Fenikeliler ve dinleri
Akdeniz kıyısı boyunca kurulmuş olan Fenike kentlerinin çoğu, İÖ iki bininci yıllarda oldukça gelişmişlerdi ve Byblos gibi kimileri de İÖ binlerden itibaren benzer bir çizgi tutturmuşlardı. Bununla birlikte, bu dönemle ve özellikle de benimsenen dinle ilgili olarak bilgi edinebileceğimiz pek kaynak bulunmamaktadır. Tell El-Amarna (Mısır) arşivleri, Arvad, Byblos, Berythe (Beyrut), Sidon (Sayda), Tyr (Sur), Akko (Akka) gibi kentlerin özellikleri hakkında (İÖ XIV. yüzyıl) kuşkusuz kimi bilgiler vermektedir.
Mısır egemenliği altındaki bu Fenike kent-devletleri, Mısır valilerinin gözetimindeki mahalli prenslerce yönetiliyordu. Sami dilindeki adı Gubla (bugün Arapça Djbeil deniyor) olan Byblos, Akkad kaynakları, özellikle de Mısır belgeleri ve arkeolojik kazılar sayesinde bu dönemde biraz daha iyi tanınmıştır. Bu antik kentte, savaşçı bir tanrı olan Rashap’a adanmış bir tapınak gün ışığına çıkartılmıştır. Tapınağın avlusu, dikilmiş taşlarla ya da kültü Batılı Samilerde çok tanınan kutsal taşlarla ilişkilendirilebilecek, kimisi küçük (25 cm. boyutlarında) otuz dolayında dikilitaş’la doluydu.
Bununla birlikte, ancak İÖ birinci binyılda Fenikelilerin dini hakkında doğrudan doğruya bilgi sahibi olabiliyoruz. Bu bilgileri, kimi zaman arkeolojinin de doğruladığı Fenike yazıtlarından ve belki daha az emin bir kaynak olan Yunan-Roma metinlerinden çıkartıyoruz. Tarih boyunca, hiçbir zaman birleşik büyük bir Fenike devletinin olmadığını unutmamamız gerekir. Tersine, Fenike kentleri, kendi özelliklerini birbirlerine karşı şiddetle savundular. Birleşme arzusunu ya da bir federasyon oluşturmayı bir yana bırakın, her kent kendi komşusundan olabildiğince farklılaşmaya çalıştı. Ve bunu da özellikle tanrılarının adlarıyla ve kimi zaman da kült uygulamalarıyla yapıyorlardı. Somut bir örnek vermemiz gerekirse; birinci binyılda, Baal Sor, “Tyr’in Hâkimi” diye de adlandırılan büyük Tyr tanrısı Milqart’tır (ya da Melquart). Ancak bu tanrı, Tyr’in yakınlarındaki küçük bir kasaba olan Umm el-‘Amed’den çıkartılan yazıtlarda pek de bilinmiyor gibidir (bu yazıtlarda, özellikle Milk’ashtart adındaki tanrıdan söz edilir). Bu durum, Fenike kentlerinin Asur ve Babiller tarafından fethedilmesinden sonra da sürmüşe benzemektedir. Daha sonra Perslerin, ardından Yunan ve Romalıların egemenliğine girildiği dönemlerde de bu durum değişmemiş gibidir.
Sidon krallarının birkaç yazıtı (İÖ VI. yüzyılın sonu ve V. yüzyıl) bize ünlü Fenike kenti tanrılarının adlarını vermektedir. Burada da, büyük bir tanrıça ön planda rol oynamaktadır: Bu Ashtart’tır (Astarte). Onun adına yazıtlar ithaf edilmiştir: Kral Eshmoun’azar ve kral Tabnit, “Ashtart’ın rahipleri”; kraliçe oummi’ashtart ise “Ashtart’ın Rahibesi” unvanlarını taşır. Onun şerefine tapınaklar yapılır.
Ashtart, büyük bir Batılı Sami ve özellikle Fenike tanrıçasıdır. Yüzyıllar ve binyıllar boyunca Doğu ve Batı Fenike bölgelerinde kendisine inanıldığı kanıtlanmıştır. Ashtart, döllenme, aşk ve savaş tanrıçası olarak kutsandığı tüm bu bölgelerde geniş bir yayılım alanı bulmuştur. Cinsel canlılığın bir simgesidir ve belirgin erotik özellikler edinmiştir. Daha sonraları Yunanlı Afrodit ile özdeşleşecek ve kültü kimi zaman içkili ve eğlenceli törenlere ve kutsal fahişeliğe bağlanacaktır. “Krallar” adlı kutsal kitap onu “Sidonyalıların tanrıçası” olarak adlandırır.
Elimizdeki kanıtlara göre, Sidon’un en büyük tanrısı Eshmoun’dur. Sur (Tyr)’da, Kıbrıs’ta ya da Kartaca’da tanınan ve İÖ V. yüzyıldan itibaren Sidon’da önemli bir yer işgal eden sağaltıcı bir tanrıdır. Sağaltıcı olarak sıklıkla Asklepios’la bir tutulur. Eski Sidon’un bugünkü adı olan Sayda yakınlarında, Bostan Eş Şeyh’te, arkeologlar tarafından kalıntıları gün ışığına çıkartılan bir büyük tapınak, onun adına İÖ V. yüzyılda inşa edilmiştir. Kral Eshmoun’azar’ın adına bir tapınak yaptırdığı tanrı “Sidon’lu Baal” da dâhil, Sidon’da birkaç tanrı adına daha rastlanmaktadır.
Büyük Fenike kenti Tyr’in tanrıları ve kültleriyle ilgili olarak, doğrudan kanıt sayılabilecek kaynaklar bize hemen hemen hiçbir bilgi sağlamamaktadır. Bu konudaki sınırlı bilgilerimiz daha çok dışarıdan, Akat, Kutsal Kitap ya da Yunan ve Latin kaynaklıdır. Elimizdeki en ayrıntılı belde, Asur-Babil kralı Assarhaddon ile Baal adındaki Tyr kralı arasında İÖ VII. yüzyılın ilk yarısında yapılmış anlaşmanın Akat dilinde yazılmış metnidir. Bu anlaşmanın dördüncü sütununda, anlaşmanın kefilleri olan Asur ve Fenike tanrılarının adı anılır. Tyr tanrıları arasında üç Baal (baş tanrı) biçimi mevcuttur: Bunlarda Ba’alshamem (“Göklerin Hâkimi”) ve Baal Saphon (“Spahon’un Hâkimi”) adları öne çıkar. Baal Saphon Ugarit’te iyi tanınan bir kasırga tanrısıdır. Aslında “Saphon” adı, Hititlerin Hazzi, Romalıların Cassius dedikleri Baal ya da Djebel el-Agra (Kel Dağı –Hatay Yayladağı) kutsal dağının adıdır. Bu tanrılar arasında Milqart ve Eshmoun ile birlikte Anat ve Ashtart gibi tanrıçaların da adına rastlanır. Milquart kısa zamanda Yunan-Roma dünyasında Herakles’le özdeşleştirilmiştir. Tanrı Eshmoun’a gelince, o, Tyr’de Milqart’dan daha az önemli bir tanrı olarak kabul edilmektedir. Oysa Sidon’da daha önce gördüğümüz gibi çok önemli bir tanrı olarak kabul edilmektedir.
Diğer Fenike kentlerinin tanrıları hakkında çok az şey biliyoruz. Tyr yakınlarındaki Oumm El-Amed’de ortaya çıkartılan çok sayıdaki yazıtta, büyük tanrı Milqart değil, Milk’ashtart’tır. Bundan başka Berythe’te (Beyrut) de bir Ba’alat’ın (“Berythe’nin Hâkimi”) kutsandığı söylenebilir. Fenikeliler yerleştikleri yerlere tanrıları da götürüyorlardı. Örneğin, bugünkü adıyla Larnaka olan Kition’da çok sayıda Fenike merkezi vardı. Buralarda, başta Milqart, Eshmoun ve Rashap (Reschef) olmak üzere pek çok Fenike tanrısına rastlanmaktadır. Ancak en önemli yeri, Ada’nın “sahib”i olan Yunan tanrıçası Afrodit ile bir tutulan tanrıça Ashtart (Astarte) almaktadır.
Fenike kentlerindeki tanrılar kadar buralarda yerine getirilen kültlerle ilgili bilgilerimiz de çok zengin değildir. Kuşkusuz rahiplerin ve rahip okullarının varlığını biliyoruz. Kamu kullanımına yönelik olmayan bir yazıtta, tapınakta çalışan ücretli personele ilişkin bilgilerin yanı sıra, tapınak içi hayatla ilgili kimi bilgiler de bulmaktayız. Aslında, bu yazıtta Kition’daki Astarte tapınağının iki aylık “hesaplar”ıyla ilgili bilgiler verilmektedir. Bu bilgilerden, ücretli tapınak personelinin sadece rahiplerden oluşmadığını; onların yanı sıra kutsal şarkıcılar, fırıncılar, berberler, bir “su ustası” ve her iki cinsten de fahişeler bulunduğunu anlıyoruz. İnsan yerine hayvanların tanrılara armağan olarak sunulmaya başlandığı dönemlerden önceki bazı dönemlerde, insanların kurban edildiği kesin olarak bilinmektedir. Yunan-Roma döneminde, aşamalı olarak değişik kültürel unsurların birbirine karışıp yerleşmesinden sonra ise Suriye kentleri örneğinde olduğu gibi durum çok karmaşık görünmektedir. Bununla birlikte, Fenike kült ve tanrılarının Aramîlere oranla daha çok direndikleri, var olma savaşı verdikleri söylenebilir. Öyle görünüyor ki, Fenike kentlerindeki dinin en belirgin özelliği, tanrıların ve atalardan kalma kültlerin tartışılmaz bir direnme gücüne ve son derece gelişmiş bir uyum gösterme özelliğine sahip olmasıdır. Temelde çelişkili bir görünse de, bu iki niteliğin Fenikelilerin batıya doğru yayılmalarında önemli bir rol oynadığı bilinmektedir.
Kartaca ve Batı Fenike dini, her şeyden önce, tüm siyasal ve askeri yenilgilere ve Afrika’nın “Romalılaştırılması”na karşın var olmayı başaran ve kökenleri çok eskilere dayanan tam anlamıyla bir Sami dini olarak karşımıza çıkar. Kartaca’da, binlerce yazıtta bir tanrı çift yer almaktadır. Bunlar, tanrıça Tanit ve tanrı Baal Hammôn’dur. Tanrıça Tanit “Kartaca’nın Hâkimi”dir ve henüz tam olarak anlaşılamamış olan Baal’ın Yüzü nitelemesiyle de anılmaktadır. Nasıl ki, kimi Fenike kentlerinde Ashtart ve Baal kentin koruyucu tanrıları ise, Tanit ve Baal Hammôn da Kartaca’nın koruyucularıdır. Ancak bu tanrısal çift Fenike tanrılarıyla karıştırılmamalıdır. Ashtart, zaten Kartaca’da iyi tanınmaktaydı ve adına inşa edilmiş bir tapınak vardı. Tanit ve Baal Hammôn’a adanmış mezar taşları genellikle, çok zengin bir ikonografiyle donatılmışlardır.
Yazıtlar, bize Kartaca’da kutsanan diğer tanrıların da adını vermektedir. Bunların başında, Kartaca’da bir tapınağı olan Milqart gelmektedir. Milqart dışında şu tanrılar vardı: Eshmoun, Rashap (Reshef), Baal Saphon (İÖ XIV. yüzyılda Ugarit’te de bilinirdi), Shadrapha (Fenike dünyasında iyi bilinir) ve belki de öncelikle tanrılaştırılmış bir mezar taşının simgesi olan Sakon. Tanrı Eshmoun’un Kartaca’da Byrsa akropolisi üzerinde büyük bir tapınağı vardı.
Kartaca’da bilinen tanrılara, diğer Batı Fenike kentlerinde, Afrika’da ve başka yerlerde de rastlanmaktadır. Ancak, hepsi her yerde aynı düzende sunulmadığı gibi, adlarına da her yerde rastlanılmaz. Örneğin Hadrumet’in başkenti Konstantin’de, tanrılar grubunun başında Baal Hammôn gelmekte ve onu genelde yardımcısı Tarit izlemektedir. Kültlerle ilgili olarak, yazıtlar ve kısmen de arkeoloji, özellikle Batı Fenike’deki dinsel hayatın temel eylemlerini oluşturan sunular hakkında kimi bilgiler vermektedir. Bereket versin ki, elimizde çok sayıda kurban tarife’si bulunmaktadır. Kültün yönetimiyle görevlendirilmiş yargıçlar tarafından yayımlanmış bu tarife’ler, kurban olarak sunulmuş hayvana ve kurbanın cinsine göre rahiplere ödenmesi gereken vergileri tespit etmektedir.
Bir özel ve önemli sorun, insan, özellikle de adına Fenike-Pünik dilinde ‘molk’ denilen çocuk kurban etme konusunda ortaya çıkmaktadır. Metinlerde olduğu kadar, gömülmüş küplerin içinde bulunan kemikler üzerinde yapılan tıbbi incelemeler, bir Fenike mirası olan bu sunuların varlığını doğrulamaktadır. Ancak, bu tür sunuların yanında, insan yerine hayvan kurban etme sunularının da çok eski çağlardan beri yapıldığını biliyoruz. Bir koyun ya da kuzu kurban etme geleneğinin sürdüğünü gösteren bir başka kanıt da “bir koyunun kurban edilmesi” anlamına gelen sözcüklerin Latincedeki karşılığı olan “molchomor”dur. Tanrı Baal Hammôn’un yerine geçen tanrı Saturnus, bu adakların temel muhatabıdır.
(Yves BONNEFOY’un yönettiği MİTOLOJİLER SÖZLÜĞÜ – DOST Yayınları’ndan derlenmiştir)