Genler İhtiyarlamayı Nasıl Tesirler?
Deoksirübo Nükleik Asit’yı kısaca tüm dünyadaki canlıların yapı taşı olarak belirlemek yanlış olmaz.İhtiyarlama, genetik kuramına göre, şahsın genleri ve bu genlerdeki değişinimler, o şahsın ne kadar yaşayacağından mesuldür. Genler ve uzun ömürlülük hakkında öğrenilmesi gerekenler ve genetiğin muhtelif ihtiyarlama kuramları arasında nerede yer aldığını öğrenmek ihtiyarlama hakkında aydınlatıcı olacaktır. İhtiyarlama Genetik Kuramı İhtiyarlamanın genetik kuramı, yaşamın büyük […]
Deoksirübo Nükleik Asit’yı kısaca tüm dünyadaki canlıların yapı taşı olarak belirlemek yanlış olmaz.İhtiyarlama, genetik kuramına göre, şahsın genleri ve bu genlerdeki değişinimler, o şahsın ne kadar yaşayacağından mesuldür. Genler ve uzun ömürlülük hakkında öğrenilmesi gerekenler ve genetiğin muhtelif ihtiyarlama kuramları arasında nerede yer aldığını öğrenmek ihtiyarlama hakkında aydınlatıcı olacaktır.
İhtiyarlama Genetik Kuramı
İhtiyarlamanın genetik kuramı, yaşamın büyük miktarda irsiyetsel olan genler tarafından tanımlandığını belirtir. Kurama göre, uzun ömürlülük öncelikle hamile kalma anında tanımlanır, bu da büyük oranda ebeveynler ve genlerine bağlıdır. Bu kuramın arttaki temeli, telomer olarak adlandırılan kromozomların sonunda alana gelen Deoksirübo Nükleik Asit segmentlerinin bir hücrenin, maksimum ömrünü tanımlamasıdır. Telomerler, her hücre parçalandığında kısalan kromozomların sonunda “hurda” Deoksirübo Nükleik Asit parçalarıdır. Bu telomerler kısalır ve sonunda ehemmiyetli Deoksirübo Nükleik Asit parçalarını kaybetmeden hücreler ufalanamaz.
Genetiğin ihtiyarlamayı nasıl etkilediğinin ve bu kuramın karşısındaki argümanlarına değinmeden evvel, ihtiyarlama kuramlarının temel kategorilerini ve bu kategorilerdeki spesifik kuramların kimileri üzerinde kısaca bilgi sahibi olmak verimli olacaktır. Şu anda, ihtiyarlama sürecinde gözlemlenen her şeyi açıklayabilecek bir kuram ya da bir kurama katkıda bulunacak çalışma dahi yoktur.
İhtiyarlama Kuramları
İhtiyarlamanın “emeli” olarak adlandırılabilecek şeyde temelde değişiklik gösteren iki temel ihtiyarlama kuramı kategorisi vardır. İlk kategoride ihtiyarlama esasen bir kazadır; sonunda vefata yol açan, zarar, eskime ve bedene yırtılma birikimidir. Buna karşılık, programlanmış ihtiyarlama kuramları ihtiyarlamayı ergenlik gibi yaşamın öteki düzeylerine benzeyecek biçimde hakimiyet edilen maksatlı bir süreç olarak görürler.
Yanılgı kuramları, alttakileri kapsayan birkaç ayrı kuram kapsar:
• İhtiyarlama eskime ve aşınma kuramı
• İhtiyarlama kuramı ihtiyarlama oranı
• Yeniden protein çapraz bağlama kuramı
• İhtiyarlamanın özgür radikal kuramı
• İhtiyarlamanın somatik değişinim kuramı
• Programlanmış ihtiyarlama kuramları, bedenimizin ihtiyarlayıp can vermek üzere programlandığı usule direnerek değişik kategorilere parçalar.
• Programlanmış uzun ömrün yaşamın genlerin sıralı bir biçimde açılması ve kapatılması ile tanımlandığını iddia eder.
• Endokrin ihtiyarlama kuramı
• İmmün ihtiyarlama kuramı
Bu kuramlar ve hatta ihtiyarlama kuramı kategorileri arasında ehemmiyetli bir örtüşme vardır.
Genler ve Vücutsal İşlevler
İhtiyarlama ve genetikle alakalı temel kavramları münakaşadan evvel, Deoksirübo Nükleik Asit’mızın ne olduğunu ve genlerin yaşam ömrünüzü nasıl etkilediğinin bazı temel yollarını gözden geçirelim.
Genlerimizin kapsadığı eden Deoksirübo Nükleik Asit bedenimizdeki her bir hücrenin çekirdeğinde iç alan bulunmaktadır. Hücre sitoplazmasında bulunan mitokondri ismi verilen organellerde bulunan mitokondriyal Deoksirübo Nükleik Asit De vardır. Hepimizde 23’ü annelerimizden, 23’ü babalarımızdan gelen 46 kromozomumuz var. Bunlardan 44’ü otozom, ikisi ise erkek mi kadın mı olacağımızı tanımlayan cinsiyet kromozomlarıdır. Mitokondriyal Deoksirübo Nükleik Asit, aksine, çok daha az genetik bilgi taşır ve yalnızca annelerimizden alınır.
Bu kromozomların içinde genlerimiz vardır, genetik tasarımız hücrelerimizde asıllaşacak her harekât için bilgiyi taşımaktan mesuldür. Genlerimiz, kelime ve yönerge tümceleri oluşturan bir dizi harf olarak düşünülebilir. Bu kelimeler ve tümceler, her hücresel süreci hakimiyet eden proteinlerin yapımını kodlardır.
Bu genlerden rastgele biri hasar görürse, misalin, yönergelerdeki “harfler ve kelimeler” dizisini değiştiren bir değişinimle, sırayla kusurlu bir işlev gösteren anormal bir protein üretilebilir. Bir hücrenin gelişmesini tertip eden proteinlerde bir değişinim alana kazançsa kanser ortaya çıkabilir. Bu genler doğumdan değişinime uğrarsa, muhtelif kalıtsal belirtiler ortaya çıkabilir. Misalin, kistik fibroz, bir çocuğun ter bezlerinde, sindirim bezlerinde ve öteki hücrelerde klorürün hareketinden mesul kanalları tertip eden bir proteini hakimiyet eden iki değişinime uğramış genin servet aldığı bir gidişattır. Bu tek değişinimin neticeyi, bu bezler tarafından üretilen sümüklerin kalınlaşmasına ve bu gidişatla ilişkili ortaya çıkan meselelere neden olur.
Genler Ömrü Nasıl Tesirler?
Genlerimizin en azından uzun ömürlülükte rol oynadıklarını tanımlamak detaylı bir çalışma gerektirmez. Aynı zamanda, genetiğin tek başına ihtiyarlamanın tek sebebi olmadığını biliyoruz. Tek yumurta ikizlerine bakarak yapılan çalışmalar sarihçe devam eden başka bir şeyin olduğunu ortaya koyuyor; Aynı genlere sahip tek yumurta ikizleri her zaman aynı yaşlarda can vermezler. Bazı genler yararlıdır ve uzun ömürlüdür. Misalin, bir şahsın kolesterolü metabolize etmesine dayanakçı olan gen, bir şahsın kalp hastalığı tehlikesini eksiltir.
Bazı gen değişinimleri kalıtsaldır ve ömrünü kısaltabilir. Ancak zehirli maddelere, özgür radikallere ve ışınıma maruz kalmak gen farklılıklarına neden olabileceğinden doğumdan sonra değişinimler de olabilir. Doğumdan sonra edinilen gen değişinimleri, edinilmiş veya somatik gen değişinimleri olarak adlandırılır. Çoğu değişinim sizin için fena değildir ve kimileri bereketli olabilir. Bunun sebebi, genetik değişinimlerin, popülasyonları sağlıklı yakalayan genetik spektrum yaratmasıdır. Suskun değişinimler olarak adlandırılan öteki değişinimlerin beden üzerinde hiçbir tesiri yoktur.
Değişinime uğradığında bazı genler, kanser tehlikesini artıranlar gibi hasarlıdır. Bir Hayli insan meme kanserine yatkın olan BRCA1 ve BRCA2 değişinimlerine bilindiktir. Bu genler, zararlı Deoksirübo Nükleik Asit’nın onarımını hakimiyet eden proteinleri kodlayan ur baskılayıcı genler olarak adlandırılır veya onarım olası değilse, hücrenin zararlı Deoksirübo Nükleik Asit ile yok edilmesi olarak adlandırılır.
İrsiyetsel gen değişinimleri ile alakalı muhtelif hastalık ve şartlar yaşam ömrünü doğrudan etkileyebilir. Bunlar arasında kistik fibroz, orak hücre kansızlığı, Tay-Sachs hastalığı ve Huntington hastalığı sayılabilir.
Genetik Kuramın İhtiyarlamasında Temel Kavramlar
Genetik ve ihtiyarlamadaki temel kavramlar, telomer kısalmasından kök hücrelerin ihtiyarlamadaki rolü hakkındaki kuramlara kadar bir hayli ehemmiyetli kavram ve fikri kapsamaktadır. Telomerler – Kromozomlarımızın her birinin sonunda telomer olarak adlandırılan bir parça “Deoksirübo Nükleik Asit” bulunur. Telomerler, rastgele bir proteini kodlamaz, ancak Deoksirübo Nükleik Asit’nın uçlarının öteki Deoksirübo Nükleik Asit parçalarına tutunmasını veya bir daire oluşturmasını yasaklayan gözetici bir işleve sahiptir. Bir hücre her seferinde bir telomerin azıcık daha aşırısını ufaladığında koparılır. Sonunda bu hurda Deoksirübo Nükleik Asit’dan hiçbiri kalmadı ve daha fazla koparma ile kromozomlara ve genlere hasar verebilir, böylece hücre can verir.
Genelde, vasati hücre telomer kullanılmadan evvel hayflick hududu 50 defa ayrılınabilir. Kanser hücreleri, telomerin bir kısmını çıkarmamak ve hatta bazen ilave etmek için bir yol bulmuşlardır. Ek olarak, beyaz kan hücreleri gibi bazı hücreler bu telomer kısalma sürecinden geçmez. Tüm hücrelerimizdeki genler, telomer kısalmasını önleyen ve hatta muhtemelen uzatma ile sonuçlanan telomeraz enzimi için kod sözcüğüne sahip olsalar da, gen, beyaz gibi hücrelerde genetikçilerin söylediği gibi, sadece “sarihtir” veya “ifade edilir” kan hücreleridir.
Araştırmalar, yüksek tansiyon gibi bazı kronik vaziyetlerin daha az telomeraz etkinliğiyle ilişkili olduğunu, sağlıklı bir perhiz ve egzersizin daha uzun telomerlerle irtibatlı olduğunu bulmuştur. Fazla kilolu olmak da kısa telomerlerle ilişkilidir. Uzun ömür genleri daha uzun yaşamaya bağlı spesifik genlerdir. Uzun ömür ile doğrudan ilişkili olan iki gen, SIRT1 sirtuin 1 ve SIRT2’dir. 100 yaş ve üstü 800’den fazla şahıstan oluşan bilim adamları, ihtiyarlama ile ilişkili genlerde üç ehemmiyetli fark bulmuşlardır. Hücre ihtiyarlaması hücrelerin zamanla çürümesine yol açan süreci ifade eder. Bu, telomerlerin kısaltılması veya daha önceki veya zararlı hücrelerin çıkarıldığı apoptoz veya hücre intiharı süreci ile alakalı olabilir.
Kök hücreler başka bir deyişle pluripotent kök hücreler bedende rastgele bir hücre tipi olma potansiyeline sahip olgunlaşmamış hücrelerdir. İhtiyarlamanın kök hücrelerin tükenmesi veya kök hücrelerin değişik hücrelerin değişikleşme veya olgunlaşma becerisinin kaybı ile ilişkili olabileceği yalnızca bir hipotezdir. Bu kuramın embriyonik kök hücrelere değil, erişkin kök hücrelere atıfta bulunduğunu anekdot etmek ehemmiyetlidir. Embriyonik kök hücrelerden değişik olarak, erişkin kök hücreler rastgele bir hücre tipinde olgunlaşamaz, ancak sadece muhakkak rakamda hücre tipinde olgunlaşır. Bedenimizdeki hücrelerin çoğu değişikleşir veya tamamen olgunlaşır ve kök hücreler, bedende bulunan hücrelerin yalnızca ufak bir rakamıdır.
Bu usulle rejenerasyonun olası olduğu bir doku tipi misali karaciğerdir. Bu, genellikle bu rejeneratif potansiyeli olmayan beyin dokusunun aksinedir. Artık kök hücrelerin kendilerinin ihtiyarlama sürecinde etkilenebileceğine dair deliller var, ancak bu kuramlar tavuk ve yumurta meselesine benzemektedir. Kök hücrelerde alana gelen farklılıklardan veya bunun yerine kök hücrelerinde alana gelen farklılıklardan dolayı ihtiyarlama sürecinden kaynaklandığı kesin değildir.
Epigenetik; genlerin ekspresyonunu ifade eder. Başka bir deyişle, bir gen mevcut olabilir ancak açılabilir veya kapatılabilir. Bedende yalnızca muhakkak bir müddet sarih olan bazı genlerin olduğunu öğreniyoruz. Epigenetik alanı, bilim insanlarının, etrafsal etkenlerin, genetiği kısıtlamaları dahilinde, hastalığı gözetmek veya yatkınlığı sağlamak için nasıl çalışabileceğini kavramalarına dayanakçı olmaktadır.
İhtiyarlamanın Üç Temel Genetik Teoriyi
Genetik kuramlara bakıldığında, bunlar üç ana düşünce mektebine dağılınmıştır. İlk kuram, ihtiyarlamanın uzun süreli sağ kalım ile alakalı değişinimlerle alakalı olduğunu ve ihtiyarlamanın, onarılamayan genetik değişinimlerin birikimi ile alakalı olduğunu iddia eder.
Bir başka kuram ise ihtiyarlamanın muhakkak genlerin geç tesirleri ile alakalı olduğu ve pleiotropik antagonizm olarak adlandırıldığıdır. Opossumlarda keseli sıçangiller yaşamda kalmaya direnerek öne sürülen bir başka kuram ise, yaşam temennisine müdahale etmek için çok az risk oluşturan bir civarın ihtiyarlama sürecini yavaşlatan değişinimlere sahip abonelerin çoğalmasına neden olacağı doğrultusundadır.
Kuramın Arttaki Deliller
En azından kısmen genetik ihtiyarlama kuramını destekleyen birkaç ispat yolu vardır. Belki de genetik kuramı destekleyen en güçlü ispat, bazı canlıların kelebekler gibi çok kısa ömürlü olmasına, filler ve balinalar gibi canlıların da insanlara benzemesiyle, maksimum sağ kalmada kollanan türe özgü değişikliklerdir. Tek bir cins içinde, yaşamda kalma eştir, ancak yaşamda kalma, başka cinsli ebada eş iki cins arasında çok değişik olabilir.
İkizler üzerinde yapılan çalışmalarda, aynı ikizlerin monozigotik ikizler, yaşam temennisi açısından, özdeş olmayan ya da dizotik ikizlere göre çok daha eş olduklarından genetik bir bileşeni de dayanaklar. Beraber geliştirilen tek yumurta ikizlerini değerlendirmek ve bunu birbirlerinden ayrı olan tek yumurta ikizleriyle karşılaştırmak, uzun süreli aile meyillerinin bir sebebi olarak perhiz ve öteki yaşam stili alışkanlıkları gibi tutum etmenlerini ayırmaya dayanakçı olabilir.
Genetik değişinimlerin öteki hayvanlardaki tesirine bakılarak geniş çaplı bir ispat daha bulundu. Bazı kurtların yanı gizeme bazı farelerde, tek bir gen değişinimi sağ kalımı yüzde 50’den fazla uzatabilir. Ek olarak, genetik kuramda yer alan muhakkak mekanizmaların kimileri için ispat buluyoruz. Telomer uzunluğunun doğrudan ölçümleri telomerlerin ihtiyarlama oranını süratlendirebilecek genetik etmenlere karşı korunmasız olduğunu göstermiştir.
Genetik İhtiyarlama Kuramlarına Karşı İspat
Genetik bir ihtiyarlama kuramı veya “programlanmış bir yaşam süresi” ile alakalı daha güçlü argümanlardan biri evrimsel bir bakış açısıyla geliyor. Neden üremenin ötesinde muhakkak bir yaşam süresi olsun ki? Başka bir deyişle, bir insan arttıktan ve soylarını erişkinliğe yükseltecek kadar uzun yaşadıktan sonra yaşam için ne “emel” vardır? Ayrıca, yaşam stili ve hastalık hakkında bildiklerimizden ihtiyarlamada bir hayli başka etkenin olduğu da sarihtir. Tek yumurta ikizleri, maruz kalma vaziyetlerine, yaşam stili etkenlerine sigara içme gibi ve fiziksel etkinlik modellerine bağlı olarak çok değişik ömürlere sahip olabilir.
Genlerin ömrünün maksimum yüzde 35’ini açıklayabildiği hipotez edilmektedir, ancak ihtiyarlama hakkında kavrayamadığımızdan daha fazla kavramadığımız daha çok şey vardır. Genel olarak, ihtiyarlamanın çok etmenli bir süreç olması muhtemeldir, bu da muhtemelen birkaç kuramın bir sentezi olduğu anlamına kazanç. Burada tartışılan kuramların karşılıklı olarak dışlanmadığını da belirtmek ehemmiyetlidir. Epigenetik kavramı veya var olan bir genin “eksprese edilmesi” olup olmadığı, kavrayışımızı daha da flulaştırabilir. Genetiğe ek olarak tutumlarımız, tehlikelerimiz ve yalnızca kaderimiz gibi ihtiyarlamanın başka tanımlayıcıları da vardır. Şayet aile azalarınız genç yaşta can vermeye yatkınsa, sizde erken vefata mahkûm olmazsınız ve aile azalarınız uzun yaşamaya devam etse dahi sıhhatinizi görmezden gelemezsiniz.
Hücrelerdeki “Genetik” İhtiyarlamayı Eksiltmek İçin Ne Yapılabilir?
Sağlıklı bir perhiz beslenme, etkin bir yaşam öğretilmektedir ve bu yaşam stili etmenleri, genetiklerimizin ihtiyarlama ile alakalı ehemmiyeti ne olursa olsun, aynı derecede ehemmiyetlidir. Bedenimizin uzuvlarını ve dokularını sağlıklı yakalayan aynı uygulamalar genlerimizi ve kromozomlarımızı da sağlıklı yakalayabilir.
İhtiyarlamanın özel nedenlerinden bağımsız olarak, alttakiler için bir fark yaratabilir:
Egzersiz Yapmak: Araştırmalar fiziksel etkinliğin yalnızca kalbinizin ve akciğerinizin iyi çalışmasına dayanakçı olmakla kalmayıp aynı zamanda egzersiz telomerlerini uzattığını da bulmuştur.
Sağlıklı Perhiz: Sağlıklı bir perhiz yaparak meyve ve sebzelerde yüksek oranda harcamak, daha büyük telomeraz etkinliğiyle ilişkilidir hakikatinde, hücrelerinizdeki telomerlerin daha az kısalmasıyla. Bir perhiz, omega-3 yağ asitleri uzun telomerlerin ile ilişkilidir ancak omega-6-yağ asitleri bir perhiz yüksek karşısında ve daha kısa telomerlerin ilişkilidir. Ek olarak, soda pop girişi daha kısa telomerlerle irtibatlıdır. Kırmızı şarap içme coşkusundan mesul olan madde aynı zamanda içkisiz kırmızı üzüm suyunda da bulunur Reservatrol, uzun ömürlü protein SIRT’yi aktive ediyor gibi görünüyor
•Stresi Eksiltmek
•Pozitif Düşünmek
•Uğraşılar Yaratmak
•Kanserojenlerden Sakınmak
•Sağlıklı İdeal Kilonun Korunması
Yalnızca yukarıyada belirtilen ihtiyarlama ile ilişkili bazı genetik mekanizmalarla irtibatlı obezite hariç yinelenen çalışmalar kalorik kısıtlama ile ilişkili uzun ömürlü faydalar bulmuşlardır. Amerikan Kanser Araştırmaları Enstitüsü’nün ortaya koyduğu kanser temkine yaşam stilindeki ilk ilke olası olduğunca cılız olunması uzun ömürlü olmanın yanı gizeme kanser temkine ve kanserin yinelenmesinin önlenmesinde rol oynayabilir.
İhtiyarlama sürecine dair sorulan sualler insanlık tarihi kadar daha öncekidir. Daha uzun bir ömür yaşamak isteyen insanoğlu, bilim adamlarının soluksuz arayışlarıyla her geçen gün yeni bilgiler kazanmaktadır. Yanıtlar her ne olursa olsun, hepsinin kesiştiği bir nokta vardır. Sağlık beslenmek, hareketlilik ve pozitif düşünce pek çok hastalıkta olduğu gibi ihtiyarlama sürecinde de pozitif tesirler yaratan bir yaşam tarzıdır.