

Tanrının Varlığı
Konusunda Ortaya Atılan Ontolojik Kanıtlar


Buna varlıkbilimsel kanıt da denir. İlk kez Aziz Anselm (1033-1109)
tarafından kullanılmıştır. Tanrı burada "mutlak olarak mükemmel
varlık"tır. Varlığı zorunludur. Kendisinden daha mükemmeli
tasavvur edilemeyen varlıktır. Bu durumda düşüncenin en mükemmel konusu
Tanrı'dır. Ontolojik kanıt denilmesi, Tanrı'nın varlığının Onun var
olmasıyla kanıtlanmasından ötürüdür. Düşüncede özü itibarıyla varlığı
zorunludur, bir an için bile yok sayılması mantıksal olarak imkansızdır.
Çünkü Tanrı'nın var olmadığını düşünmek, onun en mükemmel bir varlık
olmadığını söylemek anlamına gelir, bu ise var olmak niteliğinin
eksilmesi demektir. Noksan bir varlığın Tanrı olması düşünülemez bile.
Onun dışındaki var olan şeyler de ona katılarak ondan pay alarak,
"varlık" kazanırlar. Tanrı, mutlak varlık, mutlak iyidir.
O, Platon'un ideasına; yani tümel kavramları gerçek varlık sayan kavram
realizmine dayanarak Tanrı'nın varlığını ispatlamaya çalışmıştır. Bu
doğaldır; çünkü ona göre bilmek, düşünmektir. Hakikat de ispat edilerek
bilinir. Bu anlamda, bilgi, gerçeğe uygunluktur.
R. Descartes Düşünceler (Meditations)[1] isimli eserinde bu kanıtı
şöyle açıklamaktadır:
Ben, en yüce derecede yetkin varlık olan Tanrı fikrini zihnimde
taşıyorum. Mükemmellik niteliklerinin birinden mahrum olan bir varlık,
en yüce yetkin varlık olamaz. Öyle ise Tanrı'nın, yani en yüce derecede
olgunluğa sahip varlığın, mükemmellik niteliklerinden mahrum olduğunu
düşünmek çelişki ortaya çıkarır.
Varlık, bir yetkinlik niteliğidir. Öyle ise varlıktan mahrum olmak,
yetkinlikten mahrum olmak demektir. En yetkin varlık olan Tanrı'nın
varlıktan mahrum olacağını söylemek, çelişki doğurur. O halde, Tanrı'nın
var olması, Tanrı kavramının ayrılmaz bir parçasıdır.
Sonuç olarak, Tanrı gerçek anlamda vardır.
Descartes'in bu kanıtı, bütün maddelerin önüne yerleştirilmesi gerekli
olan şu kanıta dayalıdır: Eğer A'nın B'yi mantıken içerdiği açık ve
seçik olarak görülürse, A'nın B'yi hakikatte de içerdiği anlaşılır.
Buna göre Descartes, mükemmel varlık kavramıyla başlıyor, sonra böyle
bir varlık için "varlığını zorunluluğu"nu öne sürüyor; yani bir bakıma
"zorunlu varlık"ı orta terim olarak takdim ediyor ve
sonunda kavramdan gerçekliğe geçiyor. Demek ki Descartes'e göre Tanrı
adeta her yarattığı insanın ruhuna "mükemmel varlık" fikrini mühürlüyor.
Spinoza ise ontolojik kanıta Ahlak[2] isimli eserinde yer veriyor. Ona
göre Tanrı hakkında bir fikre sahip olmak bir cevheri algılamaya
çalışmak gibi bir olaydır. Varlık cevherin anlamına aittir. Öyle ise,
Tanrı varlığı zorunlu olan bir cevherdir.
Leibniz'e göre ise, kudret, ilim ve irade sıfatları varlık kavramı ile
tutarlılık oluşturmaktadır. Tanrı'yı kendi kendisiyle tutarsız kılacak,
yani O'nun bilgi, kudret ve iradesini zorlayacak hiçbir sınırlama
bulunamaz. O halde, Tanrı fikri mantıken sağlam ve tutarlıdır. Buradan
"Tanrı zorunlu olarak vardır" tarzında çelişki oluşturmayan bir sonuca
gidilir.
İslam filozofu Farabi'ye baktığımızda varlığı "vacib" ve "mümkün"
şeklinde ikiye ayırarak bu kanıtı Tanrı'nın varlığını ispat için
kullandığını görürüz. Varlığı zorunlu (yani vacibu'l vucud) olan Tanrı,
ilk nedendir. Varlığını başka bir varlıktan almadığı için inkar mümkün
değildir. Mükemmel Tanrı saf düşünce(akıl-intellectus), saf düşünen
(akil, intellegens) ve saf düşünülen (makul, intellectum)dir. Bu
niteliklere sahip olmak O'nu her şeyden ayrı tutmaktadır.
Klasik Felsefeciler tarafından savunulan ontolojik kanıt yani varlık
bilimsel kanıt yirminci yüzyıl düşünürler olan Charles Hartshorne,
Norman Malcolm ve Alvin Plantinga tarafından da savunulmuştur.
Anselm'in bu kanıtı geliştirmesi aslında Kutsal Kitap'ta Mezmurlarda var
olan Akılsız içinden, "Tanrı yok!" der (Mezmur 14:1) sözü
üzerinde yazdıkları ile ortaya çıkmıştır. Bu yazıların bulunduğu
Anselm'in kitabının orijinal adı Proslogion'dur.[3] Bu yazılarında
özetle ifade etmek istersek Anselm;
1. Tanrı en yüce mümkün olan varlıktır.
2. Tanrı en azından her kesin aklında ya da anlayışında vardır.
3. Akılda olan en yüce varlık gerçekte olan en yüce varlık kadar
yüce olamaz.
4. Eğer Tanrı yalnızca akılda en yüceyse o zaman varlığı mümkün
olan en yüce varlık olamaz.
5. O zaman Tanrı akılda olduğu gibi gerçekte de vardır.
Klasik ontolojik kanıta yöneltilen bir takım eleştiriler olmuştur. İlk
itiraz Thomas Aquinas'tan gelmiştir. Ona göre Tanrı'nın varlığını
Tanrı'nın etkinliklerinden anlamak gerekir. Alemden yola çıkmak gerekir.
Bir anlamda psikolojik veya analitik değil, sentetik açıdan bakmak
gerekir demektedir.
Kant'ta Aquinas'ın bıraktığı yerden devam etmiştir. Bu tarz eleştirileri
önceden gören Descartes "Tanrı'yı düşündüğüm için o var değildir.
O var olduğu için ben onu düşünüyorum." Tanrı'nın varlığını
düşünüyorum o halde O vardır değil. O var olduğu için Tanrı'nın
varlığını düşünüyorum şeklinde karşı eleştirilere adeta bir ön cevapta
bulunmuştur.
Yirminci yüzyıl düşünürü Norman Malcolm'a göre şöyle bir akıl yürütme bu
tarz eleştirilere adeta bir cevap oluşturmaktadır:
1. Eğer Tanrı varsa onun varlığı gereklidir.
2. Eğer Tanrı yoksa, onun varlığı imkansızdır.
3. O zaman Tanrı ya vardır ya yoktur.
4. Tanrı'nın varlığı ya gereklidir ya da imkansızdır. Yani
çelişki vardır.
5. Tanrı'nın varlığı mümkündür. İmkansız değildir. Yani çelişki
ispatlanamamıştır.
6. O zaman Tanrı'nın varlığı gereklidir.
Karl Barth'a göre Anselm'in ontolojik kanıt görüşü bir kanıt değil iman
açısından kabul edileni daha derinden anlamaya çalışmaktır.
Bütün bunlara bakarak aslında Anselm'in "Ontolojik Kanıtının"
gerek Tanrı'nın varlığının kanıtı açısından gerekse imanın daha derinden
anlaşılması açısından çok büyük rol oynadığı hiç kuşkusuz ortadadır.
Özellikle Teist görüşün karşısında yer alan Ateistler için oldukça
zorlayıcı bir yaklaşımdır; çünkü p'nin varlığının inkarının
gerçekleşmesi için p'nin gerçekten söz konusu bile edilememesi gerekir.
Dipnotlar
[1] Descartes, Philisophical Works of Descartes, s.180
[2] Ethics, s.78
[3] Ontolojik kanıt tartışması kitabın iki ve üçüncü bölümünde
yer almaktadır
Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM


< Felsefe Akımları Dizinine Geri
Git


< Din
Felsefesi Dizinine Geri
Git
> Bu sayfaya ilişkin
etiketler: Din,
din nedir,
din felsefesi,
din felsefesi
nedir, din
anlayışı,
felsefe ve din,
din ve felsefe,
din felsefesi,
tanrı,
tanrı kavramı,
tanrı problemi,
tanrı var mıdır,
tanrı yok mudur