Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Nedir? Nasıl Tedavi Edilir?
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) çocukları ve gençleri etkiler ve yetişkinliğe kadar devam edebilir. DEHB çocuklarda en sık tanı konulan bozukluktur. Bu soruna sahip olan çocuklar hiperaktif olabilir ve dürtülerini kontrol edemezler.
Genel bakış
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dünyada dört ile 17 yaş arasındaki çocukların yaklaşık %11’ini etkileyen tedavi edilebilir bir durumdur. DEHB belirtileri genellikle yedi yaşında görülür (bu yaştan önce de ortaya çıkabilir) ve erkeklerde kızlardan üç kat daha fazla görülür. Yetişkinlikte, belirtiler erkeklerde ve kadınlarda eşit olarak bulunmaktadır.
DEHB nedenleri ve risk faktörleri nelerdir?
Araştırmalar DEHB’in nörolojik (sinir sistemi) ve biyolojik (vücutla ilişkili) faktörlerden kaynaklandığını göstermiştir, ancak kesin nedenler henüz tam olarak bilinmemektedir.
DEHB için risk faktörleri aşağıdakileri içerir:
- Genetik: Eğer bir veya iki ebeveyne DEHB tanısı konmuşsa, çocuklarının da belirtileri göstermesi daha çok olasıdır.
- Biyolojik: Araştırmalar, DEHB’nin bazı nörotransmiterlerin (beyindeki kontrol davranışına yardımcı kimyasallar), özellikle de dopaminle çalışma şeklindeki kimyasal dengesizlik veya problemden geldiğini ortaya koymaktadır.
- Çevre: Çevrede toksinlere (zehirlere) maruz kalma (örneğin kurşun), çocuklarda DEHB ile bağlantılıdır.
- Doğum öncesi (hamilelik sırasında) maruz kalma: Hamilelik sırasında sigara içme veya uyuşturucu ve alkol kullanımı çocuklarda DEHB ile ilişkilidir.
Her ne kadar aşağıdaki faktörler DEHB’e katkıda bulunsa veya daha da kötüleştirse de, bunlar neden değildir:
- Çocuğun hayatındaki ev veya okul ortamı gibi günlük şeyler
- Zayıf ebeveynlik veya zayıf öğretim (çok fazla ceza gibi)
- Besin katkı maddesi
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtileri nelerdir?
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ana belirtileri arasında aşağıdakiler bulunmaktadır:
- Dikkatsizlik (dikkat etmekte zorlanırlar)
- Kolayca dikkatin dağılması
- Dürtüsellik (ani dürtülerle işler yapmak)
- Hiperaktivite (huzursuzluk)
Bazı çocuklar hiperaktivite bozukluğu olmadan da DEHB olabilir. Bu durumun erken keşfedilmesi daha zordur, çünkü bu çocuklar sınıfta veya evde farkedilmezler. Genellikle zekidirler ve iş yüklerini küçük sınıflarda, kendilerine dikkat çekmeden, az çabayla yönetirler. Sıkılmış ve işi tamamlayamamış gibi görünebilirler ya da karışıklık, unutkanlık, hayal kurma ve düzensizlik belirtileri gösterebilirler.
Zaman zaman, çocuklar ilgilendikleri alanlarda “fazla odaklanmış” gibi görünebilirler. Sonuç olarak, itaatsiz veya meydan okuyan biri gibi görünmüyorlar, ancak ebeveynleri sordukları zaman kendilerine verilen işleri veya öz bakım rutinlerini yapmıyorlardır.
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olanların iki ana semptom sınıfı vardır: dikkatsizlik ve hiperaktivite yani dürtüsellik.
Dikkatsiz olan çocuğun aşağıdaki belirti ve semptomları görülebilir:
- Okul çalışmalarında veya diğer faaliyetlerde ayrıntılara dikkat edilmemekte veya dikkatsiz hatalar yaparlar.
- Görevler veya oyun sırasında dikkat etmekte zorlanırlar.
- Doğrudan konuşulduğunda bile dinlemiyor gibi görünürler.
- Talimatları takip etmekte zorlanırlar.
- Genellikle görevleri veya etkinlikleri organize etmekte zorlanırlar.
- Okul veya ev ödevi gibi sürekli zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınırlar.
- Kitap, kurşun kalem, oyuncak veya alet gibi ihtiyaç duyulan eşyaları sıklıkla kaybederler.
- Genellikle unutkanlardır.
Hiperaktif ve dürtüsel davranışı olan çocuğun aşağıdaki belirti ve semptomları vardır:
- Yerinde duramazlar.
- Oturduğu yerde kalması beklenen sınıfta veya diğer durumlarda oturduğu yeri terk ederler.
- Uygun olmadığında aşırı koşar veya tırmanırlar.
- Sürekli olarak huzursuz hissedebilirler.
- Sessizce oynamakta zorlanırlar.
- Her zaman hareket halinde olmak isterler.
- Çok fazla konuşurlar.
- Sorular tamamen sorulmadan önce cevapları vermeye çalışırlar.
- Sırasını beklemekte zorlanırlar.
- Genellikle başkalarının konuşmalarını keserler.
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu nasıl teşhis edilir?
Tüm çocuklar zaman zaman DEHB’ye benzer davranışlar gösterse de, DEHB’li çocuğun dikkatsizlik belirtileri veya hiperaktivite dürtüsellik belirtisi vardır. Bununla birlikte, DEHB tanısı konmadan önce, çocuğun bu semptomları alması yeterli değildir; aynı zamanda aşağıdaki koşulları sağlamalıdır:
- Belirtiler sorunlara neden olmalıdır .
- Belirtiler ikiden fazla ortamda (ev ve okul gibi) sorunlara neden olmalıdır.
- Belirtiler çocukta 12 yaşından önce bir şekilde mevcut olmalıdır .
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanısı konurken aşağıdaki üç adımı takip etmek çok önemlidir:
- Doğal ortamda meydana gelen semptomları veya davranışları tanımlamak
- Belirtilerin diğer olası nedenlerini de ortadan kaldırmak
- Komorbid durumları tanımlamak (ana semptomlarla aynı anda meydana gelenler).
DEHB belirtileri olan bir çocuk, ilgi çekici bulduğu aktivitelere odaklanmış bir şekilde dikkat edebilir. Örneğin, bu çocuklar video oyunları oynayarak ekranın önünde saatler geçirebilirler, ancak basit ev ödevlerini bile bitirmekte zorlanabilirler ya da sinir krizi geçirebilirler ve ev işleri veya okul işlerini yapmayı reddedebilirler. Bu, ebeveyn davranışını da etkiler; ebeveynlerin çocuğu basit görevler yapması için (okula hazırlanma gibi) tekrarlayan hatırlatmalar vermeleri gerekir. Böyle zamanlarda, ebeveynler çocuğun muhalif olmadığının farkında olabilir.
Büyülenme veya otomatik dikkat (ilginç bir şey yaparken bir kişinin kullandığı ilgi türü) DEHB olan çocuklar için bir sorun değildir; Aslında, bazı durumlarda çok güçlü olabilir. Bununla birlikte, “yönlendirilmiş dikkat” (aynı zamanda çabuk dikkat veya yukarıdan aşağı dikkat olarak da bilinir) DEHB olan bir çocuk için çok daha zordur. Yönlendirilmesi gereken görevleri yapmak zordur ve çok daha fazla çaba gerektirir. Bu şartlar nedeniyle ebeveynler, değerlendirmenin eksiksiz olduğundan emin olmak için çocuğu çeşitli durumlarda dikkatle gözlemlemelidir.
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu nasıl tedavi edilir?
Öncelikle doktor, tedaviye başlamadan önce çocuğun DEHB olduğundan emin olmal isteyecektir. Emin olduktan sonra, bir takım ilaçlar reçete edebilir. Doktor ilaç yazarsa eğer, bunları zamanında ve dikkatli kullanmak oldukça önemlidir. İlaç haricinde aşağıdakiler de uygulanabilir:
1- Davranışsal tedaviler
DEHB için davranış tedavileri aşağıda sıralannıştır:
- Davranış değişikliği: Çocuğun davranışı analiz edilir ve uygun davranışları arttırmak ve uygunsuz davranışları azaltmak için stratejiler tasarlanır.
- Davranışsal ebeveyn eğitimi: Bu, ebeveynleri bir çocuğun davranışlarına, büyümeyi ve gelişmeyi güçlendirecek ve olumlu bir ebeveyn-çocuk ilişkisini teşvik edecek şekilde yanıt vermeleri için eğitir. Ebeveyn eğitimi genellikle davranış değişikliği veya çocuk için sosyal beceri eğitimi ile aynı anda gerçekleşir.
- Sosyal beceri eğitimi : Bu, çocuğun okulda, evde ve akranlarıyla olumlu ve etkili şekilde hareket etme yeteneğini geliştirecek sosyal becerileri öğretir. Ayrıca, becerileri güvenli ve kabul edilebilir bir ortamda uygulamak için bir ortam sağlar.
- Örgütsel beceri eğitimi: Büyük çocuklara zaman yönetimi ve organizasyon becerilerini geliştirmelerine ve evde ve okulda verimliliği artırmalarına yardımcı olacak becerileri öğretmek genellikle yararlıdır.
2- Alternatif tedaviler
Ebeveynler alternatif tedaviler düşünülürken dikkatli olmalıdırlar. Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu için çok az alternatif veya tamamlayıcı tedavinin faydalı olduğu gösterilmiştir.
Bazı çalışmalar, omega-3 takviyeleri, masaj terapisi ve dikkat eğitimi için hafif yararlar göstermiştir. Dikkat eğitimi, DEHB de dahil olmak üzere pek çok tedavide işe yarar olduğunu kanıtlamaktadır.
DEHB için kontrollü bilimsel çalışmalarda faydalı olmadığı kanıtlanmış, hatta zararlı bile olabilecek diğer alternatif tedaviler şunlardır:
- Alerji tedavisi
- Megavitaminler
- Bitkisel takviyeler
- Biofeedback
- Sınırlı diyetler
- Hareket tedavisi
- Hareket önleyici hastalık tedavisi
- Göz hareketi eğitimi
Son olarak; yetişkinlerde dikkat eksikliği yazımız da ilginizi çekebilir.
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: