1 Kapitaliznı Öncesi Ekononıi Sekiileri - ASYA URETiM TARZI. ANTiK ÇAÖ, FEODALiYE ı SQJ YAYlNLARI
2 ... IRINCI BASKI
3 KAPiTALiZM-ÖNCESi EKONOMi ŞEKiLLERi ASYA Ü.RETiM T.A;RZI, ANTiK ÇAG, FEODALiTE KARL MARX: ÇEVIREN MIHRI! BIELL'I
4 Iiarl Marx'ın Formen die der Karıitalistisclıen Production vorhergehen [ =Pre - capitalist Economic Formations] adlı eserinin İngilizce çevirisini esas alarak (ve Fransızca çevirisi ile karşılaştırarak) ve Eric J. Hobsbawm'ın Pre - capitalist Economic Formations'a yazdı ı İntroduction'ı İngilizce aslından, Mihri Belli dilimize çevirmiş, ve kitap, Sol Yayınları tarafından, Kapitalizm-Öncesi Ekonomi 5-ekiÜeri -Asya tl"retim Tarzı, Antik Çağ, Feodalite--, adı ile Aralık 19S7 tarihinde Ankara'da Başnur il'latbaası'nda dizdirilip, bastırılmıştır.
5 İÇİNDEKİLER '7 ÖNSÖZ, Eric J. Hobsbawm 71 KAPİTALİZM-ÖNCESi EKONOMİ SEKİLLERİ 73 [Bir] ıos [İki] 131 MARX VE ENGELS'İN TARiHI DÖNEMLER MESELELERiYLE İLGİLİ.TAMAMLAYICI METiNLERİ 133 "Alman İdeolojisi"nden 152, Mektuplar 162 "Manifesto"dan
6 KARL MA RX Karl Marx, Alma.nya'da Trier şehrinde, 5 Mayıs 1818'de dog-du. 14 Mart 1883'te Londra'da öldü. Bilimsel sosyalizmin kurucusudur. Marksist ekonomi-politik ve felsefenin ana meselesi, kapitalist sistemin iç gelişme kanunlarının saptanması ve sosyalist düzene geçişin kacınılmazlıg-ının belgitlenmesidir. Marx, diyalektik metodu, yalnız kapitalizmin deg-il, insanlık tarihinin bütün dönemlerinin tahlilinde uygulainıştır ve Kapitalizm-Öncesi Ekonomi Şekilleri, bu alandaki en önemli tahlilidir. Kapitalizm-Öncesi Ekonomi Şekilleri, Formen die Ka.pitalistischen Production vorhergehen (über den Prozess der der Bildnng des Kapitalverhaltnisses oder der Urspriinglichen Akkumulation vorhergeht), başlıg-ını taşıyan notlardır. Bu notlara, tamamlayıcı nitelikte olmak üzere, İngilizce baskısında oldug-ıı gibi, Marx ve Engels'in Alınan İdeolojisi adlı kitabından ve Mektuplar'dan bazı pasajlar ile, ayrıca Türkçe çevirisine Marx ve Engels'in Manifesto'sun<ian tarihi dönemler meseleriyle ilgili pasajlar eklenmiştir. Formen'in (Kapitalizm-Öncesi Ekonomi Şekilleri üzerine notların Almanca başlıg-ının kısaltılmış adı) çevirisinde, Marx'ın bazı uzun paragrafları, ingilizce çevirisinde oldug-ıı gibi, bölünmüş, Marx'ın kendi paragraf başları, paragrafın başına konan ( ) işaretiyle gösterilmiştir. Almanca olmayan yabancı dillerdeki pasajlar da çevrilmiş, ancak, örneğin ager publicns gibi teknik terimler oldug-u gibi l:nrakılmıştır. Formen'de dip notlar, İngilizce çevirisinde oldug-ıı gibi muhafaza edilmiştir. Eric J. Hobsbawm'ın Önsöz'ünde, Marx ve Engels'in öteki yazılarına yapılan atıflar, Karl Marx, Friedrich Engels, Werke (Dietz Verlag, Berlin, 1956) başlıg-r ile yayınlanan eserlerinden alınmıştır ve bu kitapta sadece Werke diye zikredilmektedir Önsöz'ün yazıldıg-ı sırada, Kapital'in III. Cildi he-. nüz 'Verke içinde yer almadıg-ından, bu cildin 1956 tarihli Dietz Verlag yayını, Kapital'in I. Cildi ise Engels tarafından yayınlanan ingilizce cevınsı (Dona Torr Yayını, Alien and Unwin, 1938), Eric Hobsbawm'ın Önsöz'ündeki atıflar için esas tutulmuş ve Türkçe çevirisinde de buna bağlı kalınınıştır. Bu eser, Marx'ın en son yayınlanmış eseridir, ve geniş tartışmalara vesile olmuştur. Önsöz'ün yazan Eric J. Hobsbawm'ın da dediği gibi, Fonnen'i göz önünde bulundunnayan marksist tarih! tartışma, bu eserin ışığında yeniden ele alınma.lıdır. iönsöz'ün yazan da Formen ile ilgili tartışmalara katılmıştır ve çevirisi sunulan Önsöz'ündeki görüşlerden bir kısmı, bazı marksist eleştiriciler tarafından, dogmatizmden kaçmak çabasıyla tarihi determiniz:inin inkarına kadar vardığı ileri sürülerek, eleştirilmiştir.
7 7 ÖN SÖZ I BU ESER, Marx'ın yıllarında, Ekonomi Politiğin Eleştirisi'ne ve Kapital'e hazırlık olarak kaleme aldığı tomar halindeki taslaklardan bir bölümdür. Bu notlar, 'de Moskova'da Grundrisse der Kritik der Politischen Ekonomie başlığı altında yayınlandı. Ama daha önce de bunlardan bazı küçük parçalar, 1903'te Neue Zeit 'de çıkmıştı. İlk yayının zamanı ve yeri dolayısıyla, 1952'de bu bölümün Berlin'de broşür olarak yayınl asına ve 1953'te de Grundrisse'nin tamamının aynı biçimde yeniden yayınianmasına kadar eseri hemen hemen kimse farketmedi. Bu 1953 Almanca ya, yım, başvurabildiğimiz tek metindir. 1956'da yayınlanan
8 İtalyanca çevirisinden başka Batı Avrupa dillerinden herhangi birine çevrildiğini bilmiyorum. Böylece, Grundrisse, yazarları hayattayken yayınlanmamış olan ve ancak 1930'dan sonra, gerektiği gibi incelenebilen Marx ve Engels'in çok sayıdaki el yazılarından biridir. Bu el yazılarının büyük bir kısmı, son tartışmalarda, sık sık sözü edilen 1844'ün İktisadi- Felsefi Elyazıları gibi, hem Marx'ın, hem de marksizmin gençlik çağının yazılarıdır. Ama Grundrisse, Marx'ın tam ergenlik zamanında kaleme alınmıştır. Bu elyazısı, İngiltere'de on yıl süren yoğun bir çalışmanın sonucudur ve 1860'ların başında Kapital'i yazmasından hemen önceki düşüncelerini yansıtır. Zaten, Kapital için hazırlık çalışmaları niteliğinde-. dir. Demek ki, Grundrisse, Marx'ın ergenlik çağı yazılatı arasında, halka en son ulaşmış olanıdır. Şartlar göz önünde tutulursa, bu notların yayınlanmasının bu kadar gecikmesine şaşmak gerekir. Bu, özellikle, Formen die Kapitalistisehen Produktion vorhergehen başlığını taşıyan Marx'ın kapitalizm öncesi tarihi evrim meselesini incelediği, burada çevirdiğimiz bölümler için doğrudur. Çünkü bunlar, gelişigüzel alınmış önemsiz notlar değildir. Bu eser, sadece, Marx'ın Lasalle'e gururla yazdığı gibi 02 Kasım 1858), "On beş yıl süren araştırmanın, yani hayatıının en güzel yıllarınınsonucu" olmakla kalmıyor, sadece 1\l!arx'ı en parlak ve en derin olarak yansıtmakla kalmıyor. Bu eser, aynı zamanda, birçok bakımlardan, az zaman sonra yazdığı ve tarihi materyalizmi en özlü biçimde sunan Ekonomi Politiğin Eleştirisi'ne o mükemmel önsözünü tamamlayan tarihi evrim meselesini en sistemli biçimde ele alan bir eserdir. Tereddütsüz söylenebilir ki, bu eseri göz önünde bulundurmayan herhangi bir marksist tarihi tartışma -ki, 194l'den önceki bu yoldaki tartışmaların tümü ve (ne yazık ki) bu tarihten sonrakilerin de 8
9 birçoğu böyledir- bu eserin ışığı altında yeniden ele alınmalıdır. Bununla birlikte, bu ihmali açıklayan gözle gö!ülür sebepler de var. Grundrisse, Marx'ın da Lassalle'e yazdığı gibi "yayınlannıak için değil, [kendisi için] çok değişik dönemlerde yazılmış monografilerdir". Bu notlar, okurun, Marx'ın düşünüş tarzına alışık olmasını -yani onun entelektüel evrimini ve Hegelciliği bilmesini- gerektirmekle kalmıyor, aynı zamanda, bir çeşit özel entelektüel stenografiyle, Marx için açık anlam taşısa da, bizim için çok kere anlaşılması güç olan, çözülmesi iı:nkansız bazı yan notları taşıyan bu elyazıları, okurdan özel bir dikkat de bekliyor. El yazısını çevirmeyi, ya da inceleyip yorumlamayı denemiş olan bir kimse, kimi pasajlara hiç bir şüpheye meydan bırakmayan kesin bir anlam atfetmenin imkansız olduğunu bilir. Eğer Marx, sözünün anlamını kolay anlaşılır biçime sokma zahmetine katlansaydı bile, gene de bu elyazıları kolay anlaşılır şeyler olmayacaktı, çünkü, bunlarda tahlil, pek yüksek bir genelierne seviyesinde, yani yüksek düzeyde soyut terimlerle yürütülmektedir. Marx burada, her şeyden önce, -Eleştiri'sinin Önsözünde olduğu gibi- her türlü sosyal değişmenin genel mekanizmasını tespit etmeye çalışmaktadır: maddi üretim güçlerinin gelişmesinin belirli bir aşamasını karşılayan üretimin sosyal ilişkilerinin şekillenmesini; ilişkilerin bir kere daha.kendilerini güçlerin düzeyine göre ayarladıkları "sosyal devrim çağlarını". Bu genel tahlil, özel tarihi dönemlerle özel üretim güçleri ve ilişkileriyle ilgili herhangi bir görüşü kapsamamaktadır. Böylece, Önsözde "sınıf" sözcüğü geçmemektedir, çünkü sınıflar, tarihin belirli dönemlerinde -bu dönemlerin uzun ya da kısa olması burada önemli değildir- üretimin sos- 9
10 10 yal ilişkilerinin özel hallerinden başka bir şey değildir. Ve burada tarihi şekillenmeler ve dönemlere ait tek görüş, kanıtlarla desteklenmeyen ve açıklanmayan "toplumun ekonomik şekillenmesinin ilerlemesinde çağlar" m kısa listesidir. Bunlar, "Asya tipi, kadim, feodal ve modern burjuva" çağlardır ki, bunlardan sonuncusu, üretimin sosyal sürecinin en son "çatışmalı" toplum biçimidir. Formen, her ne kadar kelimenin tam anlamıyla "tarih" değils de, Önsöz'den hem daha genel, hem de daha özeldir. Bir bakıma bu elyazısı;.sosyal evrimin tahlilinde, bir diyalektik teoriyi, ya da doyurucu nitelikte herhangi bir teoriyi bulma yolunda çaba göstermektedir. Elyazısı müsvedde, bilim adamlarının "güzellik" ya da "incelik" diye adiandırma eğiliminde oldukları o entelektüel tasarruf, genelliğe ve kopmayan iç-mantığa sahip bulunuyor ve Hegel'in diyalektik metodunu, -ama idealist temel üzerinde değil, materyalist temel üzerinde diyalektik metodunu- bunlara katıyor. Bu, bizi, hemen meselenin ikinci yönüne getirmektedir. Formen, 'tarihin muhtevasını en genel biçimde formüle etme çabasındadır. Bu muhteva, toplumun ilerlemesidir. Ne tarihi ilerlemenin varlığını inkar edenler, ne de (çok kere erginliğe ulaşmamış olan Marx'ın ın ilerlemesi, objektif olarak tanımlanabilen bir şey olup, aynı zamanda, özlenen şeye de işaret eder. Bütün insanların özgür gelişmesinin zaferine marksist yazılarına dayana.raik) Marx'ın düşüncesdni sadece insanın kurtuluşu için bir ahlaki istem olarak görenler, burada kendilerine destek bulamıyacaklardır. Çünkü Marx' inancın gücü, Marx'ın bunu ummakta gösterdiği güce değil, tarihi gelişmenin insanlığı ergeç bu sonuca getireceği yolundaki tahlilin doğruluğuna dayanır. Marx ın. hümanizmasının, ama aynı zamanda, şüphesiz ki onun sosyal
11 ve ekonomik evrim teorisinin objektif temeli, insanın bir sosyal hayvan olarak. tahlilidir. İnsan -ya da daha doğrusu insanlar- emek sarfederler, yani nefes alarak, yiyecek, barınak, sevgi vb. arıyarak her günkü eylemlerinde kendi varlıklarını yaratırlar ve yeniden üretirler. Bunu doğa içinde çalışarak, ve bu maksatıa doğadan bir şeyler alarak (ve eninde sonunda bilinçli o arak doğayı değiştirerek) yaparlar. insanla doğa arasındaki bu karşılıklı etki, hem sosyal evrimin kendisidir, hem de sosyal evrimi meydana getirir. Doğadan bir şeyler almak, ya da (insanın kendi vücudu dahil) doğanın bir parçasının kullanılışını tayin etmek, kamu dilinde mülk edinme denen şey gibi görünebilir ve gerçekten de öyledir. Ve bu da özünde emeğin bir yönünden başka şey değildir. Bu, mülkiyet kavramıyla ifade edilir (buradaki mülkiyet, tarihi bakımdan özel bir olguyu ifade eden özel mülkiyet ile aynı şey değildir). "Başl gıçta" di-" yor Marx, "işçinin kendi emeğinin objektif şartlarıyla ilişkisi, bir mülkiyet ilişkisidir; bu emeğin kendi maddi ön-şartıyla (sachliche) doğal birliğidir". Bir sosyal hayvan olduğu için insan, hem emeğin işbirliğini hem de emegın sosyal bölünümünü (yani fonksiyonların uzmanlaşmasını) geliştirir ki, bu, bireyin ve onun bir parçası olduğu topluluğun hayatını sürdürebilmesi için gerekli olanın üstünde bir_ fazla üretmesini mümkün ınıınakla kalmaz, bu fazla'yı üretme imkanlarını daha da arttırır. Hem bu fazla'nın, hem de emeğin sosyal bölünmesinin varlığı, değişimi mümkün kılar. Ama başlangıçta hem üretimin, hem de değişimin amacı kullanımdır - yani üreticinin ve onun içinde bulunduğu toplumun geçiminin sağlanması. Teorinin kurulu bulunduğu tahlil tuğlalarının belli başlıları bunlardır. Ve bunların hepsi, gerçekte, insanın özel cinsten bir sosyal hayvan olduğu yolundaıki temel kavramın kapsamının genişle- 11
12 12 mesi ya da kanıtlarıdır.ı İlerleme, elbetteki insanın gittikçe doğadan kurtulmasında, ve insanın doğa üzerindeki denetlemesinin artmasında görülebilir. Bu doğadan kurtuluş -yani ilkel inşanların yaşayışı durumundan ve hayvanların insan gruplarına evrimi sürecinden meydana gelen ilk ve kendiliğinden gelme ilişkilerden kurtuluş (ki Marx buna naturwüchsig demektedir)-, sadece üretim güçlerini değil, üretim ilişkilerini de etkiler. Ve Formen meselenin bu ikinci yönüyle ilgilenmektedir. Bir yanda emeğin uzmaniaşmasının ve, değişim'in sonucu; insanlar arasındaki ilişkiler, paranın keşfi ve onunla birlikte gelen emtia üretimi ve değişimi, sermaye birikimi dahil, o zamana kadar düşünülmesi imkansız işlemler için gerekli temeli sağlıyana dek, gittikçe belirli ve aynı zamanda çapraşık bir hal alır. Her ne kadar bu deneme-.. nin daha başında, bu süreçten söz ediliyorsa da, başlıca konu bu değildir. öte yandan insan naturwüchsig'den uzaklaştıkça, ya da doğayla kendiliğinden gelişmiş ilkel ilişkilerden uzaklaştıkça, emek-mülkiyet ilişkisi gittikçe bölünmektedir. Bu ilişki, gittikçe "özgür emeğin, onun gerçekleşmesinin objektif şartlarından, araçlanndan ve çalışma çalışma malzemesinden ve böylelikle, her şeyden önce, emekçinin kendi doğal çalışma yerinden, toprağından" gittikçe ayrılması biçimine bürünür. Bu durumun en büyük açıklığa varması, kapitalist düzende, işçinin sadece iş-gücü durumuna düşürüldüğünde ve mülkiyetin de emekten tmnamen ayrılmış olan üretim araçlarının denetlernesi halini aldığı, ve üretim sürecmde kullanım ile değişim ve birikim (ki bu, üretimin doğrudan doğruya hedefidir) arasında tam bir ayı Engels'in insanın maymundan evriminin açıklanması ve dolayısıyla.insanla öteki ilk canlılar arasındaki farklar için, DGğanın Diyalektiği'nde "maymunun insan bi<;imine gelmesinde emeğin rolü" konusuna bakınız. Werke, XX,
13 13 rılmanm gerçekleştiği kapitalist düzende görülmektedir. Marx, burada, bu sürecin, mümkün olan tip değişikliklerini tahlil etmeye çalışınaktadır. Her ne kadar evrimin özel aşamalarını ifade eden özel sosyal-ekonomik sekillenmeler öneınliyse de, Marx'ın burada üzerinde d rduğu, yüz'yıuar ve kıtalar üzerine yayılan, sürecin tüınüdür. Bu bakımdan, bu inceleme planı, ancak geniş anlamıyla tarih sırasına göre düzenlenmiştir. en Ve burada uzun vadeli biçim değiştirmeye ışık tutroadıkça Marx, bir aşamadan ötekine geçişle uzun boylu ilgilenmemektedir. Ama aynı zamanda ilk doğal üretim şartlarından insanın kurtuluşu süreci, bir bireyleşme sürecidir de.. "İnsan ancak tarih sürecinden geçerek bireyleşniekteclir, ( vereinzalt si ch). Başlangıçta onu bir gens içinde bir kabile üyesi olarak, bir sürü-hayvanı olarak görüyoruz... Değişim, onun bireyleşınesinin başlıca etkenidir. Değişim, sürü-hayvanını gereksiz hale getirmekte, onu yok etmektedir". Bunun otomatik sonucu, bireyin başlangıçta içinde bulunduğu toplulukla ilişkilerinin biçim değiştirmesidir. Kapitalizm gibi en aşırı bir durumda, eski toplum, biçim değiştirerek, insan yönü geri planda k:ılınış bir sosyal mekanizma biçimini alırken, bu toplum, öte yandan bireyleşmeyi mümkün kıldığı halde, bireyin dışında. ve ona düşman kalabilmektedir. Ama bununla birlikte, bu süreç, insanlık için muazzam imkanlar sağlamaktadır. Marx'ın umut.ve ihtişam dolu pasajında belirttiği gibi: "(Ne kadar dar ulusal, dinsel ya da siyasi bir ta" rumlamaya tabi tutarsak tutalım) insanın her zaman üretimin amacı olarak göründüğü eski toplum, üretimin insanın amacı ve servetin de üretimin amacı bulunduğu modern dünyadan çok daha öğülmeye değer görünmektedir. Ama gerçekte dar burjuva biçim soup atıl-
14 14 dıktan sonra servet, bireylerin evrensel değişim şartları içinde ürettikleri ihtiyaçlar, yetenekler, tatminler, üre tim güçleri vb.i erinden başka nedir ki? Servet; insanın doğa güçlerini denetlemesinin - sadece kendi tabiatımn değil, genel olarak "doğa" denen şeyin ô.erietlerunesinin tam gelişmesini ifade etmez mi? Servet, evrimin tümünü -yani daha önce tesbit edilen bir ölçüyle henüz ölçüimemiş olan tüm insan güçlerinin evrimini-'- kendiliğinde bir amaç haline getiren, bir önceki tarihsel evrimden gayri hiç bir ön-koşula bağlı bulunmayan, kendi yaratıcı yeteneklerinin mutlak verimi değil de nedir? Bu, insanın, herhangi bir belirli biçimde, kendisini değil de, kendi bütünlüğünü ürettiği bir durum değildir de, nedir? İnsamn, geçmiş tarafından şekiilendirilmiş bir şey olarak kalınakla yetinmediği, ama mutlak bir oluş hareketi içinde bulunduğu bir durum değildir de, nedir? Burjuva ekonomi-politiğinde -ve bunun karşılığı olan üretim döneminde- insanın içinde gizli bu şeyin işlenerek meyve vermesi tam bir yabancılaşma gibi, belli, tek taraflı amaçların tümünün tahribi gibi, bir dış zorlamaya hedefin kendisinin feda edilmesi gibi görünmektedir." İnsanlık yaruru yitirmiş ve görünüşte çelişkili olan bu biçimde bile, insanın öz.gür bireysel gelişme ideali, daha önceki tarih aşarnalarına kıyasla, gerçek olmaya en yaklaştığı arnndadır. Bunun bir gerçek olması, sadece, Marx'ın usta diliyle söylediği gibi, insan toplumunun tarih-öncesi aşaması -kapitalizmin sonuncu dönemi buluriduğu sınıf toplumları çağından- insamn ken<li kaderine hükmedeceği çağa, komünizm çağına geçişi beklemektedir. Böylece, Marx'ın görüşü, olağanüstü, birleştirici niteliği olan bir güçtür. Onun sosyal ve ekonomik gelişme örneği (Hegel'inkindim değişik olarak) tarihe uygulan-
15 15 dığında, totolojiler değil, verimli ve orijinal sonuçlar veren bir örnek; ama aynı zamanda, insan doğası hakkında söylenen birkaç sözün ifade ettiği mantıki. imkanları açarak geliştiren, emek-mülkiyet çelişkisinin, ve iş-bölümünün diyalektik. işleyişini veren bir örnektir.2 Marx'ın örneği, bir gerçekler örneğidir. Ama biraz değişik açıdan bakınca, aynı örnek, bize değer-yargıları sağlamaktadır. İşte Marx'ın bu çok boyutlu teorisidir, ki tüm akılsızlar ya da ön-yargılara saplanmışlar dışın-. da herkesin, görüşlerine katılmasalar bile, Marx'a bir düşünür olarak hayranlık duymalarını sağlamıştır. Ama Marx'ın bu örzelliği, aynı zamanda, hele dışardan bir okurun kolay anlaması _için, metinde tavizlerde bulunma gereğini duymadığı hallerde, onun eserini daha da zor anlaşılır duruma getirmektedir. Bu zorluğun bir örneği üzerinde özellikle durmalıyız: söz konusu olan Marx'ın ayrı ayrı akademik disiplinleri ayırdetmemesidir. Bu işi onun yerine yapmak mümkündür. Nitekim Marx'ın daha akıllı eleştiricilerinden biri olan müteveffa J. Schumpeter, sosyolog Marx'ı, iktisatçı Marx'tan ayırdetmeye çalıştı, ve insan kolayca tarihçi Marx'ı da bunlardan ayırdedebilir. Ama bu me kanik bölmeler, insanı yanıltır ve Marx'ın metoduna tamamen aykırıdır. Statik ve dinamik tahili arasında kesin bir çizgi çizme yolunda çaba gösteren burjuva akademik iktisatçıları olmuştur ve bunlar biraz "dina mikleştirici" unsuru, statik sisteme zerkederek, birini ötekine çevirmeyi ummuşlardı. Ve gene terciharı denklemlerle ifade edilen bir salt "iktisadi büyüme'' örneği 2 Marx -Engels'ten farklı olarak- bu teorinin soyut ve a priori sunulu iınun imkanını ve giderek dü ünün bazı aşamalarında gereğini :kabul etmemektedir. Bkz: (yayınlanmamış olan Ekonomi-Politilrin Elestirisi'nin. Önsözündeki Ekonomi-Politik'te Metot başlıklı bölüm, (Werke, XIII, 631-9). Marx burada bu sürecin değerini incelemektedir.
16 16 geliştirerek, bu örneğe uymayan her şeyi "sosyologların" alanına havale eden, bu akademik iktisatçılar olmuştur. Akademik sosyologlar da buna benzer bir ayırımı, ama daha aşağı bir bilimsel düzeyde yapmaktadırlar; tarihçilere gelince, alçakgönüllü davranınakla birlikte, gene aynı yoldadırlar. Üretimin sosyal ilişkileri (yani en geniş anlamıyla sosyal örgütlenme) ve bu ilişkilerin düzeyine tekabül eden maddi üretim güçleri, birbirinden ayrılamaz. "Toplumun ekonomik yapısı, bu üretim ilişkilerinin tümü tarafından meydana getirilir" ( Önsöz, Werke, XIII, s.8). İktisadi gelişme, "iktisadi büyüme' biçiminde nitelendirilerek basitleştirilemez; hele iktisadi büyümenin, milli gelirin % 5'inden fazlası yatırımlara ayrıldığı zaman meydana geleceğini iddia eden kimi çağdaş iktisatçılar gibi, verimlilik ya da sermaye birikimi oranı gibi, tecrit edilmiş faktörlerdeki değişmelerle hiç açıklanamaz.s İktisadi gelişme, ancak, özel tarihi çağlarla ve özel toplumsal yapılar olarak incelenebilir. Bu denemede çeşitli kapitalizm öncesi üretim tarzlarının incelenmesi, bunun parlak bir örneğidir ve burada ayrıca tarihi materyalizmin, tarihin bir iktisadi yorumu olduğunu düşünmenin (giderek sosyolojik yorumu olduğuriu düşünmenin) ne kadar yanlış olduğu ortaya çıkmaktadır.4 Bununla birlikte, her ne kadar biz, Marx'ın, zamas Marx bu gibi basitleştirme ihtimallerinin iyice farkındaydı, ve pek önemli sayınamakla birlikte bunların kullarolabileceğini tahmin ediyordu. Verimliliğin tarihi gelişmesi üzerine bir ıncelemenin, Adaını Smith'in durgun ve ilerici ekonomiler konusundaki tahliline bilimsel bir anlam katabileceği yolundaki teklifi bundan ötürüdür. Ek>nomi-Politiğin Eleştiııisi'nin Önsözü, I, 1; Werke, &18. Marksizmin daha usta eleştiricileri tarafından, bu, teslim edilir. Nitekim G. Lichtheim, Max Weber'in -din, kapitalizm ya da Doğu toplumu üzerindeki- sosyolojik teorilerinin Marx'ın doktrini karşısında alternatifler sayılamıyacağım doğru olarak belirtiyor. Bunlar ya kendisi tarafından ifade edilmiştir, ya da kolayca eserinin yapısı içine yerlel;ltirilebilir. Marxism (1961) 385; "Marx ve Asya Üretim Tarzı" (St. Antony's Papcrs, 14, 1963), 106.
17 17 nımızın akademik uzlaşmalarına göre kesimlere bölünmemesi gerektiğinin bilincinde isek de, kısmen, sistemli ve açık bir ek.,spozenin bizi konunun ayrı ayrı yönlerini hep birlikte değil, sırayla (seriatim) sevketmesi yüzünden olsun, ve kısmen de, bilimsel araştırma görevimizin bizi ergeç bunu yapmaya zorlaması yüzünden olsun, onun düşününün birliğini kavramamız zor olabilir. Engels'in, meseleleri açık. seçik sunma amacını güden ba zı eserlerinin, örneğin bu kitaptaki denemeyle kıyasla nınca, Marx'ın düşününün yoğunluğunu aşırı ölçüde basitleştirir ve yüzeyselleştirir görünmesi işte bundandır. Daha sonra yayınlanan, örneğin Stalin'in Diyalektik ve Tarihi Materyalizm'i gibi bazı marksist incelemeler, bu yönde çok daha ileri gitmişlerdir; belki de gerek tiğinden çok daha ileri. öte yandan, Marx'ın diyalektik birliğini ve k rşılıklı bağımlılığını özellikle belirtme çabası, ancak diyalektik konusunda muğlak genellemeler, ya da örneğin üst yapının mekanik olarak ya da kısa vadeli olarak temel tarafından tayin edilmediği, ama temel üzerinde karşı etkide bulunabildiği ve zaman zaman da temele hakim bir duruma geçtiği yolunda görüşlere de bizi götürebilir. Bu cinsten beyanlar, pedagojik değer taşıyabilir ve marksizm hakkında aşırı derecede basit görüşlere karşı uyarabilir (Engels'in Bloch'a ünlü mektubunda bu cinsten beyanlarda bulunması işte bu maksatladır), ama, bu gibi beyanlar bize pek yararlı olmaz. Engels'in Bloch'a yazdığı mektupta5 belirttiği gibi, bu zorlukları önlemenin tek doğru yolu vardır. "Bu teoriyi ikinci elden değil orijinal kaynaklarından öğrenmek". İşte bu sebeple, okurun, Marx'ı, fiilen düşünürken izleyebileceği bu dönemi, bu kadar yakından ve hayranlıkla incelenmeye. layıktır. Okurların çoğu, denemenin belli başlı yönlerinden Joseph Bloch'a mektup,
18 18 ancak birine ilgi duyacaklardır: Ekonomi Politiğin Eleştirisi'nin Önsöz'ünde verilen kısa listenin fonunu meydana getiren Marx'ın tarihi gelişme çağlarını incelemesi. Bu öyle bir çapraşık konudur ki, gerektiği gibi kavrıyabilmemiz için Marx'ın ve Engels'in tarih ve tarih] evrim üzerindeki görüşlerini ve daha sonraki marksist tartışmalarda onların belli ba,şlı tarihi dönemler, ya da bölümler konusundaki görüşlerini bilmemiz gerekir. İnsa...'1 toplumunun ilerlemesinin bu çağlarımn kla sik ifadesini, Grundrisse'nin bir ilk müsveddesi bulunduğu Ekonomi Politiğin Eleştirisi'nin Önsöz'ünde bulmaktayız. Orada Marx, "genel çizgileriyle Asya, kadim, feodal ve modern burjuva üretim tarzlarının toplumun ekonoml.lt şekillenmesinin ilerlemesinde ayrı ayrı çağlar olarak gösterebileceğimizi" söylemiştir. Marx'ı bu görüşe vardıran tahlil, ve bundan çıkan iktisadi evrimin teorik örneği, her ne kadar Eleştiri ve Kapital (özellik le III. Cildi), bu tahlilin bir parçası niteliğinde olan ve anlaşılınasına yardım eden çeşitli pasajları ihtiva ediyorsa da, Önsöz'de in elenmemektedir. Formen ise, hemen tümü ile, bu meseleyi ele almaktadır. Bu bakımdan Marx'ı genel olarak düşünüş tarzının ya da özel olarak tarihi evrim ve sımflandırma meselesine yaklaşışını anlamak isteyen herkes bu denemeyi okumalıdır. Bu, Önsöz de ya da Formen'de verilen Marx'ın tarihi çağlar listesini olduğu gibi kabul etmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Göreceğimiz gibi, Marx'ın görüşlerinin pek azı, kendisine en bağlı olanlar tarafından bu liste gibi gözden geçirilmiş, değiştirilmiştir. Elbette ki bu gözden geçirme, her _zaman haklı olmamıştır ve ne Marx, ne de Engels ömürlerinin kalan kısmınp-a listeyi tam doyurucu saymamışlardır. Liste ve onun hazırlığı niteliğ inde olan Formen'deki incelemenin büyük bir kısmı, teorinin değil, gözlemin sonucudur. Ta
19 UJ rihi materyalizmin genel teorisine göre, üretim tarzla rı birbirini izlemelidir, ama mutlaka belirli tarzların belirli sırayla birbirini izlemesi diye bir şey yoktur.6 Tarihe bakan Ma:rx, belirli sayıda sosyal-ekonomik şe killemneleri, ve bunların belirli bir biçimde birbirini izlemesini ayırdedebildiği kanısına vardı. Ama, eğer gözlemlerinde ya:nılmış olsaydı, ya da bu gözlemler eksik ve yanlış bilgiye dayanmış olsaydı, genel tarihi materyalizm teorisi bundan zarar görmeyecekti. Bugün, "genel olarak kabul edilir ki, Marx ve Engels'in kapitalizm-öncesi çağların üzerinde gözlemi, Marx'ın kapitalist toplumun tanımlamasını ve tahlilini yaparken dayanmış olduğu derin ve etraflı araştırmaya kıyasla da ha yetersiz bir incelemeye ayanmaktadır. Ma:rx, bütün gücünü, kapitalizmin incelenmesi üzerinde yoğunlaştırdı ve tarihin geri kalan kısmını yerine göre az veya çok ayrıntılı olarak ele aldı. Ama bu ele alış, kapitalizmin kökenierini ve gelişmesini. açıklamak amacıyla idi. O olsun, Engels olsun, çok tarih okumuşlardı ve her ikisinin dehası ve benimsedlideri teori, onlara çağdaşlarından herhangi bir kimseden daha başarılı olarak okuduklarından yararlanmalarını sağladı. Ama ne de olsa, onlar, elde edebildikleri literatürle yetinmek zorundaydılar ve bu literatür de bugünkünden çok daha' yetersizdi. Bu bakımdan Ma:rx ve Enge1s'in ne kadar tarih bildiklerini ve tarihin hangi yaniarım bilemiyeceklerini kısaca incelemek faydalı olur. Bu, elbette ki, onların bilgilerinin kapitalizm-öncesi toplumlar hakkındaki teorilerini geliştirmek için yetersiz olduğu anlamına elmez. Tarihi bilgilerinin bunun için pekala yeterli olıtıası mümkündür. Sadece ciltleri ve yazıları yığ- 6 Besbelli ki, bazı sınırlamalar vardır: örneğin buhar makinelerini gerektiren bir teknolojik düzeye dayanan bir sosyal-ekonomik şekillenme nin böyle bir şeyi gerektirn1eyen bir şekilleurneden önce m<eydana gel mesi muhtemel değildir.
20 20 manın gerçeği anlamaya yettiği görüşü, bazı kitap kurtlarının görüşüdür. Ama insan, ciltleri yığmakla, sadece kitaplıklar meydana getirebilir de. Bununla birlikte, Marx'ın tarihi tahlilinin dayandığı olayları ve gerçekleri bilmek, bu tahlili anlamak için Iaydalıdır. Greko-Romen antik çağın klasik tarihi konusunda Marx ve Engels, hemen hemen, sadece literatür kaynaklarına dayanan bugünün tarihçisi kadar bilgi sahibiydiler. Ama, Formen yazıldığı zaman arkeolajik çalışmaların pek büyük bir kısmı yapılmamış ve o zaman-. dan bu yana klasik Antik çağın incelenmesinde bir devrim meydana getiren yazmalar koleksiyonu henüz elde edilmemişti, papirüsler de henüz bulunup çözülmemiştl (Sohliemann, Truva kazılarına 1870'e kadar başlamamış ve Mommsen'in Corpus İnscriptionum Latinarum'u 1863'e kadar yayınlanmamıştı.) Klasik bir eğitimden geçmiş olarak Marx ve Engels, Latinceyi ve Yunancayı okumada güçlük çekmiyorlardı ve kendilerinin Jornandes, Ammianus Marcellinus, Cassiodorus ya da Orosius gibi pek ilgi çekmeyen kaynaklara bile yabancı ol-. madıklarını bilmekteyiz.7 öte yandan ne bir klasik eğitim, ne de elde olan materyal, Mısır'ın ve eski çağların Ortadoğusunun ciddi olarak incelenmesine imkfı,n vermiyordu. Nitekim, Marx da, Engels. de, o dönemde, bu bölgeyi ele almadılar. Buralara gelişigüzel atıflar bile pek seyrekti. Ama bu, Marx ve Engels'in Ortadoğunun tarihi meselelerini önemsemediklerini göstermez.s Doğu tarihi alanında durumları oldukça değişiktir. Ne Marx'ın, ne de Engels'in 1848'den önce bu konu üzerinde uzun boylu düşündüklerine, ya da okuduklarına dair bir belirti yok. Muhtemeldir ki, onların Doğu tarihi "hbrx und Engels zur Dentsehen Geschichte (Berlin, 1953), I, 88, 616, 49. s Engels'in Marx'a mektubu, 18 Mayıs 1853, Babil'in kökani konusunda; Engels'in Marx'a mektubu, 6 Haziran 1853.
21 hakkında bildikleri, (bu bakımdan pek aydınlatıcı olm,ayan) Hegel'in Felsefe Tarihi Hakkında Konferanslar adlı eserinde bulunanlardan ve o dönemde eğitim görmüş bir Alman'ın edillebildiklerinden fazla değildi. İngiltere'ye sürgün, l850'lerdeki siyasi gelişmeler ve hele Marx'ın iktisat üzerine çalışmaları, bilgilerini hızla geliştirdi. Marx'ın kendisi, 1850'lerin başlarında okuduğu ve yeniden okuduğu (J. S. Mill'in İlkeler'i, Adam Smith, Richard Jones'in Giriş Konferansı, 1851) klasik iktisatçılardan Hindistan hakkında bilgi edindi 'te New York Daily Tribune gazetesinde (14 Haziran'da) Çin hakkında ve (25 Haziran'da) Hindistan hakkında yazılar yayınlamaya başladı. Öyle anlaşılıyor ki, bu yıl için de, Marx olsun, Engels olsun, Doğu tarihi meseleleriyle derinden ilgileniyorlardı ve Engels. Farsça öğrenmeyi denemeye kadar işi vardırmıştı.ıo 1853 yazının başlarında, birbirlerine yazdıkları mektup[arda Papaz C. Foster'in Arabistan'ın Tarihi Coğrafyası, Bernier'nin Geziler'inden, sarkiyatçı Sir William Jones'dan, Hindistan hakkında parlamento zabıt ve belgelerinden ve Stamford Raffles'in Java Tarihi'nden11 söz edilmektedir. Marx'ın Asya toplumu hakkındaki görüşlerinin ilk defa olarak ergin bir ifadeve bu aylar içinde kavuştuğunu sövlevebiliriz. Bu görüsler, kolayca anlaşılacağı gibi, gelişigü?81 yapılmıs bir araştırmanın sonucu değildi. öte yandan Marx ve Engels'in Batı Avrupa feoda Iiıır 1\larx, Chronik Seines L"bens, 96; 103, 107, 110, 11l9. ı o Engels'in Marx'a m"ktubu, 6 Haziran ıı 18 Mayıs ile 14 Haziran.rasındaki mektuplar Mart'ı ile Aralık'ı arasındaki Marx' ı n yazılarında atıfta bulunduğu öteki Doğı.t kaynakları arasında şunlar da vardır: G. Campbell, lllodern India (1852); J. Chil d, Treatise on the East India Trade (1681): J. von Hammer, Geschichte des osmanisehen Reiches (1835): James Mill, History of India (1826), Thomas Mun, A Discourse on Trade, from England into the East lndies, (1621): J. Po l lext n. England and East lndia... (1697) ve Saltykow, Lettres sur!'inde (1848). Bunun dışında da çeşitli e serler ve parlamento zabıtla _ rını incelemiştir. 21
22 22 lizmini incelemeleri, değişik biçimde ilerleme kaydettiği görijlüyor. Marx, zamammn ortaçağ tarım tarihi araştırmalarını izlemekteydi. Bu, daha çok Kapital'in birinci cildinde zikredilen Hanssen, Meitzen ve Maurer'in12 eserlerini okuduğunu göstermektedir. Ama, o sırada ortaçağ tarımımn ve seriliğin gelişmesi proble miyle ciddi olarak ilgilendiğiiii gösterir belirtiler pek yoktur. (Bu konuda referansı, Doğu Avrupa'da ve özellikle Romanya'da varlığını sürdürmekte olan serflik ile ilgilidir.) Ancak Kapital'in birinci cildinin yayınlanmasından (ya da Kapital'in ikinci ve üçüncü cutlerinin taslağının geniş ölçüde hazırlanmasından), özellikle 1868'de Marx'ın Maurer'i ciddi olarak incelemeye başlamasından sonradır ki, bu mesele, iki arkadaşı yakından ilgilendirmeye başladı. Marx ve Engels o zamandan sonra Maurer'in eserleririi, bu alandaki bilgilerinin temeli olarak kabul ettiler.ıs Bununla birlikte, Marx'ın ilgisi, Maurer'in ve ötekilerin ilkel köylü komününe getirdiği ışıktan yararlanarak, serfliği değil, bu komünü inceleme üzerinde toplanmışa benziyor, oysa Engels, serflikle de ilgilenmişe benzer ve bu konuyu 1882'de yazdığı die Mark adlı eserinde inceler. Birbirilerine yazdıkları en son mektuplardan olan 1882'deki mektupla rında, seriliğin tarihi evrimi üzerinde durmaktadırlar.14 Öyle anlaşılıyor ki, Rusya meseleleri kafasını işgal et- '-2 G. Hassen, Die Aufhebun der LeibeigenschaJt und die Umgestıı.ltnng der gutsherrlich-bıı.enerlichen Ve:ı-haeltnisse überhaupt in den Herzogthümern Schleswig nnd Holstein (St. Petersburg, 1861); August Meitzen, Der Boden und die landwirtschaftlichen Verhaeltnisse des preussischen Staa.tes (Berlin, 1866); G. von Maurer, Einleitnng zur Geschichte der 1\Iark, Hof, Dol'f und Sta.ndt-verfassung und der öffentlichen Gewalt (Munich, 1854); Geschichte der Fı-onhöfe, ete., 4 -vols. (Erlangen, ). ıs Marx'ın Engels' e mektubu, 14 Mart 1868; Engels'in Marx ; a mektubu, 25 Mart 1868; Marx'ın Vera Zasulic'e mektubu, 8 Mart 1881; Engels'in Bebel'e 1 mektubu, 23 Eylül ı< Engels'in Marx'a mektubu, 15 Arahk 1882; Marx'ın Engels' e mektubu 16 Aralık 1882.
23 23 meye başlayınca, Marx'ın da bu konuya karşı ilgisi, ömıünün sonlarında artmışa benziyor. Rantın biçim değiştirmelerini inceleyen Kapital'in üçüncü cildindeki bölümler de Batı feodal tarımı üzerine litaretürün ayrıntılı olarak ineelendiğini gösteren bir belirti bulunmamaktadır. Marx'ın, burjuvazinin ortaçağdaki kökenierine ve feodal ticaret ve maliyeye karşı duyduğu ilgi -Kapital'in üçii.n.cü cildinden de anlaşıldığı gibi- çok daha derindi. Besbelli ki, Batı Ortaçağı hakkında yaınız genel nitelikte eserler okumakla yetinmemiş, ama sağlayabildikçe Ortaçağın fiyatları ('Ihorold Rogers) ve Ortaçağ bankacılığı, parası ve ticareti üzerine özel literatürü de izlemiştir.ı5 Ama, bu konulardaki araştırmalar, Marx'ın en yoğun çalışmalarını yaptığı 1850'lerde ve 1860'larda henüz emekleme dönemindeydi ve bu yüzden amın hem tarım tarihi, hem de ticaret tarihi kaynaklarından bir kısmını artık eskimiş ve değerini yitirmiş sayabiliriz.16 Genel olarak Engels'in Batı ve özellikle Cerrnen ortaçağına karşı duyduğu ilgi, Marx'ın ilgisinden çok daha kuvvetliydi. O, öz kaynaklar ve mahalli monografiler Alman ve İrlanda tarihinin ilk dönemlerine ait özet metinler de dahil, çok şey okudu ve sadece dil kanıtının değil, arkeolojinin de (daha 1860'larda Marx'ın değerini belirttiği İs andinav eserlerinin de) önemının billrıcindeydi ve bugünün araştıncısı kadar Papaz. İrminon'un Saint-Germain'in Polyptique'i gibi, Ortaçağın iktisadi belgelerinin büyük önemini anlamıştı. Bununla birlikte, insan, onun da Marx gibi asıl ilgilendiği şeyin derebeylik düzeninin gelişmesi değil, eski köylü komüıo Thorold Rogers'in kitabı. Kapital I'in yazıldığı dönemde "İlk doğru fiyatlar tarihi" olarak öğülmüştür. (ToiT edn. 692 n.) K. D. Huellmann, Staedtewesen des JUittelalters (Bonn, ). 1\:apital'in III. cildinde bu kitaptan geniş il<tibaslar vardır. 16 Örneğ"in: Huellmann, Vincard,. Histoire du TTavaH... en France (1845) ya da Kindlinger, Geschichte der dentsehen IIörigkeit (1818).
24 24 nü olduğu izlenimini ediniyor. İlkel komün toplumuna gelince, Marx ve Engels'in görüşlerinin iki yazarın incelemesiyle değiştiğini az çok kesinlikle söyleyebiliriz. Komünal ı:rtülkiyetin varlığım Alman tarihinde bir aşama olarak göstermeye çalışan Georg von Maurer, ve özellikle 1877'de yayınlanan Kadim Toplum adlı eserinin ilkel komünizm tahlillerine temel teşkil eden Lewis Morgan. Engels'in 1882'de yayınlanan die Mark adlı eseri birincisine, ve 1884'te yayınlanan Ailenin, özel Mülkiyetin. ve Devletin Kökeni adlı eseri de bütün ağırlığı ile ve açık yüreklilikle ikincisine dayanır. Maurer'Lrı eserini, (ki iki arkadaş üzerinde daha 1868'den başlayarak etki yaptığını gördük) onlar, bir bakıma Fransız Devrimine karşı tepki göstermiş olan romantik ortaçağcılıktan kendini kurtarabilmiş bir araştırma olarak kabul ettiler. (Kendilerinin bu çeşit romantizme eğilim göstermemeleri de Batı feodal tarihine karşı duydukları ilginin pek kuvvetli olmayışını açıklar.) Ortaçağların üstünden Maurer'in yaptığı gibi insan toplumunun ilkel çağıarına bakmak, sosyalist eğilimle bağdaşan bir şeydi ve bunu yapan Alman araştırıcılarının sosyalist olmaması durumu değiştirmiyordup Lewis Morgan ise bir hayali sosyalist atmosferi içinde büyümüştü ve ilkel toplumun incelenmesiyle gelecek arasındaki ilişkiyi açıkça belirtti. Onun için, Morgan'ın eseriyle, yayınla..'1dıktan hemen sonra karşılaşan Marx'ın, varılan sonuçların kendi ulaştığı sonuçlara benzer oluşlarını sevinçle karşılaması ve bundan ötürü duyduğu borçluluğu, bir bilim adamı olarak özelliği olan ' bağnazca bilimsel dürüstlükle ifade etmesi tabildir. Marx tarafından son yıllarında bol bol yararlanılan bir üçüncü kaynak da Rus bilhn adamlarının yoğun literatürü ve özellikle M. Kovalevski'nin eseridir. u Engels'ten Marx'a mektup, 25 Mart 1868.
25 25 Demek ki Formen'in yazıldığı dönemde, Marx Engels'in itlkel toplumlar hajkkındaki bilgileri, sadece şematik bilgilerdi. Bilgileri, kabile toplumlarımn cid di bir inçelemesine dayanmıyordu, çünkü, modern antropoloji henüz emekleme çağındaydı ve (Marx'ın ı851' de okuduğu ve Formen'de yararlandığı anlaşılan) Prescott'un eserinden gayri Kristof Kolomb öncesi Amerikan uygarlıkları hakkında bilinenler de yeterli bilgiler değildi. Morgan'ın kitabı çıkana kadar bu konudaki fikirlerinin çoğu, kısmen klasik yazarlara, kısmen de Doğu belgelerine, ama özellikle yukarı-ortaçağla ilgili Avrupa materyaline, ya da Avrupadaki komün kalıntılarının incelemesine dayanıyordu. Bu sonuncu kategoride Slav komünal kalıntıları ve Doğu Avrupadaki kalıntllar önemli bir yer tutmuştur. Çünkü, bu kalıntıların gücü ve önemi, uzun zamandan beri uzmanların dikkatini çekmekteyoi. İki temel tipe, Doğu (Hint) tipine, Greko-Romen, Cermen ve Slav tiplerine göre bölme 1850 yıllarındaki bilgilerinin durumu ile bağdaşır. Kap talist gelişmenin tarihine gelince, Marx, o zaman yeterli sayılamıyacak olan iktisat tarihi üzerine litaratüre dayanarak değil, ama daha çok derin bir bilgisi bulunduğu çok zengin iktisat teorileri literatürüne dayanarak daha 1850 yıllarının sonunda bu alanda güçlü bir uzman olabilmşitir. Hangi kaynaktan yararianmış olursa olsun, bu bilgilerin niteliğine yabancı değiliz. Kapital'in yayınlarının çoğunluğuna eklenen bibliyografyaya bir göz atmak, bunu ispat eder. Bugünkü kıstaslarımıza göre yıllarında yararlanılabilecek bilgilerin tümü son derece dağınıktır. Ama, bu yüzden bu bilgileri bir kale)mde silemeyiz. Hele bunlardan ya rarlanan Marx çapında bir aydın ise. Böylece, iddia edi-. lebilir ki, 16. Yüzyılda fiyatlardaki artış ve bunda Amerikan altının oynadığı rol hakkındaki bilgimiz, ancak ve
26 'dan beri, belki de daha geç, sağlam belgelerle desteklenen bir temele oturtulabilmiştir. Ama bunu iddia edenler unutuyorlar ki, bu konu üzerinde en az bir temel eser, A. Soetbeer'in Edelmetall-produktion und Wertverhiiltnis zwischen Gold und Silber seit der Entdeckung Arnerikas adlı eseri, Marx'ın ölümünden önce yayınlanmıştı18 ve Engels tarafından incelenmişti; gene unutuluyor ki, bu tarihten de çok önce konu üzerinde edinilebilen bilgiler, Marx'ın Ekonomi Politiğin Eleştiri'sindeki gi:bi bir tartışmaya yetecek malzemeyi sağlayabiliyordu.ıs Marx'ın da, Engels'in de Eleştiri'nin yazılmasından sonra da, bu alanda, yayınlanmış olan her şeyi izlemiş olduklarını da buraya eklemenin gereği yok. İşte, Marx ve Engels'in genel olarak tarih bilgileri, hakkında söyleyebileceklerimiz bunlardır. Dedikleriınizi şöyle özetıiyebilirz: bu bilgiler, (hiç değilse Formen'in yazıldığı anda) tarih öncesi alanında, ilkel komün toplumları ve Kolomb öncesi Amerika alanında.yetersizdi. Afrika'ya dair hemen hemen hiç bilgi yoktu. Ortaçağ konusundaki bilgiler de pek doyurucu sayılamazdı. Ama, Asya'nın bazı bölgeleri için ve özellikle Hindistan için (Japonya hariç) durum çok daha iyiydi. Klasik Antikçağ ve Avrupa ortaçağı hakkında bilgi edin 'me durumu iyiydi, ama Marx'ın ve bir dereceye kadar da Engels'in 'bu dönemlere karşı duydukları ilgi, sürekli değildi. Buna karşılık, kapitalizmin yükselişi hakkında zengin bir bilgi hazinesi vardı. Tabii ki her ikisi de tarihi çok yakından incelemişlerdi. Öyle anlaşılıyor ki, Marx'ın karyerinde, sanayi öncesi ve Avrupa-dışı toplumların tarihi ile özellikle ilgilendiği iki dönem olmuştur: Ekonomi Politiğin Eleştirisi'nin yazılış:ından önce gelen 1850 yılları dönemi, ve Marx'ın tarih inceıs A. Soetbeer, EdelmetaUcProduktion und '!.Vertverhaeltnis zwischen Gold n. Silber seit. der Entdeckung Arnerikas (Gotlıa, 1879). ı Marx-Engels, Werke, 13 (Berlin, 1961),
27 27 lemelerinde, Rusya'da bir ihtilal imkani üzerinde durarak, özellikle Doğu Avrupa ve ilkel toplumlar üzerine eğildiği, Kapital'in birinci cildinin yayınlanmasından ve ikinci ile üçüncü cildinin özünün taslak olarak kaleme alınmasından sonraki dönem. II ŞİMDİ de Marx'ın ve Engels'in tarihin evrımı ve dönemlere ayrılması konusundaki fikirlerinin seyrini. izleyelim. Bu fikirlerin gelişmesindeki birinci aşamayı, en iyi 'da yayınlanmış olan Alman İdeolojisi adlı eserde görebiliriz. Bu eser, daha o zamandan (şüphesiz ki tek başına alındığında yeni bir şey olmayan) sosyal iş-bölümünün ayrı ay r ı aşamalarının, değişik m ülkiyet biçimlerine tekabül ettikleri görüşünü benimsemektedir. Bu aşamalardan ilki toplumsaldı ve "kavmin avcılıkla, balıkçılıkla, hayvancılıkla ve bazı durum-. larda da tarımla geçimini sağladığı üretimin o ilkel dönemine" tekabül ediyordu. Bu aşamada sosyal yapı aynı kandan grupun (ailenin) ve bunun içindeki iş-bölümünün gelişmesine ve değişmesine dayanıyordu. Bu aile grupu, kendi saflarında sadece grup başı ile ötekiler. arasındaki ayırımı değil, artmasıyla ve savaşlarla ya nüfusun ve ihtiyaçların da takas ile dış ilişkilerin gelişmesiyle ilerleme kaydeden köleliği de geustirme ' eğilimi gö termektedir. Sosyal iş-bölümünde ilk önemli ilerleme, ticari ve sınai emek ile tarımsal emeğin birbirlerinden ayrılmasından meydana geldi. Bu, şehir ve köy arasındaki çelişkinin ortaya çıkmasına sebep oldu ve bu çelişki de mülkiyet ilişkilerinin ikinci tarihi aşamasına götürür: 'Antikçağın komünal devlet mülkiyeti'. Marx ve Engels, bu ikinci aşamamn kökenini (anlaşma ya da fetih yoluyla) kabile gruplarının birleşmesinden meydana gelen sitelerin ortaya çıkmasında
28 28 bulmaktadır. Bu aşamada kölelik devam ediyor. Sitenin toplumsal mülkiyeti (vatandaşların sitenin köleleri üzerindeki mülkiyeti dahil ) burada başlıca mülkiyet biçimidir. Ama, bakıyoruz ki, bununla yanyana özel mülkiyet de beliriyor ve bu, başlangıçta toplumsal mülkiyete tabidir. İlk önce taşınabilir özel mülkiyetin, sonra da özellikle taşınamaz mülkiyetin gelişmesiyle sitenin sosyal düzeni, köleler karşısındaki durumları, ilkel kabilenin üyeleri olarak kollektif statülerine dayanan "özgür vatandaşlar"ın durumu gibi çöküşe doğru gidiyor. Bu aşamada sosyal iş-bölümü oldukça gelişmiştir. İş-bölümü, sadece, şehir ile köy arasında ve bazan da şehrin çıkarlarını temsil eden devletlerle köyün çıkarlarını temsil eden devletler arasında değildir, şehrin içinde de sanayi ile deniz ticareti arasında ve tabü özgür insanlarla köleler arasında iş-bölümü vardır. Roma toplumu, evrimin bu aşamasının en gelişmiş noktasına eriştiği bir toplumdur.2o Bu toplumun temeli sitedir ve hiç bir zaman sitenin sınırlarını aşamamıştır. Mülkiyetin üçüncü tarihi biçimi "feodal mülkiyet ya da rütbeye göre mülkiyet"21 kronolo1ik bakımdan hemen arkadan gelir. Alman İdeolojisi'nde bu iki biçim arasında mantıki zincirlenme üzerinde durulmadan sadece iki biçimin birbirini izlediği ve parçalanmış Roma kurumlarıyla fatihlerin (Cermenlerin) kabile kurumlarının birbirine karışmasının etkisi belirtilir. İlkel komünizmden hareket eden evrimde feodalizm, geniş bir bölgeye dağılmış olan nüfusun seyrekliğiniıi, sitelerin gelişmesine uygun olmadığı yerlerde yeni bir yol olarak belirmektedir. Bölgenin alanı kesin önemde bir unsur olarak gözükmektedir, çünkü Marx ve Engels, "feodal 2" Werke, III, "1 Staendisch sıfatının İngilizcede tanı karşılııtı yoktur. Ortaçag terimi olan "estate" yanlış anlarnalara meydan verebilir.
29 29 geiişme, Roma fetihlerinin ve buna bağlı olaraik tarımın yayılmasının hazırladığı çok daha geniş bir alan üzerinde ortaya çıkmaktadır"22 demektedirler. Bu şartlar altında sosyal örgütlenmenin hareket noktası site değil, köydür. Temel, bir kere daha, ortak mül k iyettir - fetheden Germen kabilelerinin askeri örgütü tarafından desteklenen gruplar olarak feodal senyörlerin kollektif mülkiyeti. Ama feodal soylular sınıfının hiyerarşik yapısını ve askeri gücünü karşısına çıkardığı sömürülen sinıf, bir köleler sınıfı değildi, serf- ler sınıfıydı. Aynı zamanda buna paralel bir iş-bölümü, şehirlerde de yer almaktaydı. Şehirlerde mülkiyetin temel biçimi, bireyler in özel emeğiydi. Ama -sa vunma gereği gibi komşu bölgelerdeki feodal örgütlerin rekabeti ve etkisi gibi- çeşitli faktörler, birbirine benzer sosyal örgütlenmenin meydana gelmesini sağlıyordu: zamanla kalfa ve çıraklara karşı bir tutumu benimseyen usta esnaf ve tüccar loncaları. Serflerin emeğiyle değerlendirilen toprak mülkiyeti, kalfa ve çırak kullanan zanaatçılıkla birlikte, bu aşamada, feodal düzende "mülkiyetin" belli başlı biçimi olarak gösteriliyar (H aupteigentum). İş-bölümü, nispeten gelişmemiştir ve daha çok çeşitli "rütbeler" arasındaki kesin farklarda ifadesini bulur. Prensler, soylular, ruhban sınıfı ve tarım bölgelerinin köylüleri, ustalar, kalfalar, çıraklar ve zamanla şehirlerde gündelikçi emekçiler. Geniş bir toprak alanına yayılmak zorunda olan bu sistem, hem toprağı elinde tutan soyluların, hem de şehirlerin çıkarları gereği büyük siyasi birimler meydana getiriyordu. Feodal krallıklar, bu yüzden, her yerde belirdi. Feodalizmden kapitalizme geçişe gelince, bu, feodal evrimin bir ürünüdür. Geçiş, şehirlerde başladı; çünkü şehrin köyden ayrılması, uygarlığın doğmasından "' lverke! III, 24-5.
30 Yüzyıla kadar, emeğin sosyal bölümünün temel ve daimi unsuru ve onun ifadesidir. Ortaçağda yeniden yükselen şehirlerin içinde üretim ile ticaret arasındaki. iş-bölümü, antik çağdan kalma bir şey olmadığı hallerde, açılıp gelişti. Bu, uzun mesafeli ticaretin temelini ve ayri ayrı şehirler arasında (üretimde uzmanıaşma biçiminde beliren) iş-bölümünü sağladı. Kasabalıların feodallere karşı savunulması ve şehirler arasındaki. karşı-. lıklı etki, ayrı ayrı kasabaların kasabalı gruplarının bir kasabalı sınıfı haline gelmeleri sonucunu verdi. "Varlığının şartları ortaya çıkınca burjuvazinin kendisi, yavaş yavaş gelişir. İş-bölüniü olduktan sonra burjuvazi, yeniden ayrı ayrı hiziplere bölünür (ve bir yandan da mülksüz sınıfın çoğunluğunu ve o ana kadar. mülk sahibi olan sınıfların bir kısmını yeni bir sınıf haline getirir: proletarya), ve bu bölünme, var olan mülkün ticaret sermayesi ya da sanayi sermayesi biçimlerine girmesi ölçüsünde olur." Marx, ayrıca şu notu ekliyor: "İlk durumda burjuvazi, devlete doğrudan doğruya ait bulunan iş kollarını yutar, sonra da az çok ideolojik olan bütün mesleklere sıra gelir...".23 Ticaret, bütün dünyaya yayılmadıkça ve büyük sanayie dayanmadıkça, bu gelişmeler yüzünden meydana gelen teknolojik ilerlemeler kendilerini güven içinde sayamazlar. Bu teknolojik ilerlemeler, yöresel ya da bölgesel nitelik taşıyabilir ve barbar istilaları ya da savaşlar sonucu kaybalabilir ve yöresel ileriemelerin genel leşmesi söz konusu olmayabilir. (Alman İdeolojisi'nin burada tarihi çöküş ve gerileme meselesi gibi önemli bir meseleye değindiğini geçerken not ediyorliz. ) Demek ki, kapitalizmin gelişmesinin nihai amacı, dünya pazarıdır. Şehirlerarası iş-bölümünün ilk sonucu, lancalardan 2s.._Verke, III, 53-4.
31 31 bağımsız olarak ve ( İtalya'nın ve Flandre'nin öncü merkezlerinde olduğu gibi) dış ticarete dayanan, ya da (İngiltere ve Fransa'da olduğu gibi) iç ticarete dayanan, lancalardan bağımsız manüfaktürlerin gelişmesi olmuştur. Bir başka sebep de, özellikle, köylerde nüfus yoğunlaşmasının artışı ve lancaların içinde ve dışında artan bir sermaye temerküzüdür. Bu manüfaktür konuları arasında (ne kadar kaba olursa olsun makineye tabi olduğu için) dokumacılık, en önemli iş alanı olarak belirdi. Manüfaktürlerin büyümesi öte yandan, şimdiye kadar şehirlere kaçan, ama loncanın tekelciliği yüzünden şehirden uzak tutulan feodal köylülere, bir kaçış imkanı hazırlamış oldu. Manüfaktürde kullanılan emeğin kaynağı, kısmen eski feodal birliklerden ve ordulardan, kısmen de tarımdaki gelişmeler yüzünden ve tarlaların mera haline getirilmesi yüzünden şehirlere sığınmak zorunda kalan nüfus arasından sağlanıyordu. Manüfaktürlerin gelişmesiyle uluslar arasında rekabet başlıyor ve merkantilizm, ticari savaşları, gümrük tarileleri ve yasaklarıyla ulusal düzeye yükselmiş oluyor. Manüfaktürlerde, kapitalistler ile emekçiler arasındaki ilişkiler gelişiyor. Amerika'nın ve Hindistan deniz yolunun keşfi sonucunda, ticaretin büyük ölçüde yayıl- ması ve denizaşırı ürünlerinin, özellikle altın ve müş külçelerinin büyük ölçüde ithali, hem feodal toprak mülkiyetinin, hem de emekçi sınıfların durumunu sarsıyor. Fetihlerle, sömürgeler edinmekle ve 'her şeyden önce şimdi artık mümkün bir şey haline gelmiş olan ve her gün daha da gerçekleşen pazarların, dünya pazarları çapına ulaşması"24 ile, sınıf ilişkilerinde meydana gelen değişmeler sonucunda tarihi gelişmenin yeni bir aşaması açılmış oluyor. Muhakemeyi bu aşamadan öteye izlemenin ger ği 2 Aynı eser
32 32 yok. Şunu belirtmekte yetinelim ki Alman İdeolojisi, sanayiin üstün gelmesinden önce ayrıca iki gelişme dönemi, biri ı 7. Yüzyılın ortasına kadar uzanan öteki de 18. Yüzyılın sonuna kadar uzanan iki gelişme dönemi üzerinde de durmaktadır. Ayrıca bu eser, İngiletere'nin sanayi alanında başarısının açıklaması olarak "bu ülkede nispi bir dünya pazarını derece derece yaratmış olan ve bu yüzden daha önceki sanayi üretim güçlerinin karşılıyamadığı İngiliz mamullerine karşı bir talep meydçına getirmiş olan" ı 7. Yüzyılda ticaretin ve manmaktürlerin temerküzünü göstermektedir.25 Görüldüğü gibi, bu tahlil, Komünist Manifestosu' nun tarihi bölümlerinin temelini teşkil eder. Tahlilin tarihi temeli dardır: (daha çok Roma olmak üzere) Klasik Antikçağ, Batı Avrupa ve Merkezi Avrupa. Bu tahlilde, üç sınıflı-toplum biçimi vardır: Antikçağın köle toplumu, feodalizm ve burjuva toplum. Tahlil, ilk iki toplum biçimini ilkel komünal toplumdan -iki ayrı çıkış yolu olarak, ikincisinin, ilk toplumun enkazı üzerinde yerleşmiş olması gerçeğiyle birbirine bağlı iki ayrı çıkış yolu olarak kabul ettiği izlenimini birakmaktadır. İlk toplum biçiminin çöküşünün mekanizması verilmemektedir. Ama gene de bu yolda bir açıklama, tahlilden çıkarılabilir. Burjuva toplum ise, feodal toplumun yarıklarında bitip fışkıran bir şey olarak görülmektedir. Burjuva toplumunun gelişip büyümesi (hiç değilse başlangıçta) şehirlerin içinde olup biten, ve tarımsal feodalizm ile ilişkisinin başlangıçtaki nüfusunu ve insanca takviyelerini eski serflerden sağlayan bir düzen olarak sunulmaktadır. Bu tahlilde henüz şehirler ve maniliaktürler için iş-gücünü sağlayan nufus fazlasının kaynaklarını bulma yolunda ciddi bir çaba yoktur ve bu konu-. da söylenen sözler tahlil olarak bir ağırlık taşıyamıya- 2s Ayııı eser, 59.
33 cak kadar özet halindedir. Yer yer bazı gözlemlerin de rin anlamlı, bazılarını!?- da çok parlak olmasına rağmen, bu bölüm, tarihi gelişmenin kaba ve geçici bir hipotezi olarak kabul edilmelidir. Formen'de ifadesini bulan Marx'ın düşünüş aşa ması, çok daha çapraşık ve ihtiyatlı olup, bu defa yal nız Avrupa ile yetinmeyen çok daha geniş ve çeşitli ta rihi araştırmalara dayanmaktadır. Tarihi dönemler tab losunda belli başlı yenilik, Ekonomi Politiğin Eleştirisi' nin ünlü Önsözünde yer alan "Asya", ya da "Doğu" sis temidir. Genel olar ak meseleyi koyarsak, şimdi artjjk, ilkel k9münal sistemden üç ya da dört çıkış yolu vardır ve bunlardan her biri önceden var olan ya da komünal sis temde zımnen bulunan bir sosyal iş-bölümü temsil eder: Doğu, kadim, Germen biçimini ( Marx, bu Germen biçimini t k bir halka özgü saymaz ) ve pek belirli ol mayan ve fazla incelenmeyen, ama Doğu sistemine ya kmlıkları olan Slav biçimi. Bunlar arasındaki önemli fark, tarihi bakımdan dayanıklı olan ve direnen sistem lerle, tarihi evrime elverişli olan sistemler arasındaki farktır. Gördüğümüz gibi, her ne kadar Marx'ın tarihi gelişme hakkındaki görüşü, hiç bir zaman basit ve tek çizgiyi izleyen bir görüş olmamışsa da ve o bunu iler lemenin b asit bir tescili saymamışsa da örnegı, bu mesell:)ye ancak hafifçe değinmektedir. Ama '. de artık tahlil çok daha derinleşmiştir. Formen'i bilmeme, geçmişteki D oğu sistemi üzerin deki tartışmaların Marx ve Engels'in ilk mektuplarına ve Marx'ın ( her ikisi de 1 853'de yazılmış olan) 26 ve Hint toplumunu dah a önce gelen yabancı gözlemcilerin gö - rüşüne uygun olarak ' "toprak mülkiyetinin bulunma20 Daha çok Marx'ın Engels'e tarihli Engels'e ; ıilektuplarına 33 ve Engels'in Marx'a ; Marx'ın Werke'ye dayanarak.
34 34 dığı" bir toplum olarak nitelendiren Marx'ın Hindistan hakkındaki yazılarına dayandınlması sonuc'unu vermiştir. Ama bu, özel bir merkezileşmeyi gerektiren, yani başka türlü üzerinde tarım yapılaınıyacak olan topraklarda bayındırlık işlerini ve suhimayı gerektiren özel şartlardan ileri gelmekteydi. Bununla birlikte, daha fazla incelendiği takdirde Marx'ın, köy komünü içinde "imah:ıtın ve tarımın kendi kendine yeten birliğinin", ve böylelikle "burada üretim ve artı-üretim için gerekli şartları kendi içinde ihtiva etmesinin" ve bu yüzden de herhangi bir başka sistemden çok daha büyük bir inatla çözülmeye ve iktisadi evrime karşı direnmesinjn, bu sistemin temel karakteristiği olduğu görüşünü taşıdığı anlaşılmaktadır. "Doğu despotluklarında" mülkiyetin teorik yokluğu, böylelikle bu toplumların temeli olan "kabile mülkiyetini ya da komünal mülkiyeti" maskelemektedir. Bu sistemler, merkezileşmiş olmayabilir ya da olabilir biçimde "daha despotça olabilir ya da daha demokratik" olabilir ve türlü tarzda örgütlenmiş bulunabilir. Bu gibi küçük komi,in birimleri, daha büyük bir birliğin parçası olarak görüridüklerinde, artı-üretimlerinin bir kısmını (daha büyük) Birliğin masraflarını, yani savaş, dini merasim vb. masraflarını karşılamak için sulama ve ulaştırmanın bakımı gibi iktisadi bakımdan gerekli işler için ayırabilirler ve bu durumda, bu gibi işler, yukardaki :)3irlik "küçük komünlerin üstünde duran despot hükümet" tarafından yapılmış görünür. Bununla birlikte, artı-üretimin bu biçimde yabancılaş-. ması " kökenindeki anlamıyla senyör dominium'larının" tohumlarını taşırilaktadır ve bundan feodalizm doğabilir. Komünal birimlerin "kapalı" niteliği, şehirlerin, ekonominin bir parçası olmadıkları anlamını taşır; bunlar "ancak yerin dış ticareti özellikle elverişli bulunduğu noktalarda ya da hükümdarın ve adamlarının g,
35 Urlerini (artı-ürünleri) ernekle değiştirdikleri ve böylelikle bir emek fonu olarak sarf ettikleri yerlerde" meydana gelir. Onun için Asya sistemi, henüz bir sınıflı toplum değildir, ya bir sınıflı toplum olsa bile, bunun en ilkel biçimidir. Marx'ın Meksika ve Peru toplumlarını aynı tipe giren toplumlar olarak gördüğü, ve bazı kabi Jelerin ya da komünlerin öteki kabileleri fethetmesi sonucu daha çap : raşık bir hal alrriış olmasına rağmen Kelt toplumlarını da böyle saydığı anlaşılmaktadır. Bu sistemin daha öteye bir evrimi imkansız kılmadığını da belirtelim, ama bu evrim, bir lüks niteliğinde kendi kendine yeten temeldeki kabilenin ya da köyün iktisadi birliğinin sağladığı artı ile gelişebildiği ölçüde gerçekleşen bir evrimdir. İlkel toplumdan doğan ikinci sistem, "daha dinamik bir tarihi yaşantının ürünü olan", şehri üreten ve şehir yüzünden yayılan, dinamik, değişen bir toplum olan kadim tarzı meydana getirir. "Kendisine bağlı olan bölge ile şehir, bir iktisadi bütünü teşkil eder". Gelişmiş biçiminde -Marx burada daha önce gelen uzun süreci ve bunun çapraşıklığını özellikle belirtir- bu toplumun özelliği köleliktir. Ama bunun da iktisadi sınırları vardır ve bu sistemin yerini daha esnek ve verimli bir sömürme biçimi olan bağımlı köylülerin derebeyleri tarafından sömürülmesi, zamanı gelince kapitalizme yolu açacak olan feodalizm alacaktır. Üçüncü tipin temel birimi ne köydür, ne de şehir. Burada temel birim "bağımsız bir üretim merkezi olan (ve kadınların evlerde ek iş olarak yaptıklarından gayrı imalatı olmayan) ayrı ayrı ailelerdir". Bu ayrı ayrı aileler (aynı kabileden olduklarında) birbirleriyle gevşek bağlarla bağlıdırlar ve "savaş için din, anlaşmazlıkların çözüme bağlanması vb." için, ya da - birey olarak kendi kendine yeten aile ekonomilerinin ko-
36 36 münal meralardan, av bölgelerinden vb. yararlanmaları için zaman Zaıl).an birleşirler. Böylece temel birim, köy topluluğuna kıyasla, daha zayıf ve potansiyel bakımdan daha "bireyci"dir. Marx, buna, Cermen tipi diyor, ama tekrar edelim ki, bu tipi belli bir halka özgü saymamaktadır.27 Kadim ve Cermen tipleri, Doğu tipinden ayırdedildiğine göre, bundan Marx'ın Cermen tipini potansiyel olarak doğu tipinden daha dinamik saydığı sonucunu çıkarabiliriz ki, bunun da gerçeğe uygun olduğu söylenebilir.28 Marx'ın tip üzerindeki gözlemleri insanı meraka sevkedecek kadar özetlenmiştir, ama onun ve Engels'in Cermen kabileler arasında olduğu gibi ilkel toplumdan doğrudan doğruya feodalizme geçiş yolunu açık bıraktıklarını biliyoruz 'da Marx'ın tahlilinde temel olan şehir ve köy arasındaki iş-bölümü (ya da tarımsal üretimle tarımsal olmayan üretim arasındaki iş-bölümü), böylece Formen'de de temel olarak kalmaktadır, ama bu ikincisinde daha geniş bir dayanağa oturtulmuştur ve daha güzel ifade edilmiştir : "Kadim tarih, siteler tarihidir, ama tarıma ve toprak mülkiyetine dayanan sitelerin tarihi; Asya tarihi, şehir ile köyün bir çeşit ayrılmaz birliğinin tarihidir (burada şehir sadece, gerçek ekonomik yapının üzerine kondurulmuş olan bir hükümdar karargahı olarak kabul edilmelidir) ; ortaçağ (Cermen -dönemi) başladığında tarih alanı köydür, daha sonraki gelişmesinde köy ile şehrin çatışması başlar; modern tarih, köyün 27 Bu a'dın sonraki eserlerinde zikredilnıemesi, uzmanların sonraki çalışmalarını yansıtan literatürün Marx'ı ilk Cermen toplumu haklnnda edindiği görüşün doğru olup olmadığı konusunda şüpheye sevketmesinden ötürili olabilir. 28 Komünal yerleşmelerde ve tek aile olarak yerle;;melerin gelişmenin değişik eğilimleri için bakınız: G. C. Romans, "The Rural Sociology of l\iedieval Engla.nd", Past and Present, 4, 1953.
37 37 şehirleşmesidir, kadim zamanlarda olduğu gibi şehrin köyleşmesi değil". Bununla birlikte, bu ayrı ayrı sosyal iş-bölümü biçimleri komünal toplumun yıkılmasından sonra tutulacak olan yollardan biri olarak gösterilmekte ise bunlar -Ekonomi Politiğin Eleştirisi'nin Önsö zünde açrli de, olarak, Formen'de de biraz muğlak biçimde'- birbirini izleyen tarihi aşamalar olarak sunulmaktadır.. Kelime anlamıyla bu, gerçeğe aykırıdır, çünkü Asya üretim tarzı bütün öteki üretim tarzlarıyla birlikte ve aynı zamanda varolmuştu ve Formen'de kadim tarzın bundan gelişerek doğduğunu ima eden hiç bir şey yoktur. Onuri için Marx'ın burada sözünü ettiği birbirini izlemenin kronolojik anlam taşımadığını ya da (her ne kadar kapitalizm ile feodalizm için bu doğruysa da) bir sistemin bir önceki sistemin evriminden doğmadığını kabul etmemiz ve evrimi daha genel anlamda almamız gerekiyor. Yukarda da gördüğümüz gibi "İnsan ancak tarihi süreç içinde bir birey olabiliyor ( vereinzelt sich selbest). Başlangıçta insan bir gens varlığı, bir kabile üyesi, bir sürü hayvanı olarak görünmektedir". İnsanın kökendeki birliğinin çözülmesi anlamını taşıyan, derece derece bireyleşmesinin değişik biçimleri, tarihin aşarnalarına tekabül eder. Bu aşamalardan her değişik biri, "kabile. koroünün birliğinin özel biçiminden ve onunla ilgili olan doğada mülkiyetten, ya da doğal olarak varo lan objektif üretim şartlarıyla ilişkiden (Naturdasiens)" bir adım uzaklaşmayı temsil ederler. Başka bir deyişle bu aşamalar, özel mülkiyetın evrimindeki adımları temsil eder. Marx, bu evrimde tahlil niteliği taşıyan, ama kronolojik olmayan dört aşamayı ayırt ediyor. Birincisi, henüz' tam olarak biçimlenmiş sınıf toplumları sayılmaması gerektiği anlaşılan Doğu sisteminde, ve. Slav
38 sisteminin değiştirilmiş biçiminde olduğu gibi doğrudan doğruya komünal mülkiyet. İkincisi, kadim ve Germen biçimlerinde olduğu gibi şimdiden "iç-çatışmalı" bir sistemin, yani bir sınıf sisteminin yüzey-altı olarak devam eden komünal mülkiyettir. Üçüncü şama, Marx'a göre, feodalizmden değil (loncalarda korporatif biçimde örgütlenmiş olan, bağımsız zanaatçının, şimdiden, üretim araçları ve giderek tüketim üzerinde çok daha bireyci bir kontrol biçimini temsil ettiği ve ona üretimde bulunarak geçinme imkanını sağladığı, zanaat imalatının gelişip yükselmesindem meydana gelmektedir. Öyle anlaşılıyor ki, Marx'ın burada düşündüğü, üretimin zanaat sektörünün bir ölçüde özerkliğidir; çünkü o, sebebini bildirmemekle birlikte, kadim Doğunun manüfaktürlerini bile bile ayrı tutmaktadır. Dördüncü aşama, projeterin ortaya çıktığı aşamadır; yani sömürmenin artık eski kaba biçimiyle insanların (köle ya da serf olarak) mülk edinilmesi yoluyla değil, onların "emeklerinin" mülk edinilmesi yoluyla sömürüldüğü aşama. "Sermaye için işçi, üretimin bir şartı değildir, yalnız emek böyledir. Aynı üretim, makine ile, giderek su ya da hava ile sağlanabilirse, da..lı.a iyi. Ve sermayenin, mülk edindiği işçinin kendisi değil, onun emeğidir "ve o bunu doğrudan doğruya yapmaz, değişim yoluyla yapar". Her ne kadar Marx'ın düşünüşünün çapraşıklığı ve notlarının eliptik niteliği karşısında insan kesin olarak söyliyemiyorsa da, denebilir ki, bu tahlil, tarihi aşamalarin Şeniasına şöyle uymaktadır: ilkel (köy) topluluğunu daha çapraşık bir sosyal üstyapı içinde muhafaza ettikleri ve yeteri kadar gelişmemiş olan bir sınıf sistemi ihtiva ettikleri için Doğu (ve Slav) biçimleri, tarihi bakımdan insanın kökenierine en yakın olan biçimlerdir. (Marx'ın yazdığı sıralarda. onun da bu iki sistemin dünya pazarının etkisi altında dağıldığını ve bu 38
39 yüzden de özel niteliklerini yitirmekte olduklarını gördüğünü buraya ekleyebiliriz.) Kadim ve Germen sistemleri de ilkel olmakla birlikte -yani Doğu sisteminden gelişip olma değil- ilkel komünalizmden daha kesin bir ayrılışı ve evrimi temsil ederler; ama "Cermen sis" temi" özel bir sosyal-ekonomik biçimleruneye ulaşmaz. Bu sistem, (özerk zanaat üretiminin meydana çıktığı yer olan) ortaçağ kasabası gibi bir tamamlayıcıyla feodalizmin sosyal-ekonomik biçimlenmesini meydana getirir. Ortaçağlarda meydana gelen bu bileşim, üçüncü aşamadır. Feodalimzden fışkıran burjuva toplumu, dör düncü aşamayı teşkil eder. Demek ki, Asya, kadim, feodal ve burjuva biçimlenmelerinin ",ilerici" oldukları yolundaki söz, tarihin tek çizgiyi izleyen bir görüşünü, bütün tarihin ilerleme olduğu biçiminde bir basit görüşü ifade etmemektedir.. Bu sözle ifade edilen şey, sistemlerin insanın ilkel durumundan önemli.bakımlardan uzaklaşmış olduklarıdır. III BUNDAN sonra incelenecek olan nokta, sistemlerin iç dinamiğidir: sistemleri yükselmeye ve çökmeye sevkeden nedir? Bu sorunun cevabı, özellikleri, bu onu, çözülmeye ve iktisadi evrime karşı dayanıklı kılan ve sonunda kapitalizm gibi dıştan gelen bir kuvvet tarafından yıkılan Doğu sistemleri için kolaydır. Marx, bize bu aşamadaki Slav sistemi için fazla bir şey söylemediğin den, bu konuyu yorumlamıyacağız. öte yandan kadim sistem ile feodal sistemin iç çelişkileri hakkındaki görüşleri çapraşıktır ve birçok çözümü zor meselelerin ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Kadim sistemin başlıca özelliği, köleliktir. Amı;ı. Marx'ın bu sistemin temel iç çelişkileri hakkındaki görüşleri, köleliğin ileriye doğru iktisadi evrime engeller 39
40 40 çektiği ve böylelikle kendi çöküşünü meydana. getirdiği yolunda basit bir görüş olmaktan uzaktır. Geçerken belirtelim ki, bu tahlile temel teşkil eden Akdeniz'in doğusundaki Yunan bölgelerinden çok, Bat1: Roma olduğu anlaşılıyör. Örgütlenmesi, şehir örgütlenmesi olmasına rağmen, Roma, bir köylüler toplumu olarak başlar. Kadim tarih "toprak mülkiyetine ve tarıma dayanan siteler tarihidir". KabHelerin gelişmeleri, ayrı kavimler arasında evlenıneler ve fetihlerle birlikte sosyal bakımdan nispeten daha.yüksek ve daha alçak grupların ll)eydana gelmesine sebep olduğundan bu eşit bir toplum değildir, ama Roma vatandaşı toplum, özünde toprak sahibidir, ve "kömünün devamı, bütün üyelerinin, artı-zamanları komüne ait olup savaş vb. gibi komünal işlere ayrılan; kendi kendilerine yeten köylüler olarak yeniden-üretimidir" Çünkü, bu toplumun birinci ve en önemli işi, savaştır; çünkü, onun tehdit eden biricik tehlike toprağına göz dikmiş varlığını olan öteki topluluklardır ve nüfus arttıkça vatandaşları için toprak sağlamanın tek yolu, toprağı zorla işgal etmektir. Ama, bu gibi köylü koroünlerinin savaşa ve. yayılmaya eğilimleri, o komünün temeli olan köylü niteliğinin zamanla yok olması sonucunu verir. Bir ölçüye kadar kölelik, toprak mülkiyetinin merkezileşmesi, değişim, bir para ekonomisi, fetihler vb. bu topluluğun te melleriyle bağdaş?'bilir. Ama o ölçü aşıldı mı, bunlar o temelierin sarsılmasına ve o toplumun evrimini ya bireyin evrimini imkansız hale getirmesine sebep olacaktır. Demek ki, bir köle ekonomisinin gelişmesinden \. önce bile kadim sosyal örgütlenme biçimi, bu biçim içinde üreticiliğin gelişmesi temel bir mesel e. olmadığına ve olamıyacağına göre, olumsuz olarak sınırlıdır. "Kadim toplumda hangi biçim toprak mülkiyetinin vb. ' daha verimli olduğu, azanii servet yarattığının araştı- da
41 41 rılmasına tanık olmayız.... Araştırılan şey, hangi mülc JrJ.yet biçiminin en iyi vatandaşları meydana getirdiğidir. Serveti, kendiliğinde bir amaç olarak kabul eden-. ler, ancak -ulaştırma işlerini tekellerinde tutan- Ortaçağdaki Yahudiler gibi kadim dünyanın mesamatında yaşayan birkaç tüccar kavimdir". Demek ki, bu toplumu çöküntüye götüren başlıca iki etken vardır. Birincisi, toplum içindeki sosyal farklılaşmadır ki, komünal ve özel toprak mülkiyetinin kadim bileşimi buna karşı bir korunma sağlamamakta dır. Birey olarak vatandaşın mülkiyetini kaybetmesi ' yani va,tandaşlık niteliğinin temelini kaybetmesi mümkündilr. Bunun olması, iktisadi gelişme ne kadar hızlıysa, o ölçüde muhtemeldir. Kadim toplumda özgürlüğe kavuşmuş kölelere bırakılan ticarete,. zanaata, Client ıere ya da yabancılara karşı duyulan kuşku, yahancılarla ilişkiler kurmanın atı-ürünleri değişme iste ğinin tehlikeli bir şey olduğuna inanış vb. işte buradan gelmektedir. İkincisi, tabü ki köleliktir. Çünkü, vatandaşlığı (ya da aynı şey olan toprak mülkiyetini) fatih komü.nün üyelerinin tekelinde bırakma zorunluluğunun kendisi tabii olarak fethedilenlerin köleleştirilmesine ya da serfleştirilmesine sebep olur. "Demek ki, kölelik ve serflik kabileciliğe dayanan mülk.iyetin ileriye ve doğru gelişmesinden başka bir şey değildir." Bu duruma göre "toplumun varlığını koruması, onun üzerine kurulu olduğu şartların tahribini gerektirmekte, ve onu, kendi zıddına çevirinektedir". Başlangıçta bütün vatandaşlar tarafından temsil edilen "ortak mülk", şimdi artık daha aşağı kademedeki insanlar ve köleler karşısında tam toprak sahipleri olarak kalabilen aristokrat patrisyehler tarafından, vatandaş olmayanlar ve köleler karşısında vatandaşlar tarafından temsil edilmektedir. Köle ekonomisinin iktisadi çelişkileri, Marx tarafından
42 42 burada hiç incelenmernektedir. Formen'de bu tahlil, genel bir düzeyde tutulmakta ve kadim toplumun temel çelişkisinin özel bir yönü olarak ele alınmaktadır. Antikçağda serfliğin değil de niçin köleliğin,geliştiği de tartışılmamaktadır. Bunun, kadim Akdeniz'de daha o zaman ulaşılmış olan üretici güçlerin düzeyinden ve sosyal üretim ilişkilerinin çapraşıklığından ileri geldiği iddia edilebilir. Demek ki, kadim tarzın çöküşünün açıklaması, o tarzın sosyal ekonomik karakterinde üstü örtülü olarak vardır. Emeğin daha yüksek verimliliğini mümkün kılan öteki "yeni biçimlerden, emek bileşimlerinden" ayrı olarak, bu tarzın, niçin kaçınılmaz, olarak feodalizme varması gerektiği hususunda mantık! bir sebep gösterilmemektedir. öte yandan, kadim tarzdan, doğrudan doğruya kapitalizme geçiş, söz konusu değildir. Kapitalizmin içinden geliştiği feodalizme geldiğimiz zaman, mesele, büsbütün çözülmesi güç bir hal almaktadır. Çünkü Marx, bize bu konu hakkında çok az şey söylemektedir. Formen'de feodalizmin iç çelişkileri için kadim tarzınki ile kıyaslanabilen bir şemaya rastlanmamaktadır. (Kölelik gibi) seriliğin de ciddi bir tartışması yapılmamaktadır. Gerçekte bu iki üretim ilişkisi, çok defa birleştirilmekte ve bazan da "egemenlikle bağımlılığın ilişkisi" gibi genel bir deyimle öz,gür emekçinin durumuyla kıyaslanmaktadır 'de kapitalizmin çıktığı. feodal toplum unsuru, 'da olduğu gibi şehirdir - özellikle şehir tüccar ve zanaatçıları. "Emeğin, üretimin objektif şartlarından ayrılması" için bir temel sağlayan şey, Ortaçağda Çeşitli zanaatlarda görüldüğü gibi, üretim araçlarının mülkiyetinin komünal nitelikten kurtuluşudur. Kapitalist evrimin te- "9 Kapital'in III. kitabında da genel anıanıında kullanılmaktadır. Örneğin (Berlin, 1956 edn.) 357, 665, 684, 873, 885, 886, 937.
43 melini sağlayan aynı gelişmedir: toprak mülkiyetinin yanında ve onun dışında "çalışan bir mülk sahibinin" ortaya çıkışı "toprak mülkiyetinin özel bir yönü alınayan (Akzident) ve onun çerçevesi içinde kalmayan" zanaat ve emeğin şehir içinde evrimi. Tarımsal feodalizmin bu süreç içindeki rolü incelenrnemektedir, ama bu rolün olumsuz olduğu edilebilir. Bu sürecin belli bir anında, köylü, tahmin ücretli emekçi haline gelmek üzere toprağından ayrılabilecek; serf, senyöründen ayrılabilecektir. Bunun, toprak köleliğinin ilgası biçimini alması, özgür köylünün özel mülkiyeti biçimini alması ya da ortakçı çiftçinin mülkiyeti biçiminde yahut da herhangi bir başka biçimde belirmesi önemli değildir. önemli olan bu biçimlerden hiç birinin insanların hiç değilse özgür bir gücü temsil eden iş-gücü haline gelmelerine engel olmamasıdır. Bununla birlikte, bu nokta, Formen'de değil, Kapital'in Üçüncü Cildinde geliştiriliyorsa da, serflik ve benzeri bağımlılık ilişkileri, L tisadi bakımdan anlamlı olarak kölelikten farklıdır. Serf, senyörün kontrolü aıtında olmasına rağmen, gerçekte ekonomik bakımdan bağımsız bir üreticidir; köle öyle değildir.so Serflik düzeninden senyörleri çıkarınız, bir küçük tüketim maddeleri üretimi kalır, plantasyanları kölelerden ayırınız (köleler başka iş yapmadıkları sürece) ortada ekonomi diye bir şey kalmaz. "Demek ki, zorunlu olarak kişisel bağımlılık ilişkileri gerekiyor, bağımlılığın ölçüsü ne olursa olsun bir kişi özgürlüğü-yoksunlugu gerekiyor. İnsanın toprak parçasına zincirle bağlı bulunması, onun ancak eklentisi olması gerekiyor, kısaca, kelimenin tam anlamıyla, kölelik gerekiyor." (Kapital, III, s. 841 ). Çünkü, serflik şartlarında, serf, senyörün şu ya da bu biçimde edindiği artı-emeği üretmekso Kapital, III,
44 44 le kalmaz, ama aynı zamanda kendisi için de bir biriktirebilir. Çeşitli sebeplerden ötürü, feodalizm kar gibi iktisadi bakımdan ilkel ve gelişmemiş bir sistemde artı-emeğin geleneklerle tespit edilmiş değişmez bir şey olarak kalması eğilimi bulunduğuna göre ve "serfin iş-güc;ü, sadece tarımda değil tarımla ilgili imalatta ve ev imalatında da kullanıldığına göre, burada belirli bir iktisadi evrim için imkan vardır... " (Kapital, III, s ). Formen'de "iktisat tarihini" özetlerneyi amaç edinınediği için, Marx, serfliğin bu özel yönlerini, köleliğin iç çelişkilerinden fazla incelememektedir. Gerçekten o, başka yerlerde de olduğu gibi -ama burada daha genel biçimde--: kapitalizm öncesi sistemlerinin iç dinamiğille ancak kapitalizmin ön şartlarını açıkladıkları ölçüde ilgi göstermektedir.sı O, burada, sadece iki olum, suz soruyla ilgileniyor: feodalizmden gayri kapitalizm öncesi sosyal-ekonomik biçimlerden niçin "emek ve "sermaye" doğmamıştır? Ve niçin tarımsal biçimiyle feodalizm bunların çıkmasına izin verdi ve önlerine aşılması zor engeller dikmedi? Bu, onun incelemesindeki göze batan boşlukların sebebini açıklar 'da olduğu gibi, burada da, feodal tarımın kendisine özgü modus operandi'sini (işletarzını) ele almıyor. Burada, feodal site ile köy arasındaki özel ilişkilerin açıklaması yoktur. Birinin ötekini niçin üreteceği de açıklanmamaktadır. öte yandan, bu, şu anlama gelmektedir ki, Avrupa feodalizmi benzeri olmayan bir biçimdir, çünkü, bu sistemin hiç bir başka ' şekli, kapitalizmin evrimi konusundaki marksist teori için temel. önem taşıyan Ortaçağ sitesinin doğmasını "' Feodal tarım konusunu ayrıntılarıyla inceledil:i Kapital'in III. kitabında bile Marx toprak mülkiyetinin değişik tarihi biçimlerini tahlil etmek niyetinde olmadığinı açıkça belirtir: Bkz. bölüm 37. s. 662 ve 842.
45 sağlıyamamıştır. Marx'da, Avrupa'nın dışında (ve belki de Marx'ın hiç bir yerde ayrıntılı olarak ineelemediği Japonya dışında ) genel olarak varolan üretim tarzı anlamında feodalizm için, bu sistemin kapitalizme dönüşme eğilimini açıklayan bir "genel gelişme kanunu" arama yetkisini bize veren hiç bir şey yoktur. Formen'de incelenen şey, "Cermen sistemi", yani özel bir sosyal yapı tipi meydana getirme eğiliminde olan ilkel komünalizmin çeşitlerinden biridir. Burada önemli olan noktanın daha önce de gördüğümüz, kadim toplumdaki köylü sitelerinde olduğu g bi iktisadi bakımdan kendi kendilerine yeten dağınık aile birimlerinin meydana gelişidir: "her bireysel aile ocağı (kadınların eklenti niteliğinde ev işleri dışında bir imalatı olmayan) bağımsız bir üretim merkezini teşkil eden bütün bir ekonomiyi içinde barındırınasıdır. Antik dünyada ekonomik bütünü teşkil eden site ve çevresindeki topraktı (Landmark); Cermen dünyasında ise; bireysel aile ocağıdır." Bu aile ocağının varlığının güvenliğini aynı kabilenin benzer aile ocaklarına onu bağlayan bağlar sağlar; o bağlar ki, bütün aile ocaklarının savaşa karar vermek gibi, dini tartışmak gibi, aradaki anlaşmazlıkları çözüme bağlamak ve genel olarak ortak güvenliği sağlamak gibi konuları görüşmek üzere, zaman zaman bir araya gelerek yaptıklan toplantılarda ifadelerini bulmaktadır. Aralarında meralar, av alanları vb. gıoı ortak mülkiyet bulunduğu hallerde, her üye bunlardan Antik toplumda olduğu gibi bütün komünün temsilcisi olarak değil, birey olarak yararlanmaktadır. Roma sosyal örgütlenmesinin idealini, pansiyoner öğrencilerin, toprağın ve binaların, pansiyoner öğrenciler camiasının topluluğunun bir parçası. oldukları ölçüde, ortak sahibi bulundukları, ama tek tek ele alındıklarında, bunların ne tümünün, ne de bir kısmının "sahipleri" sayıla-,
46 4fi ınıyacakları bir Cambridge ya da Oxford kolejine kıyaslıyabiliriz. Buna karşılık, Cermen sistemini bireyin bir lojmanı, birey olarak işgal etmesinin onun kooperatifin öteki üyeleriyle birliğine ve işbirliğine bağlı bulunduğu, ama bununla birlikte bireysel mülkiyetin tanımlanabilir biçimde var olduğu bir gayrimenkul kooperatifi ile kıyaslıyabiliriz. İktisadi bireyleşme potansiyeli daha büyük olan bu gevşek toplum biçimi "Cermen sistemini" (feodalizm yoluyla ) burjuva toplumunu doğrudan doğruya atası durumuna getirebilecektir. Bu sistemin nasıl olup da feodalizme dönüştüğü incelenmemektedir, ama (örneğin savaş ve fetihleri:n etkisi gibi) birçok iç ve dış sosyal farklılaşma imkanları akla gelmektedir. (Kadim sistemde olduğu gibi Cermen sisteminde de "savaş hem toplumun korunması ıçın, hem de mülk edinilmesi i.çin bu cinsten ilkel komünlerin başta gelen ödevi olduğuna göre (natürwüchsing )" Marx'ın askeri örgütıerimeye büyük önem verdiği tahmin edilebilir. Bu, krallığın Töton kabileleri arasında askeri önderliğin biçim değiştirmesinden meydana geldiğinin anlatıldığı Engels'in Ailenin Kökeni adlı kitabında ileri sürülen sonraki açıklamadır. Marx'ın başka biçimde düşündüğünü sanmak için bir sebep bulunmar maktadır. Feodalizmin iç çelişkileri nelerdi? Nasıl oldu kapitalizme dönüştü? Bu problemler, M. H. Dobb'un 1950'lerin başında yazmış olduğu Kapitalizmin Geliştnesi Üzerinde İncelemeler adlı eserinin sebep olduğu uluslararası sert tartışmada ve S.S.C.B.'de kısa bir süre sonra "feodalizmin temel iktisadi kanunu" konusu üzerindeki tartışmada olduğu gibi marksist tarihçiler meselelere artan bir ilgi göstermişlerdir. Her iki tartışmanın da erdemleri ne, olursa olsun -ve birincininkiler ikincinin erdemlerinden çok gibi görünmektedir'- her da bu
47 47 ikisinin de ortak eksikliği Marx'ın bu konudaki kendi görüşüne işaret eden bir şeye rastlanmamasıdır. Marx' ın, Dobb'un görüşüne, feodal çöküntünün "fodalizmin bir üretim sistemi olarak verimsizliği ile birlikte egemen sınıfların artan gelir ihtiyaçlarının" sebep olduğu_ görüşüne katılması pek ala mümkündür. Her ne kadar Marx, feodal egemen sınıfın taleplerinin nisbeten esneklik göstermediğini - ve bu sınıfın bunların geleneğe uygun olarak tespit etme eğilimini gösterdiğini belirtmişse de.32 Marx'ın "rant için mücadelenin feodal toplumun 'başlıca hareket ettirici etkeni' olduğu" yolundaki R. H. Hilton'un görüşüne katılması da mümkündür, ama o, Porşnev'in sömürülen yığınların savaşının bu hareket ettirici güç olduğu yolundaki aşırı ölçüde basit görüşünü her halde reddederdi. Ama önemli olan nokta şudur ki, Marx, hiç bir yerde bu kanıtıara açıkça itibar etmemektedir; hele Formen'de bunu kesin olarak söyleyebiliriz. Bu tartışmalara katılanlar içinde Marx'ın tanımlanamayan çizgisini izlediğini söyleyebileceğimiz birisi varsa, o da P. M. Sweezy'dır. O, (Marx'a uygun olarak) feodalizmin bir kullanım için üretim sistemi olduğunu33 ve böyle iktisadi şekillenmelerde "üretimin kendinin niteliğinden sınırsız. bir artı-emek susuzluğu doğmadığını" (Kapital, I, 219) iddia etmektedir. Demek ki, çöküşün, asıl etkeni, feodal köy ile onun marjında gelişen kasaba arasındaki çelişki ve karşılıklı etkileme yoluyla faaliyette bulunan ticaretin büyümesi oldu (Transition, 2, 7-12). Bu _ görüş Formen'in savunduğu görüşe pek ben- zemektedir. Marx'a göre, feodalizmden kabitalizmin çıkıp geliş- "" Iiapital, III, "" Marksistler genel olarak bu görüşe kar;ıı çıkmazlar, ama bu, kullanım-değ-eri üretimi sistemlerinin bazan doğ"al ekonomi sistemleri de oldukları görüşüyle karıştırılmamalıdır.
48 4.8 mesini açıklamak için, üç fenomenin birleşmesi gerekir: birincisi yukarda da gördüğümüz gibi 'J?elirli bir noktada köylünün "serbest bırakılmasm.a" imkan veren bir tarım sosyal yapısı; ikincisi, uzmanlaşmış, bağımsız. tarım dışı emtia üretimi zanaat yoluyla sağlıyan kasaba zanaatı; üçüncüsü, ticaret ve tefecilikten sağlanmış olan nakit servetin birikimi (Marx'ın bu sonuncu noktada tutumu kesi dir.) Bu cinsten para birikiminin meydana gelişi "burjuva ekonominin tarih öncesine özgü bir şeydir"; ve bunlar, henüz sermaye değildir. Para birikiminin varlığı, giderek bunun görünüşte egemenliği, otomatik olarak kapitalist gelişme sonucunu vermez, öyle olsaydı "Eski Roma, Bizans vb. tarihlerini, özgür emek ve sermaye -ile sona erdirirlerdi". Ama para birikimi şarttır. Kasabadaki zanaat unsuru da aynı ölçüde gereklidir. Marx'ın bu konudaki gözlemleri pek kesin değildir, ama, tahlilinde buna önem verdiği açıktır. Onun özellikle belirttiği, her şeyden önce zanaat emeğinin ustalığı, gururu ve örgütlen..-nesidir.34 Ortaçağ zanaatının meydana gelişinin en büyük önemi, bunun, "emeği tarafından zanaat tayin edilen bir ustalık haline getirmekle, onun mülkiyet olmasında ve sadece bir mülkiyet kaynağı olmaktan çıkmasında" ve böylelikle Ortaçağ zanaatının ernekle öteki üretim şartıarı arasında, komünal üretimdekinden daha yüksek derecede bir bireyleşmeyi ifade eden ve özgür.emekçiler kategorisinin meydana gelmesini mümkün kılan bir potansiyel ayrılmayı yaratm.asındadır. Aynı zamanda, feodal zanaat, ayrı ayrı üretim maharetlerini ve onlara gereken aletleri de geliştirir. Ama esnaf loncası aşamasında ' çalışma aracı, ça- Wiirdiges Zunftwesen ("Lonca sisteminin ulu! uğu" ) gibi, ya da "yarı artistik, yarı kendisi için başarılmış iş" gibi duygusal ve övme niteliğinde sözler sık sık sarfedilmektedir.
49 49 lışanla o kadar.birbirine kaynaşmış durunıdadır ki, bu araç, gerçekte dolaşım konusu değildir". Bununla birlikte, kendisi, tek başına emek pazarım yaratamazsa da, değişim için üretimin ve paranın gelişmesi "ancak, sermaye ve ücretli emek üzerine değil, emeğin lancalarda örgütlemnesine vb. dayanan bir kasaba zanaat faaliye ti ön-şartıyla',' emek pazarını yaratabilir. Ama bütün bunlar, aynı zamanda, değişebilen bir köy yapısını gerektirmektedir. Çünkü, kapitalizm, "tüm tarım bölgelerini kullanım-değerleri için değil, değilşim-değerleri için üretime sokmadan" gelişemez. Ka dim toplum insanlarının zanaatlan küçümsemelerine, onlara güv nsizlik duymalarına rağmen, "kasaba zanaat faaliyetine'' benzer bir şeyi yaratmış oldukları halde, gene de büyük çapta bir sanayi yaratmamış olmalarının bir sebebi budur. Feodal köy yapısı niçin değişebiliyor, ona alt tabakalık eden Germen sisteminin özellikleri dışında bize bir şey söylenmiyor ve gerçekten bu aşamada Marx'ın üzerine aldığı savunmanın çerçevesi içinde bunun gereği de yok. Değişim ekonomisinin büyümesinin bazı etkilerinden geçerken söz ediliyor. "[Emeğin üretimin objektif şartlarından - besi, hammadde, aletler] ayırımı süreci kısmen [para olarak servet] olmadan da meydana gelmiştir". Genel bir tabloya en çok yaklaşan, sermayenin başlangıçta yer yer mahalli olarak Otalikler Marx'ın) eski üretim tarzlarının yanında (italikler Marx'ın) belirdiği, ama sonra eski üretim tarzını her yerde alt ettiği yolundaki sözleridir. Yabancı pazar için imalat ilk önce uzun mesafe ticareti temeli üzerinde ve bu cinsten ticaret merkezlerinde, lonca zanaatında değil, ama loncanın kontrolu altındaki en az kalifiye tarımsal ek mesleklerde, iplik bükme ve dokuma gibi mesleklerde ilk olarak belirir, ama aynı zamanda doğrudan doğruya deniz ulaştırma-
50 50 sı ve gemi inşaatı kollarında da bu olabilir. Öte yandan köylerde ortakçılığa ve köy halkının özgür gündelikçi emekçiler haline gelmesine tanık olunur. Bütün bu üretim daha başlangıçta bir kitle pazarının varlığını gerektirmektedir. Şehirlerde loncalar dışmda bir gündelikçiler sınıfı, kelimenin tam anlamıyla bjr proletaryanın yaratılmasına yardım ederken, serfliğin ortadan kaldırılması ve manüfaktürlerin belirmesi, üretimin bütün sektörlerini derece derece kapitalist kollar haline getirir.35 Ek köy zanaatlarının yok olması sermaye için, sanayi ya da manüfaktür üretiminin eski tarzda tarım bölgelerinin tüketim maddeleri bakımından ikmalinin yerini alması temeli üzerinde sermaye için, bir iç pazar meydana getirir. "Bu süreç toprak emekçilerini üretim şartlarındaki mülklerinden (serf mülkiyeti olsa da) ayrılmasından otomatik olarak (von selbest) belirir." Zanaatın sanayi biçimine girmesi daha sonra olur, çünkü bu, üretim metotlarında fabrika üretimine imkan verecek kadar büyük bir ilerlemenin sağlanmasını gerektirir. İşte Marx'ın kapitalizm-öncesi şekilleronelerini özel olarak inceliyen el yazısı burada bitiyor. Kapitalizmin gelişmesinin değişik aşamaları tahlil edilmemektedir. IV ŞİMDİ de Marx ve Engels'in daha sonraki düşünüş ve incelemelerinin, Formen'de ifade edilmiş olan genel fikirleri değiştirme, geliştirme ve devam ettirme yolunda ne ölçüde etkili olduklarını araştıralım. Özellikle ilkel komünalizmi inceleme alanında gelişme olmuştur. Hiç şüphe yok ki, Kapital'in 1867'de 35 Marx, burada şehir zanaatlarının potansiyel işveren ve potansiyel ücretli emekçi olarak ayırdedilmesini pek önemsememektedir.
51 yayınlanmasından sonra, Marx, sosyal gelişmenin aşamasına büyük ilgi duymuş ve 1873'den başlayarak büyük bir tutkuyla okuduğu Maurer, Morgan ve geniş Rus literatürü, ona 'de henüz bulunmayan sağlam bir inceleme temeli sağlamıştır. Kapital'in III. cildindeki çalışmalarının tarıma doğru yönelmesinden başka, bu ilgiyi açıklayan bu iki sebep akla gelmektedir. Birincisi, Rus devrimci hareketinin gelişmesi, Marx ve Engels'i, Avrupa Devrimi konusundaki umutlarını Rusya'ya bağlamaya doğru yöneltti. (Marx hakkında hiç bir yorum, onun, devrimi, sadece Batının ileri sanayileşmiş ülkelerinden beklediği yolundaki yorum kadar yanlış ve kaba-saba bir yorum olaınaz.. )3& Konuyu, Marx'a da damşan Rus Devrimcileri arasmda köy komününün durumu teorik alanda en önemli görüş ayrılıklanndan biri olduğuna göre, Marx'ın bu konuyu uzun uzadıya incelemiş olması tabiidir. Marx'ın görüşlerinin -oldukça umulmadık biçimde- Rus köy komününü, daha önce kapitalist gelişme sonucunda dağılmadan, sosyalizme geçişe bir temel teşkil edebileceğine inanan Narodnik'lerin görüşüne eğilimli oluşu ilginçtir. Bu görüş, Marx'ın daha önceki tarihi düşününün doğal bir sonucu değildir ve (bu noktada Narodnik'lere karşı bir tutumu benimseyen) Rus marksistleri tarafından da ya da daha sonra gelen marksistler tarafından da benimsenmemiştir, ve zaten tarih bu görüşü yalanlamıştır. Belki Marx'ın bu görüşe bir teorik doğrulamayı formüle ederken kendini pek rahat hissetmediği de söylenebilir.37 Onun bu tutumu, Engels'in birso Engels, 1870 'lerin sonlarında, bir Rus devrimini umduklarını kaydeder, ve 1894' de "Batı' da işci ihtilalinin işareti olacak olan bir Rus devrimini, birbirini tamamlayan iki devrime" imkan hazırlayan bir. şey olarak bakmaktadır. Werke, XVIII, &68. Başka referanslar için: Marx'ın Sorge'ye mektubu ; Engels'in Bernstein'e mektubu, Vera Zasuliç'e bir mektubunda, Bu mektubun 4 müsveddesi vardır, üçü yayınlanmıştır, 'Verke XIX
52 52 kaç yıl sonra aynı konuyu tartışırken temel marksist geleneğe parlak ve açık biçimde dönüşüyle -ve Rus marksistlerini desteklemesiyle-- ilginç bir çelişki. teşkil eder.ss Ama bu tutum, bizi, Marx'ın ilkel komünizme karşı artan ilgisini açıklayan ikinçi sebebe götürür: kapitalist topluma karşı artan kin ve küçümseme duygusu. ( İhtiyarlayan Marx'ın, genç Marx'ın ihtilalci hareretini biraz yitirdiği yolundaki görüş, marksizmin devrimci eylemini bırakıp da teorisine hayranlıklarını hala sürdüren bazı eleştiriciler tarafından benimsenen bir görüştür.) Öyle anlaşılıyor ki, başlangıçta, Batı kapitalizminin insanca olmamakla birlikte, tarihi bakımdan kapitalizm-öncesinin durgun ekonomisine kıyasla, ilerici nitelik taşıyan Batı kapitalizmini başlangıçta selarnlıyan Marx, bu düzenin insanlık duygusuna aykırı niteliği karşısında artan, bir ürküntü duydu. Onun ne kadar geri bir' biçimde olursa olsun ilkel toplumdaki olumlu sosyal değerlere hayranlık duyduğunu biliyoruz. Ve 'den sonra -hem Kapital'in III. Kitabında,39 hem de Ruslarla olan tartışmalarında- o,. artan bir şevkle, ilkel komünün yaşama gücünü, tarihi çözilirneye karşı direnişini ve giderek -belki de sadece Narodnik'lerle olan tartışmasında- bu ilkel toplumun tahribe uğramadan daha yüksek bir ekonomi biçimine gelişme yeteneğini ileri sürrnüştür.4o Burası, Marx'ın (En- 33 Nachwort (1894). "Soziales aus Russland" <Wer k e, XVIII, 663-4). 3 Kapital, III, <o G. Lichtheim, kapitalizme karşı düşmanlık duygusunun artmasına ve ilkel komünizmin kalıntılarına karşı duyulan eğilime dikkati çekmekle haklıdır. Ama Marx'ın 1858'de bu ikincisini tamaıınen olumsuz olarak değ'erlendirdiğ'ini söylerken yanılmalüadır. Komünizmin daha yüksek bir düzeyde ilkel komünajizmin bir yeniden yaratılışı olaca!ı'ı yolundaki görüş eski sosyalist görüşlerdendi. "İnsan dehası, -der Fourier- o ilkel mutluluğ-un yollarını keşfedip onu çağ'daş sanayiin şartlarına uydurabilmelidir. " Genç Marx, 1842'de şöyle yazıyordu : "18. Yüzyılda itibarda olan bir hayal, doğa durumunu, insan doğasının gerçek - durumu olarak kabul ediyordu. İnsanlar kendi gözleriyle İnsan Fikrini görmek istiyorlardı ve.
53 53 gels'in Ailenin Kökeni'nde41 bulabileceğimiz gibi) genel olarak ilkel evrim ve özel olarak tarım toplumu hakkındaki görüşünü ayrıntılı olarak sunmanın yeri değildir. Bununla birlikte, bu konuda iki genel gözlemi belirtmek yerinde o,lur. Birincisi, sınıflar-öncesi toplumun, Marx' ın şimdi tümünü "arkaik şekillenme" ya da "tip"42 diye adiandırma eğilimini gösterdiği, kendi tarihi ve gelişme kanunları olan, ve kendi çeşitli sosyal-ekonomik örgütlenmeleri bulunan kendi başına büyük ve çapraşık bir tarihi çağı teşkil etmesidir. Açıkça anlaşılıyor ki, bu çağ, Formen'de söz konusu edilen ilkel komünalizmin dört temel varyantım ihtiva etmektedir. Belki de bu çağ (gelişmiş sosyal-ekonomik şekillenmeler içinde en ilkeli olduğunu gördüğümüz) "Asya Tarzı"m da ihtiva etmektedir. Ve bu tipin ilkel niteliği, onun Anti-Dühring' de ve Ailenin Kökeni'nde43 konu Engels tarafından sistemli olarak incelendiğinde niçin ele alınmadığım açıklar. Marx ve Engels'in, içinden değişik tipte egemen sı-. mflann çıkıp gelişeceği komünal çözülmenin bir çeşit ara tarihi aşamasım da akıllanndan geçirdikleri düşünülebilir. bunun için "doğal İnsanı" yarattılar. Kıllı derisinin safdilliğinin kanıtı olduğu Papagenos. 18. Yüzyılın son 10 yılında, ilkel kavimlerde kökenden gelme bir bilgelik olduğu sanılıyordu. Ve kuş meraklıları, her yerde kuş ları yakalamanın en etkili yolu bu olduğu inancıyla İrakua'ların ya da Hindlilerin seslerini takl it ediyorlardı. Bütün bu tuhaflıklar kaba ve ilkel şartların, gerı;elı: şartıann siı.f bir yansıması olduğu yolundaki doğru göriişe dayanmaktaydı." (Werke I, 78), ayrıca bkz : Marx'ın Engels'e tarihli, 'Maurer'in tarihe katlns konusundaki mektubu. u Marx'ın yazmak istediği bir eserdi ve bunun için yığın halinde notlar hazırlamıştı. Engels bu notlara mümkün olduğu kadar dayanmıştır. Bkz: (Werke, XXI, 27. ) 42 Vera Zasuliç'e mektupun suretleri. "Kölelik ilk sömürme biçimidr. Ve antik çağa aittir ; bunu Ortaçağın serfliği ve zamanımızın ücretli emeği izledi. Bunlar uygarlığın üç büyük döneminin karakteristiği olan üç büyük bağımlılık biçimleridir. (Werke, XXI, 170. ). Besbelli ki burada, Marx'ın "Asya tarzı" diye adlandırdığı biçimi, bu üç başlıktan birinin kapsamına sokmak yolunda. bir çaba söz konusu değildir. O, bu tarzı, "uygarlığın" tarih öncesine ait bir şey olarak konu dışında bırakmaktadır.
54 54 İkincisi, "Arkaik" sosyal eyrimin tahlili, Alman İdeolojisinde ve Formen'de özet halinde verilen tahlille her bakımdan bağdaşır. Bu tahlil, örneğin insanın (cinsel) ve ailenin yeniden üretiminin büyük önemine İ deoloji'de44 kısaca değinilmesine karşılık, Ailenin Kökeni'nde Morgan'dan yararlanılarak geliştirilmesinde olduğu gibi, ya da Vera Zasuliç'e mektubun müsveddelerinde bulunan tarımsal koroünün çözülme aşamalarını çizmek için ilkel komünist mülkiyetın özet halindeki tahlilin (Marx'ın etkisinde kalmış olan Kovalevsky gibi bilim adamlarının ışığında) tamamlanmasında ve değiştirilınesinde olduğu gibi, konuyu sadece.daha fazla işlenmiş olarak sunmaktadır. Marksizmin kurucularının incelemelerini devam ettirdikleri bir ikinci alan da feodal dönemdi. Bu, daha çok Engels'in ilgilendiği bir konuydu.45 Engels'in feodalizmin kökenieri ile ilgili çalışmalarının önemli bir kısmı, Marx'ın ilkel komünal biçimler üzerine incelemelerinin tekrarı sayılabilir. Bununla birlikte Engels'in ilgilendiği şeyin Marx'ınkinden biraz değişik olduğu anlaşılmaktadır. Her halde Engels, ilkel toplulukların yaşamada direnmesi ya da çözülüp dağılmasından çok, feodalizmin yükselişi ve çöküşüne ilgi duymaktaydı. O, serf tarımının dinamiğine Marx'dan daha yakından eğilmiştl Marx'ın hayatının son yıllarına rastlayan bu meseleler üzerinde elimizdeki tahliller, Engels tarafından formüle edilmiştir. üstelik Engels'in çalışmalarında siyasi ve askeri unsur önemli bir rol oynamaktadır. Ve nihayet Engels, (kişisel ilişkil ri bulunduğu İrlanda'yı "' Werke, III, Anti-Duhring, AHenin... Kökeni, "IIIıı.rk" üzerinde kısa inceleme ve Alman Köylü Savaşı yayınlanmış olan eserlerin başlıcalarıdır. Ama Alman ve İrlanda OrtaQağ tarihi hakkında (Qoğu tamamlanmamış müsveddeleri ve notlan da vardır) bkz : Werke, XVI, ; XIX, ; XXI,
55 55 bir iki defa ele alması dışında) hemen hemen bütün dikkatini Ortaçağ Almanya'sı üzerinde topladı ve milliyetın yükselişi ve tarihi gelişmede fonksiyonu konusuyla Marx'dan daha çok ilgilendi. İkisi arasındaki farklardan bir kısmı da Engels'in, Marx'a kıyasla daha az genel bir düzeyde incelemesini yapmasıdır; marksizm alanmda ilk adımlarını atanların, onu çok kere daha kolay anlamalarının ve daha büyük bir ilgiyle okuyabilmelerinin bir sebebi budur. Ama bu, her zaman böyle değildir. Bununla birlikte, iki adam, Siyamlı ikizler olmadıkları halde ve (Engels'in de teslim ettiği gibi) Marx'ın daha derin bir düşünür olmasına rağmen, genellikle Engels'in aleyhine olarak iki adamı karşılaştırmak yolundaki bugünkü eğilimden kaçınmalıyız. İki adam, Marx'la Engels'in yaptığı gibi kırk yıl boyunca en sıkı bir işbirliği yapmışlarsa, birinin ötekinin aklından geçenleri bildiğini tahmin edebiliriz. Hiç şüphe yok ki, Marx (kendisi sağken yayınlanan) Anti-Dühring'i yazmış olsaydı, bu eserin değişik olması ve bazı yeni ve derin görüşleri ihtiva etmesi mümkündür. Ama eserin muhtevasıyla görüş ayrılığına düşebileceğini düşünmemiz için hiç. bir sebep yoktur. Aynı şeyi Engels'in, Marx'ın ölümünden sonra yazmış olduğu, eserleri için de söyleyebiliriz. Engels'in (sadece Avrupa'yı kapsayan) feodal gelişme üzerine tahlili, 'in son derece global tahlilinin bıraktığı boşlukları doldurmaya çalışıyor. İlk ola- rak bu tahlil, antik dünyanın çöküşüyle feodal tarzın yükselişi arasında, birinin yabancı barbar istilacılar tarafından ötekinin enkazı üzerinde kurulmuş olmasına rağmen, mantıki bir bağ kuruyor. Antik çağda tarımın. biricik mümkün olan şekli, köleleriyle Latifundium idi, ama belirli bir noktanın ötesinde bu sistem ekonomik olmaktan çıkacak ve küçük ölçüde tarıma "bu biricik biçime (Lohnende)"46 bir kere daha yolu açacaktı. o
56 56 andan başlayarak antik tarım, daha o zaman, yan yanya Ortaçağa karışmış bulunuyordu. Küçük. ölçüde çiftçilik, feodal tarımın egemen biçimiydi; köylünün bir kısmının özgür oluşu, bir kısmımn da senyöre bağlı olarak çeşitli yükümlülükler altında tutuluşu burada pek önemli değildir. Kasabalarda da kendi üretim araçlarına sahip bulunan küçük mülk sahiplerinin sağladıkları aynı ufak ölçüde üretim tipi hakimdi.4 7 Her ne kadar o şartlarda bu, en ekonomik üretim biçimi idiyse de, feodal dönemin başlarında, iktisadi hayatın genel geriliği, ufak ölçüde tarımı da sınırlamaktaydı. Yöresel otarşinin egemenliği, ancak marjinal bir fazlanın dışarıya satışına ya da sunulmasına imkan bırakıyordu. Bu üretim biçimi (zorunlu olarak geniş toprakların ve o toprakları işleyen kişilerin kontroluna dayanması zorunlu olan) senyörler egemenliği sisteminin yönetici rol oynayan büyük topr k sahiplerinin ve küçük bağımlı köylülerin meydana gelmesi sonucunu kaçınılmaz biçimde veriyor, ama bu biçim, aynı zamanda, bu büyük toprakların; eski kölelik metotlarıyla ya da büyük ölçüde geliştirilmiş modern serf tarımı yoluyla işlenilmesini imkansız kılıyordu; Charlemagne'in imparatorluk "villalarının" başansızlığı bunu ispat eder Tek istisna "anormal sosyal birimler olan" ve bekarlığa dayanan manastırlar olmuştur; bunların olağanüstü ekonomik başarıları istisna olarak kalacaktır.4s Bu tahlil, yukarı Ortaçağda büyük tarım malikanelerinin rolünü az çok küçümsüyorsa da, sosyal, siyasi ve mali birim olarak büyük mülkle, üretim birimi olarak büyük mülk arasında yaptığı ayırım bakımından önem taşımaktadır. Tahlil, ynı zamanda, yerinde olarak, feo- Ailenin Kökeni, W erke. XXI, 144. s Ailenin Eökeni'nden n Anti-Dühring, Werke, XX, 164, 220, 618.
57 57 dal düzende, köylü tarımının, malikane tarımı üzerinde üstünlüğüne işaret etmektedir. Bununla birlikte, sarfliğin ve feodal senyör iktidarının kökenini biraz gölgede bırakmaktadır. Engels'in bize bu konuda verdiği açıklama, iktisadi olmaktan çok, sosyal, siyasi ve askeri niteliktedir. Özgür Töton köylüleri, devamlı savaşlar yüzünden yoksul düşmüşlerdi. Kral iktidarı güçsüz olduğundan, köylüler soyluların ve papazların himayesine sığınmak zorunda kaldılar. 4 9 Bunun derin sebebi kan bağiarına dayanan bir sosyal örgütlenme biçiminin verirnli fetihlerle kendisinin yarattığı geniş siyasi yapıları yönetmeye ya da kontrol etmeye gücünün yetmemesi- - dir; bu durum, otomatik olarak sınıfların ve bir devle tin ortaya çıkmasını gerektiriyordu.w Bu kadar basit biçinlde formüle edilmiş olan bu varsayım pek doyurucu değildir, ama varsayımın şu olumlu yanı vardır: sımfların kökenini sosyal yapının çelişkileriyle açıklamaya çalışmaktadır (ve ilkel bir i'ktisadi determinizm ile yetirlınemektedir). Örneğin kölelik konusunda metinlerindeki düşünce çizgisini sürdürmektedir. Feodalizmin çöküşü, bir kere daha, zanaatların ve ticaretin gelişmesine, şehir ve köy arasındaki iş-bölümü ve çatışmaya bağlıdır. Tanının gelişmesi bakımından bu çöküş, feodal senyörün tüketinl maddeleri (silahlar veya teçhizat) talebinin artması biçiminde üadesini buldu.5ı Belli bir noktaya kadar -tarımın teknik şartlarıruh durgunluğu göz önünde tutulursa-, köylüden el-' de edilen fazlamn artışı ancak ektansü olarak, yani yeni toprakları tarım altına alarak, yeni köyler kurarak sağ- Ailenin Kökeni'nden, Aynı eser so Aynı eser, 146, 164. l\brk (Werke, XIX, 324-5). 51 Mark, Şehirde yapılan silahiara duyulan ihtiyaç için bkz: Engels'in müsveddesi, Über den Veriall des Feudalismus und das Auflı:ommen der Bourgeoisie, (Werke, XXI, 392).
58 lanabilircil Ama bu, "serf olsunlar, özgür köylü olsunlar tarımcılarla dostça anlaşmayı" gerektiren bir şeydi. Bundan ötürü ve aynı zamanda senyör iktidarının ilkel biçimi, sömürmeyi yoğunlaşmaya doğru itmediği için ve zamanla köylünün yükü hafiflediği için, özellikle 18. Yüzyıldan sonra köylülerin özgürlükleri hissedilir biçimde artmaya başladı. (Engels'in bilmesine imkan olmayan yukarı Ortaçağda malikane tarımı pazarının gelişmesini ve i4. Yüzyıldaki "feodal bunalımı" burada hesaba katmış olmaması, onu, tabioyu aşırı ölçüde basit ve biraz da gerçeğe aykırı olarak çizmeye sevketmek-. tedir). Ama 15. Yüzyıldan başlıyarak tam tersine bir eğilim üstün geldi; senyörler özgür köylüleri yeniden serf yaptılar ve köylülerin topraklarına el koydular. Bu, (hiç değilse Almanya'da) sadece kendi malikanelerinin ürünlerinin artan satışıyla karşılanması mümkün olan senyörlerin çoğalan talepleri yüzünden değildir, bu, aynı zamanda, soyluları, yol keserek baydutluk etme ve benzeri metotlarla gelir sağlama kaynaklarından yoksun bırakan prensierin gücünün artmasından ötürüydü.52 Böylece feodalizm, serflik temeli üzerinde büyük tarımın yeniden dirilmesiyle ve kapitalizmin büyümesinden gelme ve ona tekabül eden köylülerin mülkten tecridi ile sona eriyor. "Tarım bölgelerine kapitalizm, serf emeği hizmetleri üzerine kurulu büyük çapta bir tarım dönemiyle sokulmuş oldu (Grossbetriebs landwirtschaftlichen)." İlk marksist feodalizm tahliline kıyasla, feodal tarımın dinamiğini, ve özellikle senyörlerle bağımsız köylüler arasındaki ilişkileri tesbit etmek ve hesaha katmak gibi önemli bir ilerleme kaydetmekle birlikte, feodalizmin çöküşünün bu açıklaması tam olarak doyurucu sa- 52 Mark,
59 59 yılamaz. Bu ilerleme, hiç şüphesiz ki, Engels'in çabasıyla sağlanmıştır. (Die Mark'ın hazırlanmasıyla ilgili mektuplarında) o, emek hizmetlerıi hareketleri üzerinde önemle duruyor ve Marx'ın önceleri bu konuda yanılgıya düştüğünü belirtiyor.53 Tahlil (geniş ölçüde Maurer'e dayanarak) Ortaçağ tarım tarihinde, o zamandan beri çok verimli olduğu ispat olunmuş bulunan tahlil metodunu ilk defa olarak kullanıyor. Öte yandan, bu inceleme alanının, Marx'ın ve Engels'in öncelikle ilgilendikleri konuların kenarında kaldığ nı belirtmek yerinde olur. Engels'in bu meseleyi incelediği yazılar, feodal toplumun kökenini ele alan yazılarla kıyaslanınca, pek özet ve aceleyle. çiziştirilmişe benzemektedir.54 Konu tam olarak incelenmiş olmaktan çok uzaktır. Ortaçağın başlangıcında ekonomik sayılmayan ekstansif tarımın, ortaçağın sonlarına doğru serflik sisteminin (ya da bir başka sistemin) temeli üzerinde nasıl olup da ekonomik bakımdan verimli olabildiğini anlatan yeterli ve doğrudan doğruya. bir açıklama yok. Bundan daha şaşırtıcı olan şey (Antikçağdan Ortaçağa geçişte arkeo ojinin kaydettiği biçimde telnıolojik gelişmelere büyük bir ilgi duyan Engels'in bu tutumuna rağmen)55 burada tarım çalışmalarında teknolojik değişmeleri gerçekten incelememesidir. Ve başka eksiklikler de var. Rusya'c:Ia ve İrlanda'da56 olduğu gibi, Batı ve Merkezi Avrupa dışında da doğrudan doğruya ve dalaylı olarak serflik biçiminde ilkel tarım topluluklarının varolduğu yolundaki anlamlı birkaç söz dışında ve sonraki die Mark'daki tartışmayı aşar gibi görünen - Doğu Avrupa'da köylülerin ikinci os Engels'in Marx'a mektubu , lark - bu kısa incelemenin amacı. feodal tarımın hareketlerine geçerken değinmekti, Anti-Dühring'e 8 ila 10 sayfalık bir ek olarak düşünülmüş ve kaleme alınmıştı. 55.Bkz: Zur Urfeschichte der Deutschen, Werke, XIX, Anti-Dühring : hazırlık notları. (Werke, XX, 587-8)
60 60 serfleştirilmesinin tarım ürünleri ihracat pazarının yükselişinden ileri geldiği ve bu pazarla orantılı olarak büyüdüğü yolundaki sözler dışında tahlili Batı Avrupa Merkezi Avrupa dışına uygulama yolunda herhangi bir çaba gösterilmemektedir.57 Engels'in, kendisinin Marx' la birlikte yıllarca önce formüle etmiş olduklan feodalizmden kapitalizme geçişin genel tablosunda herhangi bir değişiklik yapmaya niyetli olduğunu gösteren bir belirti yoktur. ve hiç 16. Yüzyıldan beriye olan dönem ve özellikle çağdaş tarih üzerinde önemli yeni çalışmalan olmasına rağmen Marx ve Engels, son yıllarında, "kapitalizm-öncesi ekonomi şekilleri" tarihi üzerinde bir kere daha uzun boylu durmamışlardır. Bu durumda, sosyal gelişmenin aşamaları meselesi üzerindeki son düşünceleri- ' nin iki yönü üzerinde kısaca durmak gerekiyor. Sosyal şekillenmelerin Ekonomi Politiğin Eleştirisinin önsözünde sunulduğu biçimde ayırımında ne ölçüde israr mişlerdir? Hesaba kattıklan ya da yeniden hesaba kattıkları sosyal ekonomik gelişmenin et. öteki genel faktörleri hangileridir? Gördüğümüz gibi son zamanlarında Marx ve Engels, daha genel olan sosyal sınıflandırmalarının çerçevesi içine ve özellikle sınıf toplumundan önceki topluma ikincil varyantlar, ikincil aşamalar ve geçici biçimler katma yolunda bir eğilim göstermişlerdir. Ama eğer hemen hemen biçimsel olarak "Asya Tarzı' nm" yerini "arkaik tipin" alması dışında şekillenmelerin genel listesinde hiç bir önemli değişiklik olmamıştır. Hiç değilse Marx, "Asya Tarzı'nı" terketmeye hiç niyetli görünmemekte (onda 'Slav" tarzını ayrı bir tip olariık ayırdetme eğilimi bile sezilmektedir); ve "Asya Tarzı'm" feodal tipin içinde sınıflandırmayı açıkça reddetmektedir. Hindistan'da 57 Aynı eser, 588. Cermen-Romen feodalizmi-
61 61 nin belli başlı dört kıstasından üçünü bulduğunu böylelikle kendisine göre Hindistan'ın feodal sayılması gerektiğini iddia eden Kovalevsky ile polemiğe girişen Marx, "Kovalevsky, başka şeyler arasında, Hindistan'da temel önemi olmayan serfliği unutuyor. Üstelik ve senyörlerin sadece bağımlı köylülerin değil, aynı zamanda özgür köylülerin de koruyucusu olarak bireysel rollerine gelince... vakıflar dışında (dini amaçlara hasredilmiş mülkler, vakıftır) bu, Hindistan'da önem taşımaz. Hindistan'da -Roma'dan farksız olarak- Romen-Cermen feodalizminin özelliği olan o "toprağın şiiriyetini" bulamamaktayız (Maurer'e bakımz ). Hindistan'da, toprak hiç bir yerde, soylular sımfı dışında kimselere ferağ edilemeyecek kadar soylu sayılmamıştır", der.58 Senyörlü sistemin ve ilkel komünün alt tabakasının mümkün olan tertiplenmelerine daha büyük bir ilgi duyan Engels, Doğuyu feodalizmin dışında saymasına59 ve -yukarda da gördüğümüz gibi- toprak feodalizmi tahlilini Avrupanın ötesine yaymaya gayret etmemesine rağmen, o kadar kesin konuşmamaktadır. Hiç bir şey bizde, Marx ve Engels'in toprak feodalizmiyle Ortaçağ sitesi tertibini Avrupa'ya özgü bir özellik dışında bir şey olarak düşündükleri sanısını uyandırmamaktadır. Ote yandan bu son yıllarına ait bazı pasajlar, sosyal üretim ilişkileri kavramını ilginç bir biçimde geliştirdiklerini de göstermektedir. Burada da inisiyatifin Engels'te olduğu izlenimi doğuyor. Belki de Marx'ın telki :riiyle, ona 22 Aralık 1882'de serflik konusunda şunlan yazıyor: "Hiç şüphe yok ki, serflik ve angarya" bağımlılığı, ancak Ortaçağa ve feodalizme özgü bir biçim değildir. Fatih'in yerli halka toprağı kendi hesabına işlet- ' L. S. Gamayunov, R. A. Piyanovsky'de iktihas edilmi tir: "Rus sosyologu M.M. Kovalevsky'nin eseri... Ve K. Marx'ın eseri el tirisi" XXV. Uluslararası Şarkiyatı:ılar Kongresi, Moskova 1960, s. 8. Anti-Dühring, 164.
62 62 tirdiği her yerde, ya da hemen hemen her yerde, brma rastlıyoruz." Ve ücretli emek hakkında da şöyle yazıyor : "İlk kapitalistler ücretli emek biçimini hazır buldular. Ama onu bir istisna olarak, ek meşgale olarak, geçici kaynak olarak, geçici durum olarak b ldular."6 Belirli ilişkiler. ile karakteri Jayin edilen üretim tazlarıyla değişik dönemlerde ya da değişik sosyal-ekonomik şekillenmelerde bulunabilen bu ilişkilerin "biçimleri" arasındaki bu ayırım, Marx'ın daha önceki muhakemelerinde de vardır. Bazan para ve ticari eylem üzerine tartışmalarda olduğu gibi bu ayırım açıkça belirtilmiştir. Bu da pek :büyük önem taşır. Bu ayırım, tüccarların antik Mısır'da da bulrmduğu ya da Ortaçağ saraylılarının orakçılarına parayla ücret ödediklerini bildirdikleri bahanesiyle kapitalizmin yeni bir şey olmadığı yolundaki ilkel iddiaları çürütmek için bize yardım etmekle kalmaz, ama üstelik bu ayırım, dikkatimizi, zorunlu olarak sayıları sınırlı olan temel sosyal ilişkilerin insanlar tarafından defalarca ve her fırsatta "keşfedildi.kle ri" ve "yeniden keşfedildikleri", ve para üzerine kuruhi bütün üretim tarzlarımn (belki de kapitalizm hariç) her türlü kombinezonu ihtiva eden heterogen tarzlar oldukları gerçeği üzerine çeker. V SON olarak Marx ve Engels'in ölümünden beri. marksistler arasında belli başlı sosyal-ekonomik şekillenıneler konusrmda geçmiş olan tartışmaları kısaca gözden geçirmemiz yerinde olur. Bu tartışmaların, her ne kadar Marx'ın ve Engels'in metinlerini son ve kesin gerçek olarak kabul etmeme gibi bir olumlu yanları varsa da, bunlar, birçok bakımlardan doyurucu olmaktan uzak kalmıştır. Marx'ın ve Engels'in metinleri geniş ölso Anti-Dührinı.ı;, 252.
63 63 çüde incelenmiş ve yeniden incelenmiştir. Bununla birlikte, bu iş, plansız ve sistemsiz olarak yapılmış; tartışmaların önemli bir kısmının teorik seviyesi hayal kırıklığı yaratmış ve sonunda aydınlanacağına daha da kare makarışık bir hal almıştır. İki ayrı eğilimi belirtebiliriz. Birincisi, Marx'ın ve Engels'in düşüncesini iyice basitleştirerek belli başlı sosyal-ekonomik şekillenmeleri, bütün insan toplumlarının basamak basamak, ama değişik hızla tırmandıkları ve eninde sonunda hepsinin doruğuna ulaşabilecekleri tek bir merdivene vardırmaktadır.6 1 Bu görüşün siyasi ya da diplomasi bakımından avantajları vardır, çünkü geçmişte hızlı tarihi gelişmeye daha kuvvetli bir iç eğilim göstermiş olan toplumlarla böyle bir eğilimi daha az göstermiş olan toplumlar arasındaki farkı ortadan kaldırmaktadır, ve çünkü belirli ülkelerin genel tarihi kanunların istisnaları olduğu yolunda bir iddiayı zorlaştırmaktadır,62 ama bu görüş, bilimsel bakımdan üstün sayılamaz ve Marx'ın görüşlerine de aykırı düşmektedir. Üstelik bu görüş, siyasi bakımdan da gereksizdir, çünkü geçmişteki tarihi gelişmeleri arasındaki farklar ne olursa olsun marksizm, her ırktan ve tarihi kökten gelme halkların özgür olunca çağdaş uygarlığın başarılarını gerçekleştirmek işinde eşit olarak yetenekli oldukları görüşünü güçle savunmuştur. sı"bütün halklar temelde aynı yolu izlerler.... Toplumun gelişmesi birbiri ardından gelen ve belirli kanunlara uygun olarak birbirini izleyen sosyal-ekonomik şekillenmelerden geçerek ilerleme kaydeder. " O. Kuusineiı l\iarksizim-leninizm'in Temelleri. (Londra, 1961), 153. "" Marx'ın "Asya Tarzı'nın" dünya komünist hareketi tarafından 1930 yılından sonra terkedilmesinde en güçlü ve belki de tayin edici unsur "Asyaiıların kuralın istisnası olabilecekleri" görüşünü teşvik etmekten kaçınma ve (Batı) emperyalist etkisine karşı güçlü muhalefeti zayıf düşürmernek ça,bası olmuştur. Bkz. K. A. \Vittfogel'in Asiatic Despotis:ni (1957) adlı eserinde (bilimsel tarafsızlıkla bağdaşmayan biçimde) sunduğu 1931 Lerringrat tartışmaları, s Çin Komünist, Partisi bağımsız olarak birkaç yıl önce aym yolu tutmuştu. Çok standart olan ve tek çizgiyi izleyen Çin görüşü için bkz. l\iao Çe-tung, Seçme Eserler, III, 74-7.
64 64 Meseleye bu tek taraflı yaklaşış bizi, her şekiilenmenin bir sonraki daha yüksek düzeyde şekillenmeye geçişini açıklayan "temel kanunları" aramaya sürükler. Marx ve Engels (örneğin Ailenin Kökeni'nde) ilkel komünist toplum aşamasından (ki bu, evrensel sayılmaktadır) sınıflar toplumuna geçiş için, ve kapitalizmin büyük değişiklikler gösteren gelişmesi için bu gibi genel mekanizmaları ileri sürmüşlerdir. Son zamanlarda feodalizmin ve giderek kölelik toplumunun "genel kanunlarını" bulmak için gayretler sarfedildl Genel kanı şudur ki, bu yoldaki girişimler başarılı olmamış ve sonunda bir uzlaşmaya varmak için teklif edilen formüller de tanımlamalardan öte bir değer taşımamaktadır. Feodalizme6s ve kölelik toplumuna64 uygulanabilecek, genel olarak kabul edilebilir "temel kanunların" aranmasındaki bu başarısızlık anlam taşır. İkinci eğilim kısmen birincisini izler, ama kısmen de onunla çelişki halindedir. Bu eğilim, Marx'ın sosyalekonomik şekillenmeler listesinin, "Asya tarzını" silerek, "Kadim tarzın" kapsapıını sınırlandırarak, ama buna karşılık "feodal tarzın" alanını genişleterek resmen gözden geçirilip değiştirilmesine vardırmıştır. "Asya Tarzının" listeden çıkarılması daha çok 1920'lerin sonlarıyla 1930'ların sonları arasında olmuştur: her ne kadar çok daha sonraları da -çoğunlukla İngilizce ko nuşan marksistler tarafından- kullanılmışsa da Stalin'in Diyalektik ve Tarihi Materyalizm'inde (1938) 63 Daha 1950'lerdeki Sovyet tartışmalan i<:;in bkz, Vaprosi İstorii, 6, 1963 ; 2, , 4 ve 5, 1955 : feodalizmden geçiş konusundaki kısmen aynı temaya deginen Batıdaki tartışmalar iön bkz. The Transition from Fendalizm to Capitalism, P. M. Sweezy, M. H. Dobb, H. K. Takahashi, R. H. Hilton, C, Hill (Londı;a). Aynı zamanda bkz. G. Lefebvre, La Pensee, 65, 1956 ; G. Procacci, Societa, I, Bkz. Guentlıer et Schrot, Problemes theoriqnes de la socit'ite, esclavagiste, in Recherches lnternationales a la lumiere du marxisme (Paris), 2 Mayıs-Haziran 1957.
65 65 artık hiç sözü edilmemektedir.s5 "Asya tarzında" Marx'" ın karakteristik saydığı şey, bu tarzın, tarihi evrime direnmesi olduğuna göre, bunun atılması evrensel ve tek taraflı yorumlara daha uygun olan daha basit bir şema meydana getirir. Ama aynı zamanda Doğu toplumlarına "değişmeyen" ya da tarih-dışı toplumlar olarak bakma yanılgısını da ortadan kaldırır. "Marx'ın kendisinin Hindistan hakkında söyledikleri, olduğu gibi kabul edilemez", ama gene de "(Hindistan tarihinin) teorik te. meli marksist olarak kalmaktadır."6 6 yolunda bir görüş ileri sürülmüştür. "Kadim" tarzın kapsamının sınırlandırılması, siyasi nitelikte önemli bir mesele ortaya çıkarmamış ya da (görünüşte ) siyasi tartışmalara yol açmamıştır. Bu, sadece araştırıcıların her yerde bir kölelik aşaması keşfedememeleri ve (Marx'ın modelinderi çok daha basit olan) antik çağın klasik toplumları için bile uygun daha basit bir köle ekonomisi bulmuş olmalarıdır. 67 Resmi Sovyet bilimi artık kölelik toplumunun evrensel bir aşama olduğu fikrine itibar göstermemektedir.6 8 "Feodalizm" kapsam alanını, kısmen bu değişiklikler sonucu meydana gelen boşlukları doldurmak için -çünkü bundan etkilenen toplumlardan hiç biri kapitalist olarak ya da ilkel komünal olarak yahut da (Marx'ın ve Engels'in bu yolda hatırladığımız gibi) "arkaik" eğilim gösterdiklerini olarak yeniden sınıflandırılamazdı; ve kısmen de o zamana kadar ilkel komünal toplumlar, ve kapitalist gelişmenin ilk aşamaların- 1952). 65 E.M.S. Namboodiripad, The Nıı,tional Question in Keraia (Bombay, 6 D.D. Kosambi, An Introduction to the Study of Indian History (Bombay, 1956), Bkz : Recherches Internationales, lo c. cit. (1957), incelemeler derlenın esi. os E. Zhukov, "The Periodization of World History", International Historical Congress, Stockholm 1960: Rapports I, 74-88, 77.
66 66 daki toplumlar olarak sınıflandırılmış toplumların aleyhine olmak üzere genişletmiştir. Çünkü artık anlaşılmıştır ki, eskiden gelişigüzel (örneğin Afrika'nın birçok bölgelerinde) "kabile toplumu" diye adlandırılan bazı toplumlarda sınıf farklılaşması, önen::ıli ilerlemeler kaydetmiştir. öte yandan resmi "bir burjuva devrimi" olana kadar bütün toplumları, "feodal" olarak sınıflandırma eğilimi de özellikle İngiltere'de az çok itibar görmüştü.69 Ama feodalizm, sadece bir kalıntı kategori olarak gelişmemiştir. Marx'ın ve Engels'in ölümünden az zaman sonra, ilkel komünizmin çöküşünden başlıyarak bir çeşit feodalizmin ilk tipini ya da ilkel feodalizmi, (evrensel ölçüde olmasa da) sınıf toplumunun ilk genel biçimini bulmak için birçok çabalar gösterildfio (tabii ki, Marx ve Engels de ilkel komünizmden feodalizme böyle doğrudan doğruya bir geçişi mümkün saymışlardı). Bu feodalizmin ilk örneğinden, Avrupa'nın (ve Japonya'nın) gelişmiş feodal tipleri. dahil, öteki çeşitli şekillenıneler çıkmış, gelişmiştir. öte yandan -Roma İmparatorluğun'dan Töton kabile kraliıkiarına geçişte olduğu gibi- potansiyel bakımdan daha az ilerici nitelik taşımakla birlikte, gerçekte daha gelişmiş olan şekillenmelerden feodalizme. dönüşe de yer ayrılmaktadır. Owen Lattimore bize "tahlillerimizde hem evrirnci, hem de tersi olan (yani karşı-evrimci ) feodalizmi düşünmeınizi öğütlüyor ve daha gelişmiş olan toplumlarla karşılıklı etitilerne ilişkisi kuran kabile toplumlarının geçici olarak feodalleşmeleri imkanını hatırda tutmamızı oo Bkz : "State and Revolution in Tudor and Stuart England", Commnnist Review, Temmuz Bununla birlikte bu görüşe karşı çıkanlar da olmuştur. Özellikle: J. J. Kuczynsld (Geschichte d. Lage d. Arbeiter ' unter dem Kapitalismus, cilt. 22, bölüm. 1-2). "-" Bkz : Bogdanov, Short Conrse of Economic Science, 1897 (Londra 1927), ve K. A. Wittfogel, Geschichte der bürgerlichen Gesellschaft (Viyana, 1924),
67 bizden istiyor.n Bu çeşitli eğilimlerin somut sonucu, kıtalara ve bin yıllara yayılan ve örneğin Kuzey Nijerya emirliklerinden ı 788 Fransa'sına kadar, İspanyol fethinin arifesindeki Aztek toplumunda görülebilen eğilimlerden 19. Yüzyıl Çarlık Rusya'sına kadar uzanan bir alam kucaklayan geniş bir "feodalizm" kategorisini kabul ettirmiştir. Bütün bu değişik toplumların böyle genel bir sınıflandırmaya sokulması ve bunun da tahlil bakımından değer taşıması mümkündür. Ama aym zamanda besbellidir ki, birçok ikincil sınıflandırm!'1lara ve ayrı ayrı tarihi aşamaların ve ikincil tipierin tahliline girişmedikçe feodalizmin bu genel kavramı işe yaraınıyacak kadar kul-. lanışsız olabilir. Örneğin "yarı feodal" toplumlarda olduğu gibi, birçok ikincil sınıflandırmalara girişildi, ama şimdiye kadar feodalizmin marksist açıdan ayd:ıınlığa kavuşturulması yolunda gereken ileriemelerin sağlandığı söylenemez. Burada sözü edilen iki eğilimin bileşimi dolayısıy'la iki güçlüğün meyq.ana gelmesine sebep olmuştur. Dinamik kavramları, statik kavrarnlara uydurmağa kalktığımızda olacağı gibi, her toplumu ve dönemi belli bir bölmenin içine hapsetrneğe kalkışmamız sımr çatışmalarına sebep olmuştur. Böylece Çin'de kölelik toplumundan feodalizme geçişin tarihi konusunda "bu yoldaki savaş orada_ uzun yüzyıllar boyunca sürdüğüne... ve değişik sosyal ve ekonomik yaşayış tarzları Çin'in geniş toprakları üzerinde aynı zamanda birlikte varolabildiklerine göre"72 geniş ölçüde tartışmalar olmuştur. Batı'da da 14. Yüzyıldan 18. Yüzyıla kadarki dönemin karakterinin ne olduğu konusunda tartışmalara sebep olan ben- n O. Lattimore, "Feudalism in History", Past and Present, E. Zhukov, adı geçen eser, 78,,
68 68 zer güçlüklerle karşılaşıldı.73 Bu tartışmalar, hiç değilse değişik sosyal üretim ilişkilerinin "biçimleri"nin birbirine karışması ve birlikte varolması problemlerini ortaya çıkarması bakımından değer taşırlar. Yoksa bunlar, bazı öteki marksist tartışmalar kadar ilginç değildir.74 Bununla birlikte, son zamanlarda ve kısmen de Formen'in etkisiyle, marksist tartışmalar son birkaç on yıl içinde kabul edilmiş olan görüşlerin birçoğunu tekrar ele alıp doğruluklarını soruşturma gibi olumlu bir eğilim göstermiştir. Bu uyanış, hem sosyalist, hem sosyalist olmayan bazı ülkelerde birbirinden bağımsız olarak başlamışa benziyor. Son zamanlarda yayınlanan bir derlernede Fransa'dan, Alman Demokratik Cumhuriyeti'nden, Macaristan'daıi, İngiltere'den, Hindistan' dan, Japonya'dan ve Mısır'dan katkılar vardır.75 Bu incelemeler, kısmen 1962'deki Bugünün Marksizmi münazarasında tartışılan tarihi dönemlerin genel meselesi, kısmen belirli kapitalizm öncesi sosyal-ekonomik şekillenıneler problemlerini ve kısmen de bugün yeniden açılmış olan "Asya tarzı" meselesini ele almaktadırlar.76 Bu tartışmaların yeniden başladığını söylemekle yetinelim. Şimdilik daha ileri gitmek için zaman henüz çok er kendir. Sonuç olarak diyebiliriz ki, bu alandaki marksist 73 The Transition from Feudalism to Capitalism, adı gecen eser. H Bkz : Zur Periodisieruııg des Feudalismııs ıınd Ka].lita.Jismus in der Geschiclıtlichen Entwicklııng der t:. S. S. R., Berlin, Asiaticns, Il modo di produzione Asiatico (Rinascita, Roma. 5 Ekim 1963, 14). 76 Recherches Internationales, 37, (Mayıs-Haziran 1963), Feodalizmi incelemektedir ve kayda eleğer polemik niteliğinde katkıları ihtiva ete mektedir. Kadim toplum içi nbkz : Welskopf ile Guenther ve Schrot ara. sındaki tartı ma; Welskopf. (Die Produktionsverlıaeltniss im Alten Orient und in lıer griechischrömisclıen Antike, Berlin, 1957) ve Guenther and Schrot (Ztschr f. Geschichtswissenschaft, 1957, ve Wissensch. Ztschr. d. Karl-1\farx-Univ., Leipzig, 1963) ; Doğu toplumu için bkz : F. Tökei, Sur Ie mode de rırodnction asiatiqne, Paris, Centre d'etudes et de Rechershes Jll[arxistes, 1964,
69 tartışmaların bugünkü durumu doyurucu değildir. Bunun başlıca sebebi, 1950'lerin ortalarından önceki kuşakta uluslararası marksist hareketin tarihi gelişmeleridir. Bu gelişmelerin bu alanda ve birçok başka alanlarda, marksist tartışmanın seviyesi üzerinde olumsuz etkisi olduğundan şüphe edilemez. Marx'ın tarihi evrim meselesinin kendine özgü yaıklaşışı bazı bakımlardan basitleştirildi ve değiştirildi. Ve onun metodunun derin ve çapraşık niteliğini hatırlatan Formen gibi yayınlardan bu yoldaki eğilimleri doğrultmak için yararlanılmadı. Marx'ın orijinal sosyal ekonomik şekillenmeler listesi değiştirildi. Ama onun yerine daha yeteriisi konmadı. Marx'ın ve Engels'in, parlak, ama tamamlanmamış olan ekspozelerindeki bazı boşluklar bulundu ve dolduruldu. Ama bu yapılırken onların tahlilinin bazı en verimli unsurlarının gölgede kalmasına göz yumuldu. - Bu üzülünecek bir şeydir, çünkü son 30 yıl birçok bajkımlardan marksist tarih anlayışının büyük zaferini temsil eden bir dönemdir. Gerçekten marksist metodun üstünlüğünü ispat eden en inandırıcı kanıt, yaratıcı marksizmin çok kere atıl bırakıldığı bir dönemde bile, tarihi materyalizmin her şeye rağmen birçok değerli tarihi eseri esiniemiş olması ve o zama.rıa kadar görilimediği gibi marksist olmayan tarihçileri etkisi altında bımk:mış olmasıdır. Bu durumda, tarihi evrim hakkındaki marksist görüşün ve özellikle gelişmenin belli başlı aşamalarının aydınlığa kavuşturulması bugün büsbütün önem kazanmaktadır. Marx'ın vardığı sonuçların tümünün otomatik olarak kabul edilmesi anlamını taşımayan - Formen'in dikkatle incelenmesi, bu görevin yerine.ge tirilmesinde yardımcı olabilir, ve gerçekten bu yoldaki çalışmaların kaçınılmaz bir parçasıdır. E. J. HOBSBAWM
70
71 KAPİTALİZM-ÖNCESi EKONOMİ ŞEKİLLERİ
72
73 73 [BİR] * ÜCRETLi emegın ön-şartlarından biri ve sermayenin tarihi şartlarından biri özgür emektir; parayı yeniden üretmek ve.onu değerlere çevirmek için, tatmin sağlayacak olan kullanım-değeri olarak değil, para için kullanım-değeri olarak,. para tarafından tüketilrnek üzere, özgür emeğin parayla değişimidir. Bir başka ön-şart da, emeğin, onun gerçekleşmesini sağlayan. objektif şartlardan - çalışma araç ve malzemesinden ayrılmasıdır. Bu, ilk önce, işçinin, onun doğal çalışma yeri fonksiyonunu yerine getiren, topraktan ayrılması gerekir demektir. Bu, hem küçük toprak - mülkiyetinin, hem de Doğu komününe dayanan ortak toprak mülkiyetinin
74 74 ortadan kaldırılması gerekir, demektir. - Bu, her iki biçimde de, çalışamn kendi emeğinin objektif şartlarıyla ilişkisi, bir mülkiyet ilişkisidir: bu emeğin maddi ön-şartıyla doğal birliğidir. Nitekim burada emekçinin kendi emeğinden bağımsız objektif bir varlığı vardır. Birey bir mülk sahibi olarak, kendi gerçeğinin şartlarının hakimi olarak kendisiyle ilişki kur muştur. Bireyin başkalarıyla da ilişkileri aynıdır. Bu ön-şart koruünden geldiğinde, öteki bireyler, ortak mülkiyetın temsilcileri olarak, mülkiyette [birbirlerinin -ç.] ortaklarıdırlar. Bu ilişki, komünü hep birlikte teşkil eden ayrı ayrı ailelerden geldiğinde, ötekiler onunla birlikte varlığını sürdüren (bağımsız özel mülkiyet bağımsız mülk sahipleridirler sahipleridirler). Bu durumda, eskiden her şeyi kapsamına alan ve hepsine egemen durumda bulunan komünal mülkiyet, şimdi artık, özel toprak sahiplerinin topluluğundan ayrı olan ager publicus'dur (kamu toprağı'dır). *Her iki durumda da, bireyler, emekçi olarak değil, mülk sahibi olarak davranırlar: onlar bir komünün üyeleridirler ve o sıfatla çahşırlar. Her ne kadar yabancı emekle, yani artı-ürünle değiştirmek üzere artı-emek sarfedecek durumdaysalar da onların çalışmalarının amacı değer yaratımı değildir. Amaç, mülk sahibinin ve ailesinin ve aynı zamanda tüm olarak komünal toplumun varlığının sürdürülmesidir. Bireyin bir emekçi olarak, emekçiliği dışında bütün öteki niteliklerinden arınmış bir emekçi olarak ortaya çıkması tarihin bir ürünüdür. * Toprak mülkiyetiniiı bu en eski biçiminin ilk önşartı, kendiliğinden meydana gelen evrimden doğan komünal insan toplumudur (naturwüchsig): aile, ailenin büyümesiyle meydana gelen kabile ya da aileler arası evlenmelerle meydana gelen kabileler grupu. Kabul ede-
75 biliriz ki, çobanlık ya da daha genel olarak göçebe hayatı, ilk hayat tarzlarıdır ve kabile belirli bir toprak üzerinde yerleşmez, çayırları tükettikten sonra yollına devam eder. Göçebelik, insanların doğadan gelme özelliğidir ( maymunlar gibi tek bir ağaç üzerinde. geçimlerini sağlayabilecekleri çok verimli bir ortam olmadıkça, yabani hayvanlar gibi bir yerden bir yere dolaşırlar). Böylece kabile topluluğu, doğal komün, toprağın olarak) edinilmesinin ve kollektif kullanırnın değil ön-şartıdır. (geçici sonucu İnsanlar, göçebeliği bırakıp da bir yere yerleşince, ilkel komün (iklim, coğrafya durumu, toprağın niteliği vb. gibi) ortamın değişik şartlarına göre ve (ırk vb. gibi) kendi doğal yeteneklerine göre ilkel komün az veya çok derin değişikliklere uğrayacaktır. Doğadan doğrudan doğruya ve kendiliğinden gelme kabile komünü, ya da deyim uygun görülürse, sürü (kan, dil, örf ve adet vb. birliği) hayatın ve onu yeniden üreten ve ona maddi ifadesini veren ya da onu objektifleştiren (vergegenstandlichenden ) eylemin (hayvancılıkla uğraşanların, avcıların, tarım yapanların vb. eyleminin) objektif şart larının sağlanmasının ilk şartıdır. Dünya, hem emeğin araç ve maddesini, hem de yeri, komünün temelini sağlayan büyük çalışma yeri, tersanedir. İnsanların onunla ilişkisi pek saf çadır: insanlar kendilerini toprağın komünal sahipleri sayarlar, canlı ernekle kendini üreten ve yeniden üreten komünün sahibi sayarlar. Birey böyle bir korn.ünün ancak (kelime anlamıyla ve fügüratif anlamda) üyesi olduğu sürece kendisini mülk sahibi sayabilir. Gerçekte, emeğin ürüriü olmayan, ama emeğin doğal ya da tanrısal ön-şartı gibi gözüken bu ilk-koşullar altında gerçekte olan şey çalışina süreci aracılığıyla mülk edinmedir. Aynı temel ilişkilere dayandığı halde, bu biçim, de-
76 76 ğişik tarziarda gerçekleşebilir. Örneğin Asya temel biçimlerinin çoğunda olduğu gibi, bu tarz küçük komünle.ri kucaklayan ve onlara hükmeden tepedeki birliğin en yüksek ve tek mülk sahibi olarak görünmesi ve gerçek komünlerin de ancak veraset yoluyla -toprağın sahipleri durumuna gelmeleriyle bağdaşabilir. Tepedeki birlik gerçek mülk sahibi ve ortak mül'kiyetin gerçek önşartı olduğuna göre, onun büyük sayıdaki ayrı ayrı komünlerden ayrı ve onların üstünde bir şey olarak görünmesi pekala mümkündür. Bu durumda birey mülksüzdür ya da kendisi mülktür, -yani bireyin çalışmanın ve yeniden-üretimin doğal şartları ile ilişkisi, ve bu şartların karşısında bulduğu inorganik doğayı benimseyip mülk edinişi, onun sübjektifliğinin objektif niceliğibütünü kucaklayan birliğin bireye komün aracılığıyla ilettiği bir bağış (Ablassen) gibi görünmektedir. Despot burada çok sayıdaki küçük komünlerin babası rolündedir ve böylelikle bunların hepsinin ortak birliğini gerçekleştirir. Bundan çıkan sonuç şudur ki (hukuki bakımdan emekle, gerçek mülk edinme biçiminde tesbit edilen) artı-ürün, bu en yüksek birliğe aittir. Böylelikle Doğu despotizmi hukuk bakımından mülkiyetin yok olması gibi bir sonuca varır gözükmektedir. Gerçekte ise onun temeli, birçok durumda, küçük komünün içinde imalatla tarımın birleşmesinden meydana gelmiş olan kabile mülkiyeti ya da kollektif mülkiyettir. Komün böylece kendi kendine yeter duruma gelir ve içinde yeniden üretim ve artı-üretim şartlarının tümünü ihtiva eder. Komünün artı-emeğinin bir kısmı, yüksek kollektiviteye aittir, bu da eninde sonunda bir kişi olarak belirir. Bu rtı-emek ya vergi olarak alınır ya da gerçek despotun şahsında ya da kabilenin muhayyel varlığı olan Tanrının şahsında temsil olunan Birliğin şanını
77 yükseltmek maksadıyla düzenlenmiş kollektif işler için emek biçimini alır. Bu tipte ortak mülkiyet, fiilen emekle gerçekleştirildiğine göre, bu, iki biçimde belirebilir. Küçük komünler, yanyana bağımsız olarak durgun bir hayat sürdürebilirler ve her kornündeki birey, ailesiyle birlikte, kendisine ayrılan toprakta bağımsız olarak çalışabilir. (Emeğin belirli bir kısmı, bir yandan, bir çeşit sigorta olan, ortak ihtiyat fonla.rımn teşkiline ayrılırken, öte yandan bir kısmı da komünün, savaş gibi, qin vb. gibi masrafların karşılanmasına yarar. Derebeyin hakimiyeti en ilkel anlamıyla ancak bu noktada ortaya çıkar, yani Slav ve Romen komünlerinde. Serfliğe vb. geçiş böyle olur). Bazan da, Birlik, biçimsel bir sist m olarak beliren emeğin ortak örgütlenmesine kadar varabilir, örneğin, Meksika'da, özellikle Peru'da, eski Keltlerde ve bazı Hindistan kabilelerinde' olduğu gibi. Üstelik komün, kabilenin içi:pde birliği temsil eden. ya da aile babaları arasında dayarnşma ilişkisini temsil eden kabile topluluğunun bir başı biçiminde de belirebilir. Komün biçiminin az çok despotça ya da demokratik oluşu bununla orantılıdır. Su kanalizasyonları (ki bu Asya halkları için çok önemlidir) ve ulaştırma araçları gibi çalışmalarda gerçek mülk edinmenin kollektif şartları böylece Ulu Birliğin, küçük ' komünlerin üstünde bulunan despotça hükümetin eseri gibi görünmektedir. Kelimenin tam anlamıyla şehirler, bu köylerin yanında, ancak yerin dış ticarete özellikle elverişli olduğu, ya da devletin başının ve valilerinin gelirlerini (artı-ürünü ) emek-fonu olarak sarfettikleri ernekle değiştirdikleri yerlerde kurulurlar. * İkinci biçim (mülkiyet biçimi), tıp ı birincisi gibi önemli yöresel, tarihi vb. değişikliklere sebep olmuştur. Bu ikinci biçim, daha dinamik (Bewegten) bir tarihi yaşayışın ürünüdür. İlk kabhelerin kaderinin ve
78 uğradıkları değişınelerin sonucudur. Burada da ilk önşart komündür, ama birinci durumdakinden farklı olarak komün, burada öz madde ve bireyler de onun arızaları (Akzidenzen) ya da kendiliğinden birleşen doğal parçaları değildir. Burada temel, toprak değil, köy halkının (toprak sahiplerinin) merkezi. olarak önceden meydana getirilen şehirdir. işlenilmiş topraklar burada şehrin alam olarak görünürler; öteki durumdaki gibi köy, toprağın bir eki gibi gözükmez. Toprağı işleyip onu insana yararlı biçime sokmak isteyenlerin yoluna dikilen engeller ne kadar büyük olursa olsun, toprağın kendisi, atelye olarak, alet olarak, çalışma ve besin maddeleri olarak ondan inorganik doğa biçiminde yararlan-. maya kalkan canlı bireye hiç bir zorluk çıkarmaz. Komünün karşılaştığı zorluklar, ancak daha önceden toprağı işgal etmiş olan ya da koruünün çalışmasında huzur:unu bozan öteki koroünlerden gelebilir, bu durumda ' savaş, en büyük kollektif görev, maddi varlık şartıarım elde etmek için olsun, toprağı işgal etmek ve bu işgali sürdürmek için olsun en büyük ortak çaba olmaktadır. İşte bunun için ailelerden meydana gelen komün, ilk olarak askeri bakımdan, silahlı savaşçılar birlikleri olarak örgütıenir: mülk sahibi olarak varlığının şartlarındar,ı. biri budur; Bu askeri örgütlenmenin temeli, şehirlerde merkezileşmiş olan meskenlerdir. Kabile düzeni, kendiliğinden, daha yüksek ya da daha aşağı düzeyde kan birliği örgütlenmeleri olarak gelişir. Bu farklılaşma esir edilen vb. kabilelerle kaynaşma durumunda daha da hızlanır.. Devlet mülkü biçiminde ( Ager publicus) komün mülkiyeti özel mülkiyetten ayrılır. Burada bireyin mülkiyeti, birinci durumdan farklı olarak, bireyin koroünden ayrı toprağın sahibi değil sadece işgal eden durumunda olduğu doğrudan doğruya komünel mülkiyet değildir. Öyle dururnlar olabilir ki,
79 79. (Doğu'da sulama ve suların düzenlenmesinde olanın tam tersi ) bireysel mülkiyetin değerlenebilmesi için kollektif bir emek gerekmez; kabilenin ilkel karakteri, tarihin seyriyle, göçlerle değişikliğe uğrayabilir; kabile kendi öz yurdunu bırakıp yabancı toprakla:z:ı işgal. edebilir, ve böylelikle özünde yeni olan çalışma şartlarına ulaşabilir ve böylelikle bireyin enerjisi gelişebiliı:. Böylece kollektif karakter dışa karşı olumsuz bir birim olarak belirdiği ölçüde, bireyin toprağın özel sahibi, tarımın kendisinin ve ailesinin üzerine alacağı belli bir toprak parçasının özel sahibi olabileceği şartlar gerçekleşmektedir. Devlet biçimi olarak komün, bir yanda bu özgür ve eşit özel toprak sahiplerinin birbirlerine karşı ilişkisini ve bağını, onların dış dünyaya karşı birliğini temsil ederken, öte yandan aynı zamanda onların güvenliğidir. Komün, üyelerinin çalışan toprak sahipleri, tarım yapan küçük köylüler olduğu gerçeği üzerinde kurulmuştur; ama aynı ölçüde Jm komün üyelerinin bağımsızlığı, ager publicus'u (kamu toprağını ) ortak ihtiyaçlar, ortak şan ve şeref vb. için koru..'1illasında topluluğun bireyleri olarak karşılıklı bağ ve ilişkilerinden ibarettir. Koroünün üyesi olmak toprak edinmenin ön-şartı olarak kalmaktadır; ama birey, komün üyesi sıfatıyla bir özel mülkiyet sahibidir. Oriun özel mülkiyetiyle ilişkisi, hem toprakla ilişki, hem de komünün üyesi olarak varlığı ile ilişkidir, ve onun. bu üyelik niteliğinin devamının sağl&'1ması, koruünün varlığının sürdürülmesine eşit olduğu gibi bunun tersi de doğrudur. De facto.bir tarih ürünü olmakla kalmayan, ama insanların öyle sandıkları komünün bu, yüzden bir kökeni olduğuna göre, burada toprak mülkiyetinin ön-şartı vardır, çalışan süje ile onun emeğinin doğal koşulları yani, arasmda bir mülkiyet ilişkisi vardır. Ama bu mülkiyet bir dev-
80 letin bireyi olması şartının, bir devletin varlığının aracılığıyla, başka bir deyişle tanrısal sayılan bir kalıntımn aracılığı vb. ile gerçekleşmektedir. Nüfus yoğunlaşması ş,ehirde olmaktadır. Ve şehrin topraklari tarım bölgelerini kucaklamaktadır. Küçük tarım doğruya tüketim için çalışmaktadır; imalat doğrudan (iplik bükme ve dokuma gibi), kadınların ve kızların evdeki ek çalışmaları, ya da bazı kollarda özerk çalışmalar, (jabri, vb.) temsil eder. Koroünün varlığım devamlı olara:k sürdürmesinin ön-şartı kendi kendine yeten ve çalışmalarıyla mülkiyeti devam ettiren özgür köylüler arasındaki eşitliği sürdürmesidir. Onların çalışmanın doğal koşullarıyla ilişkileri, mülk sahibi ilişkileridir; ama kişisel emek bu koşulları gerçek koşullar olarak ve bireyin kişiliğinin ve onun kişisel emeğinin objektif unsurları olarak devamlı biçimde yaratmalıdır. öte yandan bu küçük savaşçı komünün eğilimi onu bu sınırların dışına iter, vb. (Roma, Yunanistan, Yahudiler, vb.). Niebuhr'un dediği gibi "Kahinler Numa'mn seçımının Tanrıların onayından geçtiğini bildirdikleri zaman, bu dindar kralın ilk düşüncesi din olmadı, insanların kaderi oldu. Romülüs'ün savaşta fethetmiş olduğu ve sonra da işgal edilmesine göz yumduğu toprakları bölüştürdü: (sınır taşları tanrısı) Terminus'a tapma geleneğini kurdu. Bütün eski kanun yapıcılar ve hepsinden önce Musa, erdem, adalet ve iyi ahlak (Sitte) kurallarının başarısını toprak mülkiyetine, ya da hiç değilse en büyük sayıda yurttaşlar için güvenli, veraset yoluyla. geçen toprak mülkiyetine dayandırdılar." (Roma tarihi, Cilt. I, s. 245, 2 baskı). Birey hayatını kazanırken öyle şartlar içinde bulunmaktadır ki, servet edinıneyi değil kendi varlığını sürdürmeyi, kendisinin koroünün bir üyesi olarak yeniden-üretimini; toprak parçasının sahibi olarak, ve bu sıfatla komünün bir üyesi ola-
81 rak ki:mdisiniı yerıiden-üretimini amaç edinmektedir.1 Komüniliı devamı, komün üyelerinin kendi kendine yeten köylüler olarak yeniden-üretimidir, bu köylülerin fazla zamanları komüne aittir, savaş için gerekli emek vb.. Bir kimsenin kendi emeğine sahip oluşu, çalışma şartlarına sahip oluşunun aracılığıyla; - koroünün üyelerinin askeri hizmet vb. biçimindeki artı"emekleriyle güvenlik altına alınan komün varolduğu için varlığı.ru sürdüren toprak parçasına sahip oluşunun aracılığıyla, sağlanmaktadır. Koroünün üyesi servet üreten çalışmac d, öbür üyelerle işbirliği yaparak değil, topluluğun bir-. ğini içe ve dışa karşı koruyabilmek için (hayali ve gerçek) kollektifi ilgilendiren çalışmalarda işbirliği yaparak kendi kendini yeniden üretme tedir. Mülkiyet, resmen Romalı vatandaşındır. Özel toprak sahibi Romalı olduğu için toprağa sahiptir. Ve bu sıfatıyla özel toprak sahiıbidir. Çalışmanın doğal şartlarında, komünün üyeleri olarak kendi kendine yeten, çalışan bireylerin bir başka mülkiyet biçimi, Germen mülkiyet biçimidir. Burada koroünün üyesi, bu sıfatıyla, özel doğu biçiminde olduğu gibi mülkiyetin ortak sahibi değildir. (Mülkiyetin yalnız komün mülkiyeti olarak varolduğu yerde, bireysel üye, bu sıfatıyla, veraset yoluyla olsun olmasın, bu mülkiyetin ancak belirli bir parçasının sahibidir, çünkü mülkiyetin herhangi bir bölümü üyenin kendisine değil, ona ancak koroünün doğrudan doğruya bir parçası olduğu için, ve böylelikle komün ile doğrudan doğruya birlik kurmuş olan ve koroünden ayrı olmayan bir kimse olduğu için aittir. Onun için, birey, sadece tasarruf edendir. Burada olan sadece komün mülkiyeti ve özel tasarrujtur. Çalışmanın özel tasarruf eden tarafın- 1 Bu cümle, orijinal metinde İngilizcedir, 81
82 82 dan kendi başına yerine komü.n ya da komünle:rin getirilmesi, ya da çalışınanın üstündeki Birlik tarafından tayin edilmesine göre, tarihi ve yöresel vb. şartlar, bu tasarruf etme durumunu komün mülkiyetine ilişkisi ba- kırnından çeşitli tarzda değiştirebilir.) Yunan ve Roma biçiminde olanın tam tersine, burada toprak, Roma'da olduğu gibi, komü.nün işgalinde değildir. (Klasik Antik çağda) toprağın bir kısmı ager publicus'un (kamu toprağının) değişik biçimleri olarak komü.nün geri kalan kısmı, toprağın her parseli bir Romalının mülkü, özel mülkiyeti olması bakımından, kendinin olan çalışma ye ri hissesi olarak komün üyelerine dağıtılır; öte yandan komü.n üyesi bu Roma toprağının bir kısmı üzerinde egemenlik hakkına sahip bulunduğu ölçüde Romalı sayılır.2 [Antik çağda şehir zanaatı ve ticareti küçümsenir, tarım itibar görürdü; Ortaçağlarda bunların durumlan değişti.] [Kamu toprağını, tasarruf yoluyla, kullanma hakkı, Patrisyenlerindi, bunlar sonraları bu hakkı cliens'lerine tanıdılar; ager publicus'tan mülkiyet Jeraiiınrta bulunma hakkı yalnız Pleblerindi. Bütün feragıar Pleblerin lehine ve kamu toprağında bir hisseye karşı tazminat olarak. Şehir duvarlarını çevreleyen toprak dışında tam anlamıyla toprak mülkiyeti başlangıçta yalnız Poleb'lerin elindeydi. (Köy 'komünü, sonradan bunu topraklarına katmıştır.)] [Romalı Pleblerin ozu, kendi vatandaş mülkiyeti tanımlamalarında olduğu gibi, bir tarımcılar topluluğu olarak. Kadim çağın insanları, çiftçiliği özgür insanlara yakışan bir eylem olarak, bir asker okulu olarak oy birliğiyle övüyorlar. Ulusun eski özü orada muhafaza edilir; yabancı tüccarların ve zanaatçıların yerleştiği şehirlere kazanç umuduyla yer- 2 Köşeli parantez içindeki kısım Niebuhr'un Roma Tarihi'nden alınmadır, Niebuhr, Roman History, I, 418, 4&>, 614, 615, , , 333, 335..
83 liler göç edince bu öz değişir. Köleliğin bulunduğu her yerde, özgürlüğünü elde etmiş olan adam geçimini bu yollardan sağlar ve çok kere servet biriktirir: işte bunun için Antik çağda bu gibi işler, onların elindeydi ve bu yüzden vatandaşıara layık işler sayılmıyordu: işte bu yüzden, zanaatçıların tam vatandaşlığa kabulü görüşü, tehlikeli bir görüştü.. (Yunanlılar, kural olarak, onları vatandaşlığın dışında tutuyorlardı.). "Bir Romalının küçük bir tacir ya da zanaatçı hayatı sürmesine izin verilmezdi." Ortaçağ şehir tarihinde olduğu gibi, kadim çağda, lonca gurur ve vekarı kavramı yoktu; ama burada bile löncalar, aile örgütlerinin üstesinden gelince, askeri ruh zayıfladı ve en sonunda şehirlerin özgürlüğünün dıştan takdiri ile birlikte tamamen söndü.] [Kadim devletlerin kabileleri.( Staemme) iki biçimde kurulurlar, ya kan, ya da yer birliğiyle, kan birliğine dayanan kabileler, tarihi bakımdan, yer. birliğine dayanan kabilelerden önce gelirler ve hemen hemen her yerde meydanı onlara terkederler. Bunların en aşırı ve en sert biçimi, birbirinden ayrı tutulan, aralarınd evlenemeyen, toplumda her birinin yeri ayrı olan; her birinin başkalarına yasaklanmış, kendi öz, değişmeyen meşgalesi bulunan kastların kuruluşudur. Yer birliğine dayananan kabileler, başlangıçta, bölgenin bucaklara (Gaue) ve köylere bölünmesine karşılık meydana gelmişlerdi, öyle ki, Attika'da Kreystenos zamanında bir köye yerle şen bir adam, o köyün Demotes'i (köylüsü) olarak köyün bağlı bulunduğu bölgenin Phyle'sinin ve (kabilesinin) bir üyesi olarak kaydedilirdi. Bununla birlikte, kural olarak onun soyundan gelenler, meskenleri nerede olursa olsun, aynı Phyle'de ve aynı Deme'de kahyarıardı ve böylelikle bölünmeye, atalardan gelme görünüşü verilmiş oluyordu. Roma'nın kan toplulukları (gentes ) kan bağlarıyla birbirine bağlı yakınlardan meyda- 83
84 84 na gelmiyordu: Ciceron, bunların soy adlarını zikrederken özgür insanlardan geldiklerini belirtiyor. Roma genslerinin üyelerinin ortak tapınakları (sacra) vardı, ama bu daha Ciceron zamanında kaybolmuştu. Vasiyetsiz ölen ve yakın akrabaları bulunmayan kabile üyesinin varlığına ortakça tevarüs etme hakkı en çok devam ettirilen bir hak olmuştur. En kadim zamanlarda gens' in üyeleri olağanüstü bir yükün altına girmiş olup yardıma muhtaç bulunan kendi kabileleri üyelerinin yardımına koşmak zorundaydılar. (Bu, Germenlerde evrensel olarak böyledir ve bu töre, en çok Dithmarschen'lerde kalmıştır.) Gentes bir çeşit lonca idi. Kadim dünyada kan topluluklarından daha genel bir örgütlenme yoktu. Böylece Galler arasında. aristokrat Campbell'lerle on: lara bağımlılığı kabul edenler aym klanı teşkil ediyorlardl ] Patrisyen komünü daha yüksek ölçüde temsil ettiğine göre, ager publicus'a tasarruf eden odur, ve toprağı Cliens'lerinin vb. aracılığıyla kullanır, (ve zamanla onu kendi mülkiyetine alır). Germen komünü, tarımsal hayatın merkezi olan, toprak emekçisinin ikamet?ttiği yer, ve aynı zamanda harbin yönetildiği merkez olan şehirde temerküz etmemiştir. Şehir1de temerküz, komüne, kendi birey üyelerinin dışında ve onlarınkinden ayrı bir varlık sağlar. Kadim klasik tarih, bir siteler tarihi, toprak mülkiyetine ve tarıma dayanan siteler tarihidir; Asya tarihi, şehir ile köyün farklılaşmamış bir çeşit birliğidir. (Burada, büyük şehre, gerçek ekonomik yapının üzerine kondurulmuş olan bir hükümdar karargahı gözüyle bakılmalıdır. ); Ortaçağ ( Germen Dönemi) köyün tarihin merkezi olma-. sıyla başlar ve sonra şehir ve köy arasındaki çelişkinin içinden geçerek geıtşir; çağdaş (tarih) kadim zam8nıarda olduğu gibi şehrin köyleşmesi değil, köyün şehirleşmesidir.
85 85 *3 Şehir içinde birlik, Komüne bir iktisadi varlık sağlar; şehrin sadece bu sıfatla varlığı, ayrı ayrı evler kalabalığından farklı bir varlıktır. Burada bütün, ayrı parçalarmdan meydana gelmez. O, bağımsız bir organizma biçimi- teşkil eder. Tek aile reislerinin, uzun mesafelerle birbirinden ayrılan ormanlarda yerleştikleri Cermenlerde, komün, dış görünüşü bakımından olsa bile, komün üyelerinin zaman zaman bir araya gelmelerinden meydana gelmektedir. Her ne kadar bu birlik, özünde, soydan,. dilden, ortak geçmiş ve tarihten vb. ileri gelmekteyse de. Bu durumda komün, bir birlik olarak değil, bir şirket olarak, toprak sahipleri olan özerk üyeler arasında yapılmış bir antlaşma ( einigung) olarak gözükmektedir. Nitekim burada kadimlerde olduğu gibi komünün bir devlet olarak, bir siyasi bütün olarak varlığı yoktur. Çünkü komün, şehir olarak varlığım sürdürmemektedir. Burada komün gerçekten varolacaksa bir toplantı yapmalıdır, oysa örneğin Roma' da komün bu toplantıların dışında, şehrin kendisinin ve başına yerleştirilen yetkilinin vb. bulunması dolayısıyla vardır. Şüphesiz ki cermenlerde de kamu toprağı ya da halkın toprağı olarak ager publicus'u birey mülkiyetinden ayrı olarak bulmaktayız. Bu avianma alanları, ortak meralar ya da ormanlar vb.den ibarettir. Çünkü toprağın bu kısmı, kendi özel biçiminde, üretim aracı görevini yerine getirecekse bölünmemelidir. Bununla birlikte Roma'dakinden değişik olarak her ne kadar özel mülkiyet sahipleri, pleb!er gibi, kamu toprağının kullanımından yoksun bırakıldıkları ölçüde mülk sahibi iseler de ager publicus, devletin iktisadi varlığını özel 3 Burada Mar.,::'ı ' n elyazılı ' metninin yeni bir defteri b lıyor, ba lığı : "Defter V. Sermaye Bölümünün devamı". Tarihi : Aralık 1858, (22 Aralık'ta b lanmı ).
86 mülkiyet sahiplerinin varlığından ayrı olarak temsil etmez. Cermenlerde ager publicus sadece bireysel mülkiyetin bir eki gibi görünmekte ve ancak kabuelerin saldırılarına karşı, kabilenin ortak mülkiyeti olarak savunulduğu zaman, mülkiyet görünüşüne bürünmektedir. Burada bireyin mülkiyeti, komünün aracılığıyla gerçekleşir gözükmemektedir, tam tersine, komünün ve komün mülkiyetinin varlığı, bağımsız süjeler arasındaki ilişkiler ve dayanışma aracılığıyla gerçekleşmektedir. Özünde ayrı ayrı her ev, bağımsız bir üretim merkezi olarak bütün ekonomiyi ihtiva eder (imalat, sadece kadınların ev içindeki tamamlayıcı çalışmaları, vb.' den ibarettir). Klasik Antik çağda, site, ona bağlı olan topraklarla birlikte bir iktisadi b tünü teşkil ediyordu, Cermen dünyasında, kendisine ait olan toprak üzerinde sadece bir nokta gibi görünen bireyin aile yuvası; birçok mülk sahibinin yoğunlaşması diye bir şey yok, sadece bağımsız bir birim olarak aile. Asya biçiminde (ya da en çok rastlanılan Asya biçiminde) mülkiyet yok, sadece bireyin toprağa tasarrufu durumu; gerçek mülk sahibi komündür. Kollektif mülkiyet dışında başka bir toprak mülkiyeti yok. Anti çağda (ki bunun en klasik örneğini, en saf ve tam biçimde Romalılar sunmaktadır) devlet toprak mülkiyeti ile özel toprak mülkiyeti gibi, çelişen iki biçim var. Öyle ki, ikincisi, birincisinin aracılığıyla varlığına kavuşmaktadır, ya da birincisi ancak bu iki biçimin biri olarak vardır. Onun için özel toprak sahibi, aynı zamanda şehrin bir vatandaşıdır. İktisadi bakımdan vatandaşlık, daha basit olarak, tarımemın şe hirde oturmasının bir biçimi olarak ifade edilebilir. Cetınen biçiminde tarımla uğraşan şehirli değildir, ya ni tarımcı sitede oturmaz ve onun temeli, aynı kabilenin insanları tarafından kurulmuş ve yerleşmiş, ara sıra savaş, din ve hukuki anlaşmazlıkların çözüme bağfı'
87 lanması vb. ıçın toplanan ve böylelikle aralarındaki dayanışmayı gerçekleştiren ve güvenliği sağlayan tecrit olunmuş bağımsız ailedir. Bireysel toprak mülkiyeti burada, komünal toprak mülkiyetinin karşıt bir biçimi olarak, ya da komün aracılığıyla meydana gelmiş bir biçim olarak görünmemektedir, bunun tam tersi, komün, ancak bireysel toprak sahibinin bu sıfatıyla karşılıklı ilişkisinde meydana gelmektedir. Komün mülkiyeti, sadece bireysel aile yerleşmelerine ve toprak edinmelerine bir komünal eklenti gibi görünmektedir. Ko- mün ne bireyin sadece arıza gibi gözüktüğü özdür, ne de insanların kafasında, ve şehr erçeğinde ve şehir ge reklerinde, üyelerinin özel - lttisa arlıklarındari ayrı olarak var olan ve varlığı bıtlunan geneldir. Komün daha çok, bireysel mülk sahiplerinin kollektü amaçlarla yaptıkları fiili toplantıların temeli olan dil, kan vb. birliğidir. Şüphesiz ki, ortak avianma alanlarında, meralarda vb. komünün kendi öz iktisadi varlığı da vardır, ama buraları her bireysel toprak sahibi Roms.'da olduğu gibi devletin temsilcisi sıfatıyla değil bağımsız olarak kullanır: bu, birey olarak mülk sahiplerinin gerçekten ortak mülkiyetidir, şehirde birey olarak üyelerinin varlığından ayrı bir varlığı olan mülk sahi:ı;:.lerinin birliğinin mülkiyeti değil. * Burada önemli olan nokta şudur: toprak mülkiyetinin ve tarımın, iktisadi düzenin temeli olduğu ve bunun sonucu olarak ekonominin hedefinin kullanımdeğerleri üretimi yani bireyin temelini teşkil ettiği komünüyle bazı belirli ilişkiler içinde, yeniden-üretimi olduğu bütün bu biçimlerde şu unsurlan bulmaktayız: ı. Çalışmanın doğal koşullarının, hem ilkel çalışma aracı, hem çalışma yeri, hem de ilkel maddeler deposu olan toprağın mülk edinilmesi; ama çalışarak değil, çalışmanın ilk şartı olarak mülk edinilmesi. Birey 87
88 88 sadece objektif çalışma şartlarına kendisininmiş gibi, bunların aracılığıyla gerçekleşen kendi sübjektifliğinin inorganik niteliğiymiş gibi davranmaktadır. Emeğin kendisinin başlıca objektif şartı, emeğin ürünü olarak görünmemektedir, doğa olarak vaki olmaktadır. Bir yanda canlı birey var, öte yanda onun yeniden-üretiminin objektif şartı olarak toprak var. 2. Çalışan bireyin, mülkü olarak, toprağa karşı davranışı, insanın, başlangıçta "çalışan birey" gibi bir soyutlamadan fazla bir şeymiş gibi göründüğü anlamını taşır, o eyleminden önce gelen ve bir sonuç gibi gözükmeyen ve derisi kadar, duyulan,kadar eyleminin bir ön-şartı olan toprak mülkiyetinde varlığının objektif tarzını bulmaktadır; onun derisi de, duyularını sağlayan organıari da hayat süreci içinde geliştirilmekte, yeniden üretümektedir vb.. Bu davranışı doğrudan doğruya meydana getiren şey, bireyin komünün üyesi olarak az çok doğal ve tarih,! evrime uğramış ve böylelikle değişmiş olan varlığıdır - bir kabilenin parçası olarak ilkel varlığı vb.. Tecrit olunmuş bir birey nasıl konuşamazsa, toprağa da sahip olamaz. Olsa olsa o, hayvanlar gibi ' geçimini topraktan elde edebilir. Toprağın mülkiyet olarak ilişkisi, o toprağın her zaman az veya çok ilkel biçimde, ya da tarihi bakımdan gelişmiş biçimde, kabile ya da komün tarafından, savaşla ya da savaşsız, işgalinden meydana gelir. Birey burada hiç bir zaman özgür emekçinin tam tecridi durumunda. gözükmez. Onun emeğinin objektif şartları eğer kendisine ait sayılırsa, kendisinin de, emeğin objektif şartlarıyla ilişkisini kuran bir komüne sübjektif olarak ait olduğu kabul edilir. öte yandan, komünün gerçek varlığını tayüı eden, onun, çalışmanın objektif şartlarına sahip oluşunun özel biçimidir. Komü..rı içinde varlığı yüzünden bu mülkiyet, bire-
89 89 ye yalnız tasarruf durumunu sağlayan ama özel mülkiyetini vermeyen bir komün mülkiyeti toprağın olarak görünebilir, ya da yan yana var olan, ama devlet mülkiyetini özel mülkiyetın bir ön-şartı durumuna getiren, devlet ve özel mülkiyet çifte biçiminde de gözükebilir, öyle ki, yalnız vatandaş bir özel mükiyet sahibi olabilir, ama öte yandan onun mülkiyetinin, vatandaşın yokluğunda da, ayrı bir varlığı vardır. Son olarak, komün mülkiyeti, sadece bu durumda temeli teşkil eden özel mülkiyetın bir tamamla-s,olarak gözükebilir; 1 ' bu durumda üyelerin topuintısı dışında ve onların ortak amaçlar için işbirliğinin dışında komünün bir varlığı yoktur. Komünal kabile üyelerinin, kabile topraklarıyla -üzerinde yerleştikleri toprakla- ilişkilerinin bu değişik biçimleri, kısmen kabilenin doğal karakterine (Naturanlagen), kısmen de kabilenin toprak mülkiyetini gerçekte uyguladığı yani toprağın ürünlerini çalışma yoluyla elde ettiği iktisadi şartlara bağlıdır. Ve bu da iklime, topra.ğın fizik niteliklerine, fizik bakımdan şartlandırılmış kullanılış tarzına, düşman ya da komşu kabilelerle olan ilişkilere, ve göçler, tarihi olaylar vb. yüzünden meydana gelen değişikliklere bağlıdır. Eğer ko mün eski biçiminde varlığım sürdürecekse, üyelerinin daha önceki objektif koşullar altında kei1dilerini yeniden üretmeleri gerekir. Üretimin kendisi, nüfusun artışı (ki bunu da bir üretim konusu olarak düşünmek gerekir), zamanla zorunlu olarak bu şartları ortadan kaldırır ve bunları yeniden üreteceğine, tahrib eder vb. ve bu olurken komün, üzerine kurulu bulunduğu mülkiyet ilişkileriyle birlikte yıkılır ve yokolur. Asya biçimi zorunlu olarak en çok direnen ve sağ kalabilen biçimdir. Bu, üzerine kurulu bulunduğu temel ilkeden ötürüdür, yani bireyin koroünden bağım-
90 90 sız olamaması; üretim döngüsünün kendi kendine yeter oluşu, tarımın ve zanaat imalatının birliği vb. eğer birey komünle ilişkilerini değiştirirse o komünü ve onun iktisadi temellerini değiştirmiş ve baltalamış olur. Öte yandan iktisadi temallerin biçim değiştirmesi diyalektiği gereği yoksulluğa vb. vardırır. Örneğin Roma'da koroünün. başlıca ekonomik temellerinden biri olan savaşların ve fetibierin etkisini de belirtmek yerinde olur. Koroünün temel ilişkileri işte böyle zayıflayıp kopmaktadır. BÜtün bu biçimlerle evrimin temeli, bireyle komün arasındaki (az çok ilkel, az çok tarihin sonucu, ama gelenek tarafından perçinlenmiş) eski ilişkilerin yeniden üretimi, ve bireyin hem kendi çalışma şartlarına, hem de öteki emekçilere ve kabile üyelerine karşı davranışına dayanan objektif ve belirli varlığıdır. Onun için böyle bir evrim daha başından sınırlıdır, ama sınırlar aşılınca çürüme ve dağılma gelip çatar. Köleliğin evrimi, toprak mülkiyetinin temerküzü, değişim, bir para ekonomisi, fetihler vb., tıpkı Romalılarda olduğu gibi. Bütün bunlar başlangıçta belli bir noktaya kadar.temel ile bağdaşahilen şeyler, temelin iyi niyetle genişlemesi, ya da, sadece temelden gelme kötü kullanımlar, aşırılıklar gibi göründü. Böylece belirli bir alan içinde önemli gelişmeler mümküri olabilmektedir. Bireyler belirli ölçüde yüceliğe ulaşabiliyorlar. Ama bireyin ya da toplumun özgür ve tam gelişmesi burada düşünülemez, çünkü böyle bir evrim, sosyal temelin ilkel seviyesiyle çelişki halindedir. * Kadim çağ insanları arasında hangi biçim toprak mülkiyetinin vb. en verimli olduğu, hangisinin en çok servet yarattığı konusunda bir araştırmaya rastlarmyoruz. Caton, tarlaların en verimli olarak nasıl işlenebileceğini araştırıyorsa da, ya da giderek Brütüs en yüksek
91 91 faiz oranıyla ödünç para veriyorsa da, servet, üretimin amacı gibi görün..rnemektedir. Araştırma her zaman hangi cinsten mülkiyetin en iyi vatandaşları yarattığı konusu üzerinedir. Kendi başına bir hedef olarak servet, yalnız birkaç tüccar kavim arasında görünmektedir, Ortaçağın Yahudileri gibi, kadim dünyanın mesamatı arasında yaşayan nakliye mesleğinin tekelcileri gibi.. Servet, bir. yandan eşya içinde gerçekleştirilen bir şey, sü- je olarak insana karşı bir maddi üründür; öte yandan servet, değer olarak, başk arın emeğine, onların üzerinde egemenlik ku k için değil, özel olarak hoş vakit geçirmek için v. kumanda etme hakkıdır. Eşya biçiminde olsun ya da\ eşya dolayısıyla sağlanan ilişkilerde olsun servet, bireyin dışında kalan ve iğreti olarak onun yanında yer alan maddi bir nitelik biçiminde görünmektedir. Böylece (ne kadar dar milli, dini ya da siyasi bir ta-. nımlama içinde olursa olsun) insanın üretimin amacı olarak göründüğü kadim kavram, modern dünyadaki üretimi insanın amacı ve serveti de üretimin amacı kılan kavramın yanında ne kadar daha yüce görünmektedir. Ama gerçekte dar burjuva biçim soyulup da öz çıkarıldığı zaman, servet, bireylerin ihtiyaçlarının, yeteneklerinin, tatminlerinin, üretici güçlerinin vb. evrensel değişirnde yaratılmış evrenselliği değil de nedir? (Ne kadar dar ulusal, dinsel ya da siyasi bir tanımlamaya tabi tutarsak tutalım) insanın her zaman üretimin amacı olarak göründüğü eski toplum, üretimin insanın amacı ve servetin de üretimin amacı bulunduğu modern dünyadan çok daha öğülmeye değer görünmektedir. Ama gerçekte dar burjuva biçim soyulup atıldrktan sonra servet, bireylerin evrensel değişim şartları içinde ürettikleri ihtiyaçlar, yetenekler, tatminler, üretim güçleri vb.lerinden başka nedir ki? Servet, insanın
92 doğa güçlerini denetlemesinin - sadece kendi tabiatının değil, genel olarak "doğa" denen şeyin denetlenmesinin tam gelişmesini ifade etmez mi? Servet, evrimin tümünü -yani daha önce tesbit edilen bir ölçüyle henüz ölçüimemiş olan tüm insan güçlerinin evrimini- kendiliğinde bir amaç haline getiren, bir önceki tarihsel evrimden gayri hiç bir ön-koşula bağlı bulunmayan, kendi yaratıcı yeteneklerinin mutlak verimi değil de nedir? Bu, insanın, herhangi bir belirli biçimde, kendisini değil de, kendi bütünlüğünü ürettiği bir durum değildir de, nedir? İnsanın, geçmiş tarafından şekiilendirilmiş bir şey olarak kalınakla yetinmediği, ama mutlak bir oluş hareketi içinde bulunduğu bir durum değildir de, nedir? Burjuva ekonomi-politiğinde -ve bunun karşılığı olan üretim döneminde-,- insanın içinde gizli bu şeyin işlenerek meyve vermesi tam bir yabancılaşma gibi, belli, tek taraflı arnaçıann tümünün tahtibi gibi, bir dış zorlamaya hedefin kendisinin feda edilmesi gibi görünmektedir. Böylece bir bakıma kadim insaniann çocuksu dünyası daha yüksek gibi görünüyor; ve kapalı biçimler ve tesbit edilmiş sınırlamalar aradığımız sürece bu böyledir. Kadim insanlar dar bir tatmin sağlamaktadırlar, modern dünya ise hizi tatminsizlik içinde bırakrnakta dır, ya da kendi kendisiyle tatmin olunmuş göründüğü zaman bayağılaşmaktadır. * Bay Proudhon'un mülkiyetın ekonomi. üstü kökeni dediği şey (ki o bununla topra;k mülkiyetini kasdetmektedir) bireyin objektif çalışma şartlarıyla, ve ilk önce doğal objektif çalışma şartlanyla burjuva-öncesi ilişkisidir. Çünkü çalışan süje nasıl bir doğal bireyse, bir doğal varlıksa, aynı biçimde onun çalışmasının ilk objektif şartı da doğal olarak, toprak olarak, inorganik bir nitelik olarak görünmektedir. O kendisi sadece organik
93 93 bir varlık değildir, aynı zamanda süje olarak organik olmayan doğadır da. Birey bu şartı kendisi yaratmaz, onu daha önce varolan kendi dışında doğal bir gerçek olarak hazır bulur. Tahlilimize devam etmeden önce bir noktayı daha belirtelim: zavallı Proudhon (mülkiyet biçimleri olarak) sermayeyi de, ücretli emeği de ekonomi-üstü kökenli şeyler olarak nitelendirebilirdi, giderek nitelendirmeliydi. Çünkü emekçi, önünde, objektif çalışma şartlanın sermaye biçiminde kendisinden ayrı bir şey olarak buluyor pitalist de emekçiyi her türlü mülkiyetten yoksun olark, soyut emekçi olarak karşısında buluyorsa, bu, değe ve canlı emek arasındaki meydana gelen değişimin, bir tarihi süreci varsaymasından ötürüdür. Her ne kadar sermaye ve ücretli emeğin kendileri bu ilişkiyi üretiyorlar ve onu bütün objektif yaygınlığıyla ve bütün deriı"lliğiyle geliştiriyorlarsa gene de bu ikisi, (yukarda da gördüğümüz gibi) bir tarihi süreci, sermayenin ve ücretli emeğin doğuşunu varsaymaktadır. Başka bir deyişle, mülkiyetin ekonomi-üstü kökeni sadece burjuva ekonomisinin, ekonomi-politiğin kategorilerinin teorik. ya da. ideal olarak ifadelendirdiği üretim biçimlerinin tarihi kökeni anlamına gelmektedir. Ama burjuva öncesi tarihin ve aşamasının kendi öz ekonomisi4 ve hareketinin da o tarihin her iktisadi temeli olduğunu söylemek, özünde sadece insan yaşantısımn her zaman bir üretime (sosyal-üretime) dayandığı ve bti üretimin ilişkilerinin iktisadi ilişkiler dediğimiz şeyin kendisi olduğu yolundaki herkesin bildiği şeyleri tekrarlamaktan öteye bir değer taşımaz. * İlk üretim şartlan, başlangıçta üretilemez - bunlar üretimin sonuçlan değildir. (Başlangıçtaki üretim şartlan yerine şunu da söyleyebiliriz: eğer bu yeniden- Marx bu paragrafta Ökonoinie kelimesini kullanıyor. '"iktisat bilimi"nden mi, yo k sa '"Ekonomi"den mi söz etti anla llı+uyor.
94 94 üretim, bir yandan maddenin süje tarafından mülk edinilmesi biçiminde görünüyorsa da, bu aynı zamanda öte yandan maddenin sübjektif bir amaca uygun biçime sokulması, tabi kılınması olarak, maddenin sübjektif eylemin sonuçları olarak da görünür.) Açıklanması gereken şey, canlı, eylem içinde insanların kendi metabolizmalarının doğal, inorganik şartlarıyla, doğayla birliği, ve bundan ötürü onların doğayı mülk edinmeleriyle birliği değildir; bu bir tarihi sürecin sonucu. da değildir. Bizim burada açıklamamız gereken şey, insan varlığının bu inorganik şartlarının faal varlıktan ayrılmasıdır, o ayrılma ki, ancak ücretli ernekle sermaye arasındaki ilişkide en tamamlanmış seviyesine varmaktadır. Kölelikle serilik arasındaki ilişkide böyle bir ayrılma yoktur; burada olan toplumun bir parçasının öteki parçası tarafından sadece onun yeniden-üretimini inorganik ve doğal şartı sayılması ve ona öyle davranılması, kölenin kendi emeğinin objektif şartları ile herhangi bir ilişkisi yoktur. Köle daha çok emeğin kendisidir, sığır hayvanı yanında toprağın bir tamamlayıcısı _ olarak öteki canlı şeylerle birlikte (Naturwesen) üretimin inorganik şartı olarak kabul edilen köle için de, serf için de bu böyledir. Başka bir deyişle: üretimin ilk şartı, her ne kadar kendisi tarafından yeniden-üretilmiş ve geliştirilmiş olursa olsun, kendisi tarafından başlangıçta yaratılmış olmayan ama kendisinin ön-şartı gibi görünen kendi canlı vücudu gibi doğal bir ön-şart, üreticinin varlığının doğal şartları olarak görünmektedir; (fizik) varlığı kendisi tarafından yaratılmamış doğal bir ön-şart. Kendisinin, inorganik bir vücutla olduğu gibi, ilişkili bulunduğu bu varlığının doğal şartları iki nitelik taş r: bunlar 1) sübjektiftir ve 2) objektiftir. Üretici, başkalarıyla karışma ve çatışmaların sonucu, tarihi bakımdan değişik biçimlere bürünen bir ailenin, bir kabi-
95 95 lenin insanlarının herhangi bir gruplaşmasımn bir parçası olarak görünmektedir. O, bu sıfatıyla, doğaya karşı (burada da toprak diyelim), kendi üretiminin ve yeniden-üretiminin şartımn, kendi inorgaıük varlığımn karşısındaymış gibi davranm ktadır. K0münün doğal bir parçası olarak komünal ml:ilkatılmakta ve onun ayrı bir hissesine tasarruf etmektedir; doğuştan vatandaş olan Romalı gibi, onun "hiç değilse" ager publicus üzerinde resmi olarak bir hakkı ve şu kadar juggera (birim) toprak üzerinde de gerçek hakkı vardır. Onun mülkiyeti, yanl üretiımnin doğal ön-şartıarıyla kendi malı gibi ilişkisi, kornündeki doğal üyeliğinin aracılığıyla sağlanmaktadır. (Üyelerinin aralarında dil dışında ortak hiç bir şeyleri bulunmayan bir soyutlama düzeyine varmış olan bir komünün, daha sonraki tarihi şartıarın ürünü olduğu besbellidir.) Açıktır ki, özel bir birey, ancak bir insan topluluğunun üyesi olduğu takdirde konuştuğu dili kendi öz dili sayabilir. Tek bir bireyin ürünü olan bir dil abestir. Mülkiyet için de aynı şeyi söyleyebiliriz. *Dil, bir komünün ürünü olduğu kadar, bir bakıma o komünün varlığıdır da: komünün sözle kendi kendini ifade ternesidir de. Örneğin Peru'da görülen komünal üretim ve komünal mülkiyet, besbelli ki, Hindistan' da ve Slavlarda olduğu gibi ortak mülkiyetin ve komünal üretimin daha eski ve daha basit biçimini aralarında5 uygulayan fatih kabileler tarafından oraya sokulmuş ikincil bir biçimdir. Aynı biçimde örneğin Keltler ve Galler arasında görülen biçimde belirtilere göre, daha ilerlemiş fatihler tarafından kabul ettirildiğinden gene ikincil sayılmalıdır. Bu sistemlerin yüksek, bir en yüksek yetkili altında (ve onun yönetimi altında) kurulan bu sistemlerin mükemmellikleri ve sistemli düzenlenme- 5 bei isich selbst, aynı zamanda "ilk yurtlarında" anlamına da gelir.
96 96 leri bunların kökenierinin çok uzak bir tarihte olmadığinı gösterir. Aynı biçimde İngiltere'ye kabul ettirilen feodalizm, biçimsel olarak Fransa'da doğal olarak geliş-. miş olan feodalizmden daha tamdı. Göçebe çoban kabileler arasında -ve bütün çoban kabileler başlangıçta göçebedirler:_ toprak, doğanın öteki.şartları gibi, ilkel sınırsızlığı içinde görülmektedir. Örneğin Asya steplerinde ve Asya yüksek platosunçla olduğu gibi. Toprak, sürülerin atlağıdır ve sürüler, bütün çoban halkların geçim kaynağıdır. Bu halklar, toprağı kendi mülkiyeti sayar ama hiç bir zaman bu mülkiyetın sınırlarını tesbit etmez. Amerika'daki vahşi Kızılderili kabilelerinin avianma alanları işte böyledir: kabile belirli bir bölgeyi kendi avianma alanı sayar onu öteki kabhelere karşı savunur, ya da üzerinde hak iddia ettiği topraklardan öteki kabileleri sürüp çıkarma yollarını arar. Göçebe çoban kabilelerde komün tam bir birlik halindedir. Göçebelik koşulları, kervan, sürü ve daha yüksek ve daha alçak rütbe biçimleri, bu yaşama tarzının şartları içinde gelişir. Burada mülk edinilen ve yeniden üretilen toprak değil sürüdür, toprak kanaklanıldığında ortakça ullanılır. Yerleşmiş. olan halkların ve her durumunu inceleyelim. Burada koroünün (toprakla) kendi öz mülkiyeti olarak doğal üretim şartlarıyla ilişkisinde karşılaşabileceği biricik engel, bu topr k üzerinde kendi inorganik maddesi olarak hak iddia etmiş olan öteki komündür. Onun için savaş, bu cinsten her ilkel toplumun, mülkiyetinin savunulması için olsun, ya da mülkiyet edinmek için olsun, ilk görevlerinden biri olmuştur. (Çoban halklar arasında, örneğin koyun aynı zamanda otladığı meralar üzerinde mülkiyet hakkını da ifade eden bir mülkiyet olduğu için, toprağın ilkel mülkiyetinin sözünü edebi- r liriz. Genel olarak toprak mülkiyeti o toprağın organik
97 97 ürünleri üzerinde mülkiyeti de kapsar.) İnsanın toprakla birlikte ve toprağın trnuımla ıcı organik eki olarak ele geçirildiğinde, o üretim şartlarından biri olarak esir edilmektedir, ve bu, bütün komün biçimlerlur temelden yoksun bırakan ve onları değiştirerek kendisi temel olan köleiik ve serfliğin kökenidir. Bunun sonucu olarak basit yapı, böylelikle olumsuz biçimde tayin ediliyor. *Böylece mülkiyet ökeninde insanın kendisine ait olan doğal üretim şartlarına karşı kendi öz varlığının ön-şartı biçimindeki davranışı anlamım veriyor; insan bunlara karşı,' sanki kendi vücudunun bir devamıymış gibi kendisinin doğal ön-şartı imiş gibi davranmaktadır. Gerçekte.insanın kendi üretim şartlanyla ilişkisi yoktur, ama o, çift varlığa sahiptir, sübjektif olarak kendi varlığına ve objektif olarak varlığının bu doğal inorganik şartlarına. üretimin bu doğal şartlarının iki karakteri vardır: ( 1) İlk biçiminde az çok değişmiş bir kabile komünü olan bir komünün parçası olarak varlığı; C 2) Komünün aracılığıyla kendi mülkiyeti olan toprakla ilişkisi; bu bireysel tasarruf durumuyla birlikte toprağın ortak mülkiyetidir, ya da toprak ve onun işlenmesi kollektif olmak şartıyla sadece ürünlerinin paylaşılmasıdır. (Bununla birlikte mesken vb., bunlar Scythian' lann arabalan bile olsa, her zaman bireylerin tasarrufunda şeylerdir. ) Doğal olarak gelişmiş bir toplumun, bir kabilenin vb. üyeliği, yaşayan birey için doğal bir üretim şartıdır. Bu üyelik de örneğin konuştuğu dilin bir şartı olmaktadır. Onun üretici olarak varlığı ancak bu şart altında mümkündür. İnsan başlangıçta sübjektif varlığı, bu komün üyeliğiyle ne ölçüde şartlandınlmışsa, bu üyelik de onun çalışma yeri olarak toprakla ilişkisi tarafından şartlandırılır. (Hayvanlar ve özellikle ehlileştirilebilen hayvanlar dahil toprağın hazır meyve-
98 \ lerine sahip çıktığı için mülkiyetin kökeninde nakledilebilir nitelik taşıdığı doğrudur. Bununla birlikte bu du :rum bile -avcılık, balıkçılık, çobanlık, ağaçlardan meyva toplayarak geçimin sağlanması vb.-, sabit bir yerleşme yeri olarak olsun, ya da göçe'j?e olarak dalaşma yeri, hayvanlar için mera vb. olsun, her zaman toprağın mülk edinilmesi anlamını taşır. ) *Onun için mülkiyet bir kabileye (komüne) ait olmak demektir, (onun içinde sübjektüjobjektif varlığı olmak demektir), ve bu k om ünün toprakla, onun inorganik maddesi toprakla, ilişkisi aracılığıyla, bireyin toprakla ilişkisi, üretimin ilk dış şartıyla ilişkisi vaki olmaktadır. Çünkü toprak aynı zamanda hem hammadde, hem araç, hem de üründür - onun bireyliğine bağlı ön-şartlar olarak, varlığının tarzları olarak, toprakla ilişkisi gerçekleşmektedir. Biz bu mülkiyeti, üretim şartlarıyla ilişkiye indirgiyoruz. Başlangıçta bireyin üretimi, doğa tarafından tüketilrnek üzere meydana getirilmiş hazır şeylerin edinilmesiyle bireyin kendi vücudunun yeniden-üretimi olarak kaldığına göre, tüketimin şartlarına niye indirgemiyoruz? Ama bu tüketilen şeylerin sadece bulunduğu ve keşfedildiği yerlerde bile,,_avcılıkta, balıkçılıkta, sürü hayvancılığında olduğu gibi- çalışma ve insamn bazı yetenekleri edinınesi kısa zamanda gerekli oluyor. üstelik insanın hiç bir araca başvurmadan, (yani üretim amacı güden emek ürünleri olmaksızın) doğada hazır olan şeyleri sadece elini uzatarak edinebileceği şartlar, olağanüstü şartlardır ve bunları hiç bir yerde normal sayamayız; en ilkel devletlerde bile bu böyledir. üstelik üretimin ilkel şartları otomatik olarak meyvalar gibi, hayvanlar vb. gibi emek sarfedilmeksizin doğrudan doğruya tüketilebilen şeyleri ihtiva eder; bunun sonucu olarak tüketim.fonunun kendisi burada ilk üretim fonunun bir parçası gibi görünmekte-
99 99 dir. * ( İlkten :komünden meydana gelmiş olan6 ) kabileciliğe dayanan inülkiyetin temel şartı, kabilenin üyesi olmaktır. Bunun sonucu olarak başka bir kabile tarafından fethe uğrayan ve boyunduruk altına alınan bir kabile, mülksüz duruma düşer ve fatih kabilenin kendi öz mülkü saydığı yeniden-üretiminin inorganik şartlarının bir parçası olur. Bu bakımdan kölelik ve serflik, kabileciliğe dayanan mülkiyetin ileriye doğru: gelişmesinden başka bir şey değildir. Kölelik ve. serilik zorunlu olarak komünün. bütün biçimlerini değiştirir. Bunu en az Asya biçiminde başarabilmektedirler. Bu biçimin dayandığı imalat ile tarımın kendi kendine yeten birliği şartlarında, toprak mülkiyetinin, tarımın tek başlarıp.a egemen bulundukları şartlarda olduğu kadar fetih gerekli değildir. öte yandan, bu biçimde birey, hiç bir zaman toprağın sahibi olamayıp ancak onu tasarrufunda bulunduran durumunda olduğuna. göre: işin özünde kendisi de bir mülkiyettir, koniünün biriiğini temsil eden şeyin kölesidir. Burada kölelik ne çalışma şartlarını sona erdirir, ne de temel ilişkiyi değiştirir. * Onun için şimdi artık besbellidir ki; * Mülkiyet sadece kendinin sayılan üretim şartları karşısında bilinçli bir davranış olduğuna göre üreticinin varlığı kendisine ait olan objektif şartlar. içinde. bir varlık gibi göründüğü ölçüde, birey için komün tarafın dan tespit edilen ve kanunla güvenlik altına alınan bir davranış olduğuna ı;zöre, bu ancak üretim yoluyla gerçekleştirilebilir. Fiilen mülk edinme, düşüncede ifadesi ni bulan bu şartlarla ilişki yüzünden değil, insanın süb jektif eyleminin şartıarını gerçekten temsil eden üretimin objektif şartlarıyla gerçek ve aktif bir ilişki kurarak Anlamı pek anlaşılınayan bu ibarenin Alınaneası şöyleç!ir : auf dem. Stammwesen (worein sich das Gemeinwesen ursprünglich auflöst.
100 100 olur. * Ama bu da açıkça bu şartların değiştikleri anlamım taşır. Toprak küresinin bir bölgesini avianma alanı yapan şey, kabilelerin orada avlanmasıdır; toprağı bireyin vücudunun bir uzatması halil).e getiren şey tarımdır. Roma şehri kurulunca ve çevresindeki topraklar üzerinde vatandaşlar tarafından tarım yapılmaya başlanınca, koroünün şartları eskisinden farklı olmaya başladı. Bütün bu komünlerin hedefi varlıklarını korumadır, yani mülk sahipleri olarak komünü teşkil eden bireylerin üretimidir, yani komünü teşkil eden üyeler arasın- daki karşılıklı ilişkilere dayanan objektif yaşama tarzının sürdürülmesidir. Ama bu yeniden-üretim, aynı za- manda, ve zorunlu olarak yeni üretimdir ve eski biçimin tahribidir. örneğin her bireyin şu kadar hektar toprağa sahip olması gerektiği bir yerde, sadece nüfusun artışı bir engel meydana getirir. Eğer bu engel aşılacaksa başka toprakların ele geçirilmesi, yani savaşlar ve fetih gerekecektir. Bu, köleliğe vb. götürür, aynı zamanda örneğin ager publicus'un genişlemesine ve komünü vb. temsil eden Patrisyenlerin yükselmesine sebep olur.7 Böylece eski koroünün korunması, onun dayandığı şartıann yıkılmasım, onun kendi karşıtma çevirmesini gerektirmektedir. Varsayalım ki, örneğin toprağın verimliliği, toprağın alanını artırmadan üretim güçlerini geliştirme yoluyla (ki tarım en geleneksel iktisadi lem olarak bu bakımdan en yavaş ilerliyenidir) sağkfuabiliyor. Bu yem metotların ve çalışma kombinezonlanmn uygulanması, günün daha büyük bir kısmırtın anma ayrılmasını vb. gerektirecektir. Ve bir kere dah'a:-komünün es- 7 Aşırı ölçüde özetlenmiş olan Marx'ın bu cümlesi aslında şöyledir : Darnit Sklaven, ete. Vergrö sserung des ager publicus z. B. auch, und darnit die Patrizier, die das Gemeinwesen repraesentieren, ete.
101 rin yol ve tapınakların yapısı gibi amaçlar için özgür kitn t ki iktisadi şartları i.şleyemez duruma gelecektir. Yeniden-üretim fiilinin kendisi sadece objektif şartlan değiştirmekle kalmaz -yani köyü şehir haline getirmekle, yabani tarım alanı haline getirmekle vb. yetinmez-- ama aynı zamanda onunla birlikte yeni yetenekierin meydana gelmesiyle, üretirnde kendi kendilerini değiştirip geliştirmekle, yeni güçler ve yeni kavramlar, yeni ilişki tarzları, yeni ihtiyaçlar ve yeni bir dil meydana getirmekle üreticilerin kendileri de değişir. Üretim tarzının kendisi ne kadar geleneksel ise, yani mülk edinmenin gerçek süreci ne kadar ayru olarak kalırsa, eski mülkiyet biçimleri, ve dolayısıyla toplumun tümü, o ölçüde değişmeden kalacaktır. Kaydetrnek gerekir ki, geleneksel tarz, tarımda uzun zaman direnmektedir. (Ve tarımın imalatla bileştiği doğu toplumunda daha da direnmektedir.) Komün üyelerinin şe-. hir topraklarına sahip. bir şehir komünü olarak kollektif hayatlarından ayrı olan bir özel mülkiyet sahibi varlığına kavuştukları yerlerde bireyin mülkiyetini kaybedebileceği, yani onu bir mülk sahibi olarak hem eşit haklı bir vatandaş, hem de komün üyesi yapalı ikili ilişkisini kaybedebileceği şartlar meydana gelmiş oluyor. Doğu biçiminde tamamen dış nitelikteki etkiler dışında, bu biçimde bir kayıp hemen hemen imkansızdır, çünkü komünün bireysel üyesi, komünle (objektif, ekonomik) bağını yitirebilecek kadar bağımsız. bir ilişkiyi hiç bir zaman kurmaz. O, derin köklerle yerine bağlıdır. Bu aynı zamanda imalatla tarımın birliğinin, kasabayla, (burada kasaba köydür) köyün birliğinin bir yönüdür. Kadim çağ insanlarında imalat daha o zaman (özgürlüğe kavuşan kölelerin, cliens'lerin ve yabancıların harcı) aşağılık bir meslek olarak görünmektedir vb.. Üretici emek, sadece çiftçiliğin ve savaşın ya da evle- -
102 1 2 ', şiierin ev içi emeği olduğundan tarıma salt bağımlılığından kurtulmuştur.. Yabancılarla temaslardan, kölelerden zorunlu olarak doğan bu gelişme, artı-ürünleri vb. değiştirme isteği komünün dayandığı üretim tarzım ve onunla birlikte objektif olarak bireysel insanı -yani bir Yunanlı olarak, bir Romalı olarak vb. saptanmış bireyi- dağılıp yokolmağa sevkeder. Değişimin, ve borçluluğun da aynı etkisi olur. * İlkten Komünün özel bir biçimi olan kabileyle ona bağlı bulunan doğanın özelliği arasında bir birlik, başka bir deyişle, doğal biçimlerinde üretimin objektif şartları karşısında davramşla, komün tarafından sağlanan bireyin objektif varlığı arasında bir birlik vardır. Mülltiyetin özel biçimi olarak ifadesini bulan bu birlik canlı gerçeğini belirli bir üretim tarzında bp.lmaktadır, ve bu tarz da hem bireylerin birbirleriyle ilişkisi olarak, hem de onların inorganik doğa karşısında her günkü özel davranışları olarak (her zaman ailece çalışma olan ve sık sık da komünal çalışma olan) özel çalışma tarzları olarak belirmektedir. Komünün kendisi, ilk büyük üretim gücü olarak görülme'\ (örneğin hayvancılık ve tarım gibi) üretim şartlarının ç eşitleri özel bir üretim tarzının ve özel üretim güçleriılın ikincisi bireyin yetenekleri olarak beliren hem ob)ektif, hem sübjektif özel üretim güçlerinin evrimine y l açar. * Son tahlilde komün, ve onun dayandığı mülkiyet, çalışan süjelerin üretim güçlerinin gelişmesinde belirli bir aşamaya indirgenebilir - süjelerin birbirleriyle ve doğayla özel ilişkileri buna uyar. Bir noktaya kadar yeniden-üretim vardır, ondan sonra bu, çözülmeye varır. * Demek ki, mülkiyet -ve bu, Asya, Slav, Kadim k asik ve Germen biçimlerini de kapsar- başlangıçta çalışan {üretimde bulunan) insanın (ya da kendi kendini yeniden üreten süjenin) kendi üreti i:? iyle ya da ye
103 103 niden-üretimiyle kurduğu bir ilişkiyi ifade etmektedir. Demek ki, üretimin şartlarına göre mülkiyet değişik biçimlere bürünecektir. Ü retimin kendinin amacı, üreticiyi bu objektif varlık şartları içinde ve onunla birlikte yeniden-üretme k tir. Bu mülk sahibi olarak davranış -çalışmanın yani üretimin sonucu değil, ön-şartı olan bu davranış- (belirli bir noktaya kadar kendisinin de bir mülkiyeti bulunduğu) kabile ya da komün bütününün bir parçası olarak bireyin özel varlığını varsayar. Kölelikte, serflikte vb. emekçinin kendisi başka bir bireyin ya da koroünün doğal üretim şartlarının bir par- çasını teşkil eder; -mülkiyet, burada, kendisi çalışan bireyin çalışmanın objektif şartları karşısında davranışı olmaktan çıkmıştır- emekçi burada her ne kadar komün üzerinde ve koroünün emeği üzerinde kurulmuş olan mülkiyetın gerekli ve mantiki sonucu ise de daima ikinci durumdadır ve başa geçmez. (Köleliğin bu özelliği, doğunun genelleşmiş köleliğine uygulanamaz, sadece Avrupa'nın şartıarı için bu böyledir.) Fizik bakımdan üstün bir insanın, ilk defa olarak hayvanları yakalaması, sonra da kendisi için hayvanları yakalasın diy insanları yakalaması; kısaca her hangi canlı bir doğal şey gibi insanı kendi yeniden-üretimi için kullanması; ve kendisinin, emeğini, egemenliğini kurma işinde tüketmesini hayalde canlandırmak elbette ki kolaydır. Ama böyle bir görüş, belirli bir kabile ya da komün bütünü için doğru olabilse bile saçmadır. Çünkü başlangıç noktası olarak tecrit edilmiş insanı ele almaktadır. Ama insan ancak tarih süreci içinden geçerek bireyleşebilir. O, başlangıçta -siyasi anlamda "siyasi bir hayvan ' olarak değilse bile- generik bir varlık; bir kabile varlığı, bir sürü hayvanı olarak görünmektedir. Bu bireyleşmenin başlıca etkeni, değişimin kendisidir. Değişim, sürü hayvanını gereksiz kıl-
104 104 makta ve onu ortadan- kaldırmaktadır. Durum insanın tecrit. edilmiş bir kişi olarak yalniz kendisiyle olabileceği bir düzeye varınca, kendisini bağımsız birey olarak kayabilmesi için başvurduğu araçlar ilişkisi bir ona genel komünal karakterini veren, şeyler olmaktadır.8 Böyle bir komünde bireyin mülk sahibi olarak, diyelim ki, toprak sahibi olarak objektif varlığı, onun, kendisini komüne zincirle bağlayan, ya da daha doğrusu zincirde bir halkayı teşkil eden bazı Şartlar altında, mülkiyet sahibi olmasına rağmen kabul edilir. Burjuva toplumunda, örneğin işçi, obj esi olmayan bir süjedir; ama burada onun karşısına dikilen gerçek toplumun tümüdür; işçi, onu parçalayıp yutmaya çalışır, ama kendisi parçalanıp yutulur. * Komünün insanlara üretim şartlarıyla özgül objektif bir birlik sağladığı, ya da objektif ve belirli varlığın, üretim şartları arasında komünün kendisinin bulunmasım gerektirdiği bütün biçimler, fiilen ve ilkede sınırlı olan üretim güçlerine zorunlu o arak tekabül ederler. CBu biçimler, tabii az çok doğal evrime uğramışlardır, ama. ayni zamanda tarihi sürec sonuçlarıdırlar. da.) Üretim güçlerinin evrimf;mm:lanyıkar; dağıtır ve bu dağılışları da kendiliklerinde insanın üretim güçlerinin bir evrimidir. Çalışma, başlangıçta belirli bir temel üzerinde ge!'çekleşir -İlkten ilkel- sonra da tarihi.9 Ama sonraları bu temelin kendisi ortadan kalkar, ya da ilerici insa.'1 yığımnın gelişmesi için artık çok dar bir hale geldiği için yokolmaya doğru eğilim gösterir. *Klasik Antik çağın toprak mülkiyeti, parsellenmiş modern mülkiyet olarak yeniden karşımıza çıktığı için, bu, ekonomi-politiğin bir konusudur ve bunu toprak 8 sein Sich-Allgemein-ıınd-Gemeinmachen. 9 Es lv.::rt.e:rst gea.rbeitet von gewisser Gru.ndlage aus.. erst naturwüchsig- dann lıistorische Voraussetzung. Bu cümle de şlk yorumlara müsaittir.
105 105 mülkiyeti bölümünde inceleyeceğiz. * (Bütün bunlar ayrıntılı olarak ve dah a derinden ilerde yeniden tahlil edilecektir.) *Bizim burada üzerinde durduğumuz konu şudur. Emeğin sermaye ile ilişkisi ya da emeğin sermaye biçimindeki objektif çalışma şartlarıyla ilişkisi, emekçinin mülk sahibi olduğu ve mülk sahibinin de çalıştığı değişik biçimleri yıkıp dağıtan bir tarihi süreci gerektirmektedir. Bu her şeyden önce şu anlama gelir: (1 ) İnsanın kendi öz inorganik varlığı, güçlerini sarfettiği çalışma yeri iradesinin alam olarak saydığı doğal üretim şartı olarak toprakla ilişkisinin koparılması. Bu mülkiyetın bulunduğu bütün biçimler, aralarındaki farklar ne olursa olsun, üyelerinin komün üyesi nitelikleri yüzünden Mülk Sahibi bulundukları bir komünün varlığım kabul eder. Demek ki, bu mülkiyetin ilk biçimi doğrudan doğruya komün mülkiyetidir. ( Slavların değişikliğe uğrattığı, klasik Antik çağda ve Cermen mülkiyetinde gizli temel bu olduğu halde, iç çelişkiye kadar varan doğu biçimi). ( 2) İnsanın üretim araçlarının sahibi olarak göründüğü ilişkilerin yokoluşu. Yukardaki toprak mülki yeti gerçek bir komünün varlığını gerektirdiği gibi, emekçinin üretim aracına sahip oluşu da imalatın özel bir gelişme biçimini -el zanaatı emeği biçiminde gelişmeyi- gerektirmektedir. Loncalar ve benzeri kurumların bu gelişmede yeri vardır. (Kadim Doğu'nun imalat eylemleri yukarda (ı) başlığı altında zikredilebilir. ) Burada emek hala yarı artistik yaratmamu bir ifadesi yarı da kendi ödülü vb'dir.ıo "Usta zanaatçı" kurumu. Burada kapitalistin kendisi hala bir usta zanaatçıdır. Özel zanaat yetenekleri, araçların vb, vb. mülkiyetini güvenliğe alır. Bir anlamda çalışma tarzı, çalışmanın örgütlen- 10 Hier die Arbeit selbst noch halb künstlerisch, halb Selbstzweck.
106 sız sadece sübjektif bir iş-gücü olarak üretimin objeko mesi ve araçlarla birlikte tevarus edilir. Ortaçağ kasaba haya.tı. Emek lıa.la. insanın kendine aittir. Uzmanlaşmış (einseitige) yetenekierin vb. kendi kendine yeten belirli bir gelişmesi., (3) Her ikisine de dahil olan gerçek insanın üretimden önce tüketim araçlarına sahip bulunuşu gerçeği- dir. Üretici olarak sağ kalabilmesi için bu gereklidir - yam üretıim sırasında, üretimin bitirilmesinden önce sağ kalabilmesi için. Toprak sahibi olarak o, doğrudan doğruya, bir tüketim fonuna da sahip görünmektedir. Usta bir zanaatçı olarak bu fonu, miras yoluyla edinmiştir, kazanmıştır ya da biriktirmjştir, genç.yaşında o henüz bir çıraktır, kelimenin tam anlamıyla henüz, bağımsız bir emekçi olarak görünmemektedir, ve patriarkal bir tarzda ustasının yiyeceğini onunla bölüşmektedir. (Gerçek) lonca kalfa ya da Çu:ağı olamk ustanın elin deki tüketim fonundan birlik-t- e"yararlanma imkanı vardır. Bu fon, zanaatçımn-mitikiyetinde bir şey olmamakla birlikte, lancanın kanunları, gelenekleri vb. onu, bu tüketim fonunda ortak haline getirmektedir. (Bu noktanın derinleştirilmesi gerekir.) ( 4) Öte. yandan, emekçilerin kendilerinin, iş-gücünün canlı birimleri olarak hala üretimin objektif şartlarının doğrudan doğruya bir parçası oldukları ve bu sıfatla mülkiyet teşkil ettikleri - ve böylelikle köle ya da serf oldukları her iki ilişkinin de ortadan kaldırılması. Sermaye için işçi, üretimin bir şartı değildir, sadece emek, üretimin şartıdır. Bu emek, makine ile, ya da giderek su ile, ya da hava ile sağlanabiliyorsa ne ala. Sermayenin mülk edindiği şey, emekçinin kendisi değil, onun emeğidir. Ve bunu doğrudan doğruya yapmaz, değişim yoluyla yapar. * Emekçinin özgür bir emekçi olabilmesi için amaç
107 tif şartlarının karşısında bulunabilmesi için, kendisinin olmayan başkasının olan mülkiyet haline gelmesi için, kendisi için varolan değer, sermaye olabilmesi için gerçekleşmesi gereken tarihi şartlar işte bunlardır. Şimdi de emekçinin karşısında ser.mayeyi bulabilmesi için hangi şartlarm gerçekleşmesi gerektiği sorusunu sormalıyız. 107
108 108 [İKİ] CANLI emeği, hammaddeye, araçlara ve üre1ıim süresinde geçim araçlarına olumsuz bir mülkiyetsizlik ilişkisinde bulunduran "sermaye" formülü, her şeyden önce,. toprak mülkiyetsizliğini üade eder; yani çalışan bireyin toprağa kendi mülkü olarak baktığı ve toprağın. üstünde mülk sahibi olarak çalıştığı bir durumun yokluğunu ifade eder. En elverişli durumda çalışan insan sıfatıyla toprakla emekçi ilişkisi ve kendisiyle toprak sahibi ilişkisindedir. Potansiyel olarak toprak mülkiyetine, hem hammadde ve ilk çalışma araçlan ve toprak mülkiyeti, hem de toprağın kendiliğinden yetişen ürünleri üzerinde mülkiyet girer. Kökendeki biçiminde, bu
109 bireylıı toprakta, kendi malı saydığı, ve onda emek tarafından yaratılmayan ama toprakta kendiliğinden m ydana gelen hammaddeyi, araçları ve geçim araçlarını bulduğu anlamına gelir. Bu ilişki yeniden üretilir üretilmez, doğrudan doğruya emek tarafından üretilen toprağın ikincil araç ve ürünleri, hemen ilkel toprak mülkiyeti biçimi içinde görünür. işçinin, sermaye olarak çalışma şartlanndaf. i daha tam mülkiyet ilişkilerinin ilk iş olarak reddettiği, işte bu tarihi durumdur. Yeni ilişkide reddedilen, ya da tarih tarafından kaldırıldığı varsayılan bir numaralı tarihi durum işte budur. Bir. ikinci tarihi adım aracın mülkiyeti olarak nitelendirilir, ya ni emekçinin kendisinin olan üretim aracına karşı "ilişkisi, aracın sahibi olarak çalıştığı ilişki (bu durumda alet bireysel emeğe tabidir, ve bu da emeğin üretim gücünün pek sınırlı bir gelişmesini temsil eder ). Bu durumda emekçi, sadece üretim araçlarına sahip olmakla kalmaz. Bu durumda toprak sahibi olarak emekçi ya da çalışan mülk sahibi, toprak mülkiyetinden ayrı bir şeydir. Birinci durumda olduğu gibi toprak mülkiyetine bağımlı bir sonuç olmaktan çıkmıştır: başka bir deyiş- _ le zanaat ve emeğin şehir koşullarında gelişmesi. Burada zanaatçımn mülkiyeti olarak hammadde ve geçim maddelerinin, zanaatın ve üretim araçlan üzerindeki mülkiyetinin aracılığıyla sağlanmış olduğunu görüyoruz. Bu ikinci tarihi adım, şimdi artık birincis:inden ayrı olarak varolmaktadır, ve bu da bu ikinci tip mülkiyetin ya da çalışan mülk sahibinin bağımsız hayatını kurmuş olması yüzünden geniş ölçüde değişikliğe uğrayacaktır. üretim aracı daha şimdiden emek ürünü olduğuna göre, yani mülkiyeti teşkil eden unsur emek tarafından yaratıldığına göre, komün, birinci d'!lrumda olduğu.gibi ilkel biçimiyle artık ayakta duramaz. Bu mülkiyet biçi-- 109
110 tıo ınının dayandığı komün, şimdiden üretilmiş, ikincil bir şey olarak, yoktan varedilmiş bir şey olarak, emekçinin kendisi tarafından meydana getirilmiş bir şey olarak gö-. rünmektedir. Besbellidir ki, alet üzerinde mülkiyet, mülkiyet olarak çalışma şartıarıyla ilişki olduğu yerde, fiili çahşmada alet, sadece bireysel emeğin bir aracı olarak görünür ve aleti gerçekten mülk edinme de, onu bir çaiışma aracı olarak kullanma sanatı da, emekçiyi kendi aletlerinin sahibi kılan özel yeteneği olarak görünür. Kısaca, loncanın ya da korporatif sistemlerin temel karakteri (süjesi ve tasarrufunsuru olarak zanaatçı emeği)ll üretim araçlarıyla bir) ilişki olarak tahlil edilebilir: mülkiyet olarak alet. Bli, toprakla ilişkiden, toprağı kendi mülkü saym'ad-arı<ieğişiktir. Toprağın mülkiyeti, daha çok, hammadde mülkiyetine benzer. Bu iki numaralı tarihi durumda mülkiyet, böylece onu çalışan bir mülk sahibi durumuna getiren, çalışan süjenin üretim şartlarının bu tek unsuruyla ilişkisi tarafından meydana getirilmiş olur; ve bu durum, ancak bir numaralı duru.nila çelişki halinde varciabilir, ya da değişik bir numaralı durumun tamamlayıcı eki olarak görünebilir. Sermayenin birinci formülü, bu tarihi durumu da reddeder. Mümkün olan bir üçüncü biçim vardır ki, bunda in san ne toprağın, ne de aletin (ya da ne de emeğin kendisi.iıin) sahibi olmadığı halde çalışan süjenin doğal şartı olarak bulunan geçim araçlarının. sahibi olmaktadır. Bu, özlin.de kölelik ve serfliğin formülüdür ki, bu da işçinin sermaye olarak üretim şartlarıyla ilişkisinde redctedilmekte ya da tarih tarafından kaldırılmış bir şey sayılmaktadır. MUikiyetin ilkel biçimleri, zorunlu olarak, üretimi. ll Asıl metin şöyledir : der handwer ksmaessigen Arbeit als ihr Subjekt, als Eigentuemer konstituierend.
111 şartiandıran değişik objektif unsurlarla mülkiyet arasındaki ilişki biçimine bürünüp; bu objektif unsurlar ayrı ayrı. ko m ün biçimlerinin iktisadi temelidirler ve kendilerinin durumunu da şu ya da bu komün biçimi tayin eder. (Kölelik ve serflikte olduğu gibi ) emeğin kendisi üretimin objektif şartları arasında yer aldığı zaman ve bunun sonucu olarak bir numaralı durumdaki her biçim, mülkiyetin basit ve olumlu karakteri kaybolduğu ve değiştiği zaman bu biçimler önemli ölçüde değişikliğe uğrar. Bütün bu komün biçimlerinin bağrında, potansiyel kölelik ve bunun sonucu olarak kendi yokoluşları saklıdır. İki numaralı duruma gelince, bunda özel cinsten bir emek -yani zanaat ustalığı ve bunun sonucu olarak çalışma aleti üzerinde mülkiyet- üretim şartları üzerinde mülkiyette eşit olduğuna göre, bu durum, köleliği ve serfliği imkansız kılar. Ama kast sistemi biçiminde buna benzer olumsuz bir gelişmeye yol açabilir. Üçüncü biçim, geçim maddelerinin mülkiyeti biçimi, kölelik ya. da serflik içinde erimedikçe, çalışan bireyin üretim şartları ile ve dolayısıyla varlığı ile bir ilişkisini. ihtiva edemez. Bu, ancak, toprak mülkiyetine dayanan ilkel koroünün toprağını kaybetmiş olan üyesinin, "ekmek ve sirk"12 zamanında Romalı Pleblerde olduğu gibi, iki numaralı duruma henüz ilerlemeden önceki ilişkisinden başka bir şey olamaz. Senyörle avanesinin, ilişkisi ya da kişisel hizmet ilişkisi özünde değişik. bir ilişkidir. Çünkü bu (kişisel hizmet) sadece, artık kendisi çalışmayan, ama sahibi bulunduğu mülkün içinde üretim şartları arasmda emekçilerin kendileri serf vb. sıfatıyla bulunan toprak sahibinin yaşayış tarzıdır. Bu-. ra:daki mülk edinme ilişkisinin özü olarak karşımıza çıkan şey egemenlik ilişkisidir. Her ne kadar hayvan da 12 İngilizceye çevirenin notu : yani kamu yardımıyla yaşayan mülksever yığını. 111
112 112 efendisine hizmet ediyorsa da, mülk-edinme, hayvanlar, toprak vb.'ye karşı böyle bir ilişki kuramaz, Egemenlik ilişkisinde bir başkasının iradesinin mülk edinilmesi söz konusudur. Hayvanlar gibi iradesi olmayan varlıklar gerçekten hizmet edebilirler. Ama, bunlara sahip bulunan, bu yüzden, derebey ya da efendi olmaz. Ama bizim burada gördüğümüz şey,,'egemenlik altına alma ve hizmet yükümlülüifü--ilisküirinin nasıl bu üretim aletlerinj,n mülk edinilmesi formülü içine girdiğidir; ve bunlar bütün ilkel mülkiyet ve üretim ilişkilerinin gelişmesi ve çürümesinin gerekli etkenleri olmaktadırlar. Şu anda bunlar, bu ilişkilerin sırurlarını ifade etmektedirler.!{iç şüphe yok ki, bunlar da doğrudan doğruya olmayan bir yoldan sermaye içinde yeniden-üretilirler. böylelikle sermayenin de dağılmasının etkenleri, sınırlılığının amblemleri olmaktadırlar. * "Sıkıntılı zamanlarda kendi kendini ve kendine bağlı olanlan satma hakkı ne yazık ki, genel bir haktı; hem Kuzey'de, Yunanlılar arasında, hem de Asya'da bu vardı. Alacaklının borcunu ödeyemeyen borçluyu köle edinınesi ve alacağını onu çalıştırarak ya da onu satarak elde etmesi aynı ölçüde yaygındı." (Niebuhr, I, 600). [Bir başka pasajda Niebuhr August zamanının Yunan yazarlarımn Patrisyenlerle Plebler arasındaki ilişkiyi anlıyamamalarını ve bu ilişkiyi Patronlarla Cliens'ler arasındaki ilişkiyle. kanştırmalarını, bu yazarların "zenginle jakirin biricik vatandaş sınıflarını teşkil ettikleri, yoksullaşan bir kimsenin kökü ne kadar soylu olursa olsun, her ne kadar resmen Patronlann himayesinde sadece özgürlüğe kavuşmuş köleler bulunuyorsa da, sığınacak bir patron ve milyoner bulması gerektiği bir zamanda yazmış olmalan ile açıklıyor. Bu yazarlar tevarus yoluyla kurulmuş ilişkilerin ve bağların izlerine pek rastlamıyorlardı". (I, 620 ).] "Her iki sınıfta da zanaat- Ve
113 113 çılar vardı. (Gelip yerleşen yabancılar ve özgürlüğe kavuşmuş eski köleler soylanyla birlikte), ve tarımı bırakan plebler bunların yararlandıkları sınırlı vatanda.ş durumuna geçiyorlardı. Bunlar, kanuni olarak tanınmış Ioncaların şerefinden de yoksun değildiler, ve bu loncalar o kadar saygı görüyorlardı ki, bunların kurucusunun Numa olduğu kabul ediliyordu. 9 tane böyle lonca vardı; flüt çalanlar, kuyumcular, dülgerler, boyacılar, saraçlar, dabbaklar, eyerciler, kalayellar ve çömlekçiler, sonuncu lonca geri kalan zanaatları kucaklıyordu... İçlerindeki bağımsız vatandaşlar, ya da vatandaşlıkla eşdeğer patronlardan bağımsız bir statüde bulunanlar, (bu s tatünün tanındığını farzedersek); ya da Patronlarının ailelerinin dağılıp yokolması yüzünden bağımlılıkları zaman aşımına uğramış bağımlı kiriıselerin soyundan gelenler: bunlar hiç şüphesiz ki, eski vatandaşlarla avam arasındaki (der Gemeinde) arasındaki kavgalardan, flaransa lancaları Guelf ailesiyle Ghibelline ailesi arasındaki kan davasından ne kadar uzak kalmışlarsa o kadar uzaktılar. Köle halkın bir tüm olarak hala Patrisyenlerin emrinde olması mümkündür. (I, 623). * Bir yandan biz, bir ulusun bireyler yığınını hemen gerçekten özgür emekçiler durumuna sakmasa bile, hiç değilse onları, biricik mülkleri iş-güçleri ve onu varolan değerlerle değiştirebilme imkanı olan potansiyel özgür emekçiler. durumuna getiren bir tarihi süreci varsaymaktayız. Bu bireyler, üretimin bütün objektif şartıannı yabancı mülkiyeti olarak, kendi öz mülksüzlükleri olarak, ama aynı zamanda değerlerle değiştirilebilen ve bu yüzden bir ölçüde canlı emek tarafından mülk edinilebilen bir şey olarak karşılarlar. Bu tarihi süreçler şunlardır:. emekçiyi toprağa ve toprağın sahibi. olan.de rebeye bağlayan ama gerçekte geçim araçlarının mülkiyetini bırakan (ki bu özünde onun topraktan ayrılrr.ıası
114 114 demektir) kölelik ilişkisinin kaldınlması; emekçiyi (Yeoman ) durumuna getiren, ya da kendi toprağını işleyen küçük toprak sihibi ya da ortakçı ( Colonus) durumuna, yahut da özgür köylü durumuna getiren13 mülkiyet ilişkilerinin dağılıp yokolması; zanaat- yeteneğinin belirli bir. biçimi olarak,ı4 sadece mülkiyet kaynağı olarak değil ama mülkiyetili kendisi olarak emekç ili üretim aracı ve emeği üzerilide mülkiyetini kabul eden!onca ilişkilerinin dağılıp yokolması;' aynı zamanda, mülksüzlerin senyörün emri i tl-ürünü onunla birlikte tükettiği ve buna karşılıksenyörün adamlarına özgü giysileri giydiği, onun kan davalarına katılan gerçek ya da muhay-yel kişisel hizmetlerde vb. bulunduğu değişik tipteki Cliens'lik ilişkilerinin dağılıp yokolması. Daha derin bir tahlil gösterir ki, bütün bu dağılıp yokolma süreçlerınde ortadan kalkan şey, kullanım-değerinin egemen bulunduğu, doğrudan doğruya tüketim ;ıçın üretimili egemen bulunduğu üretim ilişkileridir. Değişim-değeri ve bunun üretimi, başka biçimlerin egemenliğini gerektirir. Böylece bütün yukardaki durumlarda ayni olarak ve hizmet emeği olarak ödemeler (Naturaldienste), nakit olarak ödemelere ve parayla karşılığı verilen hizmetlere üstün gelmektedir. Ama bütün bunlar gelişigüzel böyledir.15 Ve gene daha derin bir mc& leme, bütün bu ilişkilerin dağılıp yokolması, ancak maddi (ve bu yüzden de entelektüel) üretici güçlerin belli bir ölçüde geliştnesiyle mümkün olmuştur. *Bizi 'bu noktada ilgilendiren şey şudur: ulus vb. içinde bir bireyler yığınını potansiyel özgür ücretli emekçiler -sadece mülkiyetten yoksun olduklan içili "" Marx'ın notu : daha eski komünal mülkiyet biçimlerinin ve gerçek koroünün dağılıp yok olduğunu kabul ediyoruz, I ha.ndwe r ksma.essig bestimmte Geschicklichkeit. 15 Marx'ın ibaresi "ama bu gelişigüzel bir gözlemdir" anlamına da gelebilir.
115 115 çalışmak ve emeklerini satmak zorunda olan bireylerdurumuna getiren dağılıp yokolma süreci, bu bireyle rin eski gelir kaynaklarımn ya da (kısmen) eski mülkiyet şartlarının yokolniasını gerektirmez. Tam tersine bu gelir kaynaklarımn sadece kullanımlarının değiştiğini, varlık tarzlarının biçim değiştirdiğini; serbest fon olarak başkalarımn eline geçtiğini ya da belki kısmen aynı ellerde kaldıklarım varsayar.16 Ama şu kadarı besbellidir: şu ya da bu biçimde bireyler yığımm, daha. önceki objektif çalışma şartları ile olumlu ilişkilerinden ayıran, bu ilişkileri reddeden ve böylelikle bu bireyleri özgür emekçiler biçimine sokan süreç, bu objektif çalışma şartlarını bireylerle eski bağlarından kurtaran aym süreçtir. (Bu çalışma şartlarına, toprak, hammadde, geçim maddeleri, iş aletleri, para ya da bunların hepsi girer. ) Bunlar hala vardır, ama değişik biçimde, serbest fon olarak vardır; bütün eski siyasi vb. ilişkilerden arınmış ve şimdi her türlü bağları kopmış mülks bireylerin, sadece değerler biçimindeki bireylerin karşısına çı-. kan bir serbest fon olaraık, vardır. Özgür emekçiler yığınım objektif çalışma şartları ile çatışma durumuna getiren süreç, aynı zamanda bu şartları (sermayeyi) özgür emekçilerle karşı karşıya getirmektedir. Tarihi süreç o zamana kadar birleşmiş olan unsurları ayırmıştır. Bunun sonucu; bu unsurlardan birinin yokolması değil, her iki unsurun da birbiriyle olumsuz biçimde ilgili bu: lunduğu bir durumdur: bir yanda (potansiyel olarak) özgür emekçi, öte yanda (potansiyel) sermaye. Objek tif şartların şimdi özgür emekçiler durumuna gelmiş olan sımflardan ayrılması, aynı zamanda karşı kutupta ayın şartların bağımsızlığını gerektirir. * Sermaye ile ücretli emek arasındaki ilişkiyi şimdiden tayin edici öneme ulaşmış bütün üretimi kapsayan ıo an sich festhaltenden W erten.
116 116 bir şey olarak değil,l 7 tarihi bi.çimlenme süreci içinde olan. bir şey olarak ele alalım. Başlangıçta paranın ser bigjmine bürünmesini biz, bir yandan, ancak po. tasiyel olarak varolan sermayeyle, öte yandan potansiyel olaraık varolan özgür emekçiler arasındaki bir değişim süreci olarak görüyoruz. ve bundan sonra, tabii olarak, kendimizi, iktisatçıların üzerinde o kadar durdu1darı bir gözlemi ifade eder "Quluyoruz; sermaye gibi görünen tararın hammadde e, aletıere ve üretim tamamlanmadan önceki e işçinin yaşamasını sağlayacak yeteri kadar besin maddelerine sahip bulunması gerektiği gözleml üstelik, kapitaliste emekçiyi koşma ve onu eylemi sırasında canlı iş-gücü olarak yaşatma imkanını sağlayan bir birikimin -çalışmadan önceki, ve o çalışmanın ürünü olmayan bir birikiminsağlanmış olması da gerekir gözükmektedir.ıs Emekten bağımsız diye nitelendirdikleri sermayenin bu aksiyonu, tarihi. kökeninden alınıp bugüne getiriliyor ve kendi gerçeğinin verimliliğinin, kendi öz yaratıcılığının bir f a: ktörü biçimine işe sokuluyor. Ve sonunda sermayenin 17 l\larx'ın notu : çünkü bu durumda ücretli eme n şartı olarak kabul edilen sermaye, emek ürünüdür ve emeğin kendi tarafından şart olarak konmuştur, kendi ön-koşulu olarak emek tarafından yaratılmıştır. ıs Marx'ın notu : sermaye ile ücretli emek kendi ön-koşulları o)a rak yani üretimin önceden kabul edilen bir temeli olarak düşünüldüği\ anda durum şöyleymiş gibi gözükür : ilk önce kapitalistin sadece, emekçinin kendi kendisini yeniden üretmesine, zorunlu gegim araçlarım üretmesine, zorunlu emeği sarfetmesine yetecek kadar hammadde ve geçim araçları fonuna değil ; aıma aynı zamanda emekçinin artı-emeğini sarfetmesini, yani kapitalistin k8.rını gerçekleştirmesini mümkün kılan bir hammadde ve üretim araçları fonuna da sahip bulunması gerektigi sanıhr. BUndan sonraki tahlil, em ekçinin durmadan kapitalist için bir çifte fon, ya da sermaye biçiminde bir fon yarattıgı görülür. Bu fonun bir kısmı süreli olarak. kendi varlıgının şartıarım yerine getirir, öteki kısmı sermayenin varııgırun şartıarını yaratır. Gördüğilmüz gibi artı-sermaye -ve emek ile tarih öncesi bagıntısıyla ilgili olarak artı-sermaye- bütün gerçek ve varolan sermayenin mülk edinilmesini, bir eşya bicimine so kulan yabancı emek olarak degişiınsiz, karşılıgında bir eş-değer devri olm:aksızm sermaye tarafından mülk edinilmesini ihtiva etmektedir.
117 117 başkalarının emeğinin ürünleri üzerinde sonsuzluğa kadarki hakkı bundan çıkarılıyor. Ya da daha iyisi, sermaye edinme tarzı, eş-değerler arasındaki değişimin kanunları gibi basit ve ''adil" kanunlar gereği olduğu iddia ediliyor. * Para biçimindeki servet, obje):ç.tif çalışma şartlarıyla değiştirilebiliyorsa, bu ancak,. ikincisinin emekten ayrılmış olmasından ötürü. Eşdeğerierin basit değişimiyle de paranın kısmen biriktirilebileceğini gördük; bununla birlikte eğer bu paranın bireysel emeğin değişiminden sağlandığını varsayarsa:k, bu birikim kaynağı ö kadar önemsizdir ki, tarihi bakımdan bunun üzerinde duymayabiliriz. Kelimenin tam anlamıyla sermaye, biçimini, sanayi sermayesi biçimini alan para, asıl tefecilikten -özellikle toprak mülkiyeti üzerinde tefecilik.ten- elde edilmiş olan ve ticaretteki karlardan sağlanan menkul (para biçimindeki) servetten biriktirilmiş paradır. Aşağıda her iki biçimi de inceleme fırsatını bulacağız -yani kendileri sermaye biçiminde görünmedi!kleri, sermayenin ön-şartı olan daha önceki servet biçimleri oldukları ölçüde. * Gördüğümüz gibi sermaye kavramı -kökeni- başlangıç noktasında parayı gerektirmektedir, ve bundan ' ötürü para biçiminde servetin varlığını gerektirmektedir, üsteiik para, dolaşımdan geldiği için, onun ürünü gibi görünmektedir. Demek ki, sermaye, (tarım ürünleri ile ticaret yapan çiftçi dışında) toprak mülkiyetinden gelmemektedir. (Birçok değişik imkfuılar sağlamasına rağmen) loncadan da gelmemektedir, ama ticarette ve tefecilik te elde edilen servetlerden gelmektedir. Ama tüccar ve tefeci, ancak özgür emeği, tarihi süreç sonucunda, varlığının objektif şartlarından koptuğu zaman özgür emeği satın almalarına imkan veren şartlara kavuşurlar. Ve zaten bu şartları da ancak o anda satın ala-
118 118 bilir duruma geçiyorlar. Lonca sisteminde sadece para, başkalarını çalıştırmak üzere dokuma te:zıgahları satın alamaz, ancak lonca kökeninden gelen para, ustanın parası, tezgah satın alabilir: bir zanaatçının kaç mekik kullanabileceğini vb. tesbit eden kurallar vardır. Kısaca burada çalışma aracı, canlı ernekle o kadar yakından kaynaşmış durumdadır ki, o kadar canlı emeğin öz alanı görünmektedir ki, gerçekte dalaşımda değildir. Para olarak servetin sermaye bi'qımine girmesini sağlayan bir yanda özgür emekçiler billması öte yanda, eskiden henüz mülksüz.leştirilmemişotan yığınların şu ya da bu biçimde mülkiyeti olacak olan ama şimdi serbestçe satılajbilen geçim maddelerini, materyali vb. bula.bilmesidir. Öte yandan çalışmanın öteki şartı belirli bir zanaat yeteneği, çalışma aracı olarak aletlerin vb. bulunması-'- bu hazırlik döneminde ya da sermayenin ilk döneminde, sermane tarafından hazır olarak bulunmaktadır. Bu,.kısmen kasaba lonca sisteminin, kısmen ev sanayiinin, ya da tarıma tamamlayıcı ek olarak varolan sanayiinin sonucudur. Tarihi süreç, sermayenin sonucu değildir, onun ön-şartıdır. Bu süreç aracılığıyla, kapitalist kendisini toprak millkiyetiyle, ya da herhangi bir mülkiyetle emek arasına (tarihi ) bir aracı olarak sokuverir. Tarihte sermayedarlarla emekçilerin dernekler içinde vb. birleşebilecekleri yolunda duygusal hayallere yer yoktur; sermaye kavramının gelişmesinde de böyle bir hayalin izi bile yoktur. Yer yer manüjaktür, İtalyan sitelerinde olduğu gibi başka bir döneme ait olan bir çerçeve içinde, loncalarla yan yana yöresel olarak gelişebilir. Ama eğer sermeye, bir çağın genel olarak egemen biçimi olacaksa, onun şartıarı sadece yöresel olarak değil, geniş ölçüde gelişmelidir. (Bu, loncaların dağılmaları sırasında birey olarak
119 119 lonca ustalarının sanayi kapitalistleri olabilmeleri ile bağdaşır; ama fenomen'in niteliği gereği böyle şeyler çok seyrek olmuştur. Olan şudur ki, -usta olsun, çırak olsun- bütün!onca sistemi, kapitalistin ve işçinin ortaya çıktığı yerde dağılır gider.) * Bununla birlikte, besbelli ve şu anda incelemekte olduğumuz tarihi aşamanın daha derin bir tahlilinin doğruluyacağı bir gerçektir ki, eski üretim tarzlarının ve işçinin objektif çalışma şartları ile eski ilişkilerinin dağılıp yokolma çağı, aynı zarr.anda para olarak servetin belirli bir ölçüde gelişmiş olduğu ve, bu dağılıp yokolmayı hızlandıran şartlar yüzünden, hızla büyüdüğü ve yayıldığı bir çağdır. Nasıl ki, kendisi o dağılıp yokolmanın bir etkeniyse, o dağılma da para olarak servetin sermaye biçimine bürünmesinin şartıdır. Ama sadece para. olarak servetin varlığı giderek bu serv:etin bir cins üstünlük sağlaması, bu dağılıp yokolmanın sermaye ile sonuçlanması için yeter sebep değildir. Öyle cilsaydı Roma, Bizans, vb. tarihlerini özgür emek ve sermaye sona erdirirlerdi, ya da daha doğrusu yeni bir tarihe gi rerlerdi. Orada da eski mülkiyet ilişkilerinin dağılıp yokolması, para olarak servetin, ticaretin vb. gelişmesine bağlı olmuştur. Bununla birlikte gerçekte bu ile dağılıp çözülmenin sonucu sanayi olmadı, köyün, şehir üzerinde egemenliğini kurması oldu. Çok zaman sanıldığı gibi, sermayenin ilk teşekkülü, besin maddesi, aletler, hammaddeler ya da kısaca topraktan kopmuş olan ve daha şimdiden insan emeğiyle kaynaşmış bulunan objektif çalışma şartlarının biriktirilmesiyle gerçekleşmez.l9 Objektif çalışma şartlarını ı o Marx'ın notu : Hiç bir muhakeme, şunu iddia. eden muhakeme kadar açıkça ve yüzeyde yuvarlak bir görüşü yansıtmaz : (a) sermaye, sermaye olarak varlığını sürdürecekse işçiyi çalıştıracak olan sermayenin ilk önceden biriktirilerek yaratılması ve hayata kavuşturulınası gerektiği; (b) öte yandan yabancı emek olmaksızın sel'!llayenin birikemiyeıceği,
120 120 yaratan sermaye aracılığıyla da bu olmaz. Sermayenin ilk teşekkülü, sadece bir eski üretim tarzının dağılıp yokolması tarihi sürecinin, para olarak servet biçiminde varolan değere, bir yandan objektif çalışma şartlarını satın alma, öte yandan da, şimdi artık özgür işçi durumunda olan canlı emeği parayla değiştirebilme olanağını verdiği için mümkün olmaktadır. Bütün bu unsurlar, önceden vardır. Bunları ayıran şey, bir tarihi süreçtir, bir dağılma " süreci, ve paraya 1 sermaye olma olanağım sağlayan budur. Paranın kendısi, bu sürece, son derece etkili bir faktör olara:k müdahale eder ve isçileri mülksüzleştirerek, yoksullaştırarak, ruq.nr/özgü emekçiler durumuna gelmelerine katkıda bulunur; ama para, bu işi, işçiler için objektif çalışma şartları yaratarak değil, tam tersine, onların bu Şartlardan ayrılmasım, emekçile:rjn mülkten yoksun kalmasım hızlandırarak sağlar. " örneğin İngiltere'de büyük toprak sahipleri, topraklarının artı-ürününü kendileriyle birlikte tüketen emrindeki adamları saldıkları zaman; ve büyük çiftçiler köylüleri kulübelerinden kovdukları zaman vb. bunun sonucu olarak büyük miktarda iş-gücü emek pazarına sürülmüş oldu: bu insanlar eski Cliens'lik, serflik bağımlılık ilişkilerinden kurtulmuşlar'dı ama aynı za manda her türlü mülkle. de, her türlü gerçek ve objek-, tif hayat biçimiyle de ilişikieri kalmamıştı, onlar mülkiyetten de özgürdüler. Bu insanlar, karınlarını doyurabilmak için ya iş-gücünü satma zorunda kalacaklardı, ya da dilencilik, serserilik, hırsızlık yolunu tutacaklardı. Tarih, bu insan yığıiuın ilkönce dilenciliği, sersertliği ve birikse bile bunu ancak kendi emeğiyle gerçekleştirebileceği, yani sermayenin kendisinin sermaye olmayan ve para olmayan biçimde varolabileceğ:i; çünkü sermayenin varlığından önce. emek, zanaat ve küçük tarım vb. emeği biçiminde ancak kendi değerini yaratabilir; kısaca bu önceki emek biçimleri biı ildm imkanmı sağlamaz, ve çok küçük bir artı meydana getirir üretimin pek büyük bir kısmını tiiketir. "Biriklin" kavramına ilerde dönmemiz gerek.
121 121 ve suç yolunu denediğini, ama eninde sonunda idam sehpalarıyla, teşhir cezalarıyla ve kırbaçla emek pazanna giden dar geçide doğru sürüldüğünü kaydeder. (Onun için VII. ve VIII. Henry vb. hükümetleri de dağılıp yokolma tarihi sürecinin şartlan olarak ve sermayenin varlığı için gerekli şartların yaratıcıları olarak görünmektedirler.) Öte yandan, daha önce senyörler ve emirlerindelrj. adamlar tarafından tüketilen geçim maddeleri, şimdi artık parayla satın alınabiliyordu. Ve para da, bunlar aracılığıyla, emek satın alabilmek için bunları satın almak istiyordu. Bu geçim maddelerini para ne yaratmıştı ne de biriktirmişti. Bunlar zaten vardı. Paranın işe karışmasından önce de bunlar tüketiliyordu ve yeniden üretiliyordu. Biricik değişiklik, bunların üretim araçları olarak şimdi değişim pazarına sürülmüş olmalarıydı. Bu tüketim maddeleri, şimdi artık senyörün adamlannın vb.nin ağızlarıyla olan doğrudan doğruya bağıntılarından koparılmışlardı. ve kullanım-değerleri olmaktan çıkarak değişim-değerleri biçimine girmişlerdi ve böylelikle para olarak servetin egemenliği altımi. girmişlerdi. Çalışma aletleri için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Para olarak servet, eğirme çarkını ve mekiği ne keşfetmişti, ne de imal etmişti. Ama iplik imalcileri ve dokumacılar, topraklarından ayrılır ayrılmaz kendileri ve çarklarıyla rnekikieri para olarak servetin vb. egemenliği altına girdiler. Sermaye zaten varolan emekçi elleri ve aletler yığınlarını birleştirir. Sermayenin niteliğini belirten bu ve yalnız budur. Sermaye.bunları egemenliği altında birleştirir. Sermayenin gerçek birikimi bundan başka bir şey değildir; belirli noktalarda emekçilerin ve onlann aletlerinin toplan.>nası. Sermaye birikimi denen şeye geldiğimiz zaman,, bu konuyu daha da derinleştirmeliyiz. ' Şüphesiz ki, tacirin serveti olarak par biçimindeki
122 122 servet, eski üretim ilişkilerinin dağılıp yokolmasını hızlandırmaya yardımcı olmuştur ve örneğin, toprak sahibinin, servetinin ölçüsü sayılan avenesindeki adamlara tahılım, sığırım vb. yedirip çarçur edeceğine, bunları ithal edilen kullanım-değerleriyle değiştirmesi imkaninı sağlamıştı. (Bu nokta A. Smith tarafından gerektiği gibi açıklanmıştır.) Para olarak servet, toprak sahibinin gelirinin değişim-qeğerine daha da büyük bir önem kazandırmıştır. Bu, onun topraklarında çalışmakta olan çiftçiler için de (böyleydi, onlar az çok gizli biçimde yan-kapitalistler d.urumlffia gelmişlerdi. Değişim-değerinin evrimi, bir tüccarlar sosyal düzeni biçiminde paranın varlığı tarafından hızlandınlır, ve bu ilk amacı doğrudan doğruya kullanım-değeri olan bir üretimi ve bunun karşılığı olan mülkiyet biçimlerini -emeğin kendi objektif şartlanyla ilişkilerini- eritip yokeder ve böylelikle (köle pazanyla karıştınlmaması gereken) bir emek pazarının yaratılmasını sağlar. Bununla birlikte, paranın bu etkisi bile, ancak daha önceden, sermaye ile ücretli emeğe değil, emeğin lancalarda vb. örgütlendirnmesine dayanan şehir zanaatı eylemi'nin varlığını varsayarsak mümkii.ndür. Şehir emeğinin kendisi üretim araçlarını yaratmıştı, ve şehirlere vb. daha büyük miktarlarda tarım ürünlerinin satışı sonucu gelişmiş olan tarımda eski toprak mülkiyeti ilişkileri nasıl bir engel teşkil ediyorsa, şehir emeğine de loncalar aynı biçimde engel olmaktaydı. Başka şartlar da eski üretim ilişkilerinin dağılmasına yardım etti. Çalışahilen emekçinin ya da emekçi olmayanın kendi yeniden-üretiminin objektif şartlarından ayrılmasım hızlandırdı ve böylelikle paranın sermaye biçimini almasına yardımcı oldu. Örneğin 16. Yüzyılda dolaşımdaki emtia kitlesini, dolaşımdaki para kitlesini artırarak yeni ihtiyaçlar yaratan ve bunun sonucu ola-
123 123 rak yerli ürünlerin değişimini hızlandıran, fiyatlan yükselten vb. faktörler bunlardandı. İlk sermaye teşekkülünü, üretirnin objektif şartlarını - besi, hammadde ve aletleri biriktirerek ve yaratarak, mülksüzleşen işçilere sunulması biçiminde düşünmek kadar akılsızca bir tutum olamaz. Gerçekte olan şudur ki, para olarak servet, çalışahilen bireylerin iş-gücünü, bu şartlardan koparıp ayırınağa yardım etmiştir. Bu ayrılma sürecinin geri kalan kısmı, para olarak servetin müdahalesi olmadan devam etti. İlk sermaye şekillenmesi belirli bir düzeye varınca, para, bu biçimde serbest hale getirilmiş olan objektif yaşama şartlarıyla, şimdi o da ayrılmış ve "özgür" olan ca.11lı iş-güçleri arasına aracı olara:k girebiidi ve ikincileri birincilerle satın alabildi. Sermaye biçimine girmeden önce para olarak servetin teşekkülünün kendisine gelince: bu, burjuva ekonomisinin tarih öncesiny ait bir konudur. Tefecilik, ticaret, şehirler ve hükümet maliyesi, bu servetle birlikte yükselir ve onun şekillenmesinde baş rolü oynar. Daha ufak ölçüde olmakla birlikte çiftçilerin ve köylülerin servet görnınesi vb. de rol oynar. Ticaret her yerde değişim-değeri için aracıdır, ya da değişme-değerinin devri, ticaret olarak tanımlanabilir. - ticarette dolaşım nasıl bağımsız bir varlık olabiliyorsa, para da tüccarlar sosyal tabakasında aynı niteliği kazanıyor. Değişirrün ve değişim-değerinin gelişmesinin, hem emeğin kendi varlık şartlan üzerinde mülkiyet ilişkilerinin, hem de objektif üretim şartlarının bir parçası olarak emeğin kendisinin dağılıp yokolmasına sebep olmaktad,ır. Bütün bu şartlar, kullanım-değerinin ve doğrudan doğruya tüketime doğru yönelmiş üretimin egemenliğini ve aynı zamanda üretimin doğrudan doğruya ön şartı olarak bir komünün varlığım ifade etmektedir. Değişim-değerine dayanan üretim ve bu de-
124 124 ğişim-değerlerinin değişimine dayanan bir komün, ve servetin genel şartı olarak emek, bütün bunlar, emeğin kendi objektif şartlarından ayrılmasını varsayan ve bunu sağlayan şeylerdir. Her ne kadar, parayla ilgili son bölümde gördüğümüz gibi, değişim için üretim ve değişime dayanan komün, mülkiyetın ancak emekten geldiği ve kendi emeğinin ürünü üzerinde özel mülkiyetın de bir ön-şart olduğu görünüşünü yaratıyorsa da, bu görünüş aldatıcıdır. Eşdeğerler arasında değişim olmaktadır ama, bu, sadece başka insanların emeğini değişim görüntüsü altında, ama gerçekte değişim olmaksızın mülk edinme üz dayanan üretimin yüzey tabakasıdır. Bu değişim siste:rp.inin temeli, sermayedü. Eğer. sistemi, sermayeden a rı olarak yüzeyde göründüğü gibi, bağımsız bir sistjm olarak incelersek, bu, sadece bir hayaldir. Gerekli dj olsa, gene sadece bir hayaldir. Onun için artık değişim-değerleri sisteminin -emek olarak ölçülen eş-değerlerin değişiminin- başkalarının emeğini değişim olmaksızın mülk-edinme biçimini alması, ernekle mülkiyetın tam ayrılması, ya da daha doğrusu bu mülk-edinıneyi gizli tutulan arka fonda saklaması bizi artık şa şırtmayacaktır. Çünkü değişim-değerleri kuralı, ve de- ğişim-değerleri üretimi, kendisi değişim-değeri olan yabanta iş-güctınü gerektirmektedir. Yani canlı iş-gücünün kendi objektif şartlarından ayrılması; bu şartlarla --..:ya da kendi objektifliğiyle- başkasının mülküymüş gibi bir ilişki; kısaca bunlarla sermaye olarak ilişki. Kendi kendini kurtaran emeğin altın çağı, ancak ' feodalizmin çürüme halinde?lduğu, ve İngiltere'de 14. Yüzyılda ve 15. Yüzyılın ilk yarısında olduğu gibi, kendi iç çatışmalarına dalmış bulunduğu bir anda öldu. Eğer emek, bir kere daha kendi objektif şartlarıyla kendi mülkiyeti gibi bir ilişki kuracaksa, özel değişim sisteminin yerini bir başka sistem almalıdır, çünkü gördü-
125 125 gwnüz gibi özel değişim, metalar biçimine sokulm.uş olan emeğin iş-gücüyle değişmesini ve böylelikle canlı emeğin değişim.olmaksızın mülk-edinilmesini kapsar. Tarihi olarak para, çok kere oldukça basit ve belli biçimde sermaye biçimini alır. Bir tüccar, o zamana kadar iplik bükmeyi ve dokumacılığı, köyde tarımın yanında ikincil tamamlayıcı bir iş olarak yapmakta olan birçok emekçiyi devamlı olarak çalıştırınağa başlar, böylece bunların bu ikincil tamamlayıcı işi, başlıca işleri haline gelmiş olur ve tüccar da onları ücretli işçiler olarak denetim ve egemenliği altına almış olur. İkinci adım, bunlan evlerinden çıkarıp hepsini tek bir iş-evi içinde toplamaktır. Bu basit süreçte, tüccarın, işçileri için ne hammaddeyi, ne de aletleri, ne de geçim maddelerini önceden sağlamadığı besbellidir. Bütün yaptığı şey onların tek bir işi yapmalarını ve alıcıya, tacire bağlı kalına larmı ve böylelikle kanilerini sadece tacir için ve tacir aracılığıyla üretir durumda bulmalarını sağlamak olmuştur. Başlangıçta tacir, onlann emeğini. sadece ürünlerini almakla satın almıştır. Bu değişim-değerinin üretimine kendilerini hasrettikleri ve böylelikle değişim-değerleri'ni doğrudan doğruya üretmek zorunda kaldlhları ve yaşayabilmek için emeklerinin tamamını parayla değişrnek zorunda kaldıklan an, onlar tüccarın egemenliği altına girmişlerdir. Ve sonunda tüccara kendi ürün lerini satma görüntüsü bile yokolur:. Tacir, emeklerini satın alır ve ilk önce ürün üzerindeki mülkiyetlerini ve sonra da aletler üzerindeki mülkiyetlerini de onlardan alır, meğer ki, üretl>nin maliyetini azaltmak için mülkiyet hayalini sürdürmek işine' gelmemiş olsun. Sermayenin ilkten yer yer, ya da eski üretim tarzı ile yan yana yöresel olarak ortaya çıktığı, ama derece derece eski tarzlan patlata:rak saf dışı ettiği başlangıç.: taki tarihi biçimler (henüz fabrikalar değil) manüfak-
126 126 türlerdir. Bunlar ihracat için yığın halinde üretim olduğu yerlerde - yani geniş ölçüde deniz ve kara ticareti temeli üzerinde ve İtalyan şehirleri gibi, İstanbul, Flaman ve Hollanda şehirleri, Barselona vb. İspanyol şehirleri gibi, bu cins ticaretin merkezlerinde gelişirler. Manüfaktür, başlangıçta şehir zanaatlarını değil, iplik bükme ve dokuma gibi en az zanaat yeteneği ve teknik eğitim gerektiren tarım bölgelerinin ikincil meşgalelerini egemenliği altına alır. Bir ihracat pazanmn temelini bulduğu, ve üretimin -örneğin gemi yapımı dahil deniz nakliyatıyla doğrudan doğruya ilgili manüfaktürlerde olduğu. gibi- niteliği gereği değişim-değerine doğru yöneldiği o \iyük ticaret merkezleri dışında, manüfaktür, ilk önce şe:f:ı.irlerde değil, tarım bölgelerinde, lonca vb. örgütlenmesi olmayan köylerde kurulur. Köylerdeki tamamlayıcı jkincil meşgaleler, manüfaktürlerin geniş temelini teşkil ederler, oysa şehirdeki zanaatları, fabrika sanayii kapsamına alabilmek için, üretimin yüksek ölçüde bir ilerleme kaydetmesi gerekir. Cam, metal, kereste vb. fabrikaları gibi iş-gücünün daha başlangıçta büyük bir yoğunlaşmasım gerektiren üretim kolları, daha çok doğal kuvvet kullanırlar ve hem yığın halinde üretimi, hem de üretim araçlarının daha büyük ölçüde temerküzünü vb. gerektirirler; bunlar da manüfaktüre uygundurlar; kagıt fabrikalanmn vb. olduğu gibi. Bu sürecin bir başka yönü, serbest çiftçinin belirmesi ve köy halkının özgür gündelikçi emekçiler haline gelmesidir. Her ne kadar bu biçim değiştirme, en saf ve en mantıki biçimleriyle en son tarım bölgelerinde egemen olursa da, bunun ilk gelişmelerinin sahnesi gene köylerdir. Nitekim salt şehir zanaat yeteneklerinden ve uygulamalanndan ileriye gidemeyen kadim çağın insanları, hiç bir zaman geniş ölçüde bir sanayi kuramamışlardır. Çünkü bunun ilk ön-şartı, tarım bölgelerinin tü-
127 127 münü kullanım-değerleri değil, değişim-değerleri üretiminin içine sokmaktır. Cam imalatı, kağıt imalatı ve demir-çelik vb.,!onca ilkeleri gereğince yapılamaz. Burada yığın halinde üretim, geniş bir pazara satış ve müteşebbisin elinde para olarak servet gerekir. Sübjektif ve objektif şartıarı yarattığı için değil; ama eski mülkiyet ve üretim ilişkileri altında bu şartların birleştirilemiyeceği için. (Bundan sonra serflik ilişkilerinin ortadan kalkması ve manifaktürün yükselişi, derece derece üretimin bütün kollarını sermaye tarafından işletilen üretim kolları durumuna getirir.) Bununla birlikte, şehirlerde gerçek ücretli emeğin meydana gelmesi için bir unsur -lonca sistemi dışında gündelikçiler, kalifiye olmayan emekçiler vb. vardır. * Böylece görüyoruz ki, paranın sermaye biçimini alması, emeğin objektif şartlarını ayıran ve bunları bağımsız olarak emekçilerin karşısına çıkaran bir tarihi süreci gerektirir. Bununla birlikte sermaye ve sermayenin süreci meydana gelir gelmez tüm üretimi hükmü altına alır ve her yerde ernekle mülkiyetin, emekle, emeğin objektif şartlarının ayrılmasını sağlar, bunu hızlandırır. Bundan sonraki gelişmeler, sermayenin zanaat emeğini, çalışan küçük çiftçinin toprak mülkiyetini vb. nasıl yıktığım ve küçük sermayeyi de ve eski üretim tarzlarıyla, ya da bunların sermaye temeli üzerinde az çok yenilenmiş olan tarzlarıyla, sermayenin klasik üretim tarzı arasında kalan melez tipleri de nasıl yıktığım gösterecektir.20 * Sermayenin yükselmesi için gerekli ön-şart, sadece, tek olarak ele alındığında, üretici olmayan ve tedavülden gelip ona ait olan para olarak servettir. İç pazarlarda sermaye, bütün köy ek zanaatlarını yıkarak,, yani 20 Bu pasaj "ilerde göre<:eğiz" ani'anıma da gelebilir.
128 128 herkes için iplik bük.üp kumaş dekuyarak ve herkese giysi sağlayarak vb., kısaca eskiden doğrudan doğruya kullanım-değerleri olarak üretilen emtiayı, değişim-de ğerleri haline getirerek, kendisine hızla bir iç pazar yaratır. Bu ;süreç, emekçilerin üretim şartlarında. topraktan ve ( serf mülkiyeti olsa bile) mülkiyetten ayrılmasının otomatik sonucudur. * Her ne kadar şehir zanaatlan da geniş ölçilde değişhne ve değişim-değerlerinin yaratılmasına da yarursa da, üretimin asıl amacı zenginlik ya da değişim-değeri olarak değiştm-değeri değildir, zanaatçı, bir usta zanaatçı olarak bir insanın geçimidir ve bu yüzden de kullamm-değeridir. Onun için burada üretim, her yerde, asıl amaç bilinen tüketime tabidir, arz talebe tabidir ve gelişme yavaştır. * Onun için kapitalistler ve ücretli emekçiler üretimi, sermayenin kendisini değerler biçimine sokması sürecinin başlıca ürünüdür. Sadece ür-etilen şeyler üzerine dikkatini toplayan burjuva ekonomi-politiği, ınese ıenın bu yanım tamamen unutur. Bu süreçte objektif-. leşmiş emek, aynı zamanda emekçinin objektifleşmemesi gibi, emekçiye karşı olan bir sübjektivitenin objektifleşmesi olarak, başkasının. iradesi altında bir mülkiyet olarak konmaktadır; sermaye de zorunlu olarak kapitalist olacaktır. -Bize sermaye gerek, ama kapitalistin gereği yok, yolundaki kimi. sosyalistlerin görüşü tamamen yanlıştır. Kapital kavramı objektif çalışına şartlanmn -ve bunlar da onun kendi öz ürünleridir- emeğe kar-. şı bir kişilik edinmelerini gerektirir, ya da aynı kapıya çıkan, işçiden gayrı bir kişinin ınülkü olmalarını gerektirir. Sermaye kavramı, sermayedarın varlığım gerektirir. Bununla birlikte bu yanılgı, hiç şüphesiz ki, örneğin klasik Antik çağda sermayenin varlığından söz eden ve Romalı ya da Yunanlı kapitalistlerden söz eden filologla-
129 129 rın yanılgısından daha büyük bir yanılgı sayılamaz. Bunu söylemek, Roma'da ya da Yunan'da emeğin özgür olduğunu iddia etmeğe eşittir. Bu bayların böyle bir iddiada bulunacakları pek sanılamaz. Eğer Amerika'daki plan-. tasyon sahiplerinden kapitalistler olarak söz edeceksek, bunlar eğer kapitalist iselbr, bu özgür emeğe dayanan bir dünya pazarının içinde bulunup onun istisnalarını teşkil ettikleri içindir. (Kadim çağ insanlan arasında. lm kelinie kullanılmıyorsa da. )21 Eğer sermaye terimi, klasik Antik çağa uygulanacaksa,zz o zaman Orta Asya step- lerindeki sürüleriyle göçebe kavirnler, en büyük kapitalistler olurlardı. Çünkü kapital sözcüğünün köken anlamı, sığır demektir. Nitekim, sermaye kıtlığından ötürü, Fransa'nın güneyinde sık sık rastlanan metairie (ortakçılık) anlaşması hala 'bail de bestes a cheptel' (sığır kiralama anlaşması)25 diye adlandırılır. Latinceyi biraz kötü kullanmamıza izin verilirse, o zaman bizim kapitalistlerimiz ya da Capitales Homines (baş adanilarımız) "qui debent censum de capite" (baş vergisi ödemesi gerekenler) olmalıydılar. * Paranın.kavram olarak tahlilinde karşımıza çıkmayan güçlükler, sermayenin tahlilinde karşımıza dikilmektedir. Sermaye özünde bir kapitalisttir; ama aynı zamanda kapitalistten ayrı bir unsurdur; genel olarak üretimdir, sermayedir. Böylece ilerde de göreceğiz ki, sermaye terimi, bu kavrama girmeyen birçok şeyi kapsamına almaktadır. Örneğin sermaye ödünç olarak verilir, birikir _vb.. Bütün bu ilişkilerde sermaye bir eşya ı Marx'ın notu : "Ama Yunanlılar arasında arkhais kelimesi kullanılmaktadır ki, bu Romalıların prineipalis snnınıa re,icreditae (istikrazın ana parası) diye adlandırdıkları şeyi ifade eder. " 22 Marx'ın özetlenmiş ibaresi sadece "eğer sermayenin sözünü edeceksek"dir. 23 Marx : grad ausnahmsweis. Anlaşmanın mı istisna olduğu, yoksa anlaşmanın bu terimlerle tanımlanmasının mı istisna olduğu açık değildir.
130 130 olarak görünrnekte ve onu teşkil eden maddeye tam olarak uymaktadır. Ama bütün bunlar ilerdeki tahlillerirnizde açıklığa kavuşacaktır. (Geçerken eğlendirici bir konuya değinelirn: bütün mecazi ibarelere mistik bir anlam verrneğe kalkan Adam Mueller. adındaki adamcağız da herkes gibi ölü sermayenin karşıtı olarak canlı sermayenin sözü edildiğini duymuş ve bunlara teosofistçe anlamlar verrneğe kalkmış. Kral Athelstan kendisine bu konuda bir-iki şey öğretebilirdi: "Reddam de ıneo proprio deciınas Deo tam in Vivente Capitale quam in mortuis jructuis terrae" (Malımın onda birini Tanrıya ver ceğiın, hem canlı hayvan oiarak, hem de toprağıının ölü ürünleri olarak).) Para her zaman aynı alt tabakada aynı biçimi muhafaza eder ve bu yüzden eşya olarak kavrannıası kolaydır. Ama aynı şey, emtia, para vb. sermayeyi ya da geliri vb. temsil edebilir. Böylece iktisatçılar bi!e paranın elle tutulur bir şey olmadığını, aynı şeyin bazan sermaye kapsamı içine girebildiğini, bazan onun karşıtı bir şeyi ifade edebildiğini ve duruma göre sermaye olduğunu ya da olmadığını teslim ederler. Besbelli ki bu, bir ilişkidir ve ancak bir üretim ilişkisi olabilir. da
133 133 "ALMAN İDEOLOJİSİ"NDEN (BİRİNCİ BÖLÜM) [A] İNSANLARIN geçim maddelerini ürettikleri tarz, her şeyden önce doğada buldukları ve yeniden-üretmek zorunluluğunu duydukları geçim maddelerinin niteliğine bağlıdır. Bu üretiin tarzı, sadece bireylerin fizik varlığının yeniden-üretimi sayılmamalıdır. Bu, daha çok, bu bireylerin belirli bir eylem biçimi, belirli bir hayatla rını ifade biçimi, onların belirli bir hayat tarzıdır. Bireyler hayatlarını nasıl ifade ediyorlarsa, kendileri de öyledirler. Demek ki, bireylerin ne oldukları, üretimleriyle, hem ne ürettikleriyle hem de nasıl ürettikleriyle uygun. luk halindedir. Böylece bireyleriri niteliği, üretimlerini tayin eden maddi şartlara bağlıdır.
134 134 Bu üretim, ancak nüfusun artrnasıyla ortaya çıkar. Ve üretim, bireylerin birbiriyle ilişkisini gerektirir. Bu ilişkinin biçimini de üretim tayin eder. Ayrı ayrı ulusların aralarındaki ilişkileri, her birinin kendi üretim güçlerini, iş-bölüml!nü ve iç ilişkilerini geliştirmiş olma derecesine bağlıdır.. Bu görüş, genel olarak kabul edilir. Ama bir ulusun ulaşmış olduğu gelişme aşamasına ve o ulusun iç ve dış ilişkilerine bağlı olan sadece öteki uluslarla olan ilişkiler değildir, aynı zamanda ulusun kendisinin iç yapısının tümüdür. Bir ulusun üretim güçlerinin ne ölçüde geliştiği, o ulus içinde gerçekleştirtlmiş olan iş-bölümünün derecesinde açıkça görünür (örneğin yeni, taze toprakları tarım altına almak gibi). O zamana kadar bilinen üretim güçlerinin sadece bir kantitatif genişlernesi olmadığı sürece, her yeni üretim gücü, iş-bölümünü bir adım ileri götürür. Bir ulusun içinde iş-bölümü, başlangıçta sınai ve ticari erneği, tarım erneğinden ayırır ve böylelikle şehir ile köyün birbirinden ayrılmasına ve bu ikisi arasında çıkar çatışmasına götürür. İş-bölümünün daha da gelişmesi, ticari emeğin, sınai emekten ayrılması sonucunu verir. Aynı zamanda, iş-bölümü sayesinde, bu ayrı ayrı kolların içinde de belirli işlerde iş-birliği yapan bireyler arasında ayrı ayrı bölünmeler meydana gelir. Bu birey gruplarının nispi durumunu, tarımda, sanayide kullanılan metotlar tayin eder (pederşahi düzen, kölelik, rütbeler; sınıflar). Aynı şartlar (daha gelişmiş ilişkiler lütlinde} ayrı ayrı ulusların birbirleriyle ilişkilerinde görülür. İş-bölümünün gelişmesinde ayrı ayrı aşamalar, ayrı ayrı mülkiyet biçimlerinden başka bir şey değildir; yani iş-bölümünde bir aşama, aynı zamanda malzeme, alet ve emek ürünleri konusunda bireylerin birbirileriyle ilişkilerini de tayin eder.
135 İlk mülkiyet biçimi, kabile mülkiyetidir. Bu biçim, bir kavrnin avcılıkla ve balıkçılıkla, hayvan besliyerek ya da en yüksek aşamasında tarınıla geçimini sağladığı üretimin gelişmemiş aşamasına tekabül eder. Bu son durum, işlenınemiş geniş toprakların varlığını gerektirir. Bu aşamada iş-bölümü hala pek ilkeldir ve ailelerin gerektirdiği doğal iş-bölümünün biraz daha yayılmasından öteye varmaz. Onun için sosyal yapı, ailenin alanını genişletmesiyle meydana gelen yapıdır; pederşahi aile başlan; onların altında kabilenin üyeleri; ve en aşağıda köleler. Ailenin bağrında gizli kalan kölelik, ancak nüfusun artışıyla, ihtiyaçların büyümesiyle ve savaş ya ticaret gibi dış ilişkilerin artmasıyla gelişir. İkinci biçim, özellikle birçok kabilenin da birleşerek anlaşma ya da fetih yoluyla bir siteyi kurmalarından doğan eski komünal Devlet Mülkiyetidir. Bunda da hala kölelik vardır. Komünal mülkiyetten başka, burada; şimdiden menkul ve daha sonra da gayrimenkul mülkiyetin, ama komünal mülkiyete tabi anormal bir biçim olarak geliştiğini görüyoruz. Vatandaşlar, çalışan köleleri üzerindeki egemenliklerini, ancak bir Immün olarak sağlayabilmektedirler, ve sadece bu yüzden olsa bile onlar komünal mülkiyet biçimine bağlıdırlar. Faal vatandaşları, kölelerinin üstünde bu doğal ortaklık biçirnitıde kalmaya zorlayan komünal özel mülkiyettir. Bu yüzdendir ki, korp.ünal mülkiyet üzerinde kurulu toplumun bütün yapısı ve onunla birlikte halkın gücü, gayrimenkul özel mülkiyetın evrime uğraması ölçüsünde baltalanır. Burada iş-bölümü şimdiden daha gelişmiştir. Şimdiden şehirle köy arasındaki çatışmaya tanık oln;ıaktayız; daha sonra şehrin çıkarlarını temsil eden devletlerle, köyün çıkarlarını temsil eden devletler arasında düşmanlığı, ve şehirlerin içinde de, sanayii ile deniz, ticareti arasındaki çatışmayı görüyoruz. Vatandaşlarla köleler 135
136 136 arasındaki sınıf ilişkisi, şimdi artık, tamamen gelişmiş" tir. Tarihin bu yorumunun fetih gerçeği ile bağdaşmadığı söylenebilir. Şimdiye kadar şiddetin, savaşın, yağmanın, ırza geçmeler ve katliamlar v.lerin, tarihin hareket ettirici güçleri oldukları iddia edilmiştir. Biz, burada, belli başlı noktaların sınırları içinde kalmalı ve ancak göze batan bir örneği ele almalıyız - eski bir uygarlığın bir barbar halk tarafından yıkılınası ve bunun sonucu olarak tamamen yeni bir topium örgütlenmesinin meydana gelişi (Roma ve barbarlar; feodalizm ve Galliler; Bizans İmparatorluğu ve Türkler). Fatih barbar halklarla savaş, hala, yukarda da ima edildiği gibi, normal bir ilişki biçimidir ve nüfus artarak, eski geleneksel üretim araçlarının yerini yeni araçların almasını gerektirince, mümkün olan bu en kaiqa üretim tarzına başvurulur. Ama İtalya'da başka türlü olmuştur. (Toprak sahipleri sefa sürüp seyrek evlenmeleri yüzünden. eski aileler. yokolup, bunların mülkleri bir azınlığın eline geçtiği için sadece satın alma ve borçlanma yoluyla değil, aynı zamanda tevarus yoluyla meydana gelen) toprak mülkiyetinin merkezileşmesi ve toprağın meralar haline gelişi (ki bu, bug{in de yürürlükte olan iktisadi güçler yüzünden değil, yağma edilen ve haraç olarak toplanan tahılın ithalinden ve böylelikle İtalyan tahılı için talep kalmamasından ötürüydü) özgür nüfusun hemen hemen tamamen kaybolması sonucunu çloğurdu. Köleler durmadan ölüyorlardı ve yerlerine yenilerini koymak gerekti. Kölelik bütün üretim sisteminin temeli olarak kaldı. Özgür ]?sanlarla köleler arasmda yerleri. bulunan Plebler, bir proleterler güruhu olmaktan öteye gidemediler. Roma da gerçekte bir site olmaktan öteye gidemedi; eyaletlerle bağıntısı hemen hemen tamamen siyasi idi ve bu yüzden de siyasi olaylar bu bağıntıyı kopa-
137 rabilirdi. özel mülkiyetın gelişmesiyle burada, ilerde modern özel mülkiyette daha geniş ölçüde olmak üzere yeniden bulacağımız şartlarla ilk defa olarak karşılaşmaktayız. Bir yanda (Licinian'ın Tarım Kanunlan'nın ispat ettiği gibi) Roma'da çok erken başlamış olan, ve iç savaşlar zamanından başlayarak, özellikle imparatorlar zamanında hızla gelişmiş olan özel mülkiyetın temerküzü; öte yanda, mülk sahibi vatandaşlarla köleler arasındaki orta durumları yüzünden hiç bir zaman bağımsız bir gelişmeyi gerçekleştirememiş olan Pleblerin küçük köylüler ve proleterler durumuna gelmeleri. Üçüncü mülkiyet biçimi, feodal ya da malikane mülkiyetidir. Antik çağın siteden ve sitenin bir avuç toprağından başlamış olmasına karşılık, orta çağlar köylerden başlamıştır. Bu başlangıç noktasının değişik oluşunu tayin eden şey, geniş bir alana dağılmış bulunan ve fatillierin de kayda değer ölçüde artışını sağlayamadığı nüfusun seyrekliğidir. Yunan'a ve- Roma'ya kıyasla feodal gelişme, bu yüzden Roma fetihlerinin, ve başlangıçta bu fetihlerle ilgili olarak yayılan tarımın hazırladığı çok daha geniş bir alana uzanmaktadır. Çökmekte olan Roma İmparatorluğunun son yüzyıllan ve bu İmparatorluğun barbarların istilasına uğrayışı bir miktar üretim güçlerinin tahribine yol açtı; tarım azalmıştı, sanayi pazarsızlık yüzünden çürüme halindeydi, ticaret yavaş yavaş yokolmuştu ya da şiddetle yasaklanrmştı, şehir ve. köy nüfusu azalmıştı. Bu şartlardan ve bu şartların tayin ettiği fethin örgütlenme tarzından, Germen askeri yasasının etkisi altında feodal mülkiyet gelişti. Tıpkı kabile mülkiyeti ve koniünal mülkiyet gibi bu da bir komün üzerinde kuruludur; ama doğrudan doğruya üretimde bulunan sınıf, kadim koroünde olduğu gibi köleler değil, serfleşmiş küçük köylülerdir. Feodalizm 137
138 tam gelişmeye ulaşınca, kasabalar ile çatışma da ortaya çıkar. Toprak mülkiyetinin hiyerarşik sistemi ve bununla ilgili olarak senyörlerin silahlı adamları, soyluların seriler üzerindeki egemenliğini sağladı. Bu feodal. örgütlenme, kadim komünal mülkiyet k ar, boyunduruk altında tutulan üretici bir sınıfa karşı kurulmuş bir..ortaklıktı. Ama üretim şartları değişik olduğu için, or. taklığın biçimi ve doğrudan doğruya üreticiyle ilişki de değiş ikti. Toprak mülkiyetinin bu feodal örgütlenmesinin, kasahalarda!onca mülkiyeti biçiminde, zanaatların feodal örgütlenmesi biçiminde bir karşılığı vardı. Burada mülkiyet, başlıca birey olarak her kişinin emeği üzerinde mülkiyetten ibaretti. örgütlenmiş hırsız-soylulara karşı birleşmenin gereği, sanayicinin aynı zamanda tacir olduğu bir çağda, korunan komünal pazarlara olan ihtiyaç, büyüyen şehirlere sığınan kaçak serllerin gittikçe artan rekabeti, bütün ülkenin feodal yapısı: bütün bunlar birleşerek lancaların kurulmasını sağladı. Bundan başka birey olarak zanaatçıların yavaş yavaş biriken sermayeleri ve bunların değişmeyen sayıları, artan nüfus karşısında lonca zanaatçısı, çırakların ilişkisini geliştirdi, ve bu da kasabalarda köydekine benzer bir hiyerarşinin meydana gelmesini sağladı. Böylece feodal dönemde başlıca mülkiyet biçimi, bir yanda serf emeğinin zincirle bağlı bulunduğu toprak mülkiyeti, öte yanda gündelikçilerin emeğine hükmeden küçük sermayeli bireysel emekti. Her ikisinin de örgütlenmesini tayin eden, üretimin sınırlı şartları - toprağın küçük ölçüde ve ilkel olarak işlenmesi, ve sanayiin zanaat tipinde oluşu idi. Feodalizmin altın çağında, pek az iş-bölümü vardı. Her toprağın kendi içinde, şehir ile köy çelişkisi barınıyordu. Ve toprağın derebey malikanelerine bölünmesi, kesin bir bölünmeydi; ama tarım
139 139 bölgelerinde prensler, soylular, ruhban ve köylüler ayırımı ve kasabalarda da ustalar, kalfalar, çıraklar ve az zaman sonra da, lonca dışında kalan emekçiler güruhu dışında önemli bir bölünme olmadı. Tarımda bu (iş-bölümü) hüküm süren soygun sistemi yüzünden zorlaşıyordu, Tarımın yanında köylülerin kendi ev zanaatları bir başka faktör olarak ortaya çıktı. Sanayide ayrı ayrı her zanaatın içinde, iş-bölümü yoktu, zanaatlar arasında da pek azdı. Eski kasabalarda, zaten eskiden beri, sanayi ile ticaret arasında bir ayrılık bulunmaktaydı; daha yeni kasabalarda, bu kasabalar birbirleriyle kar-. şılıklı ilişkilere giriştikleri zaman gelişti. Daha geniş bölgelerin, feodal krallıklar olarak, gruplaşmaları, toprak sahibi soylular için olduğu kadar, k sabalar için de bir zorunluluktu. Onun için egemen sıp.ıfın ö:vgütü olan soyluların başında her yerde bir kral vardı. [B] EN büyük maddi ve entelektüel iş-bölümü,. şehir ile köyün ayrılmasıdır. Şehir ile köy arasındaki çatışma barbarlıktan uygarlığa geçişle, kabileden Devlet'e, yöreden ulusa geçişle başlar ve günümüze kadar tüm uygarlık tarihi boyunca sürüp gider (the Anti-Corn Law League). Şehrin varlığı, aynı zamanda, yönetimi, polisi, vergileri vb. kısaca belediyeyi ve dolayısıyla genel olarak siyaseti gerektirir. Nüfusun, doğrudan doğruya iş-bölümüne ve üretim aletlerine dayanan iki büyük sınıfa bölünmesi burada olmuştur. Şehir, gerçekte nüfusun, üretim araçlarının, sermayenin, eğlencelerin, ihtiyaçların bir merkezde toplanmasıdır, köy ise bunun tersidir, tecrittir, ayrılmadır. Şehirle köy arasındaki çelişki, ancak özel mülkiyetın sonucu olarak varolabilir. Bu çelişki, iş-bölümü altında zorla kabul ettirilen belirli bir ey-
140 140 lem altında bireyin boyunduruk altına alınmasının, ---' birini çevresi sımrlandırılmış bir şehir hayvanı, ötekini de gene sımrlamalar içine hapsedilmiş bir kır hayvam haline getiren ve her gün bu ikisinin çıkarları arasında çatışmalar yaratan bir boyunduruğun?-ltına alınmasının en kabaca ifadesidir. Burada da başlıca önemli şey, emektir, bireyler üzerinde yetkidir, ve bu ikincisi bulunduğu sürece özel millkiyet varlığını sürdürmelidir. Şehir ile köy aras;ı.ndaki çelişkinin ortadan kaldırılması, komünal hayatın ilk şartlarından biridir. Bu, bir yığın maddi ön-şartlara bağlı bulunan ve sadece istekle gerçekleştirilemiyeceğirü herkesin ilk bakışta gördüğü bir şarttır. (Bu şartların teker teker belirtilmesi henüz önümüzdeki bir iştir.) Şehirle köyün ayrılması ancak, sermaye ile toprak mülkiyetinin ayrılması olarak, sermayenin toprak mülkiyetindexi bağımsız varlığının ve gelişmesinin başlangıcı olarak - temeli emek ve değişim olan mülkiyetin başlangıcı olarak anlamak mümkündür. Ortaçağlarda, daha önceki dönemden hazır kurulmuş olarak gelmeyen, ve özgürlüğüne kavuşmuş serfler tarafından kurulan kasabalarda her insanın özel emeği, beraberinde getirmiş olduğu, zanaatı için gerekli birkaç alet biçimindeki küçük sermayesi dışında, biricik inülkiyetiydi. Durmadan kaçıp şehirlere sığınan serllerin rekabeti, köyün şehre karşı devamlı savaşı ve bunun doğurduğu örgütlenmiş bir şehir askeri gücünün gereği, belirli bir iş parçasına ortakça sahip olmanın yarattığı bağ, zanaatçılarıh aynı zamanda tacir oldukları bir sırada imal edilen malların satışı için ortak yapıların kurulmasının gereği, ve bunun sonucu olarak imalatta buluruna izni olmayanların bu yapıların dışında tutulması, ayrı ayrı zanaatların çıkarlan arasındaki çelişki, büyük çabayla elde etmiş oldukları zanaat yetenekleri-
141 141 nin korunması gereği ve tüm ülkenin feodal örgütlenmesi: bütün bunlar, her zanaatın işçilerinin loncalar içinde birleşmelerinin sebepleriydi. Bu noktada,!onca sisteminde, sonraki tarihi gelişmeler yüzünden meydana gelen bir sürü değişikliklerin üzerinde durmayacağız. Serflerin şehirlere kaçışı, Ortaçağlar boyunca kesintisiz olarak devam etti. Köylerde, senyörlerinin zul-_ müne uğrı;ı.yan bu serfler, kasabalara teker teker geldiler ve orada buldukları örgütlerımiş topluluk karşısında kendilerini güçsüz hissettiler ve emeklerine olan talebin ve örgütlenmiş şehirli rakiplerinin çıkarlarının tayin ettiği yer ve işe katlarımak zorunda kaldılar. Ayrı ayrı gelen bu işçiler, eğer emekleri öğrenilmesi gereken lonca tipi bir emek idiyse, lancanın başı, onları kendi iradesine boyun eğdirdiğinden ve kendi çıkarına göre onla- - rı örgütlendirdi den hiç bir yetki elde edemiyorlardı; ya da eğer emekleri, öğrenilmesi gerekli olmayan cinsten idiyse, ve bu yüzden!onca tipi emek sayılınıyor idiyse; bunlar, gündelikçi emekçiler oldular ve hiç bir zaman örgütlenemiyerek, örgütlenınemiş bir güruh olarak kaldılar. Kasabalardan gündelikçi emekçi ihtiyacı böyle bir güruhun varlığını gerektiriyordu. Bu kasabalar, mülkiyetın korunmasını sağlamaya ve üretim araçlarının ç<r ğalmasını ve ayrı ayrı üyelerin korunmasını sağlamaya olan ihtiyacın yarattığı gerçek "ortaklıklardı". Bu kasabalardaki gündelikçi emekçiler güruhu, birbirine yabancı olan ve şehre ayn ayn girmiş bulunan ve savaş için silahlanmış olup, başlarında bekçilik eden ve göz açtırma- yan örgütlenmiş güç karşısında örgütsüz olarak duran bireylerden meydana geldiği için hiç bir güç ve yetkisi yoktu. Kalfalar ve çıraklar, her zanaat kolunda, ustaların çıkarlarına en uygun biçimde örgütlenmişlerdi. Lancadaki pederşahi düzen, ustaya, çifte yetki sağlıyordu, - hem kalfanın tüm yaşantısı üzerinde etkisi bulunma-
142 142 sından ötürü, hem de aynı ustayla çalışmak zorunda olan kalfanın bu zorunlu bağ yüzünden öteki ustalara ve ka1f:alara karşı olmasından, onlardan ayrı bulunmasından ötürü. Ve nihayet, kalfalar bu düzene, bir gün ken!iilerinin de usta olmayı ummak gibi basit çıkarları yüzünden de bağlıydılar. Onun için lonca dışındaki emekçi güruhu, şehir düzeninin tümüne karşı, güçsüzlüklerinden ötürü başarılı olmayan isyan hareketlerine giriştikleri halde, kalfalar kendi ayrı loncaları içinde, o lancanın niteliği gereği, ufak tefek itaatsizliklerden öteye bir davranış göstermediler. Ortaçağın büyük ayaklahmalarının tümü hep köyden geldi. Ama. bunlar da köylülerin tecridi ve bunun sonucu olan bilinçsizliği yüzünden hiç bir başarı elde edemedi. Şehirlerde ayrı ayrı loncalar arasında iş-bölümü henüz olağandı ve loncaların içinde de birey olarak işçiler arasında iş-bölümü gelişmiş değildi. Her işçi, çeşitli görevleri yapabilecek biçimde eğitiliyordu, aletleriyle yapılabilecek bütün işleri başarmak zorundaydı. Ticare tin sınırlı oluşu ve kasabalar arasındaki ulaştırmanın yetersizliği, nüfusun azlığı ve ihtiyaçların sınırlılığı, daha yüksek bir iş-bölümüne imkan vermiyordu, ve bu yüzden usta olmak isteyen herkes, zanaatın tümünde usta olmak zorundaydı. Böylece Ortaçağ zanaatçıları yaptıkları özel işe ilgi duyarlardı ve ustalıkları dar anlamda da olsa artistik bir niteliğe ulaşıyordu. Bundan ötürü her Ortaçağ zanaatçısı, bütün dikkatini, sağlam bağla bağlı bulunduğu doyurucu işi üzerinde, işine kayıtsız olan çağdaş işçiden çok daha derin bir yakınlık duyduğu işi üzerinde topluyordu. Sermaye, bu şehirlerde, bir evden, zanaat aletlerinden ve babadan oğula geçen müşterilerden ibaret doğal bir sermayedir; ve sermaye, ticaretin geriliği ve dolaşımın yokluğu yüzünden gerçekleştirilemediği için,
143 143 tevarüs yoluyla intikal ediyordu. Para olarak ifadesini bulan ve isteğe göre şuraya ya da buraya yatırılabilen modern sermayeden farklı olarak, bu sermaye sahibinlıi özel işiyle doğrudan doğruya bağıntılı, ondan ayrılamaz "bir mülk" niteliği taşıyordu. İş bölümünün bundan sonraki genişlemesi, üretimle ticaretin ayrılması, tacirler diye özel bir sınıfın meydana çıkması oldu; bu ayrılma eski dönemi yaşamı:ş olan şehirlerde (çeşitli yollarla ve bu arada Yahudiler kanalıyla) geçmişten devralınmıştı ve yeni kurulan şehirlerde de kısa zamanda belirdi. Bununla, hemen yakındaki komşu bölgelerle ticari ulaştırma irn.k.anı elde ediliyordu. Bu irnkamn. gerçekleşmesi, varolan ulaştırma araçlarına, siyasi şartların tayin ettiği şehir dışı bölgelerdeki güvenlik şartlarının durumuna (bilindiği gibi Ortaçağ boyunca tüccarlar sihuılı kervanlarla yolculuk ederlerdi), ve ilişki kurulan bölgenin (ulaşmış olduğu kültür düzeyinin tayin ettiği) basit ya da daha gelişmiş ihtiyaçlar'ına bağlıydı. ':ricaret, özel bir sınıfın eylem alanı olunca, ve bu, tacirler aracılığıyla şehrin hemen çevresindeki yerlerden ötelere yayılınca, üretimle ticaret arasında hemen karşılıklı etkilema başlıyor. Kasabalar birbirleriyle ilişki kuruyorlar, bir kasabadan ötekine yeni aletler getiriliyor ve üretimle ticaret arasındaki ayrılma kısa zamanda üretimin yeni bir bölünmesine, sanayiin belli başlı bir kolunda uzmanlaşan ayrı ayrı kasabalar arasında üretimin bölünmesine yolu açıyor. Daha önceki z.amanların yöresel sınırlamaları yavaş.yavaş ortadan kalkıyor. Ortaçagda her kasabanın vatandaşları, hayatlarını kurtarabilmek için, toprak sahibi soylulara karşı birleşrnek zorundaydılar. Ticaretin yayılması ve ulaştırmanın kurulması aynı düşmana karşı savaşta aynı durumda olan kasabaların birini tanımasına imkan sağladı.
144 Birçok kasabalı korporasyonlardan, yavaş yavaş kasabalı sınıfı meydana geldi. Ayrı ayrı.kasabalıların hayat şartları, yürürlükte olan ilişkilere ve bu ilişkilerin tayin ettiği çalışma tarzına karşı oldukları için, her bireyden bağımsız olan ortak şartlar durumuna geldiler. Kasabalılar kendilerini feodal bağlardan kurtardıklan ölçüde bu şartları yaratmışlardı, ve karşılarında buldukları feodal düzene duydukları düşmanlığın etkisi ölçüsünde kendileri de bu şartlar tarafından yaratılıyorlardı. Ayrı ayrı kasabalar, aralarında birlik kurmağa başladıkları zaman, bu ortak şartlar, gelişerek sınıf şartları biçimine büründü. Aynı şartlar, aynı düşmanlıklar, aynı çıkarlar zorunlu olarak genellikle her yerde benzer davranışlara götürdü. Burjuvazinin kendisi, kendi şartlarıyla, yavaş yavaş gelişir, iş-bölümüne göre ayrı ayrı hiziplere bölünür ve en sonunda daha önceki mülkiyet sahibi sınıfların hepsini, eski mülkiyet, sanayi ya da ticari sermaye biçimine girdiği ölçüde, yutar. (Öte yandan daha önceki mülksüz sınıfın çoğunluğunu ve mülk sahibi sınıfın bir kısmını yeni bir sınıf olarak, proletarya olarak geliştirir). Ayrı ayrı bireyler,. ancak başka bir sınıfa karşı ortak bir savaşı yürüttükleri ölçüde, bir sınıf teşkil ederler; yoksa bunlar rakipler olarak birbirleriyle dostça olmayan ilişkiler içindedirler. öte yandan sınıf da bireylere karşı bağımsız bir varlığa kavuşur, öyle ki bu bireyler yaşayış şartlarını daha önceden tespit edilmiş olarak bulurlar ve böylelikle kişisel gelişmeleri, onları kapsamına almış olan sınıfları tarafından tayin edilmiş olur. 13u, ayrı ayrı bireylerin iş-bölümüne tabi tutulmalarıyla aynı olgudur. Ve ancak özel mülkiyetin ve emeğin kendisinin yokedilmesiyle ortadan kaldırılabilir. Bireylerin bir sınıf tarafından kucaklanmasımn, bitliğinde nasıl çeşitli fikirlere vb. bağımlılığı getirdiğini birçok defalar belirttik. i 144
145 145 Bir bölgede sağlanan üretim güçlerinden, ve özellikle ihtiralardan daha sonraki gelişmelerde yararlanıhp yararlanılmayacağı tamamen ticaretin yaygın olup olmadığına bağlıdır. Komşu bölgeleri kucaklayan bir ticaret olmadıkça, her ihtira, her bölgede ayrı ayrı gerçekleştirilmelidir. Ve barbar halkların istilası, giderek alelade savaşlar gibi rastlantılar bile, ilerlemiş üretim güçlerine sahip ülkenin bu bakımdan yeniden sıfırdan başlaması için yeter sebeplerdir. İlkel tarihte, her ihtira, bağımsız olarak her bölgede yeniden gerçekleştirilir. Yaygın ticaret şartlarında bile, yüksek ölçüde gelişmiş üretim güçlerinin tam tahribe karşı ne kadar güvensizlikte olduklarını, ticaret dışına atılmasıyla ve ülkelerinin İskender tarafından fethi ve bunu. izleyen çöküşle ihtiralarının pek büyük bir kısmı uzun zaman için kaybolmuş olan Fenikeliler ispat eder. Örneğin Ortaçağlarda cam boyama sanayii için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Ancak ticaret, dünya ölçüsünde bir ticaret olduğu zaman ve bunun temeli ağır sanayi olduğu zaman, bütün uluslar rekabet savaşına ithdikleri zaman elde edilen üretim güçlerinin devamlı güvenliği sağlanmış olur. Ayrı ayrı kasabalar arasında iş-bölümünün doğrudan doğruya sonucu, lonca sistemini aşan üretim kol- ları olan manüfaktürlerin yükselişi oldu. Manüfaktürler İüılya'da ve sonra da Flandre'da, yabancı uluslarla ticaret gibi tarihi bir ortam içinde gelişti. öteki ülkelerde, örneğin İngiltere ve Fransa'da, manüfaktürler ilk önce iç pazar sınırları içinde kaldılar. Yukarda sözünü ettiğimiz ön-şarttan başka manüfaktürlerin gelişmesi bir başka şarta da bağlıdır: özellikle köylerde ileri bir nüfus yoğunlaşması ve lonca kurallarına rağmen kısmen loncalarda, kısmen de tüccar arasında bireyler elinde.birikmeğe başlıyan sermaye.
146 . 146 Daha ilk andan en kaba cinsinden olsa bile, bir makine gerektiren emek, kısa zamanda gelişmeye en yetenekli emek olarak kendini gösterdi. Dokumacılık daha önce köylerde köylülerin giysilerini sağlamak için giriştikleri ikincil bir eylem iken, ticaretin yayılmasıyla teşvik gören ve gelişen ilk emek oldu. Dokumacılık ilk manifaktürdü ve başlıca manüfaktür olarak varlığını sürdürdü. Nüfusun artmasının sonucu giyim malzemesi talebinin yükselişi, hızlanan dolaşım yoluyla doğal sermayenin yığılması ve üretim için seferber edilmesi, bu yüzden ticaretin derece derece yayılması yüzünden lüks maddelere olan talep, dokumacılığa, o zamana kadarki üretim biçiminden kopup ileriye atılmasını gerçekleştiren canlanınayı sağladı. Kendi ihtiyaçları için kumaş dokuyan köylülerin yanıbaşında kasabalarda mamülleri iç pazarda ve çok kere de dış pazalarda da satılacak olan bir yeni dokumacılar sınıfı meydana geldi. Çoğunlukla büyük bir ustalık gerektirmeyen ve kısa zamanda birçok koliara bölünen bir iş kolu olarak dokumacılık. niteliği gereği, lancanın önüne diktiği engelleri aşabildi. Onun için dokumacılık, lonca örgütlenmesi bulunmayan köylerde ve pazar merkezlerinde çoğunlukla gelişti ve buraları, zamanla kasaba haline, giderek ülkenin gelişmiş kasabaları haline geldiler. Lancanın etkisi dışında kalan manüfaktürle birlikte mülkiyet ilişkileri de hızla değişti. Doğal sermayeden, mülk halindeki sermayden öteye ilk ilerleme, dalı.a başlangıçta sermayeleri menkul olan ve zamanına göre modern anlamda sermaye diye nitelendirilebilen, tüccarların yükselişiyle sağlanmıştı. İkinci ilerleme, o da bir doğal sermaye yığınını menkul hale getirmiş olan ve doğal sermayeye karşı menkul sermaye kitlesini artırmış bulunan manüfaktürle geıldi. Aynı zamanda daha önce lancaların egemen bulunduğu kasabalar toprak sahibi soyluların baskısından kaçan köy"
147 U:7 lülere nasıl sığınak görevini yerine getirmişse, maniliaktür de, lancalara girerneyen ya d::ı, girseler bile çok az ücret alan köylülerin sığınağı oldu. Manüfaktürlerin kurulusuyla, 'feodal senyörlerin as- kerl güçlerinin çöküşü, terhis edilen büyük orduların kralın emrinde vasallere karşı savaşmak üzere sürü halinde yığılmalan, tanının gelişmesi ve tarlaların geniş ölçüde meralar haline getirilmesi yüzünden meydana gelen işsiz güçsüz serseriler güruhunun belirmesi aynı zamana rastladı. Bu serserilik akımının, feodal sistemin çözülüp dağılmasıyla ne kadar sıkı sıkıya bağlı olduğunu yalnız bu bile gösterrneğe yeter. Daha 13. Yüzyılda bile, bu cinsten tecrit olunmuş dönemlere rastlıyoruz, ama serseriliğin genel ve devamlı bir akım olarak belirmesi, ancak 15. Yüzyılın sonu ve 16. Yüzyılın başında olmuştur. İçlerinden 72 binini İngiltere'nin VIII. Henry' si asabildiğine göre pek kalabalık olan bu serseriler, ancak büyük sıkıntı içinde oldukları zaman, o da uzun bir direnmeden sonra çalışmaya yanaşıyorlardı. Özellikle İngiltere'de manüfaktürlerin hızla yükselişi, bunları yavaş yavaş bağrına çekti. Manüfaktürlerin gelişmesiyle ulu,slar, birbirleriyle rakip durumuna geldiler, daha önce uluslar, birbirleriyle ilişki kurdukları sayılı zamanlarda barış içinde ticari değişirnde bulunurlarken, şimdi artık ticari mücadele, savaşlarla, koruyucu gümrük tarifeleriyle ve yasaklarla yürütülüyordu. Artık bundan sonra ticaret siyasi bir anlam kazanmıştı.. Manüfaktürle birlikte, işçiyle işveren arasındaki ilişki de değişti. Lancalarda kalfayla usta arasındaki pederşahi ilişki devam ediyordu; manüfaktürde ise bunun yerini işçiyle kapitalist arasındaki para ilişkisi aldı; Bu ilişki, köylerde ve küçük kasabalarda hala pederşahi. izler taşıyorduysa da, büyük kasabalarda, gerçekten manüfaktür kasabalarında pederşahi izler çok erken,
148 148 kayboldu. Amerika'nın ve Doğu Hindistan deniz yolunun keşfiyle meydana gelen ticari gelişmenin sağladığı itişle manüfaktür ve genel olarak üretim hareketi büyük bir gelişme kaydetti. Bunun gerçekleşmesiyle ithal edilen yeni ürünler, özellikle dolaşıma giren ve sınıfların birbiri karşısındaki durumlarını kökten değiştirerek feodal toprak mülkiyetine ve emekçilere ağır bir darbe indiren altın ve gümüş; maceracıların seferleri, sömürgelerin edinilmesi, ve hepsinin üstünde, artık şimdi mümkün olan ve her gün daha da gerçek olan pazarların genişleyerek bir dünya pazarı halini alması, tarihi gelişmenin yeni bir aşamasına varılması sonucunu verdi. Bunu burada genel olarak etraflıca incelemiyeceğiz. Yeni keşfedilen ülkelerin sömürgeleştirilmeleri sonucunda, uluslar arasındaki ticari savaş daha da aleviendi ve daha yaygın ve düşmanca bir nitelik kazandı. Ticaretin ve manüfaktürün gelişmesi, menkul sermayenin birikimini hızlandırdı, öte yandan üretimlerini arttırmak için bir teşvik görmeyen lancalarda doğal sermaye olduğu gibi kaldı, giderek bir düşüş gösterdi. Ticaret ve manüfaktür, büyük burjuvaziyi yarattı; lancalarda ise küçük burjuvazi toplanmıştı, bu sınıf artık eskiden olduğu gibi kasabalarda egemen değildi ve büyük tüccarlarla manüfaktür sahiplerinin gücüne boyun eğmek zorundaydı. İşte loncaların, manifaktürle karşılaşır karşılaşmaz çöküşleri böyle oldu. Sözünü ettiğimiz dönemde ulusların maddi ve ticari ilişkileri iki ayrı biçime büründü. Başlangıçta do.laşımdaki altın ve gümüş miktarının azlığı, bu madenierin ihraemın yasaklanmasına sebep oldu; ve çoğunlukla. dışardan ithal edilen ve artan şehir nüfusuna iş sağlayabilmek için zorunlu bir hal alan sanayi, sadece iç reka. bete karşı değil, daha çok yabancı rekabetine karşı ve-
149 149 rilen imtiyazlar olmadan ayakta duramazdı. Yöresel lonca imtiyazı bu kere yasaklar halinde bütün ulusu kapsamına aldı. Gümrük resimlerinin kökeni, feodal senyörlerin topraklarından geçen taeirierden alınan baçlardı, bu baçları sonradan kasabalar da alınağa başladı, modern devletin ortaya çıkmasıyla gümrük, hazinenin en gözle görünür gelir kaynağı oldu. Amerikan altın ve gümüşünün Avrupa pazarlarında görünmesi, sanayiin derece derece gelişmesi, ticaretin hızla genişlemesi ve bunun sonucu olarak!onca dışındaki burjuvazinin ve paranın yükselişi, bu tedbirlere yeni bir anlam kazandırdı. Gün geçtikçe daha büyük para sıkıntılarına uğrayan Devlet, şimdi artık altın ve gümüş iliracı yasaklamasını mali düşüncelerle sürdürüyordu; baş amacı pazara sürülen bu para yığınlarını avucuna almak olan burjuvalar, bundan memnundu; daha önce verilmiş olan imtiyazlar hükümet için bir gelir kaynağı oldu ve para karşılığında satıldı; gümrük kanunlarında ihracat vergisi diye bir şey ortaya çıktı; bu vergi, sanayiin gelişmesinin önünde bir engel olduğuna göre güttüğü amaç sadece mali idi. İkinci dönem, 17. Yüzyılın ortasında başladı ve hemen hemen 18. Yüzyılın sonuna kadar sürdü. Ticaret ve gem:icilik, manüfaktürden daha hızlı gelişmişti; manüfaktür artık ikincil bir rol oynuyordu; sömürgeler büyük tüketiciler haline gelmekteydi; ve uzun savaşlardan sonra ayrı ayrı uluslar, açılan dünya pazarını aralarında paylaşıyorlardı. Bu dönem, Gemicilik Kanunlarıyla ve sömürge tekelleriyle başlar. Ulusların kendi aralarındaki rekabet, gümrük tarifeleriyle, yasaklarla ve anlaşmalarla mümkün olduğu kadar etkisiz hale getirilmişti; ve rekabet savaşı, son çare olarak savaştarla (özellikle deniz savaşlarıyla) yürütülüyor, çözüme bağlanıyordu. En güçlü denizci ulus, İngiliz ulusu, ticaret
150 150 ve manüfaktürde üstünlüğü elinde tutuyordu. Burada şimdiden tek bir ülkede temerküzü görüyoruz. Manüfaktür, her zaman, iç pazarda koruyucu gümrük resimleriyle, sümürge pazarmda tekellerle, ve yurt dışında da tercilıli vergilendirmelerle mümkün olduğu kadar korunmaktaydı. Ülke içinde üretilen maddelerin (İngiltere'de yün ve keten, Fransa'da ipek) işlenmesi destekleniyordu, yurt içinde üretilen hammaddenin ihracı yasaklanmıştı (İngiltere'de yün) İthal edilen hammadde nin iliracı da, ya ilgi görmüyordu, ya da yasaklanmışb (İngiltere'de pamuk). Deniz ticaretinde egemen olan ve en çok sömürgesi bulunan ulus, tabii olarak, manufaktürün miktar ve kalite olarak en yüksek gelişmesini sağlıyordu. Başka bir. ülkede meydana gelen en küçük bir değişme bile, ona pazarını kaybettirebileceği ve onu iflasa sürükleyebileceği için, manüfaktür körunmadan varlığını sürdüremez; oldukça elverişli şartlarda manüfaktürü bir ülkeye sokmak kolaydır,. ama bu sebepten ötürü onu yıkmak da kolaydır. Aynı zamanda, özellikle 18. Yüzyılda manüfaktürün tarım bölgelerinde yürütülüş tarzı büyük halk yığınlarının hayati ilişkileriyle öyle girifttir ki, hiç bir ülke, serbest rekabete izin vererek onun varliğını tehlikeye atamaz. Manüfaktür, ihracatta bulunabildiği sürece, tamamen ticaretin sınırlanmamasına ya da yayılmasına dayanır, ve ticaret üzerinde tepkisi nisbeten pek azdır. Onun ikincil önemi, 18. Yüzyılda tüccarların egemenliği, bundan.ileri gelir. Devlet koruması ve tekeller için baskı yapan, özellikle tüccarlar ve deniz nakliyecileri olmuştur. ManUfaktür imalatçıları korunmak istediler ve gerçekten de istediklerini elde ettiler, ama siyasi önem bakımından her zaman tüccarlardan daha aşağı durumdaydılar. Ticaret şehirle ri, özellikle. limanlar' büyük burjuvaziye bir ölçüye kadar uygar bir _dünya görüşü sağladı, ama fabrika şehir-
151 lerinde aşırı küçük burjuva dünya görüşü egemendi. Bkz. Aikin vb. 18. Yüzyıl bir ticaret yüzyılıydı. Pmto bunu açık olarak ifade ediyor: "Le commerce fait la marotte du siecle," ("Ticaret, yüzyılın çılgınca modası" ); ve, "depuis quelque temps il n'est plus question que de cominerce, de navigation et de marine" ("bir süreden beri millet sadece ticaretten, gemicilikten ve bahriyeden söz eder oldu"). Altın ve gümüş ihraç yasağının kaldırılması ve külçe maden ticaretinin başlaması; bankalar, milli borçlar, kağıt para; esham ve tahvilatta süperkülasyon ve her konuda esham ve tahvilat alışverişi; ve genel olarak ınaliyenin gelişmesi, bu dönemin başlıca özellikleridir. Sermaye, doğal karakterinin büyük bir kısmını gene kaybetmiş oldu. 151
152 MEKTUPLAR MARX'TAN ENGELS'E (14 MART 1868)... SIRASI gelmişken söyleyeyim, Britsh Museum' da, başka şeyler arasında, ihtiyar Maurer'i de gözden geçirdim.... Cermen, Mark, Köy, vb. Anayasa üzerindeki yazılarını. Toprak üzerinde özel mülkiyetin sonradan meydana gelen bir şey vb. olduğunu tam o arak ispat ediyor. Germen'lerin başlangıçta ayrı ayrı yerleştikleri ve sonradan köyler, Gaue, vb. teşıkil ettikleri yolundaki (Möser, vıb.'nin) Westfalya Junker'lerine özgü ahmakça görüşü kesin olarak reddediyar. Şu anda ilginç olan şey, Rusların belirli aralar la _ toprağı yeniden dağıtmaları geleneklerinin (Almanya'da, başlangıçta, yılda bir dağıtılırmış) Almanya'da, yer yer, 18. Yüzyıla, giderek 19. Yüzyıla kadar devam etmiş olması. Benim ileri sürdüğüm görüşten, yani mülkiyetin Asya, ya da Hint
153 153 biçimlerinin Avrupa'da her yerde başlangıçtaki biçim olduğu yolunda.iki görüşümden haberi olmadığı halde M. [aurer] bunu ispat yolunda yeni kanıtlar sağlıyor. Şimdi artık Ruslar bu yolda orijinal olma iddialarının son izlerini de yitirmiş oluyorlar1. Ruslar'ı ötekilerden ayıran biricik şey, komşularının çoktan beri atmış oldukları biçimlere hala sarılmış bulunmaları. Danimarkalıların, "Cermen" mülkiyetinin, vb. tarihi ve gelişmesi ile ilgili olarak kabul edilen görüşlerde devrimi başlattıklarını Maurer'den öğrendim. Anlaşılıyor ki, onlar her çeşit arkeolojide son derece faal durumdalar. Bununla birlikte girişimi sağlamalarına rağmen bir yerde2 hep eksiklik oluyor. Doğru eleştirri.ci duyudan ve hepsinin üstünde nispet duyusundan yoksunlar. Örnek göstermek için Maurer'in sık sık Afrika'dan, Meksika'dan vb. söz etmesine rağmen, kendisinin Keltler hakkında hiç bir şey bilmemesine çok şaştım; o, bu yüzden Fransa'da toprak mülkiyetinin gelişmesini tamamen Cermen fatihlere bağlıyor. "Sanki" -Herr Bruno'nun diyebileceği gibi- "sanki" elimizde, baştan aşağı komünist olan 9. Yüzyıldan kalma bir kelt (Galli) kanun kitabı yokmuş gibi, ve "sanki" Fransızlar, tam şu son yıllarda, keltrk biçimde ilk koroünleri kazıyla meydana çıkarınamışlar gibi. "Sanki"! Ama açıklaması çok kolay. İhtiyar Maurer sadece Cermen ve Kadim Roma şartlarıni inceledi, ve bunun dışında da sadece Doğu (Yunan-Türk) şartlarını. MAR.X'TAN ENGELS'E (25 MART 1868) Maurer'e gelince. Kitapları özel bir önem taşıyor. ı "Originality in this line" Orijinal metinde İngilizce Ôlarak yazılmıştır. 2 "Sornewhere or else". Orijinal metinde İngilizce olarak yazılmış-., tır.
154 154 Sadece ilkel zamanlar değil, özgür İmparatorluk şehirlerinin, toprak sahiplerinin dokunulmazlığımn, kamu yetkisinin ve özgür köylülükle serflik arasındaki savaşın sonraki gelişmesinin tümüne tamamen yeni bir biçim verilmekte. İnsan tarihi, palaeontoloji gibi. Bir çeşit körlükten ötürü en parlak zekalar bile, burunlarının ucunda duran şeyleri kesin olarak göremiyorlar. Sonra, sırası gelince göremediğirrjz şeyin izleriyle her yanda karşılaşınca şaşırıyoruz. Fransız Devrimi'ne ve ona bağlı olan aydınlanma dönemine karşı ilk tepki, her şeyi doğal olarak Ortaçağ açısından ve romantik açıdan görmekti, Grimm gibileri bile kendilerini bundan kurtaramadı. İkinci tepki Ortaçağların ötesine her ulusun ilkel çağına bakmak oldu, ve bu da, her ne kadar bu okumuş kişiler, ikisi arasındaki bağıntının farkında değillerse de, sosyalist eğilime tekabül ediyor. Onun için en eskinin içinde yeniyi bulmalarına şaşıyorlar - ölçüde eşitlikçiler le bile karşılaşıyorlar. en Proudhon'u titretecek Bu resmi körlüğün, bizi, ne ölçüde kapsamına aldığını göstermek için: benim kendi oturduğum bölgede Hunsrüc'ken'de, eski Cermen sistemi son birkaç yıl önceye kadar kalıntılar halinde vardı. Babamın bana, bir hukukçu açısından, bunun sözünü ettiğini şlmdi hatırlıyorum. Bir başka kanıt: tıpkı Cuvier grbi en iyi Jeologların bile bazı gerçekleri tamamen yanlış biçimde sunmuş olmaları gibi, Grimm kadar güçlü filologlar bile, Möser vb.'nin etkisi altında en basit Latince cümle leri yanlış çevirmişlerdir, (Möser'in "özgürlüğün" Cermen'ler arasında hiç bir zaman olmadığından ve "Luft macht eigen" [serfi hava yaratır]" şiarından büyük mut- Bir Ortaçağ Alman deyimi ; insanın hayatta olmasının, belirli bir yerde durup nefes almasının bile, köle, topraj5a baillı serf sayılması için yettigini ifade eder.
155 155 luluk duyduğunu hatırlıyorum) vb.. örneğin. Tacitus'un,. "tarlaları değiş tokuş ediyorlar, Arva" anlamına gelen "arva per annos mutant et superest ager," ünlü pasajı, (kura ile, demek ki, aynı zamanda barbarların sonra gelen bütün kanunlarında olduğu gibi sortes [kura] ile) "ve kamu toprağı geri kalır" (Ager kamu toprağı olarak arva ile karşılaştırılmaktadır) - bu, Griının vb. tarafından şöyle çevriliyor: "Her yıl taze tarlaları işliyorlar ve gene de her zaman 'işlenmemiş' toprak var!" Şu pasaj da öyle: "Colunt discreti ac diversi" [toprağı sürmeleri ayrı ayrı ve dağınık] sözleri, C ermenierin tarih öncesinden beri, westfalya Junker'leri gibi çiftliklerde tarım yaptıklarını ispat edermiş. Ama aynı pasaj şöyle devam ediyor: "Vicos locant non in nostrum morem connexis et cokaerantibus aedificiis: suum quisque locum spatio circumdat" [Köylerini bizim gibi ya pıları birbirine bitiştirerek kurmuyorlar: herkesin evinin çevresinde bir miktar toprak var]; ve bu anlatılan biçimde ilkel Cermen köyleri hala Danimarka'da yer yer. vardır. Besbelli ki, Skandinavyanın Cermen mitolojisi için olduğu kadar, Cermen hukuku ve iktisadı için de önemli olması gerek. Ve ancak oradan başlarsak, geçmişimizi bir kere daha çözümleyebileceğiz. Geri kala nında Griının vb. bile Sezar'ın metinlerinde Germen Ierin her zaman bireyler olara:k değil, Gesckleckts-genossensckajten4 olarak. yerleştiklerini buluyor: "gentibus cognationibusque qui uno coireant" [birlikte yerleşen gens'lere ve ailelere göre]. Ama ihtiyar Hegel, öteki dünyada, Alman ve Norse dilinde genel'in [Allgemeine] kamu toprağından [Geineinland] başka bir anlama gelmediğini ve özel'in, Sundre, Besandere de kamu toprağından bölünmüş olan ay- < Gesclılechtsli\'enossenschait ;'ers ya da pede aw a.ile,
156 156 rı mülkiyetten başka bir anlama gelmediğini işitseydi ne derdi? Bunlar "temasıarım ız dan" kesin olarak çıkan mantiki kategorilerdir. MARX'TAN ZASULİÇ'E (8 MAR'r 1881)... Kapitalist üretim tarzının olumlu sonuçlarını be nimserk(m, (Rusya) köy komününün Arkaik biçimini tahrip edeceğine, oriu geliştirip biçimini değiştirebilir. (Şunu gözlemekteyim ki, Rusya'daki komünist mülkiyet biçimi, arkıük tipierin en modernidir, ve bu da birçok evrimsel değişmelerden geçmiştir.) Küremizin Arkaik, ya da ilkel şekillenmesi, birbiri üzerine konmuş olan değişik çağların tabakalarını ihtiva: :eder: Aynı biçimde, toplı,ımun arkaik şekillenmesi de bitbirini izleyen ayrı ayr1 Çağları nitelendiren değişik tipler olarak görünmektedir. Rus köy komünü bu zincirde en genç tipi temsil eder. Burada çiftçi oturduğu evin ve o eve ait olan bahçenin sahibidir. Burada daha eski tiplerde bilinmeyen arkaik şekillenmenin ilk dağıtıcı unsurunu görmekteyiz. öte yandan eski tipler, kom ünün. üyeleri arasında kan bağıarına dayanmaktadır. Oysa Rus k6mününün ait olduğu tip, bu dar bağlardan şimdiden kurtulmuş olduğu için, daha büyük bir evrime hazırdır. Köy koroünlerinin tecridi, bunların yaşantıları arasında bir bağ bulunmaması, bu içine kapanrk küçük dünya, her yerde ilkel tipierin sonuncusunun bir iç karakteristiği değildir. Ama belirdiği her yerde komühlerin üstünde merkezi bir despotluğun yükselmesine uygun alanı sağlamaktadır. Bana öyle geliyor Rusya'daki toprağın genişliği yüzünden meydana gelen başlangıçtaki. tecrit durumu, hükümet tarafından kabul ettirilen engeller ortadan kaldırılınca kolayca saf dışı edilebilecektir. ' ki,
157 157 Şimdi de meselenin özüne geliyorum. Rus komününün ait olduğu Arkaik tipin özünde, belirli tarihi şartlı;tr içinde çöküşüne sebep olabilecek bir iç düalizm sakladığını görmemezlik edemeyiz. Toprak mülkiyeti, kom:tj. rial bir mülkiyettir ama her köylü kendi tarlasını, Batının küçük köylülerini andırır biçimde, kendisi ekip biçmektedir. Ortak mülkiyet, bölünmüş küçük tarım: daha eski dönemlerde yararlı olan bu bileşim, zamanımızda tehlikeli olmaktadır. Bir yandan tarımda bile gittikçe önemi artan bir unsur olarak menkul mülkiyet, komün üyeleri arasında derece derece servet farklılaşmasına doğru götürür ve özellikle devletin mali baskısı altında üyeler arasında çıkar çatışmasını mümkün kılar. öte yandan kooperatifin ve kombine çalışmanın temeli.olarak komünal mülkiyetin iktisadi üstii.nlüğü kaybolur.... [Üçüncü Taslaktan] İlkel komünlerin hepsi. aynı makastan _çıkmış gibi birbirlerine benzemezler. Tam tersine, birlikte ele alırsak bunlar, tip ve yaş bakımından farlkı olan ve gelişmenin birbirini izleyen aşamalarını temsil eden bir seri sosyal gruplaşmalar teşkil ederler. Bu tiplerden biri olan ve şimdi genelbir anlaşmayla "Tarım Komünü" diye adlandırılan tip, Rus Komünü tipidir. Bunun Batıdaki karşılığı pek yakın zamana kadar varlığını sürdüren Germen Komünüdür. Germen komünü Jül Sezar zamanında henüz yoktu ve Germen kabileleri İtalya'y, Gal'i, İspanya'yı vb. fethettikleri zaman artık yürürlükte değildi. Jül Sezar zamanında gruplar arasında ( gentes ve kabiu ler), tarıma elverişli topraklann her yıl yeniden bölünmesi henüz vardı, ama bölünme, komünün ı;tyr:ı: ayrı aileleri arasında olmuyordu;. olabilir ki, tarım da, gruplar halinde, komünal tarımdı. Germen topraklarında doğal bir. evrim, bu daha eski tipteki komünün Ta-
158 158 citus'un anlattığı tarım komünü biçimini almasım sağladı. Bu dönemden sonra onu gözden kaybediyoruz. Sonu gelmeyen savaşlar ve göçler sırasında göze çarpma dari: öldü gitti; belki de şiddet yoluyla sona erdirilmiştir. Bununla birlikte, bu tipin doğal ya.şama gücü, tartışma götürmez iki gerçek tarafından ispat olunmaktadır. Bu tipin bazı dağınık ornekleri Ortaçağların bütün engellerini aşarak zamanımıza kadar gelebilmiştir, örneğin doğduğum Treves bölgesinde olduğu gibi. Ama daha anlamlı olan, bu eski koroünden gelen ve onun damgasını taşıyan yeni komündür. Bu o kadar öyledir ki, ikincisini incelemiş olan Maurer ona dayanarak ilkini yeniden kurabilmiştir: Tarıma elverişli topraıkiarın köylünün özel mülkiyeti olduğu, buna karşılik ormanların, meraların ve yabanın hala kamu toprağı sayıldığı yeni komünü de Germenler fethettikleri ülkelere getirmişlerdir. İlk örneğinden edinmiş olduğu özellikler sayesinde bu tip, Ortaçağ boyunca, halk özgürlüğünün ve halkçı yaşantının biricik kalesi olabildi. "Köy komünü" Asya'da da Afganlılar vb. arasında görünmektedir, ama bu, her yerde en genç tiptir, arkaik toplum şekillenmelerinin sonuncusudur.... Toplumun ilkel şekillenmesinin son aşaması olarak tarım komünü, aynı zamanda ikinci şekillenmeye geçişin, yani ortak mülkiyete dayanan toplumdan, özel mülkiyete dayanan topluma geçişin aşamasıdır. Anlıyabileceğiniz gibi ikinci şekilenıneden kasıt, kölelik ve serfliğe dayanan toplumlardır. Ama bu, tarım komününün tarihi yolunun, kaçınılmaz olarak bu sonuca varacağını mı ifade eder? Elbette ki_ hayır. Tarım komününün içindeki düalizm, bir alternatife imkan sağlamaktadır: ya içindeki mülkiyet unsuru kollektif unsurun üstesinden gelecektir, ya da tersi olacaktır. Her şey targıi ortama bağlıdır.
159 ENGELS'TEN MARX' A (15 ARALIK 1882) Die lviark'ın eklerini ilişikte gönderiyorum. Pazartesi günü yeniden gözden geçirebilmem için bana bu ekleri pazar günü geri gönderme iyiliğini yapınız. Bugün son olarak.gözden geçiremedim. Ortaçağda köylülüğün şartları ve 15. Yüzyılın ortasından sonra ikinci seriliğin yükselişi konusundaki burada ileri sürülen görüşleri kesin olarak doğru buluyorum. Maurer'i yeniden gözden geçirdim ve ilgili pasajların hemen hepsi benim görüşlerimi, üstelik kanıtlarla desteklenmiş olarak doğrulamaktadır, ama bu pasajların hemen yanında tam tersi görüşü ifade edenler de var, ama bunlar kanıtlarla desteklenmiyor ya da söz konusu olmayan bir dönemden alınma. Bu, özellikle Fronhöfe [feodal vergiye tabi topraklar] için doğru, Cilt 4, Sonuç. Maurer'de şu çelişkilere: ( 1) bütün dönemlerden kanıt ve örnekleri yan yana, karmakarışık biçimde sunma alışkanlığındaıı ötürü; ( 2) bir gelişmeyi aniayıp değerlendirme söz konusu olduğu zaman her zaman açığa vurduğu hukukçulara özgü ön-yargı kalıntılarından ötürü; ( 3) güç'ün oynadığı rolü hesaba katmamasından ötürü; ( 4) Ortaçağın karanlıklanndan bu yana her halde iyi şeylere doğru bir ilerleme olması gerektiği yolundaki aydın ön-yargısından ötürü, rastlanmaktadır - bu, onun sadece gerçek ilerlemenin çatışmalı niteliğini görmesine engel olmakla kalmıyor, aynı zamanda bireysel gerilemeleri de gözden kaçırmasına sebep oluyor. İncelememin bir tüm teşkil etmediğini ve ayn ayrı parçalarm birbirine eklenmesiyle elde edildiğini göreceksiniz. İlk taslak bir bütün halindeydi ama ne yazık ki yanlıştı. Malzemeyi ancak derece derece kavra yabildim, bir bütün olarak görünmemesi bu ytizdendir. i' 15{)
160 Sırası gelmişken söyliyeyim, ıserfliğin yeniden ve genel olarak kabul edilmesi, 17. ve 18. Yüzyıllarda Almanya'da sanayiin gelişmemesinin sebeplerinden biridir. Bir kere, loncalar arasında, tersine bir iş-bölümü vardır - rrianüfaktürdekinin tersi: iş, atelye içinde değil, loncalar arasında bölünmüştü. İngiltere'de bu aşamada lonca. dışındaki bölgelere göçler oldu, ama Almanya'da köy halkının ve tarım pazarlarının bulunduğu kasabalar sakinlerinin serf haline geçebilmesiyle bu önlenmiş oldu. Ama bu da, yabancı manüfaktürlerin rekabeti belirir belirmez, zanaat lancasının son yıkılışma sebep oldu. Alman manüfaktürünün gelişmesini önleyen ve bununla öteki sebeplere burada değinmiyeceğim. ENGELS'TEN MARX'A (16 ARALIK 1882) Serfliğin -kanuni ve fiili olarak- 13. ve 14. Yüzyıllarda hemen hemen tamamen ortadan kalkışı ile ilgili olarak ileri. sürdüğünüz noqcta, benim için, en önemli olanıdır, çünkü daha önce buna aykırı bir görüş ileri sürmüştünüz. Doğu Elbe bölgesindeki yerleşme, Alman köylülerinin özgür olduklarını ispat etmektedir; Schleswig-Holstein'da, o sırada "bütün" 'köylülerin özgürlüklerini elde ettiklerini Maurer kabul ediyor.(belki de bu 14. Yüzyıldan sonra olmuştur); Maurer, Güney Almanya'da tam bu dönemde serflere karşı en iyi davranıldığını da kabul ediyor. Aşağı Saksonya'da da durum hemen hemen aynıdır; (örneğin, gerçekte copyholder'ler olan yeni Meier'ler [icarcı çiftçiler] ). Maurer, serfliğin ilk olarak 16. Yüzyılda ortaya çıktığı yolundaki Kindinger'in görüşüne katılmamaktadır. Ama serfliğin o tarihten sonra yeniden güç kazandığı ve bir ikinci baskı olarak yeniden ortaya çıktığı tartışma götürmez. Meitzen Doğu Prusya'da, Brandenburg ve Silesia'da 16. Yüzyı- 160
161 161 lın ortalarında serflerin yeniden zikredilmeğe başlandığı tarihleri veriyor; Hanssen, Schlewig-Holstein için aynı tarihleri veriyor. Maurer, bunu, serfliğin daha yumuşak bir biçimi olarak nitelendirdiği zaman, eski Cermen köleliğinin hala devam ettiği 9. ve ll. Yüzyıllara kıyasla, ve -13. Yüzyılın kanun kitaplarına göre- daha sonraları da senyörlerin serfler üzerindeki yetkilerine kıyasla haklıdır. Ama köylülerin, 13. ve 14. Yüzyıllarda, Kuzey Almanya'da, 15. Yüzyıldaki gerçek durumları kıyaslanınca, yeni serflik, köylünün durumunu hafifletmekten çok uzaktı. Özellikle Otuz Yıl Savaşı'ndan sonra! Ortaçağ süresince serfliğin ve bağımlılığın dereceleri, zamanın kanun.namesi olan Der Sachsenspiegel'in egen lüde recht [mülk durumunda olan yani serf olan kimselerin hakları] 'nı tanımlıyamıyacağı kadar çok olmasına karşılık, Otuz Yıl Savaşı'ndan sonra bu iş pek kolaylaşmaktadır. ENGELS'TEN MARX'A (22 ARALIK 18S2) Serfliğin tarihi konusunda, ticaret dilinde söylendiği gibi "anlaşma içinde ilerleme kaydetmemizden" ötürü seviniyorum. Hiç şüphe yok ki, serflik ve topra.ğa bağımlılık, sadece Ortaçağa özgü feodal bir biçim değil, fatihlerin, toprağı, yerli halka kendi hesaplarına işlettikleri her yerde, ya da hemen hemen her yerde, bll."1a rastlıyoruz. örneğin çok eski zamanlarda Tesalya'da. Bu durum beni ve başka birçoklarını da Ortaçağ serfliği konusunda yanılgıya sevketti; insan, bunu sadece fetihlere dayandırmaya eğilim gösteriyordu, bu, her şeyi basitleştiriyor ve kolaylaştırıyordı. ötekiletle birlikte Thierry'ye bakınız. Eski Türk yarı-feodal sisteminin en yüksek anında bulunduğu sırada, Türkiye'deki hristiyanların durumu, buna benzer bir durumdu.
162 162 "MANİFESTO"DAN BURJUVA VE PROLETERLER1 [BÖLÜMÜN, TARİH! DÖNEMLER MESELELERiYLE İLGİLİ KISMIJ GÜNÜMÜZE kadar her toplumun tarihi, sınıf mücadelesi tarihidir.z Özgür insan ve köle, patrisyen ve pleb, senyör serf, lonca ustası ve lonca emekçisi - kısaca ezenle ezilen sonsuzluktan beri çatışma halinde, kimi gizli, kimi ve açıkça; ya toplumun devrimci bir biçim değiştirmesiyı Burjuvazi ile kastetdiğimiz, üretim araçlarının sahibi Olan ve ücretli emeği sömüren modern kapitalist sınıftır. Proletarya ile kastetti!p miz, hiç bir üretim aracına sahip bulunmadıklanndan, yaşayabilmek için, iş-güçlerini satmak zorunda, olan modern emekçiler sını!ıdır. (Engels'ln 1888 İngilizce baskısına notu. ) Daha doğrusu, yazılı tarihin. 1847'de toplumun tarih-öncesi, yazılı tarihten önce gelen toplumsal örgütlenme, pek o kadar iyi bllinmiyordu. O zamandan bu yana Haxthausen, Rusya'da toprağın ortak mü l kiye tini keşfetti. Maurer bütün Alman kabilelerinin tariht olarak geldikleri
163 163 le, ya da savaş halindeki sınıfların birlikte çöküşüyle sonuçlanan kesintisiz bir savaş yürüttüler. Tarihin ilk zamanlannda, hemen hemen her yerde, toplumun ayrı ayrı sınıflar halinde tam bir örgütlenmesini, sosyal şartların değişik bir hiyerarşisini bulmaktayız. Kadim Roma'da Patrisyenleri, şövalyeleri, plebleri, köleleri görüyoruz; Ortaçağ'da senyörleri, vasalleri, lanca ustalarım, kalfaları, serfleri ve bu sınıflar içinde de özel hiyerarşileri görüyoruz. Feodal toplumun yıkıntıları üzerinde yükselen çağdaş burjuva toplumu, sınıf çelişkilerini ortadan kaldırmamıştır. Yaptığı şey sadece, eski sınıfların yerine yenilerini, yeni sömürü şartlarını, yeni savaş biçimlerini koymak olmuştur. Bizim çağımız -burjuvazinin çağı- bunu.'11a birlikte sımf çatışmalarım basitleştirmiş olmakla çağlardan ayrıdır. Tüm toplum, gittikçe birbirine karşı iki kampa, birbiriyle tam öteki zıtlık durumunda iki büyük sınıfa bölünmektedir: burjuvazi ve proletarya. Ortaçağ'ın serflerinin bağrından ilk kasaba örgütlerinin burjuvaları çıktı; bu kasaballlardan da burjuvazinin ilk filizleri fışkırdı. Amerika'nın keşfi, Afrika kıtasının denizden dolanılması, doğan burjuvaziye yeni bir eylem alanı sağladı. Doğu Hindistan'ın ve Çin'in pazarları, Amerika'nın sömürgeleştirilmesi, sömürgelerle olan ticari değişimler, değişim araçlarının ve metaların artması, ticarete, getoplumsal ilkenin, topra. ın kollektif mahiyeti ilkesi oldu unu ispat etti, ve Hindistan'dan!rlanda'ya kadar tarım komününun kollektif tasarrufla birlikte toplumun ilkel biçimi oldu keşfolunmuş bulunmaktadır. Ve nihayet, bu ilkel komünist toplurnuri yapısı, M rgan tarafı;ıdan tip olarak aydınlatılmıstır, ve onun kesin keşfi "gens"in görcek nitelil!"ini ve kabile içindeki yerini bilmemize imkan sağlamıştır. Bu ilkel topluluklarm dağılmasıylş., toplumun ayrı ayrı, ve sonunda birbirine karşı olan sınıfıara bölünmesi basiıyor. "A.llenin, öııel Mülkiyetin ve De ietin Kökeni" 2. Stuttgard, 1886, yayınında bu dağılma sürecini izlerneğe çalıştım. (E nırel»'ln i888!nl:'illzce baskısına notu.).
164 miciliğe ve sanayie o zamana kadar bilinmeyen bir hamle imkanını sağladı ve a:ynı zamanda yıkıhş halinde olan feodal toplumun bağrındaki devrimci unsurun büyüyüp güçlenınesini hızlandırdı. Sanayideki eski feodal ya da korp ratif sömürme tarzı, yeni pazarların meydana gelmesiyle durmadan büyüyen ihtiyaçları karşılayamıyordu. Manüfaktür geldi yerini aldı. Lonca ustalan, sanayi burjuvazisi karşısmda yokolup gittiler; ayrı ayrı loncalar arasındaki iş-bölümünün yerini, atelyenin içindeki iş-bölümü aldı. Ama pazarlar durmadan büyüyordu ve talep durmadan artıyordu. Manüfa;ktür de yetersiz olmağa başladı. O zaman buhar makinesi gelip sanayi üretiminde devrim yaptı. Modern büyük sanayi, manüfaktürü tahtından indirdi. Orta halli, sanayi burjuvazisi, milyoner sanayicilere, gerçek sanayi orduları başlarına, modern burjuvalara yerlerini bıraktılar. Büyük sanayi, Amerika'nın keşfinin hazırlanmış olduğu dünya paza.rını yarattı. Bu dünya pazarı, ticarete, gemiciliğe, ulaştırma yollarına şaşırtıcı ölçüde bir gelişme hızı sağladı. Ve bu gelişme de, sanayiin yayılmasında etkili oldu. Burjuvazi de büyümekte idi, sermayelerini arttırıyor ve Ortaçağdan kalıntı bütün sınıfları arka_ plana itiyordu. Görüyoruz. ki, modern burjuvazinin kendisi de uzun bir gelişmenin, üretim tarzı ve ulaştırma araçlarında birbiri ardindan gelen devrimierin bir ürünüdür. Burjuvazinin içinden geçtiği her evrimin karşılığında bir siyasi ilerleme ka:ydedili:yordu. Bir zamanlar feodal despotlukta ezilen bir sınıf olan, kasaba komününde kendi kendini yöneten silahlı bir topluluk olan,a ki- 3 Fransa'da şehirlere "komül)." denirdi. Hiç değilse, şehirler, Tiers Etat olarak şehir özelliklerini ve siyasi haklarını, senyörlerden lı;oparıp alinalarına kadar. bu isimle anıldılar, G-enel olarak burada burjuvazinin, 164
165 165 mi bağımsız şehir cumhuriyeti oian,4 kimi de krallık içinde üçüncü kuvveti (Tiers Etat) olan, darbe üstüne darbe yiyen ve angaryalara koşul.aıbilen, sonra da manüfaktür döneminde feoctal ya da mutlak krallıkta soylular sınıfının karşı ağırlığı görevini yerine getiren, ve büyük krallıkların temel taşlanndan. biri olan burjuvazi, büyük- sanayiin ve dünya pazarının kurulmasından beri, nihayet modern temsili devlette siyasi egemenliği tekeline almıştır. Modern hükümetler, burjuva sınıfının tümünün ortak işlerini _ yöneten bir komisyondan bir şey değildir. başka Burjuvazi, tarihte, tam anlamıyla devrimci bir rol oynamıştır. iktidan ele aldığı her yerde burjuvazi, feodal, pederşahl, duygusal ilişki olarak ne varsa hepsini yıkmıştır. Feodal insanı doğal üstleriyle birleştiren bütün çapraşık ve değişik bağları hiç acımadan kopardı ve insanla insan arasında soğuk çıkar bağından, "nakten ödeme" gereğinden başka bir şey bırakmadı. Burjuvazi, dini inancın kutsal heyecanım, şövalyelik ruhunu, duygusallığı, bencil hesabın buzlu sulan içinde boğdu. Burjuvazi, insan gururunu, basit bir değişim-değeri haline getirdi ve neler bahasına elde edilmiş olan özgürlüklerin yerine biricik ve amansız ticaret özgürlüğünü koydu. Bir kelimeyle dini ve siyasi hayallerin maskelediği sömürü yerine, açık, utanmaz, doğrudan doğruya ve çıplak sömürüyü koydu.. Burjuvazi, o zamana kadar itibar gören ve kutsal bir saygıyla karşılanan eylemlerin çelenklerini koyanp attı. Hekim ya da hukukçu, papaz ya da şair ve bilim. adamı, hepsini, ücretliler olarak - emrine aldı. iktisadi gelişmesinin tipik örneği olarak İngiltere'yi, siyasi gelişmesinin tipik örneği olarak da Fransa'yı gösterdik. (Engels'in 1888 ' İngilizce baskısına notu. ) 1888 İngilizce baskısında: "İtalya'da ve Almanya'da olduğu gibi".
166 166 Burjuvazi, aile ilişkilerini örten duygu \Te heyecan perdesini de yırttı ve bu ilişkileri basit para haline getirdi. ilişkileri Burjuvazi, Ortaçağda irticaın o kadar takdir ettiği kaba kuvvet gösterilerinin nasıl olup da en bayağı aylaklıkta doğal tamamlayıcısını bulduğunu gösterdi. İnsanoğlunun neler yapabileceğini ilk gösteren odur. Burjuvazi, Mısır'ın ehramlarını, Roma'nın su yolu kemerlerini, Gotik katedralleri gölgede bırakan yapıtlar meydana getirmiştir; o, istilalardan ve Haçlı Seferleri'nden bambaşka seferleri başarıyla sonuçlandırdı. Burjuvazi, üı:etim aletlerinde ve dolayısıyla üretim ilişkilerinde, yani sosyal. ilişkilerin tümünde durmadan devrim yapmazsa yaşayamaz, tam tersine, eski üretim tarzının değişikliğe uğramadan korunması daha önce gelen sanayici sınıflar için varlıklarının ilk. şartı idi. Üretimin bu sürekli altüst oluşu, sosyal sistemin kesintisiz olarak sarsılışı, bu hareketlilik ve bu gelmeyen güvensizlik, burjuva dönemini daha sonu önceki dönemlerden ayırdeder. Eski ve saygıdeğer kavram ve fikirleriyle birlikte bütün geleneksel ve donmuş sosyal ilişkiler eriyip gidiyorlar; bunların yerini alanlar daha iyice yerleşmeden ihtiyarlayıveriyorlar. Sağlamlığı ve sürekliliği olan her şey duman olup gidiyor. Kutsal olan her şey murdar edildi, ve insanlar, yaşayış şartlarına ve karşılıklı ilişkilerine bütün çıplaklığıyla artık bakabilmektedirler. Durmadan yeni sürüm pazarları edinme ihtiyacıyla itilen burjuvazi, toprak küresinin tümünü istila ediyor. Her yere girmek gerek. Her yerde sömürmek gerek, her yerde ilişkiler kurmak gerek. Dünya pazarını sömürmekle burjuvazi, bütün ülkelerin üretimine ve tüketimine kozmopolit bir karakter vermektedir. Sanayii ulusal temelinden yoksun bı-
167 167 rakması, tutucuların mutsuzluğu olmuştur. Eski ulusal sanayiler y:ıık.ıldı ve her. gün yıkılınaktadır. Bunların yerini yeni sanayiler alıyor, ve alması da bütün uygar uluslar için bir ölüm kalım meselesi; yeni sanayiler artık ülke içinde üretilen ilk maddeleri kullanmıyorlar, en uzak bölgelerden getirilen ilk maddeleri kullanıyorlar, ve bu sanayilerin ürünleri de sadece ülke içinde değil bütün dünyada tüketiliyor. musal ürünler tarafından karşılanan eski ihtiyaçlarm yerine, karşılanması, uz.ak ülkelerin ve ik.limlerin ürünlerini gerektiren yeni ihtiyaçlar doğuyor. Eski yöresel ve ulusal tecrit ve otarşi yerine genelleştirilmiş bir ticaret, ulusların birbirlerine genel bağımlılığı gelişiyor. Ve maddi üretim için doğru olan, manevi üretim için daha az doğru değildir. Bir ulusun entelektüel yapıtlan tüm dünyanın ortak serveti oluyor. İçine kapanıklık ve ulusal sımrlar, gün geçtikçe bu gereksiz duruma geliyorlar. musaı ve yöresel edebiyatların çokluğundan bir dünya edebiyatı doğuyor. Üretim aletlerinin hızla gelişmesiyle ve ulaştırma araçlarının her gün daha yüksek bir düzeye ulaşmasıyla, burjuvazi, en barbar kavimleri bile uygarlık seline katıyor. Ürünlerinin ucuzluğu, bütün Çin duvarlarını dö ğüp yıkan ve yabancılara karşı en inatçı bir düşmanlık duyan barbarları teslim olmağa zorlayan ağır toplardır. Burjuvazi, bütün ulusları, burjuva üretim biçimini kabullen.ıneye zorluyor -bu uluslar dirense de, onları, sözde uygarlığı içine almaya zorluyor-, yani burjuva olmaya zorluyor. Tek kelimeyle burjuvazi, kendisine tıpa tıp benzeyen bir dünya kurmaktadır. Burjuvazi, köyü şehre tabi kılmıştır. Büyük şehirler kurmuş, köy nüfusuna kıyasla şehir nüfusunu büyü..lt ölçüde artırmış ve böylelikle nüfusun önemli kısmını, kır hayatının hayvanlaştırıcı etkisinden bir kur-
168 168 tarmıştır. Nasıl köyü şehre tabi kılm.ışsa, barbar ya da yarı barbar ülkeleri nasıl uygar ülkelerin boyunduruğu altına alm.ışsa, köylü halkları da burjuva halklara bağımlı duruma getirmiştir;. Doğuyu, Batıya tabi kılmıştır. Burjuvazi, üretim araçlarının, mül.ltiyetin ve insan gücünün israfım gittikçe azaltmaktadır. O, nüfusu merkezlerde toplam.ıştır, üretiln araçlarını merkezileştirmiş ve mülkiyeti az sayıda ellere geçirmiştir. Bu değişmelerm zorunlu sonucu siyasi merkezileşme olmuştur. Ayrı ayrı çıkarları, kanunlan, hükümetleri, gümrük tarueleri olan ve gevşek bir federasyon bağıyla birbirine bağlı bulunan bağımsız eyaletler, tek bir hükümet, tek bir kanun altında, tek bir ulusal sınıf çıkan olan tek bir. günırük du van ardında, tek bir ulus halinde birleştiler. Ancak yüz yılı bulan bir sınıf egemenliği süresinde burjuvazi, geçmiş kuşakların tümünden daha çok ve daha büyük üretim güçlerini yaratabilmiştir. Doğa kuvvetlerini dizginleme, makineleşme, kimyanın sanayie ve tarıma uygulanması, buharla işleyen gemiler, demiryollan, telgraf, koca kıtaların keşfi, nehirlerin seyrüsefe re açılması, topraktan fışkıran nüfusun yoğunlaşması: bundan önceki hangi yüzyılda sosyal emeğin bağrında böyle üretim güçlerinin yattığından şüphe ediliyordu? Gördüğümüz durum şudur: burjuvazinin, üzerinde düzenini kurduğu üretim ve değişim araçları, feodal top- lurnun içinde yaratılmıştır. Bu üretim ve değişim araçlannın gelişmesinin belirli bir noktasında, feodal topluınun üretimde ve değişirnde bulunduğu şartlar, tanının ve imalatın feodal örgütlenmesi -bir kelime ile feodal mülkiyet düzeni- tam gelişme halinde olan üretici güçlere tekabül edemez oldu. Bu şartlar, üretimi ilerleteceğine, onu engelliyordu. Bu yüzden_ de ilerlemeyi engelleyen zincirler durumuna geldiler. Bu zincirleri kırmak gerekti ve zincirler kırıldı.
169 169 Bunların yerine uygun bir toplumsal ve siyasi anayasayla birlikte serbest rekabet, burjuva sınıfın iktisadi ve siyasi egemenliği geldi oturdu. Bugün de gözümüzün önünde buna benzer bir sürecin geliştiğini gönnekteyiz. Bu kadar güçlü üretim ve değişim araçları yaratabilmiş olan burjuva üretim ve değişim şartları, burjuva mülkiyet düzeni, çağdaş burjuva toplumu, harekete getirdiği cehennem güçlerini kontrol edemez duru..ına düşmüş olan büyücüye benzemektedir. On yıllardan beri sanayi ve ticaret tarihi, modern üretim güçlerinin, modern üretim ilişkilerine karşı, burjuvazinl'i'l varlığını ve egemenliğini şartıandıran mülkiyet düzenine karşı b aşkaldırışının tarihinden baş;ka. bir şey değildir. Dönem dönem ortaya çıkmalarıyla burjuva topluc mun varlığını her an daha büyük tehlikeye düşüren iktisadi bunalımları anmak yeter. Her bunalım, düzenli olarak, sadece yaratılmış olan ürü..'1ler yığınını değil, aynı zamanda şimdiden varolan üretim güçlerinin büyük bir kısmını yıkip yok etmektedir. Bunalımlarda, başka bir dönemde saçma bir şeymiş gibi görünecek olan bir toplumsal salgın hastalığın yayıldığı görülmektedir: aşırı üretim salgını. Toplum birdenbire kendisini bir anlık barbarlık durumuna dönmüş bulmaktadır; sanki bir açlık, imha savaşı, onun yaşama imkanlarını yoketmiş gibi - sanki sanayi ve ticaret yokolmuş gibi; peki niçin bu böyledir? Çünkü toplum, gereğinden çok uygarlığa, gereğinden çok geçim araçlarına sahiptir, ge reğinden çok sanayie, ticarete, sahiptir. Toplumun elinde bulundurduğu üretim güçleri, artık burjuva. mülkiyet düzeninin ilerlemesini sağlamaya yaramamaktadır, tam tersine, bu güçler burjuva toplumu için gereğinden çok güçlüdür, ve ona engel olmaktadır; ve sosyal üretim güçleri bu engelin üstesinden her geldiklerinde, tüm burjuva
170 toplumunu anarşiye yöneltmekte ve burjuva mülkiyetinin varlığını tehdit etmektedirler. Burjuva ilişkileri, yaratmış oldukları servetleri zaptedemiyecek kadar daralmıştır. Burjuvazi bu bunalımlarımn üstesinden nasıl gel& cektir? Bir yandan üretim güçlerinin bir kitlesini yok ederek, öte yandan yeni pazarlar ele geçirerek ve eskilerini de sonuna kadar sömürerek. Bunun etkileri ne olacaktır? Daha genel ve daha güçlü bunalımların hazırlanması; bu da bunalımlardan kaçınma yollarının pek sınırlı olduğunun kanıtıdır. Burjuvazinin feodaliteyi yenmek için yararıanmış olduğu araçlar, şimdi artık kendisine karşı çevrilmiş bulunmaktadır...
171 SOL YAYlNLARI. Sorumlu Yönetmen : Muzaffer Erdcst. Yönetim Yeri : Sanayi Caddesi, Demir iş Hanı, 51. ANKARA
İktisat Tarihi I 27 Ekim 2017 İktisat Tarihi Biliminin Doğuşu 18. yüzyıla gelene değin özellikle sosyal bilimler felsefeden bağımsız olarak ayrı birer bilim disiplini olarak özerklik kazanamamışlardı Tarih
İKTİSADÎ DÜŞÜNCENİN EVRİMİ (Başlangıcından Neoklasiklere) (İktisada Giriş I dersi için yardımcı kısa notlar) Merkantilizm: 15. ve 16. yüzyıllardaki coğrafî keşiflerde birlikte Avrupa ülkeleri dünyaya açılmaya
Karl Heinrich MARX 1818-1883 Eserleri Kutsal Aile (1845) Felsefenin Sefaleti (1847) Komünist Manifesto (1848) Fransa'da Sınıf Kavgaları (1850) Ekonominin Eleştirisi (1859) Kapital (Das Kapital-1867-1894).
İktisat Tarihi II 02.03.2018 Roma şehir devleti, başlangıcında aristokratik bir karakter arz ediyordu. Roma İmparatorluğu nun zirvede olduğu 1. ve 2. yüzyıllarda sınırları İskoçya dan Mısır a kadar uzanıyordu
ÜNİTE:1 Sosyolojiye Giriş ve Yöntemi ÜNİTE:2 Sosyolojinin Tarihsel Gelişimi ve Kuramsal Yaklaşımlar ÜNİTE:3 Kültür ve Kültürel Değişme ÜNİTE:4 Aile ve Toplumsal Gruplar ÜNİTE:5 1 Küreselleşme ve Ekonomi
İktisat Tarihi II 1. Hafta İktisat tarihinin görevi ekonomilerin performanslarında ve yapılarında zaman içinde meydana gelen değişiklikleri açıklamaktır. Tarih Öncesi Çağların Bölümlenmesi Taş Çağı Bakır
İktisat Tarihi II 13 Nisan 2018 Modern Çağ ın Başlangıcında Avrupa Ekonomisi 11 yy başından itibaren Avrupa Rostow'un deyimiyle kalkışa geçmiştir. Bugünün ölçütleriyle baktığımızdaavrupa gelişmemiş bir
COĞRAFİ KEŞİFLER 1)YENİ ÇAĞ AVRUPASI AVRUPA DA MEYDANA GELEN TEKNİK GELİŞMELER : 1)BARUTUN ATEŞLİ SİLAHLARDA KULLANILMASI: Çinliler tarafından icat edilen barut, Çinlilerden Türklere, Türklerden Müslüman
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. DİN SOSYOLOJİSİ (İLH2008) KISA ÖZET-2013
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Genel Kamu Hukuku I Law 151 1 2+0 2 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler Lisans Zorunlu
Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü DERS ÖĞRETİM PLANI Dersin Seviyesi Dersin AKTS Kredisi 8 Haftalık Ders Saati 3 Haftalık Uygulama Saati - Haftalık Laboratuar Saati - Dersin Verildiği Yıl Dersin Verildiği
DR. Caner Ekizceleroğlu Ticaret Üretilen mal ve hizmetlerin belirli bir ücret karşılığı son kullanıcılara ulaştırılmasını sağlayan alım satım faaliyetlerinin tümü olarak tanımlayabiliriz. Dış Ticaret BİR
1. Sosyolojiye Giriş, Gelişim Süreci ve Kuramsal Yaklaşımlar 2. Kültür, Toplumsal Değişme ve Tabakalaşma 3. Aile 4. Ekonomi, Teknoloji ve Çevre 5. Psikolojiye Giriş 1 6. Duyum ve Algı 7. Güdüler ve Duygular
Temel Kavramlar Bilim, bilgi, bilmek, öğrenmek sadece insana özgü kavramlardır. Bilgi : 1- Bilgi, bilim sürecinin sonunda elde edilen bir üründür. Kişilerin öğrenme, araştırma veya gözlem yolu ile çaba
DAVRANIŞ BİLİMLERİNE GİRİŞ DAVRANIŞIN TANIMI Davranış Kavramı, öncelikle insan veya hayvanın tek tek veya toplu olarak gösterdiği faaliyetler olarak tanımlanabilir. En genel anlamda davranış, insanların
İktisat Tarihi II XI. Hafta 19. yy da Ekonomik Gelişmeler 19. yy Avrupa da, sanayinin bir hayat tarzı olarak kesin zaferine şahit oldu. 19. yyda uluslararası ekonomik ilişkilerde ve devletlerin ekonomik
MERKANTİLİZM-FİZYOKRASİ Doç.Dr.Dilek Seymen Merkantilizm 1450 1750 Ortaçağ Sonrası- Sanayi devrimine kadar İlk İktisat Doktrini ve Politikası (Ticari Kapitalizm) Ortam: Feodalizmin yıkılışı ve milli devletlerin
İktisat Tarihi I 8/9 Aralık 2016 Kredi, Finans ve Servetler İslam dinindeki faiz yasağının kredi ilişkilerinin gelişmesini önlediği sık sık öne sürülür. Osmanlı kredi ve finans kurumları 17. yüzyılın sonlarına
TOPLUMSAL TABAKALAŞMA ve HAREKETLİLİK TOPLUMSAL TABAKALAŞMA Ü s t S ı n ı f Orta Sınıf Alt Sınıf TOPLUMSAL TABAKALAŞMA Toplumsal tabakalaşma dünya yüzeyindeki jeolojik katmanlara benzetilebilir. Toplumların,
İktisat Tarihi II 23.02.2018 İkincil özeklerde yalnızca ekonomik yapı benimsenmekle kalmamıştır. - Biblos - Kapadokya uygarlıkları birincil özeklerin yapısı ile zorlanmıştır. İkinci devrimin yaygınlaşmasında
İktisadi Düşünceler Tarihi (ECON 316) Ders Detayları Ders Adı İktisadi Düşünceler Tarihi Ders Kodu ECON 316 Dönemi Ders Uygulama Saati Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Bahar 4 0 0 4 6 Ön Koşul Ders(ler)i
TÜRKİYE EKONOMİSİ Prof.Dr. İlkay Dellal Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Ekonomisi Bölümü 1 Ekonomik düzen nedir? Ekonomik düzen, toplumların çeşitli gereksinimlerini karşılamak üzere yaptıkları
İktisat Tarihi II 09.03.2018 Şimdi bir insanın durumu büyük mülkün çerçevesi içinde çok sayıda kiracıya dağıtılmış toprakla olan ilişkilerine göre belirleniyordu. Katı bir hiyerarşiye sahip olan toplumda
Tabakalaşma ve Sınıf Lütfi Sunar Sosyolojiye Giriş / 11. Ders Sosyal Tabakalaşma Nedir? Bireyler veya gruplar toplumda sosyo-ekonomik etkenlere bağlı olarak eşit olmayan konumlara sahipse bu sosyal tabakalaşma
ÜNİTE:1 Sanayi Sonrası Toplum: Daniel Bell ÜNİTE:2 Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi ÜNİTE:3 Postmodern Sosyal Teori ÜNİTE:4 Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik ÜNİTE:5 Tüketim Toplumu, Simülasyon
Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Uygarlık Tarihi HIST 201 Güz 3 0 0 3 4 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü
1- Aşağıdakilerden hangisi tarih çağlarının başlangıcında ilkel endüstrinin ve sermaye birikiminin temelini oluşturmuştur. a) Tutsaklık düzeni b) Üretim artığının sağlanması c) Uzmanlaşmış zanaatçı sınıfı
İktisat Tarihi (ECON 204T (IKT 125)) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS İktisat Tarihi ECON 204T (IKT 125) Bahar 3 0 0 3 5 Ön Koşul Ders(ler)i
TÜRKİYE NİN TOPLUMSAL YAPISI KISA ÖZET KOLAYAOF 2 Kolayaof.com 0 362 2338723 Sayfa 2 1. Ünite Toplumsal Yapıyı Açıklayan Kavram ve Kuramlar TOPLUMSAL YAPI KAVRAMI Toplum, insanları etkileyen gerçek ilişkiler
1 SİSTEM BİLİMİ AÇISINDAN TÜRK TİPİ DEVLET ANLAYIŞIYLA MARKSİST- LENİNİST DEVLET ANLAYIŞI ARASINDAKİ İLİŞKİ VE BUNUN ELEŞTİRİSİ!.. Münir Aktolga Şubat 2017 Şimdi bana hemen yazının başlığına bakıpta ne
www.libridergi.org Kitap Tanıtımı, Eleştiri ve Çeviri Dergisi Journal of Book Notices, Reviews and Translations SAYI V (2019) O. SAĞSÖZ, İbn Haldun un Mukaddime sinde Maişet Yolları. İstanbul 2018. Vakıfbank
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Savaş ve Barış Okumaları PSIR 408 7-8 3 + 0 3 5 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü İngilizce Lisans Seçmeli Dersin Koordinatörü
SUB Hamburg A/612838 Prof. Dr. Karam Khella Tarihin Yeniden Keşfi ÜNİVERS ALIST TARİH Avrupa Merkezci Tarihsel Bilincin Yıkımı Çeviren: İsmail KAYGUSUZ İÇİNDEKİLER SUNUŞ ; r.r. 10 YAZARIN TÜRKÇE BASIMA
İÇİNDEKİLER 15 Ekonomi Politiğin Konusu 16 Toplum Yaşamının Temeli Olan Maddi Malların Üretimi 17 Üretici Güçler ve Üretim İlişkileri 23 Toplumun Gelişmesinin Ekonomik Yasaları 26 Ekonomi Politiğin Tanımı
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Law 221 3 2+0 2 2 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Türkçe Dersin Seviyesi Dersin Türü Dersin Koordinatörü Dersi Verenler
1.Tarih Felsefesi Nedir? 2.Antikçağ Yunan Dünyasında Tarih Anlayışı 3.Tarih Felsefesinin Ortaçağdaki Kökenleri-I: Hıristiyan Ortaçağı ve Augustinus 4.Tarih Felsefesinin Ortaçağdaki Kökenleri-2: İslâm Ortaçağı
1 DAVRANIŞ BİLİMLERİNİN TEMEL KAVRAMLARI Örgütte faaliyette bulunan insan davranışlarının anlaşılması ve hatta önceden tahmin edilebilmesi her zaman üzerinde durulan bir konu olmuştur. Davranış bilimlerinin
T.C. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü ÇAĞDAŞ SİYASET DÜŞÜNCESİ (SBK204) 2. Hafta Ders Notları 13-14/02/2018 Yrd. Doç. Dr. Görkem
SOSYOLOJİ 9. HAFTA TOPLUMSAL EŞİTSİZLİK SOSYOL TABAKALAŞMA Taylan DÖRTYOL Akdeniz Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Pazarlama Bölümü 10 Nisan 1912.. Titanic Faciası na sosyal bakış.. Dönemin cinsiyet
İçindekiler kısa tablosu Önsöz x Rehberli Tur xii Kutulanmış Malzeme xiv Yazarlar Hakkında xx BİRİNCİ KISIM Giriş 1 İktisat ve ekonomi 2 2 Ekonomik analiz araçları 22 3 Arz, talep ve piyasa 42 İKİNCİ KISIM
Kavramına Genel SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ TEZSİZ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI MODERN YÖNETİM TEKNİKLERİ Prof. Dr. Fatih YÜKSEL 1 Ünite: 1 YÖNETİM KAVRAMINA GENEL BAKIŞ Prof. Dr. Fatih YÜKSEL İçindekiler
Dersin Planı (Bu ders sunumunun hazırlanmasında büyük ölçüde Nevzat Güran ve Sadık Acar ın ders notu ve kitaplarından yararlanılmıştır) Bir Bilim Dalı Olarak Uluslararası İktisadın Konusu ve Kapsamı Uluslararası
T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 1.1.216 Diploma Program Adı : SOSYOLOJİ, LİSANS PROGRAMI, (AÇIKÖĞRETİM) Akademik Yıl : 21-216 Yarıyıl
Medya Ekonomisi Kavram ve Gelişimi Ünite 1 Medya ve İletişim Önlisans Programı MEDYA EKONOMİSİ VE İŞLETMECİLİĞİ Yrd. Doç. Dr. Nurhayat YOLOĞLU 1 Ünite 1 MEDYA EKONOMİSİ KAVRAM VE GELİŞİMİ Yrd. Doç. Dr.
KARL MARX - FRIEDRICH ENGELS Sanat ve Edebiyat Üzerine De Yayınları, 1971 (1 baskı) İletişim Yayınları 2331 Birikim Kitapları 13 Birikim Kitapları, İletişim Yayıncılık A.Ş. nin markasıdır. ISBN-13: 978-975-05-1991-8
Thomas Piketty nin Das Kapital im 21. Jahrhundert (21. Yüzyılda Kapital) kitabının Almancasını bitirdim. Baktım, kitap Türkçeye de çevrilmiş. Çevirenler iyi iş yapmışlar çünkü önemli bir kitap Kitap okuma
ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ Adı Soyadı: Kürşat Haldun AKALIN Öğrenim Durumu: Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Lisans Yüksek Lisans Doktora İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, İşletme Bölümü İktisat
Asya Hun Devleti (Büyük Hun Devleti) Orta Asya da bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Hunlar tarafından kurulmuştur. Hunların ilk oturdukları yer Sarı Irmak ın kuzeyi idi. Daha sonra Orhun ve Selenga ırmakları
ÜNİTE:1 Toplumsal Yapıyı Açıklayan Kavram ve Kuramlar ÜNİTE:2 Türkiye de Kültür ve Kültürel Değişim ÜNİTE:3 Türkiye de Aile Kurumu ve Nüşusla İlgili Sorunlar ÜNİTE:4 Türkiye de Eğitim Kurumu ve Sorunları
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ KISA ÖZET
1- Aşağıdakilerden hangisi MÖ 800 MS 200 döneminde Akdeniz uygarlığının yakaladığı ekonomik gelişmenin temel nedenidir? a) Teknolojik yenilikler b) Hızlı nüfus artışı c) Gelişmiş bir pazar ve ticaret ağının
Avrupa Siyasi Tarihi (IR505) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Avrupa Siyasi Tarihi IR505 Güz 3 0 0 3 7.5 Ön Koşul Ders(ler)i yok Dersin Dili
Eğitim Tarihi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi Türk ve Batı Eğitiminin Tarihi Temelleri a-antik Doğu Medeniyetlerinde Eğitim (Mısır, Çin, Hint) b-antik Batıda Eğitim (Yunan, Roma)
İktisat Tarihi I 6-7 Ekim Giriş İnsanoğlu dünyada var olduğundan bugüne değin hayatını devam ettirebilmek için üretim ve tüketim faaliyeti içinde olmuştur. İktisat tarihi üzerindeki önemli bir problemli
PLATON Kratylos PLATON (Atina, MÖ 427/428 - MÖ 347), antik Yunan filozofu ve Batı dünyasındaki ilk yüksek öğretim kurumu olarak kabul edilen Atina Akademisi nin kurucusudur. Hocası Sokrates, en ünlü öğrencileri
İktisat Tarihi I 13-14 Ekim II. Hafta Osmanlı Kurumlarının Kökenleri 19. yy da Osmanlı ve Bizans hakkındaki araştırmalar ilerledikçe benzerlikler dikkat çekmeye başladı. Gibbons a göre Osm. Hukuk sahasında
Ekonomik Olarak Güçlü! Bir Çarpan Olarak Vazgeçilmez! Türkiye'nin Başarı Hikayesi! Mustafa Erkan Ekim 2013 Mustafa Erkan Almanya-Aşağı Saksonya Eyalet Milletvekili Ofis-Adres Schloßstraße 3 31535 Neustadt
ORGANİZASYONLARDA ÇEVREYE UYUM ve DEĞİŞİMLE İLGİLİ YAKLAŞIMLAR Yönetim düşünce ve yaklaşımlarını üç genel gruplama ve bakış açısı içinde incelemek mümkündür: -Postmodernizm bakış açısının gelişmesi -Yönetim
Dersin Adı Kodu Yarıyılı T + U Kredisi AKTS Bilim Tarihi ve Felsefesi GKS003 2+0 2 3 Ön Koşul Dersler Dersin Dili Türkçe Dersin Türü Seçmeli Dersin Koordinatörleri Dersi Veren Dersin Yardımcıları Dersin
T.C. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü 2018-2019 Güz Dönemi SİYASET SOSYOLOJİSİ (SBK307) 4. Hafta Ders Notları Dr. Öğr. Üyesi
İktisat Tarihi II 27.4.2018 Pamuklu Dokuma Sanayi Hint pamuklu dokumaları uzun zamandır Doğu Hindistan Kumpanyası nın kârlı ithal ürünleri arasındaydı Yünlü kumaş sanayiinde olduğu gibi tüm aile üyelerinin
JORGE LUIS BORGES PIERRE MENARD A GÖRE DON QUIXOTE & HOMER İN BAZI UYARLAMALARI Hazırlayan: Rabia ARIKAN JORGE LUIS BORGES (1899-1986) ARJANTİNLİ ŞAİR, DENEME VE KISA ÖYKÜ YAZARIDIR. 20. YÜZYILIN EN ETKİLİ
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. HALKLA İLİŞKİLER (HİT102U) KISA ÖZET
Dersin Adı D. Kodu Yarıyılı T + U Kredisi AKTS Bilim Tarihi ve Felsefesi GKS003 IV 2+0 2 3 Ön Koşul Dersler Yok Dersin Dili Türkçe Dersin Türü Seçmeli Dersin Koordinatörleri Dersi Veren Dersin Yardımcıları
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Devletler Genel Hukuku I LAW213 3 3 + 0 3 6 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü İngilizce Lisans Zorunlu Dersin Koordinatörü Dersi
Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Uygarlık Tarihi HIST 201 Güz 3 0 0 3 4 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü
Ekonomi II 13.Bölüm:Makroekonomiye Genel Bir Bakış Doç.Dr.Tufan BAL Not:Bu sunun hazırlanmasında büyük oranda Prof.Dr.Tümay ERTEK in Temel Ekonomi kitabından faydalanılmıştır. 2 13.1.Makroekonomi Nedir?
Dersin Adı Dersin Kodu Dersin Türü DERS ÖĞRETİM PLANI Avrupa İktisat Tarihi Seçmeli Dersin Seviyesi Doktora ( iktisat ) Dersin AKTS Kredisi 8 Haftalık Ders Saati 3 Haftalık Uygulama Saati - Haftalık Laboratuar
Literatür Değerlendirmesi ARAŞTIRMALARDA LİTERATÜR TARAMASI VE ETİK Bir konuyu araştırma süreci İlgilendiğiniz alanda, bir soruyu kendinize yanıtlamadan önce o soru hakkında neyin zaten bilindiğini bulmanın
Elinizdeki kitap, her biri farklı zamanlarda birbirinden bağımsız olarak hazırlanmış, birbiriyle yakın ilgisi bulunan 6 ayrı kitabın bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Dostlarımızın, daha önce facebook
Bourdieu den Sonra Ekonomik Sosyoloji Haz: Emrah GÖKER, 4 Mayıs 2007 Ekonomi insanların nasıl tercih yaptıklarıyla ilgili ise, sosyoloji insanlara nasıl yapacak hiçbir tercih bırakılmadığıyla ilgilidir.
HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ TÖMER TÜRKÇE VE YABANCI DİL ÖĞRETİMİ UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ DİL KURSLARIMIZ BAŞLIYOR - MESLEKİ ALMANCA: ARKEOLOJİ OTOMOTİV VE MAKİNE TIP - MESLEKİ RUSÇA: DIŞ TİCARET - YDS
Uygarlık Tarihi (HIST 201) Ders Detayları Ders Adı Ders Kodu Dönemi Ders Saati Uygulama Saati Laboratuar Saati Kredi AKTS Uygarlık Tarihi HIST 201 Güz 3 0 0 3 4 Ön Koşul Ders(ler)i Dersin Dili Dersin Türü
İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM TOPLUM VE HUKUK Toplum Hayatı...: 1 Hukukun Toplumdaki Fonksiyonu 2 Sosyal Dayanışma 3 Sosyal Hayatta Çekişme 5 Din Kuralları 6 Örf vc Âdet Kuralları 9 Görgü (Nezaket) Kuralları
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ III Bölüm 1 TÜRKİYE CUMHURİYETİ DÖNEMİ (TÜRKİYE) EKONOMİSİNİN TARİHSEL TEMELLERİ 13 1.1.Türkiye Ekonomisine Tarihsel Bakış Açısı ve Nedenleri 14 1.2.Tarım Devriminden Sanayi Devrimine
İktisat Tarihi II I. Hafta Tarih Öncesi Çağların Bölümlenmesi Taş Çağı Bakır Çağı Tunç veya Bronz Çağı Tarihsel gelişim türün sürdürülmesi ve çoğalmasına katkıda bulunma ölçütüne göre de yargılanabilir.
KAPİTALİZMİN İPİNİ ÇOK ULUSLU ŞİRKETLER Mİ ÇEKECEK? Dünyada mal ve hizmet hareketlerinin uluslararası dolaşımına ve üretimin uluslararasılaşmasına imkan veren düzenlemeler (Dünya Ticaret Örgütü, Uluslararası
BÖLGE VE NÜFUSUN GENEL DURUMU Doç.Dr.Tufan BAL GİRİŞ Türkiye Cumhuriyeti 1923 yılında kurulan, o tarihten bu güne kadar ekonomik ve sosyal yapısını değiştirme anlayışı içinde gelişmesini sürdüren ve gelişmekte
T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİM FAKÜLTESİ MÜFREDAT FORMU Ders İzlencesi Sayı : Tarih : 1.1.216 Diploma Program Adı : SOSYOLOJİ, LİSANS PROGRAMI, (AÇIKÖĞRETİM) Akademik Yıl : 21-216 Yarıyıl
İKTİSADİ DÜŞÜNCELER TARİHİ DR. NEVZAT ŞİMŞEK DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ 2017-2018 2.DERS İKT-3003 Sokrates Sonrası: Aristoteles MÖ 384 MÖ 322 Platon un öğrencisi Makedonya