YER ALTI VE YER ÜSTÜ SU
KAYNAKLARI NELERDİR?
Kar ve buz
Erimeyle oluşan
yüzeysel akıntı
Yoğuşma
Buharlaşma
Yağış
Okyanus
Toprağa geçiş
4. BÖLÜM
Anahtar Kavramlar:
• Yer altı suyu • Yer üstü suyu • Maden suyu
• Kaynak • Kaplıca • Termal kaynak
Yer altı suyu
Yer altı
sularının
akışı
Yüzeysel akıntı
Ç. YER ALTI VE YER ÜSTÜ SU
KAYNAKLARI NELERDİR?
4. Bölüm
Anahtar Kavramlar:
• Yeraltı suyu • Yer üstü suyu
• Maden suyu • Kaynak
• Kaplıca • Jeotermal kaynak
Ana Fikir
Dünya’nın yer altı ve yer üstü sularının neler
olduğunu ve kullanım alanlarını kavramak.
Önerilen Yöntem ve Teknikler
Tahmin etme, gözlemleme, araştırma, buluş
yoluyla eğitim, açıklama, gezi gözlem.
Derse Hazırlık
• Anahtar kavramları tahtaya yazınız. Öğrencilerinizden
bu kavramları okumalarını ve kavramlar
hakkındaki düşüncelerini defterlerine yazmaları
nı isteyiniz.
• Anlamlarını öğrendikçe kelimeler hakkındaki
düşünceleri ile kelimelerin kavramsal karşılıklarını
karşılaştırmalarını isteyiniz. Bu uygulamanın öğ-
rencilerin kendilerini değerlendirmeleri açısından
önemli olduğunu, yanılgılarını ve bilgi düzeylerini
fark etmelerini sağlayacağını belirtiniz.
Dünya modeli üzerinde sularla kaplı alanı inceletiniz.
4. sınıf fen ve teknoloji dersinde Dünya yüzeyinin
3Ğ4’ünü suların kapladığını, su küre adı
verilen bu katmanda okyanuslar, denizler, göller,
akarsular ve yer altı sularının bulunduğunu hatırlatı
nız.
Ders İçi İliFikilendirme
Doğadaki “su döngüsü” ile ilgili olarak 5. sınıf
“Maddenin Değişimi ve Tanınması” ünitesinde öğ-
renilenler hatırlatılır.
Su döngüsüne ait ders kitabının 238. sayfasındaki
şekli inceleterek ısı etkisiyle buharlaşan su taneciklerinin
yükselerek atmosferde bulutları, bulutların
yağmurları, yağmurların tekrar yeryüzüne dönerek
yer altı ve yeryüzü sularını oluşturduğunu söyleyiniz.
247
• Yer Altı Suları Bize Nasıl Ulaşır?
Dersin İşlenişi
Öğrencilere, ders kitabının 239. sayfasındaki 1. resmi
inceletiniz ve metni okutunuz. Öğrencilere aşağıdaki bilgileri
veriniz:
Yer altı sularının bazen kendiliğinden bazen de insan gücüyle
yeryüzüne çıktığını ve kendiliğinden yer yüzüne çıkan
suya kaynak suyu, suyun kaynağı dendiğini vurgulayınız.
“Yer altı suyundan yararlanabilmek için kazılan kuyulardan
su ya elle ya da pompalanarak dışarı çekilir. Yer altı
sularının bir boru yardımı ile yeryüzüne çıkarıldığı kuyulara
artezyen kuyusu adı verilir.” bilgisini öğrencilere veriniz.
• Jeotermal Kaynak
Öğrencilere, ders kitabının 239. sayfasındaki 2. resmi
inceletiniz. Jeotermal kaynaklar ile ilgili metni okutunuz. Artezyen
kuyularının suyun hangi özellikleri kullanılarak açıldığı
nı kavratınız.
Ders kitabının 240. sayfasını okutunuz. Öğrencilere
kaplıca, jeotermal kaynak kavramlarını tanımlayarak yer
altı sıcak su kaynaklarına ülkemizden örnekler veriniz. Öğ-
rencilerin de bu konuda bilgi toplamalarını isteyiniz.
. Çalışma kitabının 124. sayfasındaki 10
ve 11. uygulamaları yaptırınız.
239
• Yer Altı Suları Bize Nasıl Ulaşır?
Yer altı suları bazen kendiliğinden bazen de insan
gücüyle yeryüzüne çıkar. Yer altı suyunun doğal olarak
yer yüzeyine çıktığı yerlere kaynak, bu tip sulara
da kaynak suyu denir.
Yer altı suları biriktiği yerden bir boru yardımıyla
toprak üzerine çıkarılabilir. Bu şekilde açılan kuyulara
artezyen denir. Artezyenler yurdumuzdaki ovalarda ve
vadilerde sıkça kullanılır. Artezyende suyun fıFikırabilmesi
için arazi yapısının eğimli olması gerekir. Aşağı-
daki şekli inceleyerek suyun fıFikırma yüksekliği ile su
seviyesi arasındaki iliFikiyi yorumlayınız.
• Jeotermal Kaynak
Ali, babası, annesi ve kız kardeşiyle birlikte kaplıcaya gitmişti. Kaplıcayı
ilk kez görüyordu. Babasına niçin buraya geldiklerini sordu. Babası, “Sağlık
için.” cevabını verdi. Ali, sıcak suyun vücut sağlığına ne gibi yararı olacağı-
nı bir türlü anlayamadı. Ayrıca bu sular yer altında nasıl ısınıyordu? Kaplıca
ne demekti? Ali’nin merakını gidermeye ne dersiniz?
Dünya’nın katmanlarını öğrenirken taş kürenin altında kalan katmanın
ateş küre olduğunu öğrenmiştiniz. Bu katmanın sıcaklığının yüksek olduğunu
ve sıcaklık nedeniyle buradaki maddelerin akıcı hamur kıvamında oldu-
ğunu biliyorsunuz. Yer altındaki kayaçlar arasındaki sular bu sıcaklık nedeniyle
ısınır. Yer altından sıcak su kaynakları şeklinde yeryüzüne çıkan bu
sulara jeotermal kaynak adı verilir.
240
Jeotermal kaynak suları yer kabuğunun yaklaşık 2000 metre derinliklerinden
çıkmaktadır. Bu nedenle içinde taşıdığı mineraller de oldukça fazladır.
Çeşitli mineralleri içinde bulunduran jeotermal kaynak sularının bulunduğu
bölgelere sağlık üniteleri (hamam, rehabilitasyon merkezi vb.) açılmıştır. Bu
tür tesislerin bulunduğu alanlara kaplıca (ılıca) adı verilir.
Ülkemiz jeotermal kaynak suları açısından dünyanın zengin ülkeleri arası
ndadır. Ancak günümüzde bu kaynakların verimli kullanıldığı söylenemez.
Ülkemizin çeşitli yörelerinde bulunan jeotermal kaynak alanlarından bazıları
şunlardır: Kızılcahamam Kaplıcası (Ankara), Kızıldere (Denizli), Tuzla (Çanakkale),
Seferihisar (İzmir), Oylat (İnegöl), Nemrut, Süphan Dağı çevrelerinde
ve Sivas’ta bulunan çeşitli kaplıcalardır.
Yer altından çıkan kaynak suları çok ender olarak saf hâlde bulunur. İçlerinde
çözünmüş hâlde mineral bulunduran sulardır. Maden suyu yer altı suları
ndan kuyu açılarak veya kaynaktan elde edilir. Maden sularındaki mineral
miktarı litrede bir gramdan fazladır.
Maden suyu yerin en derin katmanından çıkar ve çıktığı yerin jeolojik özelliklerini
taşır. Magmadan aldığı karbon dioksit gazının basıncı ile yeryüzüne
çıkarken geçtiği katmanlardan mineralleri de alarak mineralce zenginleşir.
Ülkemiz maden suyu açısından da zengin
bir ülkedir. Yurdumuzda bulunan maden suları
ndan bazıları şunlardır: Beypazarı maden suyu,
Kızılcahamam maden suyu, Sarıca maden
suyu, Buldan maden suyu, Tatvan maden suyu.
Yer altı suları bazı hastalıkların tedavisinde
tıp alanında kullanılır. İçmece diye adlandırılan
maden sularından içecek olarak yararlanılır.
Yer üstü sularını da yer altı suları gibi çeşitli
amaçlar için kullanırız. Yer üstü sularımızın
kullanıldığı yerlere; elektrik enerjisi üretimi, balı
kçılık, ulaşım ve çeşitli spor faaliyetlerini örnek
verebiliriz.
.Çalışma kitabı
nızın 124. sayfası
ndaki 10 ve 11.
uygulamaları yapı
nız.
Sınırlama
4.4 Yer üstü sularından yararlanarak barajların
yapıldığı belirtilir, barajlarda elektrik enerjisinin
nasıl üretildiği vb. ayrıntılara girilmez
YER ALTI VE YER ÜSTÜ SU