MUSTAFA SUPHİ OLAYI.
Mustafa Suphi ve yoldaşlarının öldürülmesinin üzerinden 100 yıl geçti. TKPyi kurduktan birkaç ay sonra öldürüldü. Mustafa Suphi sosyalizm yolunda kısa ama aşamalı bir yol izledi, siyasal hayatına Osmanlı liberal demokratı olarak başladı. Muhalif kimliği İttihat Terakkinin baskıcı rejimine karşı soyut bir özgürlüğü savunmasından geldi. Paristeki yıllarından Sinopa sürgün edildiği tarihe kadar, eleştirilerinin temel noktası Osmanlı mali ve iktisadi sisteminin yapısıydı. 1918de Moskovaya gelen Mustafa Suphi, Tatar- Başkurt Bolşeviklerle birlikte Türkçe Yeni Dünya adlı bir gazete çıkardı.
Mustafa Suphi Mart 1919da, Moskovada toplanan III. Enternasyonalin ilk kongresine Türkiye delegesi olarak katıldı. Mayıs 1920de Baküye yerleşip İttihatçıların kurduğu Komünist Partisini lağvedip yeniden kurdu. Bundan sonraki amacı, Türkiyeye geçmek ve burada komünizm yolunda çalışmaktı. Bu amaçla Mustafa Kemale temsilciler ve mektuplar gönderdi.
TÜRKİYEYE GEÇİŞ
Partinin tüm üyelerinin katıldığı toplantıyla Anadoluya geçme kararı alındı ve Rus elçisi Budu Midivaninin kafilesiyle birlikte 28 Aralık 1920de Karsa gelindi. Mustafa Suphinin Türkiyeye dönüş kararını sadece Ankarayla ve Mustafa Kemalle ilişkisi açısından ele almamak gerekir. Mustafa Suphi Türkiyeye dönüş kararı alırken Komünist Enternasyonalin ikinci kongre kararlarındaki Bolşevik Partisinden beklediği destek çok önemlidir. Bolşevik Partisi Merkez Komitesine gönderdiği 6 Temmuz 1920 tarihli raporu ve Staline Kasım 1920de sundukları TKP Merkez Komitesinin son zamanlarda Türkiyede gelişen olaylarla ilgili raporudur. Mustafa Suphi 1920 yazından Türkiyeye dönüşüne kadar geçen süre boyunca Bolşevik Partisi yönetimine ilettiği talepler karşılık görmez. Kafkas Bürosu ve Şark Şurası Başkanlık Divanı kendisine soğuk davranır.
Bu bağlamda Cazim Gürbüzün bol kaynakçalı, titiz bir çalışmanın ürünü olarak ortaya koyduğu Mustafa Suphi Olayı ve Edebiyata Yansımaları isimli çalışması hem Mustafa Suphi olayına, öldürülmesindeki iddialara, hem eşinin öldürülmesine, hem de Mustafa Suphi olayının edebiyata yansımalarını mercek altına alıyor. Özellikle Mustafa Suphi olayı ile birlikte eşinin öldürülme olayı ve edebiyata yansımalarını bir eserde kaleme alan bir çalışma yok.
HÂLÂ FAİLİ MEÇHUL
Cazim Gürbüz Mustafa Suphinin öldürülme olayını, Atatürkün buyruğu ve bilgisiyle yapıldığı iddiaları, İttihat Terakki tarafından yapıldığı iddiaları ve Sovyet Rusya olasılığı olmak üzere üç başlıkta topluyor. Birinci olasılığı kaynaklar ve yazışmalar eşliğinde değerlendirmeye alıyor.
Cazim Gürbüzün kitabının en can alıcı bölümlerinden biri, Cumhuriyetin ilk faili meçhul kadın cinayeti olarak belirttiği, Marianın bir erkekçe el konulması ve erkekler tarafından bir alem esnasında öldürülmesi, bu olayın siyasi bir faili meçhul olmadığı anlamına gelmez. Bir; Maria TKPliydi. O gece TKPli olmadığı için değil, kadın olduğu için yoldaşlarıyla beraber öldürülmemişti. Ancak katilleri için düşman tarafta bir kadındı. İki: bu cinayet siyasi bir cinayettir. Neresinden bakarsanız bakınız, açık olan şudur: Tıpkı Mustafa Suphi ve yoldaşları gibi, tıpkı Sabahattin Ali ve dönemin diğer faili meçhul siyasi cinayetleri gibi. Maria Suphi cinayeti de Cumhuriyet tarihinin ilk faili meçhul siyasi kadın cinayetidir kısmıdır.
Cazim Gürbüz bu çalışmasında, Mustafa Suphi olayının edebiyata yansımalarını toplaması da kitaba olan ilgiyi artırıyor. M. Kazım Ablakın dizelerinde Maria Suphi, Ruhi Sudan Karadeniz Ağıdı, Yaşar Miraçın Onbeşler Denizi, Hilmi Yavuzdan Mustafa Suphi üzerine şiirler, Attilâ İlhanın Gazi Paşa romanından Mustafa Suphi ve Belgeler, Ataol Behramoğlunun Mustafa Suphi Destanı, Nihat Behramın Miras romanında Mustafa Suphi
Tabi ki, Nâzım Hikmet. Yazıyı Nâzım Hikmetin Mustafa Suphi ve Yoldaşlarına şiirlerinin küçük bir alıntısıyla sonlandırıyorum.