Jane Elliott Deneyi
Tarihte yapılan birçok ilginç deney olduğu bilinmektedir. İlginç ve ses getiren deneyler arasında sayabileceğimiz Jane Elliott deneyi elli yıl önce çocuklara ayrımcılığın nasıl hissettirdiğini anlatmak amacıyla yapılmıştır.
Jane Elliott, 27 Mayıs 1933 yılında Riceville Lowa’da doğmuştur. Ailenin dördüncü çocuğu olan Elliott, 1952 yılında liseden mezun olmuştur. Liseden sonra, Lowa’da bulunan Eyalet Öğretmenleri Koleji’nde (University of Northern Lowa) eğitim almıştır. 1953 yılında da Randall’da bir okulda öğretmenlik kariyerine başlamıştır (vikipedia).
5 Nisan 1968 yılında, Elliott öğretmenlik kariyerinin on beşinci yılında beyazlardan oluşan üçüncü sınıf çocuklarına öğretmenlik yapmaktadır. Kısa bir süre önce sınıfına Martin Luther King’den bahsetmiştir. 5 Nisan sabahı Martin Luther King’in bir suikasta kurban gittiği haberi gazetelerde yerini almıştır. Elliott, azınlık grupta bulunan şiddet ve ırksal ayrımcılık karşıtı birinin öldürülmesini çocuklara onların anlayacağı şekilde anlatmak istemektedir. Sınıftaki hiçbir öğrenci daha önce siyahi birini görmemiştir ve ırksal eşitlik kavramını öğrenebilecekleri ailelere sahip değildir. Kasaba bu konuda oldukça tutucudur. Sınıfında farklı ya da dezavantajlı olmanın nasıl hissettirdiğini bir deney yaparak anlatmaya karar verir.
Elliott o sabah sınıfa gelir ve çocuklara göz ve ten renklerindeki farklılığın sebebinin bir takım kimyasallar olduğunu söyler. Tahtaya büyük harflerle “melanin” yazar. Bu maddenin zekâ ve göz renkleriyle bir ilgisi olduğunu ifade eder. Vücudunda daha fazla melanin olanların kahverengi göz rengine sahip olduklarını ve mavi göz rengine sahip insanlardan daha üstün olduklarını söyler. Mavi gözlü olanların kahverengi gözlü olanlara oranla daha kirli ve değersiz olduğunu belirten ifadeler kullanarak sınıfı göz renklerine göre ikiye böler. Sınıfında sekiz kahverengi, yirmi dört mavi gözlü öğrenci vardır. Öğrencileri göz renklerine göre oturtur ve kahverengi gözlü olan çocukların daha zeki olduklarını tekrar eder.
Sınıfa bir soru sorar: “Mavi gözlü çocuklar öğrendiklerini hatırlar mı?”
Kahverengi gözlü çocuklar cevap verir: “Hayır!”
Elliott günün kurallarını söyler. Mavi gözlü çocuklar suyu musluktan kağıt bardakla içeceklerdir. Çocuklardan biri sorar: “Neden?”
Cevap gecikmez: “Çünkü mavi gözlü çocuklardan mikrop kapabiliriz.” Kahverengi gözlü öğrencilerden biri Elliott’a bir soru yöneltir: “Bayan Elliott, mavi gözlere sahip olduğunuz halde nasıl öğretmen olabildiniz?” Bir çocuk bu soruyu şöyle yanıtladı: “Eğer kahverengi gözlere sahip olsaydı öğretmen değil müfettiş ya da müdür olurdu.”
Öğle arasına kadar, kahverengi gözlü çocuklar mavi gözlü olanlar üzerinde üstünlük kurmuşlardır. Mavi gözlü bir kız üç arkadaşı tarafından onların yolunda durduğu için özür dilenmeye zorlanmıştır.
Bir sonraki okul gününde, Elliott deneyi tersine çevirir. Kahverengi göz rengine sahip olan çocukların ne kadar güvenilmez, aptal ve tembel olduklarından bahseder. Bir önceki gün yaşananların benzeri sahneler yaşanır. Fakat bu kez, mavi gözlü çocuklar kahverengi gözlü çocuklar kadar acımasız olmamıştır. Belki de bunun sebebi mavi gözlü çocukların dışlanmış olmanın ne demek olduğunu bilmeleri ve kendilerine yapılan kötü muameleyi bir başkasına yapmak istememeleridir.
Elliott, sınıfa bunun bir deney olduğunu açıklar. Bu deneyi siyahilere yapılan ırksal ayrımcılığı ve siyahilerin bu durum karşısında nasıl hissettiklerini anlatmak için yapmıştır. Bunun bir deney olduğunu açıkladıktan sonra sınıfta yaşananlar inanılmazdır. Çocuklardan bazıları ağlamakta, bazıları birbirine sarılmaktadır. Elliott bu deneyin Martin Luther King’in öldürülmesiyle ilgili söyler ve çocuklardan bu deneyle ilgili ne öğrendiklerini yazmalarını ister.
Ertesi gün çocuklardan gelen yazıları Elliott annesiyle birlikte okur ve annesi yazıları kasabanın gazete editörüyle paylaşır. Yazılar “Ayrımcılık nasıl hissettirir?” başlığıyla gazetede yayımlanır. Gazetede yayımlanan yazılarla birlikte Elliott’un adı duyulur ve birçok ünlü televizyon programından davet alır. Konuk olduğu televizyon programlarından büyük tepkiler alsa da bu deneyi yıllarca birçok öğrenciye uygulamaya devam eder.
Elliott, eğitim sisteminde daha önce denenenlerin dışında bir yol izlemiş, izlediği yol dünya çapında bir üne kavuşmuştur. Bu ün zaman içinde kasaba baskısından dolayı okulunu terk etmesine sebep olsa da yaptığı deney bugün hala uygulanabilir ve geçerlidir. K