Apartman|
İkinci bölüm
Apartmanlardan önceki Konutlar ve değişen Koşullar
Texte intégral
1Galata bugün, çoğu 19. yüzyılın sonlarından itibaren yapılmaya başlanan, beş veya altı katlı kâgir yapılardan oluşan sıkışık bir kent dokusuna sahiptir. Bu dokunun öncesinde ise ahşap ve kâgir konutlardan oluşan başka bir Galata bulunmaktadır. Bu Galata zaman içinde, çok az iz bırakarak ortadan kalkmış gibi görünmektedir. Bölgenin 19. yüzyıl öncesi döneme ait kartografik belgeleri veya mülkiyete ait belgeleri de oldukça sınırlı durumdadır. Galata’nın tarihi kent dokusu ve mimari karakterinin korunamamış olması, Osmanlı mimarisi üzerine yapılan birçok araştırmada olduğu gibi, bölgede apartmanların yapımından önceki döneme ait mimari dokunun incelenmesini zorlaştırmaktadır.
2Bütün zorluk ve belirsizliklere karşın, bölge ile ilgili bilgi veren seyahatnameler, 19. yüzyılda yapılmış resimler, yüzyılın ikinci yarısından bu yana çekilen fotoğraflar, belediyeye ait eski kadastro planları ve Karaköy-Pera metro (Tünel) hattına ait kısmı planların yardımıyla, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren özellikle son çeyrek yüzyıl boyunca çok hızlı bir değişim yaşayan Galata’nın, bu dönem öncesine ait konutları, çok detaylı olamasa da incelenebilmektedir.
319. yüzyılın ilk yarısına ait Galata’yı betimleyen resimlerin aynı alanları gösteren fotoğraflarla karşılaştırılması, yüzyılın ikinci yarısında yapılan binalar ve ondan öncekiler hakkında bazı fikirler vermektedir. Ayrıca metro (Tünel) inşaatı (1872-1874) için hazırlanan plan ve kesitler, bölgede apartmanlardan önce yapılan binaları göstermektedir. Metro için yapılan projede görülen bina kesitleri ve cephe çizimleri, bu yapıların kat sayıları ve yapım malzemeleri hakkında bilgi vermektedir. Böylece belgelerin sistemli bir şekilde karşılaştırılması sonucunda, bu konutlar arasından 19. yüzyılın üçüncü çeyreğinde (yaklaşık 1850 ile aynı yüzyılın yetmişli yıllarının sonlarına doğru) inşa edilen yeni binalar tanımlanabilmektedir. Söz konusu yapılar, apartmanlardan önce inşa edilmiş yapılardır ve bunlar incelenmeden, mimari değişim sürecini anlayabilmek olanaksız gibi görünmektedir.
4Apartmanlardan önce yapılmış olan konut örneklerinin inceleneceği bu bölümde, öncelikle 19. yüzyılın ilk yarısı konut mimarisi geleneği, sınırlı bilgiye dayanarak tanımlanmaya çalışılacaktır. Ancak, bu geleneği oluşturan binaların yapım tarihleri ve mimari işlevleri ile ilgili yeterli bilgi olmadığı için, kronolojik veya tipolojik olarak sınıflandırma yapmak mümkün değildir. Bu nedenle, Galata’nın eski konut mimarisi için oluşturulacak sınıflandırma, yapı malzemelerine göre tanımlanacaktır.
5Osman Nuri Ergin (1995), belediye yönetmeliklerini derlediği çalışmasında, 19. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul’da Galata dahil olmak üzere yaşanan yangınlar konusunda bilgi vermektedir. Nur Akın (1998) ise Galata ve Pera ile ilgili çalışmasında, dönemin gazetelerini kaynak göstererek, önemli yangınların bir listesini oluşturmuştur. Bu kaynaklara göre, 4 Ağustos 1852 tarihli yangın, Galata’nın yukarı bölgesinde, Kule ile Mevlevihane arasında meydana gelmiştir. Aynı yıl 29 Ekim tarihli yangın ise daha aşağıya doğru, Kemeraltı Mahallesi’nde olmuş, 450 ev ile 120 dükkân ve lokantanın tamamen yok olmasıyla sonuçlanmıştır. 26 Kasım 1860’ta Yüksek Kaldırım’da onlarca ev ve işyeri yanmış, 1865 yılında ise Kemeraltı bir kere daha neredeyse tamamen kül olmuştur. 1870’te tepenin üst kısımlarını etkisi altına alan büyük 5 Haziran yangını dışında iki ayrı yangın, Malta Sokağı ve Kemeraltı’nın bir kısmında yaşayan halkı evsiz bırakmıştır. 1874 yılında Tophane’de başlayan yangın, Galata Caddesi’nden yukarıya doğru ilerlemiş ve 300’den fazla binanın yok olmasına neden olmuştur. 80’li yıllara gelindiğinde, Serdar-ı Ekrem Sokağı aralıklarla birkaç yangına sahne olmuş, Büyük Hendek Sokak ile Belediye Binası çevresindeki 65-70 yılları arasında oluşturulmuş yeni parsellerdeki binalar 20 Nisan 1887’de yanmıştır. Yeni yapılaşmalar arasından da, Mayıs 1888’de Şahsuvar Bölgesi (Şair Ziya Paşa Caddesi civarları), 1891’de ve 1893’te Ali Hoca Sokak, 1894’te Serdar-ı Ekrem Sokak çeşitli yangınlardan etkilenmişlerdir.
6Bu örneklerden de anlaşılacağı gibi hem sıkışık eski mahallelerde hem de yeni planlanmış modern mahallelerde yangınlar etkili olmaktadırlar. Çok katlı kâgir binaların inşa edildiği yeni mahallelerde bile yangınların bu derece etkili olması, bölgede ahşap yapıların varlıklarını ağırlıklı olarak sürdürdüklerini göstermektedir. Yüzyılın sonlarına doğru ahşap binaların yerlerini kâgir yapılara bırakılması ile yangınlar azalmıştır.
7Bu yangınlara ve özellikle 1858-60 d’Ostoya planına dayanarak, Galata’daki eski konut tiplerinden birinin, hem sıkışık kent dokusunda hem de bahçe içinde inşa edilmiş ahşap evler olduğu söylenebilir. Ayrıca Galata’da yapım tarihi konusunda kesin bilgiye sahip olmamakla beraber, en geç 18. yüzyılda yapılmış olduğu anlaşılan taş binalar ve 19. yüzyılın ilk yarısına ait kâgir yapılar olduğu da bilinmektedir. Bu bölümde sırasıyla önce ahşap evler, sonra taş yapılar ve son olarak da tuğla kâgir konutlar incelenecek ve apartman konutlarının yapılmaya başlamasında etkin olan koşullar araştırılacaktır.
8Galata’yı betimleyen eski litografilerde, fotoğraflarda ve 1858-60 d’Ostoya planında görüldüğü gibi, çoğunluğunun konut olduğu anlaşılan ahşap yapılar bölgenin mimari dokusunda oldukça sık bulunmaktadırlar.
91741 yılına tarihlenen Gudenus Panoraması, 18. yüzyıl Galata’sını tasvir etmektedir (Şekil-2.1). 1853 tarihli, Beyazıt Kulesi’nden çekildiği anlaşılan fotoğraf ise bölgenin 19. yüzyildaki görüntüsünü yansıtmaktadır (Şekil-2.2). Bu belgeye göre, Tozkoparan Mezarlığı’nın servi ağaçlarından başlayan ve Perşembe Pazarı hatta Karaköy’e kadar uzanan bölgede ahşap yapıların oldukça fazla olduğu söylenebilir. Bu bölgenin, Kasımpaşa Tersanesi’ne yakınlığı ve cami sayısının fazla olmasından dolayı daha çok Müslüman Osmanlıların yerleştiği bir mahalle olduğu bilinmektedir. Ahşap yapıların incelenebildiği diğer fotoğraflar ise aynı tarihli ama bu sefer Galata Kulesi’nden Robertson tarafından çekilen fotoğraflardır (Şekil-2.3). Bir diğer belge ise fotoğraflar kadar doğru olmasa da dönemin genel mimari görünüşü konusunda bilgi veren 1813 tarihli Barker tarafından yapılan resimlerdir (Şekil-2.4). Ayrıca tarihi 1870 civarında olan yine Galata Kulesi’nden çekilen fotoğraflar, özellikle Okçu Musa Caddesi etrafında ve kıyıya doğru, ahşap doku hakkında bilgi veren diğer kaynaklardır. Bu fotoğraflarda bölgede ahşap yapıların fazla sayıda oldukları görülmektedi (Şekil-2. 5).
Şekil 2.1
Cudenus panoramasından ayrıntı (1741)
Stefan Yerasimos arşivi
- 1 19. yüzyıl boyunca devam eden yangınlar bölgenin mimari dokusuna oldukça zarar vermiş olmalıdır. Bu (...)
10Bu belgeler, 19, yüzyılda bölgenin kentsel dokusunu göstermekte ve yüzyıl başı ile sonlarına doğru gerçekleşen değişim konusunda bilgi vermektedir.1 1813 tarihli belgelerde görülen mimari teknik ve mekân kurgusu prensiplerinin, 1853 yılında fotoğraflarla belgelenen ahşap konut mimarisinden çok da farklı olduğu söylenememektedir. Ayrıca, 1813 ve 1826 tarihlerinde Barker tarafından resmedilen ahşap binaların, 1741 tarihli Gudenus panoramasındakilerden, genel olarak dokunun daha sıkışıklaşmış olması dışında, çok değişik olmadığı görülmektedir. 1826 tarihli Barker tarafından yapılan resimden, kule civarında bulunan (Ceneviz Kolonisi 2. İmtiyaz sınırı) ahşap köşklerin bir ikinci kat kazanmış oldukları anlaşılmaktadır (Şekil-2.6).
111813 ve 1826 tarihli iki Barker resminde aynı yerlerde bulunan benzer köşkün aynı yapı olduğu varsayılarak, bu yapıya ait mimari mekân tanımlaması yapılabilir: yapı, manzaraya geniş cephesiyle yönlenmiş, bahçe içinde ve büyük olasılıkla iç sofalı veya hayatlı bir köşktür. Bu ahşap köşkün çevresinde bitişik düzende, sokağa yönlenmiş, büyük olasılıkla geniş bir taşlığa açılan girişleri ve arkada küçük bir bahçeleri bulunan, üstte katlarda ise yaşama mekânlarının olduğu anlaşılan başka ahşap yapılar da bulunmaktadır. Resimlerdeki yapıların üst katlarında tepe pencereleri görülmektedir ve bu bilgi de üst katların daha önem verilen katlar olduğunu göstermektedir. Yapıların ahşap olmaları, çıkma biçimlenmeleri, kafesli pencereleri, saçakları, küçük bahçeleri çevreleyen duvarları, bu evlerin, o dönemde İstanbul’un diğer mahallelerinde bulunan ahşap evlerden farklı olmadığını göstermektedir.
Şekil 2.2
Haliç’in karşı sahilinden Galata’nın ahşap mimari dokusunun surlar yıkılmadan önceki görünüşü
S. H. Eldem İstanbul Hatırası
Şekil 2.3
Galata kulesinden surlar yıkılmadan ahşap yapılar
S. H. Eldem İstanbul Hatırası
12Galata’nın sur içindeki tüm bölgelerine bakıldığında, Kule’nin hemen alt bölgelerinden Perşembe Pazarı’na kadar olan alanda, diğer bölgelere göre daha geniş ve bahçeli evlerin bulunduğu söylenebilir. Bu durum, bölgede varlıklı kesimin oturduğunu gösteriyor olmalıdır. Ancak Gudenus panoramasından itibaren incelenen bu bölgenin mimari dokusu, giderek sıkışıklaşmakta ve zamanla büyük ahşap konaklar yerlerini daha orta düzeyde ahşap yapılara bırakmaktadır. Belli bir zaman sonra da, bu ahşap yapılar da azalarak yerlerini, büyük çoğunluğu kâgir olan yapılara bırakacaklardır (Şekil-1.47).
- 2 Galata’nın taş yapılarının mimari kökenleri ve nitelikleri konusunda dönemin bölge sakinlerinin fik (...)
13Altıncı Daire Belediyesinin 19. yüzyılın ikinci yarısında üstlendiği yol çalışmaları ve kadastro düzenlemeleri sırasında büyük bir bölümünün yıkılmış olduğu anlaşılan taş binaların2 bugüne kadar kalabilmiş bazı örnekleri incelendiğinde, bu yapıların en azından taşıyıcı sistemleri, yapı malzemeleri ve bazı mekânsal düzenlemeleri konusunda bilgi edinmek mümkün olabilmektedir.
Şekil 2.6
Galata Kulesinden Haliç (Barker’den 1826)
Atilla Yücel, “İstanbul’da 19. yy. Konut Biçimleri”
- 3 Celal Esad Arseven, bu taş yapıların 14. ile 17. yüzyıl arasında yapılmış olduğunu ve Cenevizlilere (...)
14Galata’da incelenmek üzere belirlenen ve Şekil-2.7a-b’de planları bulunan taş yapıların ne kesin yapım tarihleri3 ne de asıl kullanımları konusunda net bilgi bulunmaktadır.
15Perşembe Pazarı Sokak, biri deniz surlarındaki diğeri ise Galata Kulesi yakınındaki üst kapı olmak üzere iki noktayı birbirine bağlayan eski bir sokaktır. Bu yol, Galata’nın önemli ulaşım yollarından biridir ve Voyvoda Sokak ile kesiştiği köşede bölgenin eski yönetim yapısı bulunmaktadır. Yönetim yapısının bu yol üzerinde olması Perşembe Pazar Sokak’ın bu bölümünde kentin o dönem saygınlarının evlerinin ve önemli diğer yapıların olabileceğini düşündürmektedir. Ancak bu olasılığı destekleyecek bilimsel bir kaynağa ulaşılamamıştır. Bu konuda, 19. yüzyıla ait gezi notlarından oluşan kaynaklar bazı bilgiler vermektedirler:
- 4 Enault L., (1855), Constantinople et la Turquie, Librairie de L. Hachette et Cie, s. 383, Paris.
- 5 Amicis E. de, (1883), Constantinople, Librairie de L. Hachette et Cie, s. 49, Paris.
- 6 Bareilles B., (1914), Constantinople, ses cités franques et levantines, Édition Bossard, s. 50, Par (...)
Taş ve tuğla konutlar, masif ve sağlam, şatolar gibi iyi korunmuş, demirlerle kapatılmış seyrek pencereleriyle dar sokaklara çıkmalar yapmaktadırlar.4
Burada Cenevizliler hâlâ evlerinde gibidirler, kapılarını kapattıklarında İmparatorluğun baskı ve saldırılarına karşı koydukları zamanlardaki gibi bölgenin efendisi havasındadırlar. Oysa Podesta’nın ikamet ettiği eski yapı ve iri payandalar ve ağır arkadlar ile desteklenmiş olan birkaç eski taş ev dışında o dönemlerdeki güçlerini gösteren en ufak bir belirti bile kalmamıştır.5
Düzenli aralıklarla çıkan yangınlarda harap olan ahşap yapılar ve kuşaklar boyunca barışsever Levantenlerin yaşadığı “Ceneviz evleri” denen taş evler yıkılmakta ve mahalle oldukça modem bir görünüm kazanmakta.6
Şekil 2.7a
Perşembe Pazarı sokak, Galata Kulesi sokak bağlantısından oluşan aksda sıralanmış taş yapılandan bazıları rölöveleriyle görülmektedir
16Bareilles (1914) taş yapıların Ceneviz mimarisine yaklaşan örnekler olması teorisine karşın bu yapıların daha çok Frenk mimari geleneğine ait olduğunu savunmaktadır;
- 7 Bareilles. (1914), sayfa 72.
Kulenin alt bölgesinde bulunan eski Fransız mahallesi tamamen yok olmamış Colbert’in ticaretinin iki, üç yüzyıl geliştigi yüksek ve onurlu ticaret hanları, çıkmalar hâlâ ayaktalar. Yapıldıkları dönemlerdeki güvensiz ortam sebebiyle frenk konutları adeta kale gibi inşa edilmişler. Bu yapıların hepsi henüz yıkılmış durumda değil hatta bazılarının içlerinde hâlâ oturulmakta. Birbirleriyle karşı karşıya konumda paslanmış demir kafesli kimi pencereler, bazı küçük dükkânlar, kapılarının başındaki rüzgârlıklarıyla adeta XIII. Louis devrini hatırlatmaktalar. Bu mahallede artık ticari depo ve konsolosluk konutu olarak kullanılan ve bir zamanlar Chenier ailesinin oturduğu ve ünlü Şairin doğduğu ev olarak bilinen St. Pierre Hanı bulunmakta. Bu yapılar yerlerini modern yapılara bırakarak zamanla kaybolmaktalar.7
17Bu döneme ait bir diğer tanıklık, 20. yüzyılın başında bu yapıların mimarilerini tanımlayan Celal Esad Arseven’in aktardıklarıdır:
- 8 Arseven, (1989) sayfa 81.
Duvarlar gayet kalın ve yontma taşdan olub her sıra taş kurları arasında bir kaç sıra ince tuğlalardan hatıl tabakası yapılmış ve bunların faslı müşterekleri haricden derz edilerek cebheye tezyinat makamında kullanılmışdır. Binaların altında ekseriyyetle ya mahzen veya sarnıç ve kuyu bulunur. Mahzenin üstü horasanlı harcla tuğlalardan örülmüş tonozdur. Zemin ekseriya müseddes şekilde ince ve kırmızı tuğla döşelidir. Her katın da tavanı kemerli tonozdur. Han gibi mebai-i umumiyyede merdivenler haricden ve taşdır. Bazı evler ahşabdır. Birinci ve bazen ikinci katdan sonra bina taş konsollar üzerinde harice çıkar.8
18Şekil-2.7b’de planları görülen yapılar, 19. yüzyılın ikinci yarısındaki kentsel düzenlemeler sırasında yıkılmamış ve bugüne kadar kalabilmiş Galata’nın eski mimari dokusuna ait nadir örneklerden bazılarıdır. İlk kullanımlarına ve yapım tarihlerine ait kesin bilgiler bulunmamaktadır.
19Öncelikle incelenen tüm örnekler, bugün, ticari mekân olarak kullanılmaktadır. İlk kullanımları hakkında kesin bilgi olmayan, ancak genel olarak ticaret hanı olarak bilinen bu yapılar incelendiğinde, iç mekânların ticaret kullanımına uyumlu hale gelirken oldukça zarar gördüğü anlaşılmaktadır. Buna rağmen bazı mekânsal düzenlemeler, yapıların eski kullanımları hakkında varsayımlar geliştirilmesine olanak sağlamaktadır.
- 9 Bu yapının Banka Sokak’ta bulunan cephesinde yeni koyulduğu anlaşılan ve bu sebeple de doğruluğu da (...)
- 10 J.-L. Arnaud çalışmasında bu yapının 16. yüzyıldan kalmış olduğundan ve 1535 bu yapıda Jean Lafores (...)
20İlk gözlemlerden biri, bu yapıların zemin katında, binanın üst katlarındaki ticaret mekânlarından bağımsız sokağa açılan dükkânların olduğudur. A (Çınar Sokak ile Perşembe Pazarı Sokak arasında köşe konumdaki yapı), B (Serpos-Serpuş Han), D (Galata Mahkemesi Sokak ile Perşembe Pazarı Sokak arasında köşe konumdaki yapı) ve E (İpçi Han) örneklerinin hepsinde, giriş katında bir veya birden fazla bağımsız dükkân bulunmakta ve binanın diğer katlarına bunlardan farklı bir giriş kapısından geçilmektedir. Bu düzenleme doğal olarak üst katlardaki mekânlar ile alt katlarda bulunan bağımsız dükkânların farklı amaçlarla kullanıldıklarını göstermektedir. Bu durum, bazı örneklerin üst katlarında han mimarisinde olduğu gibi farklı bir ticaret biçimi veya konut kullanımı olduğunu düşündürmektedir. Zaten, örnek A’nın9 bir dönem konut olarak kullanılmış olduğu konusunda bilgiler de bulunmaktadır.10
- 11 İpçi Hanın bugünkü iç mekânının tavanında böyle bir cam yüzey görünmemektedir. Ancak Goad haritasın (...)
21İlginç olan bir diğer düzenleme ise örneklerin birçoğunda göze çarpan katlardaki iç dolaşım biçimidir. Bu yapılardaki dolaşım ve dağılım mekânı, sokaktan bir giriş ile başlamakta, merdiven ve sahanlıklar veya galeri mekânı ile birleşmektedir. Örnek B, D, ve E’de katlardaki odalar direkt olarak bu dağılım mekânına açılmaktadırlar. Örnek B’de (Serpos-Serpuş Han) düşey dolaşım alam olanı merdivenler, açık mekândır. Örnek D’de ise merdiven kapalıdır, ancak hem sahanlığın hem de galerinin üzerinde cam çatı bulunmaktadır. Bu cam çatı dağılım mekânına aydınlık vermektedir. Aynı mekânsal düzenleme ikinci katı olmayan11 İpçi Hanın plan şemasında (Örnek E) da bulunmaktadır. Yatay dolaşım mekânı, incelenen birçok örnekte benzer şekilde düzenlenmiştir. Örnek E, B ve D’de katlardaki dolaşım mekânı tüm odaların açıldığı tek bir galeridir. Bu galeri iki örnekte merkezde, Serpos Handa ise yandadır. Daha önce alıntı yapılan Arseven, bu plan şemasının ticari yapılara (han) ait olduğunu söylemektedir: “Han gibi mebaii umumiyyede merdivenler haricden ve taşdır.”
22Tüm odalar yaklaşık 30-35 metrekare büyüklüğündedir ve aralarında geçiş yoktur. Bu arada, örnek A, D ve E’de bazı odalar arasında geçisler vardır, ancak yerinde yapılan incelemeler bu geçişlerin ilk kullanımlarda olmadığını düşündürmektedir.
- 12 1889-1890 yıllarına ait ticaret yıllığı bu binanın içindeki dükkânların kimlere ait olduğunu şu şek (...)
23Odaların iç mekânları incelendiğinde, bazı örneklerde (Örnek B) odaların eski kapılarının demirden olduğu görülmektedir ki bu, odaların yapının diğer bölümünden bağımsız olduğunu göstermektedir. Başka bir deyişle bu durum örnek B’nin ticaret hanı veya kolektif konut olarak yapılmış olabileceğini düşündürmektedir.12 Diğer örneklerde ise oda kapılarının eski olmadığı gözlenmiştir.
24Pencereler demir parmaklıklarla veya demir kepenkler ile kapatılmaktadır. Bir tür emniyet tedbiri ve yangınlara karşı korunma için bu tür detaylara başvurulduğu bilinmektedir. Dışa açılan pencerelerin yanı sıra, bazen galeri bölümüne açılan pencereler de gözlenmiştir. İç mekâna açılan pencereler bazı ahşap evlerde ve daha ileride incelenecek Galata apartmanlarının bazılarında da bulunmaktadır.
25Odaların tavanları tonoz biçiminde ve oldukça yüksektir. Ayrıca bugüne kadar kalabilmiş bazı tavan süslemelerine rastlanmaktadır (Şekil-2.8). Odaların yan duvarlarında nişler vardır, ancak bunlardan bazıları yan odalarla bağlantıyı sağlamak için kapıya dönüştürülmüşlerdir Odaların içinde seki veya benzeri düzenlemeler bulunmamaktadır.
- 13 Örnek A bu konuda diğerlerine göre istisna oluşturmaktadır ve aslında o da sokağa yönlenmiş bir pla (...)
26Bu yapıların hepsi sokağa yönlenmiştir ve ne manzara görme imkânları ne de bahçeye veya avluya bakma imkânları vardır.13 Zaten Galata surlarının içinde kalan bölgenin oldukça sıkışık yapıda olduğu bilinmektedir. Bu sıkışık kent dokusu içinde bulunan bahçe ve avlular oldukça küçük boyutlardadır. İncelenen örneklerin bulunduğu alan, Galata surları içinde I. ve II. Bölge olarak tanımlanan ilk yerleşmelerin olduğu bölgededir ve kent dokusu diğer bölgelerden farklı olarak, düzgün parsellerden ve birbirine dik ve paralel sokaklardan oluşmaktadır. Bu bölümde incelenen taş binalar, eski kent dokusunun bugüne kadar korunabildiği bir bölgede bulunduğu için düzgün parsellerde biçimlenmiş ve sokağa yönlenmiş konumlarının eski kent düzeninin birer örneği olduğu söylenebilir. Sonuç olarak Galata’nın eski kent düzeninin ve mimarisinin bu bölgede 19. yüzyılın son çeyreğine kadar varlığını sürdürdüğü ve incelenen yapıların Galata’nın mimari mirasından örnekler olduğu görülmektedir.
- 14 Ahşap konutların mimari geleneği konusunda bilgilerimiz 18. yüzyılın gerisine pek ulaşamamaktadır, (...)
- 15 Fener evleri konusundaki sınırlı bilgiler Gurlitt tarafından yapılan bazı restitüsyonlar ve günümüz (...)
27Yapım teknikleri ve mekân kurguları açısından, incelenen bu taş yapılar İstanbul’daki ve Galata’daki ahşap konutlardan14 oldukça farklı görünmektedir. Ayrıca bu taş yapıların bazı mimari özellikleri Fener Mahallesi’ndeki eski taş yapılarla benzerlik göstermektedir.15 Bir sıra taş iki sıra tuğladan oluşan duvar yapısı, pencere sistemleri ve kemer formları, taş konsolları, odaların tonozlu yapısı ve çatı saçağı detayları bakımından bu yapılar arasında yakınlık bulunmaktadır.
28İç mekân kurgusu konusuna gelince açık bir galeri (Galata’da galeri bazı durumlarda kapalıdır) ve buraya çıkan merdivenler her iki grup yapıda da bulunmaktadır. Buna karşılık, Fener’deki evlerin odalarında seki üstü ve servis alanı olan iki bölümlü düzenlemeden söz edilmekte ancak bu plan şeması Galata’daki iç mekânlarda bulunmamaktadır.
- 16 Eyice S., (1982), “‘Palazzo del comune’ des Génois à Péra (Galata),” Studia turcologica memoriae Al (...)
29Galata’daki bazı ilginç taş yapılar konusunda, hem Batılıların hem de Osmanlıların ilgisini çekmiş olan Podesta’nın konutundan da söz etmek gerekmektedir. Bu yapı aynı zamanda bir yönetim binası olarak da bilinmektedir. 19. yüzyıl sonlarında önemli bir yenileme geçirmiş ve oldukça değiştirilmiş olan bu yapının planlarına ulaşılamamıştır. Celal Esad Arseven 1910’da, Beylié’e dayanarak, bu binanın beş altı yıl kadar önce yıkıldığını ve yerine bir ticaret hanı yapılmış olduğunu belirtir. Şekil-2.9’da 1895’te tekrar gözden geçirilen ve düzeltmeler yapılan Huber haritasında ve 1905 tarihli Goad haritasında Hamdi Paşa Han olarak tanımlanan bu eski taş yapı görülmektedir. Ayrıca Şekil-2.10 ve 2.11’de de bu binanın mimari yapısı izlenebilir. Ancak bu yapı konusunda Beylié’ye referans veren Arseven yanılmaktadır, zira hem Semavi Eyice’nin16 makalesinde belirttiği gibi hem de diğer kaynakların da doğruladığı gibi Podesta’nın konutu Hamdi Paşa Hanın tam karşısında bulunan yapıdır.
- 17 Tekrar belirtmek gerekirse tarihi yarımadada daha detaylı bir araştırma ile Galata’daki taş konutla (...)
30Hamdi Paşa Han olarak adı geçen yapı incelendiğinde, Beylié’nin hazırlamış olduğu ve kat planında bütün odalar arasında geçişin hem bütünüyle simetrik hem de her odada kesintisiz devam eden şemasının tartışılabilir olduğu açıktır. Zira böyle bir şema, batı mimarisinden en fazla etkilendiği öne sürülen Boğaz’da bulunan bazı 19. yüzyıl yalılarında bile görülmemektedir. Ayrıca bu plan şemasına, biraz önce incelenen taş yapılarda da (Şekil-2.7a-b) hiç rastlanmamıştır.17
311853 tarihli fotoğrafta (Şekil-2.2) görülen Podesta’nın konutu, Altınci Dairenin 19. yüzyılın 60’lı yıllarında üstlendiği yol genişletme ve sağlıklılaştırma çalışmaları sırasında ön cephesi yıkılarak değiştirilmiştir. Binanı arka bölümü değişikliğe uğrayarak eski yerinde durmaktadır, ancak ön cephe geri çekilerek tümüyle yeniden yapılmıştır.
32Bölgenin mimari mirası konusunda bilgi veren kaynaklardan biri de, Jules Laurens’in 1846 tarihli bir resmidir (Şekil-2.12). Ressam bu tasvirde, ahşap veya demir kafesli cumbaları olan (bu cumbalar batılı gezginlerin yazılarında az bir yer kaplayan küçük kapalı balkonlar olarak tanımlanmaktadırlar) taş evlerle yanlarında bulunan ve bunlara göre daha dışa açık ahşap konaklar hakkında bilgi vermektedir. Buna benzer bir görüntüye, 20. yüzyılın başlarında Gurlitt tarafından çekilmiş, Fener sokaklarını tasvir eden bir fotoğrafta rastlanmaktadır (Şekil-2.13). Bu farklı yapım tekniklerinin (daha çok farklı mekân kurgularının) Galata’nın bu bölgesindeki bir aradalığı, aynı dönemde birbirinden oldukça farklı mekân kurgularının birlikte var olabildiklerini ve böylece Galata’nın mimari mirasını oluşturduklarını kanıtlar gibidirler.
- 18 Arseven, (1989) sayfa 83.
- 19 Bugün taş yapı tüm olumsuzluklara (yıkımlar, yangınlar, yıpranma, vb) rağmen ayaktadır ve dükkân ol (...)
33Bölgenin mimari görüntüsü üzerine bilgi veren bir diğer belge, birbirinden farklı olan iki mekânsal kurgunun bu kez aynı yerde üst üste bulunarak oluşturduğu mimari biçimlenmeyi gösteren, 20. yüzyıl başlarında çekilmiş bir fotoğraftır (Şekil-2.14). Bu yapının alt bölümünü, Arap Camii karşısında bulunan ve Arseven’in kaynaklarına göre18 eski bir Ceneviz mahkemesi, bir Podesta konutu veya St. Paul Manastırı’nın bir bölümü olma olasılıkları bulunan taş bir yapı oluşturmaktadır. Yapının üst bölümünde ise İstanbul’da bulunan diğer ahşap yapıların tüm özelliklerini barındıran (çıkmalar, kafesli pencereler, çatı saçakları gibi) ve alttaki taş yapıya dayanarak bir kat yükselen ahşap bir bina bulunmaktadır.19
- 20 Taş konutlar konusunda daha derinlemesine bilgiye ihtiyaç olduğu açıktır. Ancak bugüne kadar korunm (...)
34Galata’daki taş yapı geleneğinin kendine özgü nitelikleri bulunmakla beraber Fener bölgesindeki örneklere de benzer özelliklere sahip olması, bu taş yapı geleneğinin sadece İtalyan koloni devletlerinin Galata’ya mal ettikleri bir mimari gelenek olarak-tanımlanmasını engellemektedir.20 İstanbul gibi birçok kültürün yüzyıllar boyu bir arada bulunduğu bir bölgede, oldukça ilginç mimari sentezlerin olabileceği ve bunların da daha derinlemesine bir araştırma gerektirdiği açıktır.
35Sonuç olarak, bu mimari geleneklerin hangi kültür gruplarına ait oldukları konusunda çok detaylı belgeler olmamasına rağmen, tüm bu mimari geleneklerin yan yana ve hatta üst üste var olabildikleri söylenebilir. Bu yapıların bulundukları yerin ve zamanın mimari mirasını temsil ettikleri gerçeğinin tartışılamayacağı ve bu geleneğin 19. yüzyıl sonlarına doğru aşamalar halinde geçirdiği değişimin oldukça karmaşık olacağı açıktır.
- 21 Eldem S. H., (1986), Türk Evi / Osmanlı Dönemi, Ali Rıza Baskan Güzel Sanatlar Basımevi A.Ş., İstan (...)
36Ahşap ve taş yapıların dışında, o günün Galata’sında tuğla kâgir evler de bulunmaktadır. Bu yapım tekniğinde duvarları taş ve tuğla diziler oluşturmakta, ayrıca yerler ahşap olup lento ve pencere söveleri çoğunlukla mermerden yapılmaktadır.21 Bu yapım tekniği, yangın felaketlerini önlemeye yönelik çıkarılan yeni inşaat yönetmelikleri ve bunu destekleyen tuğla malzeme üretimi ile 19. yüzyılda oldukça yaygınlaşmış bir tekniktir.
- 22 Sedat Hakkı Eldem tarafından belgelenen bu kâgir yapı ile Hamdi Paşa Han’ın iç mekân kurgusundaki z (...)
37Sedat Hakkı Eldem’in yapım tarihini 1840-1850 yılları arası olarak belirlediği, Zürefa Sokak’ta bulunan bir konak bu yapım tekniğinin bir örneğini oluşturmaktadır (Şekil-2.15). 1905 yılında E. Goad tarafından hazırlanan sigorta haritalarında bu bina Belediye Hastanesi olarak tanımlanmıştır. Arseven’in ve Beylié’nin, yanılarak Podesta’nın sarayı (konutu) olarak belirledikleri Hamdi Paşa Han ile bu bina arasında yapısal benzerlikler bulunmaktadır. Ancak bu benzerlik iç mekân organizasyonunda devam etmemekte, hatta birbirlerine tamamen karşıt oldukları dahi söylenebilmektedir.22 Sonuç olarak söz konusu olan iki yapının da bugün ortadan kalkmış olması ayrıca Beylié’nin plan şemasının doğruluğu konusunda çekinceler olması nedeniyle, bu konuda kesin yargıya varılamamaktadır.
38Sedat Hakkı Eldem’in kaynaklarına dayanarak, Zürefa Sokak’ta bulunan kâgir yapının tipik bir 19. yüzyıl Osmanlı konağı olduğu söylenebilir. Öncelikle bina iki katlıdır ve ikinci kat diğerlerine göre daha özenle bezenmiştir. Yapıya ait bahçenin altında sarnıç bulunmaktadır. Binanın parsel içindeki yerleşimine bakıldığında, sırtını sokağa döndüğü ve bahçe tarafına yönelerek manzara imkânından yararlandığı anlaşılmaktadır.
39Perşembe Pazarı Sokağı’nda incelenen taş yapıların hiçbirinde rastlanmayan, manzaraya yönlenme ve binanın yapı şemasının bu kurguya göre planlanması, Zürefa Sokak’taki örnek ile bu taş yapılar arasında farklılıklar olduğunu göstermektedir. Buna karşılık, Galata Kulesi’ne yakın üst bölgelerde manzaraya yöneldiği anlaşılan birçok ahşap yapı bulunduğu, eski fotoğraflarda görülmektedir.
- 23 Eldem S. H. (1986), s. 260.
40Binanın iç mekân düzenlemesinde orta mekân olarak tanımlanabilecek sofanın bulunduğu, bu mekânın simetrik olarak düzenlendiği, ayrıca merdivenin sofanın aksına yerleştirilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Eksensel olarak nitelendirilebilecek plan kurgusunda merkezde bulunan sofa iki yanlarda bulunan mekânlar arasında ayrım yaratmakta ve bu düzenleme birbirinin tamamen aynı olan iki katta da sürdürülmektedir. Zemin katta bulunan mutfaktan üst katların bir bölümüne çıkan küçük bir servis merdiveni bulunmaktadır. Planın diğer bölümünde bulunan merdiven hacminde, müzisyenler için olduğu belirtilen,23 loca katına ulaşan bir girişin varlığı bu bölümün selamlık olarak kullanılabileceğini düşündürmektedir. Binada planları birbirinin aynı olan iki yaşama katı bulunması, bu konutta geniş ailenin farklı kuşakları için ayrı bölümlerin bulunduğunu göstermektedir. Ayrıca sofanın iki yanında benzer bölümlerin olması da harem ile selamlık ayrımının, önceki yüzyıllara göre daha az gözetilmiş olmasına rağmen sürdüğünü düşündürmektedir.
41Bu yapının odalarında geleneksel oda düzenlemesi olarak tanımlanabilecek seki ile ayrılmış sedirli bölüm ve dolaplarla donatılmış iç mekân organizasyonuna rastlanmamaktadır. Ancak Sedat Hakkı Eldem’in planlarını çizdiği bu yapı bir süre hastane olarak kullanılmıştır ve geleneksel oda düzenlemesi ile ilgili donatım elemanlarının bu süre içinde kaldırılmış olması mümkün görünmektedir.
42İncelenen kâgir konağın odaları arasında geçişler bulunmaktadır. 18. yüzyıl konaklarında çοk az rastlanan odalar arası geçişler, 19. yüzyılda oldukça sık görülen düzenlemelerdir. Bu yapıda bulunan odalarda seki, sedir gibi düzenlemelerin olmaması ve birbirleri arasında geçişler bulunması, 19. yüzyıl batı mimarisi etkisi olarak açıklanabilir, ancak daha önce incelenen eski taş yapılarda da sedir ve seki olmayan oda düzenlemeleri ve bazı odalar arasında doğrudan iletişimin kurulduğu planlamalar görülmektedir.
43Galata’daki taş yapıların mekân kurgularının İstanbul’un Osmanlılar tarafından fethinden bile öncesinden kaynaklanan ve farklı kültürel etkilerle gelişmiş aynı zamanda sadece Galata’ya da has olmayan bir konut kültürü kökenli olduğu kuvvetli bir olasılıktır. Dolayısıyla, incelenen kâgir konağın mimari mirası araştırılırken, bir veya iki yüzyıllık süreçler ve bölge sınırlamalarının dışına çıkarak “İstanbul konutu gelişim süreci” tanımlaması üzerinde durulması gerektiği açıktır. Çok sınırlı kaynağa dayanarak incelenen bu yapıların, yüzyıllar süren ve farklı birçok kültürünün etkilediği bir değişim süreci içinde, her dönemin koşullarına uyum sağlayarak gelişen örnekler olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.
44Galata’da, bahçe içinde olan bu tip kâgir konutların yanında, tuğla ve taş malzeme kullanılarak bitişik konumda inşa edilen çok sayıda yapı da bulunmaktadır. Bu yapıların bazılarına, Yüksek Kaldırım adını almış olan ve Galata’nın Ceneviz kolonisi olduğu dönemden kalan iç surlarında, kıyıdan kuleye çıkan eski yokuşun iki tarafındaki dar parseller üzerinde rastlanmaktadır. Şekil-2.16’da bu yokuşun 19. yüzyıl sonlarındaki durumu görülmektedir. Bu eski yol ve iki tarafındaki evler birçok kaynakta göze çarpmaktadır (Şekil-2.17). Şekil-2.17’deki kaynak bitişik düzendeki kâgir yapıların 19. yüzyıldan önceki dönemlerdeki varlığını da kanıtlamaktadır.
- 24 15 Ekim 1861 tarihli gazetede büyük bir gururla taş binaların modernlik adına yıkıldıklarından söz (...)
45Şekil-2.16’da görülen Yüksek Kaldırım’ın iki tarafında bulunan ve dar cephelerinde birçok bezemeleri olan bu yapılar, çoğunlukla tuğladan yapılmışlardır. 10 Ağustos 1859 tarihli Journal de Constantinople gazetesindeki bir makale, Yüksek Kaldırım’daki yıkım ve genişletme çalışmaları konusunda bilgi vermektedir. Dolayısıyla, Şekil-2.16’da görülen yapıların büyük olasılıkla bu genişletme çalışmalarından sonra yapılmış olduğu söylenebilir. Bu sokak üzerinde büyük olasılıkla ahşap evler de bulunmaktadır. Zira çeşitli dönemlerde yayınlanan yangın haberlerinde Yüksek Kaldırım’daki ahşap evlerin tahrip olduğundan söz edilmektedir. Ayrıca 1859 tarihinden önce burada yapılmış olan bitişik nizamdaki yapıların taş olma olasılıkları da azdır. Zira Malta Sokak’ın genişletme çalışmaları sırasındaki yazılar ve benzer diğer24 yazılarda taş yapıların yıkıldıklarından söz edilir, ancak Yüksek Kaldırım’ın civarı için böyle yıkımlardan söz edilmemektedir.
- 25 26 Kasım 1860 tarihli Journal de Constantinople gazetesinde Yüksek Kaldırım’da çıkan bir yangında o (...)
46Sonuç olarak, Şekil-2.16’da görülen ve bugüne çοk az örneği kalmış Yüksek Kaldırım’ın iki tarafındaki binaların çοğunun en geç 1850’lerin sonlarına ait olduğu düşünülebilir ve bu tarihten önce burada bulunan yapıların dar ve düzgün parseller üzerinde bahçesiz, tuğla ve bir bölümünün de ahşap25 olarak inşa edildiği söylenebilir. Böylece 19. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilenlerden, cephe bezeme tarzları dışında, mimari farkları olmadığı varsayılabilir.
47Bugünün Galata’sında bu yapılar, taş ve ahşap olan diğerlerine göre, daha çοk korunmuş durumdadırlar. Taş ve ahşap olan yapılar ise 19. yüzyılın sonlarına doğru ortadan kalkmış ve yerlerine daha hacimli ve yüksek katlı konutlar ve ticaret yapılan yapılmıştır.
48Kâgir konaklar (bir örneği Sedat Hakkı Eldem’in çalışmasından alınan tuğla kâgir konaktır) ahşaplara göre 19. yüzyılın sonlarına doğru başlayan inşaat hareketine daha fazla direnç göstererek, 20. yüzyıl başlarına kadar varlıklarını sürdürebilmişlerdir. Ancak 20. yüzyılın 50’li 60’lı yıllarında, koruma kanunlarının ilan edileceği 70’li yıllara kadar, başka bir yıkım ve inşaat dalgası yaşanmış ve büyük olasılıkla çοk az kalan tuğla konaklar da bu süreçte ortadan kaybolmuştur. Buna karşılık, bitişik nizam dar cepheli ve küçük parselli tuğla yapıların çoğu, kârlı birer yatırım olarak görülmediğinden, bugüne kadar ayakta kalabilmişlerdir. Ayrıca bu bölgenin halen ticaret işlevi fazla bir yer olması ve yakınındaki sokakların iyi bir ününün olmaması, bu yapıların yatırımcıların ilgisini çekmemesini açıklayan diğer sebepler olabilir.
49İstanbul’un diğer evlerinden çοk farklı bir iç mekân organizasyonuna sahip olmadığı anlaşılan Galata’nın bu dar cepheli konutlarını, Betrand Bareilles, eserinde tanımlamaya çalışmaktadır:
- 26 Bareilles B., (1914), Constantinople, ses cités franques et levantines, Éditions Bossard, s. 72, Pa (...)
Sokakların iki tarafında kırmızı tuğladan yapılmış ama pembeye maviye boyanmış evler sıralanmıştı. Bunların planları hep aynıydı; dar ve uzundular, hepsinde evcimen Levanten hanımların işten sonra yastıkların üzerine uzandıkları kapalı balkonlar bulunmaktaydı. Giriş katında yemek odası olur, salon ise birinci katta bulunurdu, Pera’da, bu geçici bir başıboşluğun yeşermiş olduğu bölgede, en fakirlerin bile bir salonu (başoda) olurdu. Evler, üst katta ailelerin çamaşırlarının kuruduğu bir terasla sona ererdi.26
50Bareilles’in tasviri bir İstanbul Levanteni olan ve bu tür yapıları Türk ve Levanten evleri olarak adlandıran Willy Sperco’nun tanımlamalarıyla örtüşmektedir:
- 27 Sperco W., (1989), Yüzyıl başında İstanbul, Çelik Gülersoy Vakfı İstanbul Kütüphanesi Yayınları, sa (...)
Önceleri Türkler ve Lövantenler “kendilerine özgü” küçük pek havadar olmayan, kafeslerle örtülü açıklıkları, demir kepenklerle kapalı pencereleri olan zemin katlarında yaşarlardı. Mermer veya alelade taşlarla döşenmiş bir koridor, solda bir salon, dipte bir yemek odası, mutfak ve küçük bir bahçesi olan bu evlerin her katında tahta merdivenin yanında bir koridor, evin ön cephesine bakan kapalı bir balkonu olan geniş bir oda, evin arka cephesine yönelik ikinci bir oda vardır. Bu plan üst katlarda da aynen uygulanmıştır, çatının yarısı tavan arasına ayrılmış, diğer yarısında da bir teras vardır. Çamaşırlar orada kurutulur; baharda genç kızlar ve erkekler burada uçurtma uçururlar.27
Şekil 2.18
Fener’de kat bağımsızlığı olan tek odalı ev
M. Kaptı, İstanbul’da 19. yy. Kâgir Mimarinin Korunması için Fener Bölgesi Örneğinde Bir Yöntem Geliştirmesi yayınlanmamış doktora tezi.
51Bu dar ve uzun planlı konutların iç mekân organizasyonu kurguları, 19. yüzyıl İstanbul’unda mütevazı bir konutun mekân prensiplerine çok da yabancı değildir. Genel olarak mütevazı denebilecek konutlarda bu tarihte, henüz kat bağımsızlığından, yani servis hacimlerinin her katta devam ettiği bağımsız dairelerden oluşan planlama biçiminden, söz edilememektedir.
52Galata’da, mütevazı boyutta, konut olduğu anlaşılan üç katlı ve servis hacimlerinin her katta devam ettiği yapılara rastlanmaktadır. Çalışmanın bundan sonraki bölümünde daha detaylı incelenecek olan bu yapılar apartmanlardan önce inşa edilmişlerdir. Bu bulgu, Galata’da 19. yüzyılın ikinci yarısının ekonomik ve sosyal dinamikleri çerçevesinde, büyük olasılıkla orta sınıf olarak tanımlanabilecek, ayrıca oldukça karmaşık bir konut mimarisi geleneğine de sahip olan bir sosyal sınıfın geliştirmiş olduğu bir ara tip konut olduğu varsayımını güçlendirmektedir. Böylelikle, incelenen alan içinde, apartmanların yapımından önce, kat bağımsızlığı sağlanmış bir tür kolektif konutun var olduğu söylenebilmektedir.
- 28 Bu konut Mevlude Kaptı tarafından hazırlanan doktora tezinde arşivlenen yapılardan biridir ve Şekil (...)
53İstanbul konutu üzerine her ne kadar çok çalışma yapılmış olsa da, daha çok araştırlacak örnek bulunabileceği açıktır. Bu konuda Fener’de bulunan bir konut (Şekil-2.18),28 Osmanlı konut tipleri gelişimi sürecinde, olası, ancak bugüne kadar detaylı olarak tanımlanamamış bir evreye ait ilginç bir örnek oluşturmaktadır. Bu yapı büyük olasılıkla 19. yüzyıl öncesinde inşa edilmiş olmalıdır. Bina zemin üzeri tek kattan oluşmakta ve giriş katında mağaza bulunmaktadır. Üst kata dışardan bir merdiven ile çıkılmakta ve bu katta servis hacimleri ve tüm konut mekânları (mutfak, iki oda, bir sofa ve bir tuvalet) bulunmaktadır. Bilindiği gibi 17. ve 18. yüzyıla ait taş kâgir tek odalı Fener evlerinde dış merdiven ortak mimari özelliklerdendir. Böylelikle incelenen konutta merdivenin üst kata dışardan ulaşmasının, Fener evlerinin mimari geleneğinden geldiği söylenebilir. Ayrıca konuta girişin dış mekândan bir merdiven ile sağlanması, Galata’daki bazı taş yapılarda da bulunmaktadır. Ancak, Galata’daki örneklerle, Fener’deki örnekler iç mekân organizasyonu açısından karşılaştırıldığında benzerlik bulunmamaktadır. Eski Fener evleri olarak tanımlanan konutlarda bir galeri veya bazen sadece bir sahanlığa ulaşan açık bir merdiven söz konusudur. Buradan doğrudan girilen oda ise içinde seki ve sedir düzeni olan tek mekândır. Galata’da incelenen taş yapılarda ise genellikle açık veya kapalı bir galeriye çıkılır; burası, odalar ile dışarı arasında bir ara mekândır. Ayrıca bu ara mekândan içinde sedir ve seki olmayan odalara geçilir. İncelenen Fener örneğinde ise bu iki tür konuttan çοk farklı olarak, geniş ve iyi ışık alan bir sofa (hem gündelik oturma hem odalara geçiş mekânı olarak kullanılmaktadır), iki oda, mutfak ve tuvaletten oluşan bağımsız bir konut planı izlenmektedir.
54Fener’deki bu ev, İstanbul konutu gelişim sürecinin oldukça az incelenmiş bir evresine ait ilginç bir örnek gibi görünmektedir. Bu yapının, Galata’da 19. yüzyılın sonlarına doğru inşa edilecek olan apartman konutları tipinin ön aşamalarından biri olabileceği varsayımı ise iyi araştırılması gereken bir konudur. Benzer planlamalarla desteklenmesi gereken bu örnek, İstanbul’un konut mimarisi geleneğinin zenginliğnini göstermektedir.
55Altıncı Daire Belediyesinin 1858 yılından başlayarak 1876 yılına kadar sürdürmüş olduğu çalışmalar incelendikten sonra, kent mekânlarını daha iyi şartlara ulaştırma düşüncesinin arkasında ticari gelişmenin itici gücü bulunduğu söylenebilmektedir. Öyle ki Galata’nın gittikçe daha çok gelişen ticaret işlevi, yolların genişletilmesini veya yeni yollar yapılmasını ve akıcı bir ulaşımı gerektirmektedir.
56Galata’da ticaretin giderek gelişmeye başladığı dönemde, ulaşım koşulları yetersiz kalmakta, mevcut iki, üç katlı taş veya ahşap binalar da bölgenin ticaret ve konut işlevini karşılayamamaktadır. Bu durum, kent mekânlarının değişimine tanık olunan bu dönemde, eski yapıların yıkılarak yerlerine yeni ticaret binalarının yapılmasını ve sokakların genişletilmesini sağlamıştır. Böylelikle ticaret bölgesi genişemiş ve konut bölgesi de surların yıkılmasıyla gelişerek Galata tepelerine doğru ilerlemiş ve Pera’ya doğru gelişmiştir.
57Ticaret faaliyetinin gelişimi, Galata’da yaşayanların ve çalışanların sayısını artırmış, bu durum da daha fazla konuta ihtiyaç duyulmasına ve inşaat yapılacak alanların değer kazanmasına yol açmıştır. Apartmanların ortaya çıkışı da doğal olarak bu şartlar altında açıklanmalıdır.
58Böylelikle, daha çok ahşap veya kâgir iki, üç katlı, küçük de olsa bir bahçesi veya giriş katında bir taşlığı olan aile konutları yerlerini birçok ailenin beraber oturduğu çok katlı apartmanlara bırakmaya başlayacaktır. Bu şartlar altında, sahipleri için adeta bir gelir kaynağı halini alan apartmanlar, daha sıkışık olarak, daha çok katlı ve belki de daha özensiz bir biçimde inşa edileceklerdir.
- 29 Bu konuda yararlanılan kaynaklar, Tünel metrosu inşaatı için 1872-1874 tarihleri arasında E. Gavand (...)
59Osmanlı konut mimarisinde yaşanan bu köklü dönüşüm, kuşkusuz birden bire olmamış ve ara tip olarak tanımlanabilecek bazı örnekler ortaya çıkarmış olmalıdır. Çalışmanın bu bölümünde ortaya çıkan önemli bir sorun, bu gruba ait olduğu tahmin edilen konutların, ne yapım tarihleri ne de onları inşa edenlere ait kesin bilgilerin olmamasıdır. Ancak eski fotoğraf ve planlar, kronolojik bir dizi oluşturarak sınıflandırıldıklarında, binaların yapım tarihlerinin tahmin edilebilmesini sağlamaktadır.29
601905 tarihli Goad haritalarında apartman (Appartements) yapılarının yanında bunlardan farklı bir konut tipi (Habitations) daha belirtilmektedir. Goad haritasındaki bu ayrım, kullanım farklılıklarına, binaların büyüklüklerine veya kat sayısına göre yapılmış olabilir.
61Goad planlarında Appartements olarak tanımlanan yapıların, her katında bağımsız dairelerin bulunduğu konutlar (apartmanlar) olduğu, diğerinin ise (Habitations) her katta kendi servis hacmine sahip olmayan, dolayısıyla her katı bağımsız konut özelliği taşımayan aile konutları olduğu düşünülebilir. Bu son grup konutlarda mutfak ve tuvalet büyük olasılıkla giriş katında bulunmakta ve bu özellik onların tek aile konutu olarak tanımlamasını sağlamaktadır. Bugün, aile konutları üzerine yapılan çalışmalarda, her bir katta veya dairede bulunan servis hacimlerinin büyük bir çoğunluğunun sonradan eklendiği anlaşılmaktadır. Buna paralel olarak, aile konutların zaman içinde kiralık konutlara dönüştürüldüğü ve böylece servis hacimlerinin dairelere daha sonradan eklendiği bilinmektedir.
62Bu tür konutlar dışında, yapım tarihi 1858 yılından önceye dayanan ve her katında mutfak ve tuvalet bulunan örnekler de bulunmaktadır.
63Çalışmanın bu bölümünde incelenecek konutlar, belediyenin kadastro planlarında ve Tünel için hazırlanan 1872-1874 tarihli Gavand haritalarında bulunan, başka bir deyişle yapım tarihi 1876’dan önce olan ve Goad planında Habitations olarak tanımlanan yapılardır. Bu arada incelenen bu yapıların hepsi de Goad haritasında Appartements olarak belirtilen ve çalışmanın daha ilerdeki bölümlerinde incelenecek apartmanlardan önce yapılmış konutlardır. Şekil-2.19’da, bu yapılar, çalışmanın sonraki aşamalarında daha detaylı araştırılacak olan apartmanların bulunduğu alan içinde gösterilmektedirler.
64İncelenen yapılar arasında 32 numaralı örnek, 1853 tarihli bir fotoğrafta (Şekil-2.20a ve b) görülen, dolayısıyla çalışmanın en eski tarihli konutudur. Binanın cephesinde bulunan küçük bir tabelada, binanın yapım yılının 1831 olduğu belirtilmiştir. Ancak bu bilginin doğruluğu bilimsel olarak kanıtlanmış değildir.
65İç mekân kurgusunda “geleneksel” olarak tanımlanabilecek hiçbir belirtiye rastlanmayan bu üç katlı yapıda, arka cephesinde birbiri içinden geçilen iki oda, tonozlu bir mutfak, bir tuvalet ve küçük bir giriş holü bulunmaktadır (Şekil-2.21). Giriş cephesinde ise merdiven holünden de direkt bir girişi olan büyük bir oda vardır. Büyüklük olarak mütevazı sayılabilecek bu yapının her dairesi için iki giriş düşünülmüş olması ilginç bir düzenlemedir. Bu girişlerden birinin asıl konut girişi, diğerinin de servis girişi olduğunu kabul etmek, başka bir deyişle daha itibarlı bir girişin doğrudan başoda olarak tanımlanabilecek mekâna açılması oldukça mütevazı olan evde pek mümkün görünmemektedir. İki girişli bu düzenlemenin bir tür harem, selam ayrımı veya evin saygin bölümü ile gündelik bölümü arasındaki ayrım olmasını da akla getirmektedir. Ancak tüm bu olasılıklara rağmen bu düzenlemenin özgün olmayıp sonradan yapılmış olması da mümkün görünmektedir.
Şekil 2.19
Apartmanların inceleneceği alan içinde ara tip örnekler görülmektedir
Şekil 2.20a
Ara tip örneği 19. yy ortalarına ait fotoğrafta görülen çatısı
66Binanın ön cephesinde bulunan başoda olarak tanımlanabilecek mekânı geleneksel konut şemasında açıklamak oldukça zor görünmektedir. Zira bu odada ne bir çıkma ne sedir ne de seki bulunmaktadır.
- 30 Arseven, (1914), sayfa 81.
67Giriş katında bulunan tonozlu mekân ise bugün binada yaşayanlara göre eskiden şarap mahzeni olarak kullanılmıştır. Celal Esad Arseven’in de belirttiği gibi30 Galata’da bulunan taş yapıların tonozlu giriş katları mahzen veya dükkân olarak kullanılmaktadır. Dolayısıyla incelenen bu konut yapısının giriş katında da bu kullanıma benzer bir düzenleme yapılmış olabileceği mümkün görünmektedir.
68Bu konut yapısı, 19. yüzyılın ikinci yarısından önce her katında bağımsız dairelerin bulunduğu (mutfak ve tuvaletlerin her kattaki dairede bulunması) bir konut tipinin en azından Galata bölgesindeki varlığını kanıtlamaktadır.
69Şekil-2.20’de incelenen bu yapının çatısının da görüldüğü 1853 tarihli fotoğraf ile bu bölgenin 2000 yılındaki durumunu gösteren fotoğraf bir arada bulunmaktadır. 1853 tarihli fotoğrafta küçükte olsa bahçeleri bulunan ve geleneksel ahşap konut mimarisi örnekleri olarak tanımlanabilecek ve aile konutu olarak nitelendirilebilen yapıların oluşturduğu sıkışık mimari doku görülmektedir. Yukarıda incelenen bağımsız dairelerden oluşan üç katlı yapı ise bu dokuya göre farklılık göstermektedir. Dolayısıyla bu kâgir konut ya dönemine göre istisna bir örnektir veya yine bu bölgenin konut kültüründe var olan ve ahşap konutlardan farklı bir tipe ait örnektir. Sonuç olarak bu konut, 19. yüzyılın altmışlı yıllarından sonra inşa edilecek olan ilk apartmanlardan önce yapılmış kolektif konut örneklerinden biridir.
Şekil 2.22
Aratip olarak incelenen ikinci konutun 19. yy sonuna ait bir fotoğraftaki görüntüsü
70Bu sınıflama içinde incelenecek diğer örnek, 1970’li yıllarda, özgün plan şemasına ve mekân kurgusuna dikkat edilmeksizin yenileme geçirmiş olan bir konuttur. Ancak Şekil-2.22’de görülen fotoğrafta ve 1872-1874 tarihli Gavand haritasında (Şekil-2.23) bu yapının varlığı belirlenmektedir.
71Bu fotoğrafa göre bina üç katlı ve sokak cephesinde büyük olasılıkla iki odası olan bir yapıdır. Cephe saçağındaki süslemelerin simetrisi ve kenardaki pencerelere oranla daha farklı boyutta olan orta pencereleri dikkate alındığında iki kenardaki odalara göre farklılaştırılmış bir orta mekânin varlığından söz edilebilmektedir. Bu ara mekân, büyük olasılıkla sofadır ve cepheye uzanan bölümü ile geleneksel sofa kullanımını da koruyor olmalıdır.
Şekil 2.23
1872-74 tarihli Gavand planında incelenen aratip örnek görülmektedir
72Yerinde yapılan çalışmalarda binanın eski halini hatırlayan bir mahalle sakini yapının giriş katının sokaktan beş altı basamak yukarda olduğunu ve bu kotta bir taşlık bulunduğunu belirtmektedir. Bu katta girişin tam karşısına rastlayan bir bölümde üst katlara çıkan ahşap merdiven bulunmaktadır. Ayrıca bu kişi yapının her katının farklı ailelerin konutları olduğunu ifade etmektedir. Ancak, burada unutulmaması gereken bir nokta, bu tanıklığın 1950-1960 yılları arasına ait olduğu ve bu nedenle, ilk kullanımların bu tanımlamalara göre farklı olabileceğidir.
73Bu binaya ait fotoğrafta bacalar arka cephe ve bitişik yan cephelerde bulunmaktadırlar. Bu bilgiden yola çıkarak, odalara ait bacaların yan cephedekiler, mutfak ve belki de hamama ait olanların ise arka cephede bulunan bacalar olduğu var sayılabilir. Yan cephede odaların bulunduğu varsayımından yola çıkıldığında bu odaların, bina belli bir yüksekliğin üstüne çıktıktan sonra, geniş bir manzaraya sahip oldukları da anlaşılmaktadır.
Şekil 2.25
Aratip örneklerinden 1870 tarihinde Salvatore Fiori tarafından yapılan binanın bir bölümü görülmektedir
74Bütün bu bilgi ve varsayımlardan yola çıkarak binanın plan şemasının Şekil-2.24’te tanımlandiği gibi olduğu düşünülebilir.
75Şekil-2.25’te, yapım tarihi, mimarı ve kısmı rölövesi bulunan yapı, Goad haritasında “habitations” olarak gösterilmiş olmasına rağmen birbirinden bağımsız konutları bir araya getirmektedir.
- 31 Yapının mimarı Salvatore Fiori’dir ve yapım tarihi de 1870 olarak bina cephesinde bulunan plakette (...)
76Bu yapı, aynı cepheyi paylaşan ve katlarının her birinde farklı ailelere ait dairelerin bulunduğu üç ayrı yapı şeklinde tasarlanmış gibi görünmektedir. Bu düzenlemenin bilinen tipik Osmanlı konut geleneğinden geldiğini söyleyebilmek zordur. Zaten, parsel kullanımı, binanın biçimi ve mimarının yabancı veya Levanten31 olması da, bu yapının geleneksel Osmanlı konut yapısından farklı olabileceğini düşündürmektedir.
77Gavand planından da görüldüğü gibi, bu yapı Bereketzade Mahallesi’nde ve çeşmenin karşısında yer almaktadır. Şekil-1.9’daki Flandin’in gravüründe ve Şekil-2.26’da Barker’a ait resimden bu bölgenin 19. yüzyıl başındaki mimari dokusu hakkında fikir edinilebilmektedir. Bu kaynaklara göre, çevrenin 19. yüzyılın ilk yarısındaki mimari yapısı ile metro inşaatı sırasındaki (1872-1874 Gavand planı) doku arasında farklılıklar bulunmaktadır. Örneğin yüzyıl başında ahşap bir konak bulunan parselde, 1872-1874 döneminde İngiliz diplomatik konutu ve hastanesi bulunmaktadır. Kule Sokak’ın iki yan cephesini oluşturan yapılar ise, sokağın genişletilmesi ve bir miktar yön değiştirmesi sebebiyle yüzyıl başındaki görünümlerini tamamen değiştirmiş gibidirler. Bu biçimsel dönüşüm konut bölgesinin karakterini de değiştirmiş görünmektedir. Başka bir deyişle ahşap ev ve konakların yerini, farklı bir yaşayış biçiminin süre geldiği düşünülen başka konutlar almış gibidir.
78Altıncı Daire Belediyesi tarafından hazırlanan 1858-1860 tarihli d’Ostoya planında bu parselde iki farklı ahşap ev ve bir bahçe bulunmaktadır ve bunların mülkiyet sınrlarının birleştirilerek yeni kâgir binanın parselinin oluştuğu anlaşılmaktadır. Ancak daha önce belirtildiği gibi bölgedeki konut karakteri yetmişli yıllardan sonra değişime uğramış ve daha mütevazı ailelerin bulunduğu bir bölge konumuna geçmiş gibi görünmektedir. Bundan böyle büyük ahşap konaklarda yaşayanlar başka bölgelere, büyük olasılıkla da Pera’ya doğru çekilmektedirler. Böylece bölge, önceki düzeninden daha farklı bir kentsel ve mimari karakterle yeniden yapılanmaktadır.
79İncelenen bu yapının, İngiliz konsolosluğu, postanesi ve hastanesi ayrıca St. Pierre Koleji gibi kamu yapılan ile yakınlığı düşünüldüğünde, yapıyı oluşturan mütevazı dairelerin bu kamu yapılarında çalışanlar için yapılmış oldukça uygun konutlar olabileceği akla gelmektedir.
80Diğer taraftan, bölgenin sıkışık mimari yapısına rağmen, yer kaybetmeyi göze alarak üç ayrı giriş ve ayrı merdivenleri olan konutlar planlamak muhafazakâr sayılabilecek bir tutumdur ve bu, üç ayrı konutun birer aile konutu olarak tasarlandığını düşündürmektedir.
81Aile konutları olarak tanımlanabilecek başka bir örnek ise, Osmanlı yaşayış biçiminin geçirdigi değişim evreleri açısından bu bölgeye ait oldukça ilginç bir konut grubu oluşturan, Balkon Çıkmazı’nın iki yanında bulunan 75 ve 76 numaralı örneklerdir.
Şekil 2.28
Aratip konut örnekleri. Bayezid kulesinden çekilen fotoğrafta görülmektedir
S. Eyice, Galata ve Kulesi
82Her şeyden önce bu konutların kent dokusundaki konumunu incelemek gerekmektedir. Bu konudaki ilk kaynak Barker’in Galipdede Caddesi, eski Yazıcı Sokağı ve çevresinin mimari karakterini oldukça detaylı bir şekilde betimleyen 1813 tarihli resmidir (Şekil-2.27). İncelenen yapılar ise henüz bu resimde görülmemekte ve yerlerinde küçük patikalarla boş, yeşil bir alan bulunmaktadır. Bu bilgi, 19. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleştirilen Altıncı Daire Belediyesi çalışmalarından önce burada bir yaya geçişi olduğunu kanıtlamaktadır.
831870 Tarihli fotoğrafta incelenen örnekler görülebilmektedir (Şekil-2.28). Bu yapıların önemli bir özelliği kent dokusu içindeki biçimlenişleridir (Şekil-2.29). Her biri iki bağımsız girişli ve her katında bir daire olan ve karşılıklı olarak Balkon Çıkmazının iki cephesinde yer alan binalar sokakta simetrik etki bırakacak şekilde planlanmışlardır. Binanın simetrik balkonları, çıkmaz sokağa ismini vermiştir. Aslında bu yıllarda Balkon Çıkmazı Galipdede Caddesi’ni Yazıcı Sokak’a (Serdar-ı Ekrem) bağlayan bir geçit niteliği (Passage Zelliche) de taşımaktadır (eski yaya bağlantısının sürekliliği söz konusudur). Şekil-2.30’da 1905 Goad haritasından alınmış bu yaya yolu ve geçişi gösteren plan bulunmaktadır.
84Kentsel ve mimari dokunun incelenmesinden sonra, bu yapı adasının hem mimari hem de parsel düzeni açısından, yaya geçişlerinin de ihmal edilmediği bir düzenlemeyle ele alındığı görülmektedir. Bu düzenleme, oldukça profesyonel ve yaratıcı ancak o kadar da mülkiyet sahiplerinin çıkarlarını koruma amaçlı bir uygulamadır. Zira bu bölgenin 19. yüzyılın ilk yarısındaki görünümlerinde var olan boş araziden geçen patikalar yeni düzenlemede dar ve mülkiyetlerden olabildiğince az fedakârlık ederek, adeta “puzzle”lar yaratarak ve bazen de apartmanların giriş kotlarında geçitler yaratacak biçiminde tasarlanmışlardır.
85Habitation örnekleri olan bu binaların planları incelendiğinde, her katta mutfak ve tuvaletlerin bulunduğu görülmektedir. Mutfakların bulunduğu bölümlerde bacaların olması ve mutfak, tuvalet ve merdivenlerin evin planında belli bir bölümde gruplanması, bu mekânların binanın ilk planlandığı dönemdeki varlığını, dolayısıyla daha sonraki bir tarihte eklenmediğini göstermektedir. Bu düzenlemelerden yola çıkarak, yapıların kolektif konut olarak tasarlandığı söylenebilmektedir.
86Bu bölümde incelenecek altıncı ve son konut bu grubun en geç örneğidir (Örnek 58). Yapım tarihi 1880 ile 1890 yılları arasında olmalıdır. Bugün bina kullanılmamakta ve kapalı bulunmaktadır. Bu sebeple yerinde çalışma yapılamamıştır. Ancak binanın eski sakinlerinden birinin verdiği bilgiye göre konutun plan şeması çizilebilmiştir (Şekil-2.31). 20. yüzyılın ortalarına ait olan bu tanıklığa göre binada birbirinden bağımsız dairelerde farklı aileler yaşamaktadır. Her katta planın merkezinde, merdiven nüvesinden ahşap bir bölme ile ayrılmış bir sofa bulunmaktadır ve bu mekân aynı zamanda konut içindeki dolaşımı da sağlamaktadır, zira odalar, mutfak ve tuvalet bu orta mekâna açılmaktadır. Merdiven nüvesini sofadan ayıran ahşap bölücü uygulaması geleneksel ahşap konutlarda da sıklıkla görülen bir uygulamadır, ancak bu, bölücü sofayı merdivenden ayırmak amacıyla değil, giriş katından yukarı çıkan hava dolaşımının katlara girmesini engellemek için yapılmaktadır. Konutun eski sakininin aktardıklarına göre, merdiven nüvesi ile sofa arasındaki bu ahşap bölücü, konut içinde konuşulanları dışarı kolaylıkla yansıtır niteliktedir ve o dönemde binada bulunanlar bundan rahatsız olmaktadırlar. Bu bilgiye dayanarak, konutun ilk yapıldığı tarihlerde büyük olasılıkla her katında aynı geniş aileye ait çekirdek ailelerin yaşadığı bir konut olarak tasarlandığı varsayılabilir. Tanığın anlattığı dönem ise yapının bütünüyle kira konutu olarak kullanıldığı döneme ait olmalıdır. Ayrıca binanın eski sakininin aktarımından katlarda bulunan mutfakların oldukça küçük olduğu anlaşılmaktadır, dolayısıyla bu durum da, binanm, giriş katında ortak büyük bir aile mutfağı bulunan tek aileye ait bir konut olduğu varsayımını güçlendirmektedir.
Şekil 2.31
Konutun eski sakinleri tarafından verilen kullanım şemasina göre yapılan plan krokisi
87Tanıklığa göre odaların, küçük mutfak ve tuvaletin ortak sofaya açılmaları, salonun küçük çıkması ve binanın birinci katının diğerlerinden daha özenle bezenmiş olması gibi temel özellikleri bu yapının tipik 19. yüzyıl sonu yapısı olarak tanımlanmasını sağlamaktadır.
88Ancak üzerinde durulması gereken bir nokta da, tipik tek aile konutu olduğunu düşünülen bu yapıların aslında bazı küçük eklemelerle kolektif konuta dönüşebilir nitelikte olmalarıdır. Bu durumun binaların tasarım evresinde düşünülmüş olabileceği mümkün görünmektedir. Ayrıca, bu çift kullanım imkânı dönemin yararcı mantığına da oldukça uygun düşmektedir.
89Bu sınırlı örneklerin incelenmesi, çoğunluğu 19. yüzyılın sonlarına doğru yapılmış olan apartmanlardan önce de Galata’da bir tür kolektif konut yapısının varlığını göstermektedir. Bu konutların, 19. yüzyılın sonuna kadar inşa edilmiş büyük apartman tipi konutlar ile geleneksel Osmanlı aile konutları arasındaki geçiş sürecini temsil eden örnekler olduğu söylenebilir.
9019. yüzyılın sonlarına kadar bitişik düzende dar parsellerde bahçesiz ve çok katlı konutlarda süregelen yaşam biçimi toplumun seçkin kesiminin arzu edeceği bir yaşam biçimi olmadığı için, bu geçiş dönemi konutlarının toplumun mütevazı kesimine ait olduğu anlaşılmaktadır. Bu bölümde altı örnekle incelenen bu orta halli yaşam biçimi, Gavand’ın metro projesinde kesitlerini görülen iki, üç katlı konutlarda ve Pera’da da örnekleri görülen benzer konutlarda süregeliyor olmalıdır. Pera’da 1870 yılındaki yangınla büyük bir bölümünün ortadan kalkmış olduğu anlaşılan bu konut türünün yerine, günün koşullarına daha uygun yeni ve daha büyük, çok katlı konutlar yapılacaktır.
9119. yüzyılın ikinci yarısında mülkiyet hakları ve yapım konusunda yeni hazırlanan şartnameler, Galata’da hem nüfus hareketlerini, hem de kentsel ve mimari dokudaki dönüşümleri açıklayan önemli unsurlardır.
92Osmanlı İmparatorluğu’nda, Tanzimat reformlarından önce, daha başka bir deyişle, 1858 yılında çıkarılan mülkiyet haklarının genişletilmesini içeren şartnamenin ilanından önce, mülkiyet konusu oldukça karmaşıktır. Bu dönemde, genel olarak, devlet imparatorluğun tüm topraklarının tek sahibidir, halk ise bu toprakları kira karşılığı veya vergisini ödeyerek kullanabilir.
931839’da Hatt-ı Şerif ve 1856’da genişletilen Hatt-ı Humayun ile Tanzimat döneminin mülkler konusuna getirdiği yeni uygulamaya göre Osmanlı İmparatorlugu’nda hiçbir din ve sosyal yapı ayrımı yapılmaksızın her kişinin mülkiyeti ve serveti güvence altına alınmış ve özel mülkiyet hakları genişletilmiştir. Bu kararnameler doğal olarak yapı sektörünün canlanması için gereken tüm koşulları sağlamış ve Galata’nın büyüyen ekonomik kapasitesi de, bu yeni kararnamelerle uyumlu olarak inşaat hareketini körüklemiştir.
- 32 Bu konuda bakınız; Yerasimos S., (1996) “Réglementation Urbaine et Municipale (1839-1869),” L’Occid (...)
94Bütün bunlara paralel olarak, birbiri ardına çıkarılan ve sokak genişliklerine göre bina yüksekliklerine sınırlar getiren yapım şartnamelerinde bina yükseklikleri artırılmaktadır. Tanzimat döneminin başından itibaren yangın felaketlerini önlemek ve kentsel mekânların daha iyi koşullara getirilmesini hedefleyen kararnameler daha önce de benzerlerinin ilan edilmiş ama gerçekleştirilememiş olmasına rağmen çıkarılmakta ve uygulanabilmektedir.32 Bu kararnamelerde, kâgir yapılara ahşap yapılara göre daha fazla yükseklik hakkı verilerek ve malzeme taşıma ücretleri de düşürülerek, yangına daha dayanımlı bu inşaat tekniği özendirilmektedir.
951839 şartnamesinde yapı yükseklikleri ahşap binalar için 16,72, kâgirler içinse 22,80 metreye çıkarılarak oldukça yükseltilmiştir. Bunun hemen sonrasında Yapı Konseyinin kurulması ile bu yüksekliklerin düşürülmesine karar verilmiş ve bu ikinci seri şartnameler 1849 yılında ilan edilmiştir. Buna göre ahşap yapılarda yükseklik en fazla 10,54 metreye, kâgirlerde ise 15,20 metreye indirilmiş, arkasından çıkarılan yeni şartnamelerde (1863, 1882, 1891) ise bina yükseklikleri fazlalaştırılmıştır. Sonuç olarak ahşap yapılar 10,64 metreden 19 metreye, kâgirler ise 1863’te 15,20 metre iken 1891 şartnamelerinde 26,60 metreye yükseltilmiştir.
96Bu şartnamelerde binaların çıkmaları da kurallarla tanımlanmakta, genişlikleri, giriş kotundan yükseklikleri, komşu binaya mesafeleri belirlenmektedir. Bu konuya apartman yapılarının biçimlerinin incelendiği bölümlerde tekrar dönülecektir.
97Bina yüksekliklerinin artırılması devletin 1863 şartnamelerinden itibaren çok katlı yapılaşmayı özendirdiğini göstermektedir. Böylece, çοk katlı apartmanların yapılabilmesi için gerekli tüm koşullar sağlanmaktadır. Ayrıca, Galata’daki nüfus artışı da düşünüldüğünde, daha önce hiç görülmemiş yükseklikte yeni bir konut tipinin ortaya çıkışının gecikmeyeceği oldukça açıktır.
Notes
1 19. yüzyıl boyunca devam eden yangınlar bölgenin mimari dokusuna oldukça zarar vermiş olmalıdır. Bu sebeple, elimizdeki belgelere dayanarak mimari dokunun sistemli değişimini incelememiz de zorlaşmaktadır.
2 Galata’nın taş yapılarının mimari kökenleri ve nitelikleri konusunda dönemin bölge sakinlerinin fikirlerinin yansıdığı varsayılabilecek 9 Mart 1861 tarihli Journal de Constantinople da yayınlanan makaleden alıntı: Galata’da bugünlerde çok önemli değişimler gerçekleşmektedir; sokakları genişletilmekte gaz ile aydınlatılmakta ve eski Ceneviz yapılan birer birer yıkılarak yerlerine daha az dayanımlı olmayan ve tamamen modern mimaride yeni binalar inşa edilmektedir.
3 Celal Esad Arseven, bu taş yapıların 14. ile 17. yüzyıl arasında yapılmış olduğunu ve Cenevizlilere ait olduğunu ileri sürmektedir, Arseven Celal Esad, (1989), Eski Galata ve binaları, Çelik Gülersoy Vakfı İstanbul Kitaplığı Yayınları, ilk basım 1910-Hicri 1326, sayfa 79, İstanbul. Bu kitabın yayınlanmasından yedi yıl once İstanbul’da araştırmalar yapan Général L. De Beylié bu yapılan Ceneviz yapısı olarak tanımlar ve yapım yöntemleri açısından da Fener ve Galata yapıları arasındaki paralellikten söz eder. Ayrıca bu mimari gelenek ile Mistra adası mimarisi (14. yüzyıl) ve Avrupa ortaçağ mimarisini de birbirlerine yaklaştırmaktadır. Beylié büyük olasılıkla bu yapılar arasındaki benzerliği malzemelerine ve çıkmalarına dayanarak açıklamaktadır.
4 Enault L., (1855), Constantinople et la Turquie, Librairie de L. Hachette et Cie, s. 383, Paris.
5 Amicis E. de, (1883), Constantinople, Librairie de L. Hachette et Cie, s. 49, Paris.
6 Bareilles B., (1914), Constantinople, ses cités franques et levantines, Édition Bossard, s. 50, Paris.
7 Bareilles. (1914), sayfa 72.
8 Arseven, (1989) sayfa 81.
9 Bu yapının Banka Sokak’ta bulunan cephesinde yeni koyulduğu anlaşılan ve bu sebeple de doğruluğu da tartışılabilir olan, bir plakette yapım tarihi olarak 1314 yazılıdr.
10 J.-L. Arnaud çalışmasında bu yapının 16. yüzyıldan kalmış olduğundan ve 1535 bu yapıda Jean Laforeste’in oturduğu konusunda kaynakları olduğundan söz etmektedir. Arnauld J-L, (1988), Sources iconographiques d’histoire de l’espace urbain; l’exemple de Galata à İstanbul, CEAA Villes Orientales-DESS Urbanisme, École d’Architecture de Versailes-Institut d’Urbanisme de Saint-Denis Yüksek Lisans Tezi, s. 90, Paris. Ayrıca Beylié’nin kitabında bu yapı “ev” olarak tanımlanmıştır. Beylié Général L. de, (1903),, L’Habitation Byzantine, Ernest Leroux éditeur, s. 18, Paris.
11 İpçi Hanın bugünkü iç mekânının tavanında böyle bir cam yüzey görünmemektedir. Ancak Goad haritasında bu mekânın aynı bir önceki örnekte olduğu gibi çatı yüzeyinden daha yüksekte bulunan ve tam merdiven holü ve galerinin üstüne gelen bölümünde cam çatı görülmektedir.
12 1889-1890 yıllarına ait ticaret yıllığı bu binanın içindeki dükkânların kimlere ait olduğunu şu şekilde bildirmektedir; no:1 Hekimian-tüccar, no: 3 Merebian Oussik-kitapçı, no: 4 Alichan-“ curiosités orientales,” no: 5 Pouzantian-kitapçı, no: 7 Benzonana-simsar-komisyoncu, no: 9 Pekmez Alex.-işadamı. Bu yapı o dönemde de ticaret hanı olarak kullanılmaktadı, ancak günümüzdeki kullanımına göre daha itibarlı bir ticaret işlevi olduğu anlaşılmaktadır. Şekil-2.8’de bu hanın odalarından birinin tavanında büyük bir olasılıkla 18 veya 19. yüzyılda yapılmış bilgi ve gelişimi betimleyen resim (bu mekânın 3 veya 5 numaradaki kitapçı dükkânlarından birinin tavanında olduğu düşünülebilir) bu hanın o tarihlerde yenilenmiş olabileceğini düşündürmektedir. Zaten Beylié (a.e. sayfa 15) bu hana benzer nitelikte Halil Paşa Ham için (Şekil-2.9) içindeki dükkânların farklı tüccarlar tarafından kiralanarak mekânlarda bu tüccarların kendi kullanımlarına uygun değişiklikler yaptırdıklarından söz etmektedir. Mekânlara merdiven yaptırmak, bu değişikliklerden bazılarıdır.
13 Örnek A bu konuda diğerlerine göre istisna oluşturmaktadır ve aslında o da sokağa yönlenmiş bir plan şemasına sahip olsa da açık galeri bölümünde üst katlardan Haliç’in iç tarafını görmektedir. İncelenen diğer tüm örneklerin ne bir manzara imkânları ne de bahçe veya avluları vardır.
14 Ahşap konutların mimari geleneği konusunda bilgilerimiz 18. yüzyılın gerisine pek ulaşamamaktadır, ancak bu yapıların en azından 18 ve 19. yüzyıllarda İstanbul’da yaygın bir konut biçimi olduğunu bilmekteyiz.
15 Fener evleri konusundaki sınırlı bilgiler Gurlitt tarafından yapılan bazı restitüsyonlar ve günümüze kadar yıkılmamış çok az sayıda taş evin rölövesinden oluşmaktadır. Doğal olarak bu bilgiler çok eski bir Rum yerleşmesi olan ve saygın Rum ailelerin konutlarının bulunduğu bilinen Fener bölgesinin mimari özelliğini tanımlayabilecek nitelikte değildir.
16 Eyice S., (1982), “‘Palazzo del comune’ des Génois à Péra (Galata),” Studia turcologica memoriae Alexii Bombacı dicata, Istituto Universitario Orientale, s. 165-179, Napoli.
17 Tekrar belirtmek gerekirse tarihi yarımadada daha detaylı bir araştırma ile Galata’daki taş konutlar ile karşılaştırılabilecek başka yapılar bulmak mümkün olabilir ve sanırız bu çalışma oldukça ilginç sonuçlar çıkarabilir.
18 Arseven, (1989) sayfa 83.
19 Bugün taş yapı tüm olumsuzluklara (yıkımlar, yangınlar, yıpranma, vb) rağmen ayaktadır ve dükkân olarak kullanılmaktadır, ahşap yapı ise tümüyle kaybolmuştur.
20 Taş konutlar konusunda daha derinlemesine bilgiye ihtiyaç olduğu açıktır. Ancak bugüne kadar korunmuş örneklerin çok az olması ve eski vakıf arşivlerinin büyük bir kısmının yayınlanmamış olmasından dolayı bu konudaki mimari araştırmalar oldukça sınırlıdır.
21 Eldem S. H., (1986), Türk Evi / Osmanlı Dönemi, Ali Rıza Baskan Güzel Sanatlar Basımevi A.Ş., İstanbul, sayfa 60.
22 Sedat Hakkı Eldem tarafından belgelenen bu kâgir yapı ile Hamdi Paşa Han’ın iç mekân kurgusundaki zıtlık, Hamdi Paşa Hanın Beylié tarafından tarif edilen plan krokisine dayandırılmaktadır.
23 Eldem S. H. (1986), s. 260.
24 15 Ekim 1861 tarihli gazetede büyük bir gururla taş binaların modernlik adına yıkıldıklarından söz edilmektedir ve bu tür yazılara oldukça sıklıkla da rastlanmaktadır. 28 Şubat 1865 tarihli gazetede bahsedilen Kömürcü Sokak’ta yıkılan taş evler veya 9 Mart 1861’de yayınlanan yine bu tür yıkımlardan ve Galata’nın yeni görünümünden övgüyle söz eden haberler bu konuda bazı örneklerdir.
25 26 Kasım 1860 tarihli Journal de Constantinople gazetesinde Yüksek Kaldırım’da çıkan bir yangında on kadar ahşap ev ve dükkânın yandığından bahsedilmektedir. Dolayısıyla az bile olsa genişletme çalişmalarından sonra bile burada bir miktar ahşap yapı bulunduğunu böylece öğreniyoruz.
26 Bareilles B., (1914), Constantinople, ses cités franques et levantines, Éditions Bossard, s. 72, Paris.
27 Sperco W., (1989), Yüzyıl başında İstanbul, Çelik Gülersoy Vakfı İstanbul Kütüphanesi Yayınları, sayfa 39, İstanbul.
28 Bu konut Mevlude Kaptı tarafından hazırlanan doktora tezinde arşivlenen yapılardan biridir ve Şekil-2.18 de görülen çizimler bu çalışmadan alınmış özgün bilgidir. Kaptı M., (1998), “İstanbul’da 19. Yüzyıl kâgir mimarinin korunması için Fener bölgesi örneğinde bir yöntem geliştirilmesi” (M.S.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul.
29 Bu konuda yararlanılan kaynaklar, Tünel metrosu inşaatı için 1872-1874 tarihleri arasında E. Gavand tarafından hazırlanan planlar, Altıncı Daire Belediyesinin 1858-60 ve 1861-1876 tarihli kadastro planları, Huber tarafından 1887-1892’de çizilen ve 1895’te tekrar gözden geçirilerek tamamlanan planlar ve 1905 tarihli E. Goad tarafından çizilen haritalardır.
30 Arseven, (1914), sayfa 81.
31 Yapının mimarı Salvatore Fiori’dir ve yapım tarihi de 1870 olarak bina cephesinde bulunan plakette belirtilmiştir. Salvatore Fiori ismine 1912 ve 1881 tarihli ticaret yıllıklarında yapılan araştırmada rastlanılmamıştır. Buna karşılık 22 Ağustos 1861 tarihli Journal de Constantinople’da İstanbul’da faaliyetlerini sürdüren mimarlar olarak Barborini, Bourgeois ve Fossati’nin kayıtları bulunmaktadır. Ayrıca Fiori hakkında bilgiye Cengiz Can’ın (1993) 19. yüzyılda İstanbul’da yabancı ve Levanten mimarlar tarafından yapılan binalar konulu çalışmasında da rastlanamamıştır.
32 Bu konuda bakınız; Yerasimos S., (1996) “Réglementation Urbaine et Municipale (1839-1869),” L’Occidentalisation d’Istanbul au xixème siècle, Rapport de synthèse, Paris.
Table des illustrations
|Titre||Şekil 2.1|
|Légende||Cudenus panoramasından ayrıntı (1741)|
|Crédits||Stefan Yerasimos arşivi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-1.png|
|Fichier||image/png, 496k|
|Titre||Şekil 2.2|
|Légende||Haliç’in karşı sahilinden Galata’nın ahşap mimari dokusunun surlar yıkılmadan önceki görünüşü|
|Crédits||S. H. Eldem İstanbul Hatırası|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-2.png|
|Fichier||image/png, 567k|
|Titre||Şekil 2.3|
|Légende||Galata kulesinden surlar yıkılmadan ahşap yapılar|
|Crédits||S. H. Eldem İstanbul Hatırası|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-3.png|
|Fichier||image/png, 416k|
|Titre||Şekil 2.4|
|Légende||Surlar ve çevresi (Barker’den)|
|Crédits||S. H. Eldem İstanbul Hatırası|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-4.png|
|Fichier||image/png, 519k|
|Titre||Şekil 2.5|
|Légende||Galata kulesinden Haliç (1870 sonrası)|
|Crédits||OBTAM Arşivi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-5.png|
|Fichier||image/png, 551k|
|Titre||Şekil 2.6|
|Légende||Galata Kulesinden Haliç (Barker’den 1826)|
|Crédits||Atilla Yücel, “İstanbul’da 19. yy. Konut Biçimleri”|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-6.png|
|Fichier||image/png, 582k|
|Titre||Şekil 2.7a|
|Légende||Perşembe Pazarı sokak, Galata Kulesi sokak bağlantısından oluşan aksda sıralanmış taş yapılandan bazıları rölöveleriyle görülmektedir|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-7.png|
|Fichier||image/png, 340k|
|Titre||Şekil 2.7b|
|Légende||Taş yapı örneklerin rölöve çizimleri|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-8.png|
|Fichier||image/png, 68k|
|Titre||Şekil 2.8|
|Légende||Serpos Han’da bir odanın tavan süslemesi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-9.png|
|Fichier||image/png, 473k|
|Titre||Şekil 2.9|
|Légende||Hamdi Paşa Han (1897 ve 1905 planlarında)|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-10.png|
|Fichier||image/png, 323k|
|Titre||Şekil 2.10|
|Légende||Hamdi Paşa Han plan krokisi|
|Crédits||Beylié|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-11.png|
|Fichier||image/png, 73k|
|Titre||Şekil 2.11|
|Légende||Hamdi Paşa Han fotoğrafları|
|Crédits||OBTAM Arşivi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-12.png|
|Fichier||image/png, 383k|
|Titre||Şekil 2.12|
|Légende||Galata, 1846|
|Crédits||Jules Laurens|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-13.png|
|Fichier||image/png, 1,5M|
|Titre||Şekil 2.13|
|Légende||Fener Evleri|
|Crédits||Gurlitt|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-14.png|
|Fichier||image/png, 472k|
|Titre||Şekil 2.14|
|Légende||Arap Cami karşısındakitaş ve ahşap yapılar|
|Crédits||Arseven|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-15.png|
|Fichier||image/png, 590k|
|Titre||Şekil 2.15|
|Légende||Galata Zürefa sokakta kâgir konut|
|Crédits||S.H. Eldem, Türk Evi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-16.png|
|Fichier||image/png, 487k|
|Titre||Şekil 2.16|
|Légende||Yüksek Kaldırım|
|Crédits||OBTAM Arşivi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-17.png|
|Fichier||image/png, 268k|
|Titre||Şekil 2.17|
|Légende||Galata 16. yy ait bir tasvir|
|Crédits||M. Cezar|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-18.png|
|Fichier||image/png, 483k|
|Titre||Şekil 2.18|
|Légende||Fener’de kat bağımsızlığı olan tek odalı ev|
|Crédits||M. Kaptı, İstanbul’da 19. yy. Kâgir Mimarinin Korunması için Fener Bölgesi Örneğinde Bir Yöntem Geliştirmesi yayınlanmamış doktora tezi.|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-19.png|
|Fichier||image/png, 59k|
|Titre||Şekil 2.19|
|Légende||Apartmanların inceleneceği alan içinde ara tip örnekler görülmektedir|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-20.png|
|Fichier||image/png, 259k|
|Titre||Şekil 2.20a|
|Légende||Ara tip örneği 19. yy ortalarına ait fotoğrafta görülen çatısı|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-21.png|
|Fichier||image/png, 312k|
|Titre||Şekil 2.20b|
|Légende||Bugüne ait fotoğraftaki görüntüsü|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-22.png|
|Fichier||image/png, 189k|
|Titre||Şekil 2.21|
|Légende||Örnek 32 aratip konutun kat planı görülmektedir|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-23.png|
|Fichier||image/png, 35k|
|Titre||Şekil 2.22|
|Légende||Aratip olarak incelenen ikinci konutun 19. yy sonuna ait bir fotoğraftaki görüntüsü|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-24.png|
|Fichier||image/png, 333k|
|Titre||Şekil 2.23|
|Légende||1872-74 tarihli Gavand planında incelenen aratip örnek görülmektedir|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-25.png|
|Fichier||image/png, 677k|
|Titre||Şekil 2.24|
|Légende||Aratip örneğin olası plan krokisi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-26.png|
|Fichier||image/png, 17k|
|Titre||Şekil 2.25|
|Légende||Aratip örneklerinden 1870 tarihinde Salvatore Fiori tarafından yapılan binanın bir bölümü görülmektedir|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-27.png|
|Fichier||image/png, 32k|
|Titre||Şekil 2.26|
|Légende||Barker, detay, 1813|
|Crédits||S.H. Eldem, İstanbul Hatırası|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-28.png|
|Fichier||image/png, 449k|
|Titre||Şekil 2.27|
|Légende||Barker, ayrıntı, 1813|
|Crédits||S.H. Eldem, İstanbul Hatırası|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-29.png|
|Fichier||image/png, 978k|
|Titre||Şekil 2.28|
|Légende||Aratip konut örnekleri. Bayezid kulesinden çekilen fotoğrafta görülmektedir|
|Crédits||S. Eyice, Galata ve Kulesi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-30.png|
|Fichier||image/png, 819k|
|Titre||Şekil 2.29|
|Légende||Aratip konutların plan krokisi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-31.png|
|Fichier||image/png, 99k|
|Titre||Şekil 2.30|
|Légende||Aratip örnekler 1905 planında görülmektedir|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-32.png|
|Fichier||image/png, 237k|
|Titre||Şekil 2.31|
|Légende||Konutun eski sakinleri tarafından verilen kullanım şemasina göre yapılan plan krokisi|
|URL||http://books.openedition.org/ifeagd/docannexe/image/1584/img-33.png|
|Fichier||image/png, 87k|
© Institut français d’études anatoliennes, 2010
Conditions d’utilisation : http://www.openedition.org/6540