MİRAS HÜKÜMLERİ
2686- Soy akrabalığı sebebiyle[1] miras alanlar [yani nesebî vârisler] üç kısımdır:
1) Ölenin babası, annesi ve çocukları; çocuklarının ol-maması hâlinde ise, ne kadar aşağıya doğru inilirse inilsin çocuklarının çocuklarından ölüye daha yakın olanı. Bu tabakadan bir tek kişi var olduğu sürece [aşağıda zikredeceğimiz] ikinci tabakadan kimse miras almaz.
2- İkinci dereceden yakın olanlar, büyük baba ve büyük anne, kız kardeş ve kardeştir. Kız kardeş ve erkek kardeşin olmaması durumunda, onların evlatlarıdır. Onlardan hangisi ölen kişiye daha yakınsa, o miras alır. Bu derecede bir kişi dahi olsa üçüncü dereceden olanlar miras alamazlar.
3- Üçüncü dereceden yakın olanlar, amca, hala, dayı ve teyze. Bunlardan bir kişi olsa dahi, çocukları miras alamazlar. Ölen kişinin baba tarafından, amcası olur, bir tane de hem baba ve hem de anne tarafından amcası oğlu olur, (yani amcasının babasıyla hem anneleri hem de babaları bir olursa) dayı ve teyzesi olmazsa, miras amcası oğluna yetişir. Yalnız baba tarafından olan amcası miras alamaz. Amca ve amcaoğlu birden fazla olur veya ölenin eşi hayatta olursa, bu durumda zikredilen hüküm sakıncalıdır.
2687- Ölenin, öz amca, hala, dayı ve teyzesi ve onların evlatları, evlatlarının evlatları olmazsa, ölenin baba ve annesinin amca, hala, dayı ve teyzeleri miras alırlar. Bunlarda olmazsa, onların evlatları miras alır. Evlatları da olmazsa, büyük baba ve büyük annenin amca ve halası, dayı ve teyzesi miras alırlar. Bunlarda olmazsa, evlatları miras alır.
2688- Karı ve koca, daha sonra açıklanacağı gibi birbirlerinden miras alırlar.
BİRİNCİ DERECEDEN MİRAS ALANLAR
2689- Ölen kişinin, mirasçısı birinci dereceden bir kişi olursa, mesela baba veya anne veya bir kız çocuğu veya bir erkek çocuğu olursa, ölen kişinin tüm mal varlığı ona ulaşır. Eğer bir kız ve bir erkek olursa, erkek kızın iki katını alır.
2690- Ölen kişinin mirasçısı fakat baba ve anne olursa, miras üçe bölünür, iki bölümü babaya bir bölümü de anneye ulaşır. Ölenin iki erkek kardeşi veya dört kız kardeşi veya bir erkek kardeşi ve iki kız kardeşi bulunur, hepsi Müslüman, hür ve ölenin babasıyla kendi babaları bir olursa, anneleri bir olsa da olmasa da, dünyada olmaları şartıyla, her ne kadar ölenin baba ve annesi varken bunlar miras almasalar da, bunların oluşuyla anne mirasın altıda birini alır, geriye kalan kısmı babaya ulaşır.
2691- Ölenin mirasçısı yalnız babası, annesi ve bir kızı olursa, yukarıda zikredilen şartlara uygun erkek ve kız kardeşi yoksa, miras beş kısma ayrılır. Baba ve anneden her biri bir bölümünü alır. Kız ise onun üç bölümünü alır. Eğer yukarıdaki şartlar doğrultusunda erkek ve kız kardeşi bulunursa; baba beşte birini, anne altıda birini, kızı beşte üçünü alır. Geriye kalan üçte biri ise anneye ait olma ihtimali vardır. Aynı şekilde dörtte üçü kıza, dörtte birinin de babaya ait olabilir. Farz ihtiyat gereği birbirleriyle sulh etmelidirler.
2692- Ölenin mirasçısı baba, anne ve bir erkek çocuğu olursa, miras altıya bölünmelidir. Anne ve baba her biri birer pay, erkek evlat ise altıda dördünü almalıdır. Eğer birden fazla kızı veya erkek çocuğu olursa; altıda dört olan bölümü eşit olarak kendi aralarında taksim etmelidirler. Hem kız çocuğu hem de erkek çocuğu olursa, altıda dört olan bölümü erkeklere kızlara düşenin iki katı ulaşacak şekilde aralarında taksim etmelidirler.
2693- Ölenin mirasçısı yalnız baba veya anne ile bir ya birkaç erkek çocuğu olursa, miras altıya bölünür. altıda biri baba veya anneye ulaşır, beş kısmı ise erkek evlada ulaşır. Erkek evlat birden fazla olursa, geriye kalan altıda beş kısmını eşit olarak kendi aralarında taksim edilmelidir.
2694- Ölenin mirasçısı yalnız baba veya anne ve birden fazla erkek ve kız evlat olursa, miras altıya bölünür. Onun bir bölümü anne veya babaya ulaşır, geriye kalan kısmı erkeklerin kızların iki katını alacağı şekilde, taksim edilir.
2695- Ölenin mirasçısı, fakat baba veya anne ve bir kız evladı olursa, miras dörde bölünür. Bir bölümü anne veya babaya ulaşır, geriye kalan kısmı kız evladına ulaşır.
2696- Ölenin mirasçısı, fakat baba veya anne ve birden fazla kız evladı olursa, miras beş kısma ayrılır; bir kısmı baba veya anneye ulaşır, kalan dört kısmı ise eşit şekilde kızlar arasında taksim edilir.
2697- Ölenin evladı olmaz, onun oğlunun çocuğu, kız dahi olsa, ölenin oğlunun hakkını alır. Kız torunu olursa, erkek dahi olsa, kızına ulaşacak mirası alır. Mesela ölenin kızından bir erkek torunu ve oğlundan bir kız torunu olursa, miras üçe bölünür, bir kısmı kız torununa, iki kısmı ise erkek torununa ulaşır. Torunların miras alması için, anne ve babanın hayatta olmaması şart değildir.
İKİNCİ DERECEDEN MİRAS ALANLAR
2698- Yakınlıktan dolayı ikinci derce de miras alanlar; ölenin büyük babası, büyük annesi, kız ve erkek kardeşleridir. Erkek ve kız kardeşi olmazsa, onların çocuklarıdır.
2699- Eğer ölenin vârisi, yalnızca bir erkek kardeş veya bir kız kardeş olursa malın hepsini alır. Vârisler, anne ve baba tarafından birkaç erkek kardeş veyahut anne ve baba tarafından birkaç kız kardeş olursa, tereke onların arasında eşit bir şekilde taksim edilir. Fakat anne ve babadan olan kız ve erkek kardeşler beraberce ölen kimsenin vârisleri olurlarsa, her erkek kardeşe bir kız kardeşin iki misli verilir. Meselâ vâris, anne ve babadan olan iki erkek kardeşle bir kız kardeş olursa, tereke beş kısma ayrılır; erkek kardeşlerden her biri iki hisse ve kız kardeş de bir hisse alır.
2700- Ölenin aynı anne ve babadan erkek ve kız kardeşi olunca, aynı babadan ve ölenle farklı analardan olan erkek ve kız kardeşler artık miras almazlar. Eğer ölenin anne ve babası bir olan erkek ve kız kardeşleri olmaz, yalnızca aynı babadan olan bir kız kardeşi veya erkek kardeşi olursa, terekenin tamamı ona düşer. Şayet aynı babadan birkaç erkek kardeşi veya birkaç kız kardeşi olursa, miras onların arasında eşit bir şekilde taksim edilir. Eğer aynı babadan hem erkek kardeşi, hem de kız kardeşi olursa, erkek kardeşlerin her biri kız kardeşin payının iki mislini alır.
2701- Eğer ölen kimsenin vârisi, anne tarafından bir kız kardeş veya bir erkek kardeş olur ve ölenle babaları farklı olursa, terekenin tamamı ona verilir. Şayet anne tarafından birkaç kız kardeş veya birkaç erkek kardeş veya birkaç erkek ve kız kardeş olursa, tereke onların arasında eşit bir şekilde paylaşılır.
2702- Ölen kimsenin aynı anne ve babadan erkek ve kız kardeşi ile aynı babadan erkek ve kız kardeşi ve aynı anneden bir erkek veya bir kız kardeşi olursa, aynı babadan olan erkek ve kız kardeşi miras almazlar; tereke altı kısma ayrılır ve onun bir payı aynı anneden olan erkek veya kız kardeşe, geri kalanı ise erkek kardeşin kız kardeşten iki kat fazla alması şartıyla anne ve babası aynı olan erkek ve kız kardeşlere verilir.
2703- Eğer ölen kimsenin vârisi anne ve babası bir olan erkek ve kız kardeşleri, baba tarafından olan erkek ve kız kardeşleri ile annesi tarafından olan birkaç erkek ve kız kardeşleri olursa; ölen kimseyle bir babadan olan erkek ve kız kardeşler miras almazlar. Bu durumda tereke üç kısma ayrılır; bir kısmı anne tarafından olan erkek ve kız kardeşler arasında eşit olarak taksim edilir, geri kalan kısım ise, ölenle anne ve babası bir olan erkek kardeş ile kız kardeşe verilir ki, her erkek kardeş kız kardeşin iki mislini alır.
2704- Ölen kimsenin vârisi, baba tarafından kız ve erkek kardeş ile anne tarafından bir kız kardeş veya bir erkek kardeş olursa, tereke altı kısma ayrılır; onun bir payı anne tarafından olan erkek veya kız kardeşe düşer, geriye kalanı ise baba tarafından olan erkek ve kız kardeşe verilir, ki her erkek kardeş kız kardeşin iki katı pay alır.
2705- Ölen kimsenin vârisi yalnızca baba tarafından olan erkek ve kız kardeşle anne tarafından olan birkaç erkek ve kız kardeş olursa, tereke üç kısma bölünür; onun bir kısmı anne tarafından olan erkek ve kız kardeşe verilerek eşit bir şekilde aralarında pay edilir; geri kalan kısım ise, baba tarafından olan erkek ve kız kardeşe verilir ve her erkek kardeş kız kardeşin iki mislini alır.
2706- Eğer ölen kimsenin vârisi, erkek kardeşi, kız kardeşi ve bir de karısı olursa, karısı kendi mirasını daha sonra açıklanacağı gibi alır. Erkek ve kız kardeş de kendi miraslarını, geçen hükümlerde izah edildiği şekilde alırlar.
Yine, miras bırakan kimse kadın olur ve mirasçısı da erkek ve kız kardeşiyle kocası olursa, koca malın yarısını alır; erkek ve kız kardeş ise, önceki hükümlerde belirtildiği gibi kendilerine düşen mirası alırlar. Karının veya kocanın miras alması nedeniyle ölenin anne tarafından olan erkek kardeşiyle kız kardeşinin hissesinden bir şey eksilmez; ama anne ve baba tarafından olan erkek ve kız kardeşle sadece baba tarafından olan erkek ve kız kardeşin hissesi azalır.
Meselâ, ölen kimsenin vârisi kocası, aynı anneden olan erkek ve kız kardeşi ile aynı anne ve babadan olan erkek ve kız kardeşi olursa, malın yarısı kocaya düşer; asıl malın üçte biri anneden olan erkek kardeşle kız kardeşe verilir, geri kalan kısım ise, aynı anne ve babadan olan erkek ve kız kardeşlere ait olur. Örneğin, ölen kadının bütün malvarlığı altı lira olursa, onun üç lirası kocasına, iki lirası aynı anneden olan erkek ve kız kardeşlere, bir lirası da aynı anne ve babadan olan erkek ve kız kardeşlere verilir.
2707- Eğer ölenin erkek ve kız kardeşi olmazsa, miras payları onların çocuklarına verilir. Ancak, anne tarafından olan erkek ve kız kardeşin çocukları, verilen mirası aralarında eşit olarak paylaşırlar. Baba tarafından veya baba ve anne tarafından olan erkek ve kız kardeşinin çocuklarına düşen miktardan, meşhur görüşe göre erkeklere kızların iki misli verilir. Elbette bunların arasında da eşit olarak dağıtılması uzak bir ihtimal değildir. Farz ihtiyat gereği aralarında sulh etmelidirler.
2708- Ölen kimsenin vârisi yalnızca büyükbaba veya büyükanne olursa, -ister baba tarafından olsun, ister anne tarafından- mirasın hepsi ona kalır. Ölen kimsenin büyükbabası varken de büyükbabanın babasına miras düşmez. Ölen kimsenin vârisi yalnızca babasının babası ve babaannesi olursa, tereke üçe ayrılır; iki parçası dedeye, bir parçası da babaanneye verilir. Ancak, ölenin vârisi annesinin babası ile anneannesi olursa, malı aralarında eşit olarak taksim ederler.
2709- Eğer ölen kimsenin vârisi yalnızca babasının ba-bası veya babaannesi ile annesinin babası veya anneannesi olursa, tereke üç kısma ayrılır; iki hissesi ölenin babasının babasına veya babaannesine, bir hissesi ise annesinin babasına veya anneannesine verilir.
2710- Ölen kimsenin vârisi babasının babası ile babaannesi ve bir de annesinin babasıyla anneannesi olursa, tereke üç kısma ayrılır. Onun bir hissesini annesinin babası ile anneanne kendi aralarında eşit bir şekilde taksim ederler. Kalan iki hisse ise babanın babasıyla babaanneye verilir ama babanın babası, babaannenin aldığının iki katını alır.
2711- Ölen kimsenin vârisi karısı, babasının babası ile babaannesi ve annesinin babasıyla anneannesi olursa, karısı daha sonra açıklanacağı şekilde kendisine düşen mirası alır. Asıl malın üçte biri de annenin babasıyla anneanneye verilir ve onlar bunu kendi aralarında eşit bir şekilde paylaşırlar. Mirasın geri kalan kısmı ise babanın babası ile babaanneye verilir ve büyükbaba babaannenin aldığının iki mislini alır. Şayet ölenin vârisi kocası ile büyükbaba ve büyükannesi olursa, kocasına mirasın yarısı verilir, büyükbaba ve büyükanne de önceki hükümlerde belirtildiği şekilde kendilerine düşen mirası alırlar.
2712- Erkek ve kız kardeşin veya birkaç erkek ve kız kardeşin, büyükbaba ve büyükanneyle veya büyükbabalar ve büyükannelerle bir araya geldiklerinde birkaç şekil olur:
1- Büyükbaba ve büyükanne, erkek ve kız kardeşin hepsi anneden taraf olursa, bazıları erkek bazıları kadın olsalar bile, miras onların arasında eşit bir şekilde taksim edilir.
2- Mirasçıların tamamı baba tarafından olurlarsa, bu durumda da, hepsinin erkek veya hepsinin kadın olmaları durumunda, miras aralarında eşit bir şekilde taksim edilir. Ancak bazıları erkek ve bazıları kadın olursa, erkekler kadınların iki katını alırlar.
3- Büyük baba ve büyük anne, baba tarafından olur, erkek ve kız kardeş aynı baba ve anneden olursa, bunun hükmü bir öndeki meselenin hükmündedir. Ölenin baba tarafından olan erkek ve kız kardeşi, aynı anne ve babadan olan erkek ve kız kardeşiyle birlikte olursa, yalnız babadan olanlar miras alamazlar.
4- Büyükbaba veya büyükanneler veya her ikisi de anne ve baba tarafından olurlarsa; erkek ve kız kardeşler veya her ikisi aynı şekilde aynı anne ve babadan olurlarsa, bu durumda anneden taraf olan yakınları, erkek ve kız kardeşleri, büyükbaba ve büyükanneleri mirasın üçte birini alırlar. Erkek ve kadın farkı olmadan hepsinin arasında eşit olarak taksim edilir. Babadan taraf olan yakınlarına, mirasın üçte ikisi ulaşır. Erkeklere kadınların iki katı düşecek şekilde taksim edilir. Tamamı erkek veya tamamı kadın olurlarsa, eşit bir şekilde aralarında taksim edilir.
5- Büyükbaba ve büyükanne baba tarafından olur, erkek ve kız kardeş anneden taraf olursa, bu durumda erkek ve kız kardeş tek kişi olursa, mirasın altıda birini alır. Birden fazla olurlarsa, mirasın üçte birisini eşit bir şekilde kendi aralarında taksim ederler. Geriye kalan miras büyük baba ve büyük anneye aittir, her ikisi de dünyada olurlarsa, büyük baba büyük annenin iki katını alır.
6- Dede veya büyük anne veya her ikisi anne tarafından olur, kardeş veya kardeşler baba tarafından olursa, bu durumda dede veya büyük anneye mirasın üçte biri ulaşır. Her ikisi de hayatta ise, mirasın üçte birini eşit bir şekilde kendi aralarında taksim ederler. Mirasın üçte ikisi kardeş veya kardeşlere aittir. Dede veya büyük anneyle birlikte babadan tek bir kız kardeşi olursa, mirasın yarısını alır. Birden fazla olursa, mirasın üçte ikisini alırlar. Tüm hallerde dede ve büyük anne mirasın üçte birini alırlar. Eğer kız kardeş tek kişi olursa, mirasın altıda bir fazlalığı kız kardeşin midir? Yoksa kız kardeş ile dede veya büyükanne arasında taksim mi edilmelidir, ihtilaf vardır. Farz ihtiyat gereği kendi aralarında sulh etmelidirler.
7- Dedeler veya büyükanneler veya her ikisi hem babadan hem de anne tarafından olurlar ve onlarla birlikte baba tarafından bir veya daha fazla kız ve erkek kardeşi olursa; bu durumda anne tarafından olan dede veya büyük anneye mirasın üçte biri, birden fazla olurlarsa bazıları erkek bazıları kadın olsa da, aralarında eşit bir şekilde taksim edilir. Babanın babası, babaanne, baba tarafından erkek ve kız kardeşe mirasın üçte ikisi ulaşır. Erkek kadının iki katını alır. Dedeler veya büyükannelerle birlikte anne tarafından erkek veya kız kardeşi olursa, mirasın üçte birini alırlar. Bazıları erkek ve bazıları kadın olsa da, aralarında eşit olarak taksim edilir. Babanın babasına veya babaanneye mirasın üçte ikisi ulaşır ve erkek kadının iki katını alır.
8- Erkek ve kız kardeşlerin bazıları baba, bazıları ise anne tarafından olur ve onlarla birlikte baba tarafından dede veya babaanne olursa; bu durumda anne tarafından olan erkek ve kız kardeşe, tek kişi olursa mirasın altıda birini alır. Çok olursa, mirasın üçte birini aralarında eşit bir şekilde taksim olunur. Babadan taraf olan erkek veya kız kardeş, dede veya babaanne mirasın geriye kalan kısmı alır. Erkeğin payı kadının iki katıdır. Erkek ve kız kardeşlerle birlikte, anneden taraf olan dede veya anneanne olursa, tamamına mirasın üçte biri ulaşır ve Kendi aralarında eşit bir şekilde taksim edilir. Babadan taraf olan erkek ve kız kardeşe mirasın üçte ikisi yetişir, erkek, kadının iki katını alır.
2713- Ölenin, erkek ve kız kardeşi varken onların çocukları miras alamazlar. Bu hüküm erkek ve kız kardeş çocuklarıyla, erkek ve kız kardeşin kendileri birbirlerine engel olmadıkları durumda geçerli değildir. Mesela ölenin, babadan taraf kardeşi ve anneden taraf dedesi olursa, baba tarafından olan kardeş, mirasın üçte ikisini, anneden taraf olan dedesi ise mirasın üçte birini alır. Bu durumda ölenin anne tarafından kardeşinin çocuğu olursa, kardeşin çocuğu veya anne tarafından olan dede mirasa şerik olurlar.
ÜÇÜNCÜ DERECEDEN MİRAS ALANLAR
2714- Üçüncü dereceden miras alanlar; amca, hala, dayı ve teyze ve onların evlatlarıdır. Birinci ve ikinci dereceden miras alanlar olmazsa, bu saydıklarımız miras alırlar.
2715- Eğer ölen kimsenin vârisi yalnızca bir amca veya bir hala olursa, ister baba ve anne tarafından yani ölenin babasıyla aynı anne ve babadan olsun, ister baba veyahut anne tarafından olsun, bütün mal ona kalır. Eğer birkaç amca veya birkaç hala olur ve hepsi de anne ve baba tarafından ve ya hepsi sadece baba tarafından olursa, tereke onların arasında eşit bir şekilde taksim edilir. Eğer amca ile hala olursa, amcaya halanın aldığının iki misli verilir.
2716- Ölen kişinin mirasçısı amca ve halası olur, bazısı babadan taraf, bazısı anneden taraf ve bazısı da hem anne hem de babadan taraf olursa, babadan taraf olan amca ve hala miras alamazlar. Ölenin anneden bir amcası veya bir halası olursa, miras altıya bölünür, altıda birini anne tarafından olan amca veya hala alır, geriye kalan kısmı aynı anne ve babadan olan amca ve halaya verilir. Onlar olmazlarsa, baba tarafından olan amca ve halaya verilir. Eğer anneden taraf hem amca ve hem de halası olursa, miras üçe bölünür, iki bölümü aynı anne ve babadan olan amca ve halaya verilir. Bunların olmamalarım durumunda babadan olanlara verilir. Geriye kalan bir bölümü de, anneden taraf olan amca ve halaya verilir. Her durumda amca halanın iki katını alır.
2717- Ölen kişinin, mirasçısı yalnız bir dayı veya bir teyzesi olursa, mirasın tamamı ona ulaşır. Dayı ve teyzenin her ikisi de bulunur, aynı baba ve anneden olurlarsa, veya yalnız anneden taraf veya yalnız babadan taraf olurlarsa, dayının teyzenin iki kat miras alması uzak bir görüş değildir. Ancak eşit alabilecekleri de muhtemeldir. Bu durumda fazla gelen kısmında sulh edilmelidir.
2718- Ölen kimsenin vârisi, hem anne tarafından bir dayı veya bir teyze hem anne ve baba tarafından dayı ve teyze hem de baba tarafından dayı ve teyze olursa, baba tarafından olan dayı ve teyze miras almaları sakıncalıdır. Anne tarafından olan dayı ve hala tek kişi olursa mirasın altıda birini, birden fazla olursa mirasın üçte birini alırlar. Geriye kalan kısmı babadan taraf olan veya hem baba hem de anneden taraf olan dayı ve halaya aittir. Tüm hallerde dayının, halanın iki katı alması muhtemeldir. Ancak vacip ihtiyat gereği aralarında sulh etmelidirler.
2719- Ölen kişinin mirasçısı bir veya birden fazla dayısı veya bir veya birden fazla teyzesi, veya bir dayı ve bir teyzesi ve bir veya birden fazla amcası veya bir ve birden fazla halası veya amca ve halası olursa, miras üçe bölünür. Üçte birini dayı, teyze veya her ikisi alır. Geri kalan kısmını ise amca, hala veya her ikisi alır. Bunun taksim etme şekilleri daha önce zikredildi.
2720- Ölen kişinin, amca, halası, dayı ve teyzesi olmazsa, onlara yetişen miras onların çocuklarına yetişir. Buna göre bir halakızı, birkaç tane dayıoğulları olursa, halakızı mirasın üçte ikisini alır, dayı çocukları ise mirasın üçte birini kendi aralarında taksim ederler. Bu grupta bulunan mirasçılar (amca, hala, dayı ve teyze çocukları) babanın veya annenin amca, hâla, dayı ve teyzelerinden önceliklidirler.
2721- Ölen kişinin mirasçısı, baba tarafından amcası, hâlsı, dayısı ve teyzesi olursa, miras üçe bölünür üçte biri anne tarafından olan amca, hala, dayı ve teyzeye ulaşır. Aralarında taksim etme şekilleri ise, ihtilaflıdır, vacip ihtiyat gereği aralarında sulh etmelidirler. Geri kalan üçte iki bölümü üçe bölünür, üçte biri baba tarafından olan dayı ve teyzeye yetişir, kalan iki kısmı da, babadan taraf olan amca ve halaya aynı şekilde verilir.
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- [Doğum sebebiyle olan her türlü nesebî bağdır.]