3 2 Ekonomik Problem: Kıtlık ve Seçim BÖLÜM İÇERİĞİ Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiTek Kişinin Olduğu Bir Ekonomide Kıtlık ve Seçimİki veya Daha Fazla Kişinin Olduğu Ekonomide Kıtlık ve SeçimÜretim Olanakları EğrisiEkonomik ProblemEkonomik Sistemler ve Hükümetin RolüKumanda EkonomileriBırakınız-Yapsınlar (Laissez-Faire) Ekonomileri:Serbest PiyasaKarma Sistemler, Piyasalar ve Hükümetlerİleriye Bakış
4 Tahsis edilecek birincil kaynaklar toprak, emek ve sermayedir. ŞEKİL 2.1 Üç Temel SoruHer toplum kıt kaynaklarını yararlı mal ve hizmetlere dönüştüren bazı sistemlere veya sürece sahiptir. Toplum bunu yaparken, ne üretileceğine ve kim için üretileceğine (ürünün nasıl dağıtılacağına) karar vermek zorundadır.Tahsis edilecek birincil kaynaklar toprak, emek ve sermayedir.
5 Girdiler veya Kaynaklar: Tabiat veya önceki nesiller tarafından sağlanan, insan ihtiyaçlarını tatmin etmek amacıyla doğrudan veya dolaylı biçimde kullanılabilen her şey.Çıktılar: Mal ve hizmetlerin hanehalklarına olan değeri.
6 Üretim faktörleri (veya faktörler): Diğer bir ifade ile kaynaklar Üretim faktörleri (veya faktörler): Diğer bir ifade ile kaynaklar. Üretim sürecine katılan girdiler: doğal kaynaklar, emek, sermaye ve girişimcilik.Doğal kaynaklar: Doğanın sağladığı üretim sürecinde kullanılan kaynaklar ör. Toprak, orman ürünleri vb.Emek: Üretim sürecinde kullanılan insan gücüSermaye: Halihazırda üretilmiş olup diğer mal ve hizmetlerin üretiminde kullanılan şeyler.Girişimcilik: Üretim sürecinde kullanılan doğal kaynakları bir araya getirerek yararlı mal ve hizmete dönüştürme becerisi.Üretim Kıt kaynakları (üretim faktörlerini) yararlı mal ve hizmetlere dönüştüren süreç.
7 Kıtlık, Seçim ve Fırsat Maliyeti Tek Kişinin Olduğu Bir Ekonomide Kıtlık ve SeçimKarmaşık toplumları karakterize eden hemen bütün aynı temel kararlar basit bir ekonomi içinde verilmelidir.
8 Seçim ve kıtlık kavramları ekonomi disiplininin esasıdırlar. Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiFırsat MaliyetiSeçim ve kıtlık kavramları ekonomi disiplininin esasıdırlar.Fırsat maliyeti Bir seçim yaptığımızda veya karar verdiğimizde vazgeçtiğimiz en iyi alternatifin değerine eşittir.
9 Ekonomide Kıtlık ve Seçim Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiEkonomide Kıtlık ve SeçimBugünkü ve Gelecekteki Beklenen Faydaları ve Maliyetleri TartmakKaynaklar sınırlıdır, insan istekleri ise sonsuzdur. Bu gerçeklik KITLIK olarak tanımlanır. Kaynakların sınırlılığı insan isteklerini karşılanması çabalarında SEÇİM yapmayı zorunlu kılar. Kıt kaynaklarla neler üretilmelidir ve kim için üretilmelidir.Doğru karara ulaşabilmek bugünkü mevcut yararlar ile gelecekte mevcut olacak yararları tartmakla mümkündür.Burada anahtar kavram fırsat maliyetidir. Verilen her kararın fırsat maliyetinin hesaplanması ve kararın ona göre verilmesi gerekmektedir.
10 Sermaye Malları ve Tüketici Malları Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiSermaye Malları ve Tüketici MallarıTüketici malları Mevcut tüketim için üretilen mallar.Yatırım malları Yeni sermaye üretmek için kaynakları kullanma süreci.
11 Üretim Olanakları Eğrisi Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiÜretim Olanakları EğrisiÜretim olanakları eğrisi (üoe): Bir toplumun tüm kaynakları etkin olarak kullanıldığında üretilebilecek mal ve hizmetlerin tüm bileşimlerini gösteren bir grafiktir.
12 Kıtlık, Seçim ve Fırsat Maliyeti Eğrinin solundaki (gölgeli alan) ve altındaki tüm noktalar bir toplumun mevcut veri kaynaklan ve mevcut üretim teknolojisi altında üretebileceği sermaye ve tüketim mallarının bileşimlerini göstermektedir. Eğrinin sağındaki ve yukarısındaki noktalar, G noktası gibi, ulaşılamayacak bileşimleri gösterir. Eğer ekonomi grafik üzerindeki yalnızca A noktasında ise hiç tüketim malları üretmeyecek, tüm kaynaklar sermaye malları üretmede kullanılacaktır. Eğer ekonomi B noktasında ise tüm kaynaklarını tüketim malları üretimine atfetmekte olup sermaye malları üretimine kaynaklarını tahsis etmemektedir.Üretim Olanakları Eğrisi
13 Kıtlık, Seçim ve Fırsat Maliyeti Üretim Olanakları EğrisiHer ne kadar bir ekonomi doğal kaynaklar, emek ve sermaye kaynaklarını tam istihdam seviyesinde kullanıyor olsa da, D noktasında olduğu gibi ÜOE eğrisinin içerisindeki kısımda kaynaklarını kullanıyor olabilir. Bu noktada ekonomi kaynakları etkinsiz kullanıyor demektir.İşsizlik dönemleri de D noktasında olduğu gibi ÜOE’nin içerisindeki noktaya tekabül etmektedir.D noktasından üretim sınırının üstüne hareket etmek kaynakların tam istihdama ulaşması anlamına gelir.
14 Kıtlık, Seçim ve Fırsat Maliyeti ŞEKİL Üretim OlanaklarıEğrisiÜretim Olanakları EğrisiBu eğri (ÜOE) ekonomik kavramları yansıtır. En önemlilerinden birisi fırsat maliyetidir. Daha fazla sermaye malı üretmenin fırsat maliyeti daha az tüketici malları üretmektir. E noktasından F noktasına harekette sermaye mallarının miktarı 550' den 800'e yükselir, ancak tüketim mallarının miktarı 1300'den 1100'e iner.
15 Üretim Olanakları Eğrisi Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiÜretim Olanakları EğrisiİşsizlikEkonomik daralmalar veya durgunluklar süresince, endüstriyel tesisler eksik kapasite ile çalışırlar.Emek ve sermaye atıl (işsiz) olduğunda üretebileceğimizi üretmiyoruz demektir.
16 Üretim Olanakları Eğrisi Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiÜretim Olanakları EğrisiEtkinsizlikİsraf ve yanlış yönetim bir firmanın kendi potansiyelinin altında çalışmasının sonuçlarıdır.Bazen etkinsizlik özel firmaların yanlış yönetimi yerine ekonominin yanlış yönetiminden de kaynaklanabilir.
17 Üretim Olanakları Eğrisi Etkinsizlik Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiÜretim Olanakları EğrisiEtkinsizlik ŞEKİL 2.6 Tarımda Toprağın Yanlış Tahsisinden Kaynaklanan EtkinsizlikToplum sahip olduğu kaynakları etkinsiz biçimde kullanarak kendi ÜOE’si (A noktası) içerisinde kalabilir. Örneğin, eğer mısır üretimi için Orta Anadolu'nun iklimi ve toprağı ve buğday üretimi için de Doğu Anadolu‘nunkiler daha uygun iseler Doğu Anadolu çiftçilerini mısır üretmeye ve Orta Anadolu çiftçilerini buğday üretmeye zorlayan bir kanun her iki ürünün daha az üretilmesine yol açacaktır. Bu durumda, toplum B noktası yerine A noktasında olacaktır.
18 Üretim Olanakları Eğrisi Kıtlık, Seçim ve Fırsat MaliyetiÜretim Olanakları EğrisiEtkin Ürün KarmasıEtkin olmak için, bir ekonomi halkın istediğini üretmelidir.Negatif Eğim ve Fırsat MaliyetiMarjinal Dönüşüm Oranı (MRT): Üretim olanakları eğrisinin eğimi.
19 Üretim Olanakları Eğrisi: Artan Fırsat Maliyeti Kanunu Üretim olanakları eğrisi (ÜOE) kaynakları buğday üretiminden mısır üretimine doğru kaydırdığımızda mısır üretmenin fırsat maliyetinin arttığını göstermektedir. E noktasından D noktasına hareketle 50 milyon kile daha az buğday üretme pahasına 100 milyon kile ilave mısır elde ediyoruz. B noktasından A noktasına olan harekede 100 milyon kile buğdaydan vazgeçerek ilave yalnızca 50 milyon kile mısır üretiyoruz. Mısırın kile başına maliyeti-kaybedilen buğdayla ölçülen- artmış bulunmaktadır. ŞEKİL 2.7 Orta Anadolu ve Doğu Anadolu’daToplam Mısır ve Buğday Üretim Olanakları ŞekliTABLO 2.1 Orta Anadolu ve Doğu Anadolu’daToplam Mısır ve Buğday Üretim Olanakları ŞedülüÜOE üzerindeki noktaToplam Mısır Üretimi(Milyon Kile / Yıl)Toplam Buğday ÜretimiA700100B650200C510380D400500E300550
20 Ekonomik BüyümeEkonomik Büyüme: Ekonominin toplam çıktısındaki artıştır. Büyüme toplum yeni kaynaklara sahip olduğunda veya mevcut kaynakları kullanarak daha fazla üretmeyi öğrendiğinde olur.
21 Dönüm Başına Verim (Kile) Her 100 Kile Başına Düşen Emek Saati Üretim Olanakları Eğrisi: Ekonomik BüyümeTABLO 2.2 A.B.D’de Mısır ve Buğday Üretiminde Artan Verimlilik, 1935–2009MısırBuğdayDönüm Başına Verim (Kile)Her 100 Kile Başına Düşen Emek Saati1935– – – – – – – –48.778.595.3107.2112.8120.6134.4138.2145.6152.8153.9164.9NAa NAa NAa NAa NAa NAa NAa NAaNAa NAa NAa NAa NAa NAa NAa NAaa Veri Mevcut Değil.
22 Üretim Olanakları Eğrisi: Ekonomik Büyüme ŞEKİL 2.8 ŞEKİL 2-8 Ekonomik Büyüme ÜOE'yi Yukarı ve Sağa KaydırırVerimlilik artışları hem mısır hem de buğday üretmede A.B.D'nin becerisini arttırdı. Tablo 2.2'de görüldüğü gibi mısır üretimindeki verimlilik artışları buğday üretiminden daha fazladır. Bu durumda, ÜOE’nin kayması paralel değildir.Not: Eğer mısır ve buğday üretimindeki emek ve toprağın miktarı değişirse ÜOE kayar. Burada verimlilikteki artışı vurgulamamıza rağmen yıllar arasındaki gerçek kayma kısmen emek ve toprak miktarındaki değişmeler nedeniyledir.
23 Üretim Olanakları Eğrisi Büyümenin Kaynakları ve Yoksul Ülkelerin İkilemi ŞEKİL 2.9 Sermaye Malları ve Fakir ve Zengin Ülkelerde BüyümeZengin ülkeler fakir ülkelerden daha kolayca kaynaklarını sermaye malları üretmeye atfederler ve daha fazla kaynak sermaye üretimine akar, daha hızlı ekonomik büyüme olur.Böylece, fakir ve zengin ülkeler arasındaki açık zamanla büyür.
24 Ekonomik ProblemTüm ekonomik sistemlerin karşı karşıya kaldıkları üç temel soruyu hatırlayınız:(1) Ne üretilecek?(2) Nasıl üretilecek?(3) Kim için üretilecek?Kıt kaynaklar veri iken, karmaşık büyük toplumlar ekonomik sistemlerin üç ana sorusunu nasıl cevaplandırırlar?
25 Ekonomik Sistemler ve Hükümetin Rolü Kumanda Ekonomileri (Kontrollü ekonomiler)Kumanda Ekonomileri merkezi hükümetin üretim hedeflerini, gelirleri ve fiyatları doğrudan veya dolaylı olarak belirlediği bir ekonomik sistemi anlatır.Serbest Piyasa Ekonomileri: Bırakınız-YapsınlarLaissez-Faire Economy Fransızcada (onların) "bir şey yapmaya müsaade etmek", bireylerin ve firmaların herhangi bir merkezi yönlendirme ve regülasyon olmaksızın kendi çıkarları peşinde olduktarı bir ekonomik sistemi anlatır..Karma SistemlerKumanda ekonomileri ve Serbest Piyasa Ekonomilerinin salt (saf) biçimleri arasındaki farklar oldukça büyüktür.Gerçekten, bu salt biçimler dünyada mevcut değildir, bütün gerçek sistemler bir manada "karmadırlar".
26 Ekonomik Sistemler ve Hükümetin Rolü Bazı piyasalar basit diğerleri karmaşıktır, fakat tüm piyasalar alıcıları, satıcıları ve değişimi kapsarlar.Serbest piyasa ekonomisinde (bırakınız-yapsınlar) alıcıların ve satıcıların davranışı ne üretileceğini, nasıl üretileceğini ve kimler için üretileceğini belirler.Pazar (Piyasa/market): Alıcı ve satıcıların karşılıklı olarak etkileşim içinde olduğu ve mal ve hizmet değişiminde bulundukları yapıdır.Tüketici Egemenliği Tüketiciler neyi satın alacaklarına (veya almayacaklarına) ilişkin seçimleri, sonuçta tüketicilerin ne üretileceğini (veya üretilmeyeceğini) üreticilere dikte etme fikridir.Bireysel Üretim Kararı: Hür (Serbest) TeşebbüsSerbest Teşebbüs Karları araştırmada bireylerin özel işletmeler kurma ve çalıştırma özgürlüğü.Çıktının BölüşümüBir hane halkının alacağı miktar onun gelirine ve servetine bağlıdır. Gelir hane halkının her yıl için kazandığı miktardır. Gelir çeşitli biçimlerde olabilir: ücretler, maaşlar, faiz ve benzeri.Servet hane halkının tasarruf veya miras yoluyla sahip olduğu geçmiş gelirinin birikimli miktarıdır.
27 Ekonomik Sistemler ve Hükümetin Rolü Fiyat TeorisiSerbest piyasa sisteminde, temel ekonomik sorular merkezi hükümet planı veya direktiflerinin yardımı olmaksızın cevaplandırılmaktadırlar.Serbest piyasada “serbest” olan sistemin dışarıdan müdahale olmaksızın kendi başına çalışmasına bırakılmasıdır.Kendi öz çıkarları peşinde koşan bireyler işletmelerini kuracak ve insanların istediği mal ve hizmetleri üreteceklerdir.Diğer bireyler becerilerini arttırıp arttırmamaya, çalışıp çalışmamaya ve satın alıp almamaya, satıp satmamaya, kazandıkları, geliri tasarruf veya yatırım yapıp yapmamaya karar vereceklerdir.Temel koordine edici mekanizma fiyattır.
28 İleriye BakışBu bölümde temel ekonomik sorun (kıtlık sorunu) detaylı olarak ortaya konmuş ve tüm ekonomik sistemlerin cevaplandırması gereken soruları özetlenmiştir. Ekonomik sistemlerin iki türü geniş olarak tartışılmıştır. Gelecek bölümde, piyasa sistemlerinin çalışma yöntemini analiz edilecektir.
29 TERİMLERİ VE KAVRAMLARI GÖZDEN GEÇİRME sermayekumanda (kontrollü) ekonomisitüketici mallarıtüketici egemenliğiekonomik büyümeüretim faktörleri (ya da faktörler)hür teşebbüsgirdiler veya kaynaklaryatırımbırakınız yapsınlar ekonomisimarjinal dönüşüm oranı (MRT)piyasa (pazar)fırsat maliyetiçıktılarüretimüretim olanakları eğrisi (ÜOE)