Tanım ve Genel Bilgiler
İlkin (Birincil) Ağızlılar, embriyolojik gelişimleri sırasında genellikle ağızları anüslerinden önce oluşan hayvanların bulunduğu taksonomik gruptur. Toprak solucanları kadar gelişmiş olan canlıların embriyolojik gelişiminin blastopor evresinde, hücre yığınının bir kenarında bir yarık oluşur ve bu yarık büyüyerek arkenteron denen yapıya dönüşür. Bu, sindirim kanalının oluşumunun başlangıcıdır. İkincil ağızlılarda bu yarık ilk olarak anüsü, sonrasında ağzı oluştururken; ilkin ağızlılarda bu yarık ilk olarak ağzı, sonra anüsü oluşturur.
Evrimsel Tarih ve Taksonomi
Birincil ağızlılar ile ikincil ağızlıların ortak atası, solucan-benzeri bir sucul canlıydı. Bu iki klad birbirinden 600 milyon yıl kadar önce ayrılmıştır. İlkin ağızlılar, aradan geçen süreden sonra, bugün halen yaşamakta olan 1 milyondan fazla türe evrimleşmiştir. Buna karşılık sadece 60.000 civarında ikincil ağızlı tür bulunmaktadır.
Etimoloji
Taksonun adı Yunancadaki πρωτο- (proto-), yani "birinci" öneki ile στόμα (stoma), yani "ağız" sözcüklerinin birleşiminden gelmektedir.