Paylaştığım fotoğrafta gördüğünüz yaşlı amca, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ordusunun komutanlarından birisidir. Fotoğraf 1990 yılında Berlin’de çekildi.
Evet, yanlış yazmadım; Sovyetler Birliği’ne bağlı Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti’nden değil, bugünkü Kuzey İran topraklarında 2 Kasım 1945 yılında ilan edilen Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nden söz ediyorum.
Ama, hikâyeyi anlatmadan önce, İkinci Dünya Savaşı’ndan kısa bir hatırlatma yapalım:
22 Haziran 1941 tarihinde Faşist Almanya Sovyetler Birliği’ne saldırdı. Böylece, 2. Dünya savaşı yeni bir döneme girdi. Stalin bu saldırının hemen ardından, 12 Temmuz 1941 tarihinde, Moskova’da Sovyetler Birliği ile İngiltere arasında Ortak Harekat Anlaşması’nı imzaladı.
Bu anlaşma ile savaşta Almanya’ya karşı ortak davranmayı kararlaştıran Sovyetler Birliği ve İngiltere, savaşın arka cephesini sağlamlaştırmak amacıyla İran’da bir darbe düzenlediler.
İran’da, “Alman Lawrence” Wilhelm Wassmuss’un organizasyonuyla Kaçar Hanedanı’na son veren Almanya yanlısı Rıza Pehlevi yerine İngiltere/ABD’ye ömrünün sonuna kadar sadakatla bağlı kalan oğlu Muhammed Rıza Pehlevi’yi getirdiler.
Oğul Pehlevi, ülkeden Almanları süratle çıkarırken, yerine devletin en kilit noktalarına İngiltere ve ABD elemanları yerleştirildi. Öte yandan, 25 Ağustos 1941 tarihinde Sovyet Kızıl Ordusu da ülkenin kuzey kesimlerini işgal etti.
Kızıl Ordu’nun hakimiyet alanları olan Türk nüfusun yoğun yaşadığı kuzey İran’ın tamamında Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ilan edildi.
Kısa sürede, üniversite dahi kurulan bu bölgede önce hakimiyet Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti ve onun devlet başkanı Mir Cafer Bagırov’da olsa da, bölgenin kendi dinamikleri etkisini gösterdi ve Tebrizli bir aydın olan Seyyid Cafer Pişevari Cumhurbaşkanı olarak yerel yönetimi ele aldı ve idari sistemi tam yetkiyle yönetti.
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, 1946 yılında, Körfez Savaşı’nda işgal kuvvetleri komutanı olan Schwarzkopf’un babası Norbert Schwarzkopf’un İran’da kurduğu askeri özel kuvvetler tarafından gerçekleştirilen büyük bir katliamla sona erdi. 25 Kasım 1946 tarihi Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin sona erdiği tarihtir.
AZERBAYCAN HALK CUMHURİYETİ SONRASINDA NE OLDU?
Katliamdan kurtulanlara gelince…
Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti’ne girebilenler şanslıydı! Çünkü, Sovyetler Birliği İngiltere ile anlaşarak, sınır kapılarını kapatmıştı!
Resimde, yanımda gördüğünüz yaşlı amca, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ordusunun komutanlarından birisiydi. O ve küçük bir grup arkadaşı, Sovyetler Birliği’nin sınırları kapatmasına rağmen, dağlardan sınırı aşabilmiş ve Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti’ne geçebilmişti.
Ömrünün geri kalan döneminde Tiflis Üniversitesi’nde Türkolog olarak eğitmenlik yapan Komutan, Gorbaçov’ın Glasnost ile kapıları açmasını fırsat bilip, Berlin’e gelmiş ve İran’a, 35 yıl önce Tebriz’de bıraktığı ailesine yeniden kavuşmayı umuyordu!
İRAN İLE AZERBAYCAN İLİŞKİLERİNİN EKSENİ
Kendi egemenlik sahasında 5 yıl boyunca Sovyetler Birliği’nin Kızıl Ordusu tarafından işgal yaşayan, üstelik kısa ömürlü de olsa, 2 ayrı bağımsız devletin kuruluşunun gerçekleştiğini gören İran için, siyaset geliştirirken bölge jeopolitiğinde dikkate alınması vaz geçilemeyecek olan unsurları doğru analiz etmek gerekir.
Burada, mesele tek başına İran’ı suçlamak veya haklı çıkarmak değil, pürüz noktalarını doğru analiz ederek, güvene dayalı işbirliğini sağlam temellerle inşa etmektir.
NOT: Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ile ilgili yayınlanmış ender haritalardan birisini ve devlet bayrağını yayınlıyorum.
Gördüğünüz gibi, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti kurucuları da Şah İsmail Hataî’nin torunları olduklarını unutmamışlar ve bayraklarına Safevî devletinin de sancağında var olan “Zülfikar tutan Aslan” sembolünü almışlardı.Yontmak resmetmek duygusu