Haşim Sancar
Yeşiller Partisi Bern Kanton Milletvekili
2018 yılını geride bırakırken, geçtiğimiz yılda İsviçre’de neler yaşadığımıza kısaca bir göz atmak istiyorum.
Soğuk ve çetin bir kışın ardından üçüncü kurak ve sıcak yaz
2018 yılı başlarken, İsviçre’de ölçümlerin yapıldığından beri ocak ayı hiç bu kadar aşırı olmamıştı. Orta İsviçre en sıcak ve aynı zamanda en yağmurlu ocak ayını yaşadı. Ek olarak en rüzgârlı ve bazı yörelerde rüzgâr ve kar rekorları kırıldı. Alplerin kuzeyi, genel olarak ortalama 5 derece daha sıcak ve İsviçre geneli daha ıslak geçti. İsviçre’de şubat ayı ise çok kuru ve güneşli oldu.
2018 yılı bize, ekolojik dengelerin bozulduğunu, iklimlerde bir dengesizliğin oluştuğunu ve sınırsız doğal kaynakların kullanımının bir fiyatının olduğunu tekrar hatırlattı. Bilim insanlarının açıklamalarına göre, bu hatırlatmalar önümüzdeki süreçte daha sık aralıklarla tekrar edecek.
İsviçre hava sıcaklığının ölçüldüğü 1864 yılından beri, otalama 2 derece daha fazla sıcaklığı ile üçüncü kurak ve sıcak yazı yaşadı. Sonbaharda bir o denli sıcak ve kurak geçti. En sıcak yazlar 2003 (ortalama artı 3,6 derece) ve 2015 (ortalama artı 2,3 derece) yıllarında yaşanmıştı.
2018 yazının kurak geçmesinden dolayı, göller bölgesi ve bir su sarayı(!) olarak anılan İsviçre’de, su sıkıntısından dolayı hayvanlara otlaklarda yeterince yiyeceğin olmaması büyük bir sorum oluşturmaya neden oldu. Bazı dağlarda su olmamasından dolayı hayvanları su ihtiyacı helikopterlerle taşınarak sağlandı. Bazı yörelerdeki çiftçiler, ot sıkıntısı çeken meslektaşları ile dayanışmaya giderek, açlık ve zayıflama tehlikesine karşı ineklerini kendi meralarına davet ettiler. Ancak, bu dayanışma her yörede olanaklı değildi. Onun için, bazı köylüler özellikle büyük baş hayvanını kesime götürdü. Bu nedenle, İsviçre’de hayvan kesimi üç misline yükseldi. Piyasada etin fazlalaşmasından dolayı, köylülere et için kilo başına ödenen 8 Frank yerine 7 Frank ödendi. Bu erken kesimin eksikliğini önümüzdeki yıllarda fark edeceğimiz anlamına gelmekte. İsviçre, et tüketiminin beşte birini ithal ettiğini de ayrıca belirtmiş olalım.
Sıcak yazın sebzeye yaramış, fiyatların taban bulmasından dolayı, üreticiler tonlarca sebzeyi tarlalarda toplamayıp, çürümeye mahkûm etti.
Sıcak ve kuru yaz nedeni ile ormanlarda yangın tehlikesine karşı, birçok kanton, 1 Ağustos ulusal bayram kutlamalarında havai fişek kullanımını ve ateş yakmayı yasakladı.
Posta taşıtı skandalı
Federal Ulaştırma Dairesi, bir devlet kurumu olan Posta (Post Auto) taşıtlarının 2007 ile 2015 yılları arasında, muhasebe hesapları üzerinde sistemli bir şekilde oynayıp, yöresel taşımacılıkta federal devletten ve kantonlardan haksız bir şekilde fazla sübvansiyon aldığı ortaya çıktı. Federal Hükümet ve kantonlar 78 Milyon fazla ödemeyi geri isteyip aldılar. Posta taşımacılığının genel müdürünün ve finans şefinin işlerine son verildi. Federal polis yaz ortasında, Posta taşıtları genel merkezinin bürolarına baskın yaparak arama yaptı. Sonbaharda, posta taşıtları 50 kişiyi işten çıkarma zorunda kaldı.
Üçüncü nesile kolaylaştırılmış vatandaşlık yürürlüğe girdi
2017’de halk oylaması ile kabul edilen üçüncü kuşağın kolaylaştırılmış vatandaşlığa geçme yasası, 15 Şubat 2018 tarihinden itibaren yürürlüğe girdi. Buna göre 25 yaşına kadar üçüncü nesilden uyum sağlamış kişiler kolaylaştırılmış ve daha ucuza vatandaşlık için müracaatta bulunabilirler. Üçüncü nesil kıstasından yararlanabilmek için, kişinin İsviçre’de doğmuş olması, zorunlu eğitimin en az 5 yılını burada okumuş olması, C oturumuna sahip olması ve uyum koşullarını yerine getirmiş olmaları şartı var. Ayrıca, eve beylerinden birisinin de en az 10 yıl İsviçre’de yaşamış olması, zorunlu eğitimin en az 5 yılını burada okumuş olması, C oturumuna sahip olması gerekiyor. Ayrıca büyük anne veya büyük babanın burada doğmuş olması veya oturum almış olması gerekmekte.
5 yıl boyunca geçici olarak, 26 ile 35 yaşları arasındaki üçüncü nesilde bu olanaktan yararlanabiliyor. Yılın ilk yarısında, bu konumda olan kişilerin %2 oranına denk düşen 482 kişi kolaylaştırılmış vatandaşlığa geçme başvurusunda bulundu.
Türk diplomatlarının İsviçre’den adam kaçırma girişimi kamuoyuna yansıdı
2016 yılında, Türk diplomatları İsviçre’den adam kaçırma girişiminde bulunmuşlar. Olay, ülkenin önemli gazetelerden biri olan Tages Anzeiger’ın araştırması sonucu kamuoyuna bu yıl yansıdı. İddiaya göre, Türkiye’nin Bern Büyükelçiliği’nde görevli yüksek kıdemli diplomatlar, K.-o.- sıvı uyuşturucu yardımı ile Zürich’te yaşayan İsviçre ve Türk çifte vatandaşı Gülen’ci bir kişiyi kaçırma planında bulunmuşlar. Bu iş, ekonomik sıkıntı çeken ve kaçılmak istenen kişi ile ilişkisi olan başka Türk vatandaşı bir kişiye para verme vaadi ile planlanmış. İsviçre gizli servisi, başka bir ülkenin gizli istihbarat etkinliklerinde bulunmasının kokusunu almış, Zürich Oberland’da ve bir garaj önündeki görüşmeleri takibe almış ve dokümantasyonda bulunmuş. Daha sonra para önerilen kişin bu işten vazgeçip gizlenmeye başlamış ve bu arada İsviçre polisince sorgulanması gündeme gelmiş.
İsviçre Federal Savcılığı (Bundesanwaltschaft) olayı tasdik etti ve ek olarak adam kaçırmaya teşebbüs etme soruşturmasının da devam ettiğini belirtti. İsviçre gizli servisi, olaya bulaşan kişilerin diplomatik dokunulmazlıklarının olmasının bir sorun teşkil ettiği ayrıca belirtiyor. Söz konusu Türk diplomatları 2018 ortalarında İsviçre’yi terk etmiş bulunmaktalar. Bu arada Federal Hükümet ve Dışişleri Bakanlığı, Türkiye ile görüşerek, İsviçre topraklarında bu tür istihbarat ve adam kaçırma girişimlerinin kabul edilemeyeceğini ve Türkiye için de çok önemli olan egemenlik hakkına tecavüz anlamına geldiğini belirtti.
Nadir ay tutulması
27.7.2018 tarihinde İsviçre’de 21’inci yüzyılın en uzun ve nadir rastlanılan, kan kırmızı bir ay tutulmasına şahit olduk.
7 bakandan 2’si istifa etti
2018 yılının sonlarında doğru yaklaşırken ve genel seçimlerin yapılacağı 2019 sonbaharından bir yıl önce, Federal Hükümet’in 7 bakanından 2’si istifa etti. Bunlardan biri, 2006 yılından beri bakan olan, CVP’in sevilen ve başarılı Çevre, Ulaştırma, Enerji ve Komünikasyon Bakanı Doris Leuthard. Diğer kişi ise, 2010 yılından beri Ekonomi, Eğitim ve Araştırma Bakanı olan FDP’li Johann Niklaus Schneider-Ammann. Yerlerine, 2015 yılından beri Ulusal Parlamento’da olan Viola Patricia Amherd (CVP) ve 2011 yılından beri, Kanton Temsilciler Meclisinden Karin Maria Keller-Sutter(FDP) seçildiler. Seçilen yeni bakanlar görevlerine 1 Ocaktan itibaren başlıyor ve böylece 7 bakandan üçü kadınlardan oluşmuş oluyor.
Bilindiği gibi, İsviçre’deki Federal Hükümet bir koalisyon hükümetidir ve bakanları Parlamento tarafından seçilir. Hür Demokrat Partisi (FDP) 2, İsviçre Halk Partisi (SVP) 2, Hristiyan Halk Partisi 1 ve Sosyal Demokrat Parti (SP) 2 bakana sahipler. Bakanlar seçimlerden sonra bir dönem (4 yıl) için seçilir ve daha sonraki 4 yıl sonra tekrar aday oldukları zaman, eğer bir olağan üstü veya istisnai bir durum yoksa tekrar seçilirler. Peki neden iki bakan ulusal genel seçimlerde bir yıl önce istifa edip, geri çekilme kararı vermekte. Herhangi bir skandal veya olumsuzluğun olmadığının altını çizmekte yarar var.
Nedenlerden biri, seçimlerden önce partisinin kamuoyunda tartışılmasını sağlamak ve seçim sonuçlarından partisi içi olumlu bir sonucun sıkmasını sağlamaya çalışmak. İkinci bir neden ise, seçim sonuçlarında dengelerin bozulma ihtimaline karşı ve partilerinin çok net olmayan oy kaybı olması durumunda, adayların tekrar seçilmesini sağlamak (yeni adayların seçilme şansı daha az). Ebetteki, bu pek doğru olmayan bir metot. Bu nedenden dolayı, Yeşiller bu erken ayrılmaları eleştirdi. Çünkü geçen seçimlerde bu yana, kanton ve büyük şehirlerdeki belediye seçimlerinde güç kazanan ve meclislerdeki sandalye sayısını arttıran Yeşiller, eğer olağan üstü bir gelişme olmazsa, 2019 genel seçimlerinden güçlü çıkacağa benzerken, Federal Hükümet’te bir sandalye de isteyebilecek.
Moutier’in Bern Kantonu’ndan ayrılma oylamasına iptal kararı
Bern Kantonu ’unda Fransızca konuşan 7’700 nüfuslu Moutier şehrinde 18 Haziran 2017’de halk oylamasına gidildi ve halkın %51.7’si (137 oy farkı ile) Bern Kantonu’ndan ayrılıp Jura Kantonu’na geçmeye evet demişti. Herhangi bir hile yapılmasın diye oylamalara Federal Devlet gözlemci göndermişti.
Oylamada hile yapıldığına dair itirazlardan dolayı, ilk merci tarafından, valiliğe eş düşen Regierungsstatthalter tarafından oylamayı iptal kararı çıktı. Oylamada, Belediye Başkanının tarafsız davranmadığı, oylama turizminin yapıldığı, Moutier ‘de oturmayıp oy kullanmak amacı ile kısa bir süre önce adreslerini orada gösteren kişilerin olması ve oylamada ciddi eksikliklerin olması gibi nedenler, bu kararı vermede etkili oldu. Konu, karşı tarafın karara itirazı ile bir üst merci olan Kanton Mahkemesine taşındı. En son kararın, en yüksek merci olan Federal Mahkemeye gitmesi beklenmekte. Ayrılmak isteyenler de, ayrılmaya karşı olan tarafta, kararın aleyhlerinde çıkması durumunda, karara itiraz edip bir üst mahkemeye götüreceklerini daha önce belirtmişlerdi.
Avrupa Birliği (AB) ile çerçeve anlaşmasında zorluklar
Bilindiği gibi, İsviçre AB üyesi olmayıp, ilişkilerini serbest dolaşım dahil, ikili anlaşmalarla (toplam 120) yürütmekte. Ancak, AB hukuk sistemini ve ekonomi yasalarını kesintisiz bir şekilde yenilerken, İsviçre bu değişiklikleri otomatik olarak alamadığı için, AB ile beş ekonomik alanda (serbest dolaşım, kara ulaşımı, hava ulaşımı, teknik ticaret ve tarım ürünleri) kapsamlı bir çerçeve anlaşması yapmak ve çıkabilecek sorunlarda itiraz merciini belirlemek niyetinde. İsviçre’nin AB ile olan ikili anlaşmalarına da karşı olan SVP bu çerçeve anlaşmaya da karşı çıkmakta. Çerçeve anlaşmasına bir de işçi temsilcisi sendikalardan karşı çıkmalar oldu. AB, İsviçre’de ücretlerin düşürülmesine karşı alınan tedbirlerin (örneğin toplu sözleşmeler), yurt dışından gelen AB vatandaşlarına karşı bir engel teşkil ettiğini eleştirmekte.
Sendikalar Birliği ise Federal Hükümet’i, ücretlerin korunmasına karşı atmak istediği adımdan dolayı protesto edip, görüşmeleri boykot etti. Bu nedenle, İsviçre ile AB arasında 2014’ten beri süregelen ve 2018’de yapılması planlanan çerçeve anlaşması görüşmeleri ertelendi. İsviçre Borsası’nın AB Borsası ile eşdeğerliliği geçen yıl bir yıllığına uzatılmıştı. AB İsviçre’ye gösterilen bu süreyi 2019 Haziran’ına kadar alt ay daha uzattı.
Ayrıca, önümüzdeki on yıl boyunca, özellikle eğitim alanında kullanmak koşulu ile AB’nin fakir ülkelerine, İsviçre’den 1,3 milyarlık bir ekonomik destek de öngörülüyor. Unutmamak gerekiyor ki İsviçre, üyesi olmayan 500 milyon nüfusluk bir ekonomi piyasasından yararlanmakta ve bu sayede son yıllarda ekonomisinde en iyi dönemini yaşamakta.
Solothurn’a ilticacı evindeki yangın 7 can aldı
Olumsuz koşullarda, ilticacı ailelerin de yaşadığı Solothurn’daki dört katlı bir binanın alt katında, yanan sigara ile uyuma sonucu 26 Kasım’da çıkan bir yangında, aralarında çocukların da bulunduğu 7 kişi hayatını yitirdi. 20 kişi, yangında zehirlenme tehlikesinden dolayı hastaneye kaldırıldı. Olay, dünyanın en zengin ülkelerinden biri olan İsviçre’de, ilticacıların nasıl sağlıksız ve tedbirsiz şartlarda barındırıldıklarını gün ışığına yansıtan bir gerçekliği ortaya koydu. Birçok insan hakları kurumu, ilticacıların bu şartlarda barındırılmasını eleştirilerek kınandı.
Federal Hükümet’in silah ihracatı yetkisi tehlikede
Federal Hükümet, İsviçre’den silah ihracatının yapılabileceği ülkelerin yelpazesini genişletmesi sonucu, Ulusal Parlamento’da (Nationalrat) Yeşil ve Sol kesimin yanında orta partilerinin tepkisine de uğradı. Federal Hükümet’in, Yemen’deki iç savaşta İran ile birbirlerine karşı, büyük rol oynayan Suudi Arabistan’a da silah satışının yapılabileceğini belirtmesi, özellikle büyük tepki almıştı. Ek olarak da Suudi Arabistan’daki insan hakları ihlalleri de bu tepkilerin bir gerekçesiydi. Öyle ki, silah satışı belirleme yetkisini Hükümet’ten alıp Parlamento’ya kaydırma yasa önerisi dahi verildi.
Tepkiler sonucu, Federal Hükümet geri adım atıp, silah ihracatı genişletmesini geri çekmek zorunda kaldı. Ancak, oy yaydan bir kez çıkmıştı. Silah satışını düzenleyen ve savaşa bulaşan ülkelere yasağı öngören bir İnisiyatif için imzalar ve birçok parti (Yeşiller, SP, GLP, BDP, EVP ve gençlik partileri) ve kuruluşlar (Kiliseler, Amnesty International, die Gruppe Schweiz ohne Armee vs.) tarafından toplanmaya bile başlandı.
BM göç anlaşmasına İsviçre henüz imza atmadı
Uluslararası insan hakları günü, 10 Aralık’ta Fas’ın Marakeş kentinde imzalanan Birleşmiş Milletler ’in (BM) ”Güvenli, Düzenli ve Kurallı Göç için Küresel Pakt” anlaşmasının hazırlığında yer almasına karşın, ne yazık ki İsviçre katılmadı.
BM, üyesi 193 ülke ile Eylül 2016’da Mülteciler ve Göçmenler için New York Deklarasyonu’nu, “Güvenli, Düzenli ve Kurallı Göç için Küresel Pakt” olarak geliştirme kararı almıştı. Bu anlaşmanın yasal bağlayıcılığı bulunmuyor, göç konusunda uluslararası sorumluluğu paylaşmayı ve göç fenomenini düzenlemeyi hedefliyor (örneğin şebekelere karşı kaçak yollardan göçe karşı).
Parlamento’da sağ partilerden gelen tepkiler nedeni ile Federal Hükümet, Marakeş’e gitmekten vazgeçip, anlaşmaya imza koy(a)madı. Her iki mecliste (National ve Ständerat) verilen önergelerle, anlaşmanın iki meclisin birlikte konuyu tartışıp ele alması sonucu ancak imzalanabilmesi gerektiğini belirtiyorlar. Bu konu da daha sonra imzalanacağa benziyor.
Fransız kantonlarında politik skandallar
Fransız Kantonları, 2018’de kanton hükümetlerindeki bakanlarının skandallarına sahne oldu. Gerek Cenevre, gerekse Waadt Kantonun’da, kanton hükümetlerindeki bazı siyasetçilerin siyasi ahlaka uygun olmayan, ekonomik çıkar konularına bulaştıkları kamuoyuna yansıdı. Bu skandallar, hem politik kültür açısından bir yüz karası hem de halkta, politika ve politikacılara karşı güvensizliğe sebep oldu.
İşin başını Hür Demokrat’lardan(FDP), Cenevre Kantonu’nda Hükümetin Başkanı ve güvenlikten sorumlu Pierre Maudet çekmekte. Kendisi, genç olmasına karşın, Federal Hükümet’e bir bakanlığa dahi aday olmuş ve birçok insanın sempatisini kazandırmış bir kişi. Abu Dhabi’ye eşi ve çocukları ile birlikte; uçak biletleri, otel de dahil olmak üzere, lüks bir tatilin tüm masraflarının Krallık tarafından karşılanması ile oradaki araba yarışmasına katılmış. İlk açıklamasında, bu gerçeği yalan söyleyerek inkâr etmişti. Araştırmalar sonucu, yalan söylediğini itiraf etmek zorunda kalmış. Bunun sonucu tüm yetkilerini, hükümette bulunan Yeşiller Hükümet üyesi Antonio Hodgers’a devretmek zorunda kalmış olmasına ve partisinin merkez yönetiminin tüm ısrarlarına karşın, istifa etmemekte ayak diretmekte.
Waadt Kantonu’da, vergi ve finanstan sorumlu Pascal Broulis’de (FDP) en fazla vergi ödeyen bir Rus vergi mükellefi ile tatile çıktığı ortaya çıkmış ve vergilendirmede bazı düşürmelerde bulaştığı suçlaması ile karşılaştı.
Bunların dışında, yine başka Hükümet üyeleri tarafından aşırı harcırah alınması (örneğin 17’000 Franklık telefon faturaları), gece yarısından sonraki saatlerinde barlarda içilen içkilerin devlet kasası aracılığı ile ödenmesi, yurtdışına özel davetiyelerin kabul edilmesi vs. bulunmakta
Verdiğimiz iki örnekte de FDP (Hür Demokrat Partisi) üyeleri, ancak diğer partilerin haklarını yemeyelim. Yukarıdaki verilen örneklerdeki boyutlarda olmasa da, tüm parti üyelerinden bazı kabul edilemez bulaşmalar bulunmakta. Bazıları, bir sonraki seçimde aday olmayacaklarını açıkladılar.
Tessin Kantonu’nda da, hükümet üyelerinin aşırı harcırah konusunda skandal niteliğinde yararlandıkları ortaya çıktı.
2018’in Önemli Oylamaları
2018 yılında yapılan önemli oylamalar şunlardı;
Radyo ve televizyon vergileri
Mart 2018’de önemli oylamalardan biri, radyo ve televizyon vergilerinin(Abschaffung der Billag-Gebühren) kaldırılması ile ilgili halk oylaması idi. Sağ ve özel sektörün, İsviçre’nin bağımsız yayın politikası yürüten radyo ve televizyonuna (SRG) karşı yürüttüğü inisiyatif, her konuttan alınan 451 Frank radyo ve televizyon vergisini kaldırmayı amaçlıyordu. Bağımsız ve özgür basına bir darbe niteliğini taşıyan bu inisiyatif halk oylamasında reddedildi. Oylama kampanyası sürecinde, yetkililer bu vergiyi 2019’dan itibaren 365 Frank’a düşüreceklerini bildirdiler.
Enerji Yasası
Mayıs 2018’de 2050’lerin enerji stratejisini belirleyecek Enerji Yasası(Energiegesetz: EnG) Federal Parlamento’dan geçmiş, ancak referanduma götürülmesinden dolayı oylamaya gidilmişti. 2050’li yıllarda, İsviçre’nin yurtdışından bağımsız olarak, atom santrallarına gerek kalmaksızın, doğal ve yenilenebilir, kendi üretimi ve aldığı tedbirlerle enerji ihtiyacını karşılamasını öngören yasa halk oylamasında kabul edilmişti.
Yabancı hâkimler yerine İsviçre hukuku inisiyatifi
SVP’nin bir yabancı hâkimler yerine İsviçre hukuku (Selbstbestimmungsinitiative) inisiyatifi, uluslararası yasaları ve hukuku, İsviçre’nin imza attığı antlaşmaları devre dışı bırakmayı amaçlayıp uluslararası hukuk sistemine karşı geliştirilmiş bir inisiyatifti. Asıl hedef, İsviçre’den bir davanın Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne gitmesini engellemek ve Avrupa Birliği ile yapılan serbest dolaşım anlaşmasının iptal edilmesini sağlamaktı. Halk oylamasında büyük bir çoğunlukla reddedildi.
Sosyal sigortalarda gözetleme
Bir dava sonucu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından sosyal sigortalarda gözetlemenin hukuksal temellerinin olmamasından dolayı, İsviçre eleştiriye uğramıştı. Parlamento hızlı bir şekilde, Genel Sosyal Sigortalar Yasası’nda (ATSG) bir değişiklik yapılarak, sosyal sigortalarda (malulen emeklilik IV, işsizlik AL, sağlık KK, kaza SUVA vb.) yararlanan kişilere, dedektifler tarafından gözetleme olanağı oluşturan yasa değişikliği, yeşil ve sol çevreler tarafından referanduma götürülmüş, ancak yasa halk oylamasında büyük bir farkla kabul gördü. Amaç, sigortaları kandırmaları önlemek. Bir dizi gözetlemeler öngörülmekte. Dedektiflere her hangi bir hâkim kararı olmaksızın, polise dahi tanınmayan metotları kullanma olanağı tanınmakta.
2018 yılının (Almanca) sözü: Çift kartal (Doppeladler)
Dünya Kupası futbol maçında İsviçre ile Sırbistan arasında oynanan karşılaşmada Sırbistan’a, attıkları golden sonra, elleriyle Sırp taraftarlara doğru Arnavutluk bayrağındaki çift başlı kartal sembolünü yapan Kosova kökenli çifte vatandaş Shaqiri ve Xhaka’nın davranışları tartışmalara yol açtı. Bununla; “Spor ve siyaset karıştırılmamalı ve çifte vatandaşlık değil tek vatandaşlık yeterli“ tartışmaları tekrarlandı.
2018’in endişe barometresi (Sorgenbarometer): Emeklilik ve göçmenlik konuları.
Yeni yılın sizlere mutluluk ve sağlık, dünya haklarına demokratik bir ortam, barış ve kardeşlik getirmesini umut ve temenni ederim.