a) İhrama girmeden önce gerekiyorsa tıraş olmak, koltuk altı ve kasık kıllarını temizlemek, tırnakları kesmek.
b) İhramdan önce temizlik maksadıyla gusletmek, su bulunmaz veya suyu kullanma imkanı olmazsa abdest almak. Gusletmek abdest almaktan daha faziletlidir. Abdest almak için su bulunamazsa, teyemmüm etmekle sünnet yerine gelmiş olmaz. Ancak bu durumda ihram namazı için teyemmüm edilir.
İhram için gusül temizlik maksadı ile yapıldığından, hayız ve nifas hallerinde bulunan kadınların, abdestli bulunanların ve ihrama girecek olan çocukların da gusletmeleri de sünnettir. Hz. Peygamber (s.a.v.) “Nifas ve hayız halinde olan kadınlar mîkâta geldiklerinde guslederler, ihrama gererler ve Kabe’yi tavaf etmek dışında bütün hac menâsikini yerine getirirler”107 buyurmuştur.
c) Erkeklerin, giysilerini çıkararak bürünecekleri özel ihram örtüsünün, biri vücudun belden aşağısını, diğeri ise baş hariç vücudun belden yukarısını örten iki parçadan oluşması.
Belden aşağısını örten kısma “izâr”, baş hariç vücudun belden yukarısın örten kısma da “rida” denir. Bürünülecek örtünün tercihen beyaz renkte ve yeni, yahut yakanmış, temiz ve iyi görünümlü olması müstehaptır. Ancak, vücudun örtülmesini sağlayacak tek parçalı bir örtüye bürümek de yeterli olur.
Söz konusu olan sünnet; giysileri ve ayakkabıları çıkararak, ihram elbisesine bürünmekle değil, ihram elbisesinin nitelikleri ile ilgilidir.
İhramlı iken elbise ve ayakkabı giyme ile ilgili hükümler, “Hacda Kurallara Aykırı Davranışlar ve Cezaları” başlığı altında anlatılacaktır.
Kadınlar ihram için özel bir kıyafete bürünmezler, normal elbiseleri, başörtüsü ve ayakkabısı ile ihrama girerler, ancak yüzlerini açık tutarlar.
d) İhramdan (niyet ve telbiyeden) önce vücuda güzel koku sürünmek müstehaptır. İhrama girdikten sonra bedende kokunun kalması ihrama zarar vermez. Elbiseye koku sürmek ise caiz değildir.
Şafii ve Hanbelî mezheplerine göre ihrama girmeden önce ihram elbisesine (izar ve ridaya) koku sürmek caizdir. İhrama girdikten sonra kokunun ihram elbisesinde kalması ihrama zarar vermez. Ancak, elbise çıkarılırsa, koku giderilmedikçe tekrar giyilemez.
Maliki mezhebine göre ise ihrama girmeye hazırlanırken, gerek vücuda, gerek ihram elbisesine koku sürmek caiz değildir.
e) Elbiseler çıkarılıp “izar” ve rida” ya büründükten sonra, kerahet vakti değil ise, ihrama girmeden önce iki rekat ihram namazı kılmak.
Bu namazın ilk rekatında Fatiha’dan sonra “Kâfirûn”, ikinci rekatında ise “ihlas” sürelerinin okunması efdaldir.
İçinde bulunulan vaktin farz namazı da bu iki rekat namazın yerine geçer.
f) Niyeti dil ile (sesli olarak) yapmak.
g) Telbiyeyi namazdan sonra yapmak.
Telbiye, namazın peşinden yapılabileceği gibi, -mîkat sınırını geçmemek kaydıyla- daha sonara da yapılabilir. Telbiye yapılmadan mîkat sınırı geçilirse Hanefgî mezhebine göre ihrama girilmiş olmaz. Şâfiî mezhebine göre telbiye ihramın sünneti olduğu için ihrama girmiş sayılır, bir ceza gerekmez.
Telbiyenin, ihram namazının peşinden yapılması evladır.
h) İhramlı bulunulan süre içinde her fırsatta telbiye söylemek.
Erkekler yüksek sesle telbiye getirirler, kadınlar ise telbiye sırasında seslerini yükseltmezler.
Özellikle tepe üstlerine çıkarken, aşağıya inerken, başka kafilelerle karşılaşınca, farz namazlardan sonra ve içinde bulunulan konumda değişiklik oldukça telbiye getirmek müstehaptır.
i) Hac için ihrama, hac ayları başladıktan sonra girmek.108
III. TAVAF
Sözlükte bir şeyin etrafında dönmek ve dolaşmak anlamına gelen "tavaf" kelimesi, bir hac terimi olarak; Hacer- Esved’in yanından veya hizasından başlayarak Kâbe’nin etrafında yedi defa dönmek demektir. Bu dönüşlerin her birine şavt denir. Tavafın, Kâbe’nin etrafında yapılması gerektiği şu âyet-i kerimeden anlaşılmaktadır:
Haccın hükmü itibariyle farz, vacip, sünnet ve nafile olmak üzere beş çeşit, yapılışı itibariyle "kudüm", "ziyaret", "veda", "umre", "nezîr", "nafile" ve "tahiyyetü'l-mescîd" olmak üzere yedi çeşit tavaf vardır.
Hükümleri ve isimleri farklı olsa da bu tavaflarının hepsinin yapılışları, farzları, vacipleri, şartları ve sünnetleri aynıdır.
a) Kudüm Tavafı
Sözlükte bir yere gelmek veya varmak anlamına gelen "kudüm" kelimesi, bir hac terimi olarak; "ifrad haccı" yapanların Mekke’ye vardıklarında yaptıkları ilk tavaftır. Yapılması sünnettir.
İfrad haccı niyetiyle ihrama giren ancak Mekke ye uğramadan doğrudan Arafat'a çıkan kimseler ile Arafat vakfesinden önce âdetleri kesilmeyen kadınların kudüm tavafı yapmaları gerekmez.
Kadınlar adetli iken ihram girerler veya ihrama girdikten sonra adet görürlerse kudüm tavafı yapmazlar. Arafat'a çıkmadan önce temizlenirlerse kudüm kavafı yaparlar.
İhrama girip Mekke'ye vardıktan sonra hemen kudüm tavafı yapılmayıp Arafat'a çıkıncaya kadar mazeretsiz olarak geciktirmek caiz ise de Mekke'ye varır varmaz yapılması daha faziletlidir. Çünkü Peygamberimiz (a.s.), Mekke’ye vardığında ilk iş olarak abdest almış, sonra da Kabe’yi tavaf etmiştir.109
Mekkeliler ve mîkât mahalleri ile Mekke arasındaki bölgelerde ikamet edenler, kudüm tavafı yapmazlar.
Şafii mezhebine göre kıran haccı yapacak olanların da Mekke’ye vardıklarında yapacakları ilk tavaf Kudüm tavafıdır. Çünkü Kıran haccına niyet edenlerin hem hac, hem de umre için bir tavaf ve sa’y yapmaları yeterlidir. Nitekim Sevgili Peygamberimiz;
من أحرم بالحج والعمرة أجزأه طواف واحد وسعي واحد عنهما حتي يحل منهما جميعا
“Hac ve umre ihramınagiren kimseye, bunların ihramından çıkıncaya kadar her ikisi için bir tavaf ve bir sa’y yeter”110 buyurmuşlardır.
Hanefi mezhebine göre "kıran yapan" kişinin hem umre hem de hac amellerini hac ayları içinde aynı ihramla ayrı ayrı yapması gerekir.111 Dolayısıyla Mekke’ye vardığında yapması gereken ilk tavaf, temettu haccında olduğu gibi umre tavafıdır.112
Kudüm tavafının ardından haccın sa’yini yapacak olan erkek ve çocuklar, tavafın ilk üç şavtında "remel" yaparlar. İlgili bölümde keyfiyeti hakkında bilgi verilecek olan remelin yapılması sünnettir. Mekkelilerin remel yapmaları sünnet değildir. Remel yapılan tavaflarda iztıba yapmak ta sünnettir. İztibanın ne şekilde yapılacağı, ilgili bölümde anlatılacaktır.
b)Ziyaret Tavafı
Ziyaret veya diğer adıyla ifâza tavafı, haccın rüknüdür.
وليطوفوا بالبيت العتيق “Ve Beyt-i Atîk’i (Kâbe’yi) tavaf etsinler.” (Hac:22/29) ayet-i kerimede kast edilenin, bu tavaf olduğu hususunda din bilginleri arasında görüş birliği vardır. Ayette geçen “Tavaf etsinler” emri genel bir ifade olduğu için, Mekkeli olan ve olmayan her hacı adayının mutlaka bu tavafı yapması gerekir.
Ziyaret tavafının geçerli olması için;
a) Arafat vakfesinin yapılmış olması,
b) Belirli bir vakitte yapılması şarttır.
Ziyaret tavafının vakti, Kurban bayramının ilk günü fecr-i sadığın doğması ile başlar. Daha önce yapılması halinde geçerli olmaz. Çünkü bayramın ilk gecesi fecrin doğuşuna kadar olan zaman, aslında Arafat vakfesine tahsis edilmiştir. Bir rükne tahsis edilen zaman içinde başka bir rüknü yerine getirmek caiz olmaz.
Şafiî ve Hanbelî mezheplerine göre zilhicce ayının dokuzunu onuna bağlayan gecenin yarısından itibaren yapılır.113 Bu görüşün sahipleri şu rivayetleri delil almışlardır:
عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ أَرْسَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهم عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِأُمِّ سَلَمَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ فَرَمَتِ الْجَمْرَةَ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ مَضَتْ فَأَفَاضَتْ
Hz.Aişe’den rivayet edilmiştir: "Peygamber (s.a.v) Kurban bayramının ilk gecesinde eşi Ümmü Seleme'yi (önceden) gönderdi. O da fecr-i sadıktan önce şeytanı taşladı, sonra da gidip ziyaret tavafını yaptı.”114
Ziyaret tavafının bayramın ilk üç günü içinde yapılması sünnettir. Ömrün sonuna kadar her hangi bir vakitte yapılabilir. Ancak mazeret olmadan üçüncü günden sonraya bırakılması mekruhtur. Bu hususta din bilginleri arasında görüş ayrılığı yoktur.
İmam Ebu Hanife’ye göre farz tavafın, bayramın ilk üç gününde yapılması vaciptir. Bu günlerde yapılamayan farz tavaf daha sonra yapılabilir, ancak vacip terk edildiği için dem gere kir.
Diğer müçtehitlere göre farz tavafın son vakti için bir zaman belirlenmemiştir. Ömrün sonuna kadar yapılabilir. Bu görüşte olanlar, şu hadis-i şerîf'i delil almışlardır:
-"Şeytan taşlamadan ziyaret tavafını yaptım, (olur mu?" diye sordu. Hz. Peygamber (a.s),
"Zararı yok, (olur)" cevabını verdi.
Bir başka sahâbî,
-"Kurban kesmeden tıraş oldum, ( olur mu)" diye sordu. Hz. Peygamber (a.s.),
-"Zararı yok, (olur)" buyurdu.
Bir başka sahâbî,
-"Şeytan taşlamadan kurban kestim (olur mu) diye sordu. Hz. Peygamber (a.s.),
-"Zararı yok (olur) buyurdu".115
Bu rivayette de görüleceği gibi hac amellerinin birbirinden önceye alınmasından veya sonraya bırakılmasından dolayı her hangi bir ihlal söz konusu olmamakta ve ceza terettüp etmemektedir. Kaldı ki ziyaret tavafının son vaktini belirleyen bir delil de mevcut değildir.
c) Veda Tavafı
Mekkeli olmayan ve mîkât mahalleri ile Mekke arasındaki bölgelerden birinde ikamet etmeyen (âfakî) hacıların Mekke’den ayrılmadan yapmaları gereken son tavafa veda veya sader tavafı denir. "Sader" kelimesi ayrılma anlamına gelir.
Veda tavafı, haccın aslî vaciplerinden biridir.116
İmam Malik’e göre veda tavafı ise sünnettir.
Hac menasikini tamamlayıp Mekke’den ayrılacak olan hacılar, Kabe-i muazzama ile vedalaşmak üzere veda tavafını yaparlar. Sevgili Peygamberimiz;
“(Sizden) biri, son olarak Kâbe’yi ziyaret etmeden (Mekke’den) ayrılmasın”117 buyurmuştur.
Mekkelilerin ve Hıll bölgesi sakinlerinin "veda tavafı" yapmaları gerekmez. Yapmaya başlamaları durumunda da bu tavafı tamamlamaları gerekir. Çünkü başlanan bir ibadeti -nafile bile olsa - tamamlamak vaciptir.
Âfâkî olup da Kurban bayramının üçüncü gününden önce Mekke'de sürekli ikamete niyet edenler de veda tavafı yapmazlar. Bu hususta görüş birliği vardır.
İmam Ebû Hanîfe’ye göre bayramın üçüncü gününden sonra Mekke’de sürekli ikamete niyet eden âfâkîlerin "veda tavafı" yapmaları vaciptir.
Veda tavafını yapmadan yola koyulan kimse, mîkât mahallini geçmemişse dönüp tavafını yapması gerekir. Mîkat mahallini geçmişse artık dönmesi gerekir. Vacibi terk ettiği için dem cezası gerekir.
Eğer Mîkat sınırını geçtikten sonra dönüp veda tavafı yapmak isterse, mîkât mahallinde umre ihramına girer, umreyi tamamlar, sonra "veda tavafı" yapar, böylece dem cezasından kurtulmuş olur.
Adet ve loğusa halindeki kadınların veda tavafı yapmaları vacip değildir. Veda tavafı yapmadan Mekke'den ayrılabilir. Ancak bu durumdaki kadınların, Mescid-i Haram’ın kapısına gelip, dua ederek ayrılmaları müstehaptır.
Veda tavafını yapacak olan kişi, "veda tavafı" diye belirlemeden sadece tavafa diye niyet etse yeterlidir. Bir kimse farz tavaftan sonra nafile bir tavaf yapmış ise, veda tavaf yapma imkanı bulamadan Mekke'den ayrıldığı takdirde, yaptığı nafile tavaf veda tavafı yerine geçer, her hangi bir şey lazım gelmez.
Veda tavafını yaptıktan sonra hemen Mekke’den ayrılmak sünnet ise de ayrılmayıp bazı işlerle meşgul olsa yeniden veda tavafı yapması gerekmez.118
Şafii mezhebine göre, veda tavafının, bütün işler bitirildikten sonra tam yola koyulmak üzere iken yapılması ve yapıldıktan hemen sonra a dönüş yolculuğuna başlanması vaciptir.
Tavaftan hemen sonra yola koyulmayıp mazeretsiz olarak bekleyen veya eşya satın almak, borç ödemek, arkadaşa uğramak, hasta ziyaret etmek gibi yolculukla ilgili olmayan bazı işlerle meşgul olan kimsenin veda tavafını yeniden yapması gerekir. Ama tavaftan sonra, erzak satın almak, eşyayı bagaja vermek gibi yolculukla ilgili bazı işlerle meşgul olan kimsenin –araya fasıla girmiş olsa bile- yeniden tavaf yapması gerekmez.119
Veda tavafı yaptktan sonra, sevgili Peygamberimizin yaptığı gibi iki rekat namaz kılar, başkalarına sıkıntı vermeyecek ve izdihama sebep olmayacak ise ve imkan bulursa Hacer-i Esved ile Kâbe’nin kapısı arasında bulunan ve Mültezem denen yere gelir, sağ eli Kâbe’nin kapısına, sol eli de Hacer-i Esved’e doğru açarak göğsünü ve yüzünü Kâbe’nin duvarına dayar ve bu vaziyette dua eder.
Mültezem’de bu şekilde dua etme konusunda sahabeden Amr b. Şuayb şöyle demiştir:
“(Ashaptan) Abdullah’la birlikte tavaf yaptık. Kâbe’nin arka tarafına geldiğimizde kendisine istiazede bulunmayacak mısın? dedim. Cehennem ateşinden Allah’a sığınırız dedi. Sonra tavafa devam etti, Hacer-i Esved'i istilam etti. Hacer-i Esved ile Kâbe’nin kapısı arasında durdu. Kollarını iki yana açarak göğsünü, yüzünü ve (yan tarafa açılmış) kollarını Kâbe’nin duvarına yasladı. Sonra da; Resulüllah (s.a.v) in böyle yaptığını gördüm dedi.120
Mültezem’den sonra Hatim’e gider, altın oluğun altında durup dua eder, daha sonra zemzem suyu içerek Kabe’den ayrılır.121
d)Umre Tavafı
Umre tavafı bütün mezheplere göre umrenin farzlarından biridir. Bu tavafın ilk dört şavtı rükündür. Yedi şavta tamamlanması ise vaciptir. Umre tavafının vakti, umre ihramına girilmesinden sonra başlar. Sonu için bir yoktur. Umre ihramında iken her hangi bir vakitte yapılabilir.122
e) Nezir Tavafı
Kâbe’yi tavaf etmeyi adayan kimsenin bu adağını yerine getirmesi vaciptir. Tavafı ne zamana yapacağına dair bir kayıt koymuşsa bu kayda riayet etmesi; bir kayıt koymamışsa, tavafı uygun bir zamanda yapması gerekir.
f) Nafile Tavaf
Mekke’de bulunulan süre içinde farz ve vacip tavaflar dışında yapılan tavaflara nafile (tatavvu) tavafı denir. Nafile tavaf yapmak, nafile umre yapmaktan daha faziletlidir. Mekke’de bulunan kimselerin bir umre için harcayacakları zaman kadar nafile tavaf yapmaları, umre yapmalarına nispetle daha fazla sevap kazanmalarına vesile olur.123
Sahabeden Abdullah b. Abbas, tâbiînden Atâ b. Ebî Rebah, Said b. Cübeyr ve Mücâhid b. Cebr’în görüşlerine göre; Mekkeli olmayanların Mekke'de bulundukları süre içinde Mescid-i Haram’da nafile namaz kılmaktan çok nafile tavaf yapmaları daha faziletlidir. Mekkelilerin Mescid-i Haram'da namaz kılmaları daha faziletlidir.124
g)Tahiyyetü'l-Mescid Tavafı
Kudüm tavafı, ziyaret tavafı, umre tavafı, veda tavafı ve nezir tavafı yapmak durumunda olmayan kimselerin Mescid-i Haram’a her gittiklerinde "Tahiyyetü'l-Mescid" tavafı yapmaları müstehaptır.
Yukarıda sayılan tavaflardan birinin yapılması halinde bu tavaf, "Tahiyyetü'l-Mescid" tavafı yerine de geçer.125