PARAGRAFIN YAPISI
Paragraf, bir yapıt ya da yazıda bulunan düzene sahiptir. Nasıl ki bir yazının giriş, gelişme, sonuç bölümleri varsa paragrafın da giriş, gelişme, sonuç bölümleri vardır. Paragraf bu yönüyle bir yazının minik hâlidir.
GİRİŞ BÖLÜMÜ
Konunun ortaya konduğu bölümdür. Genellikle tek cümleden oluşur. Paragrafın vitrini gibidir. Okuyucu giriş bölümünü okuduğunda hangi konunun ele alındığı konusunda bilgi sahibi olur. Giriş bölümü, paragraf için belirleyici bir nitelik taşır çünkü bu bölümden sonra gelen cümleleri sınırlandırır, onlara yön verir. Bu bölümden sonra gelen cümleler giriş cümlesini desteklemek, anlaşılır kılmakla görevli olurlar.
Kimi paragraflarda giriş cümlesi, paragrafta anlatılanların tümünü içerecek derecede genel ve özlü olur. Bu durumda giriş cümlesi konunun yanı sıra ana düşünceyi de içerir.
GİRİŞ CÜMLESİNİN ÖZELLİKLERİ
- Kendisinden önce bir cümle bulunduğu izlenimi vermez.
- Başka bir cümlenin devamı olduğu izlenimi veren bağlayıcı öge içermez.
GELİŞME BÖLÜMÜ
Paragrafın en geniş bölümüdür. Giriş bölümünde ele alınan konu, bu bölümde ayrıntılarıyla verilir. Düşünceyi geliştirme yolları kullanılarak ana düşünce belirgin duruma getirilmeye çalışılır. Paragrafın yardımcı düşünceleri genellikle bu bölümde yer alır. Kimi paragraflarda ana düşünce bu bölümde yer alır. Bu durumda ana düşünceyi içeren cümle genel içerikli olur.
SONUÇ BÖLÜMÜ
Paragrafta anlatılanların özetlenip sonuca bağlandığı bölümdür. Bir ya da iki cümleden oluşur. “Kısaca, böylece, öyleyse, işte, sonuç olarak, görüldüğü üzere…” gibi özetleyici bağlama unsurları bu bölümde genellikle kullanılır. Çoğu paragrafta sonuç cümlesi paragraftaki düşüncelerin genelini kapsayacak içerikte olur. Bu durumda söz konusu cümle ana düşünce cümlesi olur.
PARAGRAFTA DİL VE DÜŞÜNCE UYUMU
Düşünce Uyumu:
İyi yazılmış bir paragrafta bütün cümleler birbirlerini düşünsel açıdan tamamlar nitelikte olur. Cümleler okurun, paragrafı takılmadan okuyacağı bir düzenle paragrafa yerleştirilir. Cümlelerin aynı konu ve ana düşünce etrafında kümelenmesiyle paragrafta düşünce uyumu sağlanır. İyi bir paragrafta, konuyla ilgili olmayan, ana düşünceyi desteklemeyen hiçbir cümleye yer verilmez.
Dil Uyumu:
Paragrafta düşünce uyumunun sağlanması için her cümlenin kendinden önceki cümleyi desteklemesi, kendinden sonraki cümleye zemin hazırlaması gerekir. Bunun için cümleler birbirlerine ustalıkla bağlanmalıdır. Yani bir cümleden diğerine geçişin doğru yapılması gerekir. Bu geçiş, paragrafta dil birlikteliğini sağlar. Paragrafta dil birlikteliği iki şekilde sağlanır: a) bağlayıcı unsur kullanmak b) ortak söz (Anahtar Kavram) kullanmak.
a) Bağlayıcı Unsur:
paragrafta dil uyumu sağlamak için cümle geçişlerinde kullanılan bağlaçlar, işaret sıfat ya da zamirleri, ilgeç öbeklerine bağlayıcı unsur denir. “söz gelimi, örneğin, fakat, ancak, çünkü, ne yazık ki, ama, söylemek gerekirse, oysa, kısaca, sonuç olarak, böylece, bu yüzden, bunun gibi, bundan öte, bundan dolayı, böylesine…” gibi sözler köprü görevi üstlenerek cümleleri birbirine bağlar.
b) Ortak Söz (Anahtar Kavram) :
Bir cümlede anlam bakımından önem taşıyan anahtar sözcüğün bir sonraki cümlede kullanılmasıdır. Bu sözcüğe ortak söz ya da anahtar kavram denir. Ortak sözler cümleler arası geçişlerde okura düşünsel kolaylık sağlar ve anlatılanların daha rahat anlaşılmasını sağlar.
Örnek:
Elbette elektronik çağ önümüze yeni olanaklar getiriyor. Binlerce yıllık hafızayı teknolojinin yardımıyla çok küçük “çip”lere sığdırabilmek ve böylece bilgiye kolayca ulaşabilmek bizler için de gelecek kuşaklar için de çok önemlidir. Ama bütün bunlara karşın kitap dediğimiz nesnenin öyküsü kolay kolay sonlanmaz gibi geliyor bana. Bu durumda ben yayıncılığın iki yoldan gelişeceğini düşünüyorum. Bilgi yoğunluğu olan malzeme “e-kitaplar”da, sanatsal yoğunluğu olanlarsa çok güzel görünümlü “butik kitaplar”da toplanacak bence. Hatta giderek, kitap sahibi olmak, koleksiyonculukla eş değer sayılacak.
Bu parçada koyu renkle gösterilen sözcükler paragrafta dil bağlantısını sağlayan unsurlardır. Bu unsurların yardımıyla paragrafta düşünce bağlantısı sağlanmıştır.
Bu tabloda belirtilen soru tiplerini çözebilmek, paragraftaki dil ve düşünce uyumunu iyi kavramaya bağlıdır. Bu tipteki soruları çözerken yukarıda anlatılanları temel almayı unutmayınız. Şimdi tablodaki konu başlıklarını kısaca açıklayalım:
Giriş Cümlesini Bulma
Kendisinden önce bir cümle bulunduğu izlenimi veren cümleler giriş cümlesi olamaz. Giriş cümleleri bağlayıcı unsurlar içermez.
Örnek:
Aşağıdaki cümlelerin hangisi bir paragrafın giriş cümlesi olabilir?
- Oysa bu yıl daha çok çalışmıştı.
- Kimileriyse sorumluluklarını önemsemedi.
- Geçen gün kütüphanemi düzenledim.
- Bir de davranışlarıyla örnek olanlar var.
YANIT: A, B, D seçeneklerinde “oysa, ise, de” bağlayıcı unsurları var. Bu seçeneklerdeki cümleler kendilerinden önce bir cümle bulunduğu izlenimi veriyor. C seçeneği başka bir cümlenin devamı olduğu izlenimi vermediği için bir paragrafın giriş cümlesi olabilir. Yanıt: C
Paragrafı İkiye Bölme
Bir paragrafta bir konu işlenir. Paragraftaki bütün cümleler aynı konu ve ana düşünceyle ilgili olur. Konu değiştiğinde yeni paragrafa geçilir. Konunun değiştiği ya da konuya bakış açısının farklılaştığı cümleden itibaren paragraf ikiye bölünebilir.
Örnek: (1999 ÖOS)
(1) Her sanat, bilim yapıtında olduğu gibi kitabın da iyisi, kötüsü vardır. Bundan korkulmamalıdır. (2) Kitap ayna gibidir. (3) Sonunda her kitap kendisine yakışan sahibini bulur. (4) Kitap hiç kapris yapmayan dosttur. (5) Ne aksilenir ne yılışır. Hep aynı ruh hali içindedir.(6) Kaprisi olsa olsa, okur yapar. Kitabın birini bırakır, ötekini alır.
Bu parça, açıklanan düşünceler bakımından iki paragrafa ayrılmak istendiğinde, ikinci paragraf hangi numaralı cümleyle başlar?
A) 2 B) 3 C) 4 D) 5
YANIT: Parçanın konusu 4 numaralı cümleden itibaren değiştiği için doğru yanıt C’dir.
Paragraf Tamamlama
Paragraf tamamlama sorularında başta, ortada, sonda bir cümle eksik bırakılır. Sizden istenen mantık yürüterek o eksik cümleyi bulmanızdır. Bu tip sorular, paragraftaki dil ve düşünce uyumunu iyi kavrayıp kavramadığınızı ölçmeye yöneliktir. Bu yüzden bu tür soruları çözerken paragrafın dil ve düşünce uyumunu göz önünde bulundurun. Paragrafta yeri boş bırakılan cümle paragrafın dil ve düşünce bağlantısına mutlaka uymalı, kendisinden önceki ya da sonraki cümleyi düşünsel açıdan tamamlar nitelikte olmalıdır. Bunu belirleyebilmek de paragrafta anlatılanları iyi kavramaya bağlıdır…
Örnek: (1998 OKS)
Özgür insan kitapların ürünüdür. İnsanlar kitapları nasıl yaratıyorlarsa kitaplar da insanları öyle yaratır. Onun içindir ki özgürlükten korkanlar, kitaplardan da korkarlar. Beğenmedikleri, kişisel nedenlerle hoşlanmadıkları düşünceleri ortadan kaldırmaya çalışırlar…
Aşağıdakilerden hangisi bu paragrafın son cümlesi olabilir?
- Bu nedenle düşünce daha hızlı gelişmiştir.
- Ama bilmezler ki kitaplara düşmanlık, insanlara düşmanlıktır.
- Çünkü insanlar hoşlanmadıkları şeylere ilgi duymazlar.
- Böylelerinin okumadıkları kitap, bilmedikleri düşünce sistemi yoktur.
YANIT:
Paragrafın düşünce uyumu dikkate alındığında anlam bakımından paragrafı tamamlayabilecek tek cümle B seçeneğinde bulunmaktadır. Diğer seçeneklerdeki cümleler paragrafın düşünce akışına uygun değildir.
Düşünce Akışını Bozan Cümle
Paragraflarda bütün cümleler aynı konu açıklamaya aynı ana düşünceyi belirginleştirmeye yönelik olur. Paragrafta işlenen konuyla ilgisi olmayan ya da yazarın bakış açısıyla uyumlu olmayan cümle paragrafın düşünce akışını bozar.
Örnek: (1999 OKS)
(1) Sanatta başarı durağan değildir. (2) Bunun içindir ki gerçek sanatçı, sanatta doruk diye bir noktayı kabul etmez. (3) Onun amacı kendinden öncekileri aşarak daha ileriye gitmektir. Çünkü güzelliğin sınırı yoktur.(4) Bugün dünyanın beğendiği sanatçılar, alanlarında her şeyi yapmış sanatçılardır.
Yukarıdaki cümlelerden hangisi paragrafta işlenen düşünceyle tutarlı değildir?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
YANIT: 1,2 ve 3. cümleler “sanatçının sanatta gelişime yaklaşımı”yla ilgilidir. 4. cümle ise beğenilen sanatçıların yaptıklarıyla ilgilidir. Bu yüzden 4. cümlenin diğer cümlelerle düşünce uyumu söz konusu değildir. Yanıt: D
Cümlelerin Yer Değiştirmesi
Paragrafın dil ve düşünce bağlantısıyla ilgili soru tiplerinden biri de yer değiştirme sorularıdır. Bu sorularda iki cümlenin yerleri değiştirilerek paragrafın düşünce akışı bozulur. Öğrencilerden istenen paragrafın dil ve düşünce bağlantısına dikkat ederek cümleleri doğru yere yerleştirmeleridir. Bu tür sorularda art arda gelen cümlelerin düşünsel olarak birbirlerini tamamlayıp tamamlamadığına dikkat edilmelidir. Paragraftaki bütün cümlelerin kendilerinden önceki ve sonrakiyle düşünsel uyum içinde olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Böylece paragraftaki düşünsel zincir daha kolay fark edilir. Tümüyle dikkat isteyen soru tiplerindendir.
Örnek: (2002 ÖOS)
(1) Günümüz ozanları ise şiiri tartışmak yerine şiir yazmak istiyorlar. (2) Nerde o 1940’ların, 1950’lerin coşkulu şiir tartışmaları? (3) Şiirin niteliği, niceliği, anlamlılığı kimseyi ilgilendirmiyor. (4) Şiirin ne olduğu konusu uzun zamandır tartışılmıyor.
Paragraftaki numaralanmış cümlelerden hangileri yer değiştirirse paragrafın düşünce akışı sağlanmış olur?
A) 1-2 B) 1-4 C) 2-3 D) 3-4
YANIT: Paragrafta dikkati çeken ilk şey birinci cümlenin giriş cümlesi olmaya uygun olmayışıdır. Çünkü bu cümlede “ise” bağlayıcı unsuru kullanılmıştır. Yani cümle “kendisinden önce bir cümle bulunduğu” izlenimi vermektedir. Birinci cümleyle son cümle yer değiştirdiğinde paragrafın düşünce akışı sağlanır. Yanıt: B
Paragraf Oluşturma
Paragraf oluşturma soruları da paragrafın dil ve düşünce bağlantısıyla doğrudan ilgilidir. Bu sorularda önce giriş cümlesi belirlenmeli sonra giriş cümlesini dil ve düşünce açısından destekleyen cümleler mantıksal bir sıraya göre dizilmelidir. Her cümlenin kendisinden önceki ya da sonraki cümleyle uyumlu olup olmadığına dikkat edin. Cümlede kullanılan bağlayıcı unsurları, ortak sözleri göz önünde bulundurun.
Örnek: (1996 FL/AÖL)
- Rüzgâr; gelincik kırmızısı, papatya sarısı ve turuncu dağ lâlerinin üzerinden geçerken en güzel türkülerini söyledi.
- Üzerinden gün eksilmeyen anadolu bozkırları; başaklar olğunlaştıkça, otlar sarardıkça sarının bütün tonları patlamaya başladı.
- Ekinci ve akıncı olan cetlerimiz ayak bastıkları toprağı boş bırakmadı.
- Türkiye denince akla önce başak sarısı, ardından çini mavisi geliyor.
- Her taraf baharda bir yeşil ekin denizi olup çıktı.
Yukarıdaki cümlelerle bir paragraf oluşturmak için sıralama nasıl olmalıdır?
A) 2 – 4 – 1 – 5 – 3 B) 3 – 2 – 5 – 4 – 1
C) 4 – 3 – 5 – 1 – 2 D) 1 – 3 – 2 – 5 – 4
YANIT:
Bu tip sorularda yapılması gereken ilk şey giriş cümlesini belirlemektir. Bu cümleler arasında en genel içerikli olanı 4. Cümledir. Ayrıca bu cümle “kendisinden önce bir cümle bulunduğu izlenimi” vermiyor. 3. cümle atalarımızın toprağı işlemesiyle ilgili olduğu için 4. cümleyi destekler. 5. cümlede, işlenen toprağın sonucu verilmiştir. Bu cümle de 3. cümleden sonra gelmeye uygundur. Sonraki cümleler de ülke toprağı ve bitki renkleri üzerine olduğu için arka arkaya gelebilir. Yanıt: C.
Paragrafın Başlığı
Başlık bir yazının minik özetidir. Yazıda ele alınan konuyu ve ana düşünceyi içerir. Kısa ve öz olur. Bir paragrafın başlığı belirlenmeden önce paragrafta anlatılanların iyice özümsenmesi gerekir. İyi bir başlık paragrafta anlatılanların tümünü kapsar.
Örnek:
Dostluklar üç beş yılda doğal olarak ayıklanır. Aşanlar seni bırakır, aştıklarını sen bırakmak zorunda kalırsın. Yalnız seninle yol alabilenlerle sürer dostluğun.
Aşağıdakilerden hangisi bu parçanın başlığı olmaya uygundur?
- Dostluğun önemi
- Dostların tavrı
- Dostlukların ömrü
- Dost bağlılığı
YANIT:
Parçada dostlukların, insanda kendini gösteren değişime göre belirlendiği üzerinde durulmuştur. Bu düşünceye göre ancak aynı düzeyde kalmayı başaranlar arasında dostluklarını süreklileştirebilir. Dostlar arasında düşünsel, ekonomik eşitliğin bozulması durumunda dostluk kendiliğinden biter. Yanıt:C
YILMAZ ELGÜN