Transkript
1 TÜRKİYE EKONOMİ KURUMU TARTIŞMA METNİ 2012/99 http ://www.tek.org.tr KÜRESEL BUNALIM, İKTİSAT POLİTİKALARI, YÖNTEMLERİ VE EĞİTİMİ Ercan Uygur Bu çalışma "KÜRESEL BUNALIM VE İKTİSAT EĞİTİMİ", başlığı ile Prof. Dr. Ercan UYGUR editörlüğünde hazırlanan ve 2011 yılında TEK yayını olarak basılan kitapta yer almaktadır. Kasım, 2012
2 KÜRESEL BUNALIM, İKTİSAT POLİTİKALARI, YÖNTEMLERİ VE EĞİTİMİ Ercan Uygur ÖZET Bu yazı, 2008 de başlayan küresel bunalımla birlikte iktisatta ortaya çıkan bazı zayıflıkları, eksiklikleri ve kirlenmeleri açıklamaya çalışmaktadır. Bu bağlamda bunalımın öngörülmesiyle ilgili tartışmalar, kullanılan modeller, bunalımla birlikte uygulanan iktisat politikaları ve bunalımın iktisat eğitimi üzerindeki etkileri ele alınmaktadır. 1. GİRİŞ 2008 de başlayan küresel bunalım, iktisadı, iktisatçıları, iktisatta kullanılan yöntemleri, iktisat politikalarını ve elbette iktisat eğitimini birçok tartışmanın ve eleştirinin konusu haline getirdi. Bu eleştiriler/tartışmalar yeni değil elbette. Ancak bunalımla birlikte yoğunlaştılar ve öyle noktalara vardılar ki, bunalımın sorumlusu olarak iktisatçıların cezalandırılmasını isteyenler oldu. Tepkiler önce basındaki yorumlarda ve köşe yazılarında görüldü. Örneğin The Times da Kaletsky, bunalımın sorumlusu ve hatta suçlusu olarak akademik, kuramcı iktisatçıları gösteriyordu. Bu iktisatçılar genellikle Nobel gibi ödülleri alanlar veya alma hayali kuranlardı. Ekonomik yorumlar yapıp yatırım önerilerinde bulunanların sorumluluğu yoktu, çünkü bunlar akademik iktisatçıların kuramlarını ve modellerini temel alıyorlardı. Kaletsky (2009). Businessweek te Coy (2009), iktisatçıların Büyük Buhrandan bu yana yaşanan en büyük çöküntüyü öngöremediklerini, üstelik bir de sorunu çözme konusunda anlaşamadıklarını ifade ediyordu. İnsanlar merak ediyor; bu iktisatçılar ne işe yararlar? Finans eğitimiyle ünlü Wharton School un web sitesinde, felaket konusunda neden uyarı yapılmadığını, neden bir haber verilmediğini bu okulun finansçı öğretim üyelerine soruluyordu. (2009). Akademik iktisatçılara yönelik kızgınlığın bir nedeni, belki de, 1998 de ABD de LTCM (Long Term Capital Management) yatırım fonunun iflasıyla ilgilidir. LTCM nin iki önemli ortağı, R. C. Merton ve M. Scholes, matematiksel finansçılar olarak bu alandaki katkıları için 1997 de Nobel ödülü aldılar. Ardından, bir yıl bile geçmeden, LTCM Eylül 1998 de iflas etti ve New York FED tarafından önemli sermaye akıtılarak kurtarıldı. Bunun ötesinde, LTCM nin vergi kaçırmayla ilgili bir davada sanık olduğu da biliniyor. Bitmedi, Scholes in de yer aldığı Platinum Grove adlı fon, son bunalımda yine darbe aldı. Akademik iktisatçılara basında gösterilen kızgınlık ve yöneltilen ağır eleştirler, belki de, bir yandan 2000 li yıllarda finansal sistemde daha fazla denetleme/ düzenleme isteyenlere karşı çıkan, diğer yandan finansal şirketlere ve hükümetlere danışmanlıklar yapan L. Summers ve M. Feldstein gibi iktisatçılarla ilgilidir. Bu kızgınlık, belki de, İzlanda hızla borç batağına doğru sürüklenirken, İzlanda Ticaret Odası na herşeyin yolunda olduğunu raporlayan ve bu iyimser raporlar karşılığında yüksek ücretler alan F. Mishkin ve R. Portes ile ilgilidir. Ferguson (2010). Britanya kraliçesi de iktisatçılara/finansçılara tepkilidir. Kraliçe, Kasım 2008 de Londra da LSE de katıldığı bir törende büyük bunalımı neden iktisatçıların/ finansçıların öngöremediğini kızgınlıkla sormuştur. Kraliçenin tepkisini anlamak gerekir; tahminlere göre bunalım nedeniyle kraliçe o dönemde servetinden 25 milyon sterlin kayba uğramıştır. Pierce (2008). Değindiğimiz eleştirilerde, özellikle Neoklasik iktisadın etkin piyasalar ve rasyonel beklentiler gibi kavramlarına tepki olduğu görülüyor. Aşağıda belirttiğimiz gibi, bu ve benzeri kavramlara sıkıca sarılan akademik iktisatçılara yönelik eleştiriler elbette iktisadın kendi içinden de geldi. İlk tepki koyanlar arasında P. Krugman, R. J. Shiller, W. Buiter, B. DeLong u belirtebiliriz. Türkiye de de Prof. Dr., Ankara Üniversitesi SBF İktisat Bölümü, Emekli.
3 Neoklasik iktisada ve onun bazı kavramlarına tepki olduğunu, örneğin, Türkiye Ekonomi Kurumu nun Küresel Bunalım ve İktisat Eğitimi sempozyumunda sunulan bildirilerden anlıyoruz. Küresel bunalım ve iktisat konusunda şu soruların öne çıktığını görüyoruz. İktisatçıların, 2008 de başlayan bunalımı öngörme konusunda nasıl bir zafiyetleri oldu? Bu bağlamda farklı yaklaşımlar ve yöntemler, özellikle son dönemde sıkça adı geçen genel denge modelleri nasıl değerlendirildi? Bunalım sırasında ve sonrasında iktisat politikaları nasıl etkilendi, etkileniyor? Bunalım iktisat eğitimini etkiledi mi? İktisat eğitimiyle ilgili hangi öneriler var? Bu yazının amacı bu sorulara cevap vermeye çalışmaktır. Bu çerçevede, Bölüm 2 de bunalımın öngörülmesiyle ilgili tartışmalar ele alınmaktadır. Burada, bunalımın genel olarak neden öngörülemediği buna karşılık bazı iktisatçıların bunalımı hangi yaklaşım içinde öngörebildiği açıklanmaktadır. Burada ayrıca iktisatçının bunalım öngörüsü yapması gerekmez görüşü de ele alınmaktadır. Bölüm 3 te yine öngörüler bu kez küresel düzeyde öngörü yapan IMF ve OECD gibi kurumlar ve bunların kullandıkları modeller çerçevesinde ele alınmaktadır. IMF nin benzetim incelemeleri için kullandığı modeller yanında fon akımı modelleri de burada kısaca irdelenmektedir. Bölüm 4, bunalımla birlikte tartışılan ve uygulanan iktisat politikalarını, özellikle para politikasını değerlenmektedir. Burada para politikasında miktar gevşemesi ve etkileri üzerinde durulmaktadır. Bölüm 5 bunalımın iktisat eğitimindeki etkilerini ele almaktadır. Bölüm 6 yazının sonuç bölümüdür. 2. BUNALIM ÖNGÖRÜSÜ: ELEŞTİRİLER VE TEPKİLER Küresel bunalımın öngörülmesiyle ilgili tartışmalara baktığımızda, başlıca üç farklı görüş ortaya çıkıyor. 1) Ağırlıklı görüş, bunalımın iktisatçılar tarafından genel olarak öngörülemediği yönünde. Bu bağlamda eleştirilerin özellikle belli varsayımlara dayalı modelleriyle öne çıkan Neoklasik yaklaşıma yöneldiğini belirtelim. Bunalım neden öngörülemedi?, Bunalımı öngörmek için kullanılabilecek yöntemler ve modeller mi yetersizdi? gibi sorulara yanıtlar arandı, aranıyor. 2) Başka bir görüş, bunalımın bazı iktisatçılar ve yaklaşımlar tarafından öngörüldüğünü, ancak bu öngörülerin yeterince dikkate alınmadığını, hatta bunların gözardı edildiğini dile getirmekte. 3) Tümüyle farklı ve ilk okuduğunda insanı şaşırtan bir görüş ise, iktisatçıların bunalım öngörüsü yapmaları gerekmediğini, öngörü yapmanın anlamlı olmadığını, çünkü böyle bir öngörüyle bunalımın ancak öne çekileceğini ifade ediyor. Bu şaşırtıcı görüş, tahmin edilebileceği gibi, kendilerine öngöremediler eleştirisi yöneltilen Neoklasik yaklaşımı temel alanlardan geliyor. Bu görüşleri, bunları ileri süren iktisatçıların ifadeleriyle birlikte kısaca ele alalım. 2.1 İktisatçılar Bunalımı Neden Öngöremedi? Bu soru bağlamında Krugman (2009) Neoklasik iktisada sert tepki gösteriyor ve şöyle diyor: Yaklaşmakta olan bunalımı az sayıda [Neoklasik olmayan] iktisatçı gördü, fakat bu öngörü başarısızlığı iktisadın önde gelen sorunu değildi. Daha önemli sorun, piyasa ekonomisinin felaket getiren olası başarısızlıklarını iktisatçıların görememesiydi. Bunalımı öngören az sayıda iktisatçı arasında örneğin R. Shiller vardı. Buna karşılık Krugman, Neoklasik iktisatçıların ifade ettiği bu bunalımı kimse öngöremezdi biçimindeki söylemlerine karşı çıkıyor ve öngörü başarısızlığını aynı yaklaşımın ekonomide şişkinlik (bubble) olmaz inancıyla açıklıyor. Neoklasik yaklaşımın bu inancının temelinde ise etkin piyasalar kavramına olan inançları yatıyor. Özellikle ABD konut piyasasındaki şişkinliği vurgulayan ve bu şişkinliğin patlayabileceğini 2000 lerin başlarından itibaren ifade eden Shiller (2009) de benzer bir saptama yapıyor: İktisatçıların 2008 deki finansal bunalımı öngörmekteki başarısızlığı geniş ölçüde kullandıkları kusurlu modellerle ilgilidir. Gerçek ekonomiyi yansıtan modellerin olmayışı nedeniyle iktisat politikasını oluşturanlar ve merkez bankaları zamanında uyarılalamadılar.
4 Shiller, finansal bunalımın konut, hisse senedi, enerji ve emtia piyasalarındaki spekülatif şişkinliklerden kaynaklandığını belirtiyor. Ayrıca şöyle bir döngü açıklıyor: Yükselen spekülatif fiyatlar iyimserliği teşvik ediyor, bu daha fazla satın alma cesareti getiriyor ve böylece spekülatif fiyatlar daha da şişiyor. Bu döngünün sonunda da çöküntü oluşuyor. Belirtelim, Shiller in belirttiği bu döngü Minsky nin giderek daha popüler hale gelen finansal bunalımlar döngüsünü hatırlatıyor. Buiter (2009), bunalım bağlamında makroiktisadı ve para iktisadını değerlendiren yazısında şu saptamayı yapıyor. Standart [Neoklasik varsayımlara dayalı] makroiktisat teorisi bunalımı öngörmekte yardımcı olamadığı gibi, bunalımı anlamaya ve çözüm önermeye de yardımcı olmadı. Hem Yeni Klasik, hem Yeni Keynesyen tam piyasa varsayımlı makroiktisat teorileri borç ödeyememe ve likidite darlığı gibi konularda sorulara cevap vermeye olanak vermediler, hatta bu konularda soru sorulmasına olanak vermediler. R. E. Lucas, E. Prescott, T. Sargent ve R. Barro gibi Yeni Klasik iktisatçıların ve M. Woodford gibi Yeni Keynesyenlerin geliştirdiği kuramsal modellere ağır eleştiriler yönelten Buiter, bu modellerle 1970 lerden bu yana Anglo-Amerikan üniversitelerinde verilen makroiktisat ve para iktisadı derslerinin makro gelişmeleri ve politikaları açıklayan ciddi araştırmaları engellediğini söylüyor. Buiter e göre Yeni Klasik ve Yeni Keynesyen modellerde, etkin piyasalar hipotezi en kuvvetli biçimiyle yer alıyor ve varlık piyasalarındaki gerçek gelişmeler açıklanamıyor. Daha ilginci, etkin piyasalar hipotezini içeren bu soyut modeller merkezi olmayan piyasa ekonomileri için değil, merkezi planlı ekonomiler için geçerli olabilirler. Bu çerçevede; doğrusal olmayan olasal (stochastic) dinamik modeller, determinisitk bir trend ve durağan durum etrafında doğrusal hale getiriliyor, Bu modeller, determinisik durağan durum (steady state) etrafında varsayılan küçük rassal (random) terimlerle daha da sınırlanıyor. Böylece merkez bankalarının kullandığı dinamik olasal genel denge (DSGE: dynamic stochastic general equilibrium) modellerinde genel patikadan sapmayı yansıtan çözümler dikkate alınmıyor. Geriye mutlaka dengeye dönen V şeklindeki durgunluklar kalıyor. Bunalımın öngörülememesini yine Neoklasik iktisadın bazı varsayımlarına dayandıran DeLong (2011), bunalımı anlayabilmek ve öngörebilmek için daha az sayıda etkin piyaslar kuramcısı, daha az sayıda genel denge iş döngüsü kuramcısı, daha az model oluşturan iktisatçı, ancak daha fazla eski türden Keynesyen ve parasalcı iktisatçıya ve iktisat tarihçisine gerek olduğunu söylüyor. Yukarıda da adını belirttiğimiz IMF nin eski Araştırma Bölümü Başkanı Rajan, İktisatçılar neden bunalımın farkına varamadı? başlıklı makalesinde iktisatçıları bir başka yönden eleştiriyor. Bir söylediği, sistemin, iktisatçılara, ekonomik sorunlar ve çalkantılar karşısında suskun kalmak, tepki vermemek üzere bir anlamda rüşvet vermesi. Rajan (2011, s. 2). Rüşvet, iktisatçıların özellikle finansal şirketlerde değişik kapasitelerde görev almasıyla, danışmanlık yapmasıyla ilgilidir. Ancak Rajan (2011) iktisatçıların bu konudaki genel başarısızlığını üç nedene bağlıyor. Birincisi fazla ihtisaslaşma ; iktisatçılar artık birbirinden ayrışmış dar kapsamlı konularda çalışıp araştırıyorlar ve diğer konulara ilgi göstermiyorlar. Yayın yapabilmek için böyle bir daralma ve ayrışma yaşanıyor. Halbuki bunalımı öngörebilmek için iktisadın ve finansın, hatta diğer bilim dallarının değişik konularını izleyebilmek gerekir. İkinci bir başarısızlık nedeni öngörebilmenin zorluğu ve iktisatçıların, bu zorluğun farkında olarak, bu konuda çekingen davranmalarıdır. Asıl zor olan da ekonomik değişkenlerdeki dönüş noktalarını kestirebilmektir, çünkü bu noktalarda artık değişkenler arasındaki önceki ilişkiler geçerli değildir. İktisatçılar, öngörü yapmanın önemli bir itibar riski taşıdığını düşünüyorlar. Üçüncü bir neden iktisatçıların kendilerini gerçek dünyadan soyutlamalarıdır. Gerçek dünyanın karmaşıklığı ve kısa dönemdeki ekonomik çalkantıları açıklamanın zorluğu, öngörmenin de zorluğu ile birleşince iktisatçılar gerçek ekonomideki gelişmelere uzak duruyorlar. 2.2 Bunalımı Öngören İktisatçılar ve Modeller Var Yukarıda da belirttiğimiz gibi, kamuoyunda, politika oluşturan ilgililerde ve akademik iktisatçılar arasında genel olarak bunalımı kimseler öngöremedi kanısı vardır, yaygındır. Ancak biliyoruz ki, bu
5 algılama doğru bilgilere dayanmıyor. Örenğin N. Roubini ve R. Shiller gibi bilinen iktisatçılar bir bunalımın gelmekte olduğunu öngördüler ve bu konuda uyarılar da yaptılar. Bezemer (2009), bu noktadan yola çıkarak bunalımın öngörülmesiyle ilgili geniş bir tarama yapmış ve sonuçlarını irdelemiş. Yazarın ulaştığı bir sonuç şu; bunalımı kimseler öngöremedi düşüncesi gerçekten yaygın, ancak bu düşünce ile bazı iktisatçılara haksızlık yapılıyor. Çünkü, yaptığı tarama sonrasında görüyor ki, bunalımın gelmekte olduğunu söyleyen, ABD den başlayarak hangi kanallarla genişleyeceğini açıklayan iktisatçılar ve bu iktisatçıların çalışmaları var. Bezemer, bu tarama sonrasında, yaklaşmakta olan bunalımı bilimsel bir çerçevede inceleyen, reel ekonomi üzerindeki etkisini açıklayan, bunalım öngörüsünü genel okuyucuya sunan ve öngörüsünün zaman boyutu olan, yani hangi sürede bunalım olabileceğini de açıkça ifade eden 12 iktisatçıyı öne çıkarıyor. 1 Bu 12 iktisatçının bunalımı açıklamakta ve öngörmekte kullandıkları yaklaşımda ve modellerde önemli ortak noktalar var. (a) Bu iktisatçıların yaklaşım ve modelleri neoklasik varsayımlara dayanmıyor. (b) Bu modellerde ekonomideki kredi miktarı, borç oranı ve finansal varlıklar önemlidir ve değişik kesimler/sektörler arasındaki fon akımları açıkça görülebilir. (c) Bu bakımdan bu modellere fon akımı modelleri demek doğru olur. (d) Fon akımı modelllerinde stok ve akım tutarlılığı önemlidir, dolayısıyla bu modellerde mal, servet ve borç stokları da mutlaka yer alır. (e) Fon akımı modellerinde, bekleyişlere yansıyan bir belirsizlik vardır ve bu belirsizlik altında ekonomik birimlerin optimizasyon yapmaları gerekmez. Ancak bu modellerde birimlerin davranışları makro-özdeşlikler çerçevesinde sınırlanmaktadır. (f) Fon akımı modellerinde servet ve borç stokları bankaların, şirketlerin ve hanehalklarının bilançolarını ve ekonomik faaliyetlerini etkiler. Finansal bilançolara ve ekonominin para/finans yönüne yapılan bu vurgulama fon akımı modellerini girdi-çıktı modellerinden de ayırır. (g) Ekonomide oluşan bir şişkinliğin (bubble) sürdürülebilir olup olmadığı, bu modeller yoluyla, reel ekonominin borç servisi yapma gücüyle anlaşılabilir. Borç servisinde zorlanan ekonomi sürdürülebilir değildir. Böyle bir ekonomide varlık fiyatları bir süre artabilir, ancak bu artış borç servisi için yeterli değildir. (h) Ekonomik birimlerin davranışlarını neoklasik varsayımlara ve birimlerin optimizasyonuna dayandıran, diğer yandan fon akımlarını, borçları, serveti ve finansal ilişkileri içermeyen veya çok az içeren modellere Bezemer denge modelleri diyor. (i) Hemen tüm ülkelerde ve tüm uluslararası kuruluşlarda öngörü ve benzetim (simulation) deneyleri yapmak için kullanılan modeller genellikle bu denge modelleri dir. (j) Denge modelleri reel kesim ve ekonomik birimlerin davranışları konusunda ayrıntılı bilgi verir, ancak finansal dengesizlikler nedeniyle ortaya çıkan hızlı dönüşleri yakalayamaz. (k) Denge modellerinde optimizasyon problemi çözümü model sonucunu belirler. Halbuki fon akımları modellerinde kesimlerarası tam finansal akımlar sonucu belirler. Örneğin, şirketler ve hanehalklarının olduğu fon akımı modellerinde mutlaka dış kesim ve hükümet/devlet kesimi de vardır. Bu özdeşlik nedeniyle; kamu kesimi açığı olmadığı halde cari açık varsa ekonomik büyümenin özel kesim borçlanmasına dayanması, borçlanma üzerinden olması kaçınılmazdır. Bu sonuç denge modellerinde yoktur. 1 Bu 12 iktisatçıdan bazıları şunlardır: Dean Baker (ABD, Center for Economic and Policy Research), Wynne Godley (ABD, Levy Economs Institute of Bard College), Fred Harrison (İngiltere, İktisatçı), Michael Hudson (ABD, University of Missouri), Stephen Keen (Avustralya, University of Western Sydney), Nouriel Roubini (ABD, New York University), Robert Shiller (ABD, Yale University).
6 (l) Denge modellerinde, birimlerin optimizasyon kararları ile ortaya çıkan davranışsal denklemler öngörüleri önemli ölçüde belirler. Fon akımı modellerinde ise denklemlerde kesimlerarası işelemleri belirleyen akımlar ve bilançoları belirleyen stoklar vardır. Aşağıda Bölüm 3, öngörü yapmakta kullanılan fon akımı modelleri, Neoklasik varsayımlara dayalı denge modelleri ve Bezemer in sözünü etmediği, daha yeni olan DSGE (dinamik olasal genel denge) modelleri konusunda açıklamalar içermektedir. Bezemer, bunalımı öngörenler arasında bir iktisatçıya değinmiyor. Bu iktisatçı daha önce de sözünü ettiğimiz Rajan dır. Rajan, 2005 te ABD de Kansas City FED in para politikası toplantısında yaptığı bir sunumda, hem ABD de hem küresel ölçekte yaşanan finansal genişlemenin, zayıflamanın ve denetim eksikliğinin bir bunalım riskini arttırdığına dikkate çekiyor. Rajan (2005). Ancak sonuçta Larry Summers gibi bazı iktisatçıların tepkisini çekiyor. 2.3 İktisadın/İktisatçının Bunalım Öngörüsü Yapması Gerekmez İktisadın ve iktisatçıların bunalımı öngörmesi gerekmediğini ifade edenler Neoklasik yaklaşımı, etkin piyasaları ve rasyonel beklentileri tavizsiz savunanlar olmuştur. Bunlar arasında J. H. Cochrane, D. Levine, G. Saint-Paul ve Nobel ödüllü G. Lucas ı belirtebiliriz. Krugman ın (2009) eleştirisine ağır ifadelerle karşılık veren Cochrane (2009, s. 2) şöyle diyor: Bunalımı öngöremediğimizi söylemek eğlenceli, ama etkin piyasalar hipotezi zaten piyasaların nereye gittiğini kimselerin bilemiyor/öngöremiyor olmasını ifade eder. Taraftarları bunalımı öngöremediler diye etkin finans piyasaları hipotezini itibarsızlaştırmaya çalışmak anlamsızdır. Yine Krugman ın (2009) eleştirisine alaycı ifadelerle karşılık veren Levine (2009, s. 1) şunları söylüyor: Öngörme başarısızlığı iktisadın sorunu değildir; bunalımı öngörmemiz gerektiğini söyleyenlerin sorunudur. Bizim modellerimiz yalnızca bunalımı öngörmekte başarısız değiller, onlarla zaten öngörü yapamayacağımızı da söylerler. Rasyonel beklentiler modelleriyle bunalımı öngöremeyişimiz bizim kuramımızın onaylandığını, doğruluğunu gösterir. Elbette bazıları bunalımı öngördüler. Ancak bu gibi öngörüler, şans eseri olmadıklarında veya sonuçları her koşulda tekrarlanabilir olduğunda anlamlıdır. Saint-Paul (2009) ise şu görüşte; (i) Bunalımları öngörmek iktisatçıların işi, görevi değildir. Çünkü bunalımlar genel gidişatı yansıtmaz, nadiren görülen olaylardır. Doktorlar da Aids, Deli Dana, Domuz Gribi gibi tıbbi bunalımları öngöremediler, ancak doktorların yetersiz ve işe yaramaz olduğunu söyleyen olmadı. (ii) Doğası gereği, bunalım zaten öngörülemez. Örneğin, bir makroekonomik model bunalımın iki sene sonra olacağını öngörse, bunu dikkate alanlar bunalımın hemen çıkmasına neden olur ve model kendi kendini yanlışlamış olur. Bu, fiziki bir olayı öngörmekle sosyal bir olayı öngörmeyi karıştırmak olur, ikisi çok farklıdır. Çünkü geleceğe yönelik inançlar ve beklentiler o geleceği etkiler. (iii) Bunalımın öngörülemediğini bir yetersizlik olarak alıp sonra da matematiksel modellemeyi eleştirmek de bir çelişkidir. Öngörü becerisini matematiksel yöntemler ve modeller dışında nasıl arttırabiliriz ki? Hem öngörünün başarısız olduğunu, hem de matematiksel model kullanımının fazla olduğunu söylemek tutarlı değildir. Öngörme işlemi, nicel bir uygulamadır, bir tekniğe dayanmalıdır. (iv) Makro düzeyde ekonominin işleyişini anlamak çok zordur, çünkü inançların, beklentilerin kurumların ağırlığı vardır. (v) Özet olarak, iktisat zaten mütevazi bir bilim dalıdır. Neoklasik iktisat eleştirilerine karşılık veren Nobel ödüllü Lucas (2009) da benzer ifadeler kullanıyor: 2008 finansal bunalımını öngöremediğimiz veya engelleyemediğimiz için iktisatçılarla ilgili yaygın hayal kırıklığı var. Makroiktisatçılar değersiz, hatta zararlı matematiksel modellerle eğitilmiş kayıp bir kuşak olarak ve bu eğitimle anlamlı iktisat politikaları yürütemeyen iktisatçılar olarak karikatürize ediliyorlar. Bu çok saçma ve daha geniş soruları düşünmek bakımından bir yararı yok.
7 Lucas devam ediyor: Varlık fiyatlarında ani düşüşleri öngören modellere şimdi veya hiçbir zaman sahip olamayız. Bu, 40 yıldır, Fama nın etkin piyasalar hipotezi ile biliniyor. Eğer bir iktisatçı finansal bunalımı bir hafta önceden öngörebilen bir formüle sahip ise, bu formül genel bilginin bir parçası olacak ve fiyatlar bir hafta önceden düşecektir. Etkin piyasalar hipotezinden, politika oluşturma bakımından çıkaracağımız en önemli ders şudur; bunalımlarla ve durgunluklarla başetmek üzere şişkinlikleri tanıyıp bulacak merkez bankacılar ve kural koyucular bulmaya çalışmak nafiledir. F. Mishkin 2007 yazında, likidite sorunları ve bunalım işaretleri zaten ortada iken, Kansas City FED in düzenlediği para politikası toplantısında bir sunum yapıyor. Bu sunumda ABD FED in FRB/US ekonometrik modelinden bazı benzetim (simulation) sonuçları gösteriyor. Mishkin (2007, s ). Mishkin in bir benzetim sonucuna göre, FED Taylor kuralı yerine optimum para politikası uyguladığında; ev fiyatları iki yılda %20 düşse bile, GSYH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla) baz senaryoya göre ancak %0.25 gerileyecek, işsizlik de %0.1 artacaktır. Optimum para politikasında FED ev fiyatlarındaki düşmeye hızla karşılık verecek, politika faizini %1 (100 baz puan) indirecektir. Sonraki gelişmeler şöyledir; ABD de ev fiyatları gerçekten düşmüş, FED politika faizini hızla %5,.25 ten %0.25 e 500 baz puan düşürmüş, ancak büyüme hızla %2 lerden -%3 lere inmiş, işsizlik ise %5 lerden %10 lara çıkmıştır. Mishkin in varsaydığından çok daha hızla inen faize karşılık, Mishkin in öngörüleri çok iyimser kalmıştır. Derinleşen bunalımı öngörmeyen Mishkin i Lucas (2009) şöyle savunuyor; FRB/US modeliyle yapılan öngörüler ve benzetimler bir bunalım olacağı değil, olmayacağı koşulu üzerine oturtulmuştur. Lehman Brothers çöküntüsüne kadar da ekonomideki durgunluk öngörülebilir, makul ve tipik ölçülerdedir. Bernanke ve Mishkin ana akım iktisadı içinde dinamik modeller oluşturup bunlarla yapılabilecek öngörüleri yaptılar. Yani daha iyisini isteme hakkımız yok, ne veriliyorsa kabul edeceğiz. Bu açıklamaların bir bölümü inanılmaz geliyor, ama Neoklasik yaklaşımı daha iyi anlamamıza katkı sağlıyorlar. 3. ÖNGÖRÜLER VE MODELLER Bunalımın başladığı ABD de, AB de ve diğer birçok gelişmiş ülkede yapılan resmi ve akademik öngörüler, bunalımı genellikle önceden haber veremediler. Bu öngörüler ve onların eşliğinde gelen değerlendirmeler, daha sonraki gelişmelere bakıldığında çok iyimserdi. Ülkeler ve bölgeler yanında tüm dünya ekonomisi için öngörüler yayınlayan IMF ve OECD gibi uluslararası kuruluşlar da bunalım öncesinde aydınlatıcı ve uyarıcı bilgiler veremediler. Örneğin, IMF nin World Economic Outlook yayınında 2007 başı ile 2008 ortasındaki bunalım işaretlerinin belirginleştiği dönemde yapılan değerlendirmelerde, küresel büyümede olağan bir yavaşlama olabileceği, ancak büyüme ivmesinin süreceği belirtiliyor. Benzer ifadeler OECD nin Economic Outlook yayınında da yer alıyor. 3.1 IMF ve OECD Öngörüleri IMF öngörülerine daha somut olarak bakalım. Aşağıda Tablo 1 de IMF nin dünya ekonomisi, gelişmiş ülkeler, ABD ve EUZ (Euro bölgesi) için değişik tarihlerde yaptığı 2008 yılı GSYH büyüme öngörüleri yer alıyor. Bu tablodan anlaşıldığı gibi, IMF nin 2008 yılı için 2008 yılında yaptığı öngörüler bile özellikle ABD, EUZ ve gelişmiş ülkeler için çok sapmalı görünüyor. Dünya GSYH büyümesi, yükselen/gelişmekte olan ülkelerin büyüme etkisiyle sıfırdan farklıdır.
8 Tablo Yılı İçin IMF Büyüme Öngörüleri ve Gerçekleşme Dünya Gelişmiş ABD EUZ* Öngörü Tarihi 2007 Nisan Ekim Nisan Ekim Gerçekleşme Kaynak: Öngörüler: IMF, World Economic Outlook, 2007 Nisan-2008 Ekim Gerçekleşme: IMF, World Economic Outlook, 2011 Nisan *Euro Bölgesi Tablo 2 de OECD nin OECD bölgesi, G7 ülkeleri, ABD ve Euro bölgesi için yaptığı 2008 yılı GSYH büyüme öngörüleri bulunuyor. Bu tablodan, OECD nin hem OECD bölgesi, hem Euro bölgesi için yaptığı öngörülerde önemli hatalar olduğu görülüyor. Tablo Yılı İçin OECD Büyüme Öngörüleri ve Gerçekleşme OECD G7 ABD EUZ* Öngörü Tarihi 2007 Haziran Aralık Haziran Aralık Gerçekleşme Kaynak: Öngörüler: OECD, Economic Outlook, 2007 Haziran-2008 Aralık Gerçekleşme: OECD, Economic Outlook, 2010 Aralık *Euro Bölgesi OECD, Haziran 2007 de yaptığı öngörü değerlendirmesinde, OECD ekonomilerinde ve küresel ekonomide bir zayıflık görmediğini, bazı dengesizliklerin yumuşak bir geçişle azalacağını ifade etti. Bu bağlamda Avrupa büyümesi ABD büyümesinden daha fazla olcak; ABD de yumuşak bir iniş, AB de de düzenli bir büyüme olacaktı. Economic Outlook un Aralık 2007 de yayılanan sayısında, ABD deki konut sorununun büyümeyi biraz düşüreceği, ancak bir durgunluğa (recession) neden olmayacağı açıklanıyordu. Halbuki aynı dönemde ABD, AB ve Japonya durgunluğa girmişti bile. IMF ve OECD gibi kuruluşlar ne zamandan bu yana ve nasıl öngörü yaparlar? OECD de öngörü çalışmaları 1960 larda başladı, büyüme ve taleple ilgili öngörülerin sayısal olarak açıkça yer aldığı ilk Economic Outlook (EO) 1967 de yayınlandı. OECD (1967, s. 6-14). OECD de bu dönemde önce her ülke için ayrı öngörüler elde ediliyor, sonra bunlar toplanarak OECD bölgesinin bütününe ulaşılıyordu. Türkiye yi de kapsayan bu ülke modelleri, 1970 ler ortasında, ülkeler arasındaki etkileşimi dış ticaret ve sermaye hareketi gibi yollarla yansıtacak şekilde, çok ülkeli INTERLINK modeli içinde biraraya getirildi. Tüm OECD bölgesini kapsayan öngörüler 1979 dan başlayarak INTERLINK modeli çerçevesinde elde edildi. OECD (1979). 2 Belirtelim, 1988 deki INTERLINK modeli içinde yer alan Türkiye modelinde özdeşlikler dahil olmak üzere 136 denklem vardır. Bunların yaklaşık üçte biri davranışsal denklemdir. Türkiye modelinde 72 dışsal değişken vardır. Richardson (1988, s.62-63). IMF nin ülkeler, bölgeler ve dünya ekonomisi öngörülerinin yer aldığı World Economic Outlook (WEO), ilk kez 1980 de yayınlandı ve dünya ekonomisi yanında bazı bölgeler için öngörüler içermeye başladı. Bu döneme kadar IMF, OECD nin verilerini ve öngörülerini kullanıyordu. Ancak OECD, 2 ABD nin Pennsylvania Üniversitesinde Lawrence Klein in öncülüğünde 1968 de geliştirilen ilk çok ülkeli model LINK, INTERLINK modelini önemli ölçüde etkilemiştir.
9 özellikle büyük ve gelişmiş OECD ülkeleri üzerinde odaklanıyor ve olanları temel alarak öngörü üretiyordu. 3 Bu nedenle IMF kendi verilerini ve öngörülerini üretmeye başladı. Bougton (2001, s ) lerde üretilen IMF öngörüleri, esas olarak ülkelerden sorumlu IMF iktisatçılarının elde ettiği öngörülerdi. Ülke öngörülerinin toplamından dünya ekonomisi öngörülerine ulaşılıyordu. Bu öngörüler elde edilirken örneğin büyük ülkelerin nominal döviz kurlarında değişiklik olmayacağı, daha da önemlisi, bir bunalım olmayacağı varsayımı yapılıyordu. Bir ülkenin öngörüleri, bazen o ülke için oluşturulmuş bir modelden, bazen ilgili ülkenlerin kendilerinden sağlanan öngörülerden, bazen de herhangi bir modelle ilişkisi olmayan kaba tahminlerle elde ediliyordu. Böylece elde edilen ülke öngörüleri, toplam dünya ekonomisi öngörüsü ve iç tutarlılığın sağlanması için biraraya getiriliyor ve kontroller yapılıyordu. Boughton (2001, s ). Öngörülerin elde edilmesinde benzer bir yapı bugün de sürüyor. OECD de ülke öngörüleri için ülke modelleri, bölge ve dünya ekonomisi öngörüleri için de INTERLINK modeli kullanılıyor. Bu modeller, giderek daha fazla Neoklasik mikroiktisada dayalı davranışsal denklemler içeriyor. OECD de aynı modellerle, özellikle INTERLINK modeli ile, dünya ekonomisi için politikaların ve şokların etkilerini görmek bakımından benzetim deneyleri de yapılıyor. IMF de ise, öngörü amacıyla da kullanılsa da, asıl olarak benzetim deneyleri için Neoklasik mikroiktisada, tüketicilerin ve şirketlerin dinamik optimizasyonuna dayanan yeni modeller geliştirildiğini görüyoruz lerde ülkeler arası dış ticareti döviz kurlarını dikkate alarak öngörebilmek amacıyla kullanılmış olan modeller var idiyse de, IMF nin ilk çok ülkeli modeli MINIMOD 1986 da devreye girdi. MINIMOD, ABD FED in çok ülkeli modelinden (MCM: Multi Country Model) uyarlanmıştı. Bu modelin önemli bir özelliği, bekleyişlerin modelden içsel olarak elde edilmesi ve tasarruf ve yatırım gibi kararlarda bu bekleyişlerin belirleyici olmasıydı. Boughton (2001, s. 257). 3.2 Rasyonel Beklentiler, Lucas Kritiği, Etkin Piyasalar: IMF ve AMB nin DSGE Modelleri IMF nin 1987 den itibaren kendi geliştirdiği ilk çok ülkeli model olan MULTIMOD, gelişmiş ülkelerin para ve maliye politikalarındaki değişikliklerin dünya ekonomisini nasıl etkilediğini ve şokların ülkelere nasıl yayıldığını anlamak üzere benzetim deneylerinde kullanılmaya başlandı. MULTIMOD, asıl olarak öngörü amacıyla değil, değişik senaryo çalışmaları yapabilmekte kullanıldı. IMF deki öngörüler MULTIMOD ile tutarlılık bakımından kontrol edilmesine karşılık, yine IMF nin ülke iktisatçıları tarafından değişik şekillerde elde ediliyordu. Laxton vd. (1998, s.1) ve Boughton (2001, s ). 308 denklemi olan MULTIMOD modelinde içsel olarak elde edilen bekleyişlerin önemi daha da arttı. Diğer yandan benzer bir modelleme girişimi gelişmekte olan ülkeler için de LDCMOD adıyla başlatıldı. Ancak bu model MULTIMOD ile birleştirilmedi. MULTIMOD modeli 1998 de daha da genişletildi, MULTIMOD Mark III adını aldı ve büyük gelişmiş ülkeler için daha geniş alt-modeller içermeye başladı. Daha sonraki dönemlerde gelişmekte olan/yükselen başlıca ekonomiler için de alt modeller oluşturuldu. Laxton vd. (1998, s.1-3). MULTIMOD III, dinamik ve kısa dönemli benzetim deneyleri için kullanılmakla birlikte, şokların ve politikaların uzun dönemli etkilerini araştırmak üzere de kullanılmaktadır. Bu işlem modelin durağandurum (steady state) hali ile yapılmaktadır. MULTIMOD III modelinin yapısına ilişkin daha somut bilgi vermek üzere bu modelin davranışsal tüketim denklemine bakalım. Laxton vd. (1998, s.38). Her bir tüketici, sonlu bir yaşam dönemi için bütçe kısıtı altında, beklenen fayda ençoklaştırması (maximization) yapıyor. Tüketicinin finansal serveti, her dönemdeki tasarrufu tarafından belirleniyor. 3 INTERLINK modeli içinde daha sonra OECD üyesi olmayan ülkeler de giderek yer almaya başladı. Böylece artık dünya ekonomisi için de öngörüler elde edildi.