Künye. Arap toplumlarında kişiler için kullanılan ve genelde ebû kelimesiyle yapılan tanıtıcı ibare.
Sözlükte "maksadı üstü kapalı ve dolaylı şekilde anlatma, kinayeli söz söyleme" mânasındaki kinaye ile aynı kökten gelen künye Ebü'l-Kâsım, Ebû Bekir. Ümmü Seleme, Ümmü Zeyneb gibi kişinin daha çok ilk çocuğuna izafetle anılmasını ifade eder. Kişinin İbn Uleyye, İbn Ömer, İbn ammi Resûlillah, İbn Abdülmuttalib, Uhtü Hârûn, Ebû Mûsâ, Ammü Resûlillah gibi anne, baba, dede, kardeş, amca, hala, dayı, teyze vb. yakınlarından birine izafesinin künye olup olmadığında ihtilâf edilmiştir. Bu tür izafeler daha çok, bir yakınıyla anılmanın kişiyi daha iyi tanıtacağı veya ona bir şeref kazandıracağı düşüncesiyle yapılır. Medih, zem ve vasıf ifade eden izafeler künye değil lakap sayılır. Künye, yazım geleneğinde lakaptan sonra ve isimle nisbeden önce yazılır.
Künyenin menşei hakkında değişik görüşler vardır. İbnü'I-Esîr başlangıcını bir Arap hükümdarının hikâyesine dayandırırken Hüseynî bunun, daha mantıklı bir ihtimalle geçmişte düşmanlıkların hiç eksilmediği Arap yarımadasında kişinin adını gizleme ihtiyacından doğmuş olabileceğini ileri sürmektedir. Künye, fazilet veya uğur getireceği ümidiyle karşıt anlam belirtmek veya kişinin, hayvanın yahut eşyanın tanınan bir özelliğini ifade için de yapılır. Bazan bir kimse çocuğuna meselâ "ebü'l-fazl" künyesini vererek onun faziletli biri olmasını umar. Künye bazan da âmâ için "ebû basîr" (görenin babası). Azrail yahut ölüm için "ebû yahyâ" (hayatın babası) denilmesi gibi aksi anlam vermek üzere kullanılır. İbn Manzûr künyenin, tamamen ismin yerini alarak veya anılması hoş görülmediği zaman gizlenmesi amacıyla yahut saygı ifadesi olarak kullanıldığını söyler. Arap geleneğinde yaş, mevki ve fazilet bakımından üstün olan kimselere künye-leriyle hitap etmek âdaptan sayılır, özellikle emirler bunun aksine davranılması-nı ve kendilerine adlarıyla hitap edilmesini hakaret kabul ederlerdi. Bundan dolayı Kur'an'da Ebû Leheb'in künyesinin zikredilmesi onun kişiliğinin saygınlığına değil adının "puta kulluk" anlamı taşımasına yorulmuştur. Ayrıca kâfir ve müşrikler künyeleriyle meşhur iseler bu şekilde anılmalarında bir sakınca görülmemiştir; nitekim Hz. Peygamber'in amcası Ebû Tâlib iman etmediği halde künyesiyle tanınıyordu.
- Önceki
- Sonraki >>