Bulanık Mantık Üzerine Bir Söyleşi Prof Dr. İ. Burhan Türkşen ile Söyleşi; Bulanık Mantık konusunda önemli çalışmaları olan, IFSA'nın (Uluslarası Bulanık Mantık Derneği) bir süre başkanlığını yapmış Prof.Dr. İ. Burhan Türkşen (Department of Mechanical and Industrial Engineering; University of Toronto) ile gerçekleştirilen bir sohbet. Öncelikle, bize bu imkanı tanıdığınız için size teşekkür ediyoruz. Sorulara geçmeden önce bize kendinizi kısaca tanıtır mısınız? İzmir Atatürk Lisesinden mezun oldum. Liseden sonra Amerika'ya gittim. New York'ta bir sene boyunca İngilizce dilini öğrendim. Lisede lisanım Fransızca olduğundan bu dil eğitimini almak zorundaydım. Daha sonra, Pittsburgh Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümüne girdim. BA (Üniversite Öğrenimi) ve MA (Yüksek Lisans) derecelerini elde ettikten sonra, 1964'te Türkiye'ye dönerek 18 ay askerliğimi yaptım. Askerliğim sırasında da, Kara Kuvvetleri Komutanlığında ilk kez kurulan Bilgisayar Merkezini kuran kurucular arasında yer aldım. Aynı zamanda, o sıralarda da Orta Doğu Teknik Üniversitesinde Lineer Programlama, Üretim Planlama, Bilgisayar Programlama gibi dersler verdim. Askerliğimi bitirdikten sonra tekrar Amerika'ya Pittsburgh Üniversitesine döndüm ve 1966-1969 yılları arasında doktoramı tamamladım. Doktora çalışmasını yaptıktan sonra da Toronto Üniversitesine yerleştim. Ve o günden bu yana tam 31 senedir Toronto Üniversitesindeyim. İlkten Simülasyon, Çizelgeleme gibi normal Endüstri Mühendisliği dersleri vermekteydim. Sonradan ise, 1970 yılının yaz mevsiminde İstanbul'da NATO tarafından düzenlenmiş olan Yöneylem Araştırması Eğitim Kongresinde Lotfi A. ZADEH ile tanıştım. Daha sonra, Lotfi A. ZADEH eğitim programı denetlemesi için iki kez bizi denetlemeye geldi. O sırada kendisiyle biraz daha tanıştık. Fakat, herkes gibi ben de Bulanık Mantık alanına girmeye cesaret edemedim. Ben de klasik matematik görerek yetişmiş olduğum için... Gerçi, benim doktoram Yöneylem Araştırması ve Yönetim Sistemleri Mühendisliği dalında idi. Neyse, aşağı yukarı 7 sene geçti. Yedi sene sonra Ohio'daki bir konferansta yine Lotfi hocamla karşılaştım. Kendisine bir yıllık araştırma hakkımın olduğunu söyledim. Bana son yazılarınızdan birkaçını gönderin, ben de şu Bulanık Mantık meselesine gireyim, dedim. O sıralarda bu alanda bir sorun vardı: Üyelik fonksiyonu nasıl ölçülür? Diğer yandan, bu Bulanık Mantık ise ben hala niye bulanık küme formülleri ile klasik boolean formülleri aynıdır diye ortaya sual attım ve o nedenle ben bu çalışmalara girdim. O gün bugün bu çalışmalar içerisindeyim. Tabii, yeni bir sahaya girdiğim için bazı temel bilgilere ihtiyacım vardı ve bunları tamamladım. Daha sonra 80'lerden itibaren bu sahada yayınlara başladım. Oradan zamanla kendimi tanıttım ve şöhret kazandım. Geçtiğimiz son iki senedir de IFSA (International Fuzzy System Association)'nın başkanlığını yaptım. Çalışmalarımda Bulanık Mantık metodunu, Bulanık Mantık teorisini Robotik alanına uygulamaya çalıştım. Buradan bir iki doktora talebem var. Ayrıca, üyelik fonksiyonunun ölçümü konusunda doktora talebelerim oldu. Hatta, onlardan birisi beş sene önce doktorasını verdi. İsmi Taner BİLGİÇ'tir ve Boğaziçi Üniversitesinde şu anda doçent ya da profesördür. Bu arada Türkiye'den yanıma gelen talebelere mümkün olduğu kadar imkan tanıdım. Hatta şu anda yanımda iki Türk talebesi var. Çalışmalarımızda Sistem Modellemesi üzerine duruyoruz. Ve daha ziyade Yöneylem ile ilgili ve bankalarla ve finansman ile stok, market ve portfolyö analizi ile ilgili çalışmalar var. Gene, Bulanık Mantık yöntemi ile yedek parça stoğu ne olsun gibi çalışmalar var. Çizelgeleme konusunda bir demir-çelik fabrikası ile yaptığımız çalışma var. Ayrıca, doktora öğrencilerinden biri, Toronto Üniversitesi hastanelerinden bir tanesinde "ilaçların insanlara etkisi, insanların ilaçlara tepkisi" konusunu Bulanık Mantık teorisiyle çözmeye çalışıyor. Yani ilacın dozajı ne olsun ki, ilaç insanları istenildiği oranda etkilesin. Bunların yanında, "Venture Capital" (Risk Sermayesi) adındaki şirketimi kurmuş durumdayım. Kuzey Amerika'daki zengin insanlar artık şunun farkına varmış durumdalar: Getiriyor 100.000 - 200.000 $'ı, yeni buluşu olan insanlara destek olarak veriyor. Amacı ise bu buluşların, mesela onda birini ticarete dönüştürmek ve yatırımının iki üç mislini buradan çıkararak ekonomik kazanç sağlamak. Bir bakıma "incubator" (kuluçka) gibi çalışmakta. Üniversitenin "innovation center"ı (yenilik merkezi) var. Onun yardımıyla bu para babalarının paraları alınıyor ve "incubator" (kuluçka) için kullanılıyor. Eğer burada bu yenilik piyasada tutarsa proje, ticari şekle dönüştürülüyor ve şirketleşilerek ticari hayata sokuluyor. Üniversitenin avukatları, "venture capital" (risk sermayesi) kapsamında yatırımı yapan para babaları, üniversiteler ve risk sermayesi şirketi sahibiyle hukuki anlaşmayı imzalıyor ve taraflar belli haklara sahip oluyorlar. Bir nevi kazancın paylaşılması... Benim son 20 sene içerisinde Bulanık Mantık teorisiyle ilgili yapmış olduğum çalışmaların bir yazılım firması olacak bu şirket. Bu yönde, verilerin analizi, veri madenciliği meselesi ile sistem modellemesi yapmak ve bu sistem modellemesinden karar destek sistemine geçmek ve oradan da gerekli şekilde şirketlere ve onların idarecilerine yardımcı olmak. Hocam, Bulanık Mantığın kısaca bir tanımını yaparak Bulanık Mantık ile klasik mantığı karşılaştırır mısınız? Bulanık Mantık teorisini ikiye ayırmak lazım: Birincisi, Bulanık Kümeler teorisi. Burada üyelik fonksiyonu, latis dediğimiz sadece "0" ya da "1" değerini almak yerine "0" ile "1" arasındaki herhangi bir değeri alabilir. Bu ise, kalasik iki değerli (crisp) setin çok değerli olmasına sebep oluyor. Örneğin, uzunluk ölçüsü açısından bir insana 1.70 cm'nin altında ise "kısa boylu", 1.70 cm'nin üstünde ise uzun boylu derseniz bu klasik mantık oluyor. Ama 1.65 cm de bir dereceye kadar uzun boyludur, 1.67 cm de bir dereceye kadar uzun boyludur, hatta 1.60 cm de bir dereceye kadar uzun boyludur. Bu şekilde derecelendirirseniz Bulanık Mantığa girmiş olursunuz. Diğer misalde de, 24 saati gece ve gündüz diye ikiye ayırırsınız. Ama bu kat'i olamaz. Çünkü akşam karanlığı tam karanlık değildir, sabah aydınlığı tam aydınlık değildir. Bunlar ışık yoğunluğuna göre derecelendirilebilir. Bu da, bir Bulanık Mantığı tanımlar. Yani set tanımlaması böyle. Bunun yanısıra Bulanık Mantık veya klasik mantık meselesi var. Mantık, bir şeyin "doğru" veya "yanlış" olup olmadığı ile ilgilenir. Tanımlamayla uğraşmaz. Küme teorisi tanımlama yapar. Ona "descriptive" (tanımlayıcı) teori, öbürküsüne ise "verification" (doğrulama) teorisi diyoruz. Klasik teoride her şey ya "doğru"dur ya "yanlış"tır. Evet, hayır mantığı. Halbuki Bulanık Mantık teorisinde "doğruluğun" dereceleri vardır, "yanlışlığın" dereceleri vardır. Bu nedenle de mantık, "iki değerli mantık", "çok değerli mantık" olarak ortaya çıkıyor. Burada mantık konusunda bir takım meselelere tabiiki girmek lazım. Ama karmaşık bir konu olduğu için ona şimdilik girmeyelim. Mantık, verilen bir sözün "doğru" veya "yanlış" olduğunu belirtir. Mantığın yaptığı budur. Mantık insanlar tarafından veya insanların kültürleri tarafından ortaya çıkartılır. Mantık kültürden kültüre değişir. O nedenle "mutlak doğru" veya "mutlak yanlış" diye bir şey yoktur. Tabiiki bu benim anladığım kadarıyla. Bazı insanlar vardır, onlar dogmatiktir, bazı şeyler onlarda mutlaktır. Dogmatik din adamlarında, krallarda özellikle. Bu böyledir derler, sen ister inan, ister inanma, olay bitmiştir. Başka bir örnek verelim Kuzey Amerika sisteminden. Bir suçlu vardır. Bir cinayet işlenmiştir. Şimdi, bir takım bilirkişiler suçun nasıl işlendiğini gelip tarif ederler. Uzmanlar da gelir bu suçun o silahla mı, yoksa bu silahla mı işlendiğini doğrularlar. Avukatlar da sualler sorarlar. Tabii deliller vardır. Bir takım bilirkişiler vardır. Batıda bir de Jüri dediğimiz bir sistem vardır. Jüri de bütün o söylenenleri dinler. Ve o dinlediklerinin neticesinde de kişinin suçlu olup olmadığı kararına varır. Onlar kendi kültürleri içerisinde ki, buna "common law" (müşterek kanun) denir ve kendi ananeleri içerisinde söylenenleri değerlendirirler ve bu kişi suçludur veya suçlu değildir, der. İşte doğrulama. Ama kültürlerine dayanır, o günün şartlarına dayanır. Bir kaideye dayanmaz. Batının esnekliği de buradan geliyor. Onlarda bir şey vardır. Söylenenlerde eğer bir şüphe veya yanlış yoksa bu adam suçludur, derler. Ama bunlarda bir şüphe ya da yalan varsa adamı serbest bırakırlar. Batının şu tabiri bunu çok güzel açıklar: "Haklı bir kişiyi suçlu görmektense, haksız bir kişiyi serbest bırakmak daha iyidir." "0", "1" klasik mantık dedik. Bulanık Mantık ile bunun dışına çıkıldı biraz. Bir nevi klasik mantığa bir alternatif çözüm. Peki, Bulanık Mantığa da böyle bir alternatif çözüm düşünülebilir mi? Böyle çalışmalar var mı? Olabilir. Niye olmasın? Olabilir. Çünkü, Non-standard logic'ler (Standart olmayan mantıklar) vardır. Bulanık Mantık ve Bulanık Mantık teorisi monotonik bir teoridir hala. Monotonik aksiyom hala vardır Bulanık Mantık'ta. Non-monotonik logic'lerde (Monotonik olmayan mantıklarda), non-standard logic'lerde (Standart olmayan mantıklarda) bu yok. Alternatifler var. Bunlar mantıkçılar tarafından tartışılan ama, güncel hayata taşınmamış konular.turkeyarena.com Peki, Bulanık Mantık teknolojilerinin şu andaki günlük yaşamda kullanım alanları, bugünkü durumu ve gelecekteki durumu hakkında neler söylersiniz? Şu ana kadar Bulanık Küme ve Mantıklar bir çok alana tatbik olundu. Bunu bilhassa Japonlar, ilk başta 70'lerin sonunda ve 80'lerin başında birçok alana uyguladılar. Özellikle, bulaşık makinelerine, çamaşır makinelerine, elektrik süpürgelerine, video kameralarına tatbik ettiler. Daha sonraları bunları, helikopterleri kontrol etmek için kullandılar. Mesela, benim çok yakından tanıdığım profesör Muchiyo Sugeno uzaktan kumandayla pilotsuz bir helikopterin Bulanık Mantık ile nasıl kontrol edildiğinin modelini çıkardı ve bu pilotsuz helikopter bundan 6 ay evvel Hiroşima depreminde kullanıldı. İlk defa tatbik edilmiş oldu. 1 mil mesafeye kadar uzaktan kontrol ile o bölgeye gitti, oranın resimlerini çekti ve geri geldi. Bu çalışmanın üzerine Yamaha şirketi bunun lisansını aldı ve pilotsuz helikopter yapımını piyasalamaya başladı. Ayrıca, gelecekte kullanmak üzere de NASA bunların tatbikatına başladı. Bunun yanında Bulanık Mantık çalışmalarında ünlü, İran asıllı Amerikalı bilim adamı Hamid Berenji'den, Land Rover'ların insansız olarak kullanılmasında uygulandığını birçok defa duydum. Türkiye'deki Aselsan'da da Bulanık Mantık ile çalışan bir grup var. Bu çalışmaların askeri alanda da bir takım faydaları olacak. Bu arada Japonya'da trenlerin frenlemesini kontrol etmek üzere Bulanık Mantık tatbik edildi. Aynı zamanda, Almanya'da tanınmış Bulanık Mantık Bilimcilerinin yapmış olduğu birçok çalışma var. Hatta bir otomobil şirketinin, otomobillerinin ABS (Otomatik Fren Sistemi) ve ASC (Otomatik Vites Kontrolü) kontrolünü Bulanık Mantık ile gerçekleştirdiğini duydum. 1991 - 1992 akademik yılında Japonya'ya davetli olarak gittim. Orada, LIFE (Laboratory for International Fuzzy Engineering) kuruluşunda çalışma yaptığımda bize çamaşır makinesi ve süpürge makinesinin Bulanık Mantık ile çalışanlarını verdiler. Japonlar, özellikle ihracata yönelik mallarında bu yöntemi kullanarak çok muazzam paralar kazandılar. Gelecekte, Bulanık Mantık bence her yere tatbik edilebilir. Artık teorinin esasları biliniyor ve bunlar göreceli olarak basit problemler oluyor. Esas problemler, endüstri mühendislerinin Yöneylem Araştırması, Yönetim Bilimcileri için yapılacak, yeni insanların etkilediği meselelere dönüktür. Mesela, ihracat tercihi problemleri, bankaların ticari modellerinin çıkışı ve finansman modellerinin çıkışı, kalite kontrolün tatbikatı... Kredi değerlendirme analizleri gibi karar destek sistemlerine yönelik Bulanık Mantık, uygulama sahası bence bu yüzyılın en uğraştırıcı problemleri olacaktır. Ve burada da problem, veri analizidir. Çünkü, gerçek hayatta her ne kadar veri ambarında veri toplanıyorsa da bunların analizi çok zor. Şu anda onun için veri madenciliği meselesi çıktı ortaya. Veriyi ön işlemeye tabi tutmak lazım. Hatta veriyi temizlemek lazım. Ondan sonra veriyi modellere sokmak lazım. Oradan da artık hangi değişkenler sizin istediğiniz performans ölçünüzü etkiliyor, ne kadar etkiliyor, o modele girsin mi, girmesin mi, girecekse hangi değişkenler girecek ve onların birbirleriyle ilişkisi nedir? gibi konulara geçilmeli. Oradan da Bulanık Kural Tabanları (Fuzzy Rule Bases) nasıl çıkacak? soruları önümüzdeki yılların en çetin problemleri. Pekala, Bulanık Mantığın yetersiz kaldığı yerler ve Bulanık Mantığa olan tepkiler neler? Tabiiki, Bulanık Mantık her şeye deva değildir. Nasıl klasik mantık bazı problemleri çözmüşse Bulanık Mantık teorisi de bir takım problemleri çözer. Fakat, herşeye çözüm olamaz. Çok enteresan bir aksiyom, varsayım var. Monotonik olma yaklaşımı vardır Bulanık Mantık'ta. Monotonik olmayan problemleri çözmek mümkün değil. Zor problemlerden bir tanesi de, çözümlerde monotonik olmayan neticeler çıkıyor. Mesela, banka probleminde aynı iki kişi var. İkisi de aynı özelliklere sahipler. Birisi banka kartını çok kullanıyor, öbürü de hiç kullanmıyor. Çık işin içinden çıkabilirsen? Bizim temel eğitimimizde fonksiyon analizi vardır. Fonksiyon demek, çoktan teke gitmek demektir. Mesela - 2 ile + 2, 4'ü verir. Ama tekten çoğa doğru gitmek sözkonusu olduğunda problem çıkıyor. Bunun gibi daha çetin konular var. Bilim, adım adım her yüzyıl biraz ilerleme yapıyor. Eğitim sisteminde bize öğretilen klasik bir mantık var ilkokuldan üniversiteye kadar. Acaba Bulanık Mantık eğitim sistemine nasıl bir bakış açısı getiriyor? Bunu açıklayabilir misiniz? Tabii şu anda bunun, eğitim sisteminin üst kademelerinde, yüksek lisanslarda, doktora tezlerinde, bazı yerlerde de yavaş yavaş lisans düzeyinde tatbikatları var. Ve tabii İlk ve ortaokullara hiç girmedi. Zaten son zamanlara kadar kümeler teorisi mantık olarak okutulmazdı. Onlar okutuluyor şimdi. Derece derece eğitim sistemine girecek. Ve bu bir çeşit esneklik oluşturacak eğitim sisteminde ve gençlerin daha katı şeyler öğrenmesinden ziyade, daha esnek şeyler öğrenmesine yol açacak. Mesela Türk adetlerinde bir şey vardır: Hoca söyler, talebe dinler. Bir tür ezbercilik, basmakalıpçılık vardır. Halbuki, İsveç'te şöyle bir durum vardır: Hoca, talebe diye bir şey yoktur. Sadece "öğrenici" var. Yani, hoca da talebe de öğreniyor. Hoca hiçbir zaman ders vermemeli, yol göstermeli. Talebe kendisi öğrenmeli. Hoca, öğrencinin nasıl öğreneceğini öğretmeli, yol göstermeli. Ben şahsen yüksek lisans ve doktora öğrencilerime bu şekilde bir yönlendirme yaparak bunu tatbik etmeye çalışırım. Onlar yaptıkları katkılara, çalışmalara, buluşlara göre tezlerini vermiş olurlar ve o unvanlara hak kazanırlar.