Orta Asya’da Tanrı Dağları ve çevresinde kabileler halinde yaşamlarını sürdüren Hunlar, güçlü olmak ve varlıklarını sürdürebilmek amacıyla M.Ö 220’de Teoman önderliğinde Büyük Hun İmparatorluğu’nu kurdular.
BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU KURULUŞU
Çin kayıtlarına göre ‘hiung-nu’ olarak geçen Hunlar, Çin’in kuzeybatısında Moğolistan bölgesinde yaşamlarını sürdürüyorlardı. Kabileler halinde yaşayan Hunlar, çevre kabilelerle yaşam mücadelesi veriyorlardı. Bu durum Teoman’ın başa geçmesiyle değişmeye başladı. Teoman güçlü ve savaşçı biriydi. Öncelikle çevre kabileleri daha sonra bölgedeki diğer kavimleri himayesi altına aldı. Böylece Hunlar; Türkler, Moğollar ve Tunguzlar’dan oluşan merkezi bir yönetim oluşturdu ve Asya Hun İmparatorluğunu kurdu.
BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU KÜLTÜRÜ
Hunlar, göçebe bir yaşam tarzı sürdürmekteydiler. Sürekli akınlar düzenleyen Hunlar, elverişli ve bereketli toprak arayışındaydılar. Göçebe ve savaşçı karakterleri nedeniyle, bölge insanları Hunlardan korkarlardı. Kahraman ve savaşçı olan bu toplumun önceliği Çin ülkesini yıkmaktı. Hunlar, göçebe yaşam tarzları nedeniyle kuraklıkta hemen atlarına atlar ve otaklarını başka bölgelere taşırlardı.
BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU HÜKÜMDARLARI
Büyük Hun İmparatorluğu’nun ilk hükümdarı ve kurucusu Teoman’dır. MÖ 220-209 yıllarında hüküm sürmüştür. Teoman’dan sonra, oğlu Mete tahta geçmiştir. M.Ö 209 – 174 yıllarında hüküm sürmüştür. Mete’den sonra, oğlu Kiok tahta geçmiştir. M.Ö 174-160 yılları arasında ülkeyi yönetmiştir. Kiok’tan sonra, oğlu Kün-Çin tahta geçmiştir. Kün-Çin’den sonra, oğlu Hohanyeh tahta geçmiştir. Annesi Türk olan Çiçi, üvey kardeşi Hohanyeh’in hükümdarlığını kabul etmeyerek, isyan çıkarıp Hohanyeh’in yerine geçmiştir. Bu olayla birlikte devlet ikiye bölünmüştür. Hohanyeh Doğu Hun Devleti’ni, Çiçi de Batı Hun Devleti’ni kurmuştur.
EN PARLAK DÖNEM: METE HAN DÖNEMİ
Milattan önce 209 ile 174 yılları arasında hükümdar olan Mete Han, Büyük Hun İmparatorluğu’nun en büyük hükümdarı ve imparatorluğun kurucusu olan Teoman’ın oğludur. Türk törelerine göre tahta Türk hatundan olan has bir Türkün geçmesi gerekiyordu. Mete Han’ın üvey annesi Çinliydi ve Mete Han’ın tahta çıkmasını istemiyordu. Bu sebeple Teoman’ı Mete Han’a karşı kışkırttı. Teoman, Mete Han’ı öldürtmek istedi. Ancak Mete Han kaçarak kendini kurtardı. Babası Teoman da zorlu badireler atlattığı için Mete Han’ın emrine on bin çadırlık birlik verdi. Güçlenen Mete Han, üvey annesi, kardeşleri ve öz babasını öldürerek kağan oldu.
Mete Han önce kendisinden toprak talebinde bulunan Tung-huları feci şekilde yenmiştir. Daha sonra Hunların güney batısında, Tanrı Dağları ile Gansu arasında yaşayan Yüeçilerin üzerine seferler düzenleyerek mağlup etmiş ve kendi topraklarına katmıştır. Daha sonrasında ise Ordos’a hakim olmaya çalışan Tahin Türkleri’ni yenmiştir. Çin üzerine sürekli seferler düzenledi ve Sarı Irmak’ın güneyindeki kaleleri egemenliği altına aldı. Zaferler sonucu önemli olan ticaret yollarının hakimi oldu. Bölgede yaşayan Altay kavimlerini egemenliği altına alarak askeri ve stratejik olarak çok daha güçlü bir hale geldi.
Mete Han’ın ordusu savaş zamanında toplanan sivillerden değil, sürekli eğitimli ve savaşa hazır halde bulunan profesyonel askerlerden oluşmaktaydı. Böylelikle günümüz ordularının temelini atmıştır. Türk Silahlı Kuvvetlerinin sembolik kuruluş tarihi de bu sebepten ötürü M.Ö. 209 olarak kabul edilmiştir. Mete Han, M.Ö. 174 yılında hayata gözlerini yumduğunda arkasında büyük bir imparatorluk bıraktı. Bu imparatorluk yaklaşık 18 milyon km² büyüklüğe sahipti. İmparatorluğunun sınırları doğudan batıya Japon Denizi’nden İdil Nehri’ne ve kuzeyden güneye Sibirya’dan Tibet ve Keşmir’e uzanıyordu.
BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU SINIRLARI:
Büyük Hun Devleti, Orta Asya’da kurulmuştur. Başkenti Ötüken’dir. Mete Han güneyde Himalaya Dağları, kuzeyde Sibirya, doğuda Büyük Okyanus, batıda ise Hazar Denizi ve Ural Dağları’na kadar büyütmüştür.
BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞUNUN YIKILIŞI:
Mete’nin ölümünden sonra yerine oğlu Kiok geçmiştir. Kiok, babasından devraldığı sistemi ve düzeni devam ettirmiştir. Kiok’un ölümünden sonra yerine geçen hükümdarlar devleti iyi yönetememiştir. Çin etkisi ve entrikalarıyla zayıflayan Hunlar, ülke bütünlüğünü koruyamamış ve yıkılmıştır.