This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
TARiH<_;E VE KOKENLER
BLiYLi meselesi uzun zamandan beri spekiilasyonlara konu olagelmistir. Ancak eski filozoflarm, simyacilarm ve teologlarm spekiilasyonIan salt teorik oldugu icin, bu spckulasyonlar biiyunun tarihine airtirler ve konumuzda yer alan bilimsel cahsmalar tarihinde yer almamalan gerekir. Bu bilimsel cahsmalarm listesi Grimm Kardesler'in yazdiklartyla baslar: bu yazilar uzun bir arastirmalar serisi baslatnuslardtr ve bizim cahsmanuz da bu arasnrrnalan takiben yer alacaktir.
Daha simdiden, onemli biiyii olaylan kategorilerinin c,;oguyla ilgili son derece iyi yazilar bulunrnaktadir. Bu olaylar, ister tarihsel isterse mantiksal bir acidan bir araya getirilmis olsun, son derece onemli bir liste ortaya c,;tkmt§ttr. Diger taraftan, sempati I ya da aktanrn? gibi yeni birtakim kavramlar kazandmlnusnr.
'''Sclllpati'' kelimesi burada yakinhk veya benzerlik kurrna anlarnmda kullarulmisnr (c.n).
""Survivance", 'bir ~eyden geriye kalan, kahnti' anlamma gelmektedir. Metinde gecmisten kalan bir §ey ve 0 §eyin aktaruru anlarmnda kullarnlnustir (c.n) .
58 Sosyoloji ve Antropoloji
Bizden oncekiler, antropoloji okulunun bilginleridirler ve onlann sayesinde, biiyiiyle ilgili oldukca tutarh bir teori ortaya cikmrsnr. Tyler, Ilkel Uygarlzk adh eserinde iki noktaya ternas etmektedir. ilk olarak, buyii cinciligini ilkel animizrne baglamaktadrr: eserinin ikinci cildinde sernpati buyitsiinden bah seder (ki kendisi bundan bahseden ilk kisilerdendir) , yani, sernpati yasalan olarak ifade edilen yasalara gore, ayrn olandan ayrn olana, yakmdan yakma, imgeden §eye ve parcadan butime olan biiyii ayinlerinden bahseder: ancak buradaki asrl arnac, biiyiiniin bizim toplurnlanrmzda aktarun sisteminin bir parcasi oldugunu gosterrnektir. Aslmda Tylor, sadece anirnizmin getirebilecegi aciklamalar olciisiinde buyiiyii aciklamaya <.;alI§lcAyJIL sekilde WiJken~ye_SydneyHaLtlf!11~clcl9Lbiriani III izm-ve-Saman izm, digeriyaialllgii,,~ne~§iyl~jlgili olmak iizere, insanla §eyarasmda ya da insanla yasammm bagh oldugu varlrk arasmda ger<.;ekle§en §eyleri sempati olaylarma benzeterek, bi.iyu konusunu incelemislerdir.
Frazer ve Lehmann'la birlikte gercek teorilere vanyoruz.
Frazer 'in teorisi, bizim icin, Alttn Dal adh eserinin ikinci basirnmda sunuldugu sekliyle, Tylor dismda Sir Alfred Lyall, Jevons, Lang ve ayru zamanda Oldenberg'in onerrili katkilarda bulundugu biirun bir gelenegin en acik ifadesidir. Ancak, kisisel dusimcelerdeki farkhhklarla birlikte, biitiin bu yazarlar, buyuden bilim oncesi bir tiir bilim yararma konusunda hemfikir olduklan icin ve Frazerin teorisinin temeli bu oldugu icin, ilk olarak Frazerin teorisinden bahsetmekle yetinecegiz. Frazer'e gore, sempati yasalan olarak ifade edilen iki yasarun uygulanmas: yoluyla ozel etkiler yaratrnaya ozgu olan ayinler buyiiseldirler: soz konusu iki yasa, benzerlik yasasi ve yakmhk yasasidir ve kendisi bunlar: §u §ekilde formule etmektedir: "Benzer.benzeri ya r a n r';"~GJlce I er i .ili; ki halin4e-otanm'fcak--dah~L§Qllrclh!.Lj I i § k i ye son veren,,§eyler,s?z kon~su iliski suruy~rnlu§ gibiIJit:bjrI~ri iizerinde ~tkili .~II11ayadev[lTi1ederler";Bunun dogal bir sonueu olarak §unu ekleyebiliriz: "irl,geTei11siledilen §ey icin neyse, par<.;a da butiin icin odur." Boylelikle, antropoloji okulu tarafmdan ortaya konulan tarnm, biiyiiyii sernpati biiyiisii icinde eritrneye yonelmektedir. Frazerin ortaya koydugu forrniiller, bu acidan cok kesin ve nettirler: bu formuller ne tereddiitlere ne de istisnalara yer verirler: Sernpati, biiyunun yeterli ve zorunlu bir ozelligidir: biitiin buyu ayinleri scmpati ozelligi tasir ve biitiin sernpati ayinleri biiyiiseldirler. Aslmda, biiyiiciiler dualara ve din! sungulara benzeyen ayinler yapmaktadrr-
Marcel Mauss 59
lar, onlann bu ayinleri yaptiklanm kabul ediyoruz -soz konusu §eylerin kopyasi ya da taklidi degilse tabii ki. AYl1l zamanda, bircok toplumda, papazlann biiyii yapmaya karst onemli bir egilimi varmI§ gibi goriindiigunii de kabul ediyoruz. Fakat bu olaylann, yakm zamanlarda gorulen bu yondeki tesebbiisleri gosterdigi ve tatum icerisinde hesaba katmanm yerinde olmayacagi soyleniyor: bu tatum sal biiyiiyle ilgili olmahdir sadece,
. Bu ilk onerrneden baska onerrneler crkarsarnak miirnkundiir. Oncelikle, buyli.ayini~-1iITsel-bh·-etken~n-araelhgLolmakslz1n . .dog:r..udan etkili olur;_c1ahasl,etkisi_ZOIunh.!clllr. Bu iki ozellikten birincisi evrensel degildir, zi.a yapist bozulan ve din in bulasngt buyiinun dinden tann ve seytan figiirlerini aldigiru kabul ediyoruz: ancak ikincisinin gers;ekligi bun dan etkilenmernistir, zira bir aract oldugunu farz ettigillliz bir durumda, biiyu ayini ?laylaL_Y_:z:~r.insL~~QJc.iblgl,lgi1:J_i ... clrCl~l_ iizerinde de etkili olurr buyu a~i~i~~?;lal·,b'lsl(lLly_gyl_Clr.:c~il].ise uzlastrnr. Bu son ozellik (kl bu ozellilznedeniyle, dink kansnrmaya e~ili;;li oldugumuz her durumda, buyii dinden temel olarak ayrihyor gibi gorunmektedir), Frazer'e gore, gercekte buyiinun en uzun siireli ve en genel ozelligidir.
Bu teori, daha genis kapsamh bir hipotezle daha da karmasik hfile gelmektedir. Bu sekilde anlasildrgmda, bi.iYil_,_im:;an_dli.§iin_~§.inin ilk forrnu halinegelmektedir. Buyu, g_e~illj§t~saLh~~~ILLl!lmU§ olmalidrr ve in~an ba§l~nglcta·-sa-?~cebliyu ifa?e1erlyle du§unmu§ .. olabilir. Bilyii ayinlerinin ilkel 1nan<.;lai·C!a ·ve-ToIkjol:d-;ki--basI(l~--~Tt~iiginin bu hipoteze destek olan ciddi bir karut oldugu diisuniilmektedir. Aynca, bu haliyle biiyiinun, salt buyiisel nitelikte totemik ayinleri olan orta Avustralya'daki bazt kabilelerde pratik olarak halen var oldugu dogrulanmaktadrr. Biiyu, boylelikle ilk_eLin.samn--ll€-m-siitu.n-mrstik ya§amllli hem de butiin bilimsel Y.Cl§.amlllLte§kil-etmektediT. Buyu, zihinsel evrIi111~c_;;iimjz YlL_dll __ S.l112tay-abileG.e.g-imiz ilk ba§E,}l11agiEtrr::-O in, b ii yi.i(l~J~L.~'l_§ a rjsizhklardau-ve.chatalardan. dogmustur. Baslangicta -tereddutsuz bir sekilde diisuncelerini ve bu dii§1inccleri bagdasnrrna bicirnini nesnellestiren, kendi kendine tel kin ettigi diisiinceler gibi seyleri yaratngmi tasavvur eden ve kendi davraruslanna hakim oldugu gibi dogal guclere de hakim oldugunu sanan insan,sonun~j:arunJ5~1l~ine kar§1 direndigini [ark etmisti r; ve d~ny Cl YI, --biLI"''1JJlal)laLJ5,~nc.ii§ i ne-=1ila 1_e,.ttIg[grz;;;;l:rgu <.; I er I e donafi11~1§i;I·}~·el~;·~n; kend~.ilrLyay+-tanrliacla
60 Sosyoloji ve Antropoloji
sIotdm~l1F';" ~rtlk bg_t_cilJJII.'<:l[~_<l!1~~.I~gl'!~I1]l!l~L<:It.JLancak. onlan tapmmayla, yam sungularla ve dualarla, kendisine baalar. Supl ~ , Frazer bu hipotezi ihtiyath adll111arla ile~iy~aoturl11~I.t'e·dJl'I' 'illeslzl:
b" . b vi cu u, c lca ~
una S;,o.k onern verrnektedi-. Ayrrca, clinden ayrilan insan zihninin
nasil bilime vardIg1l11 a<;Ildayarak bu hipotczi d'I11'I bu"t" 1"1-1" h'l
" " " c c un u \ u a e
germr: dinin yanIlgIlannl saptayabilecek dururna gelen insan n I
llik 'II " " , ec en-
se I . I <esrm uygulall1aya doner yeniden, ancak b d irib
" " ,c c u an an I I aren
artik buyuse,l ~edensellik degil de deneysel nedensellik soz konusu~
dur. Bu teorinin s;e§itli noktalanm yeniden ele alacagrz.
,~eh~:lan~'1l1 s;ah§ll1aSI, giri§te kisa bir biiyii tarihinin yer aldlgl ~slkol~Jl~< ~lr ,s;a,~l§ll1a~lI:: <;;ag:d~§ olaYlar~a ilgili gozlell1lerle baslar,
~_~~,d ll1~n~laJ m , yaI~I l:,e ,~ll1l ne de biiimse] olan inanclam, tat-
b, iki olar ak tammladIgl buyu toplumlanll1lzd'i ruhculu], '
''j'J I" " .' ct , 3' \ ve gIzel1l-
c~ 1< O"Cll al~ gozlemlenebden bis;illlierde val' olmaya devarn etrnekte.
dir. B,oyleh,kl,e Lchmann, ruh s;agll'll1ayla i1gilenen insanlarm terne] deneYlll1le~'lm, de~~ysel psikoloji yontel~lleriylc analiz etrneve s;ah§ll'; sonunda, inceledijf olaylarda ve sonuc olarak da boo iid I 110 •
~ J C c\ C uyu C, Je(entr
o~~~.sunun neden oldugu algrlarna hatalan, illuzyonlar ve sannlar gorur.
. Butlin bu s;ah§l11alann ortak bir bzclligi ya da daha dozrusu ortak
bir kusuru ' I D -"I" . b ~
"" varc rr. egl§1 \ turdeki bi.iyi.i olaylannm tam bir doku-
munu vapmava c;altsmaml§lard,1' ve sonuc olarak da biitii " "I
0, , , I' b T' ,J J 'C ~ " u un u n u <C1 p-
Sc~~d.~a,~ I imsel bir k,avram ortaya koymamn ba§cmldlgol ku§kuluclul',
~uyu~un sll1lr,I~l'lonl cizrnek iizere Frazer ve [evens tarafmdan ortaya konulan tek gll'l§lmde de taratltllk soz konusudu- Sozde ri 'I I
I " 0 ~ lpl ( 0 ay-
a,~' ses;ml§ler~lr; saf bir buyunun olcluguna inanl1ll§ ve bunu biitu-
nu~le sernpan olaym~ ind~:gellli§ler~lir; yapnklar: ses;illlin dogru ve
~e~ inde oIU~_,olt~lacllgml gostermcllll§lerclir, Dikkate __ degc!:....bir. YIgm ayinsel pr:tl~]~~.l:J(ell~l~~_~I~~~l§lJrcllr, k!_~~rI.lanJ!yg!Jlclyan ~a cia u,~gul:~ldIglnI ,g()rcll" hcrl<es",6UriTmT:::IJi:i5'(LQIacak __ degerlendirll1i§tir
(ornegm, tam ta, biriyle kotu ruhlarm vc seytanm ortaya crkt _' ;0 ,
I ' b" " :,;" 3' ~ 19l clymer, uyu yapma ve okuyup iiflerne olaylan), Eski tanlll1lall1alar he-
saba katllll1asa cia, kesin bir bicirnde cok dar bir clu ." 'I I
I" t ,',', Or dils. ' §unce ve prau ( er
"I cgonst msa e ilsc de (ki bllnlann dlslncla biiyii goruntu"s"., hi
"'I"cI, b '1-, b'" ,J unesallp (~:: <:,10 en, ,~~ "I, 1,1' §cy ~O,I_'el11cYlz), bir~ok ki§iyi gerc;ektc bi.iyl.i Cizel-
Ie-I tcl§lll1d} dn Oldy Inn bUYll olar'll< gonllcy 't 'II" I I ' " ,
, I., , '- " , , . , . e I en I uzyon ar a "gill blr
dS;1 "amel Istel11ek dUrlll11UndaYlz vine de Ancal' bo"cle b' , b I
I . ' c ~ / - II' SeYl e (-
cll1ck bo§una olacaktlr. Sempati olaylannll1 ayJrt eclill1lesi~ icreken
Marcel Mauss 61
bag1l11S1Z ve dogal bir olaylar srrnf olusturduklan soylene~i1~: mi? Olabilir; ancak, biiyuniin geri kalanmdan ayrt olduklann: diisunmemiz icin yeterince Iarkh olan sosyal davrarnslara, imgelere ve ifade bicimlerine de yer verrneleri gerekirdi: ustelik bunun boyle olrnadigl~a inantyoruz. Her ne olursa olsun, bizle:e sunulan t~o:i~i~ gene~ olarak biiyiiyle ilgili degil de sadece sempati olaylanyla ilgili bir teon oldugunun anlasrlmasi lazrmdi. Ozetle, simdiye kadar hickimse, acik, eksiksiz, tannin eclici ve vazgecemeyecegimiz bir biiyii kavrarm ortaya koyabilmis degildir. 0 halde, bu kavrann kendimiz bulmak zorundaYlz,
Bunu yapabilmek icin, bir ya da iki buyiiyii incelemekle yetinmememiz gerekir. Mumkun oldugunca cok say Ida biiyuyii goz oniine almahyiz. Aslmda, iyi secilmis elsa da, bir tek buyuyii analiz ederek biitiin buyu olgulariru kapsayacak bir till' yasa cikarrnayr beklemivoruz, zira biiyiiniin smirlanyla ilgili belirsizlik nedeniyle, butun biiyi! olgulanru ortaya koyamarnaktan korkuyoruz. Diger taraftan, miimkiin oldugunca heterojen olan sisternleri incelememiz gerekiyor. Boylelikle, diger sosyal olgularla olan iliskileri uygarliklara gore ne denli farkh olursa olsun, biiyiiniin her yerde ayrn temel unsurlan icerdigini ve ozetle her yerde benzer oldugunu gostermis olacagiz. Fakat, buna paralel olarak, cok ilkel toplumlardaki biiyiileri ve birbirlerinclen cok farkh olan toplumlardaki biiyuleri incelememiz gerekiyOI' ozellikle. Temel olgulan, diger olgularm dogdugu kaynak olgulan, yetkin bicimleriyle soz konusu ilkel toplumlarda bulacagiz: bahsettigimiz birbirinden farkh toplumlarsa, daha biitiinliiklii olan organizasyonlari ve daha farkh yapidaki kurumlarryla, bizim icin daha anlasihr olan ve birincileri anlamarruza olanak saglayacak olgular sunacaklardir.
Simdiye kadar, sadece bizlere eksiksiz bir yapiya sahip biiyii sistemlerini gosteren kesin belgeleri hesaba kattrk. Miimkiin oldugunca az elestiri toplayan olaylarla ilgilenmek istedigirnizden, bu durum gozlern alal1l1111Z1 son derece daraltmaktadir. Bu neclenle kenclimizi srmrh sayrda biiyii 0iaY1l11 gozlemlemekle ve bunlar arasmda karstlastirma yapmakla snurlandirdtk. Soz konusu biiyiiler, Avustralya'daki bazl kabilelerde) gorulcn buyi.iler; bazl Mclanezya topluluk-
j Aruntas: Spencer ve Gillen, The Native Tribes of Central Australia, Londra, 1898. -Pitta- Pitta ve Orta Queensland'a kom§u kabileler: W. Roth,
62 Sosyoloji ve Antropoloji
larma" ait biiyiiler; lrokua kokenli iki topluluk olan Cherokeeler ve Huronlar'a ait biiyiiler ve Algonkin buyiileri olan, Ojibway'lara5 air biiyiilerdir. AYI1l zamanda, eski Meksika" biiyulerini de degerlendirmeye aldrk, Bogaz bolgelerindeki Malezyahlarm7 modern buyUlerini
EtI1l1~/~gical .Studies Among the North- Western Central Queens/und Abo.nglll~s, .Bnsbane, 18?7. -:-Kurnai; Murring ve Guneydogu'nun kom§u kabileleri: Fisson ve Howitt, Kamilaroi and Kurnai, 1885; On some Australian bel.iefs, /ou~"I1.al of Anthropological Institute, 1883, cit. XIIl, s. 185; in. Australian MedIcIne-Men, J.A.!., XVI, s. 32; Notes on Australian Songs and Song-Makers, JA!., s. 30. -Bu degerli belgeler <;:ogunlul~la eksik kalrmslardu, ozellikle de buyu yaprna konusunda.
, Banks. ada~an,. Salomon aclalan, Yeni- Hebricl: M. Coclrington, The Mr.::lw1eSIUlIS. Tllelr Al1throp~logy and Fulklore. 1890; baz: etnografik bilgilen ~J_L~ o~e~llil t.;alI§ma errafinda ropladik, ornegin. Gray'in Tanna iizerinc verdigi bilgiler (Pruceedil1gs uf the /utstrulian Association for the Advanceinent of Science, Ocak, 1892); bkz. Sidney H. Ray, "Some Notes on the Tannes", lnternationatas Archil! [ur Ethnographie, 1894, elt. VIl, s. 227. ~fL.li/([ ~lU§tincesiyle ilgili olarak bizlere ogrettiklerinclen dolayi son clerece d~1 .~e~~I~~ clan bu calisrnalar, ayinlerin detaylan, buyu yapma, btiyunun ve ?uyueunun genel yontemleri konusuncla eksik kalmaktaciIrlar.
) ~~el~~I~eeler' cle, . ~tiyu:u.ler taraflllcian sekoyah yazrsiyla yazdml~ gercek merinle: e, tam tabll'lyle ayin el yazmalanna rastlanmaktaciIr; Moonev 550've yakin lorrnul ve ayini .bir araya getirmi§tir; <;:ogunlukla bunlarla ilgili en iyi yorumlan elde etrneyi basarmrsrrr: "The Sacred Formulas of the Cher _
I <vn: ero
,ees , . . I Annual Report of the Bureau of American Ethnology, 1887; The
Mythes of the Cherokees, XVIlJ''' AIIIl. Rep. Bur. Amer. Ethn, _ Huronlar konusunda, Hewitt'in oretula konusunclaki essiz bilgilerinclen fayclalanmakt[~Ylz sadece, daha il.ericle bununla ilgili bir ozet bulaeaglz. -Ojibway PI~(togra~lllan. (Algonkin), clegi§ik buyucii topluluklarmdaki ayinleri goster- 1ll1§,Ve yme bizirn 1<;:111 son clereee yararl: olmu§larcilr. Bunlar ayru zamancla H?f fI:la.n~' 111 <;:alI§malarll1c1a (VII''' Alln. Rep. Bur. Amer. Ethn., TIz; Ml:le ~VI.IVI:.1 of the Oji~IV(/, 1887), yazrl: metinlerin ve berimlenen yaprtlarm clegenl1I gostermekteciIrler.
t, MeksikE.l .btiytistiyle ilgili olarak, Nahuatl dilinde ve ispanyo!ca olarak Sahagun I<;:m y~zIi.ml§ ve Seier tarafllldan <;:evrilip yayrmlanrrus ve yorurn~anml§ olan r:sllllh cl yazmalanna bakabilirsiniz ("Zauberei uncI Zaubercr ~I.ll A,lte.n MeXICO", V~roff a. d. Kgl. Mos. f Viilkerk., VII, 2.2/4). SeIer e§-
~IZ bilgiler vermekredir aneak bu bilgiler ozet niteligindeclir. '
: ~, W: Ske~t'l~ kitabi (Malay Magic, Lond. 1899) son derece blitunltiklti, Iyl anah? edilmis, yazar tarafllldan gozlel11lenllli~ ya da onern Ii bir gizemli
Marcel Mauss 63
bliyunun Hindistan'da aldig: iki bicimi de hesab~ kattl:~: Ku~~y.~ batt'daki tasra bolgelerinde arastinlan, <,;~gIl11l.z_a art ~o.~ule~ ?U~L~ bi 'imini ve bilgece diyebilecegimiz bir diger buyu bicimini c;lt§!11alart!11IZa dahil ettik, ki bu biiyuye bu bicimini verenler, vedalar~ olarak ifade edilen deb! donemdeki bazi Brahmanlardrr. Tamamen ihmal edilmernekle birlikte, Sami dilinde yazrlnus belgelerden pek yararlamlamaml§tlr.g Yunan ve Latin III biiyiilerinin incelenmesi,
kiiciik el yazrnalan serisinde bir araya getirilmis kusursuz bir olaylar listesi is;ermektedir.
g Hinclular biiyiiyle ilgili benzersiz dokurnanlar saglarmslardir: Atharva Veda'IlIn ilfihileri ve biiyi] Iormiilleri (Yay. Roth ve Whitney, 1856; Sayana'nm yorumuyla birlikte yaYlllianml.§tlr. B~m~ay, I ~95-1900, eilt 4, no 4' Weber'in ccvirisiyle, kitp. I-VI, lndisclie Studien, cilt XI -XVI I I; Henrynin <;:evirisiyle, kitp. VII-XIV, Paris, Maisonneuve, 1887, 1896; secme bir ilahi cevirisi, yorumlu, Bloomfield, "Hymns of the Atharva-veda'', Sacred Boks of the East, eilt XLII); Kall~'ilw-Sat/'({'nlll ayin metinleri (Yay. Bloomfield, [ourn. Of the A Iller. Oriental Soc., 1890, cilt XIV: Caland tarafindan yapIiml§ notlu kisrni bir ceviri, en iyi t.;eviri oldugunu soyleyebiliriz, Altlndisches Zaubetrituul, Amsterdam, 1900; Weber, Omina und Portenta, Abhdl. d. Kgl. Ak, cI. \ViS's., Berlin, 1858, s. 344-4131. Ancak unutmayalun ki, kesin tarihleri bilinrneyen bu metinler, bir butun olarak Brahman buyiilerini ya da antik Hindistan'daki biitun buyiileri degil, sadece Atharva Veda'ya bagh Brahman ekollerinden birinin edebi diyebilecegimiz bir gelenegini temsil etrnektedirler. -M odem H indistan 'la ilgili olarak, ozellikle Crookc'un derlernelerinden yararlandik, The Popular Religion and Folklore of Northern India, 2. cilt, Lond., Constable, 1897. Crooke'un derlemesinde bazt eksiklikler vardir, ozellikle de ayinlerdcki niianslar ve forrnullerle ilgili metinler konusunda.
" Asur biiyusunde bildigimiz tek §ey §eytan kovma ayinleridir: Fossey, Asurlular'da Biivii. 1903. Yahucli biiyiisu konusunda elirnizde sadece parcah birtaknn verile; bulunmaktadir: Witton Davies, Magic, Divination and Demonology Among the Hebrews, 1898; L. Blau, Das altjudische Zauberwesen, 1898. -Arap biiyusunu bir kenara biraktik.
IU Grek ve Latin kaynaklarin ta§lclIgl cleger konusunda, bir dosturnuz onemli aciklarnalar gerirrnistir (H. Hubert, "Magia", Antik Yunan ve RUl11a Eserleri Sijz[iigii. Darernberg ve Saglio, VI, Iasikiil 3 I, s. 9 ve devarru). Biz tereihcn buytiyle ilgili papiruslerden yararlandrk. ki bu papinisler, biitiin ayinler: gostermese bile en azmdan belli bir sayidaki ayin hakkmda eksiksiz bilgiler sunmaktadir. Aynca, doga) olarak simyacrlnrm yazilanna basvurduk (Bert-
64 Sosyoloji ve Antropoloji
biiyii niteligindeki ternsillerin ve oldukca farkhlasrms bir biiyiiniin gercek i§leyi§inin incelenmesi konusunda bizim icin ozellikle yararh olmustur. Son olarak, Ortacag' daki II buyu tarihinin ve Fransrz, Cermen, Kelt ve Fin folklorunun bizlere sagladlg1 ve dogrulugu kamtlan- 1ll1§ olaylardan yararlandrk.
heleot, Yunan Simyacilan Koleksiyonui. Dikkatli olmak kosuluyla roman metinlerini ve buyu hikayelerinin yer aldlgl metinleri kullandik.
II Hansen'in kusursuz nitelikteki iki calrsrnas: Ortacag biiytisiiyle ilgili cahsmarmzi biiyuk olcude kolaylasnrrmstrr. Bu iki ~ah§mayla ilgili ozet bir degerlendirme sunduk tAnnee Sociologique, V, s. 288 ve devarru).
[kinci Boliim
BUYDNUN TANIMI
Simdilik, prensip olarak, cesitli toplumlarda biiyuniin diger sosyal olgu sistemlerinden yeterince ayirt edilmis oldugunu soyleyecegiz. Eger durum gercekten boyleyse, b~Y~J1iil1~<lcleC:~9YI]Qir~ olgular srmfi teski! etnleldeI<aIlll ... ~ciIglnl, aynlzanl?J1clghiiyii)'leilgilLaS;lkbir taJ1Jmyapt1abileceginidii§iinnlekyerind~~olur. Bu tamrru kendimiz yapmaliyiz, zira aktorleri ya da izleyicileri tarafmdan biiyii olarak tarumlanan olaylan biiyii olarak adlandirmakla yetinemeyiz. Buyiiyii izleyenler subjektif bir bakis as;lsma sahiptirler ve bu, bilimsel bir bakis as;lsl olrnaktan uzaktrr. Bir din, eski inanclardan geriye kalanIan, artik dini olarak pratige dokulmeseler bile biiyii olarak tarumlar: bu bakrs acisi bilim adamlanna kendisini zaten kabul ettirrnistir: ornegin Skeat gibi seckin bir halkbilimci, Malezyahlarm toprak icin yaptiklan eski ayinleri biiyii olarak degerlendirrnektedir. Bize gore, sadece toplumun bir kesin2L1ill.illmdan biiYil~glm:aILnitelelldirilen
---
§ey I er d egirCl~~!.-bii t_lLtLbit:_t0:J3Iu·m·-t~~f;~·eKren-bii¥ii-.ni.t€tlgi ta§ I ya n
§eylerb~~~ .~I~~·~~'lcllandrrtl!'1~alt41r. Toplumlann her zaman kedi biiyiileriyle ilgili ~~tbir bilince sahip olamadrklanm, boyle bir bilince sahip olduklanndaysa, buna ulasmalannm cok zaman aldignu biliyoruz. Bu nedenle, sadece biiyu ve din iliskilerinin incelenmesi sonu-
66 Sosyolo]i ve Antropoloji
cunda ortaya cikacak eksiksiz bir tarumm terimlerini kisa bulmayi beklemiyoruz.
Buyu, ajanlar, hareketler ve ternsiller icerir: Profesyonel bile, biiyii hareketlerini yapan kisiye biiyiicii diyoruz; biiyii hareket lerine karsilrk dusen dusiince ve inanclara biiyiise! temsil diyoruz hareketlere gelince (ki buyunun diger unsurlarm: bunlara go tarnmhyoruz), bunlara da biiyi) (lyinleri diyoruz. Bu hareketleri he men §imdi toplumsal pratiklerden ayirt etmek gerekiyor, zira bunlar birbirleriyle kanstmlabilirler.
B ii yu s;ayi nlerr-ve- bir-butun-olara k .... bi.iy0,~jIk.pI<!nQ(;Lg~Leneksel olaylardir. TekraretlilmeyenhareketlerbiiyiiclegiJdicEtJ"isll1e)utiin bir grt±~~~.in~I:Ill~dl~I~ar:I(:tI:r.~Li~gd:gildir. Ayinlerin §el~1T bir kisiden bir diger'ki§iyekolaylikraaktanl[lbTlil~\;e ayin, diisunce yoluyla benimsenir. Buradan crkan son uS; §u ki, oyuncularm rastgele yapttgi ozel hareketler gibi butiinuyle bireysel olan hareketler biiyi; olarak adlandmlarnazlar.
Buyu isleriyle kanstinlabilecek olan geleneksel pratikler sunlardrr:
Hukuki eylemler, teknikler, dini ayinler. Buyiiyle hukuki zorunluluk sistemi bagdastmlnustrr: bunun nedeni, her iki tarafta cia kisiyi zorI~yan ve baglayan kelimeler ve jestlerin olmasrdir: toren niteliginde forrnlar vardir. Fakat, cogunlukla hukuki eylemlerin ayinsel bir karakteri olsa da, sozlesrneler, yerninler ve ordali 12 von temleri kirni yonlerden kutsal olma ozelligi tasisalar cia, bunun necleni, kendi baslarma bir~r ayin olmadrklan halde bunlarin ayinlerle kansrms olmalandrr. Ozel bir ~ilerL.s>~~gu olS;ude, varbl<J.<!L<!Ig.s.md.i;L .. akdi iii § k i l~r .. 1(l,lrlllClI~!C1~I'1..~ctIli;1~J9~!E~1.rilya E~!fh1rI~.2Isilsl<:2 h uku k i d~ gi I, b9~~~:I~:cIil1.~9i.I:!~r. Buna karsiltk, ayinsel eylemler, ~~;~~ itibariyle, a.nla§ma ya cia uzlasmadan daha fazlasim yaratrna yetenegine sahiptirler: bu eylernler son derece etkilidirler; yarancidrrlar: bir seyler y~parl~r. Biiyii ~~inleri de ozellikle bu sekilde anlasilmaktadir: oyle I(J, s;ogunlukla isimlerini de bu somut ozelliklerinden almislardir:
Hindistan'da, ayin sozciigLine en iyi karsilik gelen kelirne karman kelimesidir, [yani] eylem; biiyiileme ve buyii yapma factum'dur ayrn
12 Turkce'de tam kar§lhgl olmayan bu kelimeyi krsaca smarna vonternleri olarak cevirebiliriz. Ortacagda, yeterli kantt bulunmadigmda, ki§inin suclu oiup. ollllacllgl~l anlamak icin, elini kaynar suya sokrna ya cia eliyle kizgm dernir tutma gibi bazi yonternlere verilen addir (c.n).
Marcel Mauss 67
ve en ust duzeyde krtya'dlr; Almanca Zauber kelimesi ayrn
anlama sahiptir; basks ifade etmek
yapll1~ .. ~ ..... ~.!!LClI~I~~.~el~I1 .. I~~lil~~.e,I.£I: .. Js¥IIClDP'j.~!~.!~ d I r .
teknikler de yaratlcldlr. Is;erdlklen hareketler de ayrn §e-
etkili kabul edilirler. Bu acidan, insanligin buyiik bir50gunlugu ayinlerden ayirt etmekte guS;luk cekmektedir. Ustelik, zave sanayimizin gu<;lukle ula§tlgl butun amaclara buyiiniin ula§tlgma inamhyordur belki de. Ayrn amaclan hedefledikleri icin, dogal olarak hirlesirler ve birlesmeleri son dere.ce acik bir olgudur; ancak bu birIe§me degi§ik oranlarda gerceklesir. Genelde, bahkcihkta, avclhkta ve tanmda, biiyii, teknikle yan yana gider. Diger zanaatlar ise, neredeyse tamamen biiyii icerisinde yer alir. TIp ve simyaclhk boyledir; uzun sure boyunca, teknik unsur burada miimkiin oldugunca aza indirgenmistir; biiyii tibba ve simyacihga hakim 01- mustur: buyuye oylesine bag11l1hlardlr ki, biiyiiruin bagrmda dogup geli§mi§ gibidirler. Neredeyse gunumLize kadar dini ve biiyii nitelikli soylemlerIe, dualarla, biiyu sozleriyle ve astrolojik ozelliklerle orulii kalan tek §ey tip degildir, hekimin hazrrladigt ilaclar ve diyetler, cerrahm yaptlgl uygulamalar, sernbolik §eylerle, sempati, ernpati ve antipati nitelikli §eylerle oruli: gercek ~ir cloku olustururlar ve gercekten de biiyii olarak kabul edilirler. Ayinlerin ve zanaatlann etkisi birbirinden ayri degildir, ikisi birlikte du§unulmektedir.
i<; ice .. ges;is ve kan§ma s;ok kolay gers;ekIe§ir,oyle ki biiyiinun geleneks~Tk,;akteri butunujlle zanaatlarda _~~.i~lmlYiCI:~~:=y.er~·ahr. Zanaatc~reketleri, buyucimiln hareketleri ~ibi tek .. bi~imli olarak Tlnienlenml§TwTI~un-unra-I5I1'lil<Ie;-·nfn3c1tTir·vebLiYi.i her zaIlTCli15il:b~:jerinden ayrt olmuslardtr, S;Linkii aralannda anlasilamayan bir metot Iarkhhg: oldugu diisiiniilurdii. Tekniklere gelince, etkinin mekanik olarak yaratildrgt diisiiniiliir. Bu etkinin dogrudanhareketlerin, makinelerin ve fiziksel etkenlerin koordinasyonundan dogdugu bilinmektedir. Etkinin direkt olarak nedeni izledigi goruliir: ortaya cikan iiriinler kullamlan araclarla ortak ozellikler tasir: Mizrak kahptan crkar, yernek ateste piser. Dahasi, gelenekler, teknikle ilgili inanclarm devamh olarak SlI1anmaSlI11 saglayan deneyim tarafmdan surekli kontrol edilir. ZanaatlannY1iLlIgL~bjle,_Ile.de.D_ye_sonu<;laJ'daki h 0 111 c:.j~~ljliI'1_j..c::.~ml\.-0lal'3k~igrlanmaslHa~ba ghd I r. B i r te k n i k a yn I
13 Genel anlarnda iiretim alanlan ve iiretim etkinlikleri (c.n).
68 Sosyoloji ve Antropoloji
anda h~I1Lhi.ivi.iseLhellL<:l_~. tel~Di~j~~!~gxuxleiIgiILQlat:J_~Ls::n bu tamlP-ID;dl§ln~i:l,_kahr. Bu ~~denle, tibbi bir uyguTam·aaa, ~elimel.er: okUYITp':"{f~eler, ayinsel ya da astrolojik kurallar biiyuseldirler: gizli gucler ve karanhk ruhlar burada yatar; hare~etler!n ve a~insel j~stlerin mekanik etkiden farkh, tamamen ozel bir etkiye sahip oldugunu gosteren biitiin bir dusiince dunyasl~m hu~<met~igi yer burasidrr. [estlerdeki hissedilir etkinin gercek etki olduguna inarulmaz. Gercek etki her zaman jestlerin etkisini asar ve dogal olarak ayru srmftan degildir: ornegin kiicuk bir cubukla bir ka~naktaki su~u 5;~~ka.~aYI~ yagrnur yagdlrdlgll11lzda ayru §ey gecerlidir. Bu ~(e17d~:e .ozgu bir etkiye sahip geleneksel hareketler olarak adlandirabilecegimiz gercek bir ayindir.
Ancak buraya kadar biiyu ayinini degil de sadece ayini tammladik ve simdi de buvii avinini dini ayinden ayrrt etrnemiz gerekiyor. Daha on~e de gordligul~ltiz gibi, Frazer bizlere birtakim kriterler sunmustu. Bunlardan ilki, biiyi; ayininin .sempatik bir_!xin . .Qldug.I,LYOn Li n ded i I': An ca k btl, .yef~!slz-OIC[tl1~cl1JL ... SempClti§yit:Ji.~lmayan bii YQ_furjDTe~C~~I~~:;r· ~~. ~ Y~~C~~S~~l pa ti sad ec e. ~~X~Y,~~.z.g;~.~ oi r §ey degildir;-§unkudulde.dc.sempatinitelikli hareketler.vardir. Sukkot bayrammda Kudiis'teki tapinakta bas papaz kollanm yuka~~ ka.ldlr~rak sunagm iizerine su serperken, yagmur yagdirrnaya yonelik bir sempati ayini yapmaktadir tam olarak. Bir kurban torenind~k~ Hi~.du papazi, libasyon 14 sirasmda yiiriinen yolu izleyerek ke~dlA I~teg~ne gore kurbanm omriinii krsaltirken ya da uzatirken, yaptigr aym yme fazlasiyla sernpatik bir ayindir. Her iki tarafta da, semboller son derece aciktir: ayin kendiliginden oluyor gibjdir; bununla beraber, her iki durumda da, ayin son derece dinidir: Ayini gerceklestiren etkenler, ortarnm ozellikleri ya da tapimlan §eyler, hareketlerdeki torensellik veya ayine katilanlarm ta§ldlgl niyetler, bu konuda bizim icin hi~bir §uphe brrakmamaktadirlar. 0 halde, sempatik ayinler dini olabi-
lecegi gibi biiyiisel de olabilir. . .~.
Frazer'in sundugu ikinci kritel}b0u a~eldeJ<.mdiligmden olduzu ve dinl.ayin ti:lpmnla ve: Uz.ill§W.LpratlIkcu,.-bu.yu-ayininin lsi§I;t ~;rI3~igL§.eJJi~~;~~:~1irinin mekanik, dogrudan bir etkisi vardrr: ·~ngel:iysc saygi uyandiran bir tiir ikna yoluyla dolayh olarak etkili olur ve icerdigi etkenler tinsel aract niteligindedir. Ancak ortaya
14 Bir ilyin sirasinda tannlar onuruna yere §arap, sut ve yag dokiilmesi (c.n),
Marcel Mauss 69
koydugumuz bu aynm yine de yeterli degildir, zira din! ayin de §ogu zaman zorlar ve eski dinlerin cogunda, tann, sekil ve yontem hatasi olmakslzll1 tamarnlanan bir ayinde bulunmarnazhk edernezdi kesinlikle, Dahasi ileride de gorecegimiz gibi, biitiin biiyu ayinlerinin dogrudan bir etkisi oldugu dogru degildir, zira buyiide ruhlar vardir ve rannlar dahl biiyude yer alabilirler. Nihayetinde, ruh, tanri veya §eytan, sonunda kendisine tapan biiyiiciiniin ernirlerine her zaman kac;m!lmaz olarak uyar diye bir §ey soz konusu degildir.
Bu durumda baska buIgular aramamiz gerekiyor. Bu bulgulan bulabilmek icin, konuyu art arda bolerek ilerleyelim.
Ayinler icerisinde, kesin olarak dint olan ayinler vardir: Bunlar toren niteliginde olan, halkin katildtg: zorunlu ve diizenli ayinlerdir: ornegin bayramlar, dinsel etkinlikler ve dini nikahlar. Bununla beraber, bu nitelikte olan ancak Frazer'in dinsel oldugunu kabul etmedigi ayinler vardir: Frazer'e gore, Avustralyahlar'm biitiin ayinleri, dini kabul torenlerinin cogu, iclerinde banndirdiklan sempatik ayinler nedeniyle biiyii niteligindedir. Oysa gercekte, Aruntas klanlarmm ayinleri, intichiuma denilen ayinler ve kabilelere ozgi; kabul ayinleri, din kelimesinirr §agn§tlrdlgl butiin onerne, aglrhga ve kutsalliga sahiptir. Bu ayinlerde yer alan totemik turler ve atalar, saygl ya da korku uyandiran biitiin bu guclere sahiptirler, ki Frazer'e gore, bu guclerin ortaya §lkl§1 ve sahip oldugu onem, dini eylernin bir gostergesidir. Hatta torenlerde bile bu guclere basvurulur.
Buna karsihk, genel olarak biiyu niteligi tasiyan baska ayinler vardir. Bunlar genelde kotii [amach] biiyulerdir. Bu buyiilerin hukuk ve din tarafindan 5;ogu kez bu §ekilde nitelendirildigini gorurilz. Haksiz olarak degerlendirilen bu buyiiler, kesin olarak yasaklanmakta ve cezalandmlmaktadirlar. Buradaki yasaklama, acrk bir bicimde biiyii ayini ile dint ayin arasmdaki kal"§lthgl gosterrnektedir. Bu kotii ayiniere biiyii ozelligini veren de yine bu yasaklamadir, zira kotii amacli olan din! ayinler de vardir: . bazr devotio durumlanrn buna ornek olarak verebiliriz, ornegin bir sitenin diismanlarma karst, bir kabri ya da bir yernini bozabilecek §eylere karst okunan beddualar, yani nihayetinde, ayin niteligindeki yasaklarnalan tasvip eden biltiin olilrn ayiuleri. Hatts diyebiliriz ki, sadece, kendilerinden korkanki§ilere gore kotii olabilen kotil biiyuler vardir. Yasaklarna, bir biitiin olarak buyiiniin yakm oldugu bir strurdir.
70 Sosyoloji lie Antropoloji
Bu iki u<;; sirnr bir baknna buyiinun ve dinin iki kutbunu olusturuyor diyebiliriz: Kurban kutbu ve kotii buyu kutbu. Dinler herzanJan b il til n i I[\hjl~~i n, ~ dak Ian ~ .... \1~I(Llt:b~an I a nn y611~Idigi;~-y-;;;~kIam<iJ aI:II~ korudLlgUQirJurTdea[y~aratlrlarke;diferin~.Bliyii .. is~ btl illr~u!isurlard£~~,,~aktlr. Buyii, kotii biiyiiye dogru yonelir: insanhgll1 biiyuden kendisi icin yarattrgi imgenin ilk. hatlanm veren daima bu kotu biiyudiir ve biiyu ayinleri bu kotu biiyii etrafmda toplarur. Bu iki kutup arasinda, spesifik karakteri dogrudan gorulerneyen karmasik bir olaylar yignu yer ahr. Bunlar ne yasaklanan ne de ozel bir sekilde yapilmas: istenen pratiklerdir. Bireysel ve istege bagl: olan dini pratikler vardrr: ayrn sekilde, mesru olarak kabul edilen biiyiisel pratikler vardir. Bunlar, bir yandan bireyin inancmdaki rastlantisal pratiklerdir, diger taraftan, ornegin tibbi tekniklere bagh olan buyiisel pratiklerdir. Cevremizde yasayan ve tarlasindaki sicanlan kovmaya cah§an bir koylii, savasta kullanacagi zehri hazirlayan bir Hindu veya sava§ silahm: ckuyup ufleyen bir Finli kolaylikla aciklayabilecegi birtakim amaclar izIemektedir ve yaprlmasma izin verilen eylemler gerceklestirir. Biiyiiniin ve aile merkezli inanclann bu yakmlrgrrn, Melanezya'da cok iyi gormekteyiz: Melanezya'da biiyii, amaci eski atalar olan bir pratikler serisi icinde ortaya crkar. Bu turden kansmalarm olabilecegini yadsrmak bir yana, konuyla ilgili aciklamayr daha sonraya brrakmak pahasma da olsa, bu noktada israr etrnek gerektigine inaruyoruz. Simdilik, Grimm'in tannruru kabul ediyoruz d i ye b iii ri z; b u taIJJJl1a-g61:~bilyilT~ai le-ha ya tllllll_SlIadanJhtiya<;;li.JJJ na cevap verrnek icirr yaratrlrms bir tiir dindir." Fakat, biiyiinun ve dinin devaI11IIlIgll1l11blzieresl:incri.igLlavariTaJne olursa olsun, simdilik her seyden once olaylan suuflandumanuz ve bunun icin de bu olaylari tammarniza olanak verecek baz: dissa] ozellikleri stralamamiz onem tasrmaktadrr. Zira biiyi; ve din arasmdaki yakmlrk, insanlarin iki tiir ayin arasmdaki farki hissetmelerini ve bunu hissettiklerini gosterecek sekilde ayin yaprnalanrn engellemernistir. 0 halde, olaylar arasinda secrne yapmannza oianak verecek bazt bulgular ararnarmz gerekecektir.
Her seyden once, biiyu ayinleriiledinr-aymler;-goguuh.Lkia farkh
u ns u rlara ~ahiptirleL;_aY_OJ_J.2iL(~sJ~L1arafmdaJ:L-yaPJlD1azla~:!?lisna i olarak bir pedeI' bilyil Yill2.!~1da,~vra!:l.!'§1-SJ!bi.p _ _QlduglLt§nksiyonun i<;;erdigi normal bir doner, sag eliyle yapmasi
Marcel Mauss 71
Smlflandlrmal11lZ gereken baska bulgular vardir elbette ki, Oncebiiyii ayininin yapilacag: yerin secimi: Buyii ~Xi_r::~._~~p.!~larak
ta pmak ta "Y.a __ c,l~l_~_~~~I(i_~~~odas In da yap 111~~~2:;_?_,:r:::I}~~~le orevlerde,11 uza~ta:. gece xa;·I~!-:~~)I~=J{[\f~riI~Kt~_Y(l .. ~t§l~:;in gizli bir koses ind~~_i£1_nE~:r'l:~_~_i.::_yer~~ya pili r. Di ni ayJ_I1_g_enelde __ ~~~d iiz ka IciE3fli( on ii n de.t~p~t~!:.I~~I1_.2il:ig __ ~.J'in.L_ .. b.1.lDlgI:fl_Cl[l. __ l,t~?_k d u ru r . M e§ ru brreoTsa~-b~i~ __ ~J'illL_kolii .. _hiiyi.iler ..... .g:ibi-.gizli __ yapihr . Hal km
oniinde yaPrnak ... z?runda. oIs~£il~~.~Qy~~_g.I~.~J?J}§I}::tan kacrnaya ~al!§lr; harel(eflerrgfil.iT~pal<IIdlr ve soyledikleri ~al11 ol~rak i§itill11e~; Waraya toplanan ailenin karsismda cahsan bir hekim-adarn, bir kink -<;;JlOk<;;l, sessizce forrnulunu nnnldarur, yapacagmr gostermeden yapar ve yapmacik bir bicirnde ya da gercekten kendinden ge<;;er gibi goriiniir. Boylelikle, halk:Dtan~J~i_I]d~._9ImaslnCl.".LCl.IDIl~n, biiyiicii ormal1ln derinliklerine ka<;;tiginda kendisilli.irr§ilDlardan uzak tutmus
Meslekfa§lal:inillgozunae-blfe,~biiyiici.i hemen hem en her zaman kendi durusunu ve esranrn korurnaya devam eder; saklarur ve bekler. Yalruzhk ve tecrit, !!J?1L§.lLgil?L_bt!.J'iLfui_njnin dogasmda yer ala n k U_~ctl_LS_1.l i])i~fj.ikth--:--Bi:iyi:i-ayini-daiflla-.8i1:eYe-y~=-a.a~- kis i - ler olarak hareke!~Q~nbir.eyler.e_ .. ozgi.i .... .hir-.Qlayd.tr.~ .. _e.ylem ye eylerni ya pa n ki ~ibi r • s Ir. P~~9~§.IYk .. ~.~.YI~.l~_1J!}1 i§ ti r .
Farkh nitelikteki bu bulgular aslmda sadece, biiyii ayininin dindtsi oldugunu ifade etmektedirler; biiyii ayini dindisidrr ve oyle olmasi istenir. Her halukarda, buyii ayj_ni, inans;lar dedigi!lULorga.l!g~ temlerin bir parcasidegildir. ~unun tersine,. dini bir pratik, zorunlu ya da iste~e -bagII .. biI~.()Is~,·i:i;~~e~e~~ ... o~?,t]l~nie=Y~QiuiiasLgmken resnii)ir§~:i~irh~L:Zi.\n1an .. Dini pratik inancm bir parcasidir. Bir adak' vesilesiyle ya da·h-~~t;I;I(tan annmak icin sunulan bir kurban vesilesiyle tannlara odenen bedel, istege bagh bile elsa, diizenli, gerekli ve hatta zorunlu bir saygi gosterisidir daima. Buna karsihk biiyii ayini, kimi zaman kacmilmaz olarak tekrarlansa ve hatta zorunlu olsa da (ornegin <;;ift<;;ilerin yapngr biiyuler), bazi arnaclar icin yapildigmda (ornegin iyilestirrne amaciyla yapildrgmda), daima diizensiz, kuralsiz, anormal veya en azmdan pek degeri olmayan bir §ey olarak gorulur. Hekimlerin yaptig: tibbi ayinler, ne kadar yararh ya da rnesru goruliirse gorulsun, insanlan acilanndan kurtaran kutsal bir guce sun ulan bir kurban ya da bir adak gibi kutsalhk niteligi ya da yerine getirilmis gorev duygusu tasnnaz, Bir hekime, putlara ya da ruhlara hiikmeden birine, bir kmk-cikikciya veya bir biiyiiciiye bas-
72 Sosyoloji lie Anttopolo]i
vurrnada ahlaki bir odev degil de daha cok bir ihtiyac ya da zorun. luluk soz konusudur.
Bununla birlikte, elimizde biiyiisel inanclarla ilgili birtakun ornekler var. Yunan buyusiindeki Hecate inaner Ortacaz biivii .. d ki
.' ' 0' b J sun e'l
Diane v~ §e~tan inaner ve en biiyiik Hindu tannlanndan biri olan
Rudra-Civa inaner boyledir. Ancak biitiin bunlar ikinci dereced olgul~r~lr ve biiyuculerin, kendileri icin, dini inanclara gore uyarla~
nan bir inane meydana getirdiklerini gosterrnektedirler sadece. .
_. ~u ~ekilde, buyu ayiniyle ilgili olarak §imdilik yeterli diyebileceg1l11lZ bir tatum elde etrnis olduk. Boylelikle, orgauizf~~I1Clf1 bir 1](lr~>asl ol!ngJLc!!2.11~~:.(~~il1i. ozel, gizli ve gizemli ayin olarak t;1~ y~~uz ve bunun son sI11Ifl·)iasaKaylTidir: .... i3u .. ·tanmTdan;··uttyLini.in
d~~~~' unsurlanyla. ... tanuru hesaba kattignmzda, buyu kavrarmyla ilgili Ilk saptama ortaya cikar. Goriiyoruz I" bi "-
•• A • I' . :>. \.1, uyu
yu a~~~.el::~ ~ekhy~e .degiJ, ayinleri yaratan ve toplumsal ahskanlikla-
nn butunu 1~I13.de aymlerin i§gal ettigi yeri gosteren kosullarla tatumhyoruz.
UNSURLARI
I. mJyOcD
Buyuayinlerini yapan kisiyi, profesyonel olsun ya da olmasm, biiyiicii olarak adlandlrdlk. Gercekte, isin uzmam kisilerden ziyade baskalan tarafmdan ger~ekle§tirilebilen buyu ayinlerinin oldugunu goruyoruz. Buyusel tipta yer alan kocakan ilaclan, kirsal kesimdeki bi.itunpratikler ve ~ogunlukla tanm donemi siiresince yapilan pratikler bu tiirdendir; aym >§ekilde, avcihk ya da bahkcihk ayinleri de genel olarak herkesin yapabildigi ayinler gibi gorunmektedir. Ancak bu tiirden ayinlerin, gorundugunden daha nadir olduklanru gozlemlemekteyiz. Dahasi, bu ayinler her zaman ilkel olarak kalmaktadirlar ve cok smrrh ihtiyaclara cevap verirler, ki bunlar bas it ve genel ihtiyaclardir. Siirekli olarak bu ayinlere basvuran kiicuk ilkel gruplarda bile, bunlan ger~ek anlamda uygulayan cok az birey vardir. Aslmda, bu populer bUyUYLi yonetenler, genelde sadece aile reisleri ya da evin efendisi konumundaki Id§ilerdir. Ustelik bunlarm <5ogu kendi baslanna hareket etmemeyi ve daha uz 111 an ya da daha becerikli kisilerin arkasma gecmeyi tercih eder. Tedirginlikten ya da kendilerine olan
74 Sosyo!oji lie Anttopolo]i
guven eksikliginden dolayi <;ogunlugu tereddtit icinde kahr. i§e yarayan bir ilaci baskalanna vermeyi reddedenler dahi olur.
Aynca, siradanbir huyucuniin,ayin yaptIgl anda bilekendisini daima normal hissettigini du§unmek yanlI§tlr. C;Qgu?:aman,J}Qrl11al hissetmekten glktlgl icin;: kendisini sonuc verici uygulamalar.yapar halde bcltrr. Buyiicu yiyeceklerle ilgili ya da cinsellikle ilgili yasaklamalar gorur: orug tutar; riiya gorur: oncelikli olarak yapilan §u veya bu tiirden hareketler yapar; ancak, bir an bile olsun, ayinin kendisini baska biri yapugiru diisunmez. 0 ste]ik,J2iiy_i.isel-bir--f.oLIJl~llanan bi ri, n e ka.daLb_a.YaID_ 0 Illr§''lgl~1J1~kendia§lsmd<.l!l_12~r_!~~~Lki ye t hakki kazallc1~gl11a inarur. "Buyukannemin ilaci' diyen bir koylu> bu nedenle, j)uil·u-lwllanma hakkma sahip olarak nitelendirilir; burada ilacm kullarulmasi bir tiir meslek sayrhr.
Ayru diisunce yapisi icinde, bir topluluktaki biitiin bireylere, halkm ortak inancryla, yeri geldiginde buyusel niteliklere doniisebilen dogustan birtakrm nitelikler atfedildigi bazi durumlara isaret etrnek istiyoruz: Modern Hindistan'daki biiyiicii aileleri boyledir (KuzeyBan yorelerindeki Ojhalar ve Mirzapur yoresindeki Baigalar). Gizli bir topluluktaki iiyeler de, topluluga girrneleriyle birlikte, kendilerini biiyiisel guclerle donatrlnus olarak bulabilirler; ayru durum, torenle topluluga girrnenin onernli bir rol oynadrgi butunluklii topluluklarm uyeleri icin de gecerlidir. Ozetle goruyoruz ki, ayinler soz konusu oldugunda, siradan biiyuculer yiizde yiiz laik degillerdir.
Dogrusunu soylemek gerekirse, herkesin yapabilecegi ve uygula- 111§1 ozel yetenek gerektirrneyen ayinler varsa da, bunun nedeni, bu ayinletin sik sik tekrar edilmeleri nedeniyle bayag: ve siradan hale gelmeleri, kullarnla kullarula basitlesmeleri ya da yapl itibariyle bayagi olmalandir. Ancak her durumda, gelenegi takip eden kisiye kiiciik de olsa bir nitelik kazandiran gelenege katilma duygusu ya da usulle ilgili bir bilgi kalir en azmdan. Bu gozlemiyaptrktan sonra, genel kural olarak, buyiisel pratiklerin UZl11an kisiler tarafmdan gerceklestirildiklerini soylememiz gerekmektedir. Buyiiciiler ' vardir ve gozlemlerin yeterince derinlestirildigi her yerde bu biiyiiciilerin varhgr kendini gostermektedir.
Durum sadece biiyuculerin olmasiyla snurh degildir, ayru zamanda, teorik olarak bircok toplulukta biiyii yapma i§i sadece biiyiiciilere birakrlrms bir seydir. Vedalar bizlere bunu acrkca gosterrnistir:
Vedalarda goruyoruz ki, ayin sadece brahman tarafmdan gercekles-
Marcel Mauss 75
ayindeki "W ozerk bir ki§i bile degildir: toren~ kanhr, s~yseyleri pasif bir §ekilde izler, kendisine dikte edilen bazi for-
~ tekrarlar, baz: onernli anlarda ayini yoneten kisiye dokunur, hepsi bu, ba§ka bir §ey yapmaz: ozetle, ayine katilan kisi, ku~edilen ki§inin kurban toreni srrasmda papaza oranla oynadigi rolii oynar. Hattf oyle goruniiyor ki, eski Hindistan'da, b.uyuc~~u~ bu §ekilde tek basina biiyiiye hakim olmasi s~dece .teonk degildi. Bunun soylular ve krallar kastt tarafmdan, yam ksatriyas kasti tarafmdan gergek anlamda brahman a tanman bir ayrrcahk oldugunu du§unmemizin bazi nedenleri var; klasik t.iyatrodaki bazi s.~hneler bize bunu kamtlamaktadlr. Toplulugun gen kalanmda, pek ozel 01- mamakla birlikte kendi kauhmcilan ve pratisyenleri olan popiiler buyunun ortaya glktlgl da dogrudur. Hiristiyan ~.vr.~~~'da benzer bir du§unce one <;lkml§tIr. Buyu yapan herkes, buyucu olarak kab~l edilir ve bu nedenle cezalandrrtltrdi. Buyuciiluk sucu ahsildrk bir suctu. Kiliseye ve yasalara gore, buyiiciisiiz biiyii yoktu.
1. Biiviiciiniill nitelikleri: Her isteyen biiyiicii olamaz. Bazi nitelikler vardir ve bu niteliklere sahip olmak buyiiciiyu diger biitun insanlardan avmr. Bu niteliklerden bazilan sonradan kazamlnusnr, hazilan ise dogu§tan gelir. Buyu~ulere atfedilen bazi nitelikler oldugu gibi, biiyiiciilerin gercekten sahip oldugu bazi nitel~kl~r d~ var~I.r.
BUYLicunun bazi fiziksel ozellikleriyle tarundigi iddia edilir: bu ozellikler buyiiciiyii gosterir ve saklandigmda onu ortaya cikanr. Buyucuniln gozunde gozbebeginin irisi kapladrgi ve goruntunun ters <;Iktlgl soylenir. Golgesinin olmadigt soylenir. Ortacag'da, biiyucilnun bedeni iizerinde signum diaboli olup olmadigma bakihrdi. Aynca, hie §uphe yok ki, histerik olduklan icin, bircok buyucude yara izi vardir ve bazt yerleri uyusrnus veya bazi duyulanru yitirrnistir. Buyiiciiniin farkh bir bakisi oldugu yoniindeki inanclara gelince, bunlar kismen gercek gozlemlere dayanmaktadir. Her tarafta canli, tuhaf bakish, gozlerini kaciran ve sahte gozlerle bakan, yani tek kelimeyle "kotii gozlii" insanlar goriiliir ve insanlarm bu bakislan, onlardan korkuldugunu ve kendilerine kotii gozle bakildrgmi gosterir. Bu insanlann hepsi biiyiicii olarak gosterilirler. Bunlar sinirli ve kizgin insanlardir, ya da insanlann buyiiye inandrgi siradan cevrelere gore anormal bir zekaya sahip insanlardir. Ani hare ketler, birbirinden kopuk sozler ve iyi bir hitabet yetenegi ya da §airane yetenekler de insanlan biiyiicii yapabilir. Butiin bu ozellikler, bircok toplulukta
76 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 77
bilyilc~leri.n ~.rtaya 91kardlgl ve ayinler srrasinda yogunlasan belli nervoziteyi gostermektedir genelIikle. Bu ayinlerin ardmdan anlamda sinirsel translarm, histeri krizlerinin ya da katalepsi rumlannm ortaya ~lkt1g1 goruliir sik sik. Bilyilcii,-bazen.g~r~ek larnda ancak.ge11elde.jst~I~1Ii .. ?larals.lzendinden ge~er- Bu ~d~' yiicu kendini ~ogunlukla insan-ustil bir §ey gibihisseder ve h~n:~~. her zaman. oyleyn1i§gibi goriinmeye ~ah§lr. Ba§langl~ buyucu numaralanndan uyanma anma kadar, gilnilmilzdeki . seanslannda oldugu gibi, halk dikkatle ve merakla onu izler. i gosteriden gil~lil bir sekilde etkilenir ve bu etki onu, yasanan ~no1'1~1al dU:'uml~rm biiyiiyii etkili kilan bilinmeyen bir gilciin isareti olduguna manmaya hazirlar. Tinsel yeteneklerin birer .
o.lan bu sinirsel olgular, §U veya bu kisiyi buyu icin kalifiye hale nr.
Fiziksel ozelliklerle ya da olagantlsni bir yetenekle halkm di tini, !<orkusunu ya da dusmanhguu kazanan bazi kisiler de n vantnloklar, hokkabazlar ve cambazlar gibi biiyiicii olma yolu dir, kamburlar, tek gozluler veya korler icin oldugu gibi, bir ya da bir sakathk buyiicu olarak goriilmeye yeter. Genelde '",.,''UllI''' rini hedef alan davrarus veya muamelelerin kendilerinde duygular, zalimlik ya da buyiikliik dusunceleri, bu insanlann kend lerine ozel gucler atfetmelerine dahi neden olabilir.
Zayif, sakat, esrik, sinirli ve basibos olan butiin bu insanlarin lmda bir tiir toplumsal smif olusturduklanna dikkat etmek ITPJ·OV;'·· Bu insanlara biiyiicii nitelig: veren §ey, kendi fiziksel ozellikleri cok, toplumun bu till' insanlar karsismda aldigr tutumdur,
AYI11 §ey kadmlar icin de gecerlidir. Kadmlar, erkeklere b?y~ye ~a~a y~tkm goriinmelerini fiziksel ozelliklerinden cok, niteliklerinin soz konusu oldugu toplumsal duyguve dil§~". uv,.,,,, borcludurlar. Hayatlanndaki kritik donernler, kendilerine ozel konum yaratan §a§kmhklan ve korku ve kaygilan provoke eder. sa, evlenme ~agmda, adet donemi boyunca, hamilelik ve degum sira smda ve menopoz sonrasmda, kadinlarm biiyiisel nitelikleri en seviyeye ulasir. Yani as" neden, kadmlarm buyiiye bazi araclar
tam tabiriyle ajanlar saghyor olarak kabul edilmeleridir. Yash lar biiyiicudiir; bakireler ise degerli birer yardimcidirlar: adet karn diger iirunler genel olarak kullarulan ozel araclardir. Aynca, kadm lann ozellikle histeriye yakalanabildikleri de biliniyor; bu
sinir krizleri, kendilerine ozel bir gil~ ve yetki veren gil~lerle karst karsiya kalrms gibi gorunmelerine neden Fakat, hayatlannm cok buyiik bir boliimunii kapsayan kritik dl§mda bile, kadmlar batil inanclara veya kadmm toplum bir snuf olusturdugunu gosteren hukuki ve din! yonergelere oIurlar. Kadinlann erkeklerden oldugundan cok daha farkh gizemli olaylann odak noktasi olduklarma ve bu nedenle gil~lere yakm olduklanna inarnhr. Diger taraftan, kadmlar ~ogunun dismda birakildiklan ve bu ibadetlere kabul edilbile cok pasif bir 1'01 oynadiklan icin, kadmlarm inisiyatifine ibadetler de biiyuye yakmdirlar. Kadinlarm gizemli karakonlann sosyal olarak nitelendirilme bicimine baglidrr, oyle ki bu her §eyden once bir dusunce isidir. Saruldigmdan cok daha kadm buyiicii vardir. SIIzhkla, bilyilcilniln sorumlu
Atharva Veda'da, §eytan kovma kadrn
oysa ki bu ayinlerde butim ilenme ve bedduerkek biiyiiculer tarafmdan yapihr. ilkel denilen topluluklann kadmlar, yash kadmlar, hicbir zaman yapmadiklan biiyuler suclanrms ve cezalandmlrmslardir. Ortacagda ve ozellikle XVI. yiizyilda, kadm biiyiiciiler ~ogunlukta gorunmektedirler: unutulrnamali ki bu, iskencelerin yaygm oldugu bir donemdi bizler kadmlan sadece haklannda acilan davalardan bilebiliyoruz. biiyiiciilerin boylesine cok olrnasi, engizisyonun besledigi ve kullandrgi toplumsal onyargrlarm bir gostergesidir.
Cocuklar buyude ozellikle de kutsama ayinleri icin ozel olarak isyardrmci hirer ogedirler cogunlukla. Hatta bazen, buyiiyu kendileri icin yaparlar, Avustralyah Dierilerde ve modern Hindisoldugu gibi, ozellikle de bir filin ayak izlerinden toplanan tozla uygun bir formul okuyarak birbirlerini boyarlarken, Bilindigi gibi cocuklann .~ok ozel bir sosyal konurnlan vardir: ya§lar1l1d;;·do];Y, de ke S i n~~~~flf~i.fjlC:1§~9i:~I=t~~~~~~~~":J:§!I~mlad:drtaJJ::ic;i~~ocu kl a r bel irs iz ve I~.?fC\J5?rI§.tlII<::IRjIJsm:gtJs.t~L~Ulahip.tir.le.j;.,-C;;: oc u klar a bii yil se 1 nitelikleril1ivere119~yin~.3i!11.lfsal. nit~li 151erd i r.
Biiyiinun hekimlik, berb~rlifZ,~~d~~1~j;:~·flik, cobanhk, mezarcihk veya akrorluk gibi bazi mesleklerin icrasma baglandtgim gordilgi.imiizde, biiyiisel gil~ ve yetkilerin bireylere degil de kurumlara atfediliyor olmasi artrk §ilphe goturrnez bir §ey olur. Bilti.in hekimler, co-
78 Sosyolo]i ve Antropolo]i
banlar, demireiler en azmdan potansiyel olarak buyiicudur. .. _~_--,,=biiyuciidurler, s;uI1ku zanaatlan buyiiyle kansmis durumdadir ve halukarda. gizemli ve olagandisr gorimecek dereeede teknik bir naattir: berberler biiyiicu olarak goniliirler, ciinkii biiyu kor nedeniy Ie .Q_u_z:_e21E.91?!~kJSy.~jkILy{u:la.gizlGI1YD .. Qg.<:lyn_.artlkl temas ederler; demireilerci~Qiiyudi.olarakkabul .. edilirler, s;u evrenseLjJ.9tLLioaJls;lal~jW11~n bir madd~yi.man i Rilluder s;unku. zor ve slrlarla-O!iiliL.olaJLJ~slekleri beraberind~estiji
_:;;___,_---
getirir: ayru §ekilde s;oballlar da bUYLieu .olatak..gcriilitrler, ciin hayvanlarla, bitkilerle ve yildizlarla devarnh olarak iliski haJilldedir son olarak mezarcrlar .da buyQeu _~y_!hrlil.l2..Sun.l~Q_~lun1 ile h&Iil1dedirler. Mesleki yasamlan bu insanlan diger insanlardan ay: ve h~~ine biiyiisel bir guS; ve yetki veren de bu aymmdir. -Di mesleklere oranla zanaatctyi cok daha ayn bir yere koyan bir m daha vardir: oldukca genis olan butiin bir toplum adma bir tek tarafmdan icra edilen blr meslektir bu: Cellatlik. Acikcast, eel hirsrzlan bulmak ve vampirleri yakalamak gibi isler icin bazi ternleri vardir: bunlar buyiiciidiirler.
Toplum icinde ozel bir yetkiye sahip olan bireylerin istisnai numu, yeri geldiginde bu bireyleri biiyiicu yapabilir. Avustralya'da Aruntaslar'da, yerel totemik grubun §efi, grubun ayin sefi, ayru manda biiyiiciidiir. Yeni Gine'de, biiyuciilerden baska nufuz sah kimse yoktur; Biitiin Melanezya'da, mana sahibi bir birey oldu icin, yani tinsel gucler: olan ve ruhlarla ternas halinde 01<111 biri dugu icin, §efin dini oldugu gibi buyiisel guclere de sahip oldug diisiinmek yanhs olmaz. Hindular'm ve Keltlerin epik §iirlerin efsanevi kahramanlarm biiyusel yetenekleri ayru neden dogrultu da aciklanmaktadrr. Bu durum, Frazerin krallar-rahipler-tann ilgili calismaya biiyuyle ilgili cahsmayt eklemesine nedcn olacak dar onernli bir durumdur; Krallann bizim icin buyucuden zi tanri ve rahip olduklan dogrudur. Diger taraftan, d u zeyd e biJ.::..p.Q),i1ik-y.e+k·~ye..salLip_D.lGHkl an-g.QJjjJiiLSlk.Slk.;_DnJ a r .n fu z sa h i bi ye.dikk~lt~.c!~ger .. k i§i I erd ir '" B1,1)]<:!cl~ nlg ,j §gal."~.ttjJiI.U.i ya Ikon u m, o~y-apruaya.yctki]jJs.I!.§!_"'.<:_!:lll n~lsal'§111 k 0 da biiyu yaJSDJaoll1ara-s-ahip-alclU1daITsosyal konumu verir.
Din! fonksiyonlarm tamamen uzmanlasugi toplurnlarda, nn buyii yapmalan sikhkla muhtemeldir. Ortacag'da, ozellikle pazlarm §eytan! guclerin saldmlariyla kars: karsiya kaldigma ve
Marcel Mauss 79
nedenle de papazlann §eytanl giiclere karsi biiyiisel eylemler gercek- 1e§tirmeye egilimli olduguna inamhrdi. Bu durumda, papaz olarak bilyucudurler; onlan baskalarmdan ayiran ve supheye acrk hale getiren §ey, bekar olmalan, yalnrz olmalan, kendilerini adarms olmalan ve doga-ustuyle iliski halinde olmalandir. Kendilerini hedef alan ku§kular s;ogu kez dogrulanmis gibidir. Ya kendi baslanna ve kendiIeri is;in buyuye yonelirler ya da papaz olarak katilrnalan buyusel ayinlerin gerceklesebilmesi icin zorunlu olarak degerlendirilir ve insanlar onlari ayinlere katar, iistelik s;ogu zaman bundan kendilerinin haberi olmaz.
[nsanlar bir dini terk ettiklerinde, yeni Kilisenin iiyeleri icin, degerini ve saygmhgrm yitiren papazlar buyucii haline gelirler. Malezyahlar veya Miisliiman Sarnlar, gercekte eski papazlar olan pawang'i ya da paja'yl bu sekilde degerlendirirler. AYI1l sekilde, dini sapkmhk da buyiiculuk anlanuna gelir: Katharlar, Vcdualar ve benzerleri biiyiicii olarak muamele gorrnuslerdir. Aneak, biiyu dusiincesi Katolizmde oldugu gibi yanhs din dusuncesini icerdigi icin, burada yeni bir olguya temas etrnekteyiz, ancak bunun ineelenmesini daha sonraya birakacagrz. Bununla birlikte, soz konusu olgu, buyiinun bir biitun olarak gruplara atfedildigini gorclLigLimuz icin, bizleri daha §imdiden ilgilendirmckteclir. Bugiine kadar buyiiciilerin sadece belli belirsiz bir buyiiculuk egiliminin oldugu snuflarda ortaya s;Jizllgml gorrnemize ragmen, burada bir mezhebin biitiin iiyeleri buyiiciidiirler. ister lskenderiyeliler icin olsun, ister Ortacag Kilisesi icin olsun, biitiin Yahudiler buyiicii olmuslardir.
Ayrn sekilde, yabancilar da aslmda bir biiyiicii grubudurlar.
Avustralyali kabileler icin, kabilenin icinde yasanan her dogal oliim, komsu kabilenin yaptrg: buyiilerin bir sonucudur, Kan davasi sistemi, biitiiniiyle buna dayarnr. Yeni Gine'deki Port-Moresby'de bulunan iki komsu koy olan Toaripi ve Koitapu, Chalrners'ln bize anlatnklanna gore, zamanlanm karsihkh olarak birbirlerine kotu biiyi; yapmaida gecirirlerrnis. Bu olay, ilkel clenilen topluluklarm hemen hemen hepsinde gorulmektedir. Vedalarm oldugu Hindistari'da biiyiie?lere veri len adlardan biri de "yabancrdir. Yabanci, ozellikle, baska bir toprakta yasayan kisidir, yani diisman kornsudur. Bu acidan sunu soyleyebiliriz ki, biiyusel giicler topografik olarak belirlenmislerdir. Elimizde, Asurlarm seytan kovma ayinlerinde biiyusel gucleri gosteren belirgin bir cografik dagrbm haritasmm ornekleri bulunrnakta-
80 Sosyoloji ve Antropoloji
drr: "Buyucii, sana biiyii yaptilar, beni brraktilar, ben ozgurul11; Elamitli buyucii, ben ozgiirum, Kuteli buyucu, ben ozgurum; Siiteli biiyiicu, ben ozgurum: Liiliibiyeli buyiicu, ben ozgurum: §anigalbiyeli biiyiicii, ben ozgurum" (Tallqvist, Die Assyrische Beschworungsserie Maqli), IV, 99-103). iki uygarhk birbirleriyle temasa ge~tiginde, biiyii genellikle en ku~ugune mal edilir. Hindistan'daki lar ve Finliler ile Hindular ve Iskandinavyahlar tarafmdan karsihkl. olarak biiyiiciiliikle suclanan Laponlar bunun klasik ornekleridir. Melanezya'nm veya Afrika'nm kirsal bolgelerindeki biitun kabileler, ovalardaki ve deniz kenarlarmdaki daha uygar kabileler tarafindan buyucu olarak gorulurler. Yerlesik olmayan ancak yerlesik bir nufus icinde ya§ayan butun kabileler buyiicu olarak kabul edilirler: giiniimiizde cingenelerin ve Hindistan'da bulunan cok sayida gocebe kastm, ornegin tiiccar, beyaz-sepici ve demirci kastlannm durumu da boyledir. Bu yabanci gruplann icinde kimi kabileler, kimi klanlar ve kimi aileler biiyiiye ozellikle egilimlidirler.
Bu biiyiiciiliik nitelemesinin tamamen haksiz olmadigi durumlar da vardrr, zira bazt fenomenler iizerinde kendileri icin dini olan, baskalan icinse biiyusel olan birtakim insan-iistii guclere gercekten sahip oldugunu iddia eden gruplar vardir. Brahmanlar Yunanlar'm, Araplarm ve Cizvitlerin gozunde biiyucu olarak gorulmuslerdir ve gercekten de kendilerine yan-tannsal bir mutlak kudret atfetmislerdir. Yagmur yagdIrma ya da ruzgan zaptetrne gibi yetenekleri kendine mal eden ve cevredeki kabileler tarafmdan bu yeteneklere sahip olarak kabul edilen topluluklar vardir. Bu nedenle, Avustralya'da bulunan ve ruzgarm efendisi olarak gorulen bir IdaI1I icinde banndrran Mont-Gambier kabilesi, kornsu bir kabile olan Booandik tarafmdan kendi keyfine gore yagrnur yagdrrrnakla ve riizgar cikarmakla suclamrdi: ayI1I sekilde, Laponlar, Avrupali gernicilere icinde ruzgar olan cantalar satarlardi.
Genel bir tez olarak §unu ortaya koyabiliriz: Kendilerine biiyii yapma yetkffii-abkdikJ1Jlli:CjlJ.@r,buyiiseL-l1itelilJs~ri d ~kendife-
--.,"--' .--~--....
rine bii yuc_li_~~ uarn el~D_tQQIgl\!g_lJllj_~i_!l_~0~~_~~_I?iLJ~Olllllua sal:!il;;jirlel:. Ancak bu onermeyi genellestirerneyecegimiz gibi, anormal nitelikte olan her sosyal konumun kisiyi biiyii yapmaya hazirladIgIl1I da soyleyerneyiz: bununla birlikte, buna benzer bir cikanmm dogru olabilecegine inaruyoruz. Fakat, simdiye kadar anlatilan olaylardan, butiin buyuciiler yabanci, din adarm, sef, hekim, demirci ya
Marcel Mauss 81
kadmdIr seklinde bir sonuc crkanlmamasrm isteriz; bahsettigimiz sosyal sImflardan olmayan biiyiiculer de olmustur. Aynca bazen, kimi fonksiyonlan veya meslekleri belirleyen §ey de yine biiyiiciiliik bu yonde bir izlenim uyandrrdigmuzr sarnyorum.
Bizim crkardigmuz sonu~ §u ki, bazt bireyler kendi konumlanna bagh sosyal duygularla biiyiiye yoneldikleri icin, ozel bir snufm bir parcas: olmayan buyiiciiler de ayru §ekilde gu~1U toplumsalduygulann nesnesi olmak durumundadirlar; ve birer biiyiicuden baska bir §ey olmayan biiyiiciilere duyulan bu toplumsal duygular, daha once bahsedilen butiin smiflarda biiyiisel yetki ve giiclerin olduguna inaJ1IldIgmI gosteren duygularla ayrudirlar. Oysa, eger bu duygular her §eyden once anormal karakterleri nedeniyle uyandmlrmssa, §oyle bir cikanm yapabiliriz: Mevcut ,§illyl~_~liY~.~0, toplumsal boyutta anormal olarak .. tClllln1lanan. biLkQD1JI)JCI.~Clhiptlr~Bi.fyucUfiUfl olurnsuz ozellikIeri iizerinde daha fazla durrnayahm ve simdi de biiyiiciiniin olumlu ozellik.ler-inin-ve-ezel-y@teneklel:ininneleroIdLLgunu ince~~elim.
BuyucuTlun IQI!.!Il_liQ~li~Ieyen bazi olumlunitelikleri daha once gosterdik: Sinirlilik,.eL ... ust~l~gl;:.vs;:-BITyuculere-&eIll~I1~ll~men her zaman olaggutistu bir..ustCllIkye biliI11atfedilmi§tir.· Her seyi basite indirgeyen bir biiyu teorisi, biiyiiniin biitiin yapismr birtakim uydurrna veyutturmacalarla aciklayarak buyuculerin zekasi ve kotii yonleri uzerine spekulasyonlar yapabilirdi. Fakat, varsayimsal olarak biiyiiciiye atfettigimiz bu reel nitelikler, buyiicunun geleneksel imajiIlIIl bir parcasidir, ki bu geleneksel imaj icerisine, baska bir acidan biiyiiciiniin saygmhgrm yaratan baska ozelliklerin girdigini goriiyoruz.
Bu olaganustu ve efsanevi nitelikler, genel olarak soylence, hikaye veya roman seklincle kendini gosteren sozlii geleneklere ya da efsanelere konu olmaktadirlar. Bu gelenekler, biitiin dunyadaki toplumsal yasarn icerisinde onernli bir yere sahiptir ve halkbilimin ana boliimlerinden birini teskil eder. Sornadeva'run iinlu Hindu hikfiyeleri kitabmda dedigi gibi: "Tannlar devamli bir mutluluk icindeler, insanlar hep mutsuzlar, insanlarla tannlar arasinda yer alanlann yaptIgI seyler guzel seylerdir, kaclerleri farkli oldugu icin, Bu yiizden, sana Vidyadharalann hayatrrn anlatacagrm", yani korii ruhlarm, §eytanlarm ve biiyuculerin hayatmi (Katha-Sara-Sarit-Sagwa, I, 1, 47). Bu hikayeler ve bu efsaneler sadece hayal iirunii ya da toplumsal dug
82 Sosyoloji ve Antropolo]i
giici.iniin beslendigi geleneksel bir §ey degildir: uzun geceler devarnh tekrar edilmeleri, en kiiciik bir saskmhk arunda ilIii yaratabilen ve insanlan eylerne yoneltebilen beklenti, kaygi ve kor halinin devam etmesine neden olur. Dahasr, burada soylence inane arasmda ve bir taraftan hikaye ile diger taraftan gercek ve zorunlu olarak inarulan efsane arasmda hicbir sirur yoktur. ciiden bahsedildigini duya duya, insanlar sonunda biiyiiciiyii meye baslar ve ona basvururlar. Biiyiiciiye atfedilen guclerin siru
hgl, kendisinden istenilen kiiciik §eyleri kolayhkla yapabilecegi §iiphe duyulmadrgrru gosterir. Tannlardan iistiin oldugu ve yaratabilecegi soylenen brahmarun veri geldiginde bir inezi .
, • b
rebilecegine nasil inarulmasm ki? Biiyi.iciiniin imaji anlatilan hi
lerle ve hikayeleri anlatan kisilerle alabildigine gucleniyorsa, bun nedeni, biiyiiciiniin halk imgeIeminin en sevdigi kahramanlardan " olmasidir: halkm bu tercihinin nedeni saplantilar olabilecegi gibi, ayru zamanda biiyiiniin soz konusu oldugu hayalperest bir merak ve ilgi de olabilir. BirpgpClZJDgli£Q_2'~j'etkj_§LQggrudan din tarafmdan be Ii r len i r ken~_2i:i)'_li~~li!1_~~._ i m aj~J2~y~~~~~~n d ;~ I u§ u ~-lfu~- i m a j, "diyorlar k_i"Hiriinden__p_eJ~~zIemIe ol~§ur-ve-buyucu~(jn tek ya pmas I gere ken ... anlat!lan-~i§iye--ben~Ctir==-Bu-;:;eaenT; buyii hikayelerindeki kahramanlann hemen hemen butiin edebi ozelliklerinin gercek buyucunun tipik ozellikleri arasmda yer almasina §a§lrmamarmz gerekir.
Soz konusu efsanevi nitelikler giictiir ya da kisiye gtic verirler.
Bu acidan, imgelemde en cok bahsedilen §ey, biiyiiniin istedigi her §eyi gerceklesrirmesindeki kolayhktir. Aslmda, baskalarinm hayal edebileceginden cok daha fazla sey uyandrrrna yetenegine sahiptir. Sozleri, hareketleri, goz hareketleri ve hattf dusunceleri de birer giicttir. Butiin bir ki§iligi, doganm, insanlarm, ruhlarm ve tannlarm boyun egdigi etki ve giicler yaratrr.
Seyler iizerindeki bu geneI gu~ dismda, buyucii kendi iizerinde birtakl~l guclere sahiptir ve bu giicler on un gucunun temelini olusturur. Iradesi, baskalarmm yapamadigi eylernleri ger~ekle§tirmesini saglar. Yercekimi yasalartrun onu etkilemedigine, havada ucabildigine ve kisa siirede istedigi yere gidebildigine inarulir. Ayrn anda her yerde olabilme yetenegine sahiptir. Celiski yasalanna da uyrnaz. 1 22 1 'd e,. va iz"c .. bJiY.tic;ji.JJlan.-"".als€}r.otad.thJgba n n es T eu to n i c us' u n bir gece ayrn anda hem !-IaIberstadt'da, h~;:;;Mayence'de hen~
Marcel Mauss 83
ilgilenmernistir.
b sayesinde var olmuslardir ve kendi gizemleri I~m bu
u I .
belirsizligi korumu§lardlr, ki faaliyetlerini de bu gizemle ~evre erms-
lerdir. Bizler belirsizlige dayanan bu celiskileri ~ozlllek durumunda degiliz; bu, genelde saruldigmdan cok daha biiyiik bir belirsizliktir ~e ilkel du§unce icerisinde ruh kavrarmyla beden kavrarm arasmda hiihim surmektedir.
Bu iki kavrarn iccrisinden sadece bir tanesi, ruh kavrann, ge~-
rniste oldugu gibi bizim icin de hala gizemli ve olagandrsi OIIll~Sl savesinde yeterince gelisrne gosterebihni§tir. Biiyiicunun ruhu ise cok daha §a§lrtlcldlr; srradan ruhlara gore cok daha fantastik ve gi~e1l1li niteliklere ve cok daha karanhk noktalara sahiptir. Biiy.~cuni.in ruhu, temel olarak hareketlidir ve bedeninden aynlabilir. Oyle ki, animist inancm ilkel formlan ortadan kalkarken, ornegin siradan ruhlann riiya esnasmda bir sinek ya da bir kelebek §eklinde dolastigma artik inamlmazken, biiyiiciiniln ruhuyla ilgili bu ozellik yerini korumaktadir hala. Uyurken bir sinegin agzmm etrafmda ucusmasi da yine onu tammanuzi saglayan bir isarettir. !-IeI' haliikarda, diger ruhlardan farkli olarak (ki bunlar isterneden yer clegi§tirirler), buyiicumin ruhu, verilen emir iizerine beclenclen cikar. Avustralya'daki Kumailer'de, gizli bir seans sirasmda, "barn" ilerleyen diismanlan gozetlemek icin ruhunu gonderir. Hindistan'la ilgili olarak, din! 01- makran cok felsefi ve biiyiisel olmaktan cok din! bir gizem soz konusu olsa da, Yoginler ornegini verecegiz. Birbirleriyle uyusarak (yuj fiili) , diinyanm askm ilk prensibinde bir maya gelirler (yuj fiili), yani biiyusel iktidarm (siclclhi) elde edildigi yerde (siclh fiili). Patanjali'nin Sfitralan bu noktada son derece acrktir ve bu yetenegi Yoginler'den baska bi.iyi.ici.ilere de yayar. Sutranm yorumlari (lV, I), temel siddhi'nin yiikselme oldugunu aciklamaktadrr. Genelde, ruhunu crkarrna gucune sahip olan herkes buyiicudur: bu kuralla ilgili herhangi bir istisna bulabilmis degiliz. Genel olarak Samanizm adr altmda taI1I1l1-
84 Sosyoloji lie Antropolo]i
lanan biitiin olgularm temel ilkesinin bu oldugu biliniyor (ki Sarna. nizm tammlamasr oldukca yanhs bir tarumlamadrr).
Ruh biiyiiciinun diger esidir (kopyasidir), yani ki§iliginin bilinmeyen bir pal'e;;asI degil, kisiliginin bizzat kendisidir, Fiziksel olarak eyleme gecebilmek icin, bu ruh istedigi gibi olay yerine tasmir. Hatta bazi durumlarda, buyiiciiniin iki ayn kisi haline gelmesi gerekir. Boylelikle, biiyiicii dayak, ruh e;;agirma seansi sirasmda ilaclanm ararnaya gider. Ayine katilanlar, biiyiiciiniin viicudunun somut olarak orada oldugunu gorurler, ancak buyiicu ruhsal ve bedensel olarak orada degildir, zira diger e§i saf bir ruh degildir. Ikiye aynlmada her iki taraf birbirine ozdestir, oyle ki, tam olarak birbirlerinin yerine gecebilirler. Aslmda, kendi yerine esini koymak ve kendisini de baska yere tasimak icin buyiiciinun kendisini iki ki§i yaptiguu dahi du§unebiliriz. Ortacag'da, buyuciilerin havadan baska yerlere tasmmasi bu §ekilde yorumlamyordu, Buyuciinun Saba" icin yola crkarken yatagmda bir iblis brraktrgi soylenirdi, bir vicarium deeemonem. Biiyilciiniin tipa tIP benzeri olan bu iblis, biiyiiciiniin diger esinden baskasi degildir. Bu ornek, bu ikiye aynlma diisimcesinin tamamen karsit uygulamalara da neden olabildigini gostennektedir. Bu yiizden, biiyiiciiniin bu temel gucii binlerce farkh §ekilde anlasilmn, ve srrursiz sayida dereceler icerdigi dusunulmiistur.
Buyiicunun kopyasi olan diger esi, biiyiilu kisiliginin ve giiciiniin bir till' somutlasmasidir belki de; tipki yeri geldiginde ruhunun ya da bizzat kendisinin somut bir goruntusiiniin ortaya e;;lktIgI bir toz frrtinasi ya da riizgar gibi. Ayrica bu, buyuciiden tamamen farkh olan ya da kendi iradesinden neredeyse bagimsrz olan ancak zaman zaman ona hizmet etmek icin ortaya cikan bir varliknr. Boylelikle, hayvan ya da tinsel birer varhk olan ve kendisinin kopyalanndan ya da disandaki ruhlanndan baska bir §ey olmayan belli bir sayida yardrmci, biiyiiciiye eslik eder.
Bu iki ue;; nokta arasmda, biiyiicuniin gecirdigi metamorfoz yer almaktadir. Bu, aslmda hayvan gorimumunde bir ikiye aynlmadir: zira metamorfozda bicimsel olarak iki varlrk bulunsa da, temelde ikisi tek bir varhktir. Bazi metamorfozlar vardir ve bu metamorfozlardaki forrnlardan biri, digerini ortadan kaldinyor gibi gorimur: bu
15 Ortacag inancina gore, seytanm ba§kanhgl11da buyiiculerin her cumartesi yapnklart gece toplannsi (c.n).
Marcel Mauss 85
sik gori.ilen metamorfoz bicimidir. Avrupa'da, havada ucarak yer
en 01aY111111 metamorfozla gerceklestigi kabul edilir. Bu iki
birbirine oylesine siki sikiya baglidir ki, ikisi tek bir kavram birlqmi§tir. Ortacag'da, eski Yunan-Rorna donerninden
elen striga kavrarni mevcuttu; eskiden strix olan striga bir buyiicii ve ~u§tur ayru zamanda, Evinin dismdayken kadm biiyiicu, siyah bir kedi, disi bir kurt veya tavsan olarak gorunur: erkek biiyucii ise erkek keci olarak goriinur, vs. Biiyucu kadm ya da erkek, kotuliik yapmak icin yerlerinden e;;lktlklannd~, h~yva~ .§eklinde gor~n?rler ve onla1'1n bu haldeyken yakalandrklari iddia edilir. Bununla birlikte, bu durumda bile, her iki imge de goreli olarak birbirlerinden bagnnsiz olma durumiarmi korumuslardir her zaman. Bir taraftan, biiyiicii, geceleyin dolasirken tekrar ins an bicimini ahr, yani eski metamorfozunu yeniden ya§ar. Diger taraftan, bu devamhligm kesildigi, biiyuci.iyle hayvan bicimindeki diger esinin ayrn anda farkh eylemlere giri§tigi g6ri.ili.ir. Bu durumda hayvan artik anhk bir kopya degil, biiyiiciiden ayrt yakm bir yarduncidrr. Kont Rutland'm akrabalanndan birine biiyii yaptig: icin J I Mart 1619 tarihinde Lincolri'da yakilan bi.iyi.ici.i Margaret ve Filippa Flower'm kedisi Rutterkin icin ayru §ey. gee;;erlidir. Ustelik, mutlak metamorfoz olaylan gibi gorunen biitiin olaylarda, buyiiciinun ay111 anda her yerde olusu her zaman ustii ortiilii olarak yer alrnaktadir. Biiyucunun hayvan forrnuyla karsilasildigmda kendisine mi yoksa on un yerine gee;;en srradan bir temsilciye mi basvuruldugunu bilmiyoruz. Yukanda bahsettigimiz temel karma§adan cikabilmis degiliz.
Avrupali buyuculer, gecirdikleri metamorfozlarda, rastgele butun hayvan bicirnlerini almazlar. Di.izenli olarak bicim degistirirler: kimi kisrak bicirnini ahr, kimi kurbaga, kimisi de kedi, vs. Bu olaylar, metamorfozun belli bir hayvan tiiriiyle diizenli bir tiir birlesrneye esdeger oldugunu diistmmemizi saghyor. Bu ti.irden birlesmelere hem en hernen her yerde rasthyoruz. Algonkin, Irokua veya Cherokeeli hekim-adamlar ya da daha genel olarak Kizilderili hekimler, Ojibway dilinde konusmak gerekirse, hayvan-rnanitulara" sahiptirler: ayru sekilde, M elanezya' daki bazi adalarda, biiyiiciilerin hizmete: yrlanlar: ve kopek baliklan vardir. Genel kural olarak, buna benzer e;;e§itli durumlarda, buyucuniin gucu hayvanlarla olan bu ilis-
10 Baz: Arnerikan yerlilerinin inanclannda yer alan bir tann (c.n).
86 Sosyoloji ve Antropolo]i
kilere dayarur. Biiyucu bu gucii, kendisine bagh olan hayvandan ahr; biiyucu hayvana fo1'111 iilleri ve ayinleri gosterir, Hatta giiciinun S1l11rIan kirni zaman bu birlesmeyle belirlenir. Krzilderililer'de, biiyiiciinun yardimcisl biiyiicuyii kendi tiirunden olan hayvanlar ve kendisine bagh olan seyler iizerinde gu<; sahibi yapar; iste buanlamda, Jal1lblique, yilanlar ve aslanlar iizerinde guC; sahibi olan ve yaralanru iyile§tiren ~ayol A.~OVT(OV' den ve ~ayol o<pUJv' den bahseder.
Prensip olarak, istisnai olaylar dismda, biiyiicii ozel olarak bir hayvanla degil, bir butiin olarak belli bir hayvan tiiruyle iliski kurar. Bu nedenle, soz konusu iliskiler totemik iliskilere benzer. Bunlann gercekten boyle olduklanna inanmak gerekir mi? Avrupa'yla ilgili olarak tahmin ettigimiz §ey, Avustralya ya da Kuzey Amerika icin kamtlannnsnr. Buyuciiye bagh olan hayvan, tabii ki bireysel bir totemdir. Howitt, bir Murring bi.iyucusunun kangurular iilkesine ta§llldlgll1l anlanyor: gercekte, kanguru buyiicunim totemi haline gelmisti; artik kangurunun bedenini kullanmak zorunda degildi. Biiyilciilerin boyle bir esine sahip olan ve sonuc olarak bireysel totemlere sahip olan ilk ve son kisiler olduguna inanmak yanlis olmaz. Totemizrnin yapisal olarak bozulmaya baslarnasmda, klanlarm totemlerini miras alan ve bunlari devam ettirenlerin ozellikle biiyucu aileleri 01- mas: cia oldukca muhterneldir. Melanezya'da bulunan ve ahtapot avmm basanya ulasrnasmi saglama guciine sahip olan Octopus ailesinin durumu boyledir. Eger hayvanlarla olan biitiin bilyii iliskilerinin ternelde totemik oldugunu kesin olarak gosterebilseydik, bu tiirden iliskilerin oldugu dururnlarda, buyiicuniin toternik niteliklerine gore clegerlenclirilcligini soyleyebilirdik. Ancak, az once degincligimiz biitun bu olaylar serisinden §u sonucu cikarabilir iz: Burada anlatilan §ey hikaye ya da soylence degildir: bunlar, biiyiicuniin konumunu belirlerneye katkida bulunan gercek bir toplumsal uzlasmarun gostergeleridir. Bu olaylarla ilgili olarak yaptigmuz yorumlara karsihk, bu olaylarm bazi buyulerde, ozellikle de brahrnanlarm oldugu eski Hindistari'daki biiyiide yer almamalar: one suriilemez. Zira bir taraftan, bizler soz konusu biiyuyti, buyusel nitelik tasisalar bile buyii uzmanlarinm eseri olan ve ana govdeden ayrilan edebi metinlerden taruyoruz sadece. Diger taraftan, H indistan' da bile, metarnorfoz konusu mevcuttur: Hikayeler ve Jatakalar seytan, aziz ve metamorfoza ugranus biiyuculerle dolup tasmaktadrr. Hindistan'daki folklor ve biiyi: gelenegi de bunlarla beslenmektedir.
Marcel Mauss 87
Az once biiyiiciiniin yardunct ruhlarmdan bahsetmistik, ancak bu ruhlan buyucunun totemik ya da baska tiirden iliskiler kurdugu hayvanlardan aYIr111ak son derece guc;tur. Soz konusu hayvanlar ruhveya ruh olarak kabul eelilebilirler. Ruhlara gelince, ruhlar genellikle gercek veya kurgusal hayvan bicimlerine sahiptirler. Dahasr, yarcll111cI hayvanlar konusuyla yardrmci ruhlar konusu arasmda §oyle bir ilisk: vardir ki, her ikisinde de buyucunun giicu kaynagmi dlsandan almaktadtr. Biiyiiciiniin biiviiculiik niteligi, kendisine gore belli bir bag1111s1zhgl bulunan ve i§bi"rligi yapng: varliklarla olan ortakhg1l1111 bir sonucudur. Tipk: biiyuciinun iki kisi haline gelrnesinde oldugu gibi, bu ortaklik da gqitli dereceler ve formlar icerir. Bu ortakhk cok zayif olabilir ve sadece rastlantisal olarak ruhlarla iletisirn kurma yetenegine indirgenebilir. Biiyucii, ruhlann nerede olduklanrn bilir, konustuklan dili bilir ve onlara ulasmak icin yaptlgl ayinler vardrr. Oliilerin ruhlanyla, perilerle ve bu turden diger ruhlarla olan ili§kiler genelde boyledir (Malezya'daki Hantular, Aruntas'taki lruntarinialar, 1-1 indu Devatiilar, vs.). Melanezya' daki bircok adada, buytlcu guciinu genelde akrabalannm ruhlarmdan alir.
Akrabalik, genellikle buyticunun ruhlarla olan iliskilerine atfedilen bicimlerden biridir. Biiyucunun babasmm, annesinin ve atalanrnn birer ruh olduguna inarnhr. Giinumiiz Hindistarn'nda, bazi aileler biiyiisel niteliklerini benzer bir kokenden ahrlar. Galler iilkesinde, bir insanm bir periyle yaptlgl evlilikten, buyiiculiikle i!gili zanaatlan tekeline alan aileler dOg1l111§tUr. Soz konusu iliskinin anlasma veya sozlesme biciminde gerceklesmesi de oldukca genel bir seydir: bu anlasrna veya sozlesmeler iistu ortiik ya da acik, genel ya da ozel, siirekli ya da gecici olabilirler. Bir tiir hukuki bag taraflan baglayrci kilar. Ortacag'da anlasrnalar, bir tiir senet biciminde duzenlenirler ve anlasrnarnn yazildrg: veya imzalandigi kanla miihiirlenirler. Bu dururnda bu, ayru zamanda kanla yapilan bir anlasmadir. Hikayelerde anlasrnalar daha az torensel nitelik tasiyan bah is, oyun, yan§ veya kolaylikla gecilen smavlar seklinde kaJ'§lI111Z& crkar ve bu tur oyunlarda ruh, iblis veya seytan genelde oyunu kaybeder.
Burada soz konusu olan iliskileri cinsellik seklinde diisimmek, siklikla yapilan bir seydir: Kadin buyiiculerin birlikte olduklan §eytanlar vardrr ve §eytanla birlikte oldugu diisiinulen kadmlar biiyiiciilere benzetilirler. Bu tiir olaylara Avrupa'da, Yeni-Kaledonya'da ve §uphesiz baska yerlerde de rastlanmaktadir. Avrupa'da Saba, §ey-
88 Sosyoloji ve Antropolo]i
tanlar ve buyiiculer arasmdaki cinsel iliskiler olmadan olmaz. birliktelik, siirekli bir anlasma olan evlilige kadar gidebilir. Bu imgeler pek siradan sayrlmazlar ; Ortacag'da ve eski Grekodunyada, bu imgeler biiyiiciilerin olumlu nitelikleri kavram olusmasma katkida bulunrnustur. Striga, aslmda §ehvetli bir veya kibar bir fahise olarak diisiiniilrniistur ve biiyii kavrarm, gunlukla concubitus d,CIIlOIlLllI1 ile ilgili tarnsmalar icerisinde acrk] kavusrnustur. Seytarnn ve biiyucuruin birlikteligini gosteren far imgeler bir araya gelebilirler: Anlanldigina gore, ruanun kadm hunu tutsak alan bir rajput, onu kendi evine gottirur ve ondan cocuklar bugun de kahtunsal olarak ruzgar iizerinde gi.i~ sahibidi bu ornek ayru zamanda hem oyun, hem anlasrna hem de soytemalan icerebilir.
Bu iliski rastlantisal ve dissal olarak degil, biiyucunun maddi manevi dogasmi derinlemesine etkileyen bir §ey olarak diisiinulmek tedir. Buyiicu §eytanm, yani ortaguun isaretini tasrr; Avustra biiyuciilerin dilleri ruhlar tarafindan delinmis, kannlan a~Ilml§ viicudundakiler sozde yenilenrnistir. Bank adalarmda, bazi lerin dili yesil bir yilan tmac; tarafmdan delinrnistir. Buyucu, ru tarafmdan ele gecirilmis biri gibidir normalde, hatta kahin gibi, ~arpml§ ki§i tipini olusturur, ki boyle bir §ey bir papaza cok nadi olur. Aynca biiyiicu, boyle oldugunu bilir ve kendisini ele geci ruhu tarur. Buyuciinun ruhlar tarafindan ele gecirilmesi inane: rensel bir inanctir. Hiristiyan Avrupa'da, buyiicuniin kesinlikle ruhlar tarafmdan ele gecirildigine inaruhr, oyle ki bedenine giren kotu ruhlann cikartlmastna ~alt§lhr; buna karsilik olarak, ruhlar tarafmdan ele gecirilen kisiyi biiyiicii sanrna egilimi vardrr. Ostelik, biiyiiciiniin giicii ve icinde bulundugu durum, genel olarak ruhlar tarafindan ele gecirilmis olmakla actklandig: gibi, ayru zamanda, bir ruh tarafindan ele gecirilmenin buyiisel etkinligin kosulu oldugu biiyu sisternleri vardir. Sibirya'da ve Malezya'da, Samanlik hali zorunludur. Samanhk durumunda, biiyiicu sadece kendi icinde kenclisine yabanc: bit ki§iligin varhgm: hissetmekle kalmaz, ayru zamanda kendi ki§iligi tamamen kaybolur ve aslmda onun agzmdan konusan sey §eytandlr. Eger gercek ve yasanrms durumlan taklit eden bircok simulasyon durumunu bir kenara birakrrsak, burada, psikolojik ve fizyolojik olarak kisilik boliinmesi olaylarimn soz konusu oldugunu gorirriiz. Oysa, buyucuniin belli bir olciide kendisinin ruhlar tarafmdan ele
Marcel Mauss 89
kontrol eden kisi olmasi dikkate degerdir: bunu proetme yetenegine sahiptir ve aslmda dans, mono ton bir miizik ve zehirleme gibi uygun yontemlerle bunu provoke de eder. ruhlar tarafmdan ele gecirilebilmek, buyuciilerin sadece degil, ayru zamanda fiziksel olan mesleki niteliklerinden biridir bu aym zamanda biiyuciilerin uzun sure elinde tuttuklan bir Simdi ~lkl§ noktarmza cok yaklasmrs bulunmaktayrz, zira bedenden crkmasi ve bir ruhun bedene girmesi, toplum icin gibi birey icin de, ayru bir fenomeni iki farkh biciminde sunbaska bir §ey degildir: Yani, bireysel bakrs acisryla ki§iligin toplumsal bakis acisiyla da ruhlar diinyasma ge~i§ fenoAynca bu iki sunus bicimi birbiriyle de ortusebilir: boylelikle,
ruhlar tarafindan ele gecirildiginde harekete gecen Siou ya da §amanll1ll1, hayvan-rnanitulanm, sadece ruhunun yaptrg: bir sirasmda elde edebildigi soylenir.
Biitiin bu biiyiicu efsaneleri birbirine kansmaktadir. Eger bu efbuyiiciileri konu alan toplumsal diisuncelerin birer gostergesi olmasaydi, bununla bu kadar uzun boylu mesgul olmarruza gerek kalmazdi. Nasil ki buyiicii, hayvanlarla olan iliskilerine gore tarumlamyorsa, ayru sekilde ruhlarla olan iliskilerine ve son tahlilde ruhunun sahip oldugu niteliklere gore de tarumlarur. Aynca, biiyuci; ve ruh iliskisi tamamen i~ ice gecmeye kadar gider; buyuciiyle biiyiisel ruh ayrn adt tasidrginda, bu i~ ice ge~i§ dogal olarak daha kolay gercekle§ir; bu durum oylesine yaygmdir ki, neredeyse kural haline gelmistir: genelde, bun Ian birbirinclen ayirrna ihtiyac: hissedilmez. Bu sayede, biiyucunun ne denli diinyarun otesine gectigini gorebiliyoruz: ozellikle ruhunu crkardigmda, yani harekete gectiginde diinyarnn otesine ge~er; bu durumda biiyiicii, daha yukanda da soyledigirniz gibi, insanlarm diinyasmdan cok ruhlar alellline aittir gercek anlamda.
Bu nedenle, biiyucii, henuz toplumsal konurnuna gore degerlendirilmernis olsa bile, kendisini konu alan uygun temsiller nedeniyle, en list diizeyde toplumsal olarak nitelendirilmistir. Buyucu her §eyden once niteliklcri, iliskileri ve sonuc olarak ozel zucleri olan bir
J ~ b J
kisidir. Buyuculuk kesinlikle en nitelikli mesleklerden biridir, hattf
nitelikli ilk mesleklerden biridir belki de. Biiyuculiik fazlasryla bir sosyal degerlendirme konusudur, oyle ki, birey bu degerlendirmeye her zaman bagunsiz bir sekilde ve kendi istegine gore katilmaz.
90 Sosyoloji lle Antropoloji
. 0 halde, bi.iyi.ic~yi.i yaratan §ey karnuoyu ve onun yarattig: etkidir. Kamuoyu sayesinde bi.iyi.ici.i her §eyi bilir, her §eyi yapabilir. Ecrel' dogada onun icin herhangi bir sir yoksa, gi.ici.ini.i dogrudan ,s'kt~ gunesten, gezegenlerden, gokku§agllldan ya da denizlerin bag;lllda: ahyorsa, bunun boyle olmasrru isteyen §ey, halkm di.i§i.incesidir. Da. hast, bu kamuoyu, butiin bi.iyi.ici.ilere her zaman S1l11r51Z giicler vermez .ya d~. b.~n.~ar ~yn.1 gucler degildir; c;;ogu zaman, cok dar grupla-. da bile, buyiiculerin farkh gucler: vardir. Buyuculuk, sadece belli bir uzrnanlrk yaratrnakla kalrnaz, ayru zarnanda onun da kendi uzrnan. hklan vardir dogal olarak.
2. l3iiyiicii!iigii ogrennie, biiyii toplumu; Bir ki§i, hem halkm hem de kendis~~i~ goziinde nasil bi.iyi.ici.i olur? Esi~j\~ciinLaElttln~yla ve g~le~egrlz-lemekk_bi!~Q~i.i_QllJnUL~_Gozl~lJlc:iler.'1~._.hi.i..yi.i~ci.ilerin ke~ d II ~.'::-;~~_ i.i~~~ger1e!1dirm~_~bic;;imine_j§i:1ret--etl11i§ I erdi r -~e bu d e ~er I ~ ~.~ .. IEll~~ .. ~jc;;i'lli<i()_~y_~~lm~_~ __ f~lklL.hi.iyi.icil-.Slnina F~~I n a yl rt ed1itnesln.e.YQ1Clc;;ml§tll:: Daha once adr gecen Patanjali'nin Sfltra'si (IV, I), "sidclhilerin (bi.iyi.isel giicler) dogustan, bitkilerden, forrnul. ~~r~e1:: cileye cekilme arzusundan ve ke~dinden gecrnekten" geldiglI11 soyler.
Buyiicunun, hizrnetine giren ve kendisine ogretisini veren bir ru.hla .~a cia ruhlarla iliski halinde buldugunu sandig: her seferinde, e~1~ soz konusudur. l3i.iyuci.ili.ige girisin bu ilk bicimi, efsanelere ve 1:lka:,elere .l~onu olur; bu efsane ve hikayeler cok basit veya cok geh§ml§ olabilirler. Bunlann en basit ornekleri Mefistofeles'in Faust'un evine van§1 ternas: etrafmda sekillenir. Ancak cok daha karmasik olanlar d~l .v~rcllr '. ~ urringler' de, gclecegin biiyucusu tmurup, ruh), karin derisini kestigi yash bir kadmm mezannm i.izerinclc uyur; uyku ~.Ira~lllda, bu cieri, yani yash kadinm murup'si, onu gok kubbenin otesine tasir ve bi.iyi.ici.i orad a kendisine ayinleri ve forrnulleri ogre ten r~l:larla ve tanrrlarla karsilasir: uyandrgrnda, bedeni bir ecza cantasi ~I~I kuvars parcalanyla dolmustur ve kendisi bu parcalan yapacagi ayinler sirasinda agzmdan crkarmayi ogrenmi§tir; bunlar ruhlardan ahnan yetenekler ve guvencelerdir. Buracla buyiicii, ruhlar alernine ta§l11m~kta~l.r; b~§ka yerlerdeyse, ruh buyilcunun icine girer; esin O~~YI,. orneg.111 Siouxlar'da ve Malezyalilar'da oldugu gibi, birinin digerine sahip olrnasiyla gerceklesir. Fakat her iki durumda da, ruhla olan i:1nh.k ternastan kisi devamli bir guC;; ve yetenek kazarur. Biiyiisel karakterin bu surekliligin: dogrularnak icin, daha once bahsettigimiz
Marcel Mauss 91
ki§ilikte gerc;;ekle§en derin bir degisim tasavvur edilir. Biiyuciivi.icudunun ruhlar tarafmdan yenilendigi, ruhlann onu kendi cezalandll'dlgl ve dilini isirdrklan soylenirrbuyucu yasabir kamti olarak, Orta Avustralya'daki kabilelerde, in-
delinmis olan dilini gosterir. Insanlar kesin bir dille, esin sonra yeniden dogrnak icin yeni bi.iyi.ici.ini.in gercekten soylerler.
Bu anhk dlum diisiincesi, dine giri§ konusunda oldugu gibi, bugiri§te de var olan genel bir temadir. Ancak bi.iyi.ici.iler,
dirilmeler konusunda digerlerinden cok daha fazla hikayeler neden olurlar. Bir defaligma da olsa mevcut inceleme disma cikmak icin, Baffin iilkesindeki Eskimolann hikabahsedecegiz, Adarnm biri angekok olmak ister; oncu (ll1aekok onu oldiiriir: adam sekiz gi.in boyunca d011l11U§ bir §ekildc
Co
yerde UZanl111§ olarak bekler; bu sure icinde, adamm ruhu denizin,
gokyuzLinun ve topragin derinliklerinde dolasir, dogarnn strlanrn 6grenir; angekok, adal11111 viicuduna ufleyerek onu uyandirdrgmda, adam da artrk angekok olmustur. Burada, bircok sahne halinde gerc;;ekle§en tam bir esinlenme olayi gorrnekteyiz: bu esin kisisel bir yenilenme ve ruhlar diinyasma yolculukla birlikte, bi.iyi.i bilimini agrenrneyi, yani evrensel bilgiye ulasmayi icermektedir.
Buyusel gucler, kisinin iki ki§i haline gelmesi sirasmda kazaruhr, ancak, ikiye ayrihsm ve ruhlar tarafmdan ele gecirilisin tekrarlanmak zoruncla oldugu Samanizm olaylannclan farkh olarak, buyuciiluge giristeki ikiye aynlma, biiyiicuniin yasammda sadece bir defa yasarur ve biiyiicii bundan devarnh yararlarnr. Ancak bu ikiye ayrilmalann en azmdan bir defa olmasi gerekir ve hattf bu zorunludur. Aslmda, bu mitik temsiller gercek giri§ ayinlerine uygun diisrnektedir: ki§i 01'ruanda bir mezarrn uzerinde uyumaya gicler; biitiin cleneyimleri ya§ar; cileye cekilme, yasaklama ve tabu ayinlerine kanhr. Aynca, ki§i kendindcn gcc;;cr ve ruya gorur, fakat, buyucu her seyi tek basrna ogrense bile, riiyast tam bir mit sayilmaz.
Ancak, c;;ogunlukla baska biiyuculer i§in icine dahil olur: Samlar'da, yeni biiyiiciiye ilk tecriibelerini yasatan kisi eski bir pcljadlr. Dahasi, genelde biiyucii icin gercek bir toren soz konusudur ve bu torendeki ajanlar da egitim goren biiyuculerdir. Ruhlar aracihgiyla yapilan egitimin yanmda, Aruntaslar biiyuciilerle yap dan egitimi de
92 Sosyoloji }Ie Antropoloji
Marcel Mauss 93
17 Cilecilik, cileye ~ekilll1e (c. 11),
ki§i bile, anlasma hukumleri dismda, biiyusel sirlan ozgurce haksiz bir bicimde devredi1en biiyiisel sirlar artik
ya da bunlan kullanan kisiye karst hale gelirler. Fo1klor, biibunun bircok ornegini verrnektedir. Bu till' inanclarda, bilgiler dahil, buyiisel bilgilerin aktanldigi her seferde gerbir ruhsal durumun isaretlerini gorrnekteyiz. Bu intikal bu anlasma bicimi §unu gosterrnektedir: Kisiden kisiye icin egitim, kapah reel bir topluma bircok kisi sokmakta-
Esinlenme, giri§ ve gelenek bu acidan birbirine esdegerdir: her ken d ia<; I S In dan. bi <;imser~alanfk, yen"~~l5il~TIy'enlll'lJtTyITc i.i Ie; topkatJldlgml' goster-ii. ... - ~~~~ '~~"--' ~~~ .. ~~.--
BUyuCu]e,:eozelbii: smif olarak bakan tek §ey kamuoyu degildir; de kendi1erini bu sekilde degerlendirir. Daha once de ifade gibi, buyiiciiler yalmz kisiler olsalar da, aslmda gercek bir toplulugu olusturrnuslardrr. Bu buyucu topluluklan kaliolarak ya da secimle olusmustur. Yunan yazarlan, buyiicii ailelerin oldugunu gosterirler: Keltler i.ilkesinde, Hindistan'da, Malezya'da ve Me1anezya'da da bu aile1erden bahsedilir. Bilyii.ci.i.Li.iJS4~~ile itinayla_jmt:llllaQ_bi!:..~~!~gJnliktir. Fakat biiyiiciiliik, diger zenginliklere ora22I§_J~~" .. ~~maIL_g~iii~_d_QgJ:1iIt!J.9_~1==!nIiRl1refmez:
M ela nezy~'~-~;~=iQy1a rIl}_.§D§:9iLgj9gg1:'.Q9 ti.i!l_~i:iIked ~, bii yiic iil ii k babadan ogula gecer; Galler i.ilkesinde, oyle goruniiyor ki, genelde annel;tYliC'tili.igi.i ogluna, baba da kizma devreder. Gizli toplulukla- ~ rm, yani istege gore giri1en kismi erkek topluluklanrun biiyiik bir rol oynadlgl sosya1 gruplarda buyiicii toplulugu giz1i top1ulukla kansryor gibi gorunmektedir. Yunan papiruslerinin ortaya cikardig: buyiicii topluluklan, iskenderiyeli mistik topluluklar1a kornsudur. Genelde, biiyiicii topluluklarmm oldugu durumlarda, bu topluluklan din! toplu1uk1ardan ayrrmamiz miimkun olmamaktadir. Ancak, Ortacag'da, biiyuciiliigiin sadece topluluklar tarafmdan gerceklestirilen bir §ey olarak di.i§i.ini.i1di.igunil de bi1iyoruz. En eski yazilar bizlere biiyiicii meclis1erinden bahseder; bu meclis1ere, Diane'm pesinden giden ath efsanesinde ve Saba'da da rastlamaktayiz. Kuskusuz bu imge son derece gelismistir: ancak yine de biiyiicii kilisesinin ve biiyucu salgimnm varligmm kamtlanrnasi gerekir. Bunun1a birlikte, kamuoyunu ve efsaneleri goz oniinde bu1undurmak gerekirse, buyiiniin kismen de olsa, giinumuzde gizemciligin son taraftarlarmm olusturdugu topluluk1ara benzer kiiciik gruplarla yaprldigrru diisiinrnemiz icin
bilirler: bu egitim asetik 17 ayin1erden, ovusturrna, yag siirrne ayin ve diger toplu ayinlerden olusur ve bu ayinler sirasmda, egiti tamamlayan biiyiicii, biiyusel gi.ici.in isareti olan ve isim babasma ki.i<;i.ik degerli taslan agzma koyar. Yunan papiri.is1erinde, buyiic torenleriyle ilgili UZLln bir kilavuz yer almaktadir oy061] M (Dietrich, Abraxas, s. 166). Bu kilavuz benzer bir torendeki safhalan ayrmnlanyla gostermektedir: Annmalar, kurban ayin1eri yakarrnalar olur ve biitiin bunlan taclandrrmak icin de, yasarmn s nrn dile getiren mitik bir esin gerceklesir. Ancak boylesine kar bir ayin her zaman gerek1i degildir. Sadece ortak bir ruh cagl ayini oldugunda (bogaz bolgelerindeki Malezyah j)(lwallglar gecerlidir bu) ya da kutsal bir yerde ruha bir §ey sunuldugunda bir toren yapihr (ornegin Melanezya'da). Ne olursa olsun, b ILige giri§, diger giri§ olaylanyla aym etki1eri yaranr: bi.iyilci.iWge ri§, belli bir kisilik degi§imini be1irler ve bu degi§im gerektiginde isirn degi§ikligiyle ifade edilir. Soz konusu giri§, birey1e dogai.is bag!a§lklan arasinda derin bir iliski kurar, krsacasi, gizli bir karsih sahiplenme yaranr. Buyuciiluge giris, dogal olarak bazi top1uluk1a dine giri§ olayiyla i<; ice ge<;er. Ornegin Krzrlderililerde, 11'0 ar'da veya Siouxlarda, hekim1ik gi.ici.ini.in kazarulmasr, gizli top1u1u girildiginde gerceklesir. E1imizde heni.iz bir karnt yok, arna Me yah bazr topluluklarda da ayru seyin gecerli oldugunu tah ediyoruz.
Bi.iyi.icLililge giri§ si.ireci sade1e§erek
nek halini a1 .
basit ve slrada~ ~ir §ey .. olm31m§tIr.GerceJ~J<:,lJir forn1i.ili.in aktan1 masmda, . ~~Jil~l]@rLyeni ba_§l.clY_anlat:__y~,-.biitYn~~l:~'e~er c v~r.s~) ol~lg9_ndJ§L.biLtutuDL!>.ergi1er. Topluluga kanlan ki§i se<;i1mi§ biri d 11' veya kendini secilmis olarak goriir. Eylem, gene1de torensel bir nitelik tasir ve gizemli karakteri onun bu torenselligine hicbi §eki~cle z~rar verrnez. Eylemi yikanrna gibi ritiiel forrnlar ve <;e~it1i pratikler izler: zarnan ve mekan kosullarma riayet edi1ir; diger durumlarda, buyiiciiluk egitimindeki onemli seyler, gelenegin aktanlm~s.l11l11 bir tiir kozrnolojik esinclen sonra gerceklesrnesiyle ifade edilir ve ge1enek bu kozmolojik esine bagl: gibi gorunmektedir. Biiyiisel sirlar, gene1de belli kosullarla devredilir. Hatta bi.iyi.iyi.i devre-
94 Sosyolo]i ve Antropolo]i
yeterince neden vardir. Dstelik, ozel bir buyiicu toplulugunun dlgl dururnlarda bile, tinsel acidan, profesyonel bir grup vardir ve grubun iistii orti.ili.i ancak bununla birlikte riayet edilen stati.ileri
drr. Gozlemledigimiz kadanyla, biiyuciilerin beli bir yasam vardir ve bu topluluga ozgu bir disiplindir. Bu kural, ahlaki nitel
rin, riti.iel anligm ve olciilii davraruslarin aranmasma dayamr. cast, bu mesleki ozellikler, meslegin dissal boyutunu verir.
Buyuniin ajanlannin toplumsal karakteri hakkmda soyledigj §eylere karst, nitelikli kisiler tarafmdan yaprlmayan popi.iler bir b
nun oldugu ileri si.iri.ili.irse, buna cevap olarak, soz konusu bi.iyi.ini.in ajanlarmm daima mumkun oldugunca bi.iyi.ici.ilere meye ~ah§tlg1l11 soyleyecegiz. Aynca, bu popiiler bi.iyi.ini.in, aile ya koy gibi kiiciik siradan gruplarda, sadece kalmti halinde olduz hatirlatacagiz. Ve hakh olarak §unu savunabiliriz ki, bu kiicuk b
lar gercekte biiyiicii gruplandirlar, ki bu gruplarm i.iyeleri olarak aym geleneksel bi.iyi.i hareketlerini tekrarlamaktadirlar.
II. SUYUCONON YAPTIGJ HAREKETLER Bi.iyi.ici.ini.in yaptlgl hareketler birer ayindir; bu hareketleri ken, ayin kavra111111111 icerdigi her §eye cevap verdiklerini gos
giz. §unu da belirtmek gerekir ki, folklor kitaplannda, bu cogunlukla cok basit ve cok siradannus gibi gosterilmislerdir; bu folklor kitaplarm: yazanlar en azmdan i.isti.i kapah olarak bu ketlerin birer ayin olduklarirn soylerneselerdi, bu hareketlerde hangi bir ozelligi olmayan cok siradan jestlerden baska bir gorernezdik. Ancak bunlarm, genelde her tiirlu torensellik den y~l~sun basit hareketler olmadigrru iddia ediyoruz. Basit gortin melerinin nedeni, kotii tarumlannus olmalari ya da yanh§ gozlern~~nm.i§ v~ ~ski1l1i§ olrnalandir. Bize gelince, bi.iyi.i ayinlerinin tipi ozelliklerini smrrh sayida olan ya da yanhs tan man ayinler icinde ararnayacagrz.
Ters.~ne, oldukca karrnasik cok sayida bi.iyi.i ayini oldugunu biliyoruAz. Ornegin, Hindular'in bi.iyi.i ayin: son derece yaygmdrr tKaucika sutra, .47,.49). Bu ayin, kotiiluk alameti olan agaclar , ~e§itli §ekilI~rde kesilmis otlar, ozel yaglar ve ugursuz bir ates gibi bash basma bl~ mat~ryal gerektirir; ayinin yapildig, yer iyi arnach ayinlerin yaprldlgl yerm tam tersi niteligindedir. Toprag: tuzlu olan kurak bir yerde toplarnhr: so.~ ?Iarak. bi.iy~ i.isti.i kapah olarak belirtilen ancak ugursuz olarak gorulen bir tarihte, karanhkta (oroka) ve yildizh ugursuz
Marcel Mauss 95
gecede yapihr (47, 1 - 11). Bunun ardmdan, bi.iyi.iyle ilgilenen ki§i
uzun bir egiti111 baslar, yorurnlarda soylendigi gibi bir di§ka; ve bu egitim, bir kurban torenine baslarken kurban edilen kisinin goregitime benzer. Bu andan itibaren, ana ayinin ya da daha bi.iyi.iyi.i olusturan ayinlerin onciisii brahmandir: zira metinleri okudllgumuzda, saydigmuz ve bircogu i.i~ farkh bicimde clan otuz iki ayin ti.iri.ini.in (47, 23'ten 49, 27'ye kadar) tek ve bi.iyi.ik bir torenin bir par<;aSI olup olmadigrm ya da teorik olarak birbirinden farkh olup olmadiklanrn bilmek cok zordur. Kilden bir yapt i.izerinde yapJlan en basit ayin bile, on iki gi.inden az si.irmemektedir. Bi.iyi.i, riti.ie1 bir armma isleminin ardmdan tarnamlarur (49, 27). Queensland'daki Pitta-Pittalar'da veya Cherokeeler'de, beddua ayinleri bundan daha basit degildir. Son olarak, Yunan papiriislerinde ve Asur metinlerinde, ayru derecede uzun olan seytan kovma ayinleri ve kehanet ayinleri oldugunu goruyoruz.
I. Ayirzieril1 kosullan. Burada genel olarak ayinlerin analizine ge~ecek olsak da, oncelikle §unu belirtmemiz gerekiyor: Temel bir biiyil kuralmda, bir ya da birden fazla temel islemin gosterilmesinin otesinde, tamamen din! ayinlerdeki kosullara esdeger olan yardimci birtakrrn kosullar siralamr. Gercek ayinsel usullerle veya din! toren usulleriyle kar§t1a§tlg1l1llz her seferde, kosullann acik bir sekilde srralanmasi kesinlikle zorunludur.
Ayinin gerceklesririleceg: an ,ozenle saptarur. BaZI ayinler geceleyin ya da gecenin belirli saatlerinde, ornegin gece yansi yapilmak zorundadir: bazt ayinler de, gi.ini.in belirli saatlerinde, giinesin batrsi ya da dogusu sirasmda yapihr: gunesin dogu§u ve bans: sirasmdaki her iki alacakaranhk ozellikle bi.iyi.isel nitelik tasir. Haftarun her gi.ini.i bir degildir: diger gi.inlerden ayn olarak, Cuma gi.inleri ve Saba gi.ini.i ozellikle tercih edilir: Hafta kavrami kesfedildikten sonra, ayin, sabit bir gi.ine tahsis edilmistir. Ayrn sekilde, ayin tarihi, bir ayhk sure icerisinde saptarur: ancak bu tarih, tercihen ozellikle ayin buyiime ve kiiciilme donemlerine gelecek §ekilde belirlenir. Ay tarihleri, sabit olarak gozlemlenen tarihlerdir. Eski Hindistan'da, teorik olarak, her bi.iyi.i ayini, yeni ay ve dolunay donernindeki bir kurban torenine baglamr. Hatta, eski ve modern rnetinlerden, on bes gi.inli.ik aydmlik donernin iyi amach ayinlere, on bes gi.inli.ik karanhk donemin de kotu amacli ayinlere aynldrg: anlasrlmaktadir. Yrldizlann seyri, aym, gunesin ve gezegenlerin ayrn hizada ya da ayrt olmalan ve yildrzlarm
96 Sosyoloji lJe Antropoloji
konumu da ayrn sekilde gozlemlenir. Bu nedenle astroloji bagl! gibi goriirnir, oyle ki, elimizdeki Yunan biiyii metinler' kisrm astrolojik calismalar arasmda yer ahr ve Hindistan'da s;ag'm sonlanndaki biiyiik astroloji ve astronomi s;ah§masl~m b~lU~.1unun ta.maml biiyiiye aynlnustrr. Bir ayhk zaman ve ytlm bir donerndeki sira sayisi da kimi zaman hesaba katrhr. Genelde donum.~eri, ekin~k~.lar ve ozellikle de bunlardan onceki ak§a~1 artik gunler ve buyuk bayrarnlar, bizdeki aziz bayramlari, losacasl veya bu sekildc bir ozelligi olan biitiin donernler son derece kabul edil~r~er .. Butiin bu verilerin birbirine kan§tlgl ve cok nadi gers;ekle§tIrlleb1len bazi kosullar yarattlgl da olur; Hindu buyi.icu inanmak gerekirse, bazi ayinler sadece krrk bes yilda bir sonuc olabilirler.
Btiyii ayinleri herhangi bir yerde degil, belli nitelikleri olan lerd~ yapihr. TIpkJ dinlerde oldugu gibi, buyiiniin yap!ldlgl mekanlar vardrr. Bazr durumlarda, ornegin Melanezya'da, lezya'da ve koylerin kutsal mekanlannm buyii icin kullamldigl dern Hindistan'da, biiyiilerin yap1ldlgl yerler ortak mekanlardr-, ristiyan Avrupa'da, bazt biiyil ayinleri kilisede ve bazi durumla sunaklann iizerinde yapilmak zorundadrr. Bazi durumlarda ise g~~s~z. old~gu icin ya da en azindan ozelbir saygi gerektirdigi' is;i dini ayinlerin yap!lamadlgl yerlerde biiyii ayinleri yapihr. Meza kavsaklar, orrnanlar, batakliklar, s;oplUkler, hortlaklann ve nn barmdigt biitiin yerler biiyu icin oncelikli olarak tercih ed y.erler?ir. ~uyi.i, koylerin ve arazilerin simr noktalannda yaprhr: n.n e§Ikle~'I, ocaklar, catrlar, evlerdeki ana direkler, sokaklar, yol birtaknn izler veya herhangi bir sekilde kararlasnnlnn biitiin verl bu~u is;i~ ~y?undur. Y~terli gorUiebilecek en alr smrr, ayinin y~pdac~gl yen~ ~yml~ yeterli bir uyurn icinde olmasrdrr. Bir dU§l11al11 biiyulem.ek Is;m, evine ~a da oniine dogru tLikuri.ilur. Ayin icin kararlastJr~lab1lecek ~a§ka bll.· yer olmadiginda, biiyiicu etrafmda buyu!i.i bir daJre.~a ~:.~Ir.!<ar~ ~Izer, bir templwn; ve orada ayine baslar.
Gordugum~z gibi, kurban ayininde oldugu gibi buyii ayininde de zarnan ve .. m.~kan kosullari vardrr. Bunlann yanmda baska kosullar da vardrr. Buyu alarnnda materyaller ve araclar kullaruhr. ancak soz konusu araclar hicbir zaman siradan araclar degillerdir, Bu araclarm secilmesi ve haztrlanrnasi birer ayin konusudur ve bunlar da ozel olarak zaman ve mekan ko§ullanna baghdIr. Bu baglamcla, Cherokee
Marcel Mauss 97
aym falan gununde, gimes dogarken, sifah otlanrn araJ:1ay.a §al11an rituel baz: hareketler yaptiktan .. s011l:a,. bu etlan S~bIt .bIr belli parmaklaruu kullanarak ve golgesmm otlann uzerme dikkat ederek toplar. Kaplicalardan getirilen kursunmezarhklarclan getirilen toprak gibi malzemeler kullaruhr, vesaAyincle kullarulan arac ve gereclerin hazrrlanmasi ve diizenlenuzun ve aynnnli bir siirectir. Hindistan'da, bir muskarnn veya
serbetin hazirlanmasmda kullarulan bilesim, onceden ezilmeli ve
o bir §ekilde yagla yogrulmahdrr. Normalde, biiyii malzemele,:i anlamcla takdis edilmeseler bile, en azmdan biiyuyle okunup iif, vani bir bakima biiyiisel bir sekilde takdis edilmislerdir.
bnceden yapilan bu okuyup iiflemeler in otesinde, tipk: bir kur- 3yinindeki kurban gibi, kullarulan §eylerin s;ogunun oncelikli bazi I~itelikleri vardir. Sir kisrm din tarafmdan kalifiye edilmistir: bunlar kurbanlardan geriye kalan ve tuketilmek ya da yok edilrnek zorunda olan olii kernikleri veya kutsal yikama sulandrr. Yemek artJgl. cop, urnak kmklan. kesilmis saclar, dl§kI, cenin, ev artiklan ve zenel olarak atilan vc normal bir kullanimt olrnayan seylerden olusan di&er krsnu cia sal" ciisl btrakihr ve bir baknna diskalifiye eclilir diyebiliriz. Bunun arclll1da~, gercekten var olan ya da var olduguna inaruIan ozcl niteliklcri ya da ayinle olan baglantrst nedeniyle sirf kendileri icin kullarulan bazi seyler gelir: Hayvanlar, bitkiler ve taslar: ve son olarak, balmurnu, kola, al<.;l, su, bal ve siit gibi diger malzemeleri kansnrmak ve kullanmak icin yararlamlan ve biiyiiniin sunuldugu buyUk bir sofray: andrran diger malzemeler gelir. Son olarak saydrcrll111Z bu malzcmelerin de cozunlukla kendi ozel nitelikleri vardtr ve
b ~ b
bazen tazlasiyla bicimsel olan birtakun yonergelere neden olurlar.
Hindistanda, belli bir renkte olan ve yavrusu da kendisiyle ayru renkte olan bir inegin sutunun kullamlmasi, bir tiir talimat olarak onceden belirtilmistir. Saydigmuz biitiin malzemeler siralandrgmda, buyiinun recetesi ortaya crkar. Bu siralama, biiyiiniin ogrenilmesinde, doktrinlerin ogrenilmesincle oldugu gibi onemli bir yere sahiptir. Fakat bu sualama Greko-Rornen diinyada oldugu gibi sonsuz goriinecek derecede uzunsa cia. bunun nedeni, Greko- Romen buyiisiinun zenel ve butunliiklu olabilecek pratik herhangi bir buyii kitabi ya cia buyii YaS({SI birakmarms olmasidrr. Kuskusuz, verili bir anda, belli bir biiyucu grubu icin, atharva metinlerincleki J(au~'ika SOtra'nm VIII. ye XI. boli.imlerinde ya cia Cherokee el yazmalarmda gordi_igi.i-
98 Sosyoloji lle Antropoloji
Marcel Mauss 99
mi.iz gibi, bu srralarna fazlasiyla srmrhydr. Bize gore, malzeme Ii leri bir ecza Kodeksi gibi zorunlu bir nitelige sahiptir ve bizler sip olarak, gi.ini.imi.ize kadar gelen bi.iyi.i ara<.;-geres; listelerini, her kendi donerni icinde olmak i.izere, bir buyucu icin ya da bu grubu icin bi.iti.inli.ikli.i ve smrrlayrc: bir el kitabi olarak degerlen yoruz.
Soz konusu arac-gereclerin kullarnlmasrrun dismda, ayin baska pek cok alet kullarnlmaktadrr ve bu aletlerin her biri kendilerine ozgi; bir bi.iyi.isel degere sahip olur. Kullamlan aletl en basiti sihirli cubuktur. Cinliler'e ozgu kahin pusulasi en ka aletlerden biri olmustur. Greko- Latin bi.iyi.ici.ilerin legen, halka, cak, merdiven, cark, circir, ig, anahtar ve ayna gibi aletlerin i.iretil atolyeleri vardir. Bir lrokuali'run ya da bir Siou'nun ecza can kuklalan, kus ti.iyleri, taslari, orrne boncuklan, kuru kemikleri, cubuklan, bicaklar: ve oklanyla doktor Faust'un odasi gibi . seylerle doludur.
Bi.iyi.ici.iye ve kendisine basvuran kisiye gelince, kurban ve k yapan kisi kurban torenine gore neyse, bi.iyi.ici.i ve rnusterisi de b ayinine gore odur. Onlar da hazirhk ayinleri yapmak zorundadirl ki bu hazirhk ayinleri sadece kendilerini ve bazen de ailelerini kendi gruplanru etkiler. Yaprnalan gereken diger seyierse sunlardi Di.iri.ist ve temiz olrnak zorundadirlar ve annmak icin yrkarup y si.irmeleri gerekir: orus; tutrnalan ya da baz: yiyeceklerden durrnalan ve ozel bir elbise giymeleri gerekir, elbise yeni veya olabilir, tarnamen beyaz ya da kmnrzi §eritli olabilir: aynca yi.izlerin boyarnalan, maske ta§lmalan, kihk degistirrnelen, baslanrn sarmala ve bazen de ciplak olmalan gerekir, bunun nedeni biiyusel gi.i<.; kendileri arasmdaki engelleri tarnarnen kaldrrrna ya da oykiiie anlanldrg, gibi riti.iel bir densizlikle hareket etme istegi olabilir. S olarak, zihinsel baz: egilim ve yetenekler gerekir; inane sahibi ve ciddi davranmak zorunludur.
Zaman, mekan, arac-gerecler ve bi.iyi.i ayininin ajanlanyla ilgi bi.iti.in bu kosullar, baska bir yerde bahsettigimiz kurban torenindeki giri§ ayinlerine benzeyen bi.iyi.iye giri§ ayinlerini ve hazirhklanm olustururlar. Bu ayinler oylesine onernlidir ki, hazrrhgnu yapnklan torenlerden ayn olarak torenler ger<.;ekle§tirirler. Atharva metinlerine gore, ayinden once bir kurban toreni yapihr ve her yeni ayini hamlamak icin <.;ogunlukla ek ayinler yapihr. Yunanistan'da, uzun uza-
betimlenen hazrrhklar ongorulur: Ozel filakterler, sozlii veya dualar, ayini yapan kisiyi kullandrgi gi.ice karst, kendi hatalava da rakiplerinin hazrrladrgt oyunlara karsi korumak icin . ttlslmlar, vesaire. Bu acidan bakildrgmda, bazt ayinleri olarak degerlendirebiliriz, ki bu ayinler, asrl ayine gore, olarak istenilen amaca cevap veren ayinin ta§ldIgI oneme
orantIslz bir yer tutmaktadir. Biiyu danslan, si.irekli calman ve tamtarnlar buna ornek olarak verilebilir; ti.itsi.ilemeleri ve de yine buna ornek olarak verebiliriz. Yapilan bi.iti.in bu ayinleri yonetenleri ve ayin icin kendilerine basvuranlarr, l;la~evl ve psikolojik olarak degil, ayrn zamanda fiziksel ola-
da normal durumlarmdan farkli ozel bir dururna sokar: soz kodurum, birer ayin olan istemli veya zorunlu ruyalarda ve translarda tam olarak gerceklesmektedirler. Bu claysaYISI ve bi.iyi.ikli.igi.i, bi.iyi.i ayininin farkh bir bi.iyi.i ortammda gostermektedir: ki ayine yonelik biitiin hazrrhklar soz ortami suurh olarak kullarulan ve digerlerinden farkh olan bir haline gctirmeyi arnaclamaktadtr. Gerektiginde, siradan bir bir fisilu, bir sozcuk, bir hareket veya bir bakis ortarm yeterli olur.
Kurban torenlerinde oldugu gibi, bi.iyi.i ayiulerinde de, her zarnan bile en azindan di.izenli olarak S;lkI§ ayinleri yer ahr ve bu ayinJer bi.iyi.ini.in etkisini sirurlamaya ve biiyii ayinine katilanlarm gorrnemesinden emin olmaya yoneliktir. Ayinde kullarulmayan iiriinler atihr ya da yok edilir; temizlendikten sonra, basnu cevirmemeye ozen gosterilerek ayin alarn terk edilir. Bunlar srradan kisisel teclbirler degildir, onceden belirlenmislerdir. Bunlar, Cherokee veya Arthava ayin kitaplannda kesin olarak yer alan eylem kurallaridrr ve Greko- Latin ayin kitaplarmda cia yer alrmslardir. Vergilius, sekizinci §arklllll1 son boliimiinde bun dan bahsetmekteclir (102. dize).
Fer cineres, Amarylli, foras, rivoque fluenti Transque caput jace; nec respexeris ...
Muvraiu KPOvIXJ1'da, yani Paris'teki buyiik bi.iyi.i Papiri.isi.incle yontemi belirtilen kehanet ayininde, gercek bir S;lkl§ ayini olan son bir dua oldugunu goriiyoruz.
Genel bir kural olarak.ibiiyiide-ayin k()§l.111annll1 bir~okl(eilekrai;'
edildigini soyleyebiliriz: oyle ki, ayinden kurtulmarnn yolla-
1 00 Sosyolo]i ve Antropolo]i
nnj anyor gibi _gQ_rDnlirler ve hat ci.. .. lJ.LL~C;l'-lll_LI::;'..JJ.lU.UJ"!,;~~':::'::":'ct.l_:... J yiiyle ilgili edebi gelenek, ayinierdeki islemlerin karrnasik azaltmak bir yarra, alabildigine arnrrms gibi gorunrnektedir. biiyiiciilerin basansizhk durumunda prosedurun ve §ekil kusurl ardina sIglllmasl oldukca dogaldir. Ancak, bunun bas it bir hile gunu dusunmeye hakkrmiz yok. Biiyiiculer, bu §elsiLdeJlleslelderin
icrasiru imkanstz hale tirdikleri '~~- __ -l:;'ba§anslzlIglll iIk-
banlartdrrlar. Ayin lerin,v,~l'--J U," ~,1U:a"J., .. ~~' .~"l\.J~l'::J':, ~1.".IIJICI~.:~I~
b li Y ii n lin te m el n i te I i k I er i n_~ .. ba gh d I>G .. ~, .. 0:.z:.:.1 e.,.n:.~l, .. ;.~ .. ::.c.:,:,,,.;~,;;,~.:_c:.::.:,;_:,: gunluklii aIJ.9Imal olnlc~ikl(atedegerdir. liyj-L~yinLn~kg<:lar Sl dan olur~~ 0Isul~:";;til11ki.iil-olCfuglfnca az yapilmasi istenir. Ayi;:;J~r sadece Sai;lT~Tear;::Salnt=lvrc~;:tin,Noer:'Kutsal Cuma ya da yeni bitkilerinin kullarnlmas: nedensiz degildir. Bunlar siradan §eyler gilclir ve ozet olarak ama<;. ayine anormal bir nitelik vermektir, biitiin buyu ayinleri bu anorrnal karakteri hedeflemektedir. Yap: hareketler, normalcle yapilanlarm ya da en azindan dini ayinl yapilmasma izin veri len hareketlerin tam tersiclir. Zaman kosullan diger kosullar gerceklestirilernez gibi gorunilr: tercihen biittin 111 yaller tiksinti uyandmcidir ve yaprlan biitun hareketler miisteh niteliktedir. Her §ey ruhaf, doga karsrti ve gosteris icin yapihyor gorlinLir ve son donerndeki bazi teorisyenlerin btiyiiye atfettikleri basitlikren son derece uzaktir.
2. Ayinlerin yapts), Temel ve dogrudan etkili olan ayinlere gell11i§ bulunrnaktayiz. Bunlar sozlu ayinleri ve harekete dayanan ayinleri icermektedir. Bu biiyiik ayrimm dismda, buyir ayinlerini struflandrrmaya calisrnayacagiz. Sadece, cahsmarmzin ihriyaclan dogrultusunda, belli bir sayrda ayin grubu olusturacagiz: ancak bunlar arasinda belirgin bir ayrnn olmayacak.
Harekete dayali iiyinler. Dinler biliminin mevcut durumu icerisinde, sernpatik veya sernbolik ayinler grubu, ozel bir buyiisel nitelik tasryan ilk gruptur. Bu ayinlerin teorisi yeterince sornutlasmrs ve bu konuda israr etmernize gerek kalmayacak orand a onemli listeler cikanlnustrr. Bu listeler okundugunda, sernbolik ayinlerin sayismm teorik olarak sirursrz oldugu ve her sembolik ayinin yapi itibariyle etki sahibi oldugu cli.i§i.inLilebilir. Buna karsihk bizler, elimizde karut olmarnakla birliktc, verili bir biiyii icin, yapilrnas: gereken ve gerceklestirilen sernbolik ayin sayismm daima srmrh oldugunu diisuniiyo-
M arcel Iv! auss 1 0 1
A a bu avinletin gercekle§tirilme nedeninin, manriksal olarak
yrIcc,., . . • .
olrnalan degil, ger<;e1de§tlfllmelenl11n zorunlu
olelllguna inarnyoruz. Muhtemel sernbolik durumlarm ve in san ligm " biitiinii iserisinde
kaI:slsmda, bir biiyii alan sembolikdJjIJJmlann
olduk;a azdir. Eger gercekten sernpatik ayinlerle ilgili kata-
_ " '",1'" "'''rh sernbolik durumlar: sirurlayan kurallann her za-
val' oldugunu soyleyebilirdik. Bu turden kataloglarm olmamasi dogal, zira biiyiiciiler, ayinleri prosediirlere gore degil, sadece gore smrflandrrma ihtiyaci duyrnuslardir.
~unu da ekleyelim ki, sempatik ayinlerin prosediirleri, butun bli~ ve insanhgm biitiinunde genel olarak kullanilsa da, hatta sembolik avinler olsa da, genelde buyiiculer sernpati konufazla spekiilasyon yapmarmslardrr ve biiyiilerin mekanizmacok biiyiilerin aktanlmastru saglayan gelenekle ve ayinlerin , ya 'da istisnai nitelikleriyle ilgilenmislerdir.
Bu nedenle, soz konusu pratikler, mekanik bir bicimde etkili olan olarak degil, torensel eylemler ve gercek ayinler olarak Aslmda, bildigimiz Hindu, Amerikan ya da Yunan kitaplanndan, salt sempatik ayinlerle ilgili bir liste cikarrnanuz cok 20r olurdu. Sempati konusunda 0 kadar sol~ ~aryasyon var k.i, sempati konusunun kendisi, bu varyasyonlarla belirsiz ve karanhk bir
hal alrmsnr.
Ancak, biiyude sadece sernpatik ayinler yoktur. Her §eyden once,
dini kutsarna ve lanetleme ayinlerine esdeger olan butiin bir ayin grubu yer alrnaktadrr. Armma sistemi oylesine onernlidir ki, Hindular'daki cantl, yani kefaret olgusu, Atharva Veda'daki brahmanlarm uzrnanhk alaru gibi gorunmektedir ve xuOap~l6<; sozcugu, Yunanistan'da, genel biiyii ayinini tammlamakla son bulmustur. Soz konusu armmalar tiitsiilemeyle, buhar banyolanyla, ateste yurumeyle ve suya girmeyle yapihr. Sagaltma ve efsunlama ayinlerinin biiyiik bir klSl111 benzer sekilde yaptlir.
Bunlarm drsinda kurban ayinleri vardir. Daha once bahsettigimiz Muvrsto KpOVlXtl"da ve Hindu buyillerinde bu ayinler yer almaktadir. Atharva metinlerinde, hazirhk amach zorunlu kurban ayinlerinin dtsmda, ayinlerin cogu kurban ayinidir ya da kurban ayinleri icerir. Bu baglamda, oklarla yapilan buyiiler bir odun ya cia ok ylgll1l iizerinele yapihr v~ bu kurban niteligindedir: biitiin bir ayinde, kullarulan
102 Sosyolo]i ve Antropoloji
Marcel Mauss 103
her §eyin bir kisrm zorunlu olarak kurban edilir. Yunan metinle . kurban izlerine srk sik rastlarur. Kurban imgesi, bi.iyi.ide yonle bir imge olacak derecede kendisini kabul ettirmistir ve biitiin i zihinde buna gore diizenlenir. Bu nedenle, Yunan simya rinda, sik sik bakmn altma doni.i§ti..igi..ini..i goruriiz ve bu, ku acrklarur. Kurban ternas: ve ozellikle de cocuk kurbarn temasi A ~ag'daki ve Ortacagdaki biiyiide yer alan ortak bir temadrr. Bun orneklerine hernen hem en her yerdc rastlarnaktayrz: bununla birJi
bu ornekler buyusel pratiklerden ziyade efsanelerde karsinuza maktadrr. Bizler biitiin bu ayinleri kurban ayini olarak degerlendi yoruz, ciinki; bizlere bu sekilde sunulmaktadir: sozliikler bu ayi din! kurban ayinlerinden ayrrmazlar, ayru sekilde, biiyusel ar ayinlerini de din! armma ayinlerinden aymnazlar. Ustelik soz kon kurban ayinleri, din! kurban ayinleriyle ayrn etkileri yaratirlar: etki gi.iS; yaraurlar ve bunlar da din! kurban ayinleriyle baglant: araclardrr. Mundo: KpOVlXl]'da, tann gercekten ayine kanlir. tinlerden, bu buyu ayinlerinde kullarulan maddelerin gercek anlam doruisiime ugradigm: ve kutsallastignu ogreniyoruz. Hrristiyanhkta erkilenmemis gibi gorunen bir rnetinde soyle yazihdrr: Lu sl 0 oux el olvoc, {J)J,'ll X~<j>uhl Tii<; 'AOTjva<;, Gl) d o lvoc, oux d 0 a)JJI Ta 01C 'Aayxvo: Toii 'Ocslpfoc, ta G1CI,ayxvu TOU 'Iuw. (Papirus CXXI lB. M.L 710.).
Biiyude kurban olgusunun yer aldrgiru goruyoruz: ancak biitu bi.iyi..ilerde bunun oldugunu soyleyerneyiz: orncgin Cherokeeler'de ya da Avustralya'da kurban ayinlerinin olmadigtru goruyoruz. Malezya'da bunlarm sayrlari cok azdir. Kokulu tutsu ya da s;is;ek sunma, Budist ya da Hindu kokenli olabilir; cok nadir gorulen keci ya da horoz kurban etrneyse daha cok islamiyet kokenli gibi gorunmektedir. ilke _Qlgtrak,--bi.iyi..i_s_G1J"1!rhal1lnoJmacilgLj'J~Ide din! kurban da
------.~,~"-----
XQktur._ Ne olursa olsun,bi.iy_i..iscLkUJ:bcmlllQz;~lolarakincelenmesi
buyiinun incelenrnesinde selllpati .. ayinl~ljnilljor.:~lellmesi-t<.aaar zoru n lu degild irvebizbu j nc:eI~lll~yilJ?§kabirs;aJl.§Jri'§:Y~=aYIl·acaglz; soz koriusu cahsrnada ozel olarak bi.iyi.i ayinini din! ayinle kar§~la§tlracagiz. Bununla birlikte, kurban ayinlerinin dinde oldugu gibi biiyiide de kapali bir ozel ayin smtf olusturmadignu genel bir say olarak ileri si.irebiliriz. Bir taraftari, daha once bahsettigiruiz ok-agacr kurbarn orneginde ve tamrm itibariyle gunahlardan armrnaya yonelik biitiin kurban ayinlerinde oldugu gibi, kurban ayinleri sadece sem-
gizlemeye yarar, ki bu durumda, tam olarak soylernek kurban ayinleri sempati ayininin §eklini olusturur. Diger kurban ayinleri buyimim nasil yapildrgryla ilgilidir. Biiyu bin bir s;qidinden biridirler sadece. Bu nedenle, Yunan Xo),'Aoupw'n1l1 hazrrlanmast, kurban ayinlerinden ayrr
Papiri..islerde, tiitsiilemeye ya da diger biitim seylere yonelik kan§lmlara f.1CleU~UTU adi veriJir.
gerektigi gibi belirtilmeyen ancak buyiide ve bi.iyi.i doktcok onernli bir yer tutan biiyiik bir uygularna grubuyla kar§lyay'z; zira bu uygulamalar, ozellikleri birtakun ternaslarla lllateryallerin kullamlrnasryla benzer nitelikler tasimakra-
, bir diger ifadeyle, sempatik olgulan kullanrna ya da §eyleri bir bicimde kullanrna araclanru saglamaktadtrlar. Genel gibi tuhaf olduklanndan, bir biitun olarak buyuye kendi verrnekte ve popi..iler biiyu imgesinin temel ozelliklerin-
birini olusturmakradrrlar. Buyucuniin biiyii yaptigr yer, onun kazamdir. Buyu, kan§1JJ1_y'~_Yl!Dlds..hC1zlrlallla ve §eyleri bi!lJi-
"-~-~--~,-,-",---~--'_
rna y~I~Illa sa n at I d I r ' .. B i..i yiinii n .. ()rtayas;*ax9.!gljirill}lgr...1liQj_<} n -
nus, ~6_g_g_ti:illll~, -~~i1I~~~yogrliTl11Ll§, -h-afifle£il~li§ __ _\'~_l'21(u, ls;ecek, yiyecek, ozel bi<JmllpTIstcr-Vellllge-fkl11ne--g:~i_rilmi§ ve. t~~~i.il~nn~, yen ill1leIC~~~lnI(ullai1iTailya d a __ .'.llus§lJ>L~;:~~ __ ~a kl_cI_!l? n §eylcrdlr.~Boyrebirmmfdg~50Y1ebTr kimyasal islemin ya da boyle bir e~-Za cahsmasmm tek amaci bi.iyi.ili.i §eyleri kullarnlabilir hale getirrnek degildir: bunlar ayru zarnanda bu biiyiilii §eylere ritiiel bir bicim verrnek icindir. ki bu ritiiel bicim, bu bi.iyi.ilLi §eylerin yaratng: etkinin onernli bir parcasidrr. Boyle bir mutfagm kendisi de bash basma bir ritiieldirve cok resmi ve gelenekseldir; icerdigi hareketler de birer ayindir. Bu ayinler. bir buyu torenindeki hazrrlik amacl: vc eszamanh ayinlerle aytll yere konulrnamahdir. Kullarulan rnaddelerin hazrrlanmasi ve ortaya cikan i..iri.inlerin duzenlenmesi, giri§ ve <;;Il<I§ ayinleriyle birlikte, eksiksiz olarak yapilan ayinlerin temel amacidrr. Kurban edilen kisinin hazirlanmast kurban toreni icin neyse, bu biiyii mutfagi da buyii ayini icin odur. Ayinin onemli bir arudrr bu.
Bu hazrrlrk sanatt baska zanaatlarla daha da karrnasik hale gelmektedir. Biiyu hamurdan, kilden, balmumundan, baldan, alcidan, metal den ya da s;ignenllli§ kagittan, papirusten, parsomenden, kumdan veya agactan yapilnus imgeler hazrrlar. Biiyii oyma yapar, model hazirlar, boyar, desen cizer, nakis isler, orer, dokur ve bask: yapar;
104 Sosyolo]i ve Antropoloji
Marcel Mauss 105
taki esyalan, sirs ve daha bilrnedigimiz cok sey yapar. Bu meslekler, biiyilye tann veya seytan figiirleri kazandmr, biiyu laruu ve sernbollerini yapar. Muskalar, nazarhklar, nlsimlar ve vamh birer ayin olarak degerlendirilrnesi gereken her turlii hazrrlar.
Sozlii iiyinler. Sozlu biiyu ayinlerini genelde okuyup-ufle adiyla tarumltyoruz ve metot olarak bu kullarnnu izlernemenin nedeni olmadigiru diisiinuyoruz, Ancak bu, biiyiide tek bir sozlii
tiirii vardir anlarnma gelmiyor. Bunun otesinde, okuyup-ufleme terninin bLIYLIde cok biiyiik bir onerni vardrr ve bu sistem bazi lerde son derece farklilasnusnr. Oyle gorunuyor ki, bu sistem zarnan gerektigi gibi hesaba kanlmarmsnr. BaZI modern biiyii Ii rine baktigrrmzda, biiyiide harekete dayah ayinlerden baska olrnadiguu di.i§Unebiliriz. Soz konusu listelerde, sozlu ayinle sadece §oyle bir hatirlamak icin bahsedilmistir ve bunlar uzayip Iiste snalamas: icinde kaybolup gitmektedir. Buna karsihk, rotnun derlernesi gibi bazi derlerneler. Fin biiyiisu konusunda ce okuyup-iiflerne ayinlerini icermektedir. Skeat'm Malezya konusunda ya da Mooney'in Cherokee bi.iyLISLI konusunda gibi, iki buyiik ayin grubu arasinda bir denge oldugunu di.i§ mernize neden olacak verilere rastlarnak oldukca nadir bir duru elur. Ayin kitaplan ya da buyiiciilerin kitaplari, soz konusu gruplannelan biri olmadan digerinin olmadtgirn gosterrnekredir.
iki ayin grubu arasmda oylesine bir birlik vardir ki, bLIYLI ayinleri ilgili dogru bir fikir edinebilmek icin, her iki ayin grubunun anda incelenmesi gerekir. Bu gruplardan biri on plana ~lktlgll1c1 bunun <;;ogunlukla sozlii ayir: grubu oldugunu goruruz. Cercek larnda sessiz ayinlerin oldugu cia §Uphelidir; ~i.inkli ayinlerin bi.i bir <;;ogunlugunun sadece SOZILI ayin oldugu kesindir.
Din d ~J-:al:§tla§11glJmz-blitLIl1_si:izli.i. _ __ayjLLbi<;:i 1111e.r~nL.Qfu_Q d e gormekreyiz: YCllliIJ.tQr(:;I}I~ri,_dil~l,v~isteI(I~l~,<:lllalacjlabikr, yakarrnalar .ve slrCldan .fornlLill~LAn(;ak, harr:;I<GtedayalLgyinleri sirufla n d 11'lllad!gmllLgibi,.-sO.z_I_i.i a 0J]JeJ:i-de_hljJ:l?§l11~till_al.t+HElfl SIn 1 fl a n - dlrl1lay~.!llayacaglz. Bu bashklar, burada iyi tamrnlannus olaylara denk diismernektedir. Bi.iyi.i konusundaki karrnasa, ayinlerin bicimlerinin konulanna tam olarak karsihk gelmedigini gosterrnektedir. ~a§lrtlcl derecede orantisrzhklar vardtr: En guzel ayinlerin en bayag: amaclara yonelik oldugllnu gorliyoruz.
~ . ler dedicrimiz ayinlere denk diisen bir sozli; ayin ay111 b • I-Td' ,I ' BaZI sozli! ayinler de sernpatik anlamda et \.1 I 11 er.
. _ yleri sernpati olarak adlandlrmak ve boylelikle onlan
ve se - bi bii
o drrmak soz konusudur. Hekirulerin yaptig: ir u-
uvan k ibi C'I
d b~· ~e)ltan Clkarma avininde, <;;Ikarmak ve atrna - gl I 11-
all~ ,. - d .
eden va da kCitUli.igLII1 nedeni olarak hastahgi ya a §eytal1l
.. " ukler iizerinde oynamr. Cinas ve ses yansimalan,
eden sozcu \. ., - I
araClhglyla hastahkla sozlii olarak sa:a§mal~ 1<5111 kullani an
d. drr Bir tiir sempatik sozlii ayin simfmm 01U§111aSll1a
arasin a . .
olan bir diger yontern de, sozlii ayine :(ar~t1lk g~len hare:<.ete
ayinin betimlenmesidir: Ham:;' ap.<J. X<J.l .. A.~y~. T<J.UT~ T~ ~~A.<!H
" (Theocrite II ? 1) Ovle gorunuvor ki, [ayinler-
oO'TlX lr<J.O'O'{!) , , - . '. . ." ., har I- .
harcketin betimlenmesinin ya da dile getirilmesinin at e ceti
ve etkisini yaratmaya yeterli oldugu di..i§i..inlili..iyor.
kurban olgusunu icerdigi gibi, dualar, ilahiler ve ozellikle yakannalar da icerir. Viicudun su toplamasma karst ya~llan ati ayini suastnda okunan ve Vedalarda yer alan dualai dan
sernp I 1"1 d'
sovledir (KaLl~'ikd su.« 25, 37): "Bu Asura tanrt ar~ . 1~1 011e 1-
o .: I siz hal Varunc'rnn iradesi gercegin ta kendisidir (mut-
, §up re , I . Id - biivii I
yerini bulur): bundan (bu hastahktan:, sa lip 0 .~~un: uyuyie
verde basanli olan ben, korkunc varligm (tann) ~:1\.esll1de~., ~~~ adarru kurtanyorum. Saygtlar sana ey kral Varuna, ve ofkene: <;llnku
, korklln<; varhk, sen her turlu hileyi bi~irsin. ,Binl~.rce .~dam ~ar hepsini sana bu'aloyorum; senin IGtfunla (?), yuz guz ya§asll1 bu adam", vesaire. Bu ilahiyle (Atharva Veda, 1, 10) ya da daha dogrusu bu formulle (Brahman, dize 4), dogal olarak, sular tannsi olan ve hatalan insanlann vucuduna su koyarak cezalandlr~~ Varuna'ya yalvarihr. Yunan biiyu papirUslerinde gordligLImliz glbl',.A~t~~ mis'e ve gunese edilen dualarda, yalvarma ve y~ka:'mal~fdakl lIn!\. icerigin yapist bozulrnus ve bir ylgm bliyi.isel. §:Ylll !stel1lh~leyen ~~r bicimde i§in icine girmesiyle bastmlnnsnr. Dm! olarak degerlen~I~meye ahskm oldugumuz dualara ve ilahilel:e ~ok benzeyen dua ve 1121- hiler <;;ogunlukla dini riti..iellerden ve ozellikle de art.lk kullan~lmayan ya da yabanci nitelik tastyan ritiiellerden gelmekted:r. B.u ~~~Iamd~, Dieterich, biiyuk Paris papiriisunden, Mitra usullenyle ilgili oz~t bir boliim cikarrmsttr. Ayru §ekilde, dini nitelik tasiyan kll~sal met~nle.r, yeri zeldisinde buviisel nitelik kazanabilirler. Kutsal kitaplar, lncil, Kllr';n, V~dalar ve" Tripitakalar insanligm biiyuk bir 1<.ISl111l1a pek cok
106 Sosyoloji lie Antropolo]i
MUfCe/ MilUSS 107
sozlii bi.iyi.i saglanusnr. Dini nitelikteki sozlii ayinler sis modern buyiilerde bu denli yaygm olrnasi bizi §a§lrtmamal durum soz konusu sistemin din] uygulamalar icerisinde siyla ilgilidir; ayrn sekilde, kurban mekanizrnasmin biiyiiye mast da dini uy~ulamalanna baghdrr. Belirli bir toplumda, anlas len ve kavranabilen srrurh sayrda ayin bicimi vardir.
Harekete dayah ayinler biiyu icerisinde efsaneleri anla Fakat bununla birlikte, mitik sozlu biiyuler olarak adlandir uciincii bir sozlii ayin grubu soz konusudur. Bu sozlu buyi.iler sinde, yapilmak istenen islerne benzer bir islerni betimlemeye nan bir sozli.i biiyii tiirii vardir. Bu betimlerne, bir hikaye ya da tansi bir anlat: bicimine sahiptir ve karakterler kahraman ya da sal kisilerdir. Mevcut durum, bir prototip gibi, betimlenen d benzetilir ve soyle bir diisiince bicimi izlenir: Eger bir (tann, da kahraman) §U veya bu §eyi yapmayi basardiysa, ayrn sekilde, ya hemen hem en benzer bir sekilde, mevcut kosullarda, benzer bir rum olan §U anki durumda ayrn §eyi yapabilir. Koleen ciyinleri adiandlrdlglllllz §ey, ikinci bir mitik buyii grubunu olusturrnal; Bu koken ayinleri yararilrs: betimler, ayinin hedefinde bulunan gill, seyin ya da §eytanll1 niteliklerini ve unvanlarmi siralar. Bu, nesnesinin iizerindeki ortiiyi; kaldiran bir tiir ihbar gibidir; b biiyu nesnesine karst biiyiisel bir isleme baslar, kimligini aglga vu onu kovalar, zorlar, pasiflestirir ve ona emirler verir.
Butun bu buyiilerne islernleri onemli boyutlara ulasabilir. sikhkla bu okuyup uflemelerin kisaldrg: gorulur: ornegin, sozlu nin etkisi, tarnarnen mekanik bir etkiye indirgendikten sonra, riginde taklit niteliginde bir ses, ayinin nesnesini simgeleyen bir lime ya da hedef kisinin adt mmldaruhr. Dualar, kolayhkla kutsal da seytansr bir ismin ya da trisagion veya qodesch gibi neredeyse i bos dini bir kelimenin soylenrnesine indirgenir. Sonunda mitik yiilemeler, sadece ozel ya da genel bir ismin telaffuz edilmesiyle rurh hale gelir. Telaffuz edilen isimler de yapisal olarak degisirl boylelikle E<ptcrw ypal1~wTa gibi bilmecelere ya da krsa sirnya . lerinin sonunda vanlan uydurma cebirsel formiillere ulasihr.
Eger biitiin sozlu ayinler ayru §eldi aliyorsa, bunun nedeni nin ayrn islevi yerine getirrnesidir. En azindan hepsinin belli bir uyandirma ve bir ayini ozel hale getirme etkisi vardtr. Ayinin et olmasmi saglayan tinsel giice basvurulur, bu gi.ig gagrlhr ve
a da en azmdan, hangi giice gi.ivenildigini soylerne ihriyaci y;u veya bu tanri .adma ~apI.lan §e!tan kovma ayinle:i i.g~n bu e erlidir. Belli bir otonterun dogrulanruasi ve pekistirilme-
g g bi.iyi.ilerde gorulen bir durumdur. Diger taraftan, harekete ayinin neye yaradigt ve kimin icin yapIl~lgl belirti.li~·;. biiyi! . iizerine, kendisine biiyii yapilan §eylll ya da kisinin adr a da telaffuz edilir; bazi §ifa bitkileri toplanarak, bu bitkilerin y kime yonelik toplandtgi soylenir. Boylelikle, belirgin bir sozlu
harekete dayah ayini tamarnlar ve ayrn zamanda bu ayinin alabilir. Aynca butiin ritiiel hareketler belli bir tiirnce icerirler;
zaman asgari diizeyde bir temsil soz konusudur ve bu asgari icerisinde ya da en azmdan icsel nitelik tasiyan bir soylern J ayinin yaplsl ve arnacr dile getirilir. Bu nedenle, gercek da sessiz ayinlerin olmadigrrn soyliiyoruz. gi.inki.i gorunurdeki zlik, iistii ortiilii olan sozlii ayini engellememektedir, ki arzu cesi bu sozli.i ayinin ta kendisidir. Bu acidan, harekcte dayah soz konusu sessiz avinin terciirnesindcn baska bir §ey degildir:
, t ayrn zarnanda hir isaret ve bir soylerndir. Sozciikler ve tier birbirine kesinlikle esdegcrdirler ve bu nedenle harekete aymlerdeki onerrneler birer sozlii ayin olarak gosterill11ektedir. bir fiziksel hareket olmaksizm, sesiyle, soluguyla ve hatta
ta§ldlgl istekle bir biiyucii her seyi yapabilir; yaranr, yok eder, , kovar, vs.
Her sozlii ayinin bir formi.il olmasi ve de harekete dayali her ayizizil olarak bir forrnuliinim bulunmasi bir butun olarak biiyimiin
to
niteligini gostermektedir. Geleneksel ve formel olduklan ve
sui generis (kendine ozgu, ~·.ll.) bir etkiye sahip olduklan icin, okuyup iiflemelerin birer ayin oldugu konusunda suphe hicbir zaman, sozcuklerin istenilen etkiyi fiziksel olarak diisuniilmernistir. Harekete dayali ayinler konusunda ise, daha belirsizdir; zira ayin ile yaranlmasi istenilen etki arakirni zaman mantiksal ve kimi zaman deneysel olan cok daha bir bagint: vardir. Buhar banyolanrnn ve bi.iyi.i esliginde ogusturmanm, hastalan gercekten iyile§tirdigi SOil derece aciktir. Fakat aslmda, her iki ayin dizisi de aynr niteliklere sahiptir ve ayrn gozlemleri vermektedir. Her ikisi de anormal bir diinyada gecer.
Sozlu biiyiiler, tanrmm, ruhlarm ve biiyiiniin dili olan ozel bir dille yapthr. Malezya'da bhasahantu 'nun (ruhlarm dili) ve Eskimo-
108 Sosyoloji lie Antropoloji
Marcel Mauss 109
Iarda Angekok dilinin kullarnlmasmr carprci boyuttaki bu olaylara ornek olarak verebiliriz. Yunanistan ile ilgili olarak, que, Eqisotn YPUIl!·wTa'nlll tanrilarm dili oldugunu sovler. Prakritlerin ya§adlgl Hindistan'da Sanskritce, Yun;n dii Misir dili ve lbranice, Latin dunyasmda Yunanca ve bizde de kullarnlnustrr. Buyii her yerde eski seyler, tuhaf ve anla§I1maz t~r~Ian. aranustu-, Ortaya <.;lkl§llldan itibaren, Avustralya'da gibi (10 belki de burada dogumuna sahit oluyoruz). meshur abrakadabra' S1I11 nunldandigrrn goriiruz. .
. Harekete dayah ayinlerin tuhaflig: ve garipligi sozlu ayinl bilmecelere ve anlasilmasi zor seylere karsihk gelmektedi-. heyecanm basit bir ifadesi olrnak bir yana, buyii her an hare soylemlerin olmasim gerekli kilar. Buyiide her §ey kesin olarak lenrnisrir ve asia degismez. Soylernlerde belli bir ol<.;u ve duzeni poze eder. Buyuli.i formiiller ozel bir ton ve ritimle soylenmeli mmldarulmalidrr. Origene'de oldugu gibi Catapatha goruyoruz ki, tonlama, kelimenin kendisinden daha onemli 0
yor. Hareketler de ayrn acikhkla diizenlenmislerdir. Biiyiicu ha ketle:'e bir clans gibi ritirn katar. Ayin usulleri, buyiicuye hangi elle ve hangi parrnakla yapmasi gerektigini ve hangi acl atl1l:1sl gerektigin: sayler; oturdugunda, kalktIgmda, yattigmda, ladigtnda ya da bagirdrginda hangi yonde yiirumesi gerektigini ler. Bi.iyLici.i yalruz basma olsa bile, kilisedeki ·bir papazdan daha gLir degildir, Bunun otesinde, harekete dayah ayinlerde ve s ayinlerde ortak genel kurallar vardir: Bunlar sayiyla ve yonle il kurallardir. Hareketlerin ve sozlerin belli bir sayida tekrar eclil gerekir. Sayilar rastgele secilrnezler: buyulu ya cia kutsal deni sayilar secilir: 3, 4, 5, 7, 9, 11, 13,20, vs. Diger taraftan, yon kura lar~nda ~elirtil~n en alt Slim, bi.iyi.i yapan kisinin biiyii yapilan § cI~g.l:u donrnesi oldugundan, hareketler ya cia sozciikler, biiyiiciin yuzu ana noktalarclan birine doniik sekilde yaprlmah ya cia telaffu eclil~llelidir. Kisacasr, bi.iyi.i ayinleri son derece bicirnseldir ve bii deki hareketin basitlqtirilmesine degil, biiyiideki gizemin ozenle rafine bir sekilde gergekle§tirilmcsine yoneliktir.
En basit bi.iyi.i ayinleri, kurallan en cok olan avinlerinktne h"'r17~'" bir bicime s.al:iptir. Simdiye kadar, buyu salt olun;lu eylernlere dayalllyorl1lu§ gibi konustuk. Ancakbiiyii OIUlllSUZ ayinler de icermekteclir ve bunlar az once bahsettigimiz basit ayinlerdir. Bi.iyi.i~ci.ini.in ve
ilgilenen kisinin uyguladrgi perhizlerclen bahsettigimizde, ilgili hazirhklar arasmda bu ayinlere rastlarrusnk. Bu de ayrn §ckilde sahk verilen ya da tek basma yapilan ayininanclar dedigimiz olaylar yigmm olusturanlar bu ayinBu ayinler, herhangi bir biiyiisel etkiden kacmrnak icin herbir §ey yapmamaktan ibarettirler. Oysa, bu ayinler son derece , ciinkii fazlasiyla zorunlu bir karakterle kendilerini gosBuraclaki zorunluluk, bu ayinlerin toplumsal giiclerin eseri gostermekteclir, ancak bizler, geleneksel, anormal ve forniteliklerini inceleyip diger ayinlerin toplurnsal guclerin eseri gosterebilrnis degiliz. Fakat bizclen once gelenler ve kendi gah§lllalanI1lIZ, sempatik tabu ve olumsuz nitelikli biiyu
sunda (bu §ekilde adlandrrmayi oneriyoruz) bizleri pek aydmdegilclir, bu nedenle, bir arasnrma konusu belirlemekten baska yapabilecek diizeyde degiliz. Simdilik, soz konusu olgularda, ayin unsurunun ortak bir on saptama konusu olduguna bir karut daha bulrnus durumdayiz.
nitelikli ayinlere gelince, her bir biiyude bunlarm sayrsal nasrl snurlandmldrguu gordiik. Bu ayinlerde yer alan bilesen-
saYISI ayru derecede smrrh degildir, ki bunun icerisine okuyup OIUlllSUZ nitelikli ayinler ve kurban ayinleri gibi ayinler bir bicimde yer alrnaktadrr. Burada, oldukca kiicuk sayida kompleks yapi olusma yonundedir: bunlara ayin turleri clive bu ayin turleri arac-gerec tiirlerine ya cia sanattan bahsetiir adiru verdigimiz seylere benzetilebilirler. Her bir bii-
yarattlgl muhtcmel forrnlar arasinda belli bir secim yapihr: kompleks yapilan her yerde gormek rniimkundur: ta§lyaprsal mantiga ragmen, bu yapilar, nitelik olarak degi§mi§tir her ti.irli.i amaca hizmet ederler. Biiyucu tarafmdan buyu yap'I1ml§ aracihgryla buyiiciiyii <.;agn§tIrllla konusundaki cesitlilikler ornek olarak verilebilir. Yag iiretmeyen slit soz konusu olduyayik icine konulan sure hanger batrrthr ama diger kotiiliik-
savusturrnak icin siitiin doviilmesine devarn edilir. Buracla bir biiyi; ayini tiiri; soz konusuclur ve bu ayru ternayi veren tek ayin tiirtr . Benzel' bir cogalma ve yayrlmayla gecerliligi karntlanan ve iki ya cia i.ig kuklayla yapilan buyulerden de bahsedilir. Devamhhgi ve bigimselligi necleniyle, bu olaylan din] bayramlara benzetebiliriz.
1 10 Sosyoloii ve Antropolo]!
Marcel Mauss 1 I 1
I~ in<1n" ilkesi: amentii duasi (c.n).
ayinlerin bir ti.ir dil oldugunu gormiistiik. Bunun nedeni ayi-
belli bir di.i§i.ince ifade etmesidir.
bir hareketin icerdigi tasvirin en alt SI11Irl, 0 bi.iyi.isel hayarattlgl etkinin tasviridir. Ancak ne kadar basit oldugu dude bu tasvir, oldukca karmasiktu. Tasvirin degi§ik anlan ve
olu§turan degi§ik bilesenler vardir. Bunlardan hiS; degilse bir gosterebiliriz; bu konuda yapacagumz analiz sadece teorik , s;i.inki.i icerdigi ~e§itligin bilincinde olan ve bunlan desozci.ikler ve metaforlarla belirten biiyiiler vardir.
6ncelikle, buyuciilerin ve onlara bagh kisilerin, en azmdan kapah bis;imde de olsa buyunun gcnel etkilerini dusunrneksizin ayinleriyaratacagl ozel erkileri tasvir etrnediklerini diisiinuyoruz. Buyude her hareket, tasnnsal bir mantik yiirutmenin bir sonucu gibi , bunun en onernli bicimi, acik bir sekilde yer ahr ve hatta
buyude bu bizzat ifade edilir: venenum veneno vincituri natura vincit . "Senin menseini biliyoruz ... Bunu nasil oldiirebilir" tAtharva Deda, VII, 76, 5, vidina vai te ... jdnam ... Kathdm fIG!
tvdm hano ... ) Ayinlerin yaratngt etkiler ne kadar ozel olursa eylem arunda bile, bu ayinlerin hepsinin ortak bir karakteri diisuniiliir. Aslmda her zaman bir ozellik veya durum yaratihr ortadan kaldmhr: Omegin biiyulenme ya da buyiiden kurele gecirilme ya da ozgiir kalma, yani tek kelimeyle bir durum soz konusudur. Sunu mernnuniyetle soyleyebiliriz ki, her hareketi canh varhklari ya da §eyleri belli bir hale sokrna etki-
(ornegin hareketler, kazalar ya da diger olgular) ya da bu varveya §eyleri kotii bir durumdan kurtarrna erkisine sahip olarak tasvir edilir. Yapilan hareketler, baslangic durumuna, degi§imin yobelirleyen kosullara ve hedeflenen ozel amaclara gore kendi farkhlasir, ancak verili bir durumu degistirme gibi temel
dogrudan bir etkiye sahip olmalanyla birbirlerine benzer. Bu nebiiyucii yaptig: biiyunim her zarnan ayrn oldugunu bilir ve hisseder; biiyucii her zaman §unu dusiinur: Buyii bir degi§im sanatidrr, yani Hindular'm deyimiyle maya'dlr.
Ancak, tarnamen bicimsel olan bu kavramm otesinde, bir biiyii ayini dusuncesinde somut baska unsurlar vardrr. Bazi seyler gelir ve gider: ruh geri gelir, hastarun atesi dusurulur, vs. lmge birikimiyle etki aciklanmaya cahsrhr. Bi.iyi.i yapilan ki§i bir hasta, sakat ya da bir tutsaktir. Bu kisinin kemikleri kmhr, iligi eritilir ve derisi
Diger taraftan, nasil ki zanaatlarm ve tekniklerin etnik ya da dogrusu ulusal tiirleri varsa, ayrn sekilde. her buyiiniin, bazi ayinl ta§ldlgl basion nitelikle tanman ve karakterize edilen kendine bir tipi oldugunu soyleyebiliriz. Avustralya'daki buyulerde olii miklerinin kullamlmasiru: Amerikan buyulerinde tutiinle ya rutsiilerin kullarulmasmi ve Yahudilik ya da lslfimiyer'ren etki buyulerde Miisliiman ya da Yahudi Credolann/8 ve dualartn bu masnn buna ornek olarak verebiliriz. Oyle gorunuyor ki, ilginc,; konu clan 'toplanrna' temasim ayin olarak gorenler sadece M hlar'dir.
Toplurnlara gore buyu bicimlerinin netlesmesi soz konusu da, her biiyiide ya da baska bir acidan bakildrgmda, ayn ayn d lendirdigimiz biiyiik ayin gruplarmm her birinde onemli farkhl vardir. Ayin turuniin secilmesi, gecerli gorulen bi.iti.in durumlarda bir ayin ya da belli bir sayida ayin yapan uzman buyuciilerin i kismen. Her buyucii, belli bir yontern, arac-gerec ya da yon butunii kullanan bir kisidir ve bunlan her ti.irli.i durumda zoru olarak kullarnr. Biiyuciiler, sahip olduklari guclerden ziyade, yap Ian ayinlere gore uzmanlasirlar. lkinci smrf biiyiiciiler dedigi kisilerin, gercek biiyuculere gore cok daha az ayin bildiklerini durrnadan ayru ayinleri yeniden yaprnaya egilirnli olduklanrn da yelim, Bu ncdenle, uygunsuz ve nedensiz bir sckilde siirekli uy nan yontell1ler son derece anlasilmaz hale gelirler. Bicimin, ne tcrnele baskin gelrne egiliminde oldugunu bir kez daha goruyoruz.
Fakat, buyu ayinlerindeki c,;C§itliliklerin olusumu uzerine diklerimiz, buyu ayinlerinin gercekte srruflandmlabilir olduk karnrlarnaz. Kararsiz bir yapiya sahip cok sayida ayin olmasmm sinde, belirgin bir §ckli olmayan bu ayin ylgllll icerisinde cesitlili rin ortaya S;lkl11aSI tarnamen rastlanttsaldir ve gercek bir islevsel §itlilige denk dusmernektedir. Buyiide, tam olarak din! kururnl karsilasunlabilecek ya da bunlara benzetilebilecek hicbir §ey yoktur
III, TEMSiL VE TASviRLER
Biiyiisel pratikler anlamdan yoksun degildir. Bu pratikler, birta temsil ve tasvirlere karsihk gelirler; bu temsil ve tasvirler, cogunl son derece zengindirler ve biiyiiniin iiciinci; unsurunu olusturu
112 Sosyoloji ve Antropoloii
vuziiliir. En sik kullarulan imge, yapilan ya da cozulen bir bag im ~idir: "Kotuliiklerin bag: sikica di.igi.imlendi", "topragm i.izerine bag cizildi", vs. Yunanlar'da biiyii bir XUT!l()EO'!lo<;'tul', ya da <j>lATPOXUTt1()EO'!lO<;. AYIll di.i§i.ince, Latince'de ayrn anlama sahip religio sozciiguyle daha soyut bir bicimde ifade edilmistir. agnlarma karst yapilan bir buyude, teknik ve betimIeyici bazi lerin siralanmasmdan soma §unu okuruz: Halle religionem educo. excanto de istis tnembris. tnedullis (Marcellus, XV, 11);
rada religio beIirsiz bir tur varlik ya da yakalanip savusturulabi somut bir kisilik olarak diisunulur. Aynca, ayinin etkileri bang, bastan cikarma, korku, adalet veya sahiplenme gibi ahlaki i ifade edilir. Belli belirsiz bazi taslak cizgilerini gol'cli.igi.imi.iz bu tasvi ozel bir sozciikle gosterilen ayn bir kavrarn icerisinde somutlas tadir. Asurlular benzer bir kavrarm nuiniit sozciiguyle ifade etrnis
dir. Melanezya'da inamit'u: kal"§llIgl 17wnu'clir ve mana ayin mmdan gelmektedir: lrokualilar'da (Huronlar) ise buyucunun ya tlgl orenc!a'ellr: antik Hindistan'da, mamitui kal'§llIgl eylemi yap brahmansut (notr): bizlerdeyse buyu, buyiilcme ve yazgrdir: ve konusu dusiinceleri belirlernekte kullandigunrz buna benzer ler, bu dusiincelerin ne den Ii teorik oldugunu gosterirler. Dilsiin lerden S0111ut seylerrnis gibi, maddi nesnelermis gibi soz edilir: yi.i tutup frrlanrlar: kaderi yikar, bogar ya da yakarlar, vs.
Tasvirde yer alan iiciincii onernli an ise, ayinde yer alan varhkla ve §eyler arasmda belli bir iliski kuruldugu andrr. Bu iliski kirni man cinsellik biciminde diisiiniiliir. Bir Asur-Babil ayini, seytanlar onlan temsil eclen imgeler arasmda mistik bir tur evlilik yaratir: "S' N.'nin oglu N.'yi eIe geciren ve onu izleyen butiin kotulukler, erkeksen, bu senin kadinm olsun, eger disiysen, bu senin erkegi olsun" (Fossey, AS[lr Biiyiisi), s. 133). Bu iliski binlerce farkhbi .
cle tasarlanabilir. Bi.iyi.i yapanlar ile biiyii yapilanlann karsihkh 01 birbirlerine sahip olmalari §ekIincle diisuniilebilir. Buyiiciiler, yaptiklan kisilerin gerisine diisebilirler ve boylelikle buyu yapuk ki§i, kendileri iizerinde etki sahibi olur. AYIll sekilde, doga] clara kendi buyusu iizerinde etki sahibi olan biiyucuye bi.iyi.i yapilara buyu ortadan kaldinlabilir. Bi.iyi.i yapilan ki§iyi ele geciren kisinin buyiicu veya onun ruhu ya cia seytarn oldugu da soylenir. Buy biiyi; yapngt ki§iyi bu §ekilde ele gecirir. Seytarun ki§iyi ele ge~ir1l1esi, bi.iyi.icu ile ayinine konu olan §ey arasmda kurulan ili§kinin en
Marcel Mauss 1 13
ifaelesidir; basit bir biiyii ise bunun en zayif ifadesiclir. Buytl ajanlar, kisiler, materyaller, ruhlar ve amaclar arasmda bir devamhlIk tasavvur eclilir daima, Biitiin bunlar hesaba katildt-
kurban olgusunda gordiigumuz seylerin ayrnsiru biiyude cle Buyii, imgelerin i~ ice gecisini icerir ve bu olmadan bize gore biiyii ayini anlasrlarnaz. Nasil ki kurban eden ki§i, kurban, tanrt kurban toreni i~ ice geciyorsa, ayru sekilde biiyiicii, ayin ve ayinin etkileri cle aynlrnaz bir imgeler kansirru olusturur. AY1'1ca bu kansim da kencli icinde bir tasvir konusuelur. Ne kadar farkh olursa olsun, bir bi.iyi.i ayininin tasvirinin ~e§itli anlan, neclenlerIe sonuclann i~ i~e ge<;tigi sentetik bir tasvir icinde bir arada bulunurlar. Bu, biiyii di.i§uncesinin kenclisiclir; dogrudan S1I1lrSIZ etki ve dogrudan yaratrrn di.i§i.ineesidir; mutlak illi.izyon ve Hindularm yerinde ifadesiyle /11aya'dlr. Biiyiide, istek ile istegin gerceklesmesi arasmda herhangi bir arahk yoktur. Bu, biiyunun ozellikle hikayelerde yer alan ayrrt edici ozelliklerinclen biridir. Betimledigimiz biitiin bu tasvirler, ayrn buyu di.i§i.incesinin degisik bicirnlerinden ya cia elegi§ik anlanndan baska bir §ey degildir. Bunun dismda buyi; dusiincesi daha belirgin tasvirler icermektedir, bunlari birazdan gosterecegiz.
Bireysel varhklar dusuncesinin bulunup bulunmayisma gore, bu tasvirleri kisisiz ve kisili tasvirler olarak srruflandiracagiz. Kisisiz tasvirler, soyut ve somut 01111ak uzere aynlabilirler: digerleriyse dogal olarak somut tasvirlerdir.
1. Kisisiz soyut tasvirler. Biiyiiniin vasalan, Biiyiideki kisisiz tasvirler, buyuniin iistii kapah ya da acrk bir bicimde, en azmdan simyacilar ve hekimler aracihgryla ortaya koydugu yasalardir. Son yillarda tasvir yasasma ~ok biiyuk on em verilmistir. Bu tasvirlerin biiyiiye egemen olclugu sanrlrms ve dogal olarak bundan buyuniin bir WI' bilim oldugu sonucuna vanlmisnr: zira yasa diyen, bilim demis sayihrdi. Aslmda biiyii, nedensellik ilkesi konusuncla ortaya cikan buyiik bir varyasyon gibi goriinmektedir. Ancak bu bize herhangi bir sey ogretmemekteclir; zira biiyunun baska bir §ey olmasi oldukca §a§lrtic: olurdu, cunki; biiyuniin tek amact etki yaratmakrms gibi goruniiyor. Kabul ettigimiz tek §ey §u ki, biiyiiniin formi.illerini basitlestirirsek de, biiyiiyii bir bilim clisiplini veya ilkel bir bilim olarak gorrnemek mumkiin degildir, ki Frazer ile levons'un yaptrgt da budur. Buyi.ini.in bilim i§Ievi gOl'clugi.ini.i ve clogmakta olan 'bilimlerin verini tuttugunu cia ekleyelim. Bi.iyi.ini.in bu bilimsel niteligi, bi.iyi.ici.iler ta-
1 14 Sosyoloii ve Antropoloji
rafmdan genellikle fark edilmis ve bilincli olarak gelistirilmisn}. ziinu ettigirniz bilime yonelme cabasr, edinilmis bilgiler ve ince pratik gerektiren ve pozitif bilim dusuncesinin var oldugu ala uygulanan biiyiinun iistiin formlannda dogal olarak daha beli
Cesitli nitelikteki cok sayida ifade arasmdan, hakim durum lie; yasayi cikarmak mumkilndiir. Sempati kelimesiyle antipatiyi anladigmuzr kabul edersek, bu iie; yasay: sempati yasalari olarak landirabiliriz. Bunlar yakmlik, benzerlik ve karsithk yasalaridu. mas halinde clan §eyler bir arada bulunurlar ya da bir araya ge benzer benzeri uretir: karsir karsrt iizerinde etki gosterir. Tylor ondan soma gelenler, bu yasalann dusunce e;agrt§lml yasalan 01 guna dikkat cekmislerdir (bunun yetiskinlerle ilgili oldugunu da e leyelim); yalruz §u farkla ki, dtisiincelerin oznel birliktelig! olgulann nesnel birlikteligini yaratmaktadrr, yani bir baska deyim diisuncelerdeki rastlantisal bagmtilar, seylerin nedensel bagintrla denk diismektedir. Bu ii .... formulii bir tek formiile indirzevebilir
3' b •
§unu soyleyebiliriz: Yakmhk, benzerlik ve karsrthk, diisiincede
olguda, e§anhhga, ozde§lige ve zlthga e§degerdir. Bu formiillerin konusu sozde yasalann reel olarak kavranma bicimini tam acrklayip acrklamadrgiru kendi kendimize sorrnamrz yerinde olur.
ilk olarak yakmlik yasasnu ele alahm. Sempatik yakmlik kavram run en basit §eldi, parcamn btitiinle ozdeslesfirilmesinde verilmisti Parca, butiinune esdegerdir. Disler, tukiiruk, ter, tirnaklar ve bir biitun olarak kisiyi temsil eder: oyle ki bunlar aracihgryla, ka dnmak ya da buyiilernek icin dogrudan ki§i iizcrinde etkili olunabili Parcalarm birbirinden ayn olmasi devamhligi bozrnaz ve hattf calann bir tekinin yardinuyla bir butiinu canlandrrabilir ya da ye den olusturabiliriz: Totum ex parte. Su an oldukca yaygm olan b inaruslarla ilgili ornekler vermemizin pek yaran olmaz. AYIll baska bir sekilde de ifade edilebilir: Bir varhgin ki§iIigi boliinmez
ve bir biitiin olarak tek tek parcalannm her birine dayamr.
Bu forrnul sadece kisiler icin degil, seyler icin de gecerlidir. yiide, bir seyin ozii biitiiniine oldugu gibi parcalarma da aittir. KIS casi, bu yasa, son derece genel bir yasadir ve bireylerin ruhlarma oldugu gibi §eylerin tinsel oziine de atfedilen belli bir sahiplik olgusunu gosterir. Ancak hepsi bu degil; her nesne, bir parcasi tiiriin temel prensibini bir biitim olarak icerir: Her alev ares icerir, oliiniin her kernigi oliimii icerir, aym sekilde bir tek sac,; teli bir in-
Marcel Mauss 1 15
ya§amsal prensibi icerebilir. Bu gozlemlerin amaci, sadece ruhuyla ilgili kavrarnlarm soz konusu 01madIgIl11 ve sonuc yasanm, i.istii kapal: bir bicimde ruha atfedilen niteliklerle gosterrnektir. Bu, yasam giivencesi'nin dogal bir da degildir: aksine, yasam guvencesi insane: tatum ex parte ilcrili ozel bir durumdur sadece.
to
Yakinhk yasasl baska gelismeler de icermektedir. Kisiyle dogru-
bir ternas halinde olan her §ey, elbiseler, ayak izleri, bedenin uzerinde ya da yatakta brraktrgi izler, yatak, koltuk, ahsildik ku11a111lan esyalar, oyuncaklar ve cliger §eyler bedenin ayri benzetilirler. Temasm, elbise ya da giinluk kullamlan diger e§yalar konusunda oldugu gibi, ahsildik veya sik 01111asl ya da olarak gerceklesmesi gerekmez. Yola, tesadufen dokunulan nesnelere, banyo yapilan suya veya rsmlnus bir meyveye dahi biiyu yapihr. Yaygm olarak yernek artiklarma yapilan buyii, artrklar ve venmernis yiyeceklerle buyiik olcude yedigi §eylerle ozdeslesen yemek yiyen ki§i arasmda clevamhhk ve mutlak bir benzesme oldugu di.i§Uncesinden kaynaklanmaktadrr. Tarnamen benzer bir devamhhk iliskisi, kisi ile ailesi arasmda da mevcuttur; akrabalanrn etkilemekle o kisiyi etkilernis sayilmz: kisinin akrabalarim belli formiillerle adlandrrrnak veya soz konusu kisiye zarar verrneye yonelik biiyiilii nesneler iizerine adlanrn yazrnak i§e yarayabilir. Bir insan ile evcil hayvanlan. cvi, cvinin cans: veya tarlasi arasmda da benzer bir iliski vardir. Bir yara ile 0 yarayi yapan silah arasmda, devarnhhk nedeniyle, sempatik bir iliski kurulur ve soz konusu yarayi silah aracihgryla iyilestirmek icin bu iliskiden yararlarulabilir. Ayru bag, katili kurbarnyla bir araya getirir; sernpatik devamhhk diisuncesi, katilin yaklasmasiyla oliiniin kanmm aktigma inarnlmasma neden olur; olen kisinin cesecli dogrudan cinayetten kaynaklanan bir hal ahr. Bu turden devamhlik olgulanyla ilgili cok daha acik ornekler oldugu icin, bu olaY111 acrklanma bicimi kabul edilebilir. Devamhhk, sucu isleyen ki§iyi a§ar: Ornegin bir ki§i bir kizil-gerdana kotii davrandigmda, 0 kisinin ineklerinin k1Zl1 siit verdigine inaruhr (Sirnmenthal, lsvicre).
Ozetle, bireyler ve §eyler, teorik olarak Sll1lrSIZ goriinen belli bir sayida sempatik ortaga baghdrr. Burada zincir oylesine srkidtr ve oylesine bir devamlihk vardrr ki, istenilen sonucu yaratmak icin zincirin hangi halkasma etki edildig] onernli degildir. Sydney Hartland, terk edilen bir gene kizm. kendi saclanrn bir kurbaganm ayaklarma
I 16 Sosyoloji ve Antropolo]i
!vI areel M auss 11 7
dolayarak ya da bir puronun icine sararak, sempati yoluyla sine aCI cektirmeyi dusunebilecegini kabul ediyor ( Melanezya'da (Yeni-Hebridde ve Salomon adalarmda) , birini layan bir adamm arkadaslan, ayru anda, yaralanan rakibin biiyuyle azdirabilirler.
Biiyiisel devarnlilrk diisuncesi, soz konusu devamhhk on belli bir iliskiyle ya da rastlannsal bir temasla gercekless« kontajyon 19 dusiincesini icerir. Kisinin sahip oldugu niteliklerin, tahklarrn, yasamm, talihin ve her tiirlii biiyusel niteligin, bu zinciri iizerinden aktarilabilecegi diisiinulur. Kontajyon du§ biiyiisel ve dini diisiinceler arasmda en yaygm dusuncelerden bir Fakat bu bizim bir muddet bu konu iizerinde durrnanuza degildir. Kurgusal kontajyon durumunda, kurban olaymda miiz gibi, imgelerin birlesmesi soz konusudur; bu birlesrneden, mas halinde olan varhklann ve seylerin gorece ozdeslesmesi s dogar. Bu bir bakuna, yer degistiren ve sempati zincirini kat seyin imgesidir diyebiliriz. Sempati zinciri srkhkla ayin icerisinde timlenir: Hindistan'da oldugu gibi, ayindeki ki§i ana ayinin belli arunda buyiicuye dokunabilir ya da Avustralya'da gorulen bazi rumlarda oldugu gibi, biiyucii, etkilerneye ~a!I§tJgI kisiye bir ip ya bir zincir baglar ve vucuttan atilan hastalik bu zincir boyunca yol Ancak biiyiisel kontajyon sadece dusunsel bir §ey ya da gorun diinyayla s1ImII degildir; bu kontajyon somut ve maddidir ve acidan fiziksel kontajyona benzer. Marcellus de Bordeaux, i~ h hklan teshis etmek icin, hastayi yaklasik u~ gun boyunca go kiiciik bir kopekle uyutmayi tavsiye eder; hasta srk srk agzmdan kopege siit vermelidir (Lit aeger ei lac de ore suo [requen infundatv: daha sonra, yapilacak tek §ey hayvarnn karrnm (Marcellus, XXVIII, 132). Marcellus, kopegin oliirnuniin has iyilestirdigini de elder. Benzer bir ayin, orta Afrika'daki B dalar da da yapilmaktadrr. Buna benzer durumlarda, imge birlesmesi ve kansmasi eksiksiz olarak gerceklesir: burada illii dan fazlasi vardir: haliisinasyon soz konusudur. Hastahgm beden gercekten ~lktlgml ve baska bir §eye ge~tigini goruyoruz. Du§u ~agn§lmll1dan ziyade bir transfer soz konusudur.
du§uncelerin transferi, duygulann transferiyle i~ ice gecer. buyu ayininde basmdan sonuna kadar ayru duygu soz konu-
ve bu duygu, ayine anlanurn ve guciinu verir: aslmda, biitiin ~agn§lml111 yonlendiren ve yoneten de bu duygudur. Deyasas1l1II1 biiyii ayinlerinde gercekte nasil i§ledigini bize de budur.
aracl!IgIyla sempati uygulamalannm cogunda, sadece bir ya da bir durumun, bir nesnenin ya da bir kisinin baska bir ya da ki§iye aktanlmasi yoktur. Eger formule ettigimiz sekmutlak olsaydi, islev gordi.igi.i buyii eylernlerinde tek basma saydi veya sadece diisunsel bicimiyle var olsaydi, krsacasi dii. ~agn§1I11lndan baska bir §ey olmasaydi, oncelikle, zorunlu rastlantlsal olan sonsuz sayida muhternel ternasla olusturulan zincirdeki biitiin unsurlann, aktanlmasr arnaclanan nitelikayru §ekilde etkilenmis olacaguu ve bunun sonucunda, hangisi
rsa olsun zincirdeki unsurlardan birinin butun ozelliklerinin bir olarak diger butun unsurlara aktanlmis olacagmi gorurduk. dururn boyle degildir, aksi takdirde biiyu imkansiz olurdu. etkileri daima istenilen bir etkiyle snurlandmhr. Sir tabelli bir anda sempati akun: kesilir; diger taraftan, aktarrlabi-
niteliklerden sadece birisi ya da kiiciik bir miktan aktanhr. Boybiiyiicii, miisterisinin hastalignu kendi icine cektiginde, bu kendisine asla zarar vermez. Ayrn sekilde, buyucu, ya§allll icin, alnnm ve elmasin degerini ya da bir oluniin dislerinduyarsrzhgi artrrmak icin kullarulan mumya tozunun siiresini sadece; kontajyon soyutlamayla aktanlan bu nitelikle sirur!a-
l'l Bir seyin bir baska kisiye ya cia §eye gecmesi, veya bulasrnasi, bir §eyin sekilde yayrlmasi (c.n).
II'.
Aynca, soz konusu niteliklerin yapisal olarak suurlayrci olduklanm belirtelim: ornegin bir adarnm sansi, samandan yapilan cansmbir tek saman sapiyla smrrlandmhr. Suurlanduma veya lokallestirmeden ayrilabilirlik diisiincesine vanhr. Eskiler, Yunanlar ve Romahlar, kertenkelenin gorme yetenegini hastalara aktararak goz hastahklanrn iyilestirmeyi dusunrnuslerdir: muska olarak kullarulan taslarla ternasa sokulmadan once kertenkelenin gozleri kor edilirdi, oyle ki, istenilen ozelligin, kaynagmdan almarak, tamarnen aktanlmak istenen yere gecmesi gerekirdi. Aym11Cl ve soyutlama, bu butiin ic.;crisinde, ayinlerle tasvir edilir: ancak yapilan §ey ille de zorunlu degildir.
J J 8 Sosyoloji Fe Autropola],
Marcel Mauss 119
Yasanm teorik etkilerinin sII1lrlandlrllmaSI ayrn zamanda lanmasmm da kosuludur. Ayini yaratan ve du§unce s;agrt§1l11Jna bu ihtiyac, etkilerle ilgili yargry: ve secim] de belirler. Bu soyut biiyiisel yakmlik kavranunin islev gordugu biitiin durumla dustmce s;agn§11ll1 duygu aktanll1lyla, soyutlarna ve dikkat 01 nyla, istegi yonlendiren olgularla, yani zihinde gecen ancak di.i <,;ag'!'I§lmlanyla ayru sekilde drsa vurulan olgularla geni§ler.
Ikinci yasa olan benzerlik yasasi, sempati kavrarmnm bir d ifadesidir, ancak birinci yasaya oranla daha dolayh bir ifad Frazerin Sydney Hartland'la birlikte, birazdan ele alacaglllllz ° lara rnimetik" sempau adirn vererek kontajyon olgulanna tam riyle sempati dediginde son derece hakh oldugum. di.i§i.inuyoruz. B benzerlik yasasiyla ilgili iki ternel fo rill i.il bulunmaktad.- ve bu mi.illeri aytrt etrnek onernlidi-, Benzer benzeri yaranr, si similibus evocantur- benzer benzeri etkiler ve ozellikle de benze iyilestirrne gi.ici.inc sahiptir, simi/ia similiblls curantur,
ilk olarak birinci formi.ille ilgilenecegiz. Bu formiil, bcnzerlik ktnltga esdegerdir derneye yam. Parca bi.iti.in icin ne ise, imge de icin oclur. Bir baska deyisle, basit bir figiir, her tiiriii ternasin ve dogrudan iletisimir, otesinda, bir biitiin olarak temsil nitelig'i ta§lmakradrr. Bi.iyi.i yapma ayinlerinde uygulanan formul budur gibi gori.ini.iyor. Ancak nasil gori.ini.irse goriinsun, burada islev goren §ey, sadece imge kavram: cleg·ildir. Ortaya crkan benzerlik, gers;cktc biiWni.iyle .belli bir uzlasrnaya dayarur: bir portredcki benzerlikle ilgisi yoktur. Irngc ile §ey araslllda, her ikisini birlestiren uzlasidan baska ortak hicbir §cy yoktur. Soz konusu imge, kukla ya da desen, son derece ki.iS;i.ilti.ilmi.i§ bir orneks;edir, §ekli dcgi§tirilll1i§ bir tiir yazrdrr; sadece teorik ve soyut olarak benzerlik tasrr. Bu durumda benzerlik YClsaSI, yakmhk yasas: gibi, soyutlall1a ve dikkat olgulan icerir. Bcnzetrne illiizycndan kaynaklanll1az. Ayrica imgeleri bir kenara birakabiliriz de; bir adm basir bir sckilde telaffuz edilmesi, ° adrn di.isi.ini.ilmesi ya cia zihinsel bcnzcrlikle ilgili en ki.iS;i.ik bir kalmn, kevf olarak secilen ve tcmsil nitelig'i tasiyan bir seyden, bir kustan, hayvandan, daldan, iplikten, igncdcn veya halkaclan, istenilen varltgl ternsil eden bir §ey yapmaya yeter. KIsacasl irnge, sadece islevine gore belirlcnir ve bu islev de bir kisiyi mevcur krlmaknr. Asrl onemli olan, ternsil
erine getirilmesidir. Buradan sonus; olarak §U cikar: Temsil ~edef aldig: nesne ayin boyunca degisebilir ve islevin kendisi Bir diismarn, sas; tellerinden birini i.iS; kefen dikrnis bir
deliginclen gecirerek ve ardindan bu igneyle bir kurbagarnn
<,;Ikararak kor etrnek istedigimizde, kurbaga ile sac, sirayla
I· levi zoriirler. Victor Henry'nin belirttigi gibi, Brahmanlara
§ o , .
bir bi.iyi.i ayininde gordugumi.iz bir kertenkele, ayru aym sira-
hem koti.ili.igu yapan kisiyi, hem kotuli.igi.i ve (ekleyelim) hem neden clan maddeyi ternsil eder.
yasasinda oldugu gibi, benzerlik yasasi da sadece kisiler
da onlann ruhlan icin degil, ayru zarnanda §eyler ve seylerin sekli ger<,;ek seyler icin oldugu gibi olasi seyler is;~n ve maddi §eyler oldugu gibi manevi seyler icin de gecerlidir. lmge kavrarm, gesembol kavranu halini alir. Yagrnuru, gokgiirultiisunu, atesi, hashasm basiyla dogrnakta olan cocuklan, bir kuklayla
orduyu, bir su kabiyla bir koyiin birlesrnesini veya bir dugumte sembolik olarak ternsil edebiliriz ve dahasi bu temsiller aracihbir sevier de yaranlabilir.
Ancak, "bu vasarnn uygulanmasmda dikkate deger bir yorurn i§i <';Iklllakiadir. Scmbollerin belirlenmesinde ve kullanilmasmda dikkat ve soyutlarna olgulari sOL konusudur ve bunlar olmadan, bi.iyi.i imgeleri konusunda, ne benzerlik yasasirun uygularusiru ne de devamlihk yasasmm i§leyi§ini anlayabiliriz. Biiyiicii sembol olarak secilen nesnelerden, sadece belli bir nitelik ahr: kursunun tazeligini, aglrltglI1l, rcngini ya da kilin sertligini ya da yumusaklrgim, vesaire, Ayini yaratan ihtiyac ve cgilim, sadece sernbolleri secip kullarulma yontemlerini belirlemekle kalmaz, ayrn zamanda yapilan benzetmelerin sonuclanm da smrrlar, ki bu sonuclar, yakinhk yoluyla yapilan s;agn§ll11lal~da oldugu gibi, teorik olarak snurlandmlmak zorundadrr. Dahasi, semboli.in bi.iti.in nitelikleri sembolize edilen §eye aktanlrnaz. Biiyticii, hareketlerinin kapsarrum diledigi gibi claraltmakta usta 01- duguna inarnr: ornegin oliimle ilgili semboller aracihgiyla yaratilan etkileri, uykuyla ya da korliikle srrurlandtrabilecegine inarnr. Yagrnur yagdrran biiyiicii saganak yag'I§la yetinir, s;i.inki.i selden korkar: kor edilen ve kurbagaya bcnzetilen bir adam buyi.ili.i bir sekilde kurbagaya donusmez.
Gori.ini.iste keyfi zibi gorunen bu sovutlama ve yorumlama i§i,
o b •
sembolik clurumlann sayisim smirsrz bir sekilde artnrrnadrg: gibi,
C(' CClnIIl,1rI1l s;cvreleriylc benzer h,lJe gelmesi, s;evreleriyle benzesillesi (c. n).
o 0
120 SosyoLoji ve Antropolo]i
Marcel Mauss 121
tersine, degi§ik imgelernler icin yaranlan kolayliklarla gmda, sembolik durumlann sayisrrun, verili bir biiyii ISll1 srmrh kaldigim goriiyoruz. Belli bir §ey is in bir tek sembol varduda var olan sembollerin saYISI cok snurhdir. Dahasi, sembollerle i edilebilen cok az sayida §ey vardir. Nihayetinde, buyiisel . cok az yenilik vardrr, oyle ki tasarladigi sirnrh sayida sernbol de tarkh sekillerde kullarulnusnr: Diigurn biiyiisii ask, yagmur, r kotuliik, savas, dil ve daha bircok §ey icin kullaruhr. Bu sernbol lugu bireyle ilgili bir olay degildir, ki ornegin bireyin gordi.igu ruya psikolojik olarak ozgur bir ruya olmak durumundadir. bu birey kendisini, yenilerne ihtiyaci duyrnadrgi ayinler ve gelene dusiincelerle karst karsiya bulur, sunki.i gelenek disinda hicbir inanmamaktadir ve gelenek disinda ne inane ne de ayin vardir. du§unUldugunde, gelenegin yoksul kalmasi oldukca dogaldir.
Benzerlik yasasinm ikinci §ekli, yani 'benzer benzeri et similia siniilibus curantur, yasarun birinci §eklinden §u ned en le hr: Bu ikinci seklin ifade bicimi icerisinde, ozellikle soyutlama dikkat olgulan hesaba katihr: ki bu olgular, c1aha once de soyl miz gibi, daima yasarun birinci seklinin uygulamsim gerektirir. rinci formiil genel olarak sadece c;agn§11111 c1ikkate aluken, formul. benzetrnenin belli bir yonde bir etki yaratuguu gosterir. durumda eylernin anlanu ayinle ifacle edilir. Ornek 0 lphiclos'un iyilesrnesi efsanesini alahm: Babasi Phylax bir gun te leri igdi§ eclerken elindeki kanh bicakla lphiclos'u tehdit eder; pati c1urumunclan c10laYI kisir kalan lphiclos'un cocugu olmaz:
Melarnpos'a darusthr ve Melampos ona §arClp icirir: on gun s bir agas; kovugunda, Phylax'm bls;agl koydugu yerde bicagm bulunur. Sempati aracihgryla. bls;agm lphiclos'un <;ektigi aciyt nrrna etkisi vardir hal§.; yine sempati nedeniyle, l phiclos'un sah oldugu nitelikler bls;aga gececektir. Fakat Melarnpos, sadece s konusu aciyla sirurh olan ikinci etkiyi engelleyebilir; bicagm krsrrl tine: etkisi kralm klslrhgllli ahr Benzer §ekilde, Hindistari'da Brahman viicudunda su toplanan hastalan yikamayla tedavi ederke hastaya fazladan SIVl vermis sayilmaz: hastayla ternasa soktugu hastaya act veren suyu sogurup ahr.
Bu olaylar benzerlik yasasma dahil olsalar da, soyut mime sernpati kavrarmna (attractio similiuni) baglt olsalar da, bu ka egemen oldugu olaylar arasinda tamamen ayn bir sll1lf
yasadan kaynaklanan do gal bir sonuctan fazlasi vardir: yani tiir rakip kavram soz konusudur, ki bu kavram, ayin kitaplarmm birinde hakim oldugu ayin sayrsiyla, yasamn kendisi kadar belki de.
yasasmm bu son §ekliyle ilgili aciklamalanrmz bitirme-
kar§lthk yasasina gelmis bulunmaktayrz. Ashnda, benzer benzeri bunun nedeni benzerin bir karsit yaratmasrdir. \(1- olan break verimliligi yaratiyor: su, vucuttaki suyun kayneden oluyor, vs. Buna benzer ayinlerin tam formiilii olabilir: Benzer, karstti yaratmak icin benzeri ortadan kaldmr. karsihk, mimetik sempati olaylarmrn ilk serisinde, benzeri yabenzer, karsiti ortadan kaldirtr: '{ere su dokerek yagrnurun saglarken, kuraklrgi ortadan kaldinyorumdur. Bu nedenle,
benzerlik kavranu, soyut karsitlik kavrarrnndan ayrilmaz nite, bu durumda, benzerlik formiilleri, "karstt karsit tarafindan kaldrrihr" forrnulu icerisinde bir araya getirilebilir, baska bir karsithk yasasina dahil edilebilir.
Ancak buyuciiler bu karsithk yasasmi bir kenara birakrmslardrr. antipatilere esdegerdirler; fakat bununla birlikte sernpaantipatilerden acik bir sekilde aynlirlar. Bunun kamti ise, orneeski sagda Flspi O'lJ!17ruOdwv xui UVTtlTuOdwv bashkli kitaplann olmasidir. Butiin ayin sistemleri, buyiisel ilac ayinleri ve ayinleri antipati kavrami altmda toplannuslardrr. ButLin , karsithklar ve zrthklar i.izerinde spekulasyon yapnustrr: ~ans
kotu sans, soguk ve steak, ates ve su, ozgutliik ve zorlarna, vs. pek cok §ey karsitlanyla gruplandmlrms ve bunlann karsitkullamlrmstrr. Bu durumda, karsithk kavrarmm biiyiide ayn bir olarak degerlendirmekteyiz.
Aslmda nasil ki karsitlrk olmadan benzerlik olmuyorsa, benzerlik olmadan da karsrthk olmaz. Bu nedenle, Atharva ayin kitaplarma gore, yagrnur, karsin olan gi.inq arku agaclyla cagrrlarak durdurulur ki arka ismi l§lk, ,~ydll1ltk ;nlam111a gel~" F'aka~ bu karsithk ayinind~ tam tabiriyle sernpati mekanizrnalanyla karsilasmaktayiz. Atka agaci yardrmryla firtmanm, gokgurultusunun ve gun 1§lg1l1111 kesilebilrnesi, bu kavramlarm birbirine pek ters diismedigini kamtlamaktadrr. iki durumda da, ayinde kullarulan arac ayrudrr. Sadece aracin kullarunu kiiciik farkhhklar gosteriyor: Bir taraftan atq yakihyor, diger taraftan yanan odun sonduruliiyor. Ayinde gerceklesen bu basit degisim,
122 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 123
ayini yoneten iradenin bir ifadesidir. Bu durumda, karsitm, yaratmak icin karsrn ortadan kaldrrdrgrru soyleyecegiz,
Bu nedenle, benzerligin degi§ik formulleri tam olarak formuliiyie baglantihdrr. Ayin dusuncesini yeniden ele ah kurban konusundaki calrsmanuzda bundan yararlannusukj lizrn olgularmm uc,; sernatik bicimde kendisini gosterdigini giz, ki bu iic,; sematik form, srrasryla iic,; ayn forrniile karsihk tedir: Benzel' benzeri yaratir, benzer benzeri etkiler: kar§lt etkiler ve bunlar sadece tasidrklan unsurlarm sirasma gore fa §lrlar. Birinci olayda, oncelikle belli bir durumun yok oldugu nulur: ikincisinde belli bir durumun varhg: du§iiniiliir; iic,;i.inciis ise ozellikle, yaratilmak istenen duruma kars: clan bir durumu hgl dii§i.ini.ili.ir. Birinci dururnda, sembol aracihgtyla y istenen yagrnurun yoklugu dii§uniili.ir; ikincisinde yagrnakta sernbol aracrhgiyla durdurulmak istenen yagrnur dii§iiniili.ir, durumda ise yine yagrnur dii§i.ini.ili.ir ve bir sembol aracrhgryla yaratilarak yagrnurla savasrhr. Bu nedenledir ki, soyut benzerl karsrthk kavramlannm her ikisi de daha genel bir kavram olan nekscl scmbolizm kavrann icerisine girer.
Ayru sekilde, benzerlik ve yakinhk yasalan birbirlerine clo nelirler. Frazer bunu cok iyi ifade et1lli~ ve kolaylrkla gosterebil Benzerlik uzerinden yapilan ayinler, seyler arasindaki temas ve kileri kullamrlar: biiyucu ile elbiseleri, biiyiicii ile degnegi ve sila yara arasindaki iliski, vesaire. Maddelerin yarattrg: sempatik sadece sogurma, akitma ya da dokunma yoluyla aktanlabilir, karsihk, temasrn tek amaci. sernbolik kokenli nitelikleri bas yere rasimakur genellikle. Bir sac,; teliyle yapilan biiyii ayinlerinde tcli, ternsili yok olma ile yok cdilen kurban arasmda koprii ni tasrr. Buna benzer bircok dururnda, artik farkh kavram va cia ornckleriyle dcgil, kcsisrnelerlc ilgilenilir: eylern giclerel; kar hale gclir ve soz konusu iki bashk altmda almmalan zorlasir. c,;ekte, butiin biiyii ayini serileri, an benzerliklerin yaninda, I;otl' rici karsithklar. benzerlikIcr ve yakmliklar icerirler: bu arada, yapanlar bununla ilgilenmezler ve gercek anlamda ayinlerinin ni amacindan baska bir §ey dusunrnezler.
Egcr iki yasayi karrnasik uygularnalan drsmd» ele alirsak, on likl: ~~IIlU goruruz ki, aralrkh olarak gerceklestirilen se (mirnctik) harekerler, her Zelman kendiliginclen oluyorrnus
Bedenden yayilan kokular, bir yerden bir yere yolculuk imgeler. buyiiciiyle yaptrg: eylemi birbirine baglayan i ler ve zincirler hayal edilir; hatta hiiyiiciiniin ruhunun, biip yaptlgl hareketi yapmak icin becle~den c,;lk~I~1 d~ ~!ur. ~~ lv[alleus malejicarum, yagmur yagdlrmak Ic,;m supurgesmr
. tisinde islatttktan sonra yagmuru aramak icin goge yiikbir biiyiiciiden bahseder. Ojibwaylar' a ait cok sayida , ayinden sonra kolunu goge kaldiran, gokyuziinii delen .~~ c,;aglran bir biiyucii-papazl betimler. Bu §ekilde, benzerligi olarak clu§i.inme egilimi ortaya cikar. Buna karsihk, yakmhk \ige e§degerclir dogal olarak: Zira yasa, parcalarda, iliski olan §eylerde ve biitiinde, bunlan birbirlerine benzer kilan bulundugu zaman gecerlidir. Bu nedenle, benzerlikle, yakmkar§lthkla ilgili biitiin bu soyut ve kisisiz tasvir ve temsiller, kendi basma bilincli olsa cia, dogal olarak belirsiz ve karmaar. Bunlar ay111 bir kavranun uc,; farkh yiizudiir ve biz birazclan
ayirt etrnek durumunda kalacagiz.
lerin uzerinde en cok di.i§i.inen biiyiiciilerin ayinleri bu belirve karmasa duygusunu cok iyi verrnislerdir. Simyacilar, kendigore teorik dilsiincelerinin en iyi Iormiilii olan bir prensibe ve bu prensibi kencli yontemlerine eklerneyi ozellikle tercih . "Bir, butundilr: ve butiin birin icindedir". i§te rastgele sective soz konusu prensibin en uygun bicimde ifade edildigi pan biri: "Bir, biitiindiir: ve biitiin onunla olusrnustur. Bir, bii-
eger biitiin biitiinii icermeseydi, biitiin olusarnazdi", "Ev yup 'Vui oi ' U1J'WU TO nuv ytyOVE. Ev TO nuv xui Ei ~11 Tuvt:m TO
, r:
OU yf:yOVE TO nuv". Biitimiin icinde yer alan bu biitiin, dimyadir.
kimi zaman diinyarun, mesafe ne olursa olsun parcalan zobir bicimde birbirine bagh olan tek bir hayvan olarak diisiiniilsoylenir. Her §ey burada toplarur ve her §ey burada temasa . Bu turden bilyiisel bir panteizrn, ele aldigrnnz degisik yasala-
sentezini verecektir. Ancak simyacilar, metafizik ve felsefi bir
karma dismda bu Iorrnul iizerinde fazla durmarrnslardir, ki sadece sozi; edilen yorumlann kahntilan vardir. Bunun simyacilar bu forrniile ekledikleri formiil iizerinde durrnus. Natura naturam vincit.vs. Dog«, tanrm itibariyle, ayrn anda seyin kenclisinde hem de parcalarmda bulunan §eydir, yani ya-
yasasnu kuran §eydir; doga ay111 zamanda bir tiire ait biitiin
124 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 125
varhklarda bulunan ve bu nedenle benzerlik yasasim kuran bir seyin, ayru turden baska bir §ey uzerinde etki sahibi gosteren ve boylece karsrthk yasasm: kuran seydir.
Simyacilar bu soyut degerlendirmeler alaruyla strurh k tadrrlar ve bu da bu diistincelerin biiyiide gercekten islev gostermektedir. Simyacilann dogadan (q>Ucrl-;) anladddan § oz ve altm yapan buyuhi bir sudur. Son forrnullerde yer alan yacilarm gizleyernedigi kavrarn, hareket bicimi ne oiursa olsun nitelikleri sayesinde baska bir rnadde iizerinde etki uygulayan kavrarmdrr, Soz konusu etki sempatik bir etkidir, va da maddeler arasmda ortaya crkar ve §U sekilde ifade edilebili-. benzeri etkiler; simyacrlarla birlikte soyle de diyebiliriz: Be zeri ceker, ya da benzer benzere egemen olur (iJ'XSl ya da Zira simyacilar, biitiin araelhglyla butiin iizerinde etkili olun cagm: soylerler; doga (q>l)()l-;) sekillerle (StOll) oruli; old s'ii:hller arasmda, yani birbirleri iizerinde etkili olan seylerin §e arasmda uygun bir iliski olrnas: gerekir. Bu nedenle, "doga do eder" c1ediklerinde, bundan, sonsuz bir bicimde birbirlerini ce kadar birbirlerine baglllll! olan seylerin I oldugunu anlarlar i anlarnda dogay: yikici olarak nitelendirirler; aslmda doga ayns drr, yani yarattIgl etkiyle kararsrz bilesikleri yok eder: daha fenomenler ya da yeni forrnlar yaratir, bunun ;aparken de, 1'0 i<.;ercIig'i ve kendisiyle ozcle§ olan kararh unsurlan kendine ceker.
Burada soz konusu olan sey, Yunan buyiisunun bir dalivla ozel bir kavram degil de genel bir biiyii kavrann nudrr? Bu ' simyaedann ieat etmedig'ine inanmak vanhs olrnaz. Soz kavrama filozotlarcIa rastlamaktaYlz ve bun:lll trpta uygula goruyoruz. Hindu nbbmda da yer alnus gibi gorunuyor. Her h karda, bu dU§Lineenin boyle bilincli bir sekilde baska yerlerde edilmis olclugunu farz etsek de, bu bizirn icin pek fazla on em marnaktadn Sunu iyi biliyoruz ki, bu soyut benzerlik, vakinh karsnhk t~svirleri, bir varhktan ya da bir §~yclen baska bir' §eye nlan nitelik, yapt ve §eyler kavranundan aynlarnazlar: ve bu, boyle gelisrneden cikarmak isteyeeegillliz tek seydir. l3unun bir diger cIeni de sudur: Doga i.izerinde etkili olabilme]; iein zorunlu 0 gecilmesi gereken nitelikler ve formlar dizisi vardrr; aynca, bi.i nun yaptIgl kesif ozgur bir kesif degildir ve evlem araclan ternel
bariyle sIlllrlIcIIr. . "
ki§isiz tasvirler. Biiyu dusiincesi soyutlamalarla ~unu acik bir bicimde gordul~ ki, s~myaellar genel. olar.al~ bahsettiklerinde, cok ayn bir dogadan bahsettiklerini !. Onlar icin soz konusu olan §cy sempati yasalanru i<.;e.ren degil, etki yaratan niteliklerin cok farkh bir sekilde
·_..J","'P~lV{ i. Bu, birer nitelik ve kalite olan bu somut kisisiz ele almanuza neden olmaktadir. Buyti ayinlerinin, etkileri ve onceden bilinen niteliklerin iletilmesi olarak ele almmasi, t yasalarm uygularusmdan daha iyi agtidamaktacIll:- ~aen yapilan ayinler, tarum itibariyle, basit olarak nitelik; konusamayan cocuga, papaganm konusrna ye-
aktanhr; di§ agnlan ceken birine, farenin dislerinin saglamhgi . Karsithk ayinleri, ayru turden ancak karst: cinsten nitelikle§masmdan baska bir §ey degildir: Ares, ~u~un .tam kar§ltlch.r, yagmurun durrnasma neden olur. Nihayetinde, benzerlik boyle olmalarmm nedeni, tabiri caizse tek bir niteligin bicimde izlenmesine indirgenmeleridir: Buyuciinun atesi, yaranr, ciinkii gune§ atesten meydana gelmistir.
k cok farkh bir yapida olan bu nitelik diisiincesi, ayrn zabiitun buyusel ve dint dusiinceler gibi belirsiz ve karanhktrr. oldugu gibi buyiide de, birey dusunmez ya cia diisiinceleri Nasil ki kisinin ayin: yaprnak icin ayinin yapis: iizedu§unmes'ine ihtiyac yoksa, nasil ki dLIaYI veya kurbarn anlaya da yapng: ayinin manukh olmasma gerek yoksa, ayrn sekullandrg: niteliklerin nedeniyle ilgilenmedigi gibi, kullarulan secimini ya da kullanma seklini rasyonel olarak dogrukaygisi da duymaz. Bazen diisiincelerinin izledigi gizemli yolu ancak kendisi genelde bunu yapamaz. Onun kafasadece, muhtemel bir etkiyle ilgili belli belirsiz bir diisimce ulasrlmasi istenen arnacla ilgili belirgin bir diisuncenin karst-
soz konusu etkiyi yaratabilmek icin gelenek ona hazrr araclar Dogurrnak uzere clan bir kadirun etrafmda kadmm kiz <';0- dogurmamasi icin sineklerin ucrnasma izin verilmemesi istensineklerin cinsel bir ozellige sahip oldugu farz edilir ve bu-
etkilerinden kacimlmaya <.;ah§lhr. Havalar gi.izel olsun diye ocak evin disma atildrginda, ocak cengeline belli turden nitelikler Fakat, ayinleri bulan kisilerin bu kavrarnlara ulasmak icin c1u§unce zineirini ortaya cikarabilmis degiliz.
126 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 127
, ,Bu ti.ir,den tasvirler, belki de biiyiide yer alan en onemli §ISIZ t ' 'I,d" M
, as,vll et II, uska ve nazarhklann cok sik kull
t~svll'lenn yaygm oldugunu gostermektedir.~ Bi.iyi.i aYinle~'~~i
~Ir klsmln,m arnaci, ayin e§liginde vapildrktan sonra ayin n
kullarulabilen muska v I kl h
, \. e nazar I 'ar aztrlarnaktrr. Bazi
nazarhklar, maddelerden ve bile '1·1 -d 1
I I A , I e§1 -, er en 0 usur: ancak
laZlr anmClSI aylll Y' I' ' '
" n. " " ~PI 1:13S1111 gerekt1r111eyebIlir; ornegin bf
11l1t:ld,\.lel atfedilen degerh taslar, elmaslar ve inciler icin bu so u enrmz gererlielir F' I' - t I y
, 'A ~, :> ,a \.a mus (a ve nazarhklar, sahip olel kl:
likleri ayinlerden "eI ' lei. ' u ,111 ozellikler __ ,. )e1 a yapl iklan maddelerin yapismda bu
." I\. ci d~n .alsalar cia, §urasl kesinclir ki, bunlar kullaruld ~
sadece s~lh1J? olduklan kahci nitelikler du§unulur. 'Igl
,~Bu nitelik kavranunm buyiide sahip oldugu one ' ..
cllger 01'1 ' bii iid I ,_ mi gos
I~' aysa, uyu e (J ternel ugraslardan birinin de varhklann
erm ve hattf dusu I' ' "
" _ ,,', a ,u§unee erm ozel veya evrensel guclerini ve kullan
bl?lmlelllll belirlemek olmasidir. Buyiicii, yetenekle deneyii I
eSIll vol I' d _, ,n e
, .s. uy a oga~1 ve §e~lenn yaprsiru bilen kisidir: ya tJ-I
bildigi seylerle belirlenir. lste burada buvii, bilime dah: p I~ maktadir. Bu acidan biivii _ " k " , , c la ~o \. ya
cI ' :> _ uyu, gel ~e anlarnda bilimsel olmasa da
erece bilge" bi di " "
d ce II' §ey II', Bahsettigirniz bilzilerin onernli bl'r
eneysel 01'1 I' 'd' 'I ' b
, _ era \. e III I Illl§ ve dogrulannusur. Biivuciil dii
~elhr ~~r~tn. ilk kisiler ve ilk cerrahlar olmuslardrr; 'ayr~:~ikelun
u ~ ar aki cerrahinin oldukca geli§Illi§ oldugu da bili ,
lei' t I" iid ' I imyor
III me a urjt e ge '-I' I ifler -" '
ne __ ' , ,:,," ~~,e \. <ql er yaptrgtrn da biliyoruz. Soyut
I ~elllyle, buyuyu bilimle karsrlastiran ve bilime benzeten teo" erm aksine bii iid I' , II
, ' \., " uyu e emu zaman sempatiye rastlansa da
sornut nitelikl " "_ ,,' " c ci ,
I' biivii I \., ~II UzcII:le olan spekiilasyonlan ve gozlernleri nede
be" ,~yuye blhlll,sel bir karakter atfediyoruz, Yukanda bahsedi
uyu yasalan bir tur bil " f I f , c
d II' ' I uyu e se esinden baska bir §ey deg- ildiv N
ense ik yasa I 'I T ' , ~ , di i formd ~IY a I g: I I~I bos ve aynca yanh§ formi.ile edilmis
IZI orm u <;: d' , I'k
_I ",,' 's'lm I, lllte I kavraml sayesinde, ger~ek anlamda
~e, yasalc111ll kalllltllanyla, yani belirli §eyler araslllda var 0
mandan zorunlu v ' Of' 'I' k'l
, '" e pOZltl I I§ I erIe ka1'§1 kar§lyaYlz,
ll) um \ e km §Ithklarla mesgul olduklal'l I' ('I'n bu" ", "I, d
d" 0'" ~' :s-' yucu el ne en
u§uncesllle uhsnll'.;I' 'd b d
I' II _ '0 ~ ell Ir; ve ll, eneysel ollllavan nite1ikler
\onusu 0 ( ug I bOI I" .
c 'd" ' une a I e artl ( mlstJk ollllayan bir nedensellik di.isi.i
eSI II, Yllle buradan cII"l' k b" " "I ~
, , c :s- \., I a " uyucu er son olarak sozci.iI'lerin
da sembollerm IlItelik1erini lllekanik bir sekilde di.isi.inm" I d\.'
~ ~ u§ er Ir.
Her bi.iyi.ini.in, kendisi icin, ozel ya da genel nitelik1erini ve deneyya da deneysel olmayan niteliklerini kaydetlllek amaciyla bitkiler, craner, hayvanlar ve bcclenin klslllllanyia ilgili birer katalog haa1l11§ oldugunu goruyoruz, Diger taraftan, her buyu, soyut seyleniteliklcrini belli bir straya koymakla mesgul olmu§tur: Gcomet-. figi.irlcr, say ilar , moral degcdcr, Oli.illl, yasarn. §ans, VS,; ve son rak. her biiyii, <';C§itli niteliktcki bu kataloglan birbiriylc uyumlu
getirmeve cahsmlst1r,
..... ~. _:. -~ . .,
Bm'ada bir itiraz i.izerincle cluracaglz: Bu niteliklerin yapisnu be-
lirleyen §ey sempati yasalandll', deni1eccktir. Ornegin, [alan bitkinin ya cia falan seyin sahip olc1ugu nitelik1er, 0 §cyin, i.izcrinde etki uy.guladlg1lla ina11l1an renkli varhg1ll ya da §cyin rengiylc ozdq ya da bu rcnge ka1'§lt olan rCllgindell gelir, Ama bu durumcla, renk1erinc1en dolaYI iki nesne arasmda du§i.ince ~agn§lml olmasl bir vana, tam tcrsine mutlak bir uzla§lyla kar§1 karsiya oldugu soylenebilir; bu uzla§1 hemen hem en kural niteliginc1edir ve bu uzlas: i.izerinclcn, 1l1uhtemel bi.iti.in ozcllikler i<5erisindcn, §eylcr arasmda ili§ki kur1llak i~in renk ozelligi se<,;iliyor ve dahasl bu ili§kinill ger<5ekle§lllesi i~in, bahscdilen renge sahip bir ya da birka~ nesne sc~iliyor sadece. Sanhk hastahgll1l iyile§tirmck icin "san kokleri" ahrlarken Chcrokcler'in yaptlgl da budur Renk i~in yaptlg1llllZ degcrlendir1llc, §ckil, dayalllkhhk ve muhtemel bi.iti.in c1iger ozellikler icin de gc~erlidir,
Diger taraftan, isimleri gcregince belli gi.i~lcre sahip bazt §cylerin oldugunu kabul etsek de (reseda morbus reseda), bu §eylerin, nitelikleri olan §cylerc1cn ziyade, bi.iyi.ilemc ve okuyup i.it1cme §eklindc etkili 0lduklan111 gori.iyoruz, zira soz konusu §eyler bir baklma ger~cklC§en birer sozci.ikti.irlcr. Dahas1. buna bcnzer burumlarda, az once bahsettigi1lliz uzlasi <,;ok daha belirgindir, <,;i.inki.i sozcuk §cklinde eksiksiz bir uzlas: soz kOTlusl1c1ur ve bu si..)zei.igi.in anlamt, ~Ikardlgl ses, vs, lanlm itibariylc kabilcscl ya cla 11111sal bir UZ1<.I§lI1l1l iiri.ini.idi.ir, Biraz zorhtmayla da olsa buyi.ili.i anahtarlardan da bahsedebiliriz: bu bi.iyi.ili.i anahtarlar, ~cylcrin niteliklerini, gi.ici.ini.i lcmsil cltikleri bazl tannlarla vcya §eylcrle (orncgill Veni.is'i.in sa~lan, Ji.ipi-
tcr'in parmag1. Aml1lon'l1n sakah, bakire idran, ~iva suyu, beyill, Pedu maddesi) olan ili§kileri i.izerinden be1irliyor gibi gori.in1llektedirler, Zira kar§lllllza ~I1(aTl bu ycni durumda, scmpatiyi yaratan uzla§l ikili bir uzla§ldlr; oncelikle, adm, yani ilk i§aretin scS;i1llini belir1eyen bir sempati soz konusudur (idrar=~iva suyu), ikinci
128 Sosyoloji ve Antropolo]i
Marcel Mauss 129
olarak da isim verilen seyle, yani ikinci isaretle etki arasindaki belirleyen bir sempati soz konusudur (Civa suyu=atesin mesi, e;;i.inku Civa atesin tannsidir). 21
Sernpati iliskisi, gezegenlere karsihk gelen mineraller, ko bitkilerdeki paralel seriler durumunda .daha da belirgindir. Ancak, maddelerin karsihk gelen gezegenlere atfedilmesindeki uzlas karakterden bahsetmesek bile, en azindan bahsedilen geze niteliklerini belirleyen uzlasiy: hesaba katmak gerekir, ki bu <;:ogunlukla ahlakidir (Mars=savas, vs.). Kisacasi, nitelikler nm olusumunda belirleyici olanm sempati dusuncesi olmasi bir zihnin soz konusu sempatik baglan olusturrnasma olanak veren nitelik diisuncesidir, yani nitelik diisiincesinin konu oldugu sal uzlasilardrr.
Kendi kendimize yaptrgumz bir itiraza verdigirniz bu cevap,
lerin niteliklerinin bize gore sempatik iliskiler sisteminin bir olmadigt anlarnma gelmez. Tam tersine, bahsettigimiz olaylara yi.ik on em veriyoruz. Bu olaylar, genelde imza olarak, yani ."Pllnnr\l, uyum olarak biliniyor. Bize gelince, gecen yrl Annee Sociologique' ele alman olaylarla bir benzerlik kurmak gerekirse, bunlar bize nitelendirrne olaylandir. Bu baglamda, §u veya bu gok cismi toplanan seyler ayrn smrfa, ya da daha dogrusu soz konusu gok miyle, golgesiyle ve boyutlanyla ayru aileye aittir. Aym renkte seylerle ayru bicimde olan seyler, renkleri, bicimleri ve cinsi necleniyle akraba olarak gorulurler. Seylerin karsrtlanyla grup lmasi da bir nitelendirrne bicimidir: seyleri en az iki gruba ayru zamanda her buyuniin temelincle yer alan bir dusimce bic lyiler ve kotiiler, hayat ve oliimle ilgili seyler, vs. Boylelikle, sem patiler ve antipatiler sisternini, kolektif temsiliyetlerin srruflandi rrlmasi sistemine inclirgiyoruz. Seyler, sadece aym smifta srraland Ian ya da ayrn tiir icinde kars: karsiya konulduklan icin birbirle etkilerler. Nesneler, hareketler, varhklar, sayilar, olaylar ve nite ayru aileden olduklari icin benzer kabul eclilirler. Yine ayrn smrfa olduklan icin biri digeri iizerinde etki uygular: bunun .nedeni de, karun biitiin bir klan icinde dolasmasi gibi, btitiin bir simfm yapida oldugunun kabul edilmesidir. Bu nedenle, §eyler benzerlik devamhhk halindedirler. Diger taraftan, bir snuftan diger bir smrfa
olmas: gerekir. Buyuyii mumkiin kilan §ey, simflandmlti.irlerle etki gosteriyor olmasidir. Tiirler ve srmflandrrrnalar cia olgularcln·. Keyfi olmalan ve cok az sayida secili nesneyle olmalan cia bunu karutlamaktadrr. Sonne olarak. biiyiisel nitetasviri konusuna geldigimiz an, dildeki olgulara benzer olgukars: karsryayizdrr.
Nasil ki bir §eyin Sll1lrSIZ sayida adt yoksa, seyler icin srrurh sayida varsa ve nasil ki kelimelerle ifade ettikleri seyler arasmda sacok uzak baglantilar varsa ya cia hi~ baglant: yoksa, ayru §ebi.iyi.isel isaret ile isaret cdilen §ey arasmda cia sadece cok dar ger~ek cll§1 sayi, cinsiyet ve imge iliskiler: ile genel olarak biitiihayali (arna toplum tarafmdan hayal cdilcn) niteliklerle ilgili vardir.
Buyi.icle, nitelik tasvirleri disrnda baska kisisiz ve soyut tasvirler cle . Bunlar biiyiiniin gi.ici.i ve etki sekliyle ilgili tasvirlerdir; biiyiisenel etkileri konusunda bundan daha once bahsetrnis ve
b J
mamit. mana, frskrrrna. yaymn, zincir ve hat gibi kimi kavrarnlann
somut bicimlerinc isaret etrnistik. Soz konusu tasvirler, yine daha
biiyiicu konusunda bahsettigimiz ve buyiiculerin gucleri ve hareket bicimleriyle ilgili tasvirlerdir: Bakl§ gi.i cii , gi.i<;:, agirhk, gori.inmezlik, sucla batmarnak. kendisini baska yere tasimak ve uzak mesafelerden dogrudan etkili olmak, vs.
Soyut tasvirlerle kansan bu somut tasvirler, tek baslanna bir buyil ayinin: anlamaya olanak verebilirler. Ashnda, tanimlanan diger tasvirlerin uymadig: cok sayida ayin vardir. Bu tasvirlerin yeterli gorulmesi, belki de biiyude uyinlerin c1irekt etkisinden baska bir §ey gorerneyen ve ikincil olarak dcmonolojik " tasvirleri ihmal eden kisileri hakh ctkarabilir: ki dernonolojik tasvirler bilinen biitiin biiyiilerde zorunlu olarak (bize gore) yer ahrlar.
3. Kisili tasvirler. Deinonoloii. Tinsel kavramlarla az once bahsettigil1liz somut ya da soyut dusiinceler arasmda gercek anlarnda kopukluk yoktur. Buyusel eylemin tinselligi diisiincesiyle tin cli.i§i.incesi arasinda asilmas: gereken mesafe cok kiicuktur. Bu acidan bakildrglllda, kisisel ajan cli.i§i.incesi, flyinlerin ve niteliklerin buyiisel etkisini somut olarak gosterrnek arnaciyla verilen cabalann vardrgi sin 11' ola-
21 Burada ares, bas agns: ya da viicuttaki ates anlammdadrr (c.n).
12 Cinlerle, perilerle ve §eytanlarla ilgili. Deinonoloji: Cinlerle, perilerle ve §cytanlarla ugnl§ll1a bilimi, cinbilimi (c.n):
130 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 131
rak degerlendirilebilir. Aslmda, demonolojinin, biiyu olgulan timlenmesinin bir aract olarak di.i§i.ini.ildi.igi.i de olmustu-, yayilan buhar veya gazlar birer seytandn, ai uyaOai unop UUT!':pwv f:iuiv. oaiflOVf:C; Xai Tuxm Xai uotpm. Seytan ka acrdan diger kavramlarla zit degildir: bu kavrarn, bir bakima
ve nitelikler oyununu aciklarnaya yonelik ek bir kavramdir ve nedensellik diisimcesinin yerine neden durumundaki ki§i d sini koyrnaktadir sadece.
Buyudeki biitiin tasvirler kisisel tasvirlere varabilir. ikinci esi (kopyasi) ve hayvan yardrmcrsi, biiyiiciiniin gucunun gticun hareket bicirninin ki§ile§tirilmi§ birer tasviridirler. J manitulari konusunda Ojibwaylar' a ait bazi piktogramlar rutlarnaktadrr. AYl11 §ekilde, Nectanebo'nun emirlerini ileten atrnaca on un biiyiisel gucudur. Her durumda, yardnuci niteligi hayvan ve seytan, buyucunun gercek kisisel vekilleri sayihrl yiicii onlar aracrhgiyla farkh mesafelerden etki uygular. Ayrn ayinin gucu de kisisellesir. Asurlarda, miimit, seytanla gosterir. Yunanistan'da biiyiilii halka CiDY~) seytanlan saglayan dir: ayru §ey bazi buyiilu forrniiller icin de gecerlidir, granunata. Nitelik diisilncesi de ayrn noktaya varrnaktadrr. S giicleri clan bitkilere, hastahklara neden olan ya da iyilestiren tanlar karsrlik gelir; Avrupa'da oldugu gibi (Balkanlar, Finla vs.), Melanezya'daki Cherokeeler'de de bu bitki seytanlanm mekteyiz. Yunan biiyiisundeki banyo §eytanlan, banyolardan al nesnelerin kotuluklere karst kullamlrnasmdan dogrnustur. Bu ornekle, kisilestirrnenin ayinle ilgili en ince aynntilara kaclar yard gorrnekteyiz. Kisilestirrne, biiyusel giicler diisimcesinde buluna genel seylere de uygulanrmsnr. Hindistan'da Calki, yani guS; ta lastmlmrsnr. Guclerin eJde edilmesi (sidclhi) de ayl11 sekilde tan tmlrms ve Sicldhiye, Siddhaiev ile yani Siddhiyi eJde eden ki§i ayru sekilde taprlmrsur.
Kisilestirrne serisi bununla bitmemekredir: ayin nesnesinin disi de kendi ozel adiyla ki§ile§tiriIl1li§tir. Bu dururn oncelikle lrklar icin gecerlidir: Ates, yorgunluk, oliirn, cinayet, krsacasi YU tan kovulmaya cahsilan her §ey. ilgins; bir hikaye olarak, Atharva metinlerinde yer alan ve yan kutsal bir kisilik olan tanrrca Dia hee'den bahsedebiliriz, Dogal olarak, bu olgunun, gozden cegi harekete dayah ayinler sisteminden ziyade, okuyup-uf
ve ozellikle de ruh s;agIrllla sistemlerinde ortaya ciktrOkuyup uflemelerde, aslmda kovulmak istenen has, bu da zaten hastaliga ki§i muamelesi yapmaknr. hemen hernen biitiin Malezya formiilleri, belli bir sekilde
all1lan §eylerclen ya da olgulardan baska bir §ey olmayan
da prenseslere yonelik s;agIrllla ve yakarrnalar §eklinde dii. Ba§ka yerlerde ise, ornegin Atharv.~l Veda'da, okunup her §ey gers;ek anlamda ki§i haline gelir: Ornegin oklar, tamidrar, vs. Ku§kusuz burada bir konusma biciminden fazlasi
ve soz konusu kistler, siradan seslerden fazlasmi ifade etrnekOkuyup ufle11leden once de vardnlar soma da. Yunanis<poI30l1er, Balkan folklorundaki hastahk cinleri ve Hindisi Laksmi (talih) ve Nirrti (olum) boyledirler
n kavram1l11l1 ortaya S;d~l§l, biiyiisel ritiieli ille de degistirrnek munda degildir. Genel olarak, biiyude tin ozgur bir gi.iS; degiltin, hangi yonde hareket etmesi gerektigini gosteren ayine uy-
ktan ba§ka bir §ey yapmaz. Bu ned en Ie, ayin sirasmda dile getii de dahil hicbir §ey tinin varlrgm: etkilerneyebilir. Bununla tinsel yarduuci buyii ayinlerinde geni§ bir yer de alabilir. bir cin ya da hayvan imgesi yaranldrginda bu durum ges;er-
Ayin kitaplannda. kisisel ruhlari s;aglrmak ve tannin etlllekten bir amaci olmavan kurban ayini ve sungularla. dualann izlcrastlalllaktaYlz. Dogrusunu soylernek gerekirse, ana hatlanyla ya da sempatik bir yapida olan bu ayinler ana ayine oranlar ek ayin niteligindedirler. Ancak bazen, soz konusu ana
biitiin bir flyini is;ine alacak kadar onemli olabiliyorlar. Bu seytan kovma flyinlerinin bir biitim olarak, kovulmak isteseytana ya da seytam kovan tannya yonelik alan dua ya da kur - ayini icerisinde yer aldig: gori.ili.ir.
Benzer ayinler soz konusu oldugunda, tin du§i.incesinin, ayinlerin toplandigt eksen oldugunu soyleyebiliriz. Surasi kesindir ki, ornegin Greko-Mlslr bi.iyi.isunde oldugu gibi ayini yoneten ki§i kendisi icin calisan bir seytan gonderrnesi icin tannya basvurdugunda, §eytan dusuncesi ayini yoneten ki§i icin diger butiin diisuncelerden once gelir. Buna benzer bir durumda, ayin dusiincesi ortan kalkar ve bu diisunceyle birlikte, mekanik bir zorunluluk olarak icerdigi her sev ortadan kalkar: tin otonom bir hizmetcidir ve biiyii i§-
o •
lemi icinde rastlanurun payllli temsil eder. BLlyUCU, sonunda biiyiisii-
132 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 133
nun yarnlmaz olmadrgrrn ve isteginin eder. Boylelikle tin srrasiyla bagrmh ve ozgiir, ayinle ayinden ayn olarak kendini gosterir. Oyle gorunuyor ki, gibi biiyii tarihinde de bolea rastlanan karmasik bir <;;atJ§ karsiyayiz. Bu belirgin celiskinin <;;ozumu, biiyii ile din iliskilerle ilgili bir teoriye karsihk gelmektedir. Bununla diden §unu soyleyebiliriz ki, biiyude en sik rastlanan olay zorlayici gorundugi.i olaylardir: bununla beraber diger olavl lIgIl1I cia yadsimamak gerekir, bunlarla ilgili acrklamalan yerde bulacagiz,
Buyude yer alan tinier hangileridir? Bununla ilgili ozet bi landrrrna ve hIZlI bir sayim yaprnaya <;;ah§acagIz ve bu bizlere, nun nasil kencli tinlerini yarattrgim gosterecektir. Soz konusu biiyiisel niteliklerden baska niteliklere de sahip oldugunu zan:~nda dine cle ait olduklanm gorecegiz.
Olii ruhlari, buyusel tinlerin ilk kategorisini olusturur. azalrms olmalan nedeniyle, gerekse de ash itibariyle, baska tarnmayan biiyuler de vardir. Ban Melanezva'da, clincle old biiyii ayinlerinde de, iitulalos adII1I tasiyan ve hepsi birer tinlere basvurulur. Bir mucizeyle ya da bir kotiilukle giiciinii digi olciide her olii bir tiiulalo haline gelebilir. Ama, prensip yasadiklan srrada biiyusel ya da dinsel guclere sahip olan tindalo olabilirler. Boylece oliilerin tin varatabilecezini
, b
Avustralya'daki Cherokeeler'de ve Amerika'daki Ojibwa
durum soz konusudur. -Eski ve modern Hindistan'da, buvu smda. kutsallasnus atalar olan oliilerin ruhlari cagnhr; ancak arnaclt biiyulerde sogunlukla. cenaze ayinleri heniiz tam 01 mernis olulerin ipreta), gomulrnemis olanlann, kotii bir seki erkeklerin, degum sirasmda olen kadrnlann ve olii dosan cocu ibhiua. churels, vs.) ruhlari sagnhr. -Benzer olaylaJ~ Yu~an s.unde de soz konusudur: Yunan biiyiisundeki ouiIlOVEr;, yani tinler, kenclilerini ruh olarak gosteren sifatlar ahrlar: B \,EX1)0f1i~lOV}:r;'den ve OUi~lOVf.r; IlljTPWOl xui mrrproor'den bahs gini goriirtiz, ama daha cok koril bir sekilde olen §eytanla
(J~l(HO(J.v6TOl) ve gomiilmemis olanlardan bahsedildigi .
(U.7r0Pl TU<p11r;). Yunanistari'da bir baska oluler smif daha bii yardimctlar saglamaktadrr: bu. kahramanlar smrfrdrr, yani ayrn ruanda halkin inancma konu olan oliiler srmfidrr. Bununla birli
kahramanlann resmi kahraman olduklan kesin degilFIlU,,""L'~-' Melanezya'daki tindalo, tam amen Yunan kahrarnazetilebilir, zira tindalo hicbir zaman kursallastmlmarms bir ir ve aym zamanda zorunlu olarak bu sekilde tasavvur edi-
stiyanhkta, biitun oluler faydalarulabilir nitelikler, yani olurn tasIrlar; ancak biivii sadece vaftiz eclilmemis cocuklann
J.... .:. J '
sekilde olenlerin ve suclulann ruhlanvla hareket eder. -Bu , §unu gostermektedir: Oli_iler, ister' kutsal guclerine olan <;; necleniyle olsun, ister hayaletler diinyasmda dini varhk-
kenclilerine belli bir yer veren ozel bir nitelendirrne nede, buyiisel tinlerdir.
diger buyiisel varhklar kategorisi de seyranlar kategorisiclir. i §eytan kclimesi bizim icin bildigirniz §eytan anlarmna degil, k cin, diinn gibi seyler anlamma geliyor. Bunlar bir taraftan -ohlanndan biraz farkli olan, diger taraltan heniiz tannlarrn
hgma erisernemis tinsel varliklardtr. Biraz silik bir kisilikleri biiyii ayinlerinin, niteliklerin ya da nesnelerin basit bir ki§iesinden daha Iazlasrdrrlar. Avustralya'da, her yerde oldukca bir sekilde du§i.inulmu§ gibi goruniiyorlar: hatta bunlar hakyeterli bilgimiz oldugunda bile, sonuc olarak oldukca ozelles-
gibi gorlinmektedirler. Aruntalar'da, buyiilii tinier gorrnekteyiz, Orunchalur ve Iruntarinialar: bunlar gercek yerel cinlerclir ve olduklarrru gosteren bir karaktere sahiptir. Dogu Mela-
'da, olulerin ruhu olmayan ve bir boliirnii tam anlarmyla tann tinsel varhklara basvurulur: bu tinsel varhklar, ozellikle naayinlerde onernli bir yere sahiptirler: Ornegin, Salomon adalaki vui ve Florida'daki vigona, vs. Hindistanda, de]J([slarm, yani nlarm karsismda pisadilar, vaksasalar ve rciksasalar vs. vcr alirlar bunlar bir butun olarak, s'Il1IflandJrIna soz konusu ol'dugunda, katcgorisini olustururlar: bu sonuncular arasmda yer alan
karakterler vrtra (lndra'nm rakibi) ve Namucisus. Buna karmazdeizmin, Ahriman'm kotiiliik ortaklari olan clae]!ctian Ahura rakipleri olarak gordi_iglini.i herkes bilir. Bu iki olavda, her tarafta cia, kotii cinler olarak ozel1C§I11i§ biiyusel v;rhklara , bununla bir1ikte, tasidiklan isimler bile, kenclileriyle tanarasmda en azindan baslangicta radikal farkhhklarm olmadiguu . Yunanhlar'da, biiyiisel varhklar, claha once cle gordugugibi oliilerin ruhlarrna yakm clan ouiIlOVEr;lerdir. Bu tinsel
134 Sosyoloji lie Antropoloji
Marcel Mauss 135
varhklarm ozellesmesi oldukca onemlidir, ovle ki biiyii, seytanlarla olan iliskilerine gore tanlll1l~llIr. Her cin t~~d~n .~e. her .. seviyeden §eytal:lar v~rdlr; bazilan yerelle§ll1i§ digerleriyse dunyanin her yerindedirlsr. BazIlannm ozel is
v~rdl~, .ancak .bunlar biiyiisel isimlerdir. iluillovsc;ler daha sonra c;~ haline gelir ve kotii ruhlar sinrf icerisinde Kerkopes, A.ereslere katihrlar. Aynca Yunan bi.iyi.isi.inde, Malezya oldugu gibi, Yahudi melekler icin ve ozellikle de bas melekl
.. I bi il :; er
oze rr tercih soz konusudur. Nihayetinde Yunan bi.iyi.isi.i
n:e1eklel:i, mel~kl~ri, yargIS; krallan, seytanlan ve eOlllanYla bi:li hiyerarsize edilmis gercek bir buyusel panteon olu§turur. Uzakdogu buyusu bircok §eyi Hindularm biiyiise] panteonu miras aldig: gibi, Ortas;ag biiyiisii cle Yunan panteonundan b seyi miras olarak alrmstir. Ancak, seytanlar " iblislere don biiyiiyii yaratan Satan - Lucifer'in arkasinda slralanml§lardll·. Bun be raber, Ortacag bi.iyi.isi.inde ve gunumuzde, eski geleneklerin iilkelerirnizde oldugundan daha iyi korundugu iilkelerde baska c lerin, perilerin ve gulyabanilerin ortava ciknznu o'ori.ivol'uz 0
~ ,) J b b 0.1 •
Ancak, buyiide ille de ozel tinlere basvurulmaz. Aslmda, az
bahsettigimiz cesitli ozel tin snuflan her zaman salt biiyiisel 01
nuslardir ve oyle olsalar bile, Mia dindeki yerlerini korum .
Cehennern kavranurun biiyiisel bir kavrarn oldugunu k soyleyernez. Diger taraftan, tann ve seytan islevlerinin heniiz rinden aynhnadrgi iilkeler de vardrr. Kuzey Amerika'nm biitiinii geccrlidir bu durum; Algonkin manitulari devamh olarak birbirlerin yerine gecerler; bu durum, lindalolann benzer bir §eyi yaptig:
Melanezya'da da gorulmektedir. Asur'da seytan serileriyle kars: maktayrz, ancak bunlarm tann olmadiklan konusunda emin degil yazilara bakildigrnda, isimlerinin genelde kutsal eki ta§ldIgll1l ri.iz; bunlarm bashcalan olan ve gizemli bir kirnlik tasimaya eden.lgigi.ler ve Annunnakiler'i ornek verebiliriz. Klsacasl, seytan nn fonksiyonlarj, tanrrlann fonksiyonlanyla bagdasmaz degi ayrrca, ozel seytanlann varhg), biiyiinun baska tinsel varhklara vurm.asll1a engel degildir, boylece on lara cla gecici olarak §eytan rol verml§ olur. Bu nedenle, biitun buyulerde tannlarm ve Hiristi
de azizlerin, yardimci tinsel varliklar arasmda yer aldikHindistan'da tannlar, kotuliik alanmda da kendile(bu alanda yaranlan uzmanliga ragmen) ve biiyii ayi-
kalanmda ana karakterler konumundadirlar. Eskiden Hinolan i.ilkelerde, Malezya ve Campa'da (Kambocya) , Brahbir biitun olarak biiyiide yer ahr. Yunan biiyii metingerek Mrsrr dilindeki adlanyla olsun, gerek Yunanca olsun cok sayida tanndan bahsederler: Asur ya da Pers lahwe ve biitun Yahudi peygamberleri ve melekleri, yani ~ygarhglJ1a yabanci olan tanrilar. Fakat metinlerde, kendi la ve Yunanca bicimiyle "biiyuk tanrtlar?a dua edildigini de
iiz, Zeus, Apollon ve Askleipos; hatta kendilerini ozel kilan sitar layanlarla aruhrlar. Avrupa'da, cok sayida okuyup i.itlem.e ayive ozellikle de mitik bilyiilerde, sadece kutsal Bakire, lsa ve er yer ahr.
kisili tasvirler, mitler yaratmaya yetecek yogunluktadrr. once bahsettigimiz mitik biiyuler, biiyuye ozgu mitoslar icerir. gelenegin, sempatik iliskilerin ve ayinlerin kokenini aciklaefsaneler de vardrr. Fakat biiyiide efsaneler yer alsa da, bunlar halinde olan, oldukca nesnel ve ruhani kisilikleri degil de saseyleri konu alan efsanelerdir. Biiyii pek az §iirseldir ve §eytantarihini yazrnaya girismernistir. Seytaular bir ordunun asker-
gibidirler: birlikler, gClIlalar, avci boliikleri ve ath birlikler olusgercek anlamda bireysellikleri yoktur. Dahasi, tannlar biigirdiklerinde, kisiliklerini kaybeder ve haklanndaki efsaneleri caizse kapinm oniine birakirlar. Bi.iYi.i §eytanlarda bireyselligi nitelik ve gi.ici.i dikkate ahr (cinsil veya ozel): aynca, biiyiiniin istedigi gibi degistirdigini ve s;ogunlukla basit isimlere indirgedigini eklemeye gerek bile yok. Okuyup-uflemelerin §eytanlar yaratnguu gordiigumiiz gibi, tannlar da sonunda okuyup-uflemelere indirgenirler.
Biiyiinun tannlara yer acmasi, toplumdaki zorunlu inanclardan yararlanmayt bildigini gosterir. Tannlar toplum icin inane konusu oldugundan, biiyii, tannlan kendi amaclan icin kullanmrsnr. Fakat tannlar ve olulerin ruhlan gibi, seytanlar da, en azindan ayinlerde kimi zaman zorunlu krlman ve kimi zaman da yasaklanan kolektif tasvirlere komi olurlar ve boyle olduklan icin §eytanlar birer bi.iyi.isel gtictiirler. Gercekte, her biiyii, sayt konusunda olmasa da en azrndan
"; Bilinen anlarnda seyran degil, genellikle kotu guclere sahip tinsel varlrk anlamrnda kullamlmisnr (c.n).
136 Sosyoloji ve Antropolo]i
Marcel MUl/SS 137
ti.ir konusunda smrrlayrci karaloglar diizenlevehilir. Bu teorik sll1l1:lama, seytanlann tasvirindeki kolel~tif karakterin ilk olacaknr. Ikinci olarak, tarmlarla ayrn sekilde adlandll'llan vardtr: konvansiyonel olarak butun amaclar icin kullanddIida sunduklan hizmetlerin <;:oklugu nedeniyle bir ti.ir birevsellik ve bireysel olarak gelenek konusu olmuslardir. Ayrica, tinsel b hglll biiyusel giicune clan genel inane, halkm gozunde, soz tinsel varhgrn karutlanrun, mucizelerinin ve erkili yontemlerini ma51111 gerekli kilar. Kolekrif bir deneyim ya da en azmdan bir illuzyon tam anlamryla bir seytan yaratrnak icin zorunludur. olarak, biiyiisel tinlerin s;ogunun ozellikle ayinlerde ve gelenek sinde verildigini hatirlayahm, bu tinlerin varlIgl, sadecc kendi ernpoze eden inanclardan sonra dogruluk kazannnsnr. Bu ne nasil ki buyudeki kisisiz tasvirlerin kolektif inanctan, yani gele ve butiin bir grup icin ortak olan inanclardan baska bir re yokmus gibi gorunuyorsa, ayru sekilde buvudeki kisili bize gore kolektiftirler; hattf bunu kabul etmenin dal1a gunu di.i§i.ini.iyoruz.
IV. GENEL DD~DNCELER Buyuculerin iliski icerisinde olduklan tinsel gi.iclerin belirsiz ve bicimli karakteri, bir biitun olarak biiyiiye ai;tir~ Bir araya getird miz olaylar, ilk bakisra tutarsiz ve uyumsuz gori.inmektedirler. Ian buyiiyii rekniklerle ve bilimlerle kansnrmaktadrr: bazila bi.iyi.iyi.i dine benzetmektedir. Bi.iyi.i, bunlann ikisi arasinda vel' al: ne amaclanna, ne yonremlerine, ne de sahip oldugu kavran~IClra tarurnlarur. Bi.iyi.i;yaptIgul1lzlJi.iti.in denevlerden cok daha belirsiz a n I ti § II n1~~s)la~~~!~~ S; I k 111 a k ta d I r. . Pra~t~ k(l;ll~~I;~·;yl~~=u:.y~g~~llil cogundaki .ll1ekanik karakteriylevetell1eLkav~:~IllIarll1daki_sahte
neyse!Jikb'lvc1s1yla laik tekniklere bcnzer. o .
c II a r a bcl§YQ!~cll1 ~~;lcEi~-F~-teknikI;:deilcreri .. 1 ell.1 es 1 n~ .... inane ~~~_~~l~~!:H@ktIgi lZlel:fe~crine~ va maktadu. Bi.iyi.ide kar§lhgl olmayan hernen h~;nen-~l1TCG~ yoT(tur; hatta biiyiide Ortodoks kavrarmyla da karsrlasmakta Greko-Mrsir buyiisundeki kotii ayinlerle ilgili biiyiisel suclama (OlC(~o).ui) bunu gosterrnektedir. Fakat, dinlerin biiytiye olan kars hgl ve biiyuniin dinlere olan kal'§lthglllll1 otesinde (ki bu evrensel cia devarnh bir karsithk degildir), tutarsizhg: ve duslerne aVlrcllgl biiyiiyii, ahsik oldugumuz din imgesinden uzakla§tll'makta"clll·. ~
unla birlikte, buyusel sisterndeki butiinluk, §illldi daha net ir: bu. ayru zarnanda buradaki incelernenin ve uzun be-
lerin bizlere sagladlgl ilk kazancnr. Buyiinun gercek bir biiurdugunu kabul etmemizin hakh nedenleri val'. Bi:iyi:iciiier, ozelliklere sahiptir; ~i.iy~yle.yal:.~tllan .. ~tl~iI~l', .... s~nsuz cesitlilik,ragmen 0 rta k ~il:§ ~y~s<lhipti!:;:bTr b il: in de nfark[Lolai~JDn - ti.iris;el'isi nd e. ve .1~cln11~§1 k .~yin lerde birbi rleriyl~bi.it~l: le§ rni §bi~r b i I' i n den t amamcJ:j~.JaJ:jdd(;;~:ailllaL_j@; ~ (;; I~blitil ;l~~k e n d i
__ "M"~~~' __
Z .2.C cI ag~I~s._gQrilllti.is.i.inden.Jli<.;biL§~~.L" k a YE£~111 e~J:2j[ltiJ I c - <lllliar ve birbirlel'i Ie uyumlu hale gelirler. Buyunun parcalan bi.iti.in olu tUI'Ll ar.
k, b i.i t i.in i.iJuJiill!lclJ.igi~"~.pal~~aJ~l)'I [lIILQ1Lti.ins.eliigi.Ll.cleL1- d a h a . Zira art arda ele aldiguruz unsurlar, e§ zarnanli olarak . Analizimiz bu unsurlari soyutlamaktadn, ancak zoolarak srk: srkiya biitunlesmislerdir. Buyiiculer: ve biiyiideki ve ternsilleri yeterince tarumladigmuzu inaruyoruz: buyuciilerin ayinlerinin ajanlan oldugunu ve tasvirlerin cle onlara karsihk temsiller oldugunu soyledik ve bun Ian biiyu ayinlerine baglabu durumda, bizclen once gelen bazi kisilerin buyiide hareket-
baska bir §ey gorernemis olmalanna sasmamaktaytz. Ancak ki buyuciilere gore biiyiinun unsurlanru cia tannnlayabilirdik: karsilikh olarak birbirlerini gerektirrnektedirler. Onursal olagoriilen ve hicbir i§ yapmayan buyiicii yoktur. Buyucu olmak icin
yapmak gerekir: buna karsihk, buyiisel bir eylern yapan herkes, itibaren buyucudur; gecici buyiiculer vardir ve bunlar, yapli§ biter birmez tekrar normal hayatlarma donerler. Tasvirlere ayinlcrin disinda herhangi bir islevleri ya da anlamlan yok~ogunlln buyuculer icin teorik bir yarart yoktur, btiyiicii bunlari forrnule eder. Sadece pratik bir yarar saglarlar ve buyu icerisadece harekerlerle ifade edilirler. olarak sistern getirenler buviiculer dejiil, filozoflardir. Buviisel tasvi.rler teo-
v5i;;:iTan~sey-eiof e rll('"rels~fCCIil;:T)eIllOrrD I 0 I' i; G~~;t~~~; d;l b uy i.i
'" ..J ..... ~
~.H;;:rsil.Y~i~n~:i'\vrLlp~l'aa:-Fnnclistan'da oldugu gibi, cinler ve
katalogunu hazulayan §ey clinclir. Ayinler dismda, seytaniar hikayelerde ya§ar ya da dogma olarak val' olurlar. Bu nedenle, ~U.<!.~l!:_xol~~ buyiisel mi!gl~~ halincledil' ve cihz , . Bir taraftan ayinler ve ayinsel ti.irler, diger taraftan mitoloji
138 Sosyololi ve Antropolo]i
Marcel Mauss 139
ve do~~'~ ~~~~~_~.~~~~~~~~U_~~l~l:bc~alllpl\~I~.-IJUjr.uu:~~ unsurlar aynlmaz yapidadrrlar.
13UYil~ya§ayan, bicimsiz ve inorganik bir yigmdrr ve yapts calarmm sabit bir yeri ya da islevi yoktur. Hatta bu yapisal birbirine karI§tlgl dahi gorulur: tasvirler ve ayinler arasmda bul derin farkhhk bazen silinir, oyle ki basit tasvir ifadesi bir ayin gelebilir: veuenum veneno vincitur bir ayindir. Bi..iyi..ici..ini..in oldugu ya da buyuciiye sahip olan tin, buyiiciinun ruhuyla ve bi.i gi..ici..iyle kansir: biiyucii ve tin, s.:ogu zaman ayru adi tasir. gi..ici..i, tinin gi..ici..i ve buyiiciiniin giicu normalde bir tek gi..ici..i rurlar. Bi..iyi..iscl sisterndeki di..izenli durum, giiclerin ve rollerin bir karismudtr. Bu nedenle, genelin sahip oldugu karakter degi den, unsurlardan biri (goriinuste) ortadan kaybolabilir. Bilincli h kavrarna cevap verrneyen ayinler vardir: bi..iyi..ileme hareketleri ve sayida bedduayi buna ornek olarak verebiliriz. Buna karsihk, ayini yuttugu durumlar vardir: Secere ile ilgili biiyulerde, nedenler onermesi tek basma ayini olusturur. Ozet olarak, i § 1 evl eT_.Ll_z_!]Jl:ln1a.§m~lm.!§..W:.:.J?jjy1iJl~y.~tl? cfint , .. h ay aLgibLb61um ayrllmalll1§!1t:.l~llrb~11 .. y~cfa papazhk nu § t} r. Bun edenle, . bi..iy i..isel 0 la yI§ltClJlgilLJs.ateg:oriieLb.ulabi.lm i § giliz;"'yapabild1ginliz teC§cY,-bUyi..iyi..i soyut unsurlarma aymnak n1Li-§tu~' Buyii her yerde dagirnk ve kopuk kalmaktadtr. Her durumda, daha once da dedigimiz gibi parcalarmdan daha gercek butiinle karsrlasrnaktayiz. Boylelikle, her §ey gibi bi..iyi..ini..in de bir gerceklige sahip oldugunu, bir §ey oldugunu gosterrnis peki ama bi..iyi..i nasil bir §ey?
Biiyunun s.:e§itli unsurlanrnn toplum tarafindan yaratilip ka edildigini gostermekle, yapngumz gecici tarumlamarnn otesine mis olduk. Bu, kayda deger bir diger gercek kazanctir. Biiyiicii durumda bir pars.:asl oldugu biiyu toplulugu tarafmdan, hemen zarnansa genel olarak toplum tarafmdan kalifiye edilir. ritiieldir ve gelenek aracihgiyla tekrar edilirler . .Tasvirlere ge bazrlan toplumsal hayatin baska alanlarmdan almnusttr; tinsel varliklar du§Lincesi boyledir. -Bu kavrarnm bireysel deneyim bir iirunii olup olmadiguu anlamak icin bazi arastirmalara ba
masi gerektigini diisunuyoruz, ki soz konusu arastirrnalar din konusuyla ilgili olacakur. Diger tasvirler ise, bireyin gozlern den ya da dusuncelerinden dogrnazlar ve uygulanmalan bireyin
yer vermez, cunki; gelenegin empoze ettigi ve deneme ya-
. uygulanan yonternler ve formi..iller vardrr.
unsurlan kolektif ise, bi..iyLini..in biitunii icin de ayru §ey Bir baska deyisle, biiyude tasvirlere konu olrnayan ya etkinliklerin bir iiriinii olmayan ternel bir §ey olabilir mi?
bi..iyi.iyi.i dinin karsisma koymak icin, ta§ldlgl biitun nitelikler onu toplumlann olagan hayatmm drsmda birakan nitelikgore, buyunun ozi.i itibariyle kolektif bir olgu olabile-
farz etrnek absurd ve celiskili bir §ey degil midir? Bi..iyi.ini..in tarafindan uygulandiguu, izole bir §ey oldugunu, gizemli, dagiruk, boluk porciik ve nihayetinde keyfi ve istege_baglI oldusoylemi§tik. Sosyal bir olgu en azmdan genel olusuyla, zorunlu zorla maya dayah olusuyla kendini gosterse de, buyii mumkiin az toplumsal goruniir. Gizli, yasadisi ve yasak oldugu icin
gibi toplurnsal olabilir mi? Fakat, biiyii sadece bu sekilde top-
olamaz, ciinkii, Slls.:un hukukun karsit: olmasi gibi dinin kar. Buyu, toplumun ozel bir islevi §eklinde toplumsal olabibu dururnda bi..iyi..i nasrl degerlendirilmeli? Bireylerin birbirtamarnen bagrmsrz oldugu kolektif bir olgu dusuncesini
degerlendirrnek gerekir?
benzerlik kurrnaya s.:ah§tJg1ll1lZ toplumda iki tiirlii ozel srruh vardir. Bunlar bir taraftan bilimler ve teknikler, diger dindir. Buyi; evrensel bir ti..ir sanat rmdir yoksa dine benzer olusan bir olgular srruf nudir? Bir sanatta ya da bilimde, yaratan prensip ve araclar kolcktif olarak duzenlenir ve geleaktanhrlar. Bu anlamda bilimler ve sanatlar kolektif olgulardir. sariat ya da bilim ortak ihtiyaclara cevap verir. Ancak gerekli verildikten soma, birey artik kendi kanatlanyla us.:ar. Bire-
. kisisel manngi, onun bir elernandan digerine ve oradan da uygugecmesi icin yeterlidir. Birey ozgurdiir: teorik olarak, sahip teknigin ya da bilimin s.:I!<I§ noktasma kadar geri gidebilir, her kendi riskleri ve tehlikeleriyle onu dogrulayabilir ya da de. H icbir §ey kontrolunden kacrnaz. 0 halde, cgeJ:.buyii
. ve tel~f1iI~ler suufindan ise, 0I.~~t~~glk~D_gi!g19k _ _<I§lbD!§_0Iur,
~t.in k ii b iii 1111 er ve -, te[il~(rel:,' Fu tUn-te n]gLU11SJ.lr.iaLLas.:ls.mciBl1 ko I e k ti f
degill;cI~_~e __ !~lu_l.!!~ I bi rer _f2nk~iY2_1J._gllJJflkla_birlikte,._.a[a~la 1'1 ve a ma~larU212.1 u 111_.91 ll.1alJa..bir.likte.,___te.k.--y_amtlcllan..Ye..Q.!}£iil eri__Q i rey I erAncak, biiyiiyii bilimlere ve sanatlara benzetmek zordur;
140 Sosyoloji pe Antropolo]i
biiyiiyii .... aohltII:t~n,bLiyi.idebireyleE(;ait yaJ:i:ltl(:l Yeya kriti]; hi<;;bil'cJj.;.illIik goremeclik.
Bu durumda bize, buyiiyii dinle karsilasnrmak kahyor: noktada gi.i<;;li.ik devarn ecliyor. Aslmda, clinin biitun unsurlan clan butunuyle kolektif bir olgu oldugunu ileri surrneye devan, yoruz. Dinde her §ey bir grup tarafmdan ya da grubun etkisiyle hr. Inanclar ve ibacletler dogal olarak zorunluclur. Ornek olara bilecegimiz bir ayini, ornegin kurban ayinini aualiz ederken, mun bir biitiin olarak ayinin icinde yer aldrguu ve ayin oyu arkasindaki gercek aktor oldugunu gosterdik. Kurban ayini kutsal seylerin tamamen toplumsal olduklanru dahi soyl Kurban gibi,--dilliJJ;wat da birevsel inisivatifikabuL_etmez: Ya
..... "::.: "".. if --'-"'"'-_'' __ '_' ''''_'''~_'_''''''_''' __ ''''''''_''''' __ '''_"."'_,_" .... , .. _._"(;_" , ..... '.'._'~ .. ~,~ __
seyler. sadeceesin IJi<;;illlindeortElya cikar. Birey sure] .. ""-::_::o"",-"" d isini aiitn ;!e harekete te§\;ik~derigi.is;lcreboYll11egdigini hi si.ir~I'Ii~larak. Eger biiyuniin biitiiniinde, clinde etkif clan belner gU~lerin hakim oldugunu gosterebilirsek, buyiinun dinle kolekrif karaktere sahip oldugunu karntlarms oluruz. B
-''---'--.-
i <;; i n cl e b u tunduklarL-:L(111JgJ~.J1l.gul~n-gerj~_buJ:::Qlt:kti f gUS;1
nasrl or 'Iktl nl . ---- -
seyin kenclilerine kolektif giicler atfetrnek oldugu diisuncesine va
NUN ANALizt VE A<_;IKLANMASI
incelenmesini, dincle oldugu gibi biiyiide etkili clan kolektif arasrmlmasma indirgeyecegiz giderek. BlI gucleri ortaya avrn anda hem butiinii hem de parcalan acrklamis di.isU;lUvoruz. Gercekte biiyunun ne denli devamh bir oldugunu've s;kl bir §ekilde dayarnsik olan unsurlanrun, hangi sadeee ayrn §eyin farkh yanstrnalan oldugunu hanrlamak Biiviideki hareketler ve tasvirler birbirlerinden ayrilmazlar, ki bLiy(iyi.i pratik bir diisiince olarak ad1anchrabiliriz.~Qyi.icleki I11QI1QJ_QJL.QldJIgumL~11l1~~iI.l e r i n pcJ~ __ (~~"~~~.i § 15::~ 0 I d u -
ve bi.iyUni.in bUtUn tarihinde her zaman tek bicimli
etrizini sovlevebiliriz. 0 haldc. buvude ver alan gucle-
b, J.l ., "i .,;)
'0kfu;];](Olilpleks olmamasim ve buyiicunun bu giicleri elde
icin kullandrgi metodun fazla kornplike 01111al11aSll11 beklemek olmaz.
Bu kolektif gucler: belirlemeye cahsacagiz: bunun icin oncelikle kendimize buyunun ne tur bir inane konusu oldugunu soracaglz ve ardmdan buviiscl etki diisiinccsini analiz edecegiz .
• ; .:>
142 Sosyoloji ve Alltropoloji
Marcel Mauss 143
1. iNAN<;;:
Tarnrm itibariyle biiyu bir inane konusudur. Aneak buyunun Ian birbirinden aynlmadigr ve hatta birbirine kan§tJgI igin inanclara konu olamazlar. Bu unsurlarrn hepsi ortak bir dogru!
run nesnesidirler. Bu dogrulama, sadeee biiyiiciinur, gucu ya ayinin degeriyle ilgili degildir, ayru zarnanda biiyiiniin bii da ternel prensibiyle ilgilidir. Nasil ki bi sur la rd and a h a ge rgej.::s e, a yn I §t:J5JJ(J~, tJLlyll!.Y(:,_sw;lJn-t~erl e:l.-lIlaJ
unsu . Emila olan I inanctir.
inanmasak da din gibi biiyii de bir bi.iti.indi.ir. iiyiiyle ilgili reali §uphe konusu oldugu durumda bunun dogru oldugunu goreb Ortacag'in ba§langlell1da, XVII. yuzyrlda ve belli belirsiz bir §e de olsa guniimiizde buna benzer tartismalar ortaya glktlgmda, nsmalann bir tek olay iizerinde toplandtgirn goruyoruz. Orn Agobard'da, gogunlukla kotii havaya neden olan kisiler soz kon dur; daha soma, kotUli.igi.in neden oldugu giicsuzlukten ya Dian'm maiyetinin havada yapnklan ucuslardan bahsedilir; ker'de (de betooverde weld. Amsterdam, 1693), einlerin ve varhgmdan bahsedilir; bizde ise gok cisimleri. maddilesrneler dordimcu boyut realitesi soz konusudur. Aneak her yerde, var sonuclar dogrudan genellestirilmis ve bir biiyii olayma olan in benzer butun olaylara inane: getirrnistir. Buna karsihk, tek bir 01 suzluk biitun yapryi cokertmektedir. Aslmda soz konusu edilen biiviidiir. Elimizde, inanmarnakta direnen ya da kokten bir §eki inanan ve yasanan tek bir deneyime kendini birakan kisilerle i pek cok ornek var.
Buyiiye olan bu inane nasrl bir yapiya sahiptir? Bilimsel inan benziyor mu? Bilil11~eLjDanglar ({ J79sterioridirler;devaml1 01 bireyin kontroli.ine b~glIdlrlar ve sadece rasyonel gercekliklere rurlar. AYl11 §ey biiyii icin de gecerli midir P Kesinlikle haYIJ·. Bu olan inClllciil"SlI··cfogni"aJlfi]iIle geTcllgi ve"cezalarla yasaklandrg: Ka lik kilise konusunu biliyoruz, ki bu gercekten olagandl§1 bir du duro Genellikle bu inane, salt rnekanik.olarak toplum igincle yayi ml§tlr;c1ogu§tanitibarenpayla§llIr. Bu noktada, buyuye olan in bilin~sel inanclardan pek farkh degildir, zira her toplumda ayru kilde yaygm bir bilim vardrr ve bu bilimin ilkeleri kimi zaman d dogmalar haline gelrnistir. Fakat en geleneksel olaru da dahil bu bilirnler, pozitif ve deneysel olarak gorulmeye devam ederken, bii-
inane her zaman a prioridir. Buyilye ola.n ina~g,. zorunl~ deneyimden once gelir; biiyiiciiyii gorme~e gitrnemrzm nedeni olmanuzdir, buyiisel bir yontemi uygularnarmzm ne.. teme inarnyor olmanuzdir sadece. Gunumiizde de, ruh yon 1 .. I" . inanmayan hickimseyi aralarma kabul etrnez er, gun cu
kisinin varhginm, yaptiklan islemlerin basarih olmasrrn
diisiiniirler. . .
got-ggs,:~~_l:J~I:'.<?~~Ei~es i~'clEg!r:...()yI~:}S~:~I~§l~: ~ .. ?eIle y 1111
Ian inaner sarsm§~:"6sIIlJcli:1 bi.iyi.iherJurlu.denetlll1ln dism(A~I(w=.a"iil~WJ:JIill::hl)diLllill~IGh~He..d9He-F'.5i-litl klLbo¥le~~dll ru m - ~ ve igenel.iolarak .. zorunlu
1623 yihnda Bourges'da yakilarak oldiirulen bir biiyiicii Michel'in dava tutanagmda, kendi halinde bir marangoz talihsiz adamm hayatirn basansiz dencyirnlerle gecirdigini . bir tek kez hedefe cok yaklasir, ancak korkuya kapihr ve da bundan kurtulur. Cherokee .. ler'de~""ba§ar.lslz-olarL.bil:.bi.iyu,
an <' _ ..... _ . _
olan inaner sarsmak, bir . .yana,ona.c!aliafazla01:0Htesaglar.
bUYUcLi, gereksiz ),ere u~lasl_t:la ~neden ol?n b~_<;~I'iksiz bir ka r §iaOl1e5il ecek ·.I~~.rl':.Llllg~i!.B.~.~S~~i.1J~~gJJ:;jIQIin~J5m:§~.koY~ll a k ohl1azsi:101111az-Elril1alin~ .. gelir. Biitiin biiyu deneyimlerinde ... -bLI d ur . B e lslell111ediI~~.dHH.:H11Iar •. noF4+}al~.ola~:aka I gil a III r: <;e-
Bununla birlikte, biiyiiye olan inanca dayanak olmasi amaciyla, ve yeri belli olan actk ornekler verilmeye gah§llml§tlr h.e~. Anbutun bir literaturun bu sorunla ilgili oldugu yerlerde, Cin de ya da Ortagag Avrupasi'nda, butiin metinlerde siirekli olarak ayrn hikayelerin gegtigini goruyoruz. Bunlar, geleneksel karutlar :.e .~nekdot niteligindeki biiyii hikayeleridir ve butun bir ins.anhkta ~~yuy~ clan inancm devam etmesini saglayan hikayelerden farkh degillerdir. Bu sozde anekdotlarm fazlasiyla monoton oldugunu da belirtelim. ~unun nedeni burada bilincli olarak yapilrrus hicbir abarti ya da safsatarim Olmcl1~laSldlr, sadec~ kendi kendine bir cinlenme ya da kendindell gecrne soz konusudur. Geleneksel karntlar yeterlidir: efsanelere inallIldlgl gibi, bilyu hikayelerine inaruhr. Buyii hikayesinin .bir §ak~dan baska bir §ey olmadrgi dururnlarda bile, k~ti.iye d~nebIleeek bir olay soz konusudur. Bu nedenle buyi.iye olan mang blr baklllla zove dine clan
I 44 Sosyoloji ve Atitropolo]i
Marcel Mauss 145
Bu inane, hem bi.iyucude hem de toplumda mevcuttur. ciiniin, kullarulan araclan, yontemleri ve ortaya <.;lkan dogru bir §ekilde degerlendirmek zorunda oldugu bir mas: nasil mi.imkun olabilir ki? i§te burada, buyiidek] mi.ilasyon) ve yutturmacayla ilgili onernli bir sorunla kar§l
Bu sorunu ele almak icin, Avustralyah biiyuciiler orllegini Buyudeki ajanlar araxrnda, yapilan ayinlerin etkililigine inan goriinenler cok azdrr. Ancak buyuk yazarlar, normal yapilan hicbir ayinde, bi.iyucunun yaptlgl hareketlerin sini hicbir zaman gormecligini ve gorebilecegine de inan gostermi§lerclir. Kara biiyii metotlanm ele alalnn. Bu metotlar ralya'da, e§ zamanh ya da ayn ayrt olarak farkh kabilelerde nan i.i<.; ayn ti.ire indirgenebilir. En yayg.nla» olan tur birinci metotlar, bir kisinin parcas: olduguna ya da onu temsil e inarulan bir seyir: (ornegin yemek aruklan, organik kal!ntIla izleri, sembolik resimler, vs.) yok edilmesiyle yapilan buyi.ilercI anlamiyla. Bir bi.iyi.ici.ini.in, deneysel olarak, balmumu ya da ka1'1§tlJ'llllll§ bir yemek artlgllll yakrnakla ya da bir resrni birini oldi.irdi.igi.ine inanmak dururnunda olclugunu dusiimnek kim degildir. Spencer ve Gillenin bahsettigi ve bi.iyu yapilan kl ruhunu temsil eden bir nesnenin delinmesine ve ardmdan bulunclugu yone dogru atilmasma dayanan ayin, illuzyonun Iml111 bir §ey oldugunu gbstermektedir. ikinci ayin turu, ka yagiyl» yapilan ayinler olarak adlancllrabilecegimiz ayin ayinler ozellikle giiney, ban ve orta Avustralya'cIaki toplulu yapdmaktadlr. Buyi.ici.inun, uyuyan kurbana yakla§tJgllla, ta brcakla gog·si.inu actigma, karacigerincleki yagl aldlgllla ve tekrar kapatngm» inaruln-; buyi.ici.i oradan aynhr ve kurban h §eyin Iarkrna varrnadan yavasca oli.ir. Bunun hi<.;bir zarnan anlamcla uygulanamayan bir ayin oldugu acrkrrr. Avustratye'mn zeyincle ve orta bolgelerincle uygulanan iiciinci] ayin ti.iri.iyse, kemiklerinin anlrnasma dayarnr. Bi.iyi.ici.ini.in Olumci.il bir mad kurb'lllllll vurduguna inarnhr. Fakat gercekte, Roth tarafmdan rilan baz: olaylarcla, silah olarak kullarnlan §eyin hie; atilma gori.iyoruz; baz: olaylarcla ise, silah oylesine uzak bir mesafeye ki, heclefine ula§acagllll ve temas yoluyla kurbana bli.ill1i.i bula gllll c1i.i§i.inll1ek ill1kanSlzdll'. <;:ogllnlukla, silahir: hie; atdll1acllgl ri.ili.ir ve aulir arrlmaz heclefine vardig: asla gori.illl1emi§tir. Bu
146 Sosyolo]! ve Antropolo]i
Marcel Mauss 147
Bununla birlikte, bu kisilerde her zaman belli bir noktaya simulasyon oldugunu kabul etmek zorundayiz. Hatt~J2_iiYi.i 0 run si.irekli bir ,<",,]'1 :1aIIUI [IIJlCl, 1\,;.~fl]l~::;L.<.v.<~ ... «.<UlLyULL.U,HU+I<Hlll'EY\:}H'aJ her zaman. bellibir..olciide biiyiictllerjn ke.n.cii istegirl~~~.&Il< .. 0 bize gQxeku§ku.g.oti.irmezbir§~yciir. Howitt, Murring bi.iyi.icUle agrzlarmdan crkardiklan ve ba§ ruhun biiyuculerin bedenine d dugu kuvars taslanndan bahsederken, bi.iyi.ici.ilerden birinin ruha: "Ne yapacagirm biliyorum, bunlann nerede bulundugunu yorum" dedigini anlatir.
Ancak, biitun olaylarda sadece yutturmaca soz konusu Genelde, buyiiciinun simi.ilasyonu, nevroz olaylarmda gorulen lasyonla ayrn niteliktedir ve bu nedenle istege dayandigi gibi, zarnanda istem disidir. Baslangicta istege dayah olsa da, yava§ bilincsiz bir hal ahr ve sonunda gercek anlamda hali.isinasyon rumlan yaratir: rol yapngnu unutan bir aktor gibi, biiyucu ke kendini kandinr. Her durumda, buyuciinun neden belli bir seki simi.ilasyon yaptigmr, kendi kendimize sorrnak durumundayiz. B rada, gercek buyucii ile bizim fuarlarnmzdaki sarlatanlan ya da culann bize karst ovdugu hokkabaz Brahmanlan birbiriyle maktan kacmmak gerekir. Buyiicu, simi.ilasyon yapar <.;unku 0 bunu yapmasi istenir; ciinku kendisine basvurulur ve harekete meye zorlarur: buyiicii ozgiir degildir, gerek geleneksel bir rol, rekse de halkin beklentisini tatmin edecek bir rol oynamak zor dir. Biiyuciinim durup dururken kendini ovdugu olur; ancak bun nedeni, halkin saflignun kendisini dayarulmaz bir sekilde tesvik mesidir. Spencer ve Gillen, Aruntalar'da, sozde dusmanm karaci rindeki yagm cikarrldrgr Kurdaitchas denilen biiyiilu seferlere gml soyleyen cok sayida insanla karsilasrmslardir. Bunun sonucun sefere gidenlerden en az iicte biri ayak parrnagim kaybetmistir, z bu, ayinin tamamlanrnasi icin yerine getirilmesi gereken bir kos duro Diger taraftan, kabilenin tamarm, kurdaitchusuav: kampla etrafinda dolastiklarrru gormustiir, ama gercekten gormu§tlir. lmda, kabilenin <.;ogu, kahramanhklardan ve maceralardan geri m a k is tern em i§ ti r; " i nan ~1~112~~::91i.tijJL,topluDls.aLgr~E_iger i sin genel ve kar§lhkh. bir§eydiF;<.;unkutez-kan h er kes .. ~,.Qfr~Qdii r. B u na b~ nz~ci u rtlll11a rd,g",_hi.i.y_i.ic,il,_kc_n d isi, i <.; in kendi. ~ra<.;ranyla<';lkal'i<.;in<.;all§an-birbireyolarak_c!egiL_t9jJlum rafmdan inanrnaya yi.ikumli.i.QIc!1,lglJbiLyetI,iyl~ __ cig_flatllan bir
aUllL~g'{;-I:jGt:}rn'rl+l11elidir. Gercekte, biiyiicuniin bir toplum ll1dan secildigini ya da toplumun buyiicu yetistirrne yetkisini gi dar bir grup tarafmdan yetistirildigini gorduk. Buyucii, dogal gorevinin bilineindedir ve onernli kisilerin eiddiyetini tasrr: idir; <.;unki.i eiddiye almmaktadir ve ciddiye almmaktadir: <.;unki.i isine ihtiyac duyulmaktadir.
Bu nedenle, buyiiciinun < inanciyla toplumun inaner farkh seyler d i r: b i ri n cis i. i kjncisi~ya n s lI11i8d 1I::zi ra'5UY1TCunul:i~~ij51UJas - sad eceFh~l k ;;i n an mas I sa y ~ii~~e_ll;~;~k~U~;~=QLiEjij~~~B i.i yii c u n ii n mndalJJerle-j)ayIa§tlgl bu ina~<.;, ne kendi hokkabazhgimn, ne de in deneyimlerinin, onun buyudcn §liphc duyrnasma neden olrnairu gosterir. lcinde az da elsa bir inane tasu: daima: bu inane, irci ya cia hasta kOnUI1111na di.i§tugundc baskalarmin yapngi buinanmasrdir. Gcnelde, neclenlerin harekete gectigini gorrnese
nedenlerin yaratng: etkileri gorur. KlsacaSI,1JilyQcijnLiIl inaner, gru bllJl.lII~_iD~12S:I.Ql(;Lh~g1,l,Ql<.;Li~~i<';!~ll .... ~.iI: .... il:.,l.~ <.; .tIF: ... ~.? yi.i d ii § ii - e~,~gyi.ix~.irlall.lllr.· Biiyii, 1JLiYLici.i.jdnpfIegi:;>:~ll}il1iJ~orusa da,
kti.L I'U l~- h~I i :'bi.iYiiui.in s'OJJ.Ll.<.;lcIXlYl,lk~ncij§iJ1jgQ§JGr<:l i gi n i ve
1~I(kazandlgIl11 gosterir. 0 h~IclebLiYilL1JiL9litilIJQ~ll:ak a orTGir inane konusudur: bu inan<.;I(ol~ktiftil:~~S~Li§ijEs:c; .. pirligine nll:ve bu inancmdogasi., bi.iyi.ini.in, .yiljlcI:ini§QI1IJ<.;lannclan aYIu<.;~~rul11u kolayhkla a§abilecegini gosterrnektedir.
ina'n<.;tan bahseden bir kisi, insanlann bir diisiinceyi benimserneve sonu<.; olarak da ideallestirrne olgusuyla birlikte belli bir halini ve iradeyi benimsemesinden bahsetmis olur. 0 halde, olan bu kolektif inancm, bizleri bir grubun butununde var ortak duygu ve isteklerle, yani tam olarak, arasurrnakta oldugUll1UZ kolcktif guclerle kars: karsiya getirdigini dusiinmekte hakh-
Z. Ancak, basvurdugumuz inane teorisine itiraz edilebilir ve dogal entelektuel nitelikteki bilimsel yarulgilann yaygmlasarak, za-
am geldiginde ortak hale gelen inanclara, yani kolektif olarak derrnekten kacmamayacagnruz ve bununla birlikte kolektif giiclerden kaynaklanmayan inanclara neden olabilecegi ileri suriilebilir. Bunun gibi inanclara ornek olarak, yerin evrenin merkezi olduve dort clemente dair kilise inanclarindan bahsedebiliriz. Simdi,
iiniin sadece bu tiirden diisuncelere, yani salt evrensel hale gel. nedeniyle §i.iphe tasimadigma inarnlan diisiincelere dayarnp madlgll11 kendimize sormak zorundayiz.
148 Sosvoloji J'e i\lllropuloji
Marcel Mauss 149
II. SUYU OLGUSUNUN ANALizL AYiNLERiN ETKi KON US UNDAKi iDEOLO) iK A~IKLAJ\!JALARIN Buyiideki tasvirlerle ilgili olarak yaptigmuz Iistede, biiyii cribi biiviiculerin de biivu avinlerinin etkililigine olan inane, ~lak is;i'n yararlanclIklan" birt~knl1 diisiincelerle karsilasnk. Bu celcr sunlardir: 1. Sempati forrniilleri: 2, Nitelik kavrarru- 3. kavranu. Bu kavrarnlarrn basit kavramlar olrnadrklanm ve ust iiste bindiklerini daha once gorduk. Simdi de, bu hicbirinin bir biiyiicii icin tek basina inancmi dogrulamayn
gini gorecegiz. Deg;i§ik nitelikteki bu kavramlann pratik lanrn bulabilrnek is;in buyu ayinleri analiz edilirse, her zaman ciiniin bilincinde oldugu bazi belirsiz noktalarm oldugunu
Hicbir biiyiiciinun ve de hicbir antropologun, bi.iyi.iyLi bu celerclen birine ya da bir digerine indirgedigini iddia etll1edigin merniz gerekiyor. Bu durum, biiyii inanciru bu cli.i§i.incelerle maya cahsan her tiirli! teoriden kusku duymanuza nedcn Daha sonra, buyii olgulan tek bir olgular simf olustursa da, zulartn kendilerine yonelik olan inane: dogrulayabilecek tek
to , •
keye varrnasi gerektigini de gorebilmeliyiz. Buyiideki tasvirle birine belli bir ayin SIllIfI karsihk geliyorsa, ayinlerin biitiiniin tarnamen genel bir tasvir km§I1I1z gelmek zorundadrr. Bu genel rin hangisi olabilecegini belirleyebilmek icin, yukanda SI kavrarnlardan her birinin, bu tasvirin atfedildigi ayinleri makta ne c1enli eksik kaldrgim gormemiz gerekir.
1. Biz, sernpati formiillerinin (benzer benzeri iiretir: parca esdegerdir: karsit karsir: etkiler) sernpatik bir biiyii ayinini biitii ternsil etmeye yetmedigini savunuyoruz. Bu forrniiller, ihmal meyecek bazi noktalan drsanda btrakrnaktadnlar. Eger sadece siz olarak betimlenen sernpati ayinlerini dikkate ahrsak, Codr tarafindan anlatilan a§agIdaki ayin, bizlere bu ayinlerin sahip biitun rnekanizrna hakkinda oldukca kesin bir fikir verrn "Florida'da, 1I1C1l1e ngglie vigoua intana sahibi ki§i, tin sahibi, nat, serinlernek istendiginde, vigonasvat: ait olan yapraklar: (su kilerinin yapraklan olabilir) birbirine baglar ve uygun bir buy JligOIlUYI cagrrarak soz konusu yapraklan icinde su olan bir kovuguna saklar. Boylelikle, serinlik veren yagmur yagar. Eger nesl: bir hava istenirse, uygun gelen yapraklan ve bir
bitkileri birbirine baslar ve bunlan arcsin iizerine
tll"lllanan ~ to ._. • " ....
mana verrnek icin, bir §arkI qlIglllde ates: korukler ve
de bitkilere IIZUlUI vermis olur. Daha soma ki§i bir aga-
1"11' ve bambuvu en viiksek dahn en viiksek noktasma
e CI~, . c J" , .
'k bir vapida olan barnbunun ctrufmda esen riizgarla bire lei' rarafa vavihr ve bovlece £i.incs kendini gosterir
alla 1 c c " , ,,~,
The Melunesians, s. 200, 201).
ut bi~ a<51kla111(1 olsun dj_y_e_b*WiI:l~eg.i---¥CJ:i~rllz,__zira se111pati
a onemli bir rilidir bi.iti.ini.i e. I3!LJ;;'_QLl::
gl, bizl
biiyuculer. simyacilar gibi samirni :"';;;:'.""·'=········.;'r·~··l··I:·:\:,g:ula malann III an las ilabi 1 ir old ugu n u cl i.i§i.i n-
de, soyut olar;d: ayinlerinin gcnel §emClSI bicirnindc algilaI §eyi Iazla yiiklii hale getiren gereksiz uyg~la~mdar kCll.·§IslIld.a klarmt gori.iyoruz. Ad: bilinrneyen ve H mstiyan clellI.le.n bir soyle yazmaktadir: "Pcki 0 halde neden §eyta~llar IS;lll bu kitap yazihyor ve boylesine yakanhyor: madern ki her §ey bu basit ve anlasilmas: kolay. ncden bunca alet ve ocak yapihFakat, bizirn Huistiyan': boylesine §a~lrtan biitun bu karmasik amacsrz degildir, Flu karlll2iIk s~v~er V!.ieJJ.~<;.G.1.1~.paJi.~~Li.~i.i,~lC~-.
b i r ya n da n g_(~s;__ s a rfiELuL~i~i.jll.~.&SJl1Lll .•.... dLgcL .. yal1.daubuyul u b II cli.isU;~-~e~ ini n eklcn(ligil1iifad~:t,nlektecli r. '~"b'll'guc-dU§Li;~~~~i)~T~'TIgilib~lZ1 gostergeler var. Bunlar
kullan~abilir giicler yaratrnakran baska bir amact yok gibi kurban avinleridir: bunun dint kurbanm niteliklerinden biri daha ol~ee gorllli.i§ti.ik. Dualar, yakarrnalar ve ruh s;agl1'icin de ayru §ey gecerlidir: buyiiyi; yapan ki§i ya cia biiyii yapI: kisi iizerinde etkili olan ve bazcn de her ikisi iizerinde ve hatta " iizerinde etkili olan olumsuz nitelikli ayinler, tabular ve oru<.;, vani soz konusu giiclerin hem varhgrm hem de geciciligini gos. ayin ve rituel zorunluluklar icin de ayru durum soz konusudur. kcndi gi.icunu, kendisiyle birlikte getirdigi ve ayinde yer muhtcmel olan giiclcri de hesaba katrnanuz gerekir. Sempati avinine zelince. daha once de gosterdigimiz gibi. salt ritiiel olmasi
. ~ kendisi de zorunlu olarak ozel gi.is;kr yaratrnak durumun-
dadn-. Aslinda biiyuculer bunun bilincincleciirler. Simdi, sozde ilkcl ve
),' Toplu kosullar, gcncl kosullar (~,n).
150 Sosyoloji lie Antropoloji
Marcel Mauss 151
mistisizmden uzak olan toplumlarda gorulen bir bi.iyi.i ayinini 11m; bu toplumlar hala insanligm biiyi; s;agInl yasiyorlar toplumlarda, Frazere gore serupati yasasi di.izenli olarak i§1i yukanda sozu edilen giiclerin sadece yarlIgl degil, yarattrgt etki bu toplumlarda gorebiliyoruz. Simdi de Aruntalarda zina kadinla ilgili buyiiniin nasil etki gosterdigine bakahm. Tam miyla, Arungguiltha denilen kotii bir guciln yaratilmasi soz dur: tastan yapilan ruh bu gi.is;le doldurulur (imgenin yaptlgl tek ruhun aldatildrgtm ve doga] bedene dondugi; gibi imgeye dond gcSstermektir); bu kotii gi.i~. kadrrun oldurulmesini taklit eden ketlerle artmlir ve finalde bu gi.iS; sozdc kadirun yakalandig: dogru atilir. Ayin, sernpatik imgenin bir neclen olmadiguu ifade mektedir: zira zihinde tasarlanan §ey bu imge degildir, kisinin ridir.
Ama hepsi bu degi]. Bahsettigimiz olayda, imge yaratimmm sinde (ki ruhun imgeye yerle§tigi kesin degildir), ayin onceden yapilrms diger biiriin imge araclanrn icerrnektedir: ruh tasiyan ta§ ayinden once buyulu hale getirilen igneler, vesaire; nihayetinde ay efsanede belirlenen kutsal bir yerde yaprlmahdrr. Rahathkla gene tirebilecegimiz bu gozlernden, sempati ayininin siradan bir eylem gerceklesmedigi sonucunu ctkarabiliriz, Soz konusu ayin ozel ortamda yapiltr: ayinin icerdigi biitiin kosullar ve forrnlar bu or olusturur. Bu ortarn, s;ogu zaman yasaklama smulanyla, giri§ ve <';1 flyinleriyle belirlenir. Bu ortarna giren her §ey, onunla aym yap sahiptir ya da ayru yapiya sahip hale gelir. Hareketlerin ve sozcii rin genel is;erigi bundan etkilenir. BaZI sempati ayinlcrinin scm yasalanyla aciklanmasi, bu dururnda ~ift yonlu bir belirsizlik maktadir.
Muhtemel bi.iti.in durumlarda ayru §ey gecerli midir? Bize bu karanhk nokta biiyi; ayininde temelmis gibi gorunmektedir. cekte, bi.iti.in gizemli noktalar ortadan kaiktigmda, bu belirsizlik b lirnlerde ve tekniklerde kendini gostermektedir. Hiristiyan simyacin bize soyledigi §ey tam olarak budur: Sirnyarun bilimden uzak clur gunu soylediginde, simyanm dini bir hale biirunmesini ister; etmek sartsa, seytandan ziyacle Tanri'ya basvurulmasim ister; bu simyamn ve giderek buyunun, ternel olarak gizemli guclere dayan gll1l itiraf etmektir. Bir sempati forrnuliinim tek ba§lllai§liyoJ' gori.incli.igi.i bir durumda, her ayinin icerdigi asgari di.izeydeki
, ki bu olmadan, acikca gerekirse, daha once soyledigirniz gibi sempati ayini Ayrica, sozde basit denilen ayinlerin ya tam olarak ya tam anlamiyla bilincli olmadtgiru, ya da he-
kaulmayan bir degisirne veya bozulmaya ugradignu dusunmekte Sernpati yasasma iliskin ve gercekten bas it olan ayinler tabular dedigimiz ayinlerdir. Oysa, gizli ve tinsel gi.is;lerin degi§kenligini ve siddetini en iyi gosteren de yine bu ayin, ki bize gore, biiyii ayinierinin etkisi her zarnan soz konusu
ve tinsel gi.is;lerin ortaya s;Il<l§llla baghdir.
Boylece sempati formullerinin hicbir zaman bir bi.iyi.i ayininin tam olmadrgrru gordiik. Olgulara dayanarak, bu formiillerin en sekilde ifade edildikleri yerde bile sadece ikincil olarak kaldigiru Simyacilarda gordugi.il11i.iz de budur. Aslmda simyacibize acikca yaptiklan islernlerin manttksal olarak bilimsel yasalabir sonucu oldugunu soyliiyorlar. Daha once gordugi.imi.iz gibi, yasalarrdir: Bir,
sungusal ve sozsel isaretler, vesaire,
bu seyler. simyacilann kullandrgi teknikleri orten bir tur krhfttr bunlar sahte bir bilimin hayali ilkeleri bile degildir. Kitaplanbasmda, kitapcrklarmdaki her bolumun basinda ogretileriyle ilgili aciklamalar goruniz. Ancak aciklamalann devarm, baslangrciyla hiebir zaman ortiismemektedir. Felsefi diisiince, bir bashk veya bir bohim seklinde ya cia daha yukarida bahsettigimiz, kurban edilerek altma doniisen §u balm adam alegorisi §eklinde kitaplara ili§tirilmi§til' sadcce. Kisacasi, bu sozde bilim, yeri gcldiginde buyiiler yapan eisanelere indirgcnmektedir. Deney yonternleri cle ayru noktaya varabilir: gercek islemlerle ilgili cebirsel ozetler ya da formi.iller, gercek anlamda i§e yarayan, anlasilmaz bi.iyi.isel isaretlere donusen ve artik hicbir manipi.ilasyon yaratamayan aras;-geres; figi.irleri vardir: Bunlar fiilen yapilan bi.iyi.ilerden baska bir §cy degillerdir artik. §imdi degerini ogrenmi§ oldugumuz bu ilkelerin ye formi.illerin disinda, simya bir ampirizmden baska bir §ey degildir: Ozellikleri ve verdikleri reaksiyonlar arnpirik olarak ya da daha dogrusu geleneksel olarak bilinen
152 Sosyoloji ue Antropoloji
Marcel Mal/55 153
maddeler pisirilir, eritilir ve buharlasrmln-, vesaire. cesi, dels.()I·atif~birunvandanba§ka bir §ey degildir. da olmusrur. Marcellus de Bordeaux kitabllldakiboh.ill11erin co ba§lJg'l koyar: Retnedia physico et raiionabilia diverse de '
lis; ancak bu ba§l!ldardan hernen soma sunun gibi cumleler Ad COrClI171 carmen. III lamella stagnea scribes et ad collum haec, vs. (Marcellus, X){l. 2).
Az once anlatuklarinuzdan su sonuc; crkiyor: S"-UJI_jd.<;l.ll...il.Y.l:l:Ill buyii 5yinlerinin yasalan olmadl
cla_clegille 11'. ar. biiyiide dolasan genel k;wrall11ann sovu
tcrcLG;~~;n ba§ka bir §ey degillerdir. Sernpati, bi.ivus~l gcC;tigi yolclur; biiyusel gi.ici.in kendisi degildir. Bir bi.i~i.i bizim icin teme] gibi gorunen sempati formuhi bi.itLin' bu kenara blrakmaktadlr. Sydney Hartlandm ternas yoluvla ayinler] olarak ac;!ldacllgl 5yinleri, buyiicunun bir kadrnrn kucaklayarak siitiinii kesrigi koui amach biiyiiler: ornek clara sak, sunu soyleycbiliriz ki, bu tiir koru buyulerde. halk ternas kotii goze ve buyuciiniin ya cia koniluk vapan cinin bi.ivi.isel gii
clikkat eder. .
2. Nitelik kavramuun, rck basma, hakim gibi gori.incli.igu olaylara olan inaner acrklarnay» yetmedigine inarnyoruz.
Ilk olarak, norrnalde nitelik kavranu tek veri degildir. Nitel olan §eylerin kullarulmasr genclde ritiiel kosullara baghdir. Once kullarulacak esyalann toplanma sekliyle ilgili kurallar vardrr: BlI rallar zaman, mekan, yontern ve niyer kO§ltllanlla ve mi.imklins ger kosullara uyulmasim gerektirir. Kullanilacak otlar, baz: karst tirmalar yapildiktan soma, §unll veya bunu derneden bir nehri~ nannda, bir kavsakta, clolunaycla, gece yarrsr, iki parrnakla, sag tutulup sol elle toplanrnahdir. Metaller ve havvansa] maddelerle i ralirnarlar da vardrr. Bunun ardmdan, zarnana, vere ve niteli ba~h. kullanrna kurallan gelir: bunlara eslik eden v~ sempati yon lerinin uygulanmnsi gibi elde bulunan ozelliklerin kullarulrna saglayan ayinlerden bahsetllleye sarurirn gerek yok. Hindista ol~ugu gibi, srradan bir muska ya da akrif bir madde gibi bi.iyi.i lerinde gbrclugi.illli.iz her §ey, zorunlu olarak yagla ogusrurulur kurban olarak sunulur.
i kinci olarak, biiyiisel lak bir sekilde ve tam
Bazen bu bir ayinle
raQ~~~~~··::~,,~ •..... --._.~ .. ~ ..... ···················· -.~.
Kurban ayini, ya da lanetlenmis §cylerle
ve genel anlarnda biiyii, vesaire. Bazen de, soz kovarhz: bir efsanevle acrklamr ve bu clurumcla da rast-
o ~..)
ve sonraclan edinilmis olarak degerlendirilir: ornegin, isa'll1n 'nin ayaklannm alunda buyulu bitkiler crkar: boganotu 'run cli§lerincien dogar: Donnarin siipurgesi ve kutsal kartal ·li.i §eylerclir ve bunlarm gucu, yap: olarak frndik agacma ya bitkisine bagh degildir.
n e I d~;9i.r§ ~yi I~Q li v.~i'§'1?1Y~l__cLCl~I:>_l?iii£jJ"-Jli!~ligL her.za man a C; I k ihlcl~ ikincil 0Iaralzgi5r~1~nozelliklerebaglI olarak tasavvur
Tarotlara ya da clomllz· yclvrus·uI1ull!,clyabrlll[lbeI1zeyen ta§ladelikli taslann tesadufi seklini: Hindistan'da kertcnkelenin kur§un, nehir kbpi.igi.i ve koti.illigc neclen olduguna inamlan arasmda var oldugu farz edilen iliskiy: ifade eden rengi: bir verdeki bir nesncnin (meteor parcalan, tarih-oncesine ait dayarukhhguu. nadir bulunusunu, adrrn, varhgindaki para-
karakteri ve yapilan kesfin kosullanrn bu duruma ornek olao h 5 Ide, QjJ~_§eyjJLbiiyi.iseLuiteligLbjx .. tiit.uzlasia I n
ve bu uzla§1 bir ti.ir efsane bir tlir
olarak, nitelik kavranu kendi basina pek yeter!i degildir: ki, bu kavram cok gcnel bir gli~ ve doga dusiincesiyle kansir
Yaraulacak etki diisiincesi her zarnan cok acik olsa cia, ozel diisuncesi ve niteliklerin dogrudan etkisi dusiincesi her oldukca belirsizdir. Buna karsihk, buyiide cok acik bir bismirsiz giicleri olan seyler dusuncesiyle karsrlasmaktayrz: Tuz,
tukiiriik. mercan, demir, kristaller, dcgerli metaller, uvez agacl, agact, kutsal incir agacr, kafur, buhur ve tiitiin vs. ozel uyguve kullanimlan olan genet biiyiisel giicler olustururlar. BCInitcliklere verdigi isimler genelde oldukca gene! ve muglakHindistari'da seyler. iyi ya cia kotii niyerli olabilirler ve iyi niyetli §cyler urjas (giic), tejas (ihtisam) ve 1'({lUIS (parlaklik, canhlik) sahibidirler. Yunanhlar ve modern toplumlar icin, bunlar iyi ya da kotii §ans getiren tannsal, kutsal ve gizemli scylerdir. l<'lsc~Ss1.SLhi..i..yi.i,Jd-
sefe her derek dcva ve kutsal sulann
., .... , .... ,.- .. ' ... "" .. ,
154 Sosyoloji ve Antropolo]i
Burada, sempati islemleri konusunda oldugu gibi biiyiisel ler konusunda kendilerine gore bir teori gelistiren simyacilan geri donelim, Sempati islemleri simyacilar icin dogarnn (qn)crlC;) nerik forrnlartdir, £1':511. Eger EI':511ler bozulursa, <pucrlse ulasih} den. Fakat, daha once de dedigimiz gibi, sirnyacrlar bu doganm
yut kavranuyla yetinrnezler: dogayi, tinsel olan ve bununla birI sornut bir destege bagh olan srrursiz niteliklere sahip bir oz ( biciminde, bir gi.iS; biciminde tasavvur etrnektedirler. Boylelikle, kavranuyla birlikte dogrudan gi.iS; kavranuna vannz. Bu doga ve en soyut bicimiyle, bir tiir kisisiz ruh olarak, yani seylerdeu ayn bununla birlikte seylere sik: sikiya bagh bir gi.i~ olarak gosterilme dirler. Tin/ruh kaVra1111 nitelik kavramma bagh gibi buna karsihk nitelik kavrammm da tin/ruh kavrarruna bagh 01 gunu hatirlayalnn ve simyacilan gccelim. Nitelik ve uS; aynlmaz
ifadedir; nitelik . exi.Pietra
tan II:L§..9..bip-GkI-l.$~-l+iteJikLeJ:,j~j n cl~y_gLglan_jQU(:!jLiJ_IQ__{QSS od a n ge I i
Nitelik kavranunm ardmda aym zamanda ortam/cevre kavr soz konusudur. Ort'}B--§.e_)1leJjn kuJ!anIinlalanyla-ilgili kosu beli~'!~nn~l§.!:ll~;_ olumlu ya da olumsuz olabilen bu kosullardan once srklikla bahsetmistik. Nihayetinde, bu durum, belli bir nesn clan temasin dogrudan biiyii dunyasma aktartlmastrn isteyen sayrda gelenek tarahndan eksiksiz bir bicimde ifade edilmistir: yiilii cubuklar, sihirli aynalar, kutsal Curna gunu yumurtlanan murtalar, vs. Bununla birlikte, nitelik diisiincesinin bizim icin ya tlgl belirsizlik, niteliklerin iiriinii ve sonucu olarak biiyii ayinle analiz ettigimizde, sernpatik formiillerin yaratug: belirsizlige daha kus;uk bir belirsizliktir, cunkii nitelik diisuncesi, kismen gi.iS; biiyusel nederisellik diisuncesini ifade etmektedir.
3. Seytanlann kendini gosterdigi ayinleri en iyi demonoloji teo acikhyor gibi gorunmektedir: bir seytana basvurulmasina ya da tana bir §ey ernredilmesine dayanan ayinleri de biitiinuyle acikh gibi goriinuyor. Seytanlarla ilgili ayinlerdeki tcmel §eyleri sern dusuncesiyle ya da buyiisel nitelik dusuncesiyle aciklayamadrgun gore, gerektiginde bu teoriyi bir biitun olarak biiyiiye yayabili Ashnda, zorunlu olarak belirtilmese bile, her avinde kisili tinle .
" ' J
varhg: belirli bir dereceye kadar miimkiindur. Diger taraftan, her §
seytanlar diinyasmda ges;tigi icin, ya cIa cIaha dogrusu §eytanlan varlrgmm miimkiin oldugu kosullarda gers;ekle§tigi icin, soz konusu
Marcel Mauss 155
bi.iyunun ozel bir ortamda gerceklestigini gosterrnektedir. Son bu teori, buyusel nedenselligin ternel niteliklerinden birini, tinselligi acikca belirtmektedir. Bununla birlikte, bu teorinin oldugu noktalar da vardrr.
~eytanlarla ilgili olsa bile bir buyii ayininde yer alan gus;lerin sabir krsrm seytanlarla ifade edilir. Tinsel kisilikler dusuncesi, bu genel anonilll gucler: pek iyi ifade etmemektedir, ki bunlar buyiiciilerin gi.ici.i, sozcuklerin ve hareketlerin etkililigi, bakis giicu, alum, istek ve buyulerne giicudur. Oysa, muglak bir kavram olan bu gi.iS; kavraml, cok ternel bir kavrarndrr (bu kavranu bir biiyii ayinindeki cenel tasvirde yer alan dijier tasvir serilerinin bir kalmttsi olarak
'" ~
gonni.i§ti.ik); oyle ki biiyii, §eytanlarla ilgili bir ayinde, bu kavrarru
§eytan §ekli altinda tam olarak ifade edemernistir hicbir zarnan. Her haIi.ikarda, en azindan ayinin, bagimsrz olabilen ancak ozgi.ir olmayan §eytanlar iizerindeki buyulii etkisini acrklamak gerekecektir. Diger taraftan, tin diistincesi buyiicii icin uzaktan etki olaynu ve i\yinindeki arran etkiyi aciklasa da, bu diisunce bi.iyi.ici.i icin ne ayininin varhgllll ne de sahip oldugu ozellikleri aciklayabilmekredir: soz konusu ozellikler, sempati hareketleri, bi.iyuli.i rnaddeler, rituel kosullar ve ozel konusma bicimieridir. Ozet olarak, Demonoloji teorisi bazi forrnullerin geride biraktig: belirsiz noktalarm bir krsmim analiz etse de, bu belirsiz noktalan sadece kismen aciklarnakta ve diger teorilerin a§agl yukart aciklamayi basardig: her §eyi bir be1irsizlik olarak brrakmaktadir. Bu nedenle, §eytanlarla ilgili ayinlerde, kisisiz bir etkili guS; kavrarm zorunlu olarak tin kavramma eslik etrnektedir.
Fakat, bu gi.iS; kavrarmrun tin kavranundan ileri gelip gelrnedigini kendi kendimize sorabiliriz. Bu heni.iz desteklenmeyen bir hipotezdir, ancak saglarn bir animist teori icerisinde desteklenebilir. Tinin buyiide her zaman aktif bir varlrk olmamas: ilk itiraz olarak ileri siiriilebilir. Bi.iti.in seytan kovma ayinlerinin, sagalnc: buyulerin ve ozellikle de koken bi.iyi.ileri denilen bi.iyi.ilerin tek amaci, ad: soylenen ve kim oldugu belirtilen bir ruhu kacirmakur (aynca uzerinde uygulanan etki de belirtilir). 0 halde tin, avini donduren zorunlu bir cark
degildir. " "
Nihayetinde, ki§i kavrarmnm §eytanlarla ilgili tasvirler icerisinde ta§ldlgl onerni abartrnamak gerekir. Yarrm yamalak kisilestirdikleri ayinlerin ya da niteliklerin dismda hicbir anlam ifade etrneyen §eytanlann oldugunu soylernistik. Bu seytan tarnmlamasmda. etki kav-
156 Sosyu/oji PC Antropolo]i
Marcel Mauss 157
ranu ve etkinin iletilmesi kavranu dismcla baska bir §ey maktadir. Bunlar uc;u§an birer gaz ya da buhardirlar Hindu seytanlanrun isimleri de sirurh bir kisilikleri 0 termektedir: Siddlias (giice sahip olanlar), l'iciycicl!ulrcts (bi bulunduranlar); "prcns Siddhi, prens Cakti" (gi_iC;) isimle
man Malezyalilarm biiyulerinde var olmaya devam etllli§ kin manitulan da butunuyle kisisizdirler. Seytanlann sayisr konusunda cia ayru belirsizlik devarn etmekteclir. Seytanlar, birlikler ve anonim varhklar toplulugu olustururlar (tebaalar, bunlar cogunlukla genel birtakun isimlerle gosterilirler. ~
S 1111 f1I1c1a, nadiren deginilen oli.i ruhlan ve tanrilar clI§1l1c1a kisiler olup olrnadiguu cia sorabiliriz kendi kendirnize.
Tinsel gi_iS; kaVrm11l11111 buyiisel tin kavranundan dogmad §i_indi_igi_imi_iz gibi. buyusel tin kavrauunm tinsel guS; kavra dogdugunu dusunmemizin de hakh nedenleri var. Bir tar gi_iS; kavranu bizi tin kavranuna goti_irLir; zira Asurlulardaki .Algon kinler' deki mall it rmun ve I rokualar' daki orenda 11111, niteliklerini kaybetrneksizin tinsel olarak degerlendirilebi goruyoruz. Diger taraftan, biiyiisel tin kaVra1l11111l1 iki kavrarn lanu oldugunu dusiinemez miyiz? Yani, tin kavranuyla biiyii kavramuun, zira buyuse] gi.iS; kavranu, tin kaVnl1111n111 bir ozell gilclir her zarnan. Bir toplurnun cevrcsini saran YOgUI1 tin ylgl sinde, deneysel diycbilccegirniz sckildc gLiC;li_i kabul eclilen ve niin basvurdugu cok az sayida tinin olmas: bunun karundrr. rum, topJllJJllU1J<llJrIJ,!rlYQj:i_zellikle de tan un itibariyle gLiS;lu olan degerini yitirmi§ ya cia ya-Gancifal1Trlantekeline cllt1-1Cl: c"o:l' aClklamaG-adll:.
,) .""'~~"""""""" ... _"., ...... · .. ,0.·'
Goriiliiyor ki, buyuye olan inancla ilgili animist acrklamayi
acrklamalara tercih etrnek gibi bir cgilimimiz elsa da, tinsel .. ranunin en azrnda buyiide ruh kavrammm drsmda yer aldlgl §i.indLigi_imiiz icin, genel animist hiporezlerden hassasiyetle rnaktayiz.
Ozctle soylernek gerekirse, buyiisel olaylara olan inaner gerekceye oturtmak amaciyla basvurdugumuz cesitli acrk karanhk bir nokta buakmaktadir: ve bizler, daha once biiyiinun surlaruu gosterrneyc s;alt§tlgll1llZ gibi bu karanlik ve belirsiz gosterrneye s;alt§acaglz. Bu inancm asil nedcnlerinin burada makta olduguna inaruyoruz.
buyiideki kisisiz kavramlara ve tin kavramlanna ekleunsurun slnlrlannl belirlemeye yava§ yava§ basliyoruz. noktacla, bu yeni unsuru soz konusu iki kavrarn tiiriiniin ir kavrarn olarak degerlendiriyoruz, oyle ki, kendisi verili r kavramlar sadece bunun turevleridirler.
bir yapiya sahip olan bu kavrarn, oncelikle gut;; dLi§uncia daha dogrusu, daha once tarumladrgumz gibi, "biiyu itesi" dU§Lincesini icerrnektedir. Bu, buyuciiniin giicuniin, iin ve tinin gucuniin biiyuniin unsurlarma gore sadece
i oldugu bir gut;; diisuncesidir. Zira bu unsurlardan hicbiri §I11a etkili olmarnaktadir: takat, gerek bir uzlasiyla, gerekse fivinlerle, bir gLiS; olma niteligiyle ama mekanik degil de bu-
• guS; olrna niteligiyle donanlnus olmasryla etkili olur tam . Ayrica buyiisel gi.iS; kavranu, bu acidan bakildrgmda, mekavranuna benzetilebilir ramarncn. Nasil ki zorumlrdeki
---~"...___--~"",,
k~!g!l!:UleCLenll~I--gtl~EHm:a-I.;.-adl4arlD.ll:LY()1:s;aK, -ay~n]-.§claIC1e buy u -
. hastalik.
otesinde, bu kavrarn, soz konusu guclerin kullaruldigr bir du§uncesini icerir. Bu gizemli ortamda, seyler. duyular dunyaoldugu gibi cereyan etmez. Burada mesafe ternas icin bir engel ir. Talep ve istekler burada dogrudan gerceklesirler. Bu, tinsel in ve ayrn zamanda tinlerin diinyasidir. siinkLi, her §ey tinsel
icin, biitiin seyler tin haline gelebilir. Soz konusu gi.iS;, ne Sll1lrSIZ olursa olsun ve soz konusu dunya ne kadar askm olurn, burada her §ey belli yasalara gore cereyan eder, yani seyler cia yaratilan zorunlu iliskilere, sozcuklerle isaretlerin tasvir nesnelerle olan iliskilerine, genel sernpati yasalarma ve Annee te ele almanlara benzer snullandumalar!a duzcnlenebi-
nitelik yasalarma gore cereyan eder. Bu gi.iS; kavrann ve ortam 1111 birbirinclen avnlamazlar: tamamen birbirleriyle orrusmekte ayru zaman cia ayrn yonternlerlc ifade edilmektedirler. Gercekte, forrnlar, yani amaci biiyusel giiS; yaratrnak olan yontem ve nlerneler, ayrn zamanda ortarm yaratan ve ayinden once, ayin sinda ve de fiyincien sonra bu ortann belirleyen Iormlardrr. 0 haleger analizirniz dogruysa, buyunun temelinde, oldukca karmasik biz Avrupalilar'm anlaYl~ bicimine tamamen vabanci bir tasvir
Oysa, dinler bilimi bugune kadar biiyiiyii buna benzer anlayis bicimlerindeki kopuk ve dagimk yonternlerle lI§l11l§tlr. Aslmda, sempati teorisi de benzer uslamlamalara baska ifadeyle, diisunce <.;agn§lll1ma basvurmaktadtr; d teorisi, bilincle ve riiyayla ilgili bireysel tecriibelere basvu diger taraftan, niteliklerin tasviri genelde ya tecrubelerin, ya dusuncelerin ya da bilimsel yamlgilann bir sonucu olarak dirilmektedir. Bunun tersine, bu karmasik gu<.; ve or tam dilimizdeki ve zihnimizdeki kati ve soyut kategorilere uym Zihniyetci bir birey psikolojisi acismdan, bu tam bir sacrnahk Simdi de, zihniyetci olmayan bir kolektif insan psikolojisini bir seyin varhgirn kabul edip etmedigini ve aciklayip acikl gorelim .:
III. MANA
158 Sosyoloji ve Antropolo]i
Marcel Mauss 159
ayn olarak verilen bir kavrarnlar serisi sunmaktadir. gibi gori.inen ajan, ayin ve seyler bilesimini yaratmak-
Benzer bir kavram bazi toplurnlarda gercek anlamda Mantrksal bir geri dontls yaparsak, bu kavramm bilhassa ele aldrgmnz iki etnik gruptaki gorece farkhlasrms biiyiide olmasi analizimizin dogrulugunu gosterrnektedir.
Bu, Melanezya'da mana adiyla kaqIla§tJgll11lz bir kavram kavram baska hicbir yerde bu kadar iyi gozlemlenemez:
Codrington bunu hayranlik verici bir sekilde gozlernlemis ve koymustur (The Melanesians, s. 119 ve devanu, s. 191 ve Mana sozcugi], butun Melanezya dillerinde ve Polinezya cogunda ortak olarak yer almaktadrr. Mana, sadece basit bir da varhk degildir: ayrn zamanda bir eylem, nitelik ve bir duru etmektedir. Bir diger ifadeyle, bu hem sifat, hem de bir fiildir. Bir nesnernn
du§uncesi, kurtuldugumuzu di.i§LindugLimuz ama sonu<.; lamakta zorlandiguruz kannasrk dusuncelerden biridir. muglak ve bununla birlikte son derece belirgin bir kullabir dLi§uncedir. Soyut ve genel clan ancak bununla birlikte ktalarla dolu bir diisimcedir. Oldukca karrnasrk ve belirsiz yapis: mannkli bir analiz yapmannzi engellemektedir; bu
bu du§unceyi aciklamakla yetinecegiz, Codrington'a gore, buyu ayinlerinin ve dini ayinlerin, biiyiisel ve dinsel tinbuyillerde ortaya crkan kisilerin ve seylerin tiirniine ya-
r. Man Cl:..§~yle[in_y_eJ5i§ilel'ilT·clegeFiFli-belide'je n-sey d i r ta 111
. --usel dinl ve . . _. lirler. Birey-
msal konurnu, ozellikle de bireylerin gizli topluluklardaki
sahip olduklart mananm onerniyle dogru orantihdir: miilkinnm onemi ve dokunulmazhgr, onlar: ernpoze eden bireyin baghdrr. Zenginlik mananll1 bir etkisi olarak kabul edilir; rda, mana kelimesi para anlarmna da gelmektedir. du§i.incesi, birbirine kansan degisken birtaknn diisiincelerur. Mana sirasiyla nitelik, madde ve aktivitedir. ilk olarak
. Mana seyinin sahip oldugu bir §eydir; ancak soz konusu ndisi degildir. Bu gucludiir, bu agirdir denilerek I7WIW bemana Saa icin steak, Tanna icin tuhaf, silinmez, dayarnkh stii bir §eydir. ikinci olarak, mana kullanilabilir ama babir sey, bir madde ya da bir ozdiir. Bu nedenle, bir mana
icerisinde ve sadece mana sahibi bireyler tarafmdan, yani bir sinde ve nitelikli bireyler tarafindan kullarnlabilir sadece. itibariyle aktanlabilir, baskasma gecebilir: yerden alman taki mana, birbirleriyle ternasa sokulan diger taslara aktarihr.
SOIllUt bir §ey olarak kabul edilir; icinde bulundugu seylerden goruliir ve duyulur; yapraklarm icinde ses crkanr, bulut ya §ekline girip ucar. Mana, uzmanlasma yetenegine sahiptir:
zenginle§tiren veya oldiiren manalar vardrr. lenerik bir mana daha kesin ozelliklere sahip olabilir: Bank adalarmda, <.;e§itli biiyu yapmak icin ozel bir mana vardir (Ialamalai) ve kiayak izleri uzerinde yapilan kotiiliikler icin de baska bir manu
. Ucunct; olarak, mana bir gi.i<.;tlir; ozellikle de tinsel varhkla-
160 Sosyoloii ve Antropoloji
Marcel M({lI~S 161
rm, yani atalann ruhlanrnn ve dogadaki tinlerin bunlardan biiyulu varhklar meydana getirir. Aslmda, mana her tine ait degildir. Dogarun tinleri temel olarak manavla rmsfardrr: ancak biitiin oW ruhlan mana sahibi degildir; .
lerin ruhlari ya da en fazla aile seflermin ruhlari ve ozel ister hayattayken, ister oliirniinden sonraki mueizelerle kenclini gosterdigi kisilerin ruhlan tindalos (etki sahibi tin
lir. Sacleee bu ruhlar gi.i~Ii..i tin adirn hak eclerler: clio-erlel'I' hi
~ b 1
ifacle etmeyen Ylgllllar icerisinde kavbolurlar.
Boylelikle, bir kez daha, butun '§eytanlann ruh olclu biitun ruhlann seytan olmadignu goruyoruz. Ozetle, mana cI
tin dusuncesiyle kansmaktadn; birbirleriyle birlesirler an men farkh kalrrlar; clemonoloji ve dolayrsiyla biiyii, en Melanezya'da, sadece animizmle aciklanarnaz. Ornejiin: bir ki§i hasta oldugunda, hastahgi, kenelisini ele geciren baglarur: soz konusu mana bir tindalov« aittir. bu tindalo taraftan ayru tnanav» sahip veya (aym anlarna gelmek iizere) iizerinde etkili olma manasll1a sahip biiyucuyle, mane kisu sahibi), diger taraftan bir bitkiyle iliski hfilindedir. Zira, l1alan neeleniyle s.:e§itli hastahklara neden clan farkli titulalo elilen belli sayida bitki turleri vardir. ~agnlan titulalo §u timlenmistir: Farkh ti.irclen bitki yapraklan ahmr ve buru kmlir: hastaya aci cektiren hastaligm I7W/WSll1a sahip clan kencline ozgi..i bir lustrtryla kenelini belli eeler. Bu anda, tiiulalove, yani tindalonun mCIIWSII18 sahip olan mane kisu tindalovs» ilisk] halinde olan ve II1WWSII1I hastarun icinden onu iyilestirebilecek tek kisiye basvurulur. Sonuc ;Iarak 1/1(117([, tindalocet: aynlabilir, <;i.inki.i sadece tindalod8 elegil,' manda hastada, yapraklarda ve biiyuciide ele bulunmak nedenle, mana bagll11sIz bir §ekilde var olur ve hareket eder: tine kiyasla kisisiz olarak kahr. Tilldalo. mana ta§IYlclslcltr,' degildir. Gecerken §tlllU cia belirtelim ki, bu mana srmflandi bir bolumii icerisinde hareket etrnektedir ve birbirleri iizerinde olan varhklar bu boliim icerisinde yer alrnazlar.
Fakat mana, ille cle bir tine bag" bir gi.i~ degildir. Tinsel olm bir seyin gucii de olabilir; ornegin bitki yetistirmek ya da elo elollem:k icin kullarnlan bir tasm ya da yagrnur yagdnmak icin mlan bir otun giici; de olabilir. Ancak mana tinsel bir zuctiir
b J '
olarak etkili olmaz ve uzak mesafeden etki yaratrr. =Mana gi.ici.idi.ir: buyiicii gorevi goren uzmanlarm isirnleri he~ her verde bu kelimevle olusturulmustur: Peitnana.
" ~.;;,.;;,
flume kisu, vs. -Mana ayinin giicudur. Bi.iyi.i formuliine
ndt verilir. Ancak ayin sadcce inunav« sahip olrnakla avinin kcndisi de 111(/111/ olabilir. Bi.iyi.ici.i ve ayin, IIU/IUI sahib:
l~a mana sahibi tinler i.izerincle etkili olabilir, onlan s.:agll·abiemredebilir ya da sahip olabilirler. Oysa, bir biiyucu ki§isel loya sahip oldugunda, tindalosu iizerinde etki uygulamak §vurclugu IIU/lW, tindalotvatv etki yaratrnak icin basvurdugu
"In zercek anlamda tarkh dezildir. 0 halde, SlllIrSIZ savida
o .;;, t_, . ~
olsa cia, Iarkh 1I1Ulwlann. sabit olmayan ancak varhklar in-
tinIer. §eyler ya da olaylar arasmda boli.i§li.iri.ilmi.i§ olan tek bir ugunu di.i§i..inll1ck durumundayiz.
kelil11cnin anlannm gcnisletebilir ve IIW/W. §cylerin essiz gi.ici.i k etkisiclir diycbiliriz, ki bu gi..i~. seylerin mekanik etkisini
an kaldll'111adan onlari giiclendirir. Filenin i§e yararnasiru. evin olmasmi. kanonun clenizcle iyi tutunrnasmt saglayan §ey bu II'. Tarlada vcrimlilik, npta ise iyilestirici ya da oldurucil gi.i~/1(/. 0].::[<1 oldi.iri.ici.i olandir ve okun sapma takilan bir olLi kele temsil eclilir. Avrupah hekimlerin raporlarmm, Melanezya'da larulan zchirli oklarm sadece I71WW sahibi oldugu dusimulen okup uflcnmis oklar oldugunu gosterrnesi dikkate degerdir: bununla soz konusu oklar zehirli kabul eclilirler; oklarm gercek etkisi-
sivri uclaruia clcgil. sahip olduklan manav« baglanellgl a~lks.:a i.iyor. Nasil ki §eytan olaymda mana tirulalosuu: ayr: ise, burada mana. diger ozelliklerinden ayn olarak seylere eklenmis bir ozelda seylere eklenmis bir §ey gibi goriinmektedir. Sonradan ekbu ozellik, gozle gorulemeyen, olaganustu nitelikte, tinsel bir . kisacasi tinclir ve butiin etki ve gi..is.: burada yatmakradir. hicbir bir §ckilcle deney konusu olamaz, zira gcrcekren de oresine gecer: ayin, IlWIWyl §eylere aktarrr ve IIWIW ayinle
dogaya sahiptir. Codrington. I1lWWnln clogai..isti..i oldugunu soyinannusttr: fakat baska bir ycrde ise, daha manukh I1W/Ul11ln ill a IP(/Y (bir sckilde) doga-iistu oldugunu soyler; nedeni IIlwwnlll hem dogausn; hem cIe dogal olmasidrr, biitiin duyular diinyasma yaytll11l~(lr ve benzemernekle birlikre dunyaya ickindir.
162 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 163
Bu benzesmezlik her zaman hissedilmis ve bu duygu lerle kendini gosterrnistir. Mana
varabil bir sa Tabu
sah~·~~·~~9~~~_ ... ~~···u,~,.u~'.~~'~.~.'.:~;.~~~;~~I' .. ~.~.!!!I ..... ~.~~.~ .. ~I~'Ut'Ul!~~~ biliri:z;:~Daha once de soyledigirniz gibi, empoze edilen bir ru tab~ . degerini olusturan sey 0 nitelige sahip kisinin tnanas; tindalosudur. Buyiilerin yapildigr yerlerin, tindalouui taslarm ve mana sahibi yer ve nesnelerin tabu oldugunu da biliriz. Tinin icinde banndrgi bir tasm manasi, ta§111 iizerinden ya da golgesi tasin uzerine diisen adam dan ge<;:er.
Goruyoruz ki mana, sadece gizernli degil, ayrn zamanda seylerden) ayri olarak gosterilir. bir turde·bir~eJl<i9i!".Lj'aIJj~~I1~patiniteligi ta§l~allvarhklar ara
be II i b i r 111 esa fey I e·nieydaffa~gelen=ti(l~~U2Ir~e tk i d i r. ··I3u- aynj- .. _ olciilemeyen, aktanlabiIen ve kendiliginden yayilan bir tiir Bunun otesinde, mana bir ortamdir ya da daha dogrusu mana
goriilen bir ortamda etki gosterir. Mana, el ve ozel bir iir dii
d I r velb:lu;lr'l:a~:d~~a~~h_:;erl:'a ~§.e~. y;g;S0a~n.k '~ litl ;s( a,;;d~;e~ci~eul~n,."a;:l~I1;~a';;~~~C~ij~~~i;~~'-:~~~~:.~~
Ayini
yan, biiyiiciiniin I1lCllWSldlr, ki bu da baska marzulan harekete ve bu boyle devam eder. Bu etki ve tepkilerde, sadece II1WWllln soz konusudur. Soz konusu etki ve tepkiler, deyirn yerindeyse, §eyin mana oldugu ve kendisi de mana olmak zorunda olan bir daire icerisinde meydana gelirler.
Buna benzer kavrarnlara rastladrgirmz tek yer Melanezya degil Bircok toplumda bu kavrami bazi gostergelerinden tammaktayrz toplurnlarda yaprlabilecek arasnrrnalar, bu kavrarm gun 1§lgma rabilir. ilk olarak, Malayo-Polinezya dillerini konusan baska lumlarda bu kavranun varhgiyla karsilasmaktaytz. Bogazlardaki lezyahlar'da, bu kavramm Arapca kokenli bir kelimeyle ifade gini goruyoruz; soz konusu kelirnenin koku Sarni niteligi ta§ dir ikramdt, Skeat'm transkripsiyonuyla) ve kutsal anlamma hnnden daha dar bir anlama sahiptir. Kramiit olan ya da kramiit hibi olan seyler, yerler, zaman dilimleri, tinier, hayvanlar, insanlar buyiiculer vardir ve etki yaratan seyler kranuit giicleridir. Biraz d kuzeyde, Fransiz Hindi-Cini'nde, Ba-hnarlar, buyuciinun deng ki§i oldugunu, deng sahibi oldugunu ve seyleri deng yaptigrru soyl diklerinde, acrkca mana diisiincesine benzer bir diistince ifade
Ba-hnarlar'IIl bu deng kavram: konusunda alabildigine
. soylenir. Malayo- Polinezya dillerinin yayddlgl diger
e Madaaaskar'm tamanunda, etimolojik kokeni bilin-
, b
sozciigii, bazi §eylerin niteligini, kimi varhklann, hay-
insanlann ve ozellikle kralicenin ozelliklerini ve soz konusu aerektirdigi ayinleri ifade eder. Kralice masinasuv; /WSiI1Cl \endisine veri len vergiler ve adma edilen yerninler hasinabelli bir rol oynadig: Yeni-Zelanda buyusii ya da he-
mlann I77wU/ng adrm tasrdrklan Dayaklar'm biiyiisii konuyapdabileeek daha kesin analizlerin, Melanezya buyusuyle arla kesinlikle ayl1l sonuclan verecegine inarnyoruz.
ayo-Polinezya dunyast, bu kavrama sahip tek topluluk degilAmerika'da, bircok noktada bu kavrama isaret edildigini Huronlar'da (l rokualar) bu kavram orenda adiyla ifade . Diger lrokualar, bu kavranu ayru kokenden olan sozcuk-
e etmi§ gibi goriinuyorlar. Huron kokenli ve seckin bir etolan Hewitt, bu kavrarnla ilgili degerli aciklamalar getirmistir: ziyade aciklama cliyorum, zira orendavi analiz etmek ma-
analiz etmekten daha kolay degildir iAmerican Anthropologist, yeni dizi, IV, l, s. 32-46).
du§unce, kolaylikla aJI§amayacagll11Iz kadar genel, muglak ve bir du§iincedir ve karanlikta kalan pek cok §ey ve bircok ozel-
i<;:ermektedir. Orenda giicle, gizernli gucle ilgilidir. Dogada sahibi olmayan hicbir §ey, daha dogrusu hicbir canh varhk . Tannlar, ruhlar, insanlar ve hayvanlar orcnclayla donatilnusFirtma gibi doga fenornenleri, orenda tarafindan bu fenomenlerin
nndan yaratilnusnr. En sanh aver, orendasi aVlI1lI1 orendasvai avcrdir. Avlanmasi zor olan hayvanlarm orCndaS1l1111, zeka ve zararh oldugu soylenir. Melanezya'da mana savaslan gorz gibi, Huronlarda da her yerde orenda savaslart goruruz. 11m kendisi, bagl: oldugu seylerden ayndir, oyle ki orenda, nden crkarihp atilabilir: fnnna yaratan ruh, bulutlarm temsil orendasvas firlatip atar. Orenda ayrn zarnanda §eyIerin cikardrg:
r; bagiran hayvanlar, otusen kuslar, hl§lrdayan agaclar ve ugul-
ayan ruzgar orcnclalanl1l dile getirirler. Ayrn §ekilde, biiyii yapan in sesi de orendasut, ~eylerdeki orenda bir tiir buyu gibidir. ozlii ayinlerdeki Huron adi kesinlikle orcndadan baska bir §ey degildir. Ve dahasi, orenda tam anlanuyla dua ve ilahi demektir. Keli-
164 Sosvoloji ve A II I ropolo]i
Marcel Mauss 165
rncnin bu anlarru, diger Irokua lehcclerinde buna denk melerin anlarmyla dogrulanmaktadtr. Fakat biiyi; en on em Ii
olsa da, Hewitt, israrla biitun ayinlerin de orentla oldugunu yine bu nedenle, oretula manav« yaklasrnaktadrr. Orenda guciidur ozellikle. Saman, raren' dioiva 'ne olarak adlandm], orendass biiyirk ve gi_i<,;li.i olan ki§i dernektir. Bir kfihin ya da okuyan biri, ratren 'dills ya da hatren dotha, ustaca bir sekil dusml <,;Ikaran ya da yayan ve boylece gelecegin srrlanm .. kisidir. Buyude etkili olan §ey otendatui, "Buyude kullarul §eyin orendave sahip oldugu ve 'fjzikseI niteliklerle degil cle etkili oldugu soylenir. Biiyulerin, muskalarm, fetislerin, nazarl maskotlarm ve hattf ilaclann giiciinu yaratan orendasuv," ozelliklc kouiluk kouulannda etkin oldugunu goriiyoruz. soylemek gerekirse, butiin bi_iyi.i oretulacw: crkmaktadrr.
Elimizde Oretulanva sernbolik simflandmnalara gore ctki digini dusunmernize olanak veren bazi gostergeler val'. " bocegine, sicak gunlerde atti.igu icin 1111SIr olgunlastmc: denir, b nedeni, sicakhg: getircn ve mismn buyiirnesini saglayan seyin tos boceginin orettdasi olmasidrr: tavsan "sarkt soyler" ve n111 kar uzerinde etkisi vardir (con/rolled the SI1OlV) hattf <,;,111 ya . lanrn yedigi yiiksek yerler karm cli.i§ecegi (sic) yi.iksekligi beli Oysa tavsan, Huron klanlarmdan birinin totcmidir ve bu klarn yaratma ve kar yagduma gi.icu vardir. 0 halde, bir yandan toternik klarurnn, sisin ve karrn , diger yanclan agustos sicaklrgin ve nnsmn yer alcllg1 smiflarla iIgili cesitli terimleri birl ren sev orendtuus. OrendaSl1llflancllrmacla ara neclen rolii ovn
.) ~ .• ,--'_ .• '''-''''''-"._ .• -----'''',., ..• , ..• ,., ",,'''_. """ ,_ "_.,,.,'., _ .. ,_ •.•.... _ .. , _" .• __ ,' •. ,_. ,'_'" "......... ,,_., ." _"0 ..•• ,"
tadir .. BUl1UIJdl§.1l1da,01IntIxa~tlgl1ll1i DlI·ll1etinleJ'! r~)l<uT'lr '111< ne
sellizi anlama bicimleri k~nusunda-birfikirverlllefteClil~Tr()l(ua
b .,._........... .. , " ,.' ' ~ ' .. -.".'.' _' .. ' ""_ .. ,"._""''''' _".'''_''''.'''""'_~,,.''''''''.,,'=.,_.,',~_"'.""~.',, . .'.,.,.,'
gore asi] neclen sestir. Krsacasi, orenda ne maddi bir guS, ne ruh,
bireysel tin, ue deger, ne cle guctilr: aslmda Hewitt, bu cli_i§i.incelcri ifade etmek icin kullarulabilecek baska terimlerin oldugunu gosterrnistir: ve orendasi dogru bir bicimde tammlarna dir: "Gizcmli bir §ekilcle etki yaratmaya yarayan bir gi.iC;; ya cia yimsal bir olasih k''.
Dnli.i manitu kavrarm, Algonkinler'de ve ozellikle de OJ larda, Melanezyalilar'daki inanave karsrlik gelmektedir. Asl AJgonkin cliJi icin C§siz bir Franslzca sozluk hazlrlaml§ olan Th llct'ye gcire (bu sozJi.ik elyazlllaJal'l §eklincleclir) I11Clnilli
bir tini degil, biitiin varhk turlerini, gi.iS tiirlerini, biiyusel ve ik ti.irlerini ifade etmektedir (Tcs(/, Studi del Thavenet, Pise, Ill. "Maniru varhk, madde ve canh varhk demektir ve belli ve kadar, ruh sahibi olan her varhk bir manitususv, Ancak
so~ci.igi.i bilhassa alrsildrk bir isrni olrnayan ve bilinmeyen bir her varhg: ifade etmektedir. Kadmm biri sernenderden
sovler: korktugu §ey bir manitusuiv: kenclisine bu isim kacl'11l1a dalga gecilir. Kacakcilann ellerincleki inciler bir nun pullandir: olaganiistii bir §ey alan kumas ise bir 171 ([II iderisiclir. Manitu, olaganiistu §eyler yapan kisidir: §C1111an bir dur: bitkilerin tnauituussv vardir: bir cmguakh yilamn disini bir buyucii, disin inanitu oldugunu sayler; disin artik kims-
urmedigi gori.ilcli.igi.incle, arnk manituevxvav: olmadrg: soyle-
ewitt'e gore, Siouxlar'da, mahopa, Xube (Omaha) ve wakau .sozcukleri cle buyiisel giicii ve niteligi ifade etmektedir.
enellikle Shoshonelarda, pokunt sozci.igi.i, Hewitr'e gore, Alnler'deki mauitu sozciiguyle ayrn dcgcre ve ayru anlarna sahipokiler'i veya Mokiler'i gozlemleycn Fowkes. genellikle Puebloavm kaVra1l1111 biitiin buyii ayinlerinin ve dini ayinlcrin ternebulundugunu belirtmektedir. Mooney de, Kiowalar'da buna ik geJen bir kavrarna isaret etmektedir.
eksika'da ve orta Amerika'da, TUlLIUI terimiyle, soz konusu rna esdeger bir kavrarnm ifade edildigine inarnyoruz. Bu kavoylesine eski ve yaygmdir ki, biitun din ve buyu sistemlerinin
kteristik ozellikleri bu kavramdan cikanlmaya salt§tlml§ ve buna , 11 adi verilrnistir. Naual, genelclc bireye ozgil bir totemdir. cak hepsi bu degil: IWLlU[ cok daha genis bir ifadedir. Buyucu lclir, bir naualliciv; naual ozellikle buyiiciinun kenclini clegi§e yetenegidir: onun baskalasmasi ve cisimlesmesidir. Bu nedenle, totem, dogumundan itibaren bireyle biitunlesen hayvan, nain degi§ik bicimlerinden sadece birisi gibi gorunmektedir, Seide re IWIILI[ sc)zci.i~?:li Etimolojik olarak gizli bilim anlamma gelmekrebu sozci.igi_in digcr anlamlari ve tiircvleri dusimce ve linin koken-
anlamlanyla ilgilidirler. Nauhalt metinJerindc, soz konusu soziik, gizli, orti_ilu ve kihk clegi~tirllli§ seylcr: ifade etrnektedir. Bu Ie, bu kavram, gizemli ve ayn bir tinsel guS kavra1111 gibi llmekteclir, soz kOllUSll gi.iS, bi.iyi.ini.in is;crcligi gi.istur.
166 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 167
Avustralyada, benzer tiirde bir kavrarna bu kavram, acikca biiyuyle ve ozellikle de kotu biiyiiyle Perth kabilesi buna boolya adrm verrnektedir. Cuney Yenizenciler koochie sozcuguyle kotu ruhu, kisili ya da kisisiz belki de ay111 de recede yaygm olan kotii etkiyi ifade Aruntalar'daki arungquiltha da ay111 §eye karsihk gelmektedi-: ayinlerinden <;:1 kan bu "kotu guc", ayrn zamanda hem bir nitel bir gi.i<;:. hem de efsanelerde betimlenen ve kaynagma isaret kendi basina val' olan bir seydir.
Buyiide yer alan bu giic-ortarn kavrarmyla ilgili orneklerin olmasi, evrensel oldugundan suphe duymarmza neden Aslmda bu tiir olaylar konusunda pek az bilgimiz vardir: Iro varhgmm bilindigi i.i<; asir boyunca, bir yrl oncesine kadar pek dikkat edilmernisti. Aynca, bu kavram herhangi bir §eki konusu edilmeksizin de val' olmus olabilir; hicbir halk, elil grainer kurallanrn belirtrnek gibi bir diisunce forrnule etrneye duymarmsnr. Dinde ve dilbilimde oldugu gibi biiyude de, etkin diisiinceler, bilincli olma kaygrst tasimayan dusuncelerdir. Bazr lurnlar, ozel olarak bu diisiincenin bilincine sahip olmanuslardrr: toplumlar da, bu diisuncenin etkin olabilecegi entelektiiel gecrnistir. Ne olursa olsun, bununla ilgili tam bir ifade ortaya marmslardir. Baz: toplumlar, eski buyiisel gi.i<; kavramlarmdan, langictaki gizernli icerigin bir klSll11111 crkarrmslardrr: bu d soz konusu kavrarn yan bilimsel hale gelrnistir: Yunanlilar'da len durum boyledir. Diger toplumlar ise, eksiksiz bir dogma, ve bir dernonoloji yarattiktan sonra, biiyii tasvirlerinde yer alan siz ve karanhk ne varsa, hepsini efsanevi ifadelere indirgemis oyle ki, en azmdan goruniiste, buyiisel guciin yerine, aciklan gereken her yerde seytam, §eytanlan ya da metafizik kavra koymuslardir. Hindistari'da bu durumu gorrnekteyiz. Hintliler, yiisel gi.ici.i neredeyse ortadan kaldrrnuslardrr,
Bununla birlikte, bunun izlerine rastlamaktayiz haJa. Hin tan'da, boluk porciik bir §ekilde, panlti, ihtisam, gi.ig, yok etme, der, ilac ve bitkilerin gucleri seklinde var olrnaya devam etrne ler. Nihayetinde, Vedalar'daki brahman ile Upanisadlar'daki ve elu felsefesindeki brahmanin ozdes olduklanru kabul edersek, H panteizrnindeki temel kavrarn olan Brahman kavrammtn buna den baglandrguu ve hatta bunu devarn ettirdigini soyleyebiliriz.
ilgili tam bir ruh gogi.i gerceklesmis gibi goriinuyor, yakalayamamakla birlikte bu gogi.in baslangiciru ve O'orebiliyoruz. Veda rnetinlerinde, en eskilerinden en yenile'" bir kavram olan Brahman sozci.igi.i dua, kaliplasrms soz, ayin ve ayindeki biiyusel ya da din! gi.ig anlanuna gelme.ktedir.
, bi.iyi.ici.i papaz maskiilen olarak Brahman admi tasir. lki kefark, fonksiyonlardaki <;:e§itliligi gosterrnek icin ke-
yeterlidir; fakat kavramlar arasmda olabilecek bir kaf§lthgl icin yeterli degildir, Brahman kasti brdhmanalann kastii brahman sahibi kisilerin kasndir. Bra/lilian insanlarm ve etki yaratmak icin basvurduklan seydir ve bu sey ozellikle de
Bunun dismda, bazi metinler bu brohmanva madde oldugunu 1', yani seylerin kalbi (pratyantam) ve en derindeki §ey: Soz metinler Atharva metinleridir, yani buyuciilerin Vedasiyla
metinlerdir. Fakat bu kavram, zaten tann Brahma kavramiyla rr: bu isim, yava§ yava§ ortaya cikan brahman teriminden . Teozofik metinlerden itibaren, riti.iel niteligindeki brohkaybolmaya baslar, geriye sadece metafizik nitelikteki brahman
Brahman, dunyadaki her seyin aktif ilkesi haline gelir ve bu ayn ickin bir ilkedir. Brahman gercektir, geriye kalan her §ey bir sadece. Buradan cikan sonug §u ki, mistik (yoga: birlesyoluyla kendini brahmanm kalbine tasiyan herkes yogin, yogfqveya siddha olur, yani butiin biiyiilii gucleri elde eder tsiddhi: etme) ve boylelikle diinyalar yaratacak hale gelir. Brahman ilk ilkesidir; biitiin halinde veya ayn, canh veya cansizdir. seylerin ozudur. Ayru zarnanda i.i<;:Linci.i ve dorduncii Veda-
yani din ve bi.iyi.i.
Hindistan'da bu kavrarmn sadece mistik kokeni varhgmi surdiirYunanistan'da, kavramm sadece bilimsel yonii kalrmstir. bu kavranu, simyacilarm son tahlilde vardtklan <jnJcrt~ ve ayru zarnanda astrolojinin, fizigin ve biiyiinun son
olan ()uV(l'.ll~ biciminde goruruz. AUV(lI.ll~, <j)'u(jt~'111 yarattigt ve <j>U(jl~, OUV(l'.l1~'ll1 eylemidir. <DU(jl~'1 bireysel olmayan ve aktanlabilen maddi bir tiir ruh veya seylerle ilgili bilincsiz zeka olarak tarumlayabiliriz. Ozetle <j>U(jl~ manaya cok yakmdrr. Bu durumda, her yerde buyusel gi.ig kavrarmru gevreleyen bir var oldugunu dusunmekte hakhyiz. Soz konusu kavram, oldugu gibi somut ve smrrh bir toz olan saf etki kavrarmdrr: bu
168 Sosyoloii ve Antropolo]i
Marcel Mauss 169
toz, belli bir mesafeden etkili olan vc avrn zarnandn bile dogrudan baglanu yoluyla etki go'steren, harcketli hareket ermeyen, kisisiz clan ancak kisil: bicimler alabilen
bildigi gibi devamli olabilen bir tozdur. Sans ve oz aibi §unceleril1liz, cok daha zengin olan bu kavranun CI~Z Bu aylll zarnanda, daha once de gordug'ul1luZ gibi, bir guc, ve ayn olan ancak digerine katilan bir dunyadrr. Buyu'du tam olarak kopmadan nasrl diger diinyaya eklencligini c1aha etrnek icin, soz konusu diinyada her seyin, /lWI/U gibi bir gizemli varhgim a~ddayabileceg'i uzarndaki dcirdi.in:i.i bir bo
rine kuruluYll1u§ gibi cereyan ertigini soylcyebiliriz. Bu . icin de son derece uygundur, oyle ki modern buyiiciiler, boyutun val' oldugu geornetri kesfedildikten sonra, clusi.in yc~p:I1dal'l ayinleri mesru krlmak icin bu imgeyle ilgiIi sp~kLiia hakim olmuslardrr.
Soz konusu kavram, buyude ncler olup bittigini cok ivi makradir. Bu kavram, ayinlerin yapIlciIgI, buvuciinun \;er (I!~hiJ lann cClnlancilrcligi ve bi.iyuli.i dumanlarrn UC'USlUD-U, o'~rcei5e ;
bi J J /:' c- , b
II' ortam diisuncesini temcllenciirl11cktcclir. Digcr raraftan,
nun giicunu mc§ru krlmakta ve fennel hareketlerin zorunlul sozcuklerin yaranci giicunu, sempatik baglantilan, niteli etk~lcr~n. ilctimini teyit ctlllcktedir. Son olarak. tinlerin varhg: etkilerini acrklarnaktadu, cunki; biitiin buyiisel gucleri tinsel gorrnektcdir ve nihayetinde, buyiiy« olan gencl inane: acikla drr, zira iizerindeki orti.iyLi kalchrcllglll1IZda bi.iyi.i bu kav~al1la i gernnekredir: ayrn zamanda bu inaner beslem~ktcclir cleo ciink yiinun alcllgi butiin formlan bu kavram somutlastlrmaktadl;'.
Bu kavrarn sayesinde, buyiiniin gercekligi, bi.iti.in tartrsmal slYl'llml§ ve hatta §uphelcr biiyiinun lehine donmusrur. S6z kavrarn, gercekte biiyiise] deneyin kosuludur ayn: zarnanda ve oigulann bile lehte bir sckilde yorUll1lanlllaSll1a olanak verrn Aslmda bu kavram her tiirlu deneydcn uzakur. Her ti.irli.i de den once a priori olarak verilmistir. Tam olarak soylernek gerek bu kavram, sempati. seytanlar ve biiyiisel niteliklcr gibi buvuniin tasviri degildir. Bi.iyi.isel tasvirleri yonetrnektedir ve bu ~asvi k.O§L.tlu ve zorunlu seklidir. Kategorik olarak islernekte ve kategori l'll:. l1ls.~n diisiincelerini mumkun krlmasi gibi buyiise] c1i.i§i.i milmkiin ktlmaktadn-, Soz konusu kavrama atfettigimiz bu 'zihind
roli.i olgularIa ifade edilrnistir. Bu kategori dusiincok nadiren ortaya slktIgini ve cok nadiren zihinde buldu~unu gordi.ik. Bunun nedcni, bu kategorinin, posri.ilatllI11UnUn bizim uzam idrakimize ickin olmasi gibi olIllaSldir.
elbcrtc ki bu kategori zaman ve mekan katcgorileri gibi anlaYIs, bicimi icerisinde verilmcrnistir; bu kategorinin, uyilcrle1l1cleri sayesinde guSIi.ikle smrrlanrms olmasi ve icerik oore ve bir toplumun vasammdaki farkh evrelere
b " . .:.
bunun kanmdir. Bu kategori, adalet veya deger du-
hiciminde, sadece toplumun varhg: nedeniyle bireylerin "val' olmaktadir. Bunun bir kolektif diisunce kategorisi rahatJd.Ja sovleyebiliriz.
analizclen sIlzan bir diger son LIS da, /IlU!1a kaVral111111Il kavranuvla ,IVIlI suuftan olmasidtr. Oncelikle, bazi dururuher iki kavram birbirine kansrnaktadir: Ozcllikle Algonkinmanitu dusiinccsi. lrokualardaki oretula diisuncesi vc Mela-
J . ~
mana dusiincesi, din! olduklan gibi buyuseldirler. Bunun
Melanezya'da I1lWW kavrarmyla tabu kavranu arasinda iliskilcr oldugunu gorduk: I7WI1U sahibi bazi seylerin tabu ancak sadccc IIUlIlCl sahibi seylerin tabu olabildigini
Ayru ~ekilcle /\Igunkinler'de, butun ranular manitu elsa da, manitular [,1111'1 clegilcIir. SOI1LIS olarak, 1/lU/1U kavrarm kutsallik daha gencl olmakla kalmamakta, ayru zarnanda kutsalkavrami I1WIW kavram: icerisinde yer almakta vc I11({fW kavramibir parcasrdir. Belki de kutsalligrn bir ~'e§il oldugunu ve I71wzanll1 tiirii oldugunu soylernek yanlI§ olmaz. Sonuc olarak, biiyii
icerisinde, ararnakta oldugumuz kutsal kavrammm drsmda, kavrarnm kaynaguu bulrnus olduk.
Bastak: ikilernimize geri donelim. Ya buyi. toplumsal bir olgudur kutsalhk kavranu da ayrn §ekilde toplumsaldir ya da biiyii, topbir olgu degildir ve dolayrsiyla kutsallik kavrarm cia toplumsal uzaktir. Burada kutsallik kavrarmyla ilgili degerlendirme-
girmek isterniyoruz: fa kat biiyiiniin vc /lWIlU kavrammm top-
karaktcrini gostcrruek amacryla bazi aciklamalar yapabiIiriz. nitcligi V,I da kutsalhk nitcligi, toplumda ozcl olarak beIirlenen konurua s:il1il' ulan ~eyle]'e baglarur. oyle ki, soz konusu seylcr ~ugunlllkia toplurnun vc gencl kullanmun disrnda gori.ili.irIcr. Oysa
170 Sosyolo]i ve Antropoloji
Marcel Mauss 171
soz konusu seyler. bi.iyi.ide dikkate deger bir yer bunlar biiyiinun canh gucleridir.
Kusursuz de recede bi.iyi.ili.i olan varhklara ve bunlar olulerin ruhlan ve oliimle ilgili §eylerdir; oliilerin gibi evrensel bir uygularnamn sahip oldugu bi.iyi.isel nitelikle yanm her yerinde oiiiniin eline atfedilen gucleri (ki oliinim kunmanm insaru oli.i gibi gorunmez krldigrna inaruhr) ve zer diger bi.iti.in olaylan buna ornek olarak verebiliriz. 01 naze ayinlerine ve bazen de atalarla ilgili inanclara konu olu rada olulerin sahip oldugu konumun yasayanlann konuml denli farkh oldugunu goruruz. Bazi toplumlarda olulerle degil de ozellikle kotu bir §ekilde olenlerle ve bilhas
la,rla ~l~ilendigi soylenebilir mi? Bu da gosterrneye s;ah§ bir diger karutidir: zira kotii bir sekilde olenler, sadece 01 degil, degi§ik ti.irde oluler ve farkh varhklar yaratan ina ayinlere konu olurlar. Fakat genelde, butun oliiler, cesetler ve yasayanlara gore, bi.iyi.ici.ini.in alum guclerinin ve koniliikleri nagi olan bi.iti.ini.iyle farkl: bir dimya meydana getirirler.
Biiyudeki rolleri teorik olarak cok onemli olan kadmlar da, sahip olduklan ozel toplumsal kosullar nedeniyle buyiicu ya da 10m giiclere sahip kisiler olarak gorulurler. Nitelik olarak den farkh olduklarma ve ozel guclere sahip olduklarma inarnh gorme, cinsiyet ve gebelikle ilgili gizemli durumlar kendile dilen niteliklerin sadece birer gostergesidirler. Toplurn, toplumu kadmlarla ilgili cok gi.iS;li.i toplurnsal duygular besler dmlar da bu duygulara sayg: gosterir ve paylasrrlar. Kadin kuksal durumu ve ozellikle de erkeklerin konumuna oranla a§aglda bulunan ve farkh bir yapida olan din! konurnlan b kaynaklanrnaktadir. Bu da, kadmlarm buyiiye adanmis olduklan bi.iyiini.in kadmlara dindeki konumlanmn tersi bir konurn verd gosterrnektedir. Kadmlann si.irekli kotu etki yaydiklarma Eski Brahman metinlerinde (Maitrayanl samhitii, I, 10, 22), hi stri "kadin olumdiir", diye yazrlrmstrr. Kadmlar. felaket ve suzluk demektir; kotil goz kadmlara mahsustur. Kadinlarm bi.iy e~kinliginin erkeklerinkine oranla daha smirl: olrnasma ragmen, hip olduklari bu etkinligin dindeki etkinliklerinden daha biiyiik Sllllll nedeni de budur.
" ain de aosterdigi gibi, §eylerin sahip oldugu bi.iyi.isel
orne", '" I "
sahip olduklan konuma gore ya da top uma gore
Bi.iyi.isel nitelik ve toplumsal konum §e1~lind~ki il,~i l~,a~,ram, t,;rafmdan olu§turuldugu olS;i.ide birbirleriyle ortu§urler,
bi .. de her zaman to plum tarafmdan tan man kar§ll!kII de-
uyu , ' d I' 'I '
konusudur, Gercekte bu degerler, §eylenn ya a O§I ertn
ne bagh degildir, hakim konumdaki kamuoyu tarafm-
O"llyal'o'danyla kendilerine verilen yere ya da siraya bag-
onun '",'. "
Bu degerler toplulllsaldlr, fakat tecri.ibeye dayanI11,azl~1r. S,o~-
hi olduzu biiviisel g'i.ic ve sevlerin hiiyiisel llltehklennm
sa Ip to. J:S J •
bac'll olmasl bunu acikca kanltlamalztadlr; buradan da §U
ne 'to J J " "
~dzar ki, leh~elere ve dillere bagh olduklan IS;Ill, soz konusu
kabi1esel ya da ulusatd.rlar. BLl nedenle, §eyler, varhklar ,v~ , hiyerar§ik olarak di.izenlenip kar§ll!klI olarak bi,rbirlerI~:1 rirler ve buyiisel eylemler bu duzene gore gers;c1de§,rler; bii-
ruhlar srrufina, ruhlar simfmdan bir diger smifa ges;erler ve ak istenen etkiye kadar bu boyle devam eder. Hewitt'in maorenda kavramlanna uyguladlgI "bi.iyi.isel potansiyalite" ifadedikkatimizi s;eken §ey, bu ifadenin acrk bir bis;imde bir tiir potansiye1i i~ermesidir, ki bu da aslmda bizim anla~lll~ya S;~-
§eydir, ~eylerill goreceli yeri ya da kar§II,I1~I~ deg,en dedi-
seyi, potansiyel farkhhk olarak da adlandl,r~blltrIz, Zlra §:yler sayesinde birbirleri i.izerinde etkili olurlar. 0 halde,
niteliainin. toplumdaki goreceli konumlanndan dolayi bazt atfedildigini soylememiz yeterli degildir; ancak, mana diisunbu degerlerin ve bu potansiyel farklIhklann di.i§i.incesinden bir §ey olmadigmt soylememiz gerekiyor, Bi.iyi.iyii olusturan ve dolayisryla da biiyii, bir hiitiin olarak buna dayanmaktadI~',
an manuk as;lsllldan absiirt olsun, isterse de sadece kolektif i§leyi§inin bir sonucu OISLlll, benzer bir kavramm toplumun olmasirun dozal olarak hicbir nedeni yoktur.
Mana di.iSi.incesi~in hakim oldugu bu kavramlar hiyerarsisi bireyl;r, buyi.iculer ve din dl§1 kisiler arasmda belirlenmi§ ve baslangicta hirtaknn hatalar is;ermelerine ragmen gelenekolarak mantik adma kabul edilmis yapay uzlasilarm bir iiriiniini) gormemiz pek clast degildir. Tersine, din gibi bi.iyi.inlin de duygu i§i olduguna mamyoruz. Daha dogrusu, modern teolojinin s;apra§lk dilini kullanmak gerekirse, din gibi buyLini.in de bir "deger yargilan"
172 Sosyoloji I'e Alllf'UI)()/(}ji
Marcel MOl/SS 173
oyunu oldugunu, yani sisterni icerisine giren farklI §eylere likler atfeden duygusal alorizmalar oyunu oldugu11U Fakat bu dcger yargrlan. bireysel zihinlerin bir eseri degil toplumsal duygulann birer ifadesidirlcr, ki bu toplul11sal kimi zarnan ka<;IIlIlmaz bir bicimde ve evrensel olarak, da rastlantlsal olarak, <;ogunlukla keyfi bir bi<;imde se<;i bitki, hayvan, mesick, cinsiyet, yildiz, meteor, element, yer olgusu ve madde gibi seylere gore bi<;illllcnmi§lerdir, Mana kavrami, kursalhk kavrarm gibi, soz konusu yargiia ran, §eylerin sllltflancllrIlmClsml gerektiren, bazi seylert aym nru birle§tiren ve etki hatlar: ya cla izolasyon slI1lrlan olu nir kolektif clu§i.ince kategorisinden ba§ka bir ~ey degildir.
IV, KOLEKTiF DURUMLAR VE KOLEKTiF GOc.; Burcida durabilir ve buyunun toplumsal bir olgu oldugunu liriz, <;unku buyuyle ilgili biitun gostergelerin arkaslI1da kavram oldugunu gordiik. Fakat, gori.inchigi.i kadanyla, rarru toplumsal yasamrn ll1ekanizmaslIlclan <;01-: ayr: gibi tcelir yine de; bu kavram fazlasiyla enrclekruo: bir §eydir ha den geldigini ve hangi ternele dayandigin. anlayabilll1i§ haldc, daha gcrilere donup, kolektif gi.i<;lcre kadar gielecegiz, yuniin bu kolektif gLi<;lerin bir urLini.i ve IlUlI/U dLi§Lincesinin konusu kolektif gi.i<;lerin bir ifadesi oldugunu eli.i§Linuyoruz.
Bunun icin, biiyuse] tasvirleri ve buyiisel i§lemleri bir an i gilama olarak ele alalnn. BU11U yapabileccgimizi dLi§Linuyor her t~ir.li.i.~Qy~iseL tasvirbir yargIQi<;imialabi!ir ve her tii .rlu N •••••• , i§lem de, dLi§i.ince degilsedebelli bir yarg1l1111. SQIJ11C:ll(L~II:. olarak a§agldaki onermeleri alahm: Bi.iyi.icLi gokcismini gecirir: falan bitkinin durnarnndan bulut yapihr: ayin, ruhu ha ge<;irir. Tamamen diyalektik ve hatta elestirel bir bicimde, biraz anla§I1maz olsa da oldukca uygun olan soylernini kullana benzer yargilann sadece toplum icinde ve toplumun mudahal anla§tlabilccegini gorecegiz.
Peki bunlar analitik yargrlar nudir? Ger<;ektcn de kcncli mizc bunu sorabiliriz, <;unku bi.iyi.inun teorisini olu§turan bLiyi.i ve onlan11 ardllldan antropologlar, bu yargtlan ana liz ifade indirgemeye <;alt§Il1I§lardlr. Bunlar, bi.iyi.icunLin sell1pati yasaslI1l gularken aYl1ldan aYl1Iya §eklinde uslall1lall1a yaptlgll1l vc gu<;lerini da yard1111cI tinlerini du§unduglinLi soylerlcr. Tanlll1l itibariyle
, .: .: .. biiviici] gokcismini harekete gecirir, ciinki; soz
acCII Il, , . I . .. I'd - durnan
'" .~ iiciiniiu kcndisidir: su bit cismm <;1 (8] IgI c
buvucu" . '1' '1'
'. .. I ' b iluttur Ancak bu sekilde, ana It I ,
ci.lllku C Ullldn. l. 0 ..... ".. ih
" tamarnen tcorik oldugunu ve buyucunun Zl .-
'-" ,I, bir bicimde zostermis
b' .ka nirli. cercyan etnguu a<';I' 11 J . c- .'
d~<ILm(;IJ'GIl~liyargllarI na .. yapJ Igl .. .manj I ksal .. an~~~~
bir rerun elder' . '
kavranu her zarnan mevcuttur ve ikincil oh~:a~~ . b I' 'I kosacin onerrnede oynadigi rolii oY11.ar. Buyu
bir a ,1111, -, " .. . . .tkisini dos-
, I' ." bu diisimceve vucut vel en, et ,ISI11I, 0
ortava coyan, >, '. d. e b
"'1'-" . VC'I'e'11 sev biiviisel ctki kavrarm 11 ve u
gerce, igtm 0" ..
. I~' 01, dikkutc dezer oklugunu b.lliyoruz.
faz as IV a -, " c- C I I sentez
' taklit etmeve devam edelirn. Biiyuse yargl ar, _
d, .... v';rO"lhr nndn? Bu v,lrgJlann dayandrg: sen-
a poslenoll " c- C " ~ 1 ,') '\ 1
"""""," denevim aracJllglyla hazir olarak 1111 :~UIlL~ U):OI. t I -
.. ce de go'relli~1;Limi.iz gibi, hassas bir dcncYIIll. hJ(,;~'r zaman on ~ ",1 O"crccklik. nne, daha
bir V'II'O"I\'I kamtlayamanusur: ncsnc c- J • ."
II 'h. , t '1 sur
' e:_.. '. riirdcn hicbir onerme Cl11pOZC e men I, .
C Cttlglll1lZ J ••••
vw1ciIran dUIl1<11l1n. gokcisl11i vcya fl~in1e~'~ itm~l e~.en gorun. le1 sadece i inane cri:iZLivlc gi:irlilcbJlccegl kesindir.
I'Ll lUI , '; c: '. e • . • '1 .: ..
i.1ncl'lllelerin, biiyiiciilerin ya da buyiiylc tlgtl.en.en kl~1 e.I.I.~ ~z-
" I'" olduzu sovlcnebilir mi? BLiyi.iyle ilgilencn kl§1 ~11I1, eY111l CII c- , 1 .. _.. .. -diikleri ve
rio istedikleri icin bazi ~eylcrin gcrcek qtlE'J::I .. go: l~' .,1'-
" de 1'('11d'l ilcrindcn gcctiklcri. imkansiz gorunen sentcz ~
ell 11 " ,,, L ., "I I . .. I b
hale geldigi haliisinasyon V(' rLiYill~II:. gcirc:u.( ert soy ell~ I~
Kuskusuz istcsin ve ruyanm biiyudcki onemun yadsI1nlY~1 UZ, bu~dan ba§ka"" bir zaman bahsetmek istiyoruz. Fakal: b~r ~~ b .. d iki tiir denevim kaynag: oldugunu kabul edei se (
UI db.al I.~ . bii l"IYU" 'VC>I'I'I') ~adece bircvleri ele aldigirmzda, bu
I e§lllll uy, . , ' '_ , 0''' ," _
I· '1"'1 01'11"11, birbirlerivle uyusmadigrru hernen 001 u
m en n z I 111l se cr t ct r-, ,. • h
EiTer miirnkimse. buviicunun iyile§tircligi Avustralyah bir asdta-
o "" I "1111 l(lISI'lISUZ bu hasta a,
h::-I" ','," .. "l C zenrmeve Cd 1:5" I . , ~,
d 1111 goz onul 0 • ~ ~ .. _.." .. ,
ivilesecezini ya cia olume mahkurnsa olecegini gostercn
tel kin ~lgllS:1 kendin i gostcrlllektedir. ~astat:~n .. ya1l11:.~a .. §~.~
. I ' sar vc ruva zorur. GOldugu
dans eder katalepsI 0 gUSUllU )ao, • 0
, 1 I I' v'mhr ve tinsel varhklar
onu Cibi.ir di.invaya ta§lr: rUl ar, lei), e , • 'leI
yaptlgl U~U;l bir yolculukla hcyccalll artl~ll§ blr §el~1 e '. . . d' .,., b'· cI cabukluO"uvla, hastdnln
kcnclllle ucltr vc sonull d. ustelCd II 0 0 ,
c
174 Sosvolo]i lie Antropoloji
Marcel Mauss 175
bedeninden, bi.iyi.i oldugunu, yani hastahgin nedeni digi kucuk bir ta§ cikarir. Bu olayda iki oznel deneyim vardn-, biiyuciiniin ruyasi ile hastanm istegi arasmda belli bir tuta dir. Ayinin sonundaki hokkabazlik dismda, buyiicu, mi.i§ isteklerine ve ihtiyaclanna cevap verecek hicbir sey yapm Bu iki kisinin durumu, oldukca yogun yasanmakla birlikte, yapilan hokkabazhk sirasmda ortiismektedir. 0 hal de, bu kisa ne biiyucii acismdan (ki bu noktada kendini kandrramayaca de miisterisi acisindan psikolojik herhangi deneyim soz gercek anlamda; ciinku musterinin, yani hastarun sozde bir algilama hatasmdan baska bir §ey degildir, ki soz konusu yim, gelenekle ya da kahci bir inancla devam ettirilmedigi elestirilere dayanamaz ve tekrarlanamaz. Az once bah rumlar gibi kotii bir bicimde di.izenlenen bireysel subjektif bi.iyi.isel aforizmalann nesnelligini, genelligini ve zorunlu tek basma aciklayamazlar.
Bi.iyi.isel aforizmalar elestiriden uzaktirlar, gi.inki.i kimse incelemek istemez. Buyunjin.islev gordi.igi.i her yerde, bi.iyi.isel
I a r bi.iy i.i s e I d en ~yi ml ~EcI~~~S)T1~egellrrtir;--1J\lDIiIr ... ·aYif1=s:tbrl:rtaII tas vir_ziriCii:1eriilix~'den eyim I~.r _EiyargIlan.dogntlCll}}Clkl9) n ve hicbir zaJ11.al1buI1I~EISQI·QtI11~1~.igiT1R!L araya gelmezler. tarih ya da gelenekle ilgili bir olay oldugu ve her efsanenin ya ayinin kokeninde gercek bireysel deneyimlerin oldugu soy itiraz edilebilir. ilksel nedenler konusunda itirazlarda bulunan rin pesinden gitmeye gerek yok, ciinkii daha once de dedigimiz bi.iyi.iye olan genel inane, bi.iyi.iye olan ozel inanclara egemen tadrr, ki bi.iyi.i bireysel psikolojinin etkilerinden uzaktir. Zira, tif diisiinceleri objektif hale getirmeye ve bireysel illi.izyonlan lestirmeye olanak veren §ey soz konusu inanctir. Bi.iyi.isel dogrulayici, zorunlu ve mutlak karakterini veren §ey bu inanctir.
sacaSI, bi . zihnin .
bi.iyi.isel
lardu; argrlar, her ti.irli.i deney ce
aI11a§llmasm, bi.iyi.ini.in hicbir zaman analize ya da deneyime rnadrgim soylemiyoruz, analitik ve deneysel yonuniin cok oldugunu ve neredeyse tamamen a priorik oldugunu soylemeye §Iyoruz.
bu sentez kirnin tarafmdan yapihyor? Birey tarafmdan olabiAshnda, boyle bir sentezin yapilmasma pek yer olmadignu . Zira bi.iyi.isel yargilar, sadece onyargi veya tavsiye bici-
[rler ve bireylerin zihninde bu sekilde karsilasirlar. Fakat, bu §imdilik bir kenara birakalim. Kolektif olarak dogr:ul~~maii n i.i I e m ez. Ya r gIYL()rt§lY~.~~X~.I1.~!1 .. ~E.i~i
~~~~~~~~~~~~~ ..
O.U: .. J.l .. CIllJ ... i_c.I z., D]JI.U .. YClj.1CJU.LIJu.,y u.,_u. ... ,." ..• '!~J~,y':..i.,.n"anan ilgili ki§i ve
pi.iler bi.iyi.i lannda.oldugu
~~ .. ~~:.£.:;:~'~~ ~":'.::=."'~"":"~~~ .
ve leri uygulayan ki . soz
ur. Indirgenmesl nusu olmayan er tam
bir topluluk olustururlar. Ayrica, biiyiisel yargr, genis topgruplanI1l ve bi.iti.in uygarhklari icine ahr. Bi.iyi.isel yargi soz oldugunda, verili bir anda, belli bir toplumda bazi diisuncedogruluguna ve baz: hareketlerin etkililigine olan ortak bir ve kolektif bir sentez soz konusudur. Kuskusuz, bu sentezde gelen dusuncelerin bireylerin zihinlerinde bir araya gelebidi.i§i.inmi.iyoruz, ki bir araya gelmezler de; hidropizi" dustindogal olarak Hindu bi.iyi.ici.ilerde su dusuncesini uyandmyordu.
di.i§i.incenin gagn§lm yasasmdan ayn oldugunu farz etmek olur; daireler olusturan bu dusunceler birbirlerini gagn§tlve kesinlikle celiski yaratrnazlar. Ancak dogal diisiince gagnbi.iyi.isel yargilan mi.imki.in hale getirirler. Buyusel yargilar, bir gecidinden tamamen Iarkh bir seydir: bunlar gercek kural-
ve yarattiklan diisiince zincirlerinin nesnelligiyle ilgili pozitif icerirler. Yalmz olarak ele alman bir bireyin zihninde, onu, gibi kategorik bir bicimde, sozcukleri, jestleri ya cia yonyaranlmasi istenen etkilerle birlestirrneye zorlayacak hicbir
yoktur =tabii soz konusu olan cleneyim degilse, ki az once denepek etkili olmadigiru gorduk. Bi.iyi.isel bir yarglyl empoze eden isaretin §eyi, pan;:anll1 biitunu ve sozcugun hareketi yaratugint bir ti.ir uzlasrdir. Aslmda, temel olan, soz konusu gagn§lm-
zorunlu olarak zihinde bircok birey ya da daha dogrusu bir yiguu olusturmasrdir. Bi.iyi.isel yargilann genel ve a priorik kolektif kokenlerinin bir isareti gibi gorunmektedir.
Ancak, bir gruptaki bi.iti.in b~_ITin~zamanh olarak ayru senyaratmaya zorlayan tek §ey, 0 grubun bi.iTIlilU tarahnoan hisse-
Vucudun herhangi bir yerinde su toplanmasr, su birikrnesi (c.n).
176 Sosyoloji ve Atttropolo]i
Marcel Mauss 177
dilen kolekrif ihtiyaclardrr. Gruptaki turn bireylerin sahip inaflc-mlan-:-ortalZiFiTIV8clar1ll1ll ve ortak arzularmm bir
~, .' ~
B ii yi.i seIl'clrglJoplum s a l-btl'-onal1'lal,"eHUS1:lEI\;lI'._h~LQ Il'llll<UQ
bir ihjjyacm ifadesidir ve bi.iti.in to lumsal ikolo'i olgu . clkisiylcortaYaClblr: Herkes tarafmdan hissedilen bir
.. ,. . "J~,w,~"""__'
kese ayru amaci telkin eder: bu iki terirn arasinda, sonsuz
terim olabilir (aY111 bir nesne icin yapilan ayinlerin alabildigin olmas111111 nedeni budur): bu muhternel terimler arasindan yapilrnahdir ve bu secim gelenege, biiyucii unvarnna sahip otoritesine ya da butiin bir grubun ortak ve ani tepkisine lenir. Herkesin arzu ettigi etki, biitun grup tarahndan cin, kullanilan yontem, ctkinin yaratilmasi icin uygun olarak lendirilir: atesli ve sttmah hastalann iyilcsmesini isteclikleri is; guk su serprnek ya cia sernpati iceren bir bicimde bir kurba kunmak, Atharvaveda'daki Brahmanlara basvuran Hindular ya cia dort gi.inde bir gelen sitrna nobetlerinin tek dusmanidrr. soylernek gerekirse, yapilan seyin kar§1!Jg1ll1 goren her zaman mun kenclisiclir. Ncden gers; e k I c§ i r,I311 .. hi.i yi.i ... a n I ayl §Ldl§llJ.da,_hLiYi.iy~j.,.IlCZC1111'IL~1 gin I ,,(,On a S!Lyay.lldlgmL1<:U1.1-oIaraluUJJill'CiIJ1ClES;.<lg!Dl I z _hlU_i;l S; lar ve yavulll varnlsrlar zinciri olarak di.isi.incbiliriz sadece.
." , .. ··, , ,· .• ···,,··········,,···0 ,_ ,_,,,.,,.oI, ..•............•.. .....•. t:J .. _ _,,, __ ._.. . .. -.~.-"_' '_._,, .. ,,~_.'".~"'., __ ~,, __ , __ "''''., __ ,.;,J. .. _ _""_" __ "'_""_~_,_~,_".".~.:,""_
Biiyiiyu, bireylerden olusan gruplar rarafindan ihtiyac
uygulanan bir a priotik endiiksiyonlar sistemi olarak dustin gerekir. Ayrica, insanhgin ivedilikle yaptlg1 buna benzer melerin bcnzcr kosullarda gerceklesip gerceklesmedigini ve sorurnlusunun bi.iyi.i olup olmadignu kencli kendimize sora Dahasi, insanlar encli.iksiyonu buyuyle bgrenmcmi§ler midir? bireysel psikolojiyle ilgili biraz radikal bir varsayim ileri siirerse basma bir bireyin ya cia insan tiiriiniin gercek anlarnda endii yapabilecegini sannuyoruz: bireylerin yapabildigi tek §ey, Ian ya cia i~giidiiJel:j_b<1§kalarma-bllla~tlrnl(lktl1~bu cia her
lernle ilgili biitiin cli.i§ii1l~ekJ:L.Y_().b_§i!YJllak dcmektir. ----
Yapt1g11";~~(lj1§ma, basite indirgcyen her turlii varsayimdan tuldugunda cok daha muspet gorunecektir: en spesifik olanla dahil buyuyle ilgili iddialann, son derece genel bir iddiaya gJ1l1. yani IIWIlU sav: icerisinde yer alan biiyusel gi.iS; iddiasma d digrru haurlarnanuz gerekir. l3u c1i.'1§i:lIlcedeki butiin icer ik ve bici toplumsal nitelikte oldugunu gorduk: toplumun ve toplumun
varhgl cluygusu dismda, bu diisiince, entelektiiel ya da dehiS;bir §ey is;ermemektedir. Buyiisel yargl1ll11 mannksal olaan ve absiirditeyi ortadan kaldiran §ey bu diisuncedir, bu kategoridir. Duygusal durumlarm belirsizliginden
kurtulamam1§ olan, soyut terimlerle ifade edilemeyen ve anla§!Il11az olan bu kavramm biiyuyle ilgilenen insanlar acik, rasyonel ve yeri geldiginde bilimsel bir §ey yaratclegerclir. Zira, biitun buyiisel onerrneler icerisinde s;ok ortiik bir bicimde de olsa anlasihyorsa eger, bii-
esi dolayh olarak analitik bir bicim almaktadir. "Su bitkilebulut iiretir'' onerrnesinde, ozneden sonra mana kelikoyarsak benzer bir onerrne elde ederiz dogrudan: Mana nitesahip durnan = bulut, Bu di.i§~nce..,..-sadec.e_biiyiisel-yar-gJlan yargllar<l___cI_Ci~~~~~i.i rme l~almaz~¥-nl--bamaA.aa-BH-yargllan a
, " . ve
e rasyonel
l .. ~'-.'L"'!.):!:':~~ .. ' : :::: .. ~: .. J=~:::_:: .:-:.:,- ~-: J,::::::;.·:;:7~=;;:·:;;·~·=::.:··--:.:=.;...:::...~-;:.;·~"'t. ed i r. Has -
buyi.ici.ini.in giiciine vi.icudundan
hissetmesini saglamaktadlr.
a, psikolojik bir gizemin yerine sosyolojik bir gizem keypck miimkim olmadignu goruyoruz. Her §eyden once, soz su kolektif ihtiyaclar, icgudulerin ve onsezilerin olusmasma
olmazlar, ki sosyolojide, toplumsallasma icgiidiisii dismda soz u icgildulerin baska orneklerini gorebilmi§ degiliz: zaten bu allasma is;gi.icli.isu geriye kalan her seyin ilk kosuludur. Aysaf toplurnsal olan herhangi bir duyguyla kaqIla§ml§ degiliz: termeye s;ah§tlg1ll11Z kolektif giicler, kismen rasyonel ve entelekolan gostergeler ortaya koymaktadirlar. Mana kavrann sayeistegin alarn olan biiyii tamamen rasyonel gorunrnektedir.
Bu nedenle, biiyuniin val' olabilmesi icin, toplumun var 01111asl geSimdi cle biiyuniin var oldugunu ve de nasil Val' oldugunu goscahsacagrz.
Genellikle, zorlarna ve yasaklarnalar toplumun yarattIgl dogrudan anlamli birer gostergesi olarak degerlenditilirler. Oysa biiyii, ve zorunlu ayinlere degil de ortak diisuncelere ve istege
ayinlere dayansa cia ve dolayisiyla biiyiide mutlak hicbir zorungoremesek de, biiyiide yasaklamalarm ya da en azmdan bazi ve bazi eylernlerle ilgili olarak biitun gruplar tarafmdan riayet
178 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 179
edilen bazi hiikiirnlerin var oldugunu gormiistuk. Ashnda bi.iyi.iye ozgu olan ve belki de bi.iyi.ide ortaya cikan yas dir. Bunlar bilhassa sen:pati tabulan dedigimiz ve tabu kans bilecegimiz olaylardir. Iste bazi ornekler: Hamile bir kadin i§leyen birine ya da bir oliinun evine bakrnamahdrr: genellikle, tabular sadece hastalan degil, ayru zarnanda butiin aileyi ve butiin komsulan da baglarnaktadrr. Bu tarz rin, tam olarak zorunlu olmamakla birlikte herkesin uymasi olumsuz nitelikli gercek ayinler olusturdugunu gorrnustuk. sunu soylernek gerekirse, ozel yontemlerle bireyleri cezala toplum degildir; bi.iyi.isel tabular sadece mekanik birer cezalan dir: bu tabular, kendilerine yonelik ihlalleri izleyen gerekli malarla kendilerini korurlar. Fakat bununla birIikte, bu zorun dusimcesini empoze eden ve koruyan §ey toplumdur elbette ki.
Tek basma gerceklestirilen olurnsuz nitelikli ayinler ve nelik tedbirler, buyuniin koydugu tek yasaklamalar degildir. once de gordugumuz gibi, pozitif ayinleri bircok negatif eder. Bunlar, ayin torenine hazirhk niteliginde oldugunu soyl miz ayinlerdir. Oruc tutan, yanhs §eyler yapmaktan kacman ayini yapmadan once temizlenip annan buyiicu ya da dokunacaklan ya da yapacaklan §eyler ile gunluk hayatta Ian konum arasinda bir tiir uyusmazhk ve aykmhk oldugunu tiklerini gosterirler. Soz konusu kisiler, belli bir direnc his buyu onlar icin a~J1( bir kapi degildir. Kaparns ve ~lkl§ ayi gosterdigi diger yasaklama ve cekinceler, bu kisilerin siradrsi diinyayi terk etmelerine karsidrrlar. Aynca, ayinlerden §ey olmarms gibi cikmazlar: kurban gibi bi.iyi.i de zihinde degisim ve tahribat yaratrr ve dahasi bunu gerektirir. Bu yaprlan hareketlerdeki torensellikle, sesin degisrnesiyle ve hatta bir konusrna bicimi kazanrnayla, yani ruhlarm ve tannlarm tuklari dili kazanmayla kendini gosterir. 0 halde, biryudeki n ayinler, bireyin artrk sadece bir kisilik haline gelmek iizere eski liklerini terk ettigi bir tur ilk adnn teskil ederler.
Bunun dismda, dinde oldugu gibi buyiide de, negatif ve p ayinler arasmda srki bagmtrlar vardir. Her l'y_~U_'L~'_J_U'~),JJ"'--!.~-l'
n i teli gi n z<:ln~lJIJJ_ 0 I a1J;lJs___l_l~_gatjLbir.~y.i!:te ya.--da--+)J.;g-atiLb,i r n i
den k d u§tu gii n e i n an iyoru z _(<I'lc9k bUJ1U burada_~t9..tI_1]_ill_~d i c i
bicimde ortaya. koya~!§lYlLC:_9gl;?:sanlrll1T):-ornegin, demirle ilgili
_,.-'_ "-''''--''-''''-''''''--'~''''''-~-
buyiiselniteliklerine karsihk gelir. Bir pozitif ayin ne denli olursa olsun, §u veya bu sekilde, zorunlu olan ya da en kac.;II1Jlmaz birtalom meka~ik etkiler!e t~s~ip .. e~.ildigi dii§iibir ayine baglarur. Dinde oldugu gibi buyude de, var, ajanlar ve mitler gibi bu denli ~ember altma almrnaneredeyse yasaklanmayan hicbir sey yoktur diyebiliriz. En bi.iyi.ili.i §eyler, en ah§I1dlk buyiilii varhklar, koyun kmk-cikrkS1I'adan bir nal daima bir tiir saygi uyandinr. En basit biiyii
tin bilimlerinin en masumu, kayg: ve cekincelerle doludur; bir tereddiit veya dinin gerektirdigi bir korkunun neden 01- bir yasak soz konusudur. Biiyucii, insanlan kendine i, iticidir ayrn zamanda. Burada biiyiinun bi.irundi.igii srrra e zeri doni.iyoruz; bu gizem, bi.iyiiyii tarnrnlarnaya ~ah§tJgl-
o
ayirt edici ozelligiyle kendini gosterir ve bi.iyi.iyii yaratan ko-
izlerini burada gor111ekteyiz. 0 halde biiyiiniin kendine ir ritiiel vasak sistemi vardir ve bu sistem ne denli dissal olsa yi.i kar~kterize etmeye katkida bulunmaktadir. BUDJ.1I1_Qtedini yasakla111alar da dahil, biiyii butiin.bix.kolektif yasaklasisterniyle sikt bir birlik haJ~l~_::d~le_L(~~_I::_~ir~~_~EJ~ligin mi aaan 1<-a5'na1(:J~1IlaJgm-lYoksa yasaklaJ:!:lalll_1l_1]J1 bLiyti~1 nitekayn~kl~~dlglm-:-5ITinel<-~-h-er-zama;1 mi.imki.in olmuyor. Bu ' __ yem ek -ai1iKTill:;--btiyi.iliidLrr, ~ u n 1W~-tal5Ud urI a r; ve tabu, ciinktl artiklarla yapilabilecek biiyuden korkulur her zaman. yasak seyleri oncelikli olarak tercih etmektedir. Hastaliklarm ve ugursuzluklann kaynagi olan ~ignenmi§ tabularla ilgili dii-
cabalan buyiinim ozelliklerinden biridir ve bi.iyi.i bu ozelligiyle caizse dindeki kefaret olgusuyla yansrnaktadtr. Buyii de tabu~igllenl11esini kendi cikanna kuIIaI11r ve dinin kullarulmasrrn her turlii artrk ve kahntilara onem verir; bu artiklara 01'-
olarak, ti.iketilmesi ya da yakilmasi gereken kurban arnklanru, karurn ya da karu verebiliriz. Bu sekliyle biiyii, degi§ik bicimlegordiigtlmiiz negatif yonuyle, yine toplumun bir eseri gibi go-
Bu §ekilde yasak koyabilecek, yaratilan cekinceleri edip mesrulastrrabilecek tek §ey toplumdur: ki biiyii biitiin ardina saklanrnaktadir.
Son olarak belirttigirniz bu yasaklarna ve cekincelere toplumsal riayet edilmesinin otesinde, izole bir birey dedigimiz bu teorik hangi yoniiyle bu tiir cekinceler yarattiguu vebu cekinceleri
180 Sosvolo]! PC' AI1II"OJ)(}/Uji
Marcel MUliSS 181
beslcdigini kendi kendimize sorabiliriz. Genellikle kisiye bir §eyle ilgili deneyimlerin tekrarlanarak yasanmasi, §iyc, kendisini gcrcek tehlikelere karst uyaran onseziler Ancak soz konusu olan bu degildir: kisinin zihni, bir a bireylerdeki karsihkh duygu yogunlasmalarmm neden oldugu dl§l korkularla doluclur. Gercekte, biiyii korkusu evrensel korkunun nedeni toplumsal gruplara gore degisir. Toplumsa] yonun, yani bir tiir istem-disi uzla§1I1111 yaratngi korkular, olarak kisilerden kisilere aktanhr. Bu korkular verili ozgudur dairna. En yaygm banl inane bile, ornegin kotii goz gercek anlamda ne Avustralya'da, ne Melanezya'da, ne Kuzey rika'da, ne de daha acik bir bicimde gori.ildi.igi.i eski Hindis Miisluman olrnayan modern Hindistan'da bulunmaktadir.
Bu dururnda, l:Ji.iyi.ini_inkaynag1l1d~clacluy~usaI ve illiizyo tan durumlarrn bulundugunu, ... bLI.dL1r~rl}J'l605il:c\lsel(Jlmadl bireye ozgi.i duygulann bi.iti.il1toplul;lunduyguia;'IYl;i.c;~;§1l1
ileri gelcliklerini diisunebilecek bir bulun
Lehmannrarafmdan sunulan teoriye ne olciide yaklastrgnrnzr liyoruz. Bireysel psikoloji acrsmdan bakarak, Lehmann, bildi gibi buyuyu bir taraftan algilama hatalan, illiizvonlar ve h yonlarla, diger taraftan dikkat, kendinden ge~m~ ya da uyan derin ya da bilincaltryla ilgili heyecan olgulanyla aciklamakta tim bu saydrklarunrz basit bir psikolojik otomatizmden h kadar gitmektedir.
Lehmann gibi biz de, beklenti ve illuzvonlarm buvudeki t
gulan yaratnguu goruyoruz. Mekani ". imde • Ian en
ayinler bile asgari.cl~i:z.~y(1ebeyecan·ikorkn;tedirginlTk·ve beklentii~s:[ir. i stegin bi.iyi.ilugikii.<;:okiyibilinmektedir, biiyiiniin buyuk bir klsml.~steky~_arz_u.illn.lanj.bl1Le.ttir: Ornegin, goz buyusi], bazl CIlTeJ<'-vc istekler dcgrultusunda yapilan krsacasi okuyup-uflerne niteligindeki buyiilerin hepsi. Diger avinlerin ve ozel biivu inanclannin belirlenmesinde baskin
~ ~'~
oynayan niyetle ilgi vonelimler ve kevfi secimler ozel beklenri ve tek-diisiincc duru'mlannclan kaynal'Jann~aktadlrlar. Ornegin, nay: durdurrnak icin yanan kozleriyle birlikte topragma (istk, atka) ya da gi.ine§ (arka) ciksm diye yanan bir bolumii serilen atka agac: gibi bir nesnenin iki ZIt avin icin kullarul rumlarda bunu gormekteyiz. Buna benzer bir c1U§i.ince, ~eli§k
birlikte istenirse farkli iki anlarnda ileri siirulebilir. Ayinlerve kanhmcilarda dikkat olgusu genelde oylesine yoki, S()Z konusu kisiler, bir an bile olsun bunun hickimseye etkisiz hale gelerneyecek kadar onernli oldugunu . Ayinde yasanabilecek her tiirlii kopukluk ayin: bozar ve i bo§a C;lkanr; ruh ~agJrlml seanslan dikkatin bozulmasina izin
Populer buyulerle ilgili hikayelcrde sikca rastlanan bir terna, ki dikkatin devamhhgma verilen onemi gosterrnektedir:
ttigimiz terna, bir ayinin ortasmda ve ozellikle de bir biiyiiciiye Ian bir kar§l-btiyi_i anmda yapmacik bir istegin dile getirililgilidir: Ya§1I bir kadm aniden crkagelir: bu buyiicudur: kenkullarulan bir e§ya vcrilrnesini ister ve eger istedigi yapihrsa
bozulur.
mann gibi biz de, buyiiniin bireyde yasanan zihinsel bir uyaicerdigini ve bireyde, ornegin su ararnaya crkan kiside oldugu bir tiir a§Ir1 duyarhlik gelistigini kabul ecliyoruz. Ancak buvuciibu dururnu tek basina yasadiguu ve kcndini yalmz hissettigini etrn i yo ru z. Eli n d e bil:...ka.ya-~utaH···Mtrscr'TII n '-aflz3s'j n c1;rbtiti.in
varduve . J\II usa herhangi ..... bir~§i.iphe.. .. duysa .. claT'jsrailliler asla clu Illa ~; cl i n d e k i s; u l:J_~ggJzle,YipJi.o.YJills:J:j_0rL~ .. t,!2E~ y c~12 k i § i -
. kaygr]:
.. :-2.._~;~ .. ; ... ;;.;.; . ..;. ....• ;;~,.;;;:e gore bireyin durumu her zaman toplumun __ J:l.I~9J:lg1Ld.u.[!.1I~1?e I irremr.·~ng15T15Tr ... ps i kologun ini aciklayan sey, modern buyiide, toplumun paymm neredevse amen bilincalti niteliginde olmasidrr. Keudisi bunu fark etmemis
dolayisiyla ihmal etmis olabilir. Boylelikle, bizim uygarhgrrruzda, eksel biiyiiden kalan bir seyin, topluluk halinde gerceklesmesi-
cok nadir oldugunu anhyoruz. Fakat, zayif ve kaybolrnaya yiiz bu forrnlan ternelmis gibi degerlendirmemek gerekir. Koler konusunda acrklayici bilgiler sunan kolektif olgulan, fenolerin daha karmasik ve daha zengin oldugu ilkel toplurnlarda gerekir. Zaten psikologlarm deneyimleri bizleri tekzip etuzaktir: zira yeni ortaya cikan bi.iyi.i olaylanm gozlemlemeye isnklan her seferde, soz konusu olgularm hep sempati icerikli lannlarda, ruh ~aglranlann ve gizli seylerle ilgilenenlerin gittiai
ik kiliselerde ortaya ciknguu gorl11i.i§ olsalar gerek. b
Bi.iyi.iyle ilgili isbirliginin normal oldugu toplumlann oldugunu biMalayo- Polinezya uygarhgimn ve Polinezya dillerinin yayil-
dlgl her yerde, buyiik bir oneme sahip olan biiyii bahkcilik ve savasla ilgili ayinler topluluk halinde Genelde, bi.iti.in toplumun riayet ettigi negatif ayinler
eslik ederler. Uyulmasi gereken kurallar arasmda, en ve en geli§mi§ olanlan diiriistliik, temizlik ve namuslulukla bulardir. En kat! namus anlayisi, kocasr savasta ya da avda
dina empoze edilir. Evdeki diizeni veya koydeki bansi her §ey, 0 an icin orada bulunmayanlann hayatmi ve ler. Bu kisilerle, evde kalanlar arasmda siki bir dayarnsma dayarusma bilinci, ozellikle Madagaskar'da oldugu gibi, iliskilerle ilgili ozel bir mevzuata varan birtakrm yasal kendini gosterir: ev hayatiyla ilgili bu sue; (zina sucu), nmda sadece siradan cezalandirrnalara neden olur; savas ise olumle cezalandmlir. Aynca, bu toplumsal uygulamalar Malayo- Polinezya diinyasma ozgil degildir. Yalmz burada korunmuslardir. Zaten bu uygulamalann baska biiyulerde mas 1 bizleri §a§lrtmamah, zira bunlar tam olarak istikrarsiz bir yapiya sahip §eylerdir ve cok hizh bir bicirnde mislerdir: Malayo- Polinezya dismdaki diger yerlerde, bunlar rafrndan cezalandinlmakta ve dine dahil edilmektedir ya da, rastlannsal bir bicimde de olsa, bireysel olarak gere;e kaynagi belli olmayan halka ait uygulamalar haline nm ya da kir hayatiyla ilgili cok sayida olumsuz nitelikli ayini (ki bunlann keyfi olmasi kafarruzt fazlasiyla kanstmyor), zer kolektif ayin sistemlerinin birer kalmtrsi olsa gerek.
Bahsettigimiz negatif hiikurnler, bu hiikurnlerin egemen ayinlerin sadece ayinleri yapan kisileri degil, ayrn zamanda bu
rin dogal ortaklarmi da etkiledigini gostermektedirler. lumsal eylemlerdir ve bunlarm altmda toplumsal mantalite maktadir . To plumsal-ortam_heJ'ecall1,hiLbilti.in __ olaFak~
d ece b':l._8_g)'ede-toplumsaLOJlgm 1 o_hixJJQlii l"l.l!!'-Lt;;.-UU,34M,I,I-I.ll.L~
182 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 183
cemberi ken ~if1~e;~t~E_:::~'!<:l~tg_hipnotizeeQgL,B u in sanla r, ken dilerini §anan buytilii olaym izleyicisi kadar birer aktorleri gibi hiss tipki eski dramlardaki korolar gibi. Toplum bir biitiin olarak ve kendini kaybetme halindedir: avcilarda ve oyuncularda bunu riiruz, ki bunlann bah I inanclan birer efsane gibidir. Boylesine
bir grubun bir araya gelmesi, yanhs algtlamalann, hizla ve bunlann sonucu olan mucizelerin yasandig; zel11in olu§turur. Bu gruplann uyeleri, muhtemel butun arrnt bir araya getiren birer deneyimcidirler. Devarnh bir irler ve burada, grubun butun uyeleri icin, rastlantisal
ntt hir yasa ve her tesadi.if bir kural haline gelebilir.
ki ortak hareket, sadece bu tiir bir duraganlik ya da haresmlrlt degildir. Bazen grubun bi.iti.ini.iyle harekete gee;tigi izleyiciler toplulugu arnk sessiz birer aktor 01111akla yetinHalka acik yapilan negatif ayine, Malayo- Polinezya toplupozitif biiyii ayinleri eklenir. Grup ortak bir bicimde ha-
erek onceden belirlenen yegane amacim izler. Madagaskar'Ia eski metinler, erkeklerin yaptigt seferler boyunca kadmufak bir gev§eme yasarnadan sabahlamalan, atesi devaml: canlt rurmalan ve si.irekli olarak dans etmeleri gerektigini anNegatif ayinler kadar degi§ken olan bu pozitif ayinler, Hovaortadan kalkrmsnr. Fakat baska yerlerde var olmaya devam §tir: Ornegin Dayaklar'da, erkekler diisman avma e;!karken, kada kihc tasirlar ve bu kihclan asia dilsiirruemeleri gerekir; bii, ya§ltlar ve e;ocuklar da dahil erken uyanmak zorundadtr, uzaktaki savascilar da erken uyarurlar. Yeni-Gine'deki denizci
00 .
lelerinde, erkeklerin gittigi av ve savaslar sirasmda. kadinlarm
butiin gece devam eder. Bu uygulamalarda, Frazer'in dedig: telepathy soz konusudur (vahsilerin telepatisi) , ancak bu bir telepatidir. Butun toplumsal yap! ayru hareketle canlamr. birey yoktur. ~ireyler tabiri caizse bir makinenin parcalari gibiarttk Yll __ g_<l_~iha iy_i_bi r if~Q~yJg,,_bjLe;.arEi!l.4i§lil~ir~~e bu £ldeta .d'los_edip_~g]J~uQ~en i?iJ.y.QWJli;tUgtsJo_helkJJlke[Oran k_gii;ili~~iizde bile bahsettigl!jiILs!llE~!Ill~s!.~L ve ba§k~rlerde
ni ... E.2~!.£r.en_ ide'lLQiLi!D.g!..~~gelir. Tek bicimli ve surekli bu ritmik hareket, tek bir duygunun, sannlar yaratan tek bir . n, yani ortak arnac diistincesinin herkesin bilincine egeoldugu zihinsel bir durumun ifadesidir. Biitiin bedenler birlikte r, biitun yiizler ayru ifadeye buniniir ve biitiin sesler ayru ~lghgl
; ahengin, muzigin ve sarkrlarm yarattig: derin etkiden bahsetgerek bile yok. Biitiin yi.izlerde kendi arzusunu gorerek, butiin erde kendi inancm: duyarak, herkes, hicbir direnme olmaksizm inanca suruklendigini hisseder. Dansm coskusuyla ve duyduk-
184 Sosyoloji ve Anttopolo]i
Marcel Mauss 185
Ian heyecarun atesiyle kendilerinden gecer ve artr]; tek tek bir ruh haline gelirler. Zira bu anda, bu bedendeki bireyler, en fazla bireysel bir organizmadaki hi.icreler drrlar. Boyle kosullarda (ki bizim en taskin gruplan riilmese de, bu kosullan baska yerlerde gozlernleyehil sel bir duygudashk gercek seyler yaratabilir. Aslmda, kIllS; tasryan biitiin bu Dayak kadmlari savastadir gerce VagI bu §ekilde yaparlar ve bu nedenle de ayinlerinin ba gma inarurlar. Toplurnsal psikoloji yasalarr, burada birev yasalanru ihlal etrnektedir. Dcgal olarak art arda gelen bii menler, istern, dusunce, kas hareketleri ve arzulann tatrnin tarnamen eszamanli hale gelir. insanlar hareket etti
inane 1 kendini kabul etti . bu bi.i
l(<::.~~.£~ e r . ka r§1 n1lz d§_jJ_~!:~l:Jjli.~~I}_(:lis i ad in a ken d i b
inanan bireyler yoktur, kendi bi.iyi.isi.ine inaI';;~iitU~b;--
kar 11'.
Fakat toplurnlann hayatmda, toplumsal realitenin deyse bilincli olarak yaratildig: benzer olgular doga) olarak ler. Toplumun boyle bir harekete ihtiyac: olmaksrzm, benzer durumlar ortaya Silkabilir. Yagrnur yagdnmaya yonelik ayin bildigimiz tammlarnalar bunu Siok iyi gosrerrnektedir. Orta land'daki Pitta- Pittalar, yagrnur yagmasrm istcdiginde, top aramak icin kullamlan cubuklan etrafta dolastiran buyiicii ya da sefin yapnklarrrn uzaktan izlemeklc kalmaz: ayin yap soma, clenizin kenarmda herkes onlarla birliktc §arl(] karnpa donuste bi.iti.in gun boyunca birbirleriyle yansrrcasma lerini kasrrlar ve bu arada monoton sarkilar cia devarn eder. benzer ayinlerde, toplumun sadece bir boliimii harckete kinde bulunanlarm zrubuvla tel kin edilenlcrin srubu arasmda
L- .. C ,
gucuyle kol gucu arasinda bir tiir i§ boliimu vardir. Fakat
grup da dogal olarak buyuk bir dayarusma icerisindedir. B den ayri olsalar da, ternas kesilse de, sempatik birliktelik olarak val' olmaya devam eder; yaratilan etki ve tepkiler de aym cecle giicludilrier. Izleyicilerde oldugu gibi aktorlerde de ayru dii celeri, ayrn illuzyonlan, ayru iradeyi goruruz ve butiin bunt kisilerin ortak buyiisunu yaratir.
Bu gozlerni genelJc§tirlllcllliz yanh§ olmaz. Buyucunun etr daki toplumun varhg), biiyucii kendi yerine s;ekildiginde or
eibi gori.inse de, tersine bu anda bile her zamankinden o zira di.i§i.inmesi amaciyla biiyiiciiyii geri cekilrneye ve biiyiiciiniin sadece bi.iyi.i yapmasi icin yerinizin verir. Gl~l sablrslzhgUhl.l21I_bi.iJYci.iyi.i de
zrubu bi.iyi.ici.iye yoneltir: grup her tiirlii simiilasyonla biio gel i l::Tl~GUST;:;:;Q[ . n ~<ul'bc1n';-b1iyucu 01 u r irsr 19l11111 yaratngt bu heyecanli ve aceleei beklelir bir §eydir, zira ciftcilik ve hayvancihkla ugrasan biir, aver kabileleri ve nihayetinde kita iklimlerinde ya§ayan
uklar icin son derece zaruri ekonomik ihtiyaclarm soz oldugunu unutmayahm. Langloh Parker tarafmdan Orta 'da derlenen bir hikaye, yagmura ihtiyac cluyan biitiin bir in ruh halini, bi.iyi.ici.iyi.i cahsmaya zorlamasmi, biiyiiciiye ve sular seller akinp daha soma durduran etkili giicu, hayrici bir bicimde tasvir etmektedir.
plumun bir kesimincle yapilan yagrnur bi.iyi.ileri gibi, aile icinde
tIP biiyiisu de cok iyi bir bicimde karakterize edilrnis toplurngormemize olanak verir. Burada, kiiciik olrnasma ragmen ize olan toplumsal bir grup, biitiin otoriteyi ve bi.iti.in giicil eden bir sef, yani bir bi.iyi.ici.i ve beklenti, korku ve Ul1111t icinde her §eye kolayhkla ina nan ve illi.izyonlar goren embriyon habir topluluk goruruz. Bu grubun bir 1<15111111111, diger klSl111 i.izctel kin etkisi kacuulmazdir. Hindulasmis veya Muslumanlas-
olan Malezyahlardaki tIP bi.iyi.isi.inde, bu ilksel gruplarla ilgili yasandrgnn gi.ini.imi.izde de gorrnekteyiz. Borneo'da, cevresinde, Samlarda ve Hindi-Cini'nde ailenin, biiyiiciive hastanm muayene sirasmda bir ti.ir ruhcular kurultayi olusgoruruz, ki boyle bir kurultaycla hekimlerin idaresi muailgili ikincil bir noktadrr sadece. Genelde, tIP ayinlerinin sa-
hasta icin degil (ki hastarun durumunu gayet iyi biliyoruz), aym gergin bir bekleyis halinde olan katrlnncrlar icin de son tel kin edici oldugunu ve buyiicuniin hareketlerinin ve bazen translannm kisilerin ruhlanni derinden biiyuledigini ve etkiJedikabul edebiliriz.
Bahsettigimiz olaylar arasmda, IIp ayinleri neredeyse tartisihnaz biiyiisel karaktere sahiptir ve bi.iyi.i ayinieriyle ilgili olarak yaptrtarurnlamaya fazlasiyla uymaktadir. Fakat diger ayinlerin, ozellikle de kusursuz nitelikte toplumsal durumlarrn gelistigini gordu-
186 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 187
gumuz ayinlerin, kamusal ve zorunlu bir karakteri vardu
olarak soz konusu taruma yeterince uymamaktadirlar. ki bi.iyi.iyi.i acikladigma inandrgirmz toplumsal olgular,
duklan icin degil de to plum sal ihtiyaclara cevap marnen toplumsal olan ve sonuc olarak daha cok dinin ozelliklerini tasiyan ayinler sirasmda kendini gosteriyor, bu
tek bir buyu tatum: yapabilir miyiz? ~u halde, biiyiinun nin toplumsal ozelliklerini aciklarms ve dinin bu 0 acrkladrgmr iddia etmek gibi manuksal bir hata yaprrus Biiyuyu ve dini dikkatle ayirt ettikten sonra, devamh 01 konusunun iizerinde durrnakla, farkinda olmadan dinin mis oluyoruz. Fakat bu itiraza cevap olarak, soz konusu
salt din]' olmadigim savunacagrz, Ancak, bizden onceki tari teorisyenlerin s;ogu icin oyle degilmis gibi goriinmuslerdir, konusu kisiler, bu olgulan genelde buyu olgulan arasmda
mislerdir. Surasi kesindir ki, din]' 0 nn kokeninde
vardir vei1_sllI1~da,dil}l_QJgulareksiksiz ggrundukleri anda bile
buyuseldirl - .
gunu soyleyebilsek bile, burada temel rolu, ayru zamanda rak .I(otu bUyUCLI g?r~?igoyen ••• 9Irgi§IlliJi<:lY\Jialgll11=yads~Ya
Bu durumda;-gel:iye l:iil'yucunun olmadrgi ve grubun biitiin tarafindan toplu olarak gerceklesririlen ayinler kahyor. Bu sadece kismen dinidirler. Baska yerlerde inanclarm ortaya neden olmuslarsa da, gozlernledigirniz yerlerde organize birer olmadiklanm goruyoruz, Bu ayinterde sadece dini bir hava teyiz. Boyle bir ortamda din ortaya crkabilir; ancak, heniiz §ey soz konusu degildir. Diger taraftan, bu ayinlerde, ikincil biiyuniin en az iki ozelliginin kenclini gosterdigini goruyoruz: farkl: tinsel aracilar olmaksizm, dogrudan bir mekanik zorunluluk kendini gosterrnektedir. Nihayetinde, mana ortaya s;lktlgl durumlarin tekrartandrgr olaylarla karst oldugumuzu dusunmekte hakli oldugumuza inaruyoruz. Dayak dmlan, yapnklan sava§ dansmda, hep birlikte kacirulmaz olarak yiisel yargi §eklinde bir sentez yaratrnaktadirlar ve bu sentez kavranum icerrnektedir. Kadmlarm yaptrg: dans onlann kanlma bicimidir aslmda: bu i§birligi fazlasiyla hissedilir ve son erece etkili olduguna inarnhr. Bu kadmlar icin ne uzaklik ne de man kavrarm soz konusudur: bizzat savas alarundadrrlar.
iyle ilgili deneysel formlar, .kadl~lar icin bir §ey ifa~e sadece biiyiisel nedensellik soz konusudur. Sahip gus;lerle ve §eylerin guS;slizJi.iguyle ilgi~i ~uygulan bilinclerimi§tir, oyle ki, yasadiklan deneyimin basansiz olmasi, kendi glis;leriyle ayru yaplya sahip olan karsit guclerin Duyarhhklan, bir kadin grubu olarak var olmalarmm sava§S;llan as;ls1l1dan sahip olduklari toplumsal iliskinin glic;lu duygularll1 golgesinde kalrmstir ve bu duygular uklan guS; dli§uncesiyle ve bu gucim erkeklerin giiciiyle
kileri dli§uncesiyle kendini gosterir. Kadmlarin diisundiikleri tahmin edebilecegillliz her §ey, mana kavrarnmm nitesuncla yaptlglllllz srralamayla uyumludur. Bu kadmlann, bir kavralll etrafmda toplanabilecek bir monoideizmle karst bulunduklan ya da bir diger ifadeyle diistinceletinin, egilimve hareketlerinin mana kategorisine gore duzenlendigi soyleTersine, kutsal §eylerle ilgili boyle net bir kavramm bu kadminlerinde var oldugunu sannuyoruz, ki bu kavram dinsel
un bir gostergesidir.
u soylernek gerekirse, mana kavrarm, bize buyiisel 01- kadar dinsel gorimmustiir. Fakat bu kavram bizim acnruzdan lin ana di..i§uncesi oldugu icin, acikladigumz olaylar, bu kavtam olarak karsiladigt icin, buyuniin kaynagmdaki olaylarla
karsiya oldugurnuza kesinlikle eminiz. Bunlann ayru zamanda kaynaginda yer alan olaylar oldugunu clu§undugumuz de ur. Aynca, her ikisinin (biiyii ve din) ayru kaynaktan geldigini daha sonra baska bir cahsrnanuzda aciklayacagiz. ~~rla o la r a k rya p tlglIllI Z c; a II § mal a rla b ii yi..i n_li n_J_oplumsal:_gl:lygu-- d u - laflndal1_dQili]L11~~o:ill§___oI;:lakl<l--bidik.te~~:nanda konusundaki varsayirnuntzt olmamlZ bizi rahatsrz yor.
Ele aldigmuz olaylann ya§andlgl tek yer sadece Malayo- Polinezya I ya da Okyanusya degildir. Bunlar evrenselclirler. Bir ailenin da bir grubun dayamsmasiru gosteren bu toplumsal hiikiimlerle
pa'da da karsilasmaktayiz. Bunlan kendimiz saptarms bulunz: Omegin, Fransa'rnn bircok noktasmda, kadin kocasiyla I cezayi ceker. Fakat bunlar artrk kaybolmaya yuz tutrnus olaylar. Bu olaylar, ayru anda bu tiirden ayinler yapan kisiler arasinda var gercek bir duygu ve du§lince dayanismasmm zaytf bir ifadesi-
diisuncesini uyandlJ:JYQI: etkiyC\ratlyordu. Olaganustu bir 11IZIa insanlar toplu olarak gi§tiriyordL~~'Diger taraftan, biiyuciiliik davasi belgelerinde, nun Yahudiler ve Hrristiyanlar arasinda kcndine miiritler arad yetistirdigini ve bunlarla bir araya geldigini goruyoruz. Bunlar grup halindeyken belli bir inisiyatif elde cdc rler. Suphe ve uyandrran deneyimlerin goze almabilmesi icin en az iki ki§i 01 gerekir. Bir araya geldiklerinde, kendilerini koruyan gizemin cine vanrlar. 1711 yihnda oliime mahkum edilen buyucii Anne cle La Ville'in hikayesinde, etrafmda toplanan hazine run karsihkh bir heyecan ve coskuyla ne denli inanclanrn be rini goruyoruz. Fakat, ne kadar ken dike n din e ye tn 1 .. 11.1 eS' z~ .• ~G~.Ir._l::lu.El(.~I~JI.t:;lJ 1.1.·yd~WJIi'!,LllI;::_L_WJ..Y_~LU~,.w.Kl! g so nra, b ull_k,i IS ~llS:~~.Y-.''-llj~''-U.J~L).Il--IoH+IU l··~3t:L.CI~H~Ntr·jJlol·I·U..L.lJi:L. g
kaulanlar AYI1l §ekilde, daha once bahsettigimiz Mouli
yucusii, marangoz Jean-Michel, kendisini yargilayan hakimin I1In etkisiyle kendi inancrrn tazeler ve buyuden bahsetme zevki itiraflarda bulunur.
Boylelikle bQyuci.i devamh dl§al'lclal1_.c:~~aret _ _toplar. B toplumlarm kimi l~ols..~I~;l:Ul.cl~Jiara:::.:caDllllgllll k~ruyan ve daha
am oncesmc'kada;'" inaner, b-;t;pi~;~lS~~1
188 Sosvoloji vc AlltmJluloji
Marcel M(/l/SS 189
dirler. Buyu toplannlanna gelince, bunlar da ayrn dirler ve her yerde insanlar bunlara aktif olarak kanlnlar. lantilar ve yaratngi cluygular, Iuarlarda §arlatanlal'ln ve her
va ilac saticrlarmm etrafma toplanan issiz giicsiiz insan sabrrsizhk ve merakla bugun de val' olmaya devarn etm
cak, bu olaylan ne kadar az bilsek cle bunlar, ortaya sonuclarm genel oldugunu dogrularnaktadrr ve bizler, konusunda yaprlacak ayrmtih cahsrnalann, bir gun bu dogrulugunu gostereccgini umuyoruz. Buyuyle ilgili bii gelerde (ister biiyii bu gostergeleri dinclen alnus olsun, bunlar yine biiyii alanmda 0Iu§11lu§ olsunlar) grup olgu la§tlg1l11lza kesinlikle inaruyoruz.
Buyii, biitiin tarihi boyunca toplumsal cluygu-durumla nustrr: buyu bunlarla beslenir ve ycnilenir. Orta
-~--'-'-------""'::'
glnl, topIU~I.1~1~~cl~a~k~i~~~~.t~!.~.~~6.~:_.~~.~~~~~ .. ~.!~.~~~-~~J~~ I'Inclan b ; .. :i==·=;:-·~:~~:-1~~::~~r:=I~o~~~c~;=~:::~~~~--T7~~~ •••
gostergesidir: bunin c:.:__-r;:-;;:j·:'''''';>7-·rlii-<:nnf'f'lel,:-,hiittilTCbelldcntiler-vc;!5i.i1i n bo § k 0 1'-
da, biiyiiciiniin deyim her verde kendisini izleyen ozel bir atrnosfer icerisinde
gosterir. Diinyadan ne kadar uzak olursa olsun, asla dunaynyllll§ gibi hissetmez. Birey olma bilinci bu duyderece farkhla§I11I§tlr. Buyuciiykcn, kendisi olmaktan <';1- ndi durulllunu di.i§i.indugunde ise, kendi kendine biiyusel
n kenclisine yabanct oldugunu soyleyecck noktaya vanr: ayalicli clindc bulundurrnakla birlikte. sadece kullarucisi konu-
'" . d
11'. Ovsa guci.i olmadan, bireyscl bilgisi hicbir §cy ifac C
Prosp~ro, biiyiil i.i gi.icu olan Ariel'in efcndisi clegilclir: Aricl'i Sycorax'ln hapsettigi yerden kurrardigmda onu kcndi so-
uluguna ahr, arna yerine ve zarnanma gore. Ariel'i gckyuzune, ve dunyaya saldigmda, Prospero artik siradan bir adamdir ve
kitaplartrn yakabilir.
llWIlY channes (Ire all 0 ·erl/zrOll'll. wltu 1 st re! 19l h f have's 117.1' Oll'il:
is most [ain ( ...
biitiin tarihi boyunca toplumsal kokenlerini hanrlanusnr. Unher biri, ajanlar, ayinler, tasvir ve ternsiller sadece kokenbu toplurnsal c1urumlann hatrrlanmasnu saglamakla kalnuyor, zamanda daha ilnnh bir bicimde bunlarm yeniden yaranlmasnu t e k r a I' I a n 111 a S 1111 sag II y 0 r . Her g c s; e D,,,,g_i.lll.1Ql2U!!l!J_g_1i. b i.lyjj_c i.i I e r , yeni ayinler dener ve asl~~::2._~i.nl olan ycni~kliler dinler.
an kestfitl~s:1~da toplum buvuvu avru sekilde veniden
.J 0 ~_ .J~. J:5."
. l\jI5luli1SaTn~1y;tr; devarnh yeni heyccaIll~lar ve egiortaya cikar, 117U1l({ kavrarm da buradan crkmaktadir. Toplurnahskanhklar, §cylcrin diizenini bozuyor gibi goruncn kurakhk, hastahk, olinn, savas, meteorlar, ozel §ekilli taslar ve bireyler gibi seylerle siirekli clegi§ir. Bu karsithk ve cansmaher biriylc. olagandl§l bir seylerin algilandrgi her seferde, toptereddiide diiser. aravislara girer ve bekler. Ambroise Pare de,
_,) ,,- .:. .._
190 Sosyoloji ve Antropoloji
Marcel Mauss 1 9 1
imparator Rodolphe'un Portekiz kralmdan aldig: rensel giiciine ve degerine inarnyordu. Anormal bir masma, yani biiyiili.i olmasina ya da biiyiiniin bir i.iri.in
neden olan §ey bu tutumdur. Diger taraftan, bi.iyi.ili.i clan sahibidir, 9i.inki.i biitiin grubun beklentileri, (beklentinin hedefledigi imgeye oldugu gibi) yanrlnci kazandinrlar. Bazi toplumlarda, biiyucu tarafmdan terk tanm oldiigunu gorrniistiik. Bu hastanm duydugu gtivenls de gormiistuk: zira toplurnsal ve geleneksel bir telkinin konfor boyledir. Buyuniin dunyasr, nesil1erin devamli bekl si.irekli illiizyonlanyla ve kaglt iizerinde gerceklesen u ludur. Ve aslmda bundan baska bir §ey de degildir: fakat,
reysel diisuncelerden olll§mu§ bir doku ve ilkel ve de aldat
lim olsa da, biiyii dimyasma sahip olabileceginden cok bir nesnellik kazandiran §ey budur.
Fakat, bu toplumsal olgular ternelinde, biiyiiniin lasrnasmm ardmdan geriye sadece bireysel olgulann kalmasr degerdir. .. Bireysel niteligiyle betimledigimiz biiyiiniin ardt lurnsal olgiilar bulduktan sonra, bi.iyi.iye geri donmemiz kolaydrr. Zira, bi.iyi.i grubu olmadan bi.iyi.iyi.i anlamamiz i olsa da, buna karsihk, bi.iyi.i gurubunun bireylere aynlmasrrn anlayabiliriz. Ayru sekilde, baslangictaki kucuk grubun sahip ortak toplumsal ihtiyaclarm daha sonra nasil genel bireysel lara yer acnguu da kolayhkla anlayabiliriz. Gelenek ve egitim linde kendini gosteren bu actk telkinin ortaya konulmasmm dan, buyiiniin bireysel bir olgu olarak yasayabilmesini de ra anlayabiliyoruz.
l3i.iyii egirimi, bilimsel ya da teknik egirirn gibi bireyden bi riliyor gibi gorunmektedir. Cherokeelerde, biiyii ayinleriyle yontern ve usullerin aktanlmasi bu acrdan daha egiticidir. Bu tam bir bi.iyi.i egitirni ve bi.iyi.ici.i okullan soz konusudur. buyuyi; bireylere ogretmek icin, bi.iyi.ini.in bireyler icin anlas hale getirilmesi gerekirdi. Bu durumda, bi.iyi.iyle ilgili deneysel diyalektik bir teori hazirlarur: bu teori, bilincsiz kolektif verileri olarak disartda brrakir. Yunan simyacilar ve onlann ardindan dern biiyiiculer, biiyuden felsefi' ilkeler crkarmaya s;alI§ml§ Diger raraftan, en ilkelleri ve en popiilerleri de dahil biitim bi.iyi.i onceden yasanan deneyimlerle kendi yonrernlerini dogrularlar.
alarla ve gerrek deneyimlerle geli§mi§-
b' I d ara§tIr!11 c ':5' " id
o Je <. r il b 19u ve kesiflerle zenginle§ml§lerdlr gl e-
a yan I§ u 0" l sevlerd
vey hi ldugu a prionk ve Irrasyone §eyer en
bii ti sa ip o· _,,'
y if ,," sahin oldugu zorecef kisun
" ," d l' kolekti yonun , ~ b
buyu e (] , ' B nedenle bi.iyi.i bilimlere yaklasrms ve
hale ge1I11l§tlr. u , , ~', I tara-
benzer hale gelmi§tir, zrra kaynagrru, bii eyer ,
ne sel ara§tIrll1alardan ve mantiksal glkarImlal d~~
l\an de y, d 1 biiyii avrn bireysel ve pozitif
edilir, YJI1e bu ne en e, II , J ,', .. ..
, tekniklere benzemektedlr glderek, Buyu,
cevap vel en 1 t
sadece geleneksel karakterin~ koru:l1aya ?a :~,ml~, l~:
il pratl'k cahsmalar blreylenn eseridir: buyu
teOfl( ve , 0 ~
bireyler taraflndan yapJlIl"
Besinci Bolum
Marcel Mauss 193
SONU~
alamdlr, ex nihilo: tekniklerin cahsmayla yapnklanru ve jestlerle yapar. Neyse ki buyu sanan her zaman ugra§maml§tlr. Maddeleri incelernis, gercek deneyler vaprmstrr.
sanatm1l1 her zaman en basit teknik oldugu soylene-
Goriiyoruz ki buyu toplurnsal bir olgudur. Din! olzular buna daha sonra tekrar donccegiz). gcrive bi.ivLI1li.il;di0:er olgular arasmda sahip oldugu ycri g6sl~rl11ck' kalivor. 13i.ivi.i kukla, ahlakla, ekonomiyle, estetikle ve dille olan ili§kileri', n ilgin<;: olursa olsun, simdilik bizleri pek ilgilendirrniyor. Bu serisiyle buyu arasmda sadece etki degisimleri vardrr. Btivii dece bir taraftan dinle ve diger taraftan bilim ve tekniklerle 'a vardlr.
lzledigi degi§ik amaclar yoruinde uzrnanlasnz: ve bi ci I <;: i.i de, b~Yii-!+urc:tclillilJ~I~~dT~+11:sQYle5i1~iJc-F a Kclt olgu S~l11fl arasmda sacJec<: _ _ch§sal~biL~b~IJze[ijk_Y<}~:-CBir i§iev zer I igi SOZl(Or1iTSlrclTICziJ'aJ:'?J2!lglJJl!~_lan im lama _ ic~~e gu III u:_ .. i5!fJI=~®y:j:I;:t:-orgu:.g~~lbu-daaynlal;~Zk;I:~\;~;l~I~~~ k t ed ir metafizige yonelirken ve ideal imgelerin ym~atdm-a~~-I~a buyu, bin bir tiirlii yolla, guclerini alchgl mistik havann icinden clinin olrnadig: laik yasamla birlesir ve ona hizm~t ede;" Din olana yoneldigi gibi, biiyu c1e sornut olana yonelir. Biivii, tek endustrinin, trbbm, kimyanrn ve mekanigin islernesi anl;mmcla 1 Buyu ~s~lsen bir eylern sanandir ve buyiiculer cle bu 'yapma' neklerini, el cabukluklarmi ve el beceriIcrini itinayla icrf
aSI uyilciilerin sanati, yon, seylerin niteliklerini abartir, etkileri
ve baylelikle de kusaklann besledigi ortak arzulara tam tatmin edici cevaplar verir. Bireylerin ihtiyaclanru clile gesiz ve etkisiz hareketlere buyii belli bir bicim verir ve hareketleri ayin hfiline getirerek etkili kilar.
reketIerin, tekniklerin baslangrci ve taslagi oldugunu soyle. Biiyu, buyiisel acidan bir opus operatum ve teknik a<;:lopus inoperansur. En basit teknik oldugu icin, biiyii en tir belki c1e. Aslmda, teknikler tarihi. biiyiiyle teknikler kokensel bir bag oldugunu gostermektedir. Yine mistik nedeniyle, biiyii tekniklerin olusumuna katkida bulunmus-
tekniklere bir barmak saglanusnr ve teknikler bu sayede bunu yaparken de biiyiicii, teknisyenlerin cekingen ama kendi mutlak yetkisini ve reel etkisini vermistir, olmadrgmda soz konusu dcncmeler basansizhga ugrarmst». tip, cerrahi, metaliirji ve minecilik (son ikisi simyacihgm gibi karmasrk nesneleri, kesin olmayan erkileri ve ince clan bazi tcknikler, bi.ivi.ini.in destezi olmasaydi ve devam
• to
is;i biiyii bunlari bir bakrrna kencli icinde eritmeseydi
kalamazlardi. Tibbm, eczacihgm, simyacrhgin ve astrolojinin icerisinde ve miimkiin oldugunca suurh ve salt teknik kesiflerin etrafmda geli§tigini soyleyebiliriz. Her §eye ragmen daha
belki daha basit olan, <;:ogllnlukla biiyudcn baska tekniklerin tarihinin baslangicmda ayrn derecede buyiiyle i<;: ice 01- soyleyebiliriz. Hewitt, Woivorunglar konusunda, biiyucu <;:lktlgl yerel klarn 11 , cevredeki kabilelerin arac-gerec almaya cakmaktasi ocaginm sahibi oldugunu soylernektedir. Bize teknikler, biiyi; alanmda meyve veren tohumlardir; ancak daha bi.iyi.iyi.i terk etrnislerdir. Teknikler, buyiiden aldiklan her tiirhi
194 Sosyolo]i ve Atitropolo]i
Marcel Mauss 195
mistik §eyden srynlnuslardir giderek: var olmaya devmn ternler ise arrrk ayIll onemi tastmamaktadrrlar; eskiden lerc gizernli bir gu<,; atfedilirdi; daha sonralan ise bu dece mekanik birer etki haline gelrnislerdir: bu anla nbbi masaj, krnkc: ve ~dzIl\_<,;I1ann el hareketlerinden dogrn
l3i.iyu tekniklerle oldugu gibi bilimlerle de baglantl
Biiyii sadece pratik bir sanat degildir: ayru zamanda hazinesidir. Bilgiye cok biiyiik bir on em verir ve bilgi, bii degerlerinden biridir: aslmda, bilginin biiyu icin guS; old
once bircok kcz gcirmi.i§ti.ik. Ancak, din entelektiiel tafizigc yonclirken, somuta onem verdigini sCiyledigimiz dini dog-aYI tarurnaya adar. Kisa surcdc, bitkilerle, metaller menlcrle vegenel olarak varlrklarla ilgili bir tiir dizin olust lar astronorni, fizik ve doga bilimlerinin ilk repertuar: sa cekte, buyiiniin astronomi ve simya gibi bazi dallan, Yunan uygulamali birer fizik bilimiydiler; bu durumda, bi.iyuculerin adrm almalar: ve <[HlcrtXDS sCizcug-i.inun 'buyiihi'nun C§ an mas: gayer mannkhdrr.
Biiyiiculer de bazcn bilgilerini sistel11atikle§tirmeye ve i bulmaya cahsrmslardir. Biiyiicii okullannda bir teori hazirl <,;all§llclig-lllda, bu tarnamen rasyonel ve bireysel yonternlerle Bu doktrinal s;alI§l11a boyunca, biiyuciilerin mistik krsunlan oldugunca disanda birakmaya <,;alI§tddan ve boylclikle buy cek bir bilirn goruniimu aldlgl olur. Yunan biiyusuniin son d rinde yasanan budur. Simyaci Olympiodore §oyle der: "Sana rin ruhunu sunrnak istiyorum, nasil anlatayrm, filozof oldukla filozoflarm dilini konusurlar ve bilim aracllIglyla felsefeyi san gulanuslardu-" xui rrupf.tCHlw:yXUV Tn n:xvn i)ta Tns (JO<P <PtJ.o(Jo<pifl.v (Oiyrnpiodore, II, 4: Berthelot, Esk, YLlIWIl Si /(i/u[)[, I. s. 86).
Bilimlerin bir krsmmm ozellikle ilkel toplumlarda buy elinde §ekillendigi kesindir. Simyacr, astrolog ve tipc:
Hindistan'da ve baska ycrlerde oldugu gibi Yunanistari'da da norninin, fizigin, kimyarun ve doga tarihinin kuruculan ve olrnuslardrr. Az once teknikler konusuncla yapugnmz gibi, daha olan diger bilirnlerin biiyiiyle ayrn kokenlere sahip olduklanru s yebiliriz. Maternatik bilimleri, huyiilii karelerin veya sayilann killerin biiyiisel nitelikleri konusunclaki arastumalara cok §ey
yarattIgl bu dusiince hazinesi uzun bir sure bilirnlebir sermaye olmustur. Biiyu bilimi beslemis ve biiyiiler yeti§tirmi§tir. ilkel toplumlarda sadece buyuciiler doozlemler yaprna, dogay: diisunme veya hayal etme olana-
golmu§larciIr. Bunu fonksiyonlan geregi yapmislardir. Bi-
. ve entelektuel egitim metoclunun da biiyuciiler
yaratIldlgllll soyleyebiliriz. Bu oku~.la~: i:~( aka.cle.mileri .ol~§r. Uygarllgln alt tabakalannd~.J:~t.~11erhl1gHF\l~~~g:1l1- btiyucu~,L.J~QJ.t/~~il~gili~tmbl~L.kablle~Iar da ayru sekilde bilgin ve buyucudurler (bunlar sal'de~tTnl~15IgrCn,-Tclliessin. Talhwiarn, Gaion, astrologlar, astronomlar, fizikciler: fakat bunlar doga ni ve doga yasalanyla ilgili bilgileri biiyucu Ceridwen'in buyii alnus gibi gorunuyorlar.
clen ne clenli uzaklasngnmzi diisiinsek cle, tam anlarmyla ay-
§ degiliz. Ornegin, bilinclik diisunceler clan §ans, kCiti.i. §ans ve nceleri buyu diisuncesine cok yakindular. Ne teknikler, ne . ne cle manngmuz: yoneten ilkeler eski izlerinden kurtulmus henuz. Guc, neclen. amac ve lOZ kavramlanrun sahip oldugu
negati f. n,l i s ti kv~·;:r~~0~s£il~~F1~~;g~U1IuIEl· ~spzlh·i nsel a II§Im'dan kaynakiancl;gllll' dQ§"li~I}~~h~X;~~Ei~-l~l~~~~-.~i~~~~~ii.i bu
~l<an!Jklarclan clo tur ve insan zihninin bunlarclan
u .!!J~~~.~.".,!,~~~ .• ~. ,"''_'.,'',' ~-~;!.::_t'~.~:' r.
elikle, biiviinun kokeninde, temelden itibaren bireysel anlaYI§ den olusan kolckrif tasvirlerin ilk seklini buldugumuza inaru-
Bu nedcnle, basta dedigimiz gibi, yapngnrnz cahsma sadece sosyolojisiyle ilgili bir bolum degil, ayru zarnanda kolektif tasvirincelenrnesine yapilan bir katki niteligindedir. Hatta genel sosburadan bircok kazanc elcle edecegini umuyoruz, zira biiyii bireysel bir olgunu~ nasil toplumsal bicimler alabildigini
EK
Marcel Mauss 197
Simdiye kadar, dinler tarihi belirsiz birtakirn diisiincelerle cikrmsnr. Oysa cizgi.in ve ogretici bircok olgu icermektedir ve bir gi.in din bilimine zengin bir materyal saglayacaktrr. Fakat gular <;ogunlukla rastgele sirnflandmlnus ve belirgin olmayan lar altmda siralanrmstn; hattf <.;ogu zaman, kelime hatala lay: yanlI§ bir bicimde tarumlannnstu, Din ve biiyil kelim buyiileme, kurban, bagl§, soylence, efsane, rann ve ruh birbirleriyle alakasrz olarak kullamhmslardir. Dinler bilimi
bir katalogclan hemiz yoksundur. Boyle bir katalog hazirl bilime cok §ey kazandiracaknr. Aynca bizim istegimiz meleri belirlemek degil, ayrn zarnanda olgularla ilgili dogal olusturmak ve bu snuflari olusturduktan soma da bunu rnumkun oldugunca aciklay.c: bir analiz ortaya koymaktir. lamalar ve aciklamalar, bizlere bilimsel kavramlari yani seyler lerin iliskileriyle ilgili net dusimceler verecektir.
Bu anlayrs icerisinde kurban olgusunu zaten incelernist olguyu incelerne konusu olarak sectik <.;i.inki.i bu, biitun din! icerisindeki en tipik olgu olarak goriinmustiir. Arnacmuz bu 01 mekanizmasrru ve ayinlerde sahip oldugu cok sayida fon aciklamak ve sonuc olarak din! sistemin butiinii icerisinde sah
dugu yerin onemini gostermekri. 0
iza <.;Ikan bu ilk sorun, bugiln karsi karsiya oldugumuz nlar ortaya <';Ikarml§tlr. Kurban olgusunu inceledikten nin ne oldugunu anlarnaya basladik. Evrenselligi, si.irekliligi mantlgl bizim goziimuzde bu olguya bir tur zorunluluk kazanclm11l§tlr, bu zorunluluk, kurbana riayet edilmesini is;in yeterli gibi gorunen yasal uzlasuun otoritesinden cok
iir. Bu nedenle de, kurban olgusu ve bir uzannsi olarak
toplumsal yasarn icerisinde son derece koklesrnis zibi 00-
_, .:> b b
ir. Diger taraftan, bize gore kurban olgusunun meka-
sadece kutsalhk kavrarmyla ilgili mantikh bir aciklamavla
o •
ilirdi: boyle bir aciklamaya sahip oldugumuzu kabul errnistik
da S;lkl§ noktanuzi olusturmustu. Bunun otesinde, sonuc bo. kurbanda kullarulan kutsal seylerin bir yaygrn illuzyonstemi olmadtgmi fakat toplumsal ve dolayisryla da gercek 01- rrru as;d< bir bicimde ifade etrnistik. Son olarak, kutsal §eylerin, erece spesifik ve degi§ik etkiler yaratabilen guclerin sonsuz olarak degerlendirildigini gormi.i§ti.ik. Kurbanel~ti.illl~diger
. . bir' , butiin
t yaptiginuz bu genellestirrnenin aksayan yonleri val', ciinkii lestirrneyi cok ozel bir olaym incelenmesivle elde etrnistik ki konusu olayrn diferansiyel ozelliklerini tam ~Iarak incel;yel~1e-
k. OlaYI sadece bir ayin olarak degil de bilhassa din! bir avin degerlendirrnistik. Peki bu dururnda, yaptigmuz crkanm sa-
dini ayinler icin mi gecerlidir? Bu cikannu din! olsun veva 01- biittin fiyinlere yayabilir miyiz? Her seyden once, dini a;inlerbaska ayinler var nudir? Bu iistii ortiilii olarak kabul ediliyor, devarnh olarak biiyii ayinlerinden bahsedilmektedir. Aslmda
dindeki pratiklerle karsilastmnak icin ele aldignmz biitiin praicerrnektedir. Eger bir yerlerde din! ayinlerden baska ayinler oyer tam da burasidrr.
~u halde, caltsmamtzm sonuclanrn dogrulamak ve daha genis bir yaymak icin, biiyiiyil ikinci bir incelerne konusu yapma nokta-
vardik sonus; olarak. Eger buyuruin ternelinde kutsallik kavrailgili kavramlar bulabilseydik, kurban olgusuyla ilgili olarak karutlanan her seyi biirun rnistik ve geleneksel tekniklere
198 Sosyoloji ve Antropolo]i
Marcel Mauss 199
yayabilirdik. Zira biiyii ayinleri her §eyden once kutsal yer aldig: ayinlerdir. Bu arastirmanm buyiik yararlar rebiliyoruz, ki bu bizleri genel bir ayin teorisine goti.irecektir amacmuz bununla srrurh degil, Ayru zamanda kutsalhk ilgili bir teoriye dogru ilerliyoruz; zira biiyiide bu tiirden ka isledigini gorseydik, biiyiiniin kapsanu, genelligi ve ayrn kokeni konusunda apayn bir fikir sahibi olurduk.
Bu calismaya yonelmernizin nedenlerinden biri de, biiyiik runu ortaya koymus olmamrzdir. Daha once kutsalhk toplumsal bir kavram oldugunu, yani kolektif etkinligin bir oldugunu soylernistik: ayrica, bazt seylerin yasaklanmasi ya runlu kilmmasi ashnda belli bir uzlasmarnn iiriinii gibi gorun dir. Bu dururnda, soz konusu kavramdan ya da benzer bir dan dogan biiyusel pratiklerin din! ayinler gibi toplumsal olduklari sonucunu crkarmanuz gerekiyor. Fakat normal clara ayinleri kcndilerini bu §ekilde gosterrnez. Kendi crkarlan ya da bireylerin cikarlari icin onlarm adma hareket eden ve sosyal ayn olan bireyler tarafrndan uygulandiklannda, biiyii ayinleri lamayi yapan kisilerin ustahgina ve bilgi ve yeteneklerine fazla ihtiyac duyuyor gibi gorunmektedirler. Bu kosullarda bii tahlilde) nasil kutsallik gibi kolektif bir kavramdan dogabilir ya kavrarm kullanabilir? Bir ikilemle kars: karsiyayrz: Ya biiyii bir olgudur, ya cia kutsalhk kavrarm bireyseldir. Bu ikilemi icin, biiyu ayinlerinin toplumsal bir ortamda yapihp yapil arastirmak dururnundayrz: zira, eger biiyude boyle bir ortam oldugunu gosterebilirsek, bu durumda, kutsallik kavrarm gibi lumsal bir yapiya sahip olan bir kavramm biiyiide islev gorebi gosterrnis olacagiz, ki bu kavramm buyiide gercekten islev gunu kamtlamak da artik cok kolay olacaktrr.
Bu da bu cahsmarun bize sagladlgl uciincil bir kazanctir. Bir nin mekanizmasryla ilgili gozlemlerden ayinlerin yapildrg: incelenmesine geciyoruz, zira biiyiicii bir bireyin yaptrgt varhk nedeni, ayinlerin yaptldigt ortamda yatmaktadir.
o halde sadecc bazi buyii ayinlerini degil, biiyii ayinlerine kin ortam olan biiyuniin tamamim analiz etrneye ~ah§acaglz aciklarna denemesi, son derece tartisrnal: bir konu olan biiyii iliskiler: sorununu yakmda cozrne olanagi verecektir. Simdi konuya el atmayi diisiinrnekle birlikte, hizla amacnrnza u
i~in bu konu iizerinde durmayacagiz. Bilyiinun tarihini once buyi.iyi.i anlarnak istiyoruz. Bu arasnrrnalarm din ine getireceg'i yeni olgulan §imdilik bir kenara birakip bunsoma ele alrnaya ~ah§acaglz. Aynca, izole bir bireyin bii-
plumsalolgular iizerinde nasrl ~ah§tlgll1l gostererek, genel i incelemesine karkida bulunmak amaciyla ah§Ildlk dusunce tlarll11lzdan kurtulrnak istedigimizi de belirtelim.
rlemis oldugumuz konu, kurban olgusunun incelenmesinde clIg1l111Z metottan farkli bir metot gerektirmektedir. Burada ayinlerinin analiziyle hareket etmek, soz konusu ayinler i de olsa ve analiz eksiksiz de olsa pek miimkiin olmayacia daha dogrusu pek verimli olmayacaknr. Aslmda buvii, gibi, farkh bir gerceklig], bi~imi ve farkh fonksi'yo~dL;gu in igo zd€6~~.E.flj'.lic1ine:ks.lZJJ]:::::aara£1.a:il:ahlkc~egliii[z;tar1Til11 a -
·~:z;-·~~=~~Di:l.Jiz~J:!~dchilc.c.e.gillJiz-kolektiLall~kalllI.kl.aLda n b i r i Biiyiiniin kurumsal yorui cok zayiftir: biiyii, uygulayan ve siler icin bile son derecc belirsiz ve iyi organize 01mal111§
ler ve inanclar butiinii olarak tanunlanabilir. Bundan, buyuniin a priorik olarak bilmedigimiz ve dolayisiyla butiin biiyii I temsil edecek tipik olaylan bilincli olarak secebilecek duolmadignmz sonucu crkryor. Bu durumda, bu olgularla ilgili k, cahsma alarunuzm snurlaruu belirlerneye olanak verecek bir ter hazirlamarmz gerckecek her seyden
§eyYapacaonernli anlarm art arda geli§ sirailgilenmeyecegiz. Aslinda, ayinlerln plant ve olusurn ziyade, uygulamalardan bagimsrz olarak buyiiniin eylern yaprsiyla, iccrdigi inanclarla, uyandirdrg: duygularla ve yapan ajanlarla ilgilcnrnck cok daha faydah olacaktir.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.