5. TARTIŞMA
5.1. Diyet ve Egzersiz Uygulamalarının Vücut Kompozisyonuna Etkisi Obezite tanımlanmasında kullanılan vücut analizi değerlendirilmesinde DXA,
vücut analiz cihazı (BIA) ölçümü ve ultrasonografik görüntülemeler gibi yöntemler zayıflama programlarının sonrasındaki değerlendirmelerde de etkili olmuştur. Bu çalışmada da biyoelektrik impedans vücut analiz cihazı (BIA) ölçüm değerleri kullanılmıştır. Sağlıklı bir kadında vücut yağ yüzdesi yaklaşık olarak % 15-22 iken;
erkekte % 8-15’dir (143). Bizim çalışmamızda ise katılımcılarımız hafif kilolu ve obez olarak seçildiği için, yağ oranları yüksektir. Yine bu verilere dayanarak yağ kütlelerinin de normal sınırların üzerinde olduğunu belirtebiliriz. Kadın katılımcıların başlangıç yağ oranlarında anlamlı bir farklılık saptanmamıştır (p>0,05). Sadece diyet uygulayan erkekler daha yüksek yağ oranı ile programa başlamışlardır. Bu durum müdahaleler sonrası yağ kaybının, başlangıç değeri yüksek olan grupta daha fazla olabileceğini düşündürmektedir.
Fazla kilolu 31 kadının (Yaş 35.4 ± 8.5 yıl); kontrol grubu (n = 6), sadece diyet grubu (n = 8), diyet + aerobik dayanıklılık egzersiz antrenmanı (n = 9), diyet + aerobik dayanıklılık egzersiz + kuvvet antrenmanı (n = 8) olarak 4 farklı grupta incelendiği bir çalışmada (144); 12 hafta sonra, kontrol grubu dışındaki tüm gruplarda belirgin vücut kütlesi, yağ oranı ve yağ kütlesinde benzer azalmalar saptanmıştır. Bizim çalışmamızda da sadece diyet yapan kadınlar ortalama 6,78 kg vermiş, yağsız dokudan 1,97 kg kaybetmişlerdir. Diyet+egzersiz grubundakiler ise 8,02 kg vermiş ve yağsız dokudan 2,9 kg kaybetmişlerdir. Egzersiz yapan bireylerin daha fazla yağsız doku
kaybetmesi beklenmedik bir durumdur, literatürde vücut ağırlığı kaybı esnasında egzersizin yağsız kütle olarak kaybedilen doku miktarını azalttığı belirtilmektedir (145). Bu duruma sebep olarak katılımcıların egzersiz geçmişlerinin olmamasına bağlı olarak metabolik enerji kaynaklarını verimsiz kullanmaları ve BIA ölçümünde su kaybının kas kaybı olarak yansıması düşünülebilir.
Bulgularımızı destekleyen bir çalışmada (20), 52 obez erkek katılımcı; diyetle indüklenen vücut ağırlığı kaybı, egzersizle indüklenen vücut ağırlığı kaybı, vücut ağırlığı değişmeksizin egzersiz ve kontrol grubu olarak 4 gruba ayrılarak 3 ay boyunca gözlemlenmiştir. Her iki vücut ağırlığı kaybı grubunda vücut ağırlığının yaklaşık 7,5 kg (%8) azaldığı ve vücut ağırlığı kaybı hedeflenmeyen egzersiz ve kontrol gruplarında değişiklik olmadığı bildirilmiştir. Vücut ağırlığı kaybı gruplarında abdominal/subkutan yağ oranlarında benzer düşüşler gözlenmiştir (p<0,001) (20).
Bizim çalışmamızda da sadece diyet programı ile takip edilen erkekler ortalama 8,37 kg vücut ağırlığı, 5,36 kg yağ kaybetmişlerdir. Diyet+egzersiz grubundakiler ise 8,84 kg vermiş, yağ dokudan 3,54 kg’lık kayıp vermişlerdir.
Bir çalışmada da (146) aerobik ve direnç egzersizi yaptırılan 31 kadının 6 ay sonundaki vücut bileşen değişimleri bulgularımızı desteklemektedir. Düzenli egzersiz yapanlarda kontrol grubuna göre vücut kütlesinde % 2,2, yağ kütlesinde de % 10 düşüş saptanmıştır (146). Bizim çalışmamızda da üç aylık süreçte sadece diyet uygulayan ve diyet+egzersiz uygulayan iki grupta da tüm vücut kompozisyonu değişkenleri (vücut ağırlığı, BKİ, yağ oranı, yağ kütlesi, abdominal yağ dokusu ve visseral yağlanma puanı) anlamlı olarak azalmıştır (p<0,05).
Kadınlarda diyet+egzersiz grubunun; vücut ağırlığı, BKİ, YVK, AYD ve VYP değerleri, sadece diyet yapan gruba göre daha fazla kayba uğramıştır. BKİ değerleri diyet+egzersiz uygulayan kadınlarda diyet grubuna göre anlamlı düzeyde azalırken (p<0,05), erkeklerde anlamlı olmayan bir azalma görülmüştür. Diyet+egzersiz yapan kadınlar diğer gruptaki kadınlara göre daha fazla vücut ağırlığı ve bel çevresinden daha fazla yağ kaybetmiştir. Fakat egzersiz yapmalarına rağmen kas kayıpları sadece diyet programı uygulayan kadınlardan daha fazla bulunmuştur. Kadınlarda, her iki grupta da yağ oranı ve yağ kütlesi kayıpları benzerdir. Yağ kaybı benzer olmasına rağmen,
diyet+egzersiz grubundaki kadınların daha fazla vücut ağırlığı kaybetmesinin bir nedeni daha fazla kas kaybı olarak görülebilir.
Erkeklerde ise diyet ve diyet+egzersiz gruplarının kayıpları birbirine yakındır.
Egzersiz yapan erkeklerde her iki grup da benzer miktarda yağ kaybı saptanmıştır. Bu durumun sebebi, sadece diyet yapan erkeklerin program başında, diğer gruba kıyasla anlamlı olarak daha yüksek yağ oranı ve yağ kütlesine sahip olması olabilir. Daha yüksek yağ dokusuna sahip katılımcıların, sadece diyet uygulayarak bile diyet+egzersiz uygulayan kişilere benzer bir kayıp yaşaması normaldir.
Obezite tedavisine yönelik enerji kısıtlaması ve/veya egzersiz eklenmesi ile yapılan çalışmalarda vücut ağırlığı, yağ oranı ve abdominal yağ kaybı etkin bir şekilde görülmüştür. Literatürdeki çalışmalar da bu bulguları desteklemektedir. (19, 78, 85, 147, 148).
Program sonrası hem kadın hem erkeklerde vücut yağ yüzdesinde anlamlı olmayan bir azalma görülmüştür. Fakat grupların kendi içindeki değişimleri değerlendirildiğinde, kayıplar çarpıcıdır. Kadınlarda ve erkeklerde ortalama 5 kg’lik bir yağ kaybı söz konusudur. Özellikle diyet+egzersiz uygulayan grupta bu düşüşün daha fazla ve anlamlı olması beklenmiştir. Bulunan sonuçta; kişisel farklılıklar, özellikle metabolik hızdaki farklılık, diyete yanıt süresi, diyet programı öncesindeki beslenme alışkanlığı gibi faktörlerin etkisi olabileceği gibi, BIA ölçümü, diyet ve egzersiz uygulamalarındaki süre ya da katılımcı sayısının da sonuçla ilgili olabileceği düşünülmektedir.
Vücut ağırlığı kaybı hedefleyen bazı çalışmalarda (149, 150) günlük enerji kısıtlaması ya da aralıklı oruç uygulaması gibi diyet müdahaleleri uygulanmıştır.
Günlük tüketilen enerjinin %15-60 oranında azaltılması zayıflama programlarında etkili sonuçlar alınmasını sağlamaktadır. Örneğin kas dokusunu koruyabilmek için direnç egzersizi yaptırılan obez kişilerde günlük 1000 kkal’lik enerji kısıtlaması yapılmış ve 8 haftada 4,7 kg ağırlık kaybı sağlanmıştır. Bizim çalışmamızda da ortalama günlük enerji gereksiniminin 500 kkal eksiği ile (enerji %20-25 azaltılmış);
diyet+egzersiz yapan grupta, kadınlarda 8,02 kg erkeklerde 8,84 kg vücut ağırlığı kaybı saptanmıştır. Sadece diyet yapan grupta ise ağırlık kaybı daha düşüktür (kadınlarda 6,78 kg, erkeklerde 8,37 kg).
Program sonrasında kadınlarda ve erkeklerde AYD’de anlamlı olmayan düşüşler görülmüştür. Zayıflama programlarında özellikle bölgesel yağ kaybının (abdominal yağlanma) çok daha zor olduğu ve diyet programının ve egzersizlerin uzun süre yapılması gerektiği belirtilmektedir (151).
Tek başına egzersiz ile vücut ağırlığı kaybı hedeflendiğinde anlamlı sonuçlar maalesef elde edilememektedir. Düşük kalorili diyet olmaksızın, orta veya yüksek şiddetli aerobik egzersiz, fazla kilolu veya obez bireylerde abdominal yağ dokusu kaybı sağlamaktadır (147). Aynı zamanda ağırlık kaybının önemsenmediği durumlarda fiziksel aktivite kardiyovasküler sağlığı geliştirmektedir (152). Fakat obezite tedavisi, vücut ağırlığı kaybı ve azalan vücut ağırlığının korunumu hedeflendiğinde, iyi planlanmış sağlıklı bir diyet programına egzersizin de eşlik etmesi önerilmektedir (153). Çoğu zaman egzersiz veya kısıtlı diyet programı tek başına vücut ağırlığı kaybı sağlayabilmesine rağmen; tek başına egzersizin iştahı artırabileceği ve yine tek başına kısıtlı diyetin bir dönem sonra vücut ağırlığı kaybını durdurabileceği, uzun dönemde de kas kaybına neden olduğu düşünülmektedir. Literatürdeki bazı çalışmalarda enerji kısıtlaması ile birlikte yapılan egzersizin, yağsız dokuyu koruduğu ve dinlenik metabolik hızın düşmesini engellediği de bilinmektedir (34).
Bu çalışmada hem sadece diyet yapanlarda hem de diyet+egzersiz uygulayanlarda yağ oranı azalırken; yağsız vücut kütlesi de azalma göstermiştir.
YVK’daki azalma, diyet+egzersiz uygulayan kadınlarda istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Bu sonuç kişisel farklılıktan, başlangıçtaki YVK düzeyinden ya da diyet+egzersiz programı öncesi dönemdeki fiziksel aktivite yetersizliğinden etkilenmiş olabilir. Literatürdeki bazı çalışmalarda, yapılan farklı egzersiz türlerinin, vücut kompozisyonuna farklı etkileri saptanmıştır. Aerobik ve ağırlık kaldırma egzersizleri; birlikte ve ayrı ayrı uygulandığında vücut ağırlığı ve yağ doku kaybı farklı bulunmuş; ikisini bir arada yapanlarda kayıp daha fazla bulunmuştur (26). Özellikle sedanter yaşayanlar ile kombine egzersiz uygulayanlar karşılaştırıldığında; kas dokusunda azalmaya rağmen, HbA1c azalma, insülin direnci düzelme, bel çevresinde anlamlı olarak azalma bulunmuştur (33). Bu durumun açıklaması, enerji dengesinin sağlanması için yağ ve kas dokusunun bizim tahmin ettiğimiz gibi hareket etmemesi olabilir. Aynı zamanda biyoelektrik impedans ölçümünde su kaybı kas kaybı olarak da sonuçlara yansıyor olabilir.
Kadınlarda ise kas kaybının daha fazla gerçekleşmesinin bir diğer nedeni de, kadınların erkeklere göre daha az oranda YVK’ne sahip olmalarından kaynaklanabilir.
Bunun yanı sıra zayıflama programlarında diyetin egzersizle birlikte yürütülmesi ilk dönemlerde yağ dokusuyla beraber bir miktar kas dokusu kaybına da neden olabilmektedir (154), bizim çalışmamızda da süreç bu şekilde sonuçlanmıştır.
Uygulanan egzersiz programının süresi de yine bu sonucu etkileyen faktörlerdendir.
Tek başına egzersiz uygulamalarının kadınlarda vücut kompozisyonuna etkisinin olumlu etkileri olduğu ancak; obezite ve obezite ilişkili hastalıkların önlemesinde diyetle birlikte uygulanmasının optimal fayda sağlayabileceği sonucuna varılmıştır (32, 155). Egzersiz normal kilolu bireylerde kas protein sentezini, dinlenik metabolik hızı ve kas kuvvetini arttırıken; obez bireylerde vücut ağırlığı kaybına, BKİ’nin düşmesine, YVK korunmasını sağlamaktadır; bu olumlu etkilerin yakalanabilmesi için egzersizin sürekli ve düzenli yapılması da çok önemlidir (156).
5.2. Diyet ve Egzersiz Uygulamalarının Kan Parametrelerine Etkisi