قوتة، عادل بن عبد القادر. العرف: حجيته، و أثره في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة (دراسة نظرية تأصيلية تطبيقية). جدة: المكتبة المكية، ١٩٩٧، مجلدان، ۱۳۲٤ ص.
Qutah, ʻAdil ibn ʻAbd al-Qadir. Al-ʻUrf: Hujjiyyatuh, wa Atharuh fi Fiqh al-Muʻamalat al-Maliyyah ‘inda al-Hanabilah (Dirasah Nazariyyah Ta’siliyyah Tatbiqiyyah). Jeddah: Al-Maktabah al-Makiyyah, 1997, 2 vols., 1324pp.
ABSTRACT
Custom: Its Authenticity and Impact on the Jurisprudence of Financial Transactions in Hanbali Thought (A Theoretical and Practical Study)
العرف: حجيته، و أثره في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة (دراسة نظرية تأصيلية تطبيقية)
This book was originally a Master’s dissertation on fiqh and usul al-fiqh entitled al-Masa’il al-Mubina ‘ala al-‘Urf fi Fiqh al-Mu‘amalat al-Maliya ‘inda al-Hanabila. It was subsequently published in 1997 by the Meccan Library in Saudi Arabia.
In his introduction, Adil ibn Abd al-Qadir Qutah provides a definition of the science of fiqh and discusses the importance of the field. He then moves on to a survey of previous studies, pointing out that they covered in only a general way the subject of ‘urf (custom compatible with Islamic law) and its influence on the schools of fiqh. In contrast, Qutah’s research “attempts to track the topics and subsidiary fields of fiqh that arise from ‘urf in the fiqh of financial transactions in the Hanbali school and to find out how the Hanbalis viewed this important origin from the perspective of fiqh”.
The preface discusses two studies: the comprehensiveness of sharia with regard to people’s actions while taking into account their best interests, and the need for scholars of fiqh to be aware of the importance of ‘urf.
Qutah discusses the effect of ‘urf on the freedom to conclude contracts and the stipulations involved. He explains the concepts tamlik (transfer of ownership), itlaq (unrestricted transactions) and taqyid (restricted transactions), musharaka (shared transactions), tawthiq (reliable transactions), hifz (preserved transactions) and other types of transaction.
This work includes an alphabetical appendix with a bibliography of famous imams from the Hanbali school. Alongside the personal details of each imam are listed his main works, in particular any work related to fiqh. The author has chosen to omit biographies of famous scholars who were well-known even outside of their schools; instead he has focused on lesser-known scholars.
One of the book’s distinguishing features is its index, which mentions schools that agree or disagree with the Hanbali viewpoint on the book’s topics. The list includes the topics shafa‘ah (intercession), ijarah (renting or letting), qard (loans), hibah (donation), waqf (endowment), ihya’ al-mawat (revival of disused land), wakalah (contract of agency, representation), sharikah (a business contract between two or more people), rahn (pledge, usually for placing property in detention), daman (warranty) and wadi‘ah (resale of goods).
This work is a large, indispensable resource for researchers and any reader interested in this subject.
Dahlia Sabry
Translated by Dom Bennett
قوتة، عادل بن عبد القادر. العرف: حجيته، و أثره في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة (دراسة نظرية تأصيلية تطبيقية). جدة: المكتبة المكية، ١٩٩٧، مجلدان، ۱۳۲٤ ص.
Qutah, ʻAdil ibn ʻAbd al-Qadir. Al-ʻUrf: Hujjiyyatuh, wa Atharuh fi Fiqh al-Muʻamalat al-Maliyyah ‘inda al-Hanabilah (Dirasah Nazariyyah Ta’siliyyah Tatbiqiyyah). Cidde: Al-Maktabah al-Malakiyyah, 1997, 2 cilt, 1324 s.
ÖZET
Örf: Özgünlüğü ve Hanbeli Finansal İşlemler Fıkhı Üzerindeki Etkisi (Teorik ve Pratik Bir İnceleme)
العرف: حجيته، و أثره في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة (دراسة نظرية تأصيلية تطبيقية)
Bu çalışma, fıkıh ve fıkıh usulleri üzerine yazılmış olan al-Masa’il al-Mubīna ‘ala al-‘Urf fī Fiqh al-Mu‘amalat al-Maliyyah ‘inda al-Hanabilah başlığını taşıyan yüksek lisans tezine dayanır. Bu tez 1997’de Suudi Arabistan’da Mekke Kütüphanesi tarafından kitap olarak baskıya sunulmuştur.
Araştırmanın giriş bölümünde, fıkıh ilminin tanımı yapılıyor ve bu alanın önemi tartışılıyor. Daha sonra, bu konu üzerinde bugüne değin yapılmış diğer çalışmalar gözden geçiriliyor ve bu çalışmaların örf (İslam hukukuna uygun gelenekler) konusunu ve bu konunun fıkıh alanındaki etkilerini sadece genel anlamda ele aldıkları belirtiliyor. Öte yandan, yazarın araştırması ‘Hanbeli mezhebinin mali muameleler fıkhı çerçevesinde örften kaynaklanan fıkıh anlayışı ile ilintili konuları ve yan alanları takip etmeyi ve Hanbeli mezhebince bu önemli kaynağın fıkıh perspektifinde nasıl algılandığını incelemeyi amaçlar’.
Ön sözde iki çalışma tartışılmıştır. İlk çalışma, insan davranışları ve menfaatleri göz önüne alındığında şeriatın kapsamlılığı konusunu ele alır. İkinci çalışma ise, fıkıh âlimlerinin örf konusunun öneminin bilincinde olmaları gerektiğini belirtir.
Birinci bölüm ‘Örf: Delilleri ve Şeriat Kanunlarındaki Yeri’ başlığını taşır. Bu bölüm üç kısma ayrılır: Giriş; Örf Delilleri ve Kullanım Şartları; Örf Kategorileri ve Kullanışı. Her kısım kendi içinde iki bölüme ayrılmıştır.
İkinci bölüm, ‘Hanbeli Mezhebinde Finansal Muameleler Fıkhında Örfü Göz Önünde Bulundurmanın Etkisi’ başlığını taşır. Bu bölüm, anlaşma ve finansal muamelelerin dallarını inceleyen bir girişle başlar, Anlaşmaları sonuçlandırma özgürlüğü ve bu konuyu etkileyen şartlar üzerinde örfün etkilerini ele alır. Yazarın açıkladığı kavramlar şu şekildedir:
Tamlik (mülkiyetin devri); Itlaq (kısıtsız muameleler) ve Taqiyid (kısıtlı muameleler); Mushāraka (paylaşılan muameleler); Tawthiq (güvenilir muameleler); ve Hifz (korunmuş muameleler); ve Diğer Muamele Çeşitleri. Yazar, araştırmalarının sonuçlarını özetleyip bazı öneriler sunarak. kitabını tamamlar.
Hanbeli mezhebinin ünlü imamlarının eserlerinin kaynakçasını içeren, alfabetik olarak düzenlenmiş bir ek kitaba dâhil edilmiştir. Her imama dair kişisel bilgiler, imamların eserleri ve özellikle fıkıh alanındaki çalışmaları sıralanmıştır. Yazar, genelde daha az bilinen tanınan âlimlere yer vermeyi tercih ederek mezheplerinin dışında bile daha iyi tanınan ünlü âlimlerin biyografilerini esere dâhil etmemiştir.
Kitap kaliteli bir baskıya sahiptir. Bilgiler ana ve yan başlıklar altında düzenli olarak sunulmuştur. Fakat, bölümlerin kısımlara ve yan başlıklara ayrılış şekli biraz tutarsızdır. Üstelik yazarın baştan sona aynı sistemi uygulamadığı göze çarpıyor.
Kitabın ayırt edici özelliklerinden biri de, Hanbeli görüşlerine katılan veya karşı çıkan her bir mezhebin görüşünden bahsedildiği ve bu görüşlerin kitap içindeki yerinin belirtildiği, bu şekilde tartışılan tüm konuların listelendiği tematik bir indekse sahip olmasıdır. Şu konular listeye dâhildir: Khiyar al-Majlis (kontrattan çekilme seçenekleri) konusunda Tafarruq (bölüm) görevlileri; Ghubn’ün azaltılması; Mu’atah (ele geçirme) yoluyla Iqalah (anlaşmanın iptali); Shafa‘ah (şefaat); Ijarah (kiraya verme/kiralama); Qard (borç verme); ‘Ariyah (borç alma); Hibah (hibe); Waqf (vakıf); Ihya’ al-Mawat (kullanılmayan toprağın yenilenmesi); Laqtah; Wakalah (vekalet vekâlet kontratı, temsil); Sharikah (iki veya daha fazla kişi arasında yapılan iş anlaşması); Rahn (rehin, çoğunlukla mülkün alıkonması konusunda); Daman (teminat); ve Wadi‘ah (malların yeniden satımı).
Bu çalışma, hiç şüphesiz araştırmacılar ve konuyla ilgilenenler için önemli ve vazgeçilmez bir kaynaktır.
Dahlia Sabry
Çeviren Aysu Dinçer
قوتة، عادل بن عبد القادر. العرف: حجيته، و أثره في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة (دراسة نظرية تأصيلية تطبيقية). جدة: المكتبة المكية، ١٩٩٧، مجلدان، ۱۳۲٤ ص.
Qutah, ʻAdil ibn ʻAbd al-Qadir. Al-ʻUrf: Hujjiyyatuh, wa Atharuh fi Fiqh al-Muʻamalat al-Maliyyah ‘inda al-Hanabilah (Dirasah Nazariyyah Ta’siliyyah Tatbiqiyyah). Jeddah: Al-Maktabah al-Makiyyah, 1997, 2 vols., 1324pp.
ملخص
العرف: حجيته، و أثره في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة (دراسة نظرية تأصيلية تطبيقية)
يقع الكتاب في ۱۳۲٤ صفحة، و قد كان في الأصل رسالة ماجستير في الفقه و أصوله عنوانها «المسائل المبنية على العرف في فقه المعاملات المالية عند الحنابلة» و قد تولت المكتبة المكية بالسعودية نشره عام ١٩٩٧.
يتناول الكاتب في مقدمة البحث تعريف علم الفقه و مكانته، ثم ينتقل إلى استعراض عناوين الدراسات السابقة مشيرا إلى أنها تناولت موضوع العرف و آثاره في المذاهب الفقهية بشكل عام، بينما يحاول بحثه «تتبع المسائل و الفروع التي بنيت على العرف في فقه المعاملات المالية في مذهب الحنابلة و طلب آرائهم الفقهية فيما يتعلق بهذا الأصل الكبير». و يناقش التمهيد مبحثين هما شمول الشريعة لأفعال المكلفين مع رعايتها لمصالحهم ، و أهمية العرف و حاجة الفقيه إلى اعتباره.
يناقش الكاتب أثر العرف في حرية إبرام العقود و شروط المشاركة و يوضح المفاهيم التالية: معاملات التمليك، و معاملات الإطلاق و التقييد، و معاملات المشاركات، و معاملات التوثيق و الحفظ، و معاملات أخرى.
هناك ملحق في تراجم الأعلام يقتصر على الحنابلة دون غيرهم من أئمة المذاهب الأخرى. و التراجم مرتبة أبجديا، و كل منها يتناول إلى جانب البيانات الشخصية الخاصة للمترجم له إضافة لأشهر أعماله، و خاصة الفقهية منها. و قد استبعد المؤلف تراجم الفقهاء المشهورين الذين ذاعت شهرتهم و خرجت بهم عن نطاق المذهب مركزا على المتأخرين من علماء المذهب غير المعروفين بالقدر الكافي.
من مميزات الكتاب اشتماله على فهرس يسرد قائمة للمسائل و المذاهب الموافقة و المخالفة للمذهب الحنبلي و موضع كل منها في الكتاب كالشفعة، و الإجارة، و القرض، و الهبة، و الوقف، و إحياء الموات، و الشركة، و الرهن، و الضمان، و الوديعة إلخ. و يمثل هذا العمل بلا شك مرجعا ضخما و قيما لا غنى عنه بالنسبة للباحثين المهتمين بموضوعه.
داليا صبري