Binanın tamamıyla yıkılması ve enkaz altında kalınması, deprem durumunda gerçekleşebilecek en olumsuz ihtimallerdir. Ancak böyle bir durumda dahi hayatta kalma olasılığı vardır. Böyle bir durumda sakin olmak ve sağlıklı bir durum değerlendirmesi yapmak her şeyden önemlidir; zira afetzedelerin enkaz altında sahip olduğu en büyük güç moraldir. Morali yüksek tutmak her zaman ve her koşulda olumlu sonuç verir; güçlü bir psikoloji, dayanıklılığı ve umudu artırır. Ayrıca enkaz altından, günler sonra bile canlıların çıkarıldığı, insanların kurtulduğu unutulmamalıdır.
Enkaz altında hareket tarzı genel olarak aşağıdaki adımlardan oluşur:
Durum Değerlendirmesi
Vücudunuzu kontrol edin, yaralanıp yaralanmadığınızı anlamaya
çalışın. Yeterli ışık kaynağı varsa açık yaralarınızı tespit
etmeye çalışın. Vücudunuzu kıpırdatmayı, elinizi kolunuzu,
ayak ve bacaklarınızı küçük hareketlerle oynatmayı
deneyin; böylece yaralandığınız bölgeyi belirleyebilirsiniz. Depremden sonraki ilk dakikalarda vücudunuzdaki ağrı ve yara sızılarını hissetmemeniz doğaldır.
Yaralıysanız, özellikle herhangi bir kırık varsa hareket
etmemeye çalışarak bekleyin.
Enkaz altında sıkışıp kaldıysanız, aramakurtarma ekipleri sizi
buluncaya dek, belki günlerce beklemek zorunda
kalabilirsiniz. Böyle bir durumda enerjinizi boşa harcamayın,
paniğe kapılmadan bekleyin. Unutmayın ki panik ve korku
stresi getirecek, bu da umutsuzluk ve çaresizlik gibi duygulara yol açacaktır. Ayrıca stres, korku ve panik solunum düzenini engelleyecek, hızlı ve yüzeysel solunum ise akciğerlerin yetersiz havalanmasına, kandaki oksijen oranının düşmesine neden olacaktır.
Durumunuzu kontrol etmek için aşağıdaki adımları uygulayabilirsiniz:
- Sakin olun.
- İlk etapta kesinlikle kıpırdamayın.
- Vücudunuzdaki ağrı veya acıları hissetmeye çalışın.
- Eğer ağrı veya acı hissetmiyorsanız ayak parmaklarınızdan başlayarak uzuvlarınızı çok hafifçe kıpırdatmaya çalışın.
- Ağrı veya acı hissettiğiniz yerleri mümkünse oynatmayın.
- Pozisyonunuzu tayin edin.
- Ne kadar sıkışmış olduğunuzu kontrol edin.
Çevrenin Değerlendirilmesi
Durum değerlendirmesinden sonraki aşama, çevrenin değerlendirilmesidir. Burada ilk yapılması gereken, risk oluşturabilecek tehlikeleri tanımlamaktır. Enkaz altında karşılaşılabilecek risklerden bazıları şunlardır:
Toz
Depremde meydana gelen yıkılma, çökme ve devrilme sırasında oluşan toz bulutları ve zerrecikler solunumu engelleyebilir. Bu durumda en yakında bulunan ince bir bez parçasını ağızburun kapanacak şekilde örtmek riski azaltacaktır.
Tesisatlar
Tesisatlardan bazıları bina yıkıldıktan sonra da çalışmaya devam edebilir. Doğalgaz, su ve elektrik
kaçağı enkaz altında karşılaşılabilecek en ciddi tehlikelerden bazılarıdır.
Doğalgaz: Havadan hafif bir gaz olan doğalgazın varlığı
kokusundan rahatlıkla fark edilebilir. En önemli tehlikesi
elektrik kontağı veya çıplak ateş olması durumunda yangın
riski oluşturmasıdır. Ortamdaki miktarı artarsa havadaki
oksijen oranını azaltıp nefes almayı da güçleştirebilir.
Su tesisatı: Deprem sonrasında hasar gören su tesisatı büyük
bir tehlike taşır. Binanın yıkılması halinde şehrin su şebekesi
su pompalayamayabilir; dolayısıyla depo ve borulardaki
su ufak boşluklarda toplanıp boğulma tehlikesi oluşturabilir.
Ayrıca zeminin ıslak olması halinde vücut ısısı
korunamayacaktır. Böyle bir durumda afetzedenin hipotermiye
yakalanma ihtimali yüksektir.
Elektrik tesisatı: Bina yıkıldıktan sonra elektrik akımının kesilmemesi ciddi tehlikeler doğurabilir; dolayısıyla enkaz içindeki iletken maddelere ve elektrik tesisatına temas etmemek gerekir. Bununla birlikte elektrik kontağı yangın riski de taşır.
Dengesiz Bloklar
Yıkılmış bir binada yapısal elemanların büyük bölümü dengesini yitirmiştir. Enkaz haline gelmiş yapılar ağır hasarlı binalara göre daha dengeli olabilir; ancak enkaz altındaki boşluğu oluşturan elemanların arasında serbest parçalar bulunabilir. Bu parçaların çeşitli nedenlerle kontrolsüz bir şekilde hareket
etmesi halinde bloklar devrilebilir ve yaşamsal risk artabilir.
Cam Kırıkları
Deprem sırasında saçılan ve dökülen cam kırıkları tehlike
oluşturur. Saçılma sırasında öncelikle yüzünüzü korumanız
gerekecektir. Bunun için bir eşyayı siper edebilir veya
yüzünüzü çanta, yastık ya da giysiyle örtebilirsiniz. Yerlere
dökülen cam kırıklarından korunmak için mekânlarda terlik
bulundurmak gerekir. Şayet depreme çıplak ayakla
yakalandıysanız ve çevrede ayağa giyilebilecek bir şey
yoksa, giysileri çarık gibi sıkıca sararak en yakındaki
ayakkabı veya terliğe kadar ayaklarınızı cam kırıklarından
koruyabilirsiniz.
Haşereler
Bina enkaz haline geldikten sonra, yakın çevredeki veya binadaki haşereler enkaza gelebilir; bu da
haşerelerden hastalık kapma riskini doğurabilir. Çökmüş yapılarda bu ve benzeri tehlikeler olabilir. Eğer afetzede hareket edebilecek ve kendisini kurtarma çalışması yapacak kadar sağlıklıysa, çevresinde dışarıya çıkmasını sağlayacak boşluk ya da koridorların olup olmadığını kontrol etmelidir.
Korunaklı Ortam
Eğer gücünüz yerindeyse, sıkışmamışsanız, yukarıda belirtilen risklerden kendinizi korumaya yönelik önlemler almanız faydalı olacaktır. Hareket edebiliyorsanız daha güvenli bir yere geçebilir ya da boşluğu emniyetli bir şekilde daha da genişletebilirsiniz. Deprem sonrasında artçılar sonucu hasarlı
yapı hareket edebilir ve özellikle moloz parçalarıyla yapısal olmayan bazı malzemeler tehlike yaratabilir.
Bu tür malzemelerden korunmak üzere çevrenizdeki yastık, minder, halı, kilim veya yorgan gibi eşyaları siper/kalkan olarak kullanabilirsiniz. Eğer enkazdan çıkamayacak durumdaysanız, bulunduğunuz yeri güvenli hale getirmeye çalışın. Devrilebilecek veya kayabilecek cisimleri destekleyin ya da mümkünse yerinizi değiştirin. Vücudunuzun altına halı, kilim gibi eşyalar çekmeye çalışın. Ayrıca enkaz altında sizden başka biri/birilerinin olup olmadığını anlamak için çevrenizi dinlemeye, sesleri algılamaya çalışın; eğer biri varsa, onunla konuşun.
Dışarıyla İletişim
Bir afetzedenin enkaz altında yapması gereken en önemli şey,
dışarıdaki kişileri varlığından haberdar etmektir.
Böyle bir durumda afetzedenin, kendisini arama-kurtarma
ekiplerinin yerine koyması faydalı olacaktır. Afetzedenin dikkat
etmesi gereken en önemli noktalardan biri, ne zaman kendisi
için arama yapıldığını doğru değerlendirebilmektir.
Enkaz üzerinde bir kırma veya delme çalışması varsa,
bu çalışmanın yarattığı ses ve titreşim hissedilebilir.
Bu aşamada afetzedenin bağırması ve sesini duyurmaya
çalışması bir işe yaramayacağı gibi, enerji kaybına da neden
olacaktır. İş makinelerinin çalışması, dinleme ya da arama
faaliyetinin o an yapılmadığını gösterir. Bu durumda
afetzedenin yapması gereken şey, iş makineleri durduktan
sonra dışarıyla iletişim kurmaya çalışmak olmalıdır. Zira sessizlik, dinleme yapıldığı anlamına gelebilir.
Arama yapılırken aramakurtarma ekipleri enkaz altındaki afetzedelere seslenir. Afetzede kendisine çağrı yapıldığını duyuyorsa cevap vermelidir. Eğer sesini ekiplere duyuramadığını düşünüyor veya ses çıkartamıyorsa, etraftaki kalorifer boruları, çok büyük kolonlar veya metal parçalar gibi sesi iletebilecek cisimlere vurmak akıllıca olacaktır. Ayrıca ekipler, arama köpeği veya yüksek teknolojili kameralar ve dinleme cihazları kullanır. Elektronik dinleme cihazları çok hassas sensörlerden oluştuğundan çok düşük sesleri bile algılayabilme özelliğine sahiptir. Bu nedenle, etraftaki malzemeye vurarak ses çıkarmak, afetzedenin bulunduğu yerin tespit edilmesini kolaylaştıracaktır. Ayrıca arama köpekleri afetzedenin kokusunun geldiği yere en yakın noktaya kadar gidip o bölgeyi eşecek ve
havlayacak şekilde eğitilir. Boşluklar izin verirse, köpek afetzedenin yanına kadar gelebilir. Bu durumda paniğe kapılmamak gerekir.
Afetzede, arama-kurtarma ekipleriyle iletişim kurmaya başladığı andan itibaren pozisyonu ve bulunduğu yerle ilgili bilgi vermeye çalışmalıdır. Afetzedelerin verdikleri bilgilerin,
Afet Sonrası Yaşamın Sürdürülmesi
- Afet sırasında bina çökmeyebilir, fakat bina içinde veya bulunduğunuz mekândaki yapısal olmayan malzemeler size zarar vermiş olabilir.
- Ciddi şekilde yaralanmadıysanız ve yürüyebiliyorsanız, yakınınızdaki kişileri kontrol ederek ve onlara destek olarak bulunduğunuz yeri tahliye ettirmeye başlayın.
- Tahliyeden önce ve tahliye sırasında bulunduğunuz mekânı, en kuytu yerlerine kadar kontrol edin. Çünkü çocuklar başta olmak üzere bazı kişiler, korkunun etkisiyle bu tür yerlere saklanabilir.
-
Bina terk edilirken aydınlatmaya ihtiyaç duyulabilir. Fakat aydınlatma için kibrit, çakmak gibi ateşleyici maddeler ya da elektrikli bir alet kullanmadan önce herhangi bir gaz sızıntısı olmadığından emin olun.
- Binayı tahliye ederken vana ve şalterleri kapatın.
- Önceden hazırlanmışsa Afet ve Acil Durum Çantasını yanınıza alın.
- Gönüllü, profesyonel, eğitimli ve organize ekip/kişilere destek verin.
- Görünürde yaralı yoksa, enkazın belli yerlerinden içeriye doğru seslenerek, içeride kimse olup olmadığını anlamaya çalışın.
- Ses aldığınız andan itibaren enkaz altındaki afetzedeyle konuşun ve moralini yüksek tutmaya çalışın.
- Arama-kurtarma ekipleri gelmeden, içinde canlı bulunduğunu saptadığınız enkazı terk etmeyin.
- Ekipler geldikten sonra çekilin ve ancak sizden istendiğinde yardım edin.
- Binalardan çıkabilen ve yürüyebilecek durumda olan afetzedelerle birlikte, önceden belirlenmiş alanda toplanın; yoksa da bildiğiniz, güvenli bir açık alan belirleyip herkesin burada bir araya gelmesini sağlayın.
Açık alanda
Açık alanlarda öncelikle binaların, kulelerin, su depolarının ve trafoların uzağında durmalısınız. Önceden belirlenmiş bir toplanma yeri varsa oraya gidebilirsiniz; yoksa güvenli bir açık alan bulmanız gerekir. Bununla birlikte toplanma yerindeki müdahale veya yardım organizasyonuna dahil olmaya ya da destek vermeye çalışın.
Yaşanan mekana dönüş
Yaşanan mekânı terk etmenizin ardından, ana sarsıntı geçip
artçılar şiddetini azalttığında kendinizi güvende hissedebilir
ve değişik nedenlerle binaya girmek isteyebilirsiniz.
Eğer yaşadığınız mekânda tekrar kalmak için gerekli şartları
göremiyorsanız, alternatif yaşam mekânı oluşturmak için
çalışma başlatmanız gerekecektir.
Binanıza girmek istediğinizde aşağıdakilere dikkat edin:
- Binayı tekrar kontrol edin.
- Tehlikeleri belirleyin ve önlem alın.
- Yaralı varsa ve ilkyardım biliyorsanız ilkyardım uygulayın ve binadan güvenli bir şekilde tahliye olunmasını sağlayın.
- Yaralıları varsa ambulansla, yoksa diğer araç imkânlarıyla hastaneye transfer edin. Hiçbir şekilde transfer edilemiyorlarsa güvenli bir yerde bekletin.
- Siz ve yakınlarınız sağlıklı ve güvendeyseniz başkalarının ihtiyaçlarını karşılamaya çalışın; fakat afet koşullarında öncelikle kendinizin ve yakınlarınızın sağlığını ve güvenliğini hedeflemeniz normaldir.
Hasar Bildirimi
Zorunlu Deprem Sigortası poliçeniz varsa, deprem sonrası
binanızda hasar oluşması durumunda mümkünse poliçe
fotokopisi ve tapu fotokopisi gibi, hasar dosyası için
gerekli evraklarla birlikte aşağıdaki hususları yerine getirmekle
yükümlü olduğunuzu unutmayın:
- Hasarın oluştuğu tarihi öğrenmenizden itibaren en geç 15 işgünü içinde DASK’a veya DASK’ın nam ve hesabına sözleşmeyi yapan sigorta şirketine bildirimde bulunmak
- DASK görevlilerinin veya yetkili kıldığı kimselerin, hasara uğrayan binalara makul amaçlarla ve uygun şekillerde girmesine ve zararı azaltmaya yönelik girişimlerde bulunmasına izin vermek
- Zarar miktarıyla ilgili delillerin saptaması için, gerekli bilgi ve belgeleri gecikmeksizin DASK’a vermek
- Zararın tahmini miktarını belirten yazılı bir bildirimi makul ve uygun bir süre içinde DASK’a veya yetkili kıldığı kimselere vermek
- Sigortalı bina/yer üzerinde Zorunlu Deprem Sigortası dışında, deprem teminatı bulunan başka sigorta sözleşmeleri varsa bunları DASK’a bildirmek
- Hasar olduğunda, hasar bildirimlerini (mümkün olduğu takdirde) 444 0 336 numaralı telefondan DASK çağrı merkezine, DASK’ın internet sitesine (www.dask.gov.tr) veya Zorunlu Deprem Sigortası poliçesini DASK adına düzenleyen sigorta şirketi veya acentesine bildirmek
Hasar durumunda DASK idaresine gönderilecek belge ve bilgiler ise şunlardır:
- Hasar ihbarı bilgisi
- Poliçe fotokopisi (mümkün olduğu takdirde)
- Tapu belgesi fotokopisi (mümkün olduğu takdirde)
- Sigorta yetkilisinin hasar yerini kolayca bulabilmesi ve hasar tespitini yapabilmesi için hasar yerinin açık adresi
- Sigortalıyla irtibat sağlanabilecek sabit telefon veya cep telefonu numarası
Deprem sigortası limitini aşan bir hasar gerçekleştiği durumda, limiti aşan kısım üzerinde kalan miktar söz konusu poliçe limitlerinden ödenecektir.