Ülkemizde bilimin çöküşünden sonra, doğduğum Cambridge'de bir yılını yurtdışında geçirmek zorunda kaldım. Orada Darwin Koleji'ne bağlandım; Bu, bir zamanlar babamın üyesi olduğu Trinity Koleji'nin bir parçası. Kolej çoğunlukla denizaşırı bilim insanlarıyla ilgileniyor. Bana destek olan küçük bir burs verildi ve babamın inşa ettiği evde yaşadık. Oradaydı, koşulların tamamen anlaşılmaz bir tesadüfü sayesinde, nüfus artışı sorunuyla karşılaştım.
Daha önce küresel barış ve denge sorunlarıyla başa çıktım - bizi mutlaklığın ortaya çıkmasıyla savaş konusundaki bakış açımızı değiştirdi. оружияtüm problemleri bir kerede yok edebilse de, bu problemi çözemez. Ancak, tüm küresel sorunlardan, asıl mesele, dünyadaki insan sayısı. Kaç tanesi, nereye sürüldüğü. Bu, her şeyle ilgili merkezi bir sorundur, aynı zamanda en azından çözülür.
Bunu daha önce kimsenin düşünmediği söylenemez. İnsanlar her zaman kaç tanesinden endişeleniyorlar. Plato, ideal bir şehirde kaç ailenin yaşaması gerektiğini hesapladı ve beş bine yaklaştı. Platon'un görünür dünyası böyleydi - eski Yunanistan politikalarının nüfusu on binlerce insandı. Dünyanın geri kalanı boştu - gerçek bir eylem alanı olarak mevcut değildi.
Garip bir şekilde, nüfus sorunu ile uğraşmaya başladığımda, on beş yıl önce bile, bu tür çıkarların sınırlandırılması vardı. Tüm insanlığın demografisinin sorunlarını tartışmak alışılmış değildi: Tıpkı iyi bir toplumda seks hakkında konuşmazlar, bu yüzden iyi bir bilim toplumunda demografi hakkında konuşmamalıydı. Bana insanlık ile bir bütün olarak başlamanın gerekli olduğunu, ancak böyle bir konunun tartışılamadığını söyledi. Demografi, en azdan en büyüğe doğru gelişti: şehirden, ülkeden dünyaya. Moskova'nın bir demografisi, İngiltere'nin bir demografisi, Çin'in bir demografisi vardı. Bilim adamları bir ülkenin alanlarıyla zorlukla başa çıktıklarında dünyayla nasıl başa çıkılır? Merkezi soruna ulaşmak için, İngilizlerin geleneksel bilgelik olarak adlandırdığı şeylerin çoğunu aşmamız gerekti, yani genel olarak dogma kabul ettik.
Ama elbette bu alanda ilk ben değildim. 18. yüzyılda çeşitli fizik ve matematik alanlarında çalışan büyük Leonard Euler, hala kullandığı demografinin ana denklemlerini yazdı. Genel halk arasında, başka bir demografik kurucunun en ünlü ismi Thomas Malthus'tur.
Malthus meraklı bir figürdü. İlahiyat Fakültesi'nden mezun oldu, ancak matematiksel olarak çok iyi hazırlandı: Cambridge matematik yarışmasında dokuzuncu oldu. Sovyet Marksistleri ve modern sosyal bilimciler matematiği bir üniversitenin dokuzuncu sınıf düzeyinde bilselerdi, sakinleşir ve yeterince matematiksel olarak donatıldıklarını düşünürdüm. Cambridge’deki Malthus’un ofisindeydim ve Euler'in kitaplarını orada kalem kalemleriyle görmüştüm - zamanının matematiksel düzleminde tamamen yetkin olduğu açıktı.
Malthus'un teorisi oldukça incedir, ancak yanlış yerlerde inşa edilmiştir. İnsan sayısının katlanarak büyüdüğünü (yani, büyüme oranı arttıkça, dünyada daha fazla insan yaşayıp, doğum yapıp çocuk yetiştirmeyi), ancak büyümenin gıda gibi kaynakların mevcudiyeti ile sınırlı olduğunu varsaymıştır. Kaynakların tamamen tükenmesi için üssel büyüme, çoğu canlıda gördüğümüz dinamiklerdir. Mikroplar bile besin suyunda büyür. Ama gerçek şu ki, biz mikrop değiliz.
İnsanlar hayvan değildir
Aristo, insan ve hayvan arasındaki temel farkın bilmek istediğini söyledi. Ancak hayvanlardan ne kadar farklı olduğumuzu fark etmek için, kafamıza girmeye gerek yok: bu sadece ne kadar olduğumuzu hesaplamak için yeterli. Dünyadaki fareden file kadar olan tüm varlıklar bağımlılıklara uyuyor: vücut ağırlığı arttıkça bireyler daha az. Küçük filler, birçok fare. Yaklaşık yüz kilogram ağırlığımızla yüzbinlerce olmalıyız. Şimdi Rusya'da yüz bin kurt, yüz bin domuz var. Bu türler doğa ile dengededir. Ve bir erkek yüz bin kat daha fazla! Biyolojik olarak büyük maymunlara, kurtlara veya ayılara çok benziyoruz.
Sosyal bilimlerde kesin sayılar azdır. Belki de ülke nüfusu koşulsuz olarak bilinen tek şeydir. Çocukken okulda iki milyar insanın yeryüzünde yaşadığı öğrenildi. Şimdi - yedi milyar. Bir nesil boyunca yaşadığımız bu büyüme. Kabaca Mesih'in doğumunda kaç kişinin yaşadığını söyleyebiliriz - yaklaşık yüz milyon. Paleoantropologlar, Paleolitik halkının nüfusunu yaklaşık yüz bin olarak tahmin ediyorlar, tıpkı vücut ağırlığına uygun olarak tahmin ediyoruz. Fakat o zamandan beri, büyüme başladı: ilk günlerde farkedilemez, daha sonra her zamankinden daha hızlı patlayıcı. İnsanlık daha önce hiç bu kadar hızlı büyümüştü.
Savaştan önce bile, İskoçyalı demograf Paul Mackendrick insanlığın büyümesi için bir formül önerdi. Ve bu büyüme üssel değildi, ama hiperbolikti - başlangıçta çok yavaş ve sonunda hızlı bir şekilde hızlandı. Formülüne göre, 2030'te insanlığın sayısının sonsuz olma eğiliminde olması gerekir, ancak bu açık bir saçmalıktır: insanlar biyolojik olarak sınırsız sayıda çocuğu sınırlı bir sürede doğuramazlar. Daha da önemlisi, böyle bir formül geçmişte insanlığın büyümesini kusursuz bir şekilde tarif eder. Bu, büyüme hızının her zaman dünyada yaşayan insan sayısıyla değil, o sayının karesiyle orantılı olduğu anlamına gelir.
Fizikçiler ve kimyagerler bu bağımlılığın ne anlama geldiğini biliyorlar: sürecin hızının katılımcı sayısına değil, aralarındaki etkileşim sayısına bağlı olduğu “ikinci dereceden bir reaksiyon”. Bir şey "n-kare" ile orantılı olduğunda, kolektif bir fenomendir. Örneğin, bir atom bombasında nükleer zincir reaksiyonu. Snob topluluğunun her üyesi herkese bir yorum yazarsa, toplam yorum sayısı katılımcı sayısının karesiyle orantılı olacaktır. İnsan sayısının karesi, aralarındaki bağlantı sayısı, “insanlık” sisteminin karmaşıklığının ölçüsüdür. Karmaşıklık ne kadar büyük olursa, büyüme o kadar hızlı olur.
Hiçbir erkek bir ada değildir: yalnız değil, yaşar ve ölürüz. Hayvanlardan çok az farklı, beslenir, besleniriz, ancak nitel farklılık bilgi alışverişinde bulunmaktır. Miras yoluyla onları geçiyoruz, yatay olarak geçiyoruz - üniversitelerde ve okullarda. Bu nedenle, gelişimimizin dinamikleri farklıdır. Sadece verimli ve çoğalmakla kalmıyoruz: ilerleme kaydediyoruz. Bu ilerlemenin sayısal olarak ölçülmesi oldukça zordur, ancak örneğin, enerji üretimi ve tüketimi iyi bir kriter olabilir. Veriler, enerji tüketiminin, insan sayısının karesiyle de orantılı olduğunu, yani her bir insanın enerji tüketiminin daha yüksek olduğunu, Dünya nüfusunun ne kadar büyük olduğunu (Papuan'dan Aleutia'ya her çağdaş gibi, sizinle aynı enerjiyi paylaştığını gösteriyor.) Gösterir.
Gelişimimiz bilgiden oluşur - bu insanlığın ana kaynağıdır. Bu nedenle, büyümemizin kaynakların tükenmesiyle sınırlı olduğunu söylemek, sorunun çok kaba bir ifadesidir. Disiplinli düşüncenin yokluğunda, her türlü korku hikayesi vardır. Örneğin, birkaç on yıl önce, film yapmak için kullanılan gümüş rezervlerin tükenmesinden ciddi bir şekilde bahsediyorlardı: iddiaya göre Hindistan'da, Bollywood'da, yakında tüm bu gümüşlerin bu filmlerin emülsiyonuna gireceği pek çok film çekiliyor. Yani, belki de öyleydi, ama hiç gümüş gerektirmeyen bir manyetik kayıt icat ettiler. Bu tür değerlendirmeler - hayalgücünü etkilemeye yönelik spekülasyonların ve sesli ifadelerin meyvesi - sadece bir propaganda ve alarmist işlevi taşır.
Dünyada herkes için yeterli yiyecek var - bu konuyu Hindistan ve Arjantin'in gıda kaynaklarını karşılaştırarak "Roma Kulübü" nde ayrıntılı olarak tartıştık. Arjantin, bölgelere göre Hindistan'dan üçüncü bir küçüktür, ancak Hindistan nüfusunun kırk katına sahiptir. Öte yandan, Arjantin, gergin bir şekilde, yalnızca Hindistan'ı değil tüm dünyayı besleyebilecek kadar fazla gıda üretiyor. Kaynak yetersizliği ile ilgili değil, dağıtımları ile ilgili. Birileri sosyalizmde Sahra'da kum sıkıntısı olacağını şaka yapıyor gibi görünüyordu; Bu, kum miktarı değil, dağılımının bir sorusudur. Bireylerin ve ulusların eşitsizliği her zaman var olmuştur, ancak büyüme süreçleri hızlandıkça eşitsizlik artar: Dengeleme süreçleri sadece çalışmak için zamana sahip değildir. Bu, modern ekonomi için ciddi bir sorundur, ancak tarih Geçmişte, insanoğlunun bu tür problemleri çözdüğünü, eşitsizliklerin genel kalkınma yasasının insanlık boyunca değişmeyeceği bir şekilde seviyelendirildiğini öğretir.
Tarih boyunca insan büyümesinin hiperbolik yasası şaşırtıcı bir istikrar göstermiştir. Ortaçağ Avrupa'sında veba salgınları, bazı ülkelerdeki nüfusun dörtte üçüne ulaştı. Bu yerlerdeki büyüme eğrisinde, gerçekten de başarısızlıklar var, ancak bir asır sonra, hiçbir şey olmamış gibi, sayı önceki dinamiklere gidiyor.
İnsanlığın yaşadığı en büyük şok - Birinci ve İkinci Dünya Savaşları. Gerçek demografik verileri modelin öngördüğü ile karşılaştırırsak, iki savaştan kaynaklanan insanlık toplamının yaklaşık iki yüz elli milyon olduğu, yani tarihçilerin tahminlerinden üç kat daha fazla olduğu ortaya çıktı. Dünya nüfusu, denge değerinden yüzde 8 oranında sapmıştır. Fakat on yıllar boyunca eğri sürekli olarak aynı yola gidiyor. “Küresel ebeveyn” dünyanın çoğu ülkesini etkileyen korkunç felakete rağmen istikrarlı olduğunu kanıtladı.
Zamanın bağlantısı koptu
Tarih derslerinde, birçok öğrenci karışıktır: Tarihsel dönemler neden zaman içinde kısalır ve kısalır? Üst Paleolitik yaklaşık bir milyon yıl sürdü ve insanlık tarihi boyunca sadece yarım milyon kaldı. Orta Çağ - bin yıl, sadece beş yüz var. Üst Paleolitik'ten Orta Çağlara kadar tarih bin katına çıkmış görünüyor.
Bu fenomen tarihçiler ve filozoflar tarafından iyi bilinir. Tarihsel dönemselleştirme, insanlık tarihinden tek tip ve bağımsız olan astronomik zamanı değil, kendi sistem zamanını izler. Doğru zaman, enerji tüketimi veya nüfus artışı ile aynı bağımlılığı izler: daha hızlı akar, sistemimizin karmaşıklığı arttıkça, yani Dünya'da daha fazla insan yaşar.
Bu çalışmaya başladığımda, Paleolitik'ten günümüze tarihin sürekliliğinin benim modelimden mantıklı bir şekilde geçtiğini varsaymadım. Tarihin, Dünya'nın Güneş etrafındaki devrimleriyle değil, geçmiş insan yaşamlarıyla ölçüldüğünü varsayarsak, kısaltılmış tarihi dönemler anında açıklanır. Paleolitik bir milyon yıl sürdü, ancak atalarımızın sayısı sadece yüz bin kadardı - bu Paleolitik'te yaşayan toplam insan sayısının yaklaşık 10 milyar olduğu ortaya çıktı. Tam olarak aynı sayıda insan dünyadan ve binin üzerinde Orta Çağ'dan (insan sayısı birkaç yüz milyondur) ve yüz yirmi beş yıldan fazla modern tarihin içinden geçti.
Bu nedenle, demografik modelimiz insanlık tarihinin tamamını, her biri yaklaşık on milyar insanın yaşadığı özdeş (zamana göre değil, içerik olarak) parçalara ayırıyor. En şaşırtıcı şey, küresel demografik modellerin ortaya çıkmasından çok önce, tarihte ve paleontolojide böyle bir dönemleşmenin var olması. Bununla birlikte, beşeri bilimler, matematikle ilgili tüm problemlerinden dolayı sezgiden mahrum edilemez.
Şimdi on milyar insan sadece yarım yüzyılda dünyadan geçiyor. Bu, “tarihi çağın” tek bir kuşağa daraldığı anlamına gelir. Bunu farketmemek artık mümkün değil. Bugünün gençleri otuz yıl önce ne söylediğini anlamıyor, Alla Pugacheva: “… ve makineli tüfekte üç kişiyi bekleyemezsiniz” - ne tür bir makineli tüfek? Neden bekle Stalin, Lenin, Bonaparte, Nebuchadnezzar - onlar için gramerin “mükemmel” dediği şey budur - uzun zaman önce. Şimdi nesiller arasındaki bağlantının kopması, geleneklerin ölmesiyle ilgili şikayet etmek modadır - ama belki de bu tarihin hızlanmasının doğal bir sonucudur. Her nesil kendi döneminde yaşıyorsa, önceki dönemlerin mirası basitçe kullanışlı olmayabilir.
Yeni başla
Tarihsel zamanın sıkıştırılması artık sınırına ulaştı, etkili üretim süresi - yaklaşık kırk beş yılla sınırlı. Bu, insan sayısındaki hiperbolik artışın devam edemeyeceği anlamına geliyor - büyümenin temel yasası değişmek zorunda. Ve zaten değişiyor. Formüle göre, bugün yaklaşık on milyar olmalıyız. Ve sadece yedi kişimiz var: üç milyar ölçülebilen ve yorumlanabilen önemli bir fark. Gözlerimizin önünde demografik bir geçiş yaşanıyor - nüfusun sınırsız büyümesinden başka bir ilerlemeye doğru bir dönüm noktası.
Bazı nedenlerden dolayı, birçok kişi yaklaşmakta olan felaketin belirtilerini görmekten hoşlanıyor. Fakat buradaki felaket, insanların akıllarında gerçekte olduğundan daha fazla. Bir fizikçi buna faz geçişi diyecekti: ateşe bir tencereye su koyuyorsunuz ve uzun bir süre hiçbir şey olmuyor, yalnız baloncuklar yükseliyor. Ve sonra aniden her şey kaynar. Yani insanlık: iç enerji birikimi yavaş yavaş devam ediyor ve sonra her şey yeni bir görünüm alıyor.
İyi bir görüntü dağ nehirleri boyunca bir ormanın raftingidir. Nehirlerimizin çoğu sığ, bu yüzden bunu yapıyorlar: küçük bir baraj inşa ediyorlar, belirli sayıda kütük biriktiriyorlar ve sonra aniden taşkınları açıyorlar. Ve bir dalga nehir boyunca akıyor, bu da gövdeleri taşıyor - nehir akışından daha hızlı akıyor. Buradaki en korkunç yer, dumanın boyunduruk olduğu geçişin kendisidir, üst ve alt kısımdaki düzgün akımın kaotik bir hareketin bir bölümü tarafından bölündüğü yerdir. Şimdi olan budur.
1995'in etrafında insanlık, yılda seksen milyon insan doğduğunda, azami bir büyüme oranından geçti. O zamandan beri, büyüme gözle görülür biçimde azaldı. Demografik geçiş, bir büyüme rejiminden, nüfusun on milyardan fazla olmayan bir düzeyde istikrara kavuşturulmasına geçiştir. İlerleme doğal olarak devam edecek, ancak farklı bir hızda ve farklı bir hızda ilerleyecektir.
Bence yaşadığımız sıkıntıların - ve finansal kriz ile ahlaki kriz ve yaşam bozukluğunun - bu geçiş döneminin başlangıcındaki aniden kaynaklanan stresli ve dengesiz bir durum olduğunu düşünüyorum. Bir anlamda, bunun kalınlığına girdik. Önlenemeyen büyümenin yaşam yasalarımız olduğu gerçeğine alışkınız. Ahlakımız, sosyal kurumlarımız, değerler tarih boyunca değişmeyen ve şimdi değişmekte olan kalkınma tarzına uyarlandı.
Ve çok hızlı bir şekilde değişiyor. Hem istatistikler hem de matematiksel bir model, geçiş genişliğinin yüz yıldan daha az olduğunu göstermektedir. Bu, farklı ülkelerde aynı anda meydana gelmesine rağmen. Oswald Spengler “Avrupa'nın Çöküşü” hakkında yazdığında, muhtemelen sürecin ilk işaretlerini aklımdaydı: “demografik bir geçiş” kavramı ilk olarak Fransa örneğini kullanarak Landry demografisi tarafından formüle edildi. Ancak şimdi süreç daha az gelişmiş ülkeleri etkiliyor: Rusya nüfusunun büyümesi neredeyse durdu, Çin nüfusu istikrar kazanıyor. Belki de gelecekteki dünyanın prototipleri, örneğin İskandinavya'da, örneğin geçiş alanına giren ilk bölgelerde aranmalıdır.
“Demografik geçiş” sürecinde, gecikmeli ülkelerin daha önce bu yola çıkanlar ile hızlı bir şekilde yetişmeleri ilginçtir. Öncüler - Fransa ve İsveç - nüfusun istikrara kavuşması süreci yarım yüzyıl sürdü ve zirve, XIX ve XX yüzyılların başındaydı. Ve örneğin, seksenlerde büyüme hızının zirvesini geçen Kosta Rika veya Sri Lanka'da, tüm geçiş birkaç on yıl sürüyor. Ülke daha sonra istikrara kavuşma safhasına girerken, o kadar keskinleşiyor. Bu anlamda Rusya, Avrupa ülkeleri için daha muhtemeldir - büyüme hızının zirvesi otuzlu yıllarda geride kalmıştır ve bu nedenle daha yumuşak bir geçiş senaryosuna güvenebilir.
Tabii ki, farklı ülkelerdeki sürecin bu düzensizliğinden korkmak için bir neden var ki bu, servetin ve etkinin keskin bir şekilde yeniden dağılımına yol açabilir. En popüler korku hikayelerinden biri İslamlaşmadır. Ancak İslamlaşma, dini sistemler gelip geçtiği için tarihteki defalarca gelir ve gider. Nüfus artışı yasası, haçlı seferlerini veya Büyük İskender'in fethini değiştirmedi. Yasalar demografik geçiş döneminde de değişmez olacak. Her şeyin barış içinde olacağını garanti edemem, ancak sürecin de çok dramatik olacağını düşünmüyorum. Belki de bu sadece başkalarının karamsarlığına karşı iyimserliğimdir. Karamsarlık her zaman çok daha moda bir trend olmuştur, ancak ben iyimserim. Arkadaşım Zhores Alferov, sadece kötümserlerin bıraktığı için iyimserlerin kaldığını söylüyor.
Bana sık sık tarifler sorulur - sormaya alışkındırlar, ama cevap vermeye hazır değilim. Bir peygambermiş gibi davranmak için hazır cevaplar öneremem. Ben peygamber değilim, sadece öğreniyorum. Tarih hava gibidir. Doğanın kötü havası yoktur. Bu gibi durumlarda yaşıyoruz ve bu koşulları kabul etmeli ve anlamalıyız. Bana öyle geliyor ki anlayışa doğru bir adım atıldı. Gelecek nesillerde bu fikirlerin nasıl gelişeceğini bilmiyorum; bunlar onların problemleri. Yaptıklarımı yaptım: Geçiş noktasına nasıl yaklaştığımızı gösterdi ve yörüngesini gösterdi. Sana en kötüsünün bittiğine dair söz veremem. Ancak “korkutucu” öznel bir kavramdır.
Sergey Petrovich Kapitsa - Sovyet ve Rus bilim insanı-fizikçi, yayıncı, Rusya Doğa Bilimleri Akademisi Başkan Vekili "Bilim dünyasında" dergisinin baş editörü. 1973'ten bu yana, popüler bilim TV programı olan “Açık - İnanılmaz” programına öncülük etti. Nobel Ödülü sahibi Peter Leonidovich Kapitsa'nın oğlu.