Wajda öldü dediler...
Batırın kalemlerinizi kanıma, yazınızı öyle yazın! Wajda Polonyayı terk etmeyecek!Andrzej Wajda öldü dediler, ilk önce bu sözü aklıma geldi. Zaten hiç çıkmamıştı ki! Danton filmini çekmek için Fransaya gelmişti. Sistemi eleştiriyordu, Polonyadan ayrılıyor mu diye soran gazetecilere verdiği yanıttı bu.
Hayır, önce Ah gençliğim! geldi yerleşti içime... Wajda öldü dediler, ben aptal, neredeyse dünya duracak sandım. Oysa bizim gazetede bile 5 satırlık bir haber olabildi ancak...
Polonyalılık bilinci
20. yüzyılın ikinci yarısında dünya sinemasına damgasını vurmuştu.
Onun filmleri sadece bir kimlik arayışının izini değil, Polonyanın tarihsel birikiminin, siyasal evrelerinin, toplumsal çalkantıların da izini sürerek, bir Polonyalılık bilincini geliştirdi. Bunlardan damıtılmış bir ulusal direnişin simgesiydi. Sonuçta toplumun vicdanı oldu.
Babası katledilen, 16 yaşında Nazi işgalinde direnişe katılan çocuktan, Polonya edebiyatıyla beslenen, sinema tarihinin geçmişiyle zenginleşen bir ustaya dönüştü. (Küller ve Elmaslar çocukluk anılarından kaynaklandı.)
Polonya geleneğindeki romantizmi ve Slav hüznünü tüm filmlerine kattı. 40ların ABD sineması ve İtalyan yeni gerçekçilik akımından, De Sica, Viscontiden etkilendi. Tartışmayı, eleştiriyi hiç gözden kaçırmadı. Ama her şeyden çok ruh derinliğini araştırdı ve vurguladı. Bunlar onun biçemini de belirleyecekti: İnceden inceye işlenen bir barok stili...
Her tür baskıya karşı
Wajdayı dünyaya tanıtan kuşkusuz Mermer Adam (1977) filmi oldu. Ünlü üçlemesinin ilk filmiydi. Film içinde film anlayışıyla (70lerden, Stalin dönemine bakış) iki farklı dönemi ele alan müthiş bir eleştiriydi.
Bir sinema başyapıtı olan bu filme, başta ABD ve kapitalist dünya biraz da aha işte ustanın komünizm eleştirisi diye dört elle sarıldı!
Oysa usta her dönemde sistemleri eleştirmekten geri kalmadı. Ve bu filmi Wajda sosyalist dönemde çekti! O despotluğa, totalitarizme, baskıya ve zorbalığa karşıydı. İnanmayan devam niteliğindeki Demir Adam (1981) filmine baksın. Gdansk tersanelerindeki direniş, Dayanışma Sendikası üzerine bu filmle Cannesda ödül kazandığında Biliyorum, ödül benden çok sendikaya veriliyor diyecekti. Üçlemenin son filmi Halkın Adamı (Walessa) 3 yıl önceydi.
Nâzım - Wajda ruh ikizliği
Mermer Adamı izledikten sonra ben Nâzım Hikmetle Andrzej Wajdanın ruh ikizliğine iyiden iyiye inandım. Romantizm, direniş, aşk, tutku, eleştiride buluşan ruh ikizleri...
Nâzımın Saman Sarısındaki şu beş satır, Mermer Adam filminin özüdür sanki! Şiirde ve filmde geçen Nova Huta, (Yeni Hayat) Krakow yakınlarında Stalin döneminde işçiler için işçilerin inşa ettiği bir semttir.
vakıt hızla ilerliyor gece yarılarına yaklaşıyoruz / vuruyor bulutlara kızıltısı NovaHutanın diyor şair, Wajdadan yıllar önce.
Ve şöyle devam ediyor: orda köylerden gelen genç işçiler madenle birlikte / ruhlarını da alev alev döküyor yeni kalıplara / ve ruhların dökümü madenin dökümünden bin kere zordur
Wajdanın tiyatrosu
Soğuk Savaş yıllarında yalnız Polonyada değil, tüm Doğu Bloku ülkelerinde tiyatrolar aynı zamanda parlamento, kilise, üniversite, direniş alanı, sokağın sesi olarak işlev görürdü.
Wajda 1960tan başlayarak önce kendi ülkesinde, sonra ülkesi dışında da oyunlar yönetti. Oyun sahnelerken, film yönetmeni olduğumu unutmaya çalışıyorumdiyordu. Tiyatroda izleyiciyle ilişki bana heyecan veriyor diyordu. Daha çok klasikleri sahneliyordu.
Ondan Krakowda 80li yıllarda izlediğim iki oyun Dostoyevski Ecinniler veSofoklesin Antigonesiydi. İkisinde de metne sımsıkı bağlı kalmış ama güncel sorunları ortaya koymuştu.
Antigonede oyunu Gdansk tersanelerine taşımıştı. Koca koroyu önce askerlere, sonra diktatöre (Kreona) peşkeş çeken sanayici ve işadamlarına, sonra din adamlarına, sonra yalaka medya üyelerine dönüştürmesini hiç ama hiç unutmayacağım...
Wajda öldü dediler... Filmleri, oyunları yaşıyor, yazı yaşıyor...
13 Ekim 2016