde yeteri kadar altın yoktu. Kullandıkları para birimlerinin içinde bulunan altın miktarını azaltarak uyguladığı sistem daha fazla sürdürülemez hale gelince, altın standardı sistemini terk etmişlerdir. ABD’de ise sistem devam ederken Avrupalı devletlerin ellerindeki altınları bozdurması ve altın fiyatlarının düşmesi sonucu, altınların ABD’ye taşınmasına neden olmuştur. 1914-1924 arasında doların altına bağlılığını sürdürmesi sonucu Avrupalı devletlerin para birimi dolara endekslenmiştir. Savaş sonrasında tekrardan altın standardına dönmeye çalışan Avrupa 1925’de İngiliz sterlinini tekrar altına bağlandı, böylelikle diğer Avrupalı devletler teminat olarak sterlini gösterdi; dolar altına, sterlin dolara ve diğer para birimleri de sterline endekslendi. 1929 yılına gelindiğinde yaşanan Büyük Buhran bu ikinci altın standardı sisteminin tekrar bırakılmasına sebep oldu.
1933 yılına gelindiğinde ise ABD Başkanı Franklin Roosevelt, FED tarafından basılan paraların altına çevrilmesi mecburiyetini ortadan kaldırdı. Altın kullanımı fiili olarak yasaklanmıştı. Bireyler ve bankalar ellerindeki altın sikke ve külçeleri FED’e teslim etmek zorunda kaldılar. Savaş sırasında Avrupa’dan gelen altınları da düşündüğümüzde gayet güzel bir gelir elde edilmiş. 1960’ların sonu ve 1970’lerin başında FED büyük bir hızda ve hacimde para basmaya başladı. Artan dolar arzı alım gücünü düşürdü ve böylelikle diğer devletlerin ellerinde bulunun dolarları altına dönüştürme hareketi başladı. Bu durum FED’i zora soktu ve bu zamana kadar elde ettiği altın stoğu erimeye başladı. Dönemin ABD Başkanı Richard Nixon, dolar basmaya son vermek yerine doların altına dönüştürülmesini ortadan kaldırdı. Artık altın standardı sistemi tamamen bitti.
Uygulamaya koyulan yeni sistem “fiat para” ya da “itibari para” sistemidir. Bu sistemde devletlerin para birimlerinin değeri itibaridir. Yani devlet ne adar güçlüyse o paraya duyulan güven o kadar fazladır. Bugün en güçlü para birimi ABD dolarıdır. Bunun sebebi ise 1944 yılının aralık ayında, dünyanın ileri gelen ülkeleri ABD’nin Bretton Woods kasabasında, ABD yönetiminde dünyaya yeni bir para sistemi getirmek için toplandı. Bu toplantıda Dünya Bankası ve IMF’nin kurulmasına karar verilmenin yanında doları dünya dövizi yapacak bir karar alındı. O zamana kadar dünyada geçerli olan ödeme sistemi altın ve sterlin iken, tek konvertibl para dolar oldu (Tokalak, 2016).
Kaynakça
Polanyi, K. (1944). Büyük Dönüşüm.
Tokalak, İ. (2016). Kapitalizmin Soygun Düzeni.
http://www.ekodialog.com/Konular/altin-standardi-donemi.html