Efe kavramı Orta ve Batı Anadolu'da yaygın bir deyimdir. Kayseri-Pınarbaşı, Pazarören, Çukurova ve Maraş yöresi Türkmen aşiretlerinde, özellikle Afşarlarda kadınların fes çevresine bez ve yağlık sararak yaptıkları bir çeşit baş bağı için de efe deyimi kullanılmaktadır. Hatta bu deyim bir Afşar ağıtında da geçmektedir;
- Efesini bana verin
- Ben belime sokucuyum
- Ehmed oğlum düğün kurmuş
- Ben halaya çıkıcıyım
Bir diğer ağıtta ise;
- Efesini bana verin
- Ben başıma takacağım
- Derviş'im halaya girmiş
- Ben boyuna bakacağım
denilmektedir. Ayrıca Orta Anadolu'da efelik adıyla anılan bir tür otun varlığını da yeri gelmişken belirtelim.
Bu sözcüğün kökeni konusunda kesin bir düşünce olmamasına karşın, biz büyük bir olasılıkla Türkçe kökenli olduğunu düşünüyoruz. Çünkü benzeri sözcükler bugün Anadolu'nun birçok yöresinde halk dilinde halen canlı bir şekilde yaşamaktadır. Bu, benzeri sözcüklerden sözgelimi şunlarıdr;
- Aba: Abla, büyük kızkardeş.
- Ağa: Büyük erkek kardeş, varlıklı ve cömert kişi.
- Apa, ape, abe: Büyük erkek kardeş, ağabey.
- Ebe: Babaanne
- Ede: Ağabey. Kimi bölgelerde (Bozok ve Maraş-Binboğalar yöresi gibi) baba.
- Eke: Büyümüş, herşeyi bilen.
- Eme: Hala, bibi
Bu sözcüklerin yapılarına ve anlamlarına baktığımızda efe sözcüğüyle yakınlığı hemen göze çarpmaktadır. Bunlara ek olarak kimi yörelerde - özellikle Orta ve Batı Anadolu'da - efe sözcüğünün ağabey anlamına geldiğinin ve yaygın olarak kullanıldığının bilinmesinde yarar var. Bazı kaynaklarda efe sözü yetişmiş genç anlamına gelen "efeb" sözünden türemiş olabilir, denilmektedir ki, bu durumda açıklamalarımızla uygunluk içindedir.
Kimi araştırmacılar bu sözcüğün bugünkü Efes kentinin eski adı olan Epheus'tan geldiğini, kimi araştırmacılar ise bu sözcüğün eski Anadolu dillerinden Grekçeye, Grekçeden Türkçeye geçtiğini söylemektedirler. Bu savların varsayımdan öteye bize göre sağlam bir kanıtı yoktur. Oysa yukarıdaki sözcüklerle benzerliğine baktığımızda yaygın olarak kullanılan yiğit, baş eğmeyen, mert, koruyucu gibi anlamları da düşünülerek Türkçe kökenli olduğu sanırım rahatlıkla söylenebilir.
Kaynak: Zeybeklik ve Zeybekler Tarihi - Ali Haydar Avcı