TSon 15 yıl, Batı ekonomileri için 1920’ler ve 1930’lardan bu yana en zor yıllar oldu. Uzun süren zayıf büyüme döneminde yaşam standartları düştükçe halkın öfkesi arttı. Amerikan siyaseti her zamanki gibi çirkin; Almanya, İtalya, Avusturya, Finlandiya, Fransa ve İsveç’teki aşırı sağ partiler güçlü siyasi güçler olarak ortaya çıktı.
Yeni öfke çağı, 1948 ile 2008 arasındaki altmış yıllık dönemden çok farklı. Tabii ki o dönemde çoğu kez şiddetli olan durgunluklar yaşandı, ancak büyüme hızlandı ve yaşam standartları düzeldi. Elbette, Vietnam Savaşı karşıtı gösterilerde olduğu gibi bazen uzun süren protestolar oldu, ancak gösteri yapan gençler sonuçta sistemden pay almayı garantiledi.
Beklenti, kapitalist sistemin çalışacağı yönündeydi ve çoğu insan için de işe yaradı. Küresel finans sistemi 2008’de sarsıldığında insanlar 1948’e göre daha az saat çalıştı. Ayrıca daha uzun yaşadılar, daha fazla tatile çıktılar ve daha önce zenginlere ayrılan tüketim mallarını satın alabildiler.
Geriye dönüp baktığımızda işlerin ters gitmeye başladığına dair uyarı işaretleri vardı. Batı ekonomileri 1948-2008 döneminin ilk yarısında ikinci yarısına göre daha hızlı büyüdü. Verimlilik artışlarından elde edilen kazançlar giderek daha iyi durumda olanların eline geçti. Sürekli genişlemenin çevresel maliyetleri ancak yavaş yavaş politik olarak bilinçli hale geldi.
Onun kitabında Bitiş Zamanları, Peter Turchin geçmişte yaklaşan siyasi istikrarsızlığın beş erken göstergesinin bulunduğunu söylüyor: işçiler için reel ücretlerin sabit kalması veya düşmesi; zengin ve fakir arasında giderek büyüyen bir uçurum; ileri derecelere sahip genç mezunların aşırı üretimi; halkın güveninin azalması; ve halkın güveni hızla artıyor.
Turchin, “Amerika Birleşik Devletleri’nde tüm bu faktörler 1970’lerde tehdit edici bir hal almaya başladı” diyor. “Veriler, bu eğilimlerin çakışmasının siyasi istikrarsızlığı tetiklemesinin beklendiği 2020 yılı civarındaki yıllara işaret ediyordu. Ve işte buradayız.”
Uluslararası Para Fonu gibi çok taraflı kuruluşlar tarafından tavsiye edilen merkez bankaları ve maliye bakanlıkları, 15 yıldır iyi günleri yeniden canlandırmanın bir yolunu arıyor. Faizleri sıfıra indirdiler, para bastılar, Kovid salgını sırasında izne ayrılan işçilerin ücretlerini ödediler; Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinden sonra gaz fiyatları hızla yükselirken, tüketicilerin enerji faturalarına sübvansiyon sağladılar. Ancak hiç kimse politika yapıcıların eylemsiz olduğunu söyleyemese de bu yaklaşım üç açıdan sorunluydu.
İlk ve en açık şekilde işe yaramadı. Büyüme ve yatırım oranları 1948-2008 ortalamasına ulaşamadı. Avro Bölgesi’nin bu kış resesyonla karşı karşıya kalması muhtemelken, İngiltere en iyi ihtimalle yatay seyredecek. G7’nin önde gelen batılı sanayi ülkeleri arasında aykırı olan ABD’dir ve orada da yavaşlama işaretleri var. Ayrıca gençler üniversiteden öğrenci borcuyla ayrılıyor ve ebeveynlerinden maddi destek almadıkları sürece ev alma şansları çok az. Düşen yaşam standartlarını da ekleyince mezunların neden 30’lu ve 40’lı yaşlarında radikalleşmeye devam ettiklerini anlamak zor değil.
İkinci sorun ise merkez bankalarının ve maliye bakanlıklarının ekonomik ortodoksluktan bu kadar uzun süre sapmaktan giderek daha fazla korkmaları ve 2021’den itibaren enflasyonun yükselişinden sonra bu korkunun daha da artması. Bu yüzden faiz oranlarını yükselttiler ve bunun yerine tahvil satarak ekonomilerinden para çektiler. bunları satın almak ve – ABD hariç – bütçe açıklarını azaltıcı önlemler almak.
2008 küresel mali krizinin ardından kemer sıkma politikalarına karşı çıkan ekonomistler bile, güçlü büyümeye ve düşük işsizliğe rağmen ABD’nin ulusal üretimin (GSYİH) %7-8’i kadar bütçe açığı verdiği gerçeğine kaşlarını çattı.
Paul Krugman, New York Times’da (ödeme duvarı) şunları yazdı: “Mesele şu ki bütçe açığını azaltma ekonomisi basittir.” Bu ya sosyal yardımların kesilmesiyle ya da vergilerin arttırılmasıyla başarılabilir. Amerika’nın sosyal harcamalarının diğer ülkelerle karşılaştırıldığında zayıf olduğu göz önüne alındığında, vergiler en makul yol. Ancak açığı önemli ölçüde azaltacak bir vergi artışına yönelik makul bir politika yolu göremiyorum.
“On yıl önce kötü bir fikir olan açıkların ciddi şekilde azaltılması artık iyi bir fikir. Ancak bunu başarmanın bir yolunu göremiyorum.”
Krugman’ın getiri çizgisi üçüncü sorunu vurguluyor: 2008’e geri dönmek çok daha yüksek faiz oranları, kamu harcaması kısıtlamaları, vergi artışları ve seçmenlerin hükümetlerin her sorunu çözemeyeceğini kabul etmesini beraberinde getiriyor.
Bu dikkate alınması gereken çok şey var ve politika yapıcıların özellikle kamu harcamalarındaki kesintiler konusunda dikkatli olmaları gerekiyor. 1980 ile 2015 yılları arasında sekiz ülkede (Avusturya, Finlandiya, Fransa, Almanya, İtalya, Portekiz, İspanya ve İsveç) 200 bölgesel, ulusal ve Avrupa seçimleri üzerinde yapılan bir araştırma, Güçlü bağlantı kemer sıkma önlemleri ile aşırı partilere verilen destek arasında.
Çalışmada, “Sonuçlarımız, mali konsolidasyonun önemli siyasi maliyetlere yol açtığını gösteriyor: Bölgesel kamu harcamalarında yüzde birlik bir azalma, aşırı partilerin oy payında yaklaşık yüzde üç puanlık bir artışa yol açıyor” diyor.
Geçen hafta şunu Ulusal Ekonomik ve Sosyal Araştırma Enstitüsü (NIESR), mesajı diğer mücadele eden ekonomiler için de geçerli olsa da, Birleşik Krallık için düşük büyüme tuzağından bir çıkış yolu önerdi. Düşünce kuruluşu, Şansölye Jeremy Hunt’ı önümüzdeki beş yıl içinde kamu yatırımlarını GSYİH’nın yüzde 2’sinden yüzde 3’üne çıkarmaya çağırarak dijitalleşme, karbondan arındırma ve ulaşım altyapısına yapılan harcamaların özel yatırımı çekeceğini ve ekonomiyi yeniden harekete geçireceğini söyledi. Sonuçta, daha yüksek büyüme, daha yüksek vergi gelirleri ve kamu maliyesinin güçlenmesi anlamına gelecektir.
Özellikle de bir on yılın daha hiçbir yere varmayacağı alternatifi göz önüne alındığında, bu çok mantıklı.