ANLAMINA GÖRE CÜMLELERElbette her cümlenin bir anlamı vardır. Ancak cümleler bu anlamı değişik yapılarla bildirir. Bazen bir yargıyı haber verir. Bazen anlamı, soruyla bildirir. Bazense bir duyguyu aktararak ifade eder. İşte bu bildirme şekillerine göre cümleyi üç grupta inceliyoruz.
1. Haber CümlesiBir yargıyı olumlu ya da olumsuz biçimde aktaran cümlelerdir. Bir eylemin yapıldığını, yapılabileceğini, bir varlığın bulunduğunu ifade eden cümleler olumlu, tersini ifade edenler olumsuzdur. Olumlu cümlelerde mantıkça istenen bir durumun bulunması gerekir.Aşağıdaki yüklemleri inceleyerek bunu açıklayalım.Olumlu geldikoşmalıvarparalıgüzelOlumsuzgelmedikoşmamalıyokparasızgüzel değilGörüldüğü gibi olumlu yüklemler “-ma, -me” olumsuzluk ekiyle, “değil” olumsuzluk edatıyla, “-sız” gibi olumsuz anlam veren eklerle olumsuz hale getirilebiliyor.Bazı cümlelerde ise yapıca yukarıdaki olumsuzluklar bulunduğu halde cümle anlamca olumlu olabilir. Bu, çoğu kez iki olumsuzluğun bir arada bulunduğu yargılarda görülür.
Örneğin;“Aslında o seni tanımıyor değildi.”cümlesinde “tanımıyor değil” yükleminde iki olumsuzluk vardır ve bunlar yüklemin “tanıyor” şeklinde olumlu bir yargı vermesini sağlamışlardır.Bazı cümlelerde ise olumsuzluk, soru yoluyla sağlanır.“Ben onu unutabilir miyim hiç?”cümlesinde yüklem olumlu olduğu halde cümlenin anlamı soru yoluyla olumsuz hale getirilmiştir.Bazı cümlelerde olumsuzluk bağlaçlarla sağlanır.“Ne konuyu biliyor ne soruyu soruyor.cümlelerinde ne… ne…. bağlacı,“Sanki o seni seviyor da.”cümlesinde “sanki” bağlacı cümleye olumsuz anlam katmıştır.
2. Soru CümlesiCevap almak amacıyla hazırlanan cümlelerdir. Bunlar değişik soru sözcükleriyle sağlanır.“Siz de bizimle gelir misiniz?”“Sana bu ceketi kim almıştı?”“Ne zaman bizi ziyaret edeceksiniz?”cümleleri birer soru cümlesidir.Soru cümlelerinde de olumluluk-olumsuzluk olabilir. Bunu yüklemin yapıca olumlu ya da olumsuz olması belirler.
Örneğin;“Bu olayı o da biliyor mu?”cümlesinde yüklem olumlu olduğundan cümle olumlu soru cümlesidir.“Dünkü davete o da gelmedi mi?”cümlesi yüklemi olumsuz olduğu için, olumsuz soru cümlesidir.
3. Ünlem CümlesiYargıyı bir duygu aktararak ortaya koyan cümlelerdir. Çoğu zaman kızgınlık, sevinme, alınma, heyecan gibi bir duygu aktarır ya da seslenme bildirir.“Ne güzel bir kitap bu!”“Hey, bana baksana sen!”cümleleri ünlem cümlesidir.Bunların dışında bazı kaynaklarda istek cümlesi, şart cümlesi, emir cümlesi, gereklilik cümlesi gibi anlamına göre cümleler de verilmiştir. Ancak bu, cümlenin yapısıyla ilgili olmayan sadece anlama bağlı özelliktir. Eğer bunu göz önüne alırsak, her cümleye bir ad bulmak gerekebilir.“Konuşabilirsin ama biraz alçak sesle.”cümlesi şart,“Şimdi bir soğuk su olsa da içsek.”cümlesi istek,“Yarına kadar bu ödevler bitecek.”cümlesi emir,“Bugünün işini yarına bırakmamalısın.”cümlesi gereklilik anlamı veren cümlelerdir.