Yahudiliğin Kadın Peygamberleri 7: Sara
İlk Yahudi sayılan Avraamın eşi, Yahudiliğin dört annesinin birincisi: SARA
Sara İmanunun hayatını konu alan Haye Sara peraşası 19 Kasım tarihinde okundu. Ben de bu yazımı (her ne kadar daha sonra yayımlanıyorsa da) aşağı yukarı aynı tarihlerde yazdım. Yahudiliğin kadın peygamberlerini hangi sıra ile tanıtacağımı önceden planlamamıştım. Yazımın, Haye Sara ile aynı döneme denk gelmesi tesadüf mü acaba? Tesadüf diye bir şey yoktur. Bize iyi ya da kötü rastlantı diye gelen, aslında Yukarıda planlanmış olan ve şansa göre değil, Aşemin iradesine ya da mitsvalarımıza göre gerçekleşen olaylardır.
Yazılı Toranın Sara hakkında verdiği bilgiler, Avraam hakkında verdiği bilgiler kadar etraflı değildir; ancak Toradaki birtakım ayrıntıların Sözlü Tora (Talmud, Midraşlar, vb.) ile birleştirilmesi sayesinde, Saranın üstün ve güçlü kişiliği hakkında bir fikir edinebiliyoruz. Tam bir fikir mi? Bilemiyoruz. Tora halen yorumlanmaya devam ediyor. Bugün çocuk olan gelecekteki bir bilgenin yapacağı farklı bir yorum, yepyeni bir içgörü kazanmamıza imkân tanıyabilir.
Tora şöyle der (Noah 41:26-29): Terah; Avrama, Nahora ve Arana baba olduğunda 70 yaşındaydı. Aranın bir oğlu oldu, Lot. Aran, babası Terah henüz hayatta iken, doğduğu yer olan Ur Kasdimde öldü. Avram ve Nahor evlendiler. Avramın eşinin adı Saray idi. Nahorun eşinin adı Milka idi. (Milka), Aranın ki Milka ile Yiskanın babasıdır- kızıydı. Saray kısırdı; çocuğu yoktu.
Çok karışık gibi görünüyor, değil mi sevgili okurlar. Ama şunu hiç aklımızdan çıkarmayalım ki, Tora hiçbir sözcüğü boşuna kullanmaz. Gereksiz gibi görünen her sözcüğün altında mutlaka çok önemli bir bilgi yatar. Zekâmızı ve belleğimizi bir zorlayalım, bakalım. Avram... Avraam değil mi? Henüz değil. Şimdilik sadece Avram. Sara ise Saray. Bu arada Saray, prensesim anlamına gelir.
Avramın babası Terah, pişmiş topraktan putlar yapar ve satardı. Çocuk Avram, fırsat eline geçtiğinde putları kırardı; gerçek bir ikonoklast (putkıran, yerleşmiş geleneklere karşı çıkan kişi) idi yani. Aran vakitsiz bir şekilde ölünce, geride kalan iki kardeş, babalarının acısını hafifletmek için Aranın kızları ile evlendi. Buradan, Saray ile Milkanın kız kardeş olduğunu ve ayrıca Sarayın diğer bir adının Yiska olduğunu anlıyoruz. Yiska görmek, bakmak, seyretmek anlamlarına gelir. İngilizcedeki Jessica ismi, Yiska ile bağlantılıdır.
Sarayın ayrıca Yiska diye çağrılmasının nedeni, ilahi ilhamla (Ruah aKodeş) geleceği görme yeteneğine sahip olmasıdır. Praglı Maharal, bu iki isim arasındaki ilişkiyi şöyle açıklar: Bir kadının hayatta iki görevi vardır. Bunların ilki bireyseldir ve doğumundan itibaren başlar. İkincisi ise evlenirken üstlendiği ve artık eşiyle birlikte taşıyacağı daha büyük sorumluluktur. Dolayısıyla Yiska ismi onun bireysel büyüklüğünü, Sara(y) ismi ise onun Avraam ile ortaklaşa ulaştığı başarıyı vurgular.
Hemen bir hatırlatma yapayım, sevgili okurlar: Rivka Annemizin büyükbabası, Avraamın erkek kardeşi Nahor; büyükannesi ise Saranın kız kardeşi Milka idi (bu konuyu Dağ başındaki çobanlar, suyun başını tutan kızlar yazı dizimizde işlemiştik).
Yiskanın anlamlarından birinin seyretmek olduğunu belirtmiştim. Talmuda göre Sara o kadar güzeldi ki, herkes onu seyrederdi (Megila 14a). Talmuddaki bir başka ifade, biz kadınlar açısından oldukça küçük düşürücü: Saranın güzelliği öyle olağanüstüydü ki, diğer kadınlar yanında maymun gibi kalırdı (Bava Batra 58a). Sara Anamıza helâl olsun. Ayrıca ben maymunları son derece sevimli bulurum.
Saranın huyu, fiziğinden de güzeldi. Bir kere son derece alçakgönüllüydü. Günah işlemek nedir, bilmezdi. Bilgelerimize göre Saranın peygamberlik yeteneği Avraamınkinden üstündü (Şemot Raba 1:1) çünkü Avraamın bu dünya ile işi yoktu. Ruhaniliği çok yüksekti.Sara tinselliğin yanı sıra, dünya işlerini iyi biliyordu. Ancak söz konusu hayırseverlik olduğunda, Aşemin on özelliğinden (sefirot) biri olan hesedi (sevecen iyilik) bu dünyada simgeleyen Avraama eşitti.
Avraamın zamanla zengin olmasının (Mişle 31 hakkında Midraş) ve çevresindeki güçlü krallıklarla çok iyi ilişkiler kurmasının (Tanhuma, Haye Sara 4) liyakati tamamıyla Saraya aittir. Avraamın liyakati nedir peki? Sarayı eş olarak hak etmiş olması! Sara yaşadığı sürece çadırının üstüne bir görkem bulutu durur; Şabat akşamları bir ışık yanardı. Sara bu dünyaya veda ettiğinde, bulut da, ışık da gitti. Ancak Rivka, Yitshakın eşi olarak gelince, her şey yine eskisi gibi oldu (Tanhuma, Haye Sara 4).
Sara da, Avraam da Aşem tarafından dünyaya gönderilmiş armağanlardı (Mişle 31 hakkında Midraş Şohar Tov). İkisi de Tek Tanrı inancını yaymak için çabaladı: Erkekler arasında Avraam, kadınlar arasında ise Sara (Bereşit Raba 39:21).
Leh Leha peraşasında (12:1): Aşem, Avrama Ülkenden, doğduğun yerden ve babanın evinden ayrıl, sana göstereceğim ülkeye yerleş deyince, Avram tanımam etmem, ben orada ne iş yaparım, nasıl geçinirim hesabına girmeden, Tanrının sözünü dinledi ve yola koyuldu.
Aradan uzun yıllar geçti. Avram 99 yaşındaydı ki (Saray ondan on yaş gençti), Tanrı ona göründü, onunla bir antlaşma yapacağını ve birçok ulusun babası olacağını söyledi. Ve artık Avram diye çağrılmayacaksın. İsmin Avraam olacak (Leh Leha 17:4). Avraam ismi, birçok milletin babası anlamına gelir.
Tanrı sonra (17:15): Eşin Saray artık onu Saray diye çağırma dedi. Çünkü ismi bundan böyle Saradır. Onu mübarek kılacağım ve sana ondan doğacak bir oğul vereceğim. Onu mübarek kılacağım ve uluslar (annesi) haline gelecek. Halkların kralları ondan türeyecek.
Saray neden Sara oldu dersiniz? Prensesim anlamına gelen Saray, doğal olarak bir tek Avramın prensesiydi. Artık tüm ulusların prensesi sayılacağından, sadece Sara adıyla çağrılması daha uygun olacaktı.
Tanrının söz verdiği oğul dünyaya geldiğinde, Avraam 100 yaşına gelmişti. Çok beklenen bu evlâda, güldü anlamına gelen Yitshak isminin takılması, Saadya Gaon ve Raşiye göre, Avraam ile Saranın çok memnun olduğunu göstermektedir.
Tanrı, Avraamı tam on kez sınadı. Sonuncu sınav, en zor olanıdır. Oğlunu, tek sevdiğini Yitshakı al ve Moriya bölgesine git. Onu Bana, (oradaki) dağlardan sana söyleyeceğim birinin üzerinde, tamamen yakılan korban (ola kurbanı, Holokost terimi buradan kaynaklanır!) olarak getir (Vayera 22:5). Sonrasını hepimiz biliyoruz sanırım. Üzerine çok sayıda kitap yazılan bu olay, Akeda terimiyle anılır. Akeda, İngilizceye The binding of Isaac diye tercüme edildiğinden, ne yazık ki Türkçeye zaman zaman Yitshakın bağlanması diye çevrilir. Diyorum size, kitaplar doldurulacak kadar etraflı bir olayı iki sözcükle anlamaya çalışırsak, akıbeti bu olur. Hiç değilse, Yitshakın kurban edilmek üzere elinin kolunun bağlanması dese çevirmen arkadaşlarımız...
Sonra? Avraamın Yitshakı götürdüğünü öğrenen Sara, hayata veda etti. Olayların sıralanma şekli bu ve maalesef akla ilk gelen, Saranın aldığı haberin şokuyla kalbinin durduğudur. İyi de... Peygamber Sara böyle bir yanılgıya düşebilir mi?
Hemen Toraya başvuralım (Haye Sara 23:1): Saranın yaşamı yüz yıl, yirmi yıl ve yedi yıl oldu; Saranın yaşamının yılları bunlardı.
Demek ki, Akeda olsun ya da olmasın, Saranın bu dünyadaki ömrü 127 yıldı; o trajik olay, yıllarını herhangi bir şekilde kısaltmış değildir.
Peki Toranın 127 yılı üç ayrı rakam halinde belirtmesine ne demeli? Bilgelerimize göre, Sara öldüğünde yüz yaşındaki bir insan kadar bilge, yirmi yaşındaki bir genç kız kadar güzel ve yedi yaşındaki bir çocuk kadar masumdu.
Koznitzli Rav Yisraelin Kabalistik bir açıklamasını öğrenmek ister misiniz? Peygamber Sara, Avraamın oğlunu kurban etmek üzere olduğu an, olay yerinde muazzam bir ışığın parlayacağını öngördü ve Aşeme yalvardı: Lütfen Akedaya tanık olmak istiyorum. İzin ver, ruhum bedenimi terk edip Moriyaya gitsin. Ve Aşem izin verdi.