1970’lerde
çe?itli formülasyonlara sahip ba??ml?l?k kuram?, siyasa-olu?turucu çevrelerde
olmasa da akademik çevrelerde egemen hale gelmi?tir. Akademik çevrelerde ,
Wallerstein’?n herhangi bir ayk?r? sesle kar??la?madan ilan edebildi?i bir
yayg?nl?k kazand?.
Ba??ml?l?k
Teorisi 1960’larda Latin Amerika’da ortaya ç?km??t?r. Do?u ülkelerinin geri kalm??l???n?, bu
ülkelerin bat?l? ülkelerin geçirdi?i tarihsel a?amalardan geçmemesi nedeniyle
ve bilimsel-teknolojik geli?melerden yoksun olmas?yla aç?klamaya çal??an
modernle?me teorisine tepki olarak do?mu?tur.
Samir
Amin, Immanuel Wallerstein, Fernando Cardoso, Andre Gunder Frank gibi birçok
akademisyen bu teorinin önemli isimleri olmu?lard?r. Ba??ml?l?k Teorisi, esas
olarak ekonomik bir teoridir. Son dönemlerde ise farkl? alanlar ve
disiplinlerde de kullan?m? yayg?nla?m??t?r. Bu disiplinlerden biri de uluslararas?
ili?kiler olmu?tur.
“Ba??ml?l?k
Teorisi, 1960’l? y?llardan itibaren Bat?l? ülkelerin Üçüncü Dünya ülkeleri ile
olan ili?kilerini köktenci bir tarzda ele?tiren yayg?n anlay???n teorisidir.
Teori, kendine temel olarak ekonomik emperyalizmi al?r ve azgeli?mi? ülkelere
yap?lan yard?mlar?n as?l amac?n?n, yoksul ülkeleri yard?m veren ülkenin
ekonomik k?skac?na almak oldu?unu ileri sürer.
Ba??ml?l?k
teorisyenlerine göre, Üçüncü Dünya ülkelerinin geri kalm??l?klar?n?n sebebi
geli?mi? ülkelerdir. Bu ülkelerin geli?memeleri iç dinamiklerine de?il tarihsel
süreçlere bak?larak anla??labilir. Bat? d??? toplumlar?n sömürge ya da yar?
sömürge olarak bat?l? devletlerin müdahalesi alt?nda iç sava?lar, darbeler gibi
sorunlarla mücadele etmek zorunda kalm??lard?r. Bu ülkelerdeki siyasi
istikrars?zl?klar?n sebebi de müdahalelerden kaynaklanan tek bir ekonomik,
kültürel yap?ya sahip olamamalar?ndan kaynaklanmaktad?r. Geli?mi? ülkelerin
zenginliklerinin temel nedeni ise, geli?memi? ülkeleri sömürmeleridir. Ayr?ca,
geli?memi? ve geli?mekte olan ülkeler aras?nda e?itsiz bir geli?me ve
kutupla?ma söz konusudur. Kapitalist ili?kiler var oldukça, e?itsiz
geli?melerin olmas? kaç?n?lmazd?r ve kutupla?malar da var olacakt?r. Üçüncü
Dünya toplumlar? kapitalist ülkeleri takip ettikleri sürece geli?mi? ülke
konumuna eri?emeyeceklerdir.
Immanuel
Wallerstein, geli?mi? ve geli?memi? ülkeler aras? ili?kilere Dünya Sistem
Teorisi ile aç?klama getirmi?tir. Wallerstein’?n “Dünya Sistemi Teorisi”ne göre
dünyada merkez (core), çevre (periphery) ve yar?-çevresel (semi-periphery)
ülkeler vard?r. Bu teoriye göre merkez ve çevre ülkeler aras?nda belirli
i?bölümleri bulunmaktad?r. Çevrenin bu i?bölümündeki rolü, merkez ülkelere ham
madde ve ucuz i? gücü temin etmesidir. ?leri teknolojiye sahip olan merkez ise
ileri düzeyde ürünler üretmektedir. Çevre ürünlerini ucuz fiyatlardan satmak
zorundayken, merkez yüksek fiyatlardan almak zorundad?r. Yar? çevre ise;
merkeze göre çevre, çevreye göre ise merkez konumundaki ülkelerdir.
Ülkeler
aras?ndaki ili?kilerde, geli?memi? ülkelerle ile geli?mi? ülkeler aras?nda
ba??ml?l?k ili?kisi bulundu?u inanc? bu teorinin ana varsay?m?d?r. Bununla
vurgulanmak istenen, ba??ml?l?k ili?kisinin geli?memi? ülkelerin geli?imlerine
engel olaca?? dü?üncesidir. Ba??ml?l?k ili?kisi sürdükçe, çevre ülkelerin
kalk?nmas?, geli?mesi, ve zenginle?mesi mümkün de?ildir.
Teorinin
fikir babalar?ndan olan Samir Amin’e göre sorununun temeli merkez ülkelere olan
ba??ml?l?kt?r. Ve bu ba??ml?l?ktan kurtulman?n yolu, çevre ülkelerin merkez
ülkeler ile olan ili?kilerini tamamen sonland?rmaktan geçmektedir. Siyasi,
ekonomik ve kültürel alanda merkezden kopman?n gerçekle?mesi gerekmektedir. Bu
durumda sömürüden kaynaklanan merkezin üstünlü?ü ve kutupla?ma yok olacakt?r.
Ba??ml?l?k
teorisi, yukar?da belirtildi?i gibi uluslararas? ili?kiler alan?nda da
kullan?lm?? ve geli?mi? ülkelere ekonomik ve di?er yönlerden ba??ml? olan
geli?mekte olan ve az geli?mi? ülkelerin d?? politikalar?n?n ba??ms?z
olamayaca?? varsay?m? üzerinden geli?tirilmi?tir. Buna göre, geli?mi? ülkelerin
geli?memi? ülkeler üzerinde yo?un siyasi kontrolleri mevcuttur. Geli?mi?
ülkeler bu kontrolü siyasi isteklerini aç?ktan bildirerek yapmazlar, ancak
ekonomik bask?lar uygulayarak gerçekle?tirebilirler.
Bu
yakla??m? kabul etmeyen baz? dü?ünürler, art?k ülkeler aras?nda ba??ml?l?k
ili?kilerin de?il kar??l?kl? ba??ml?l?k ili?kilerinin var oldu?u varsay?m?
üzerinde durmaktad?rlar. Kar??l?kl? ba??ml?l?k ko?ullar?nda, güç ili?kisinin
yönlendirdi?i ba??ml?l?k durumunun aksine, her iki taraf da farkl? seviyelerde
de olsa ili?kinin yürütülmesi için çaba göstermektedir. Fakat bu yakla??m
ba??ml?l?k teorisyenleri taraf?ndan emperyalizm ve sömürgecilik ili?kileri
görmezden gelindi?i dü?üncesiyle ele?tirilmektedir.