Ağrı:Genel Bakış
1965'te Melzack ve Wall’ın kapı kontrol teorisi, merkezi sinir sistemindeki zararlı bir uyaranın algılanmasını kontrol eden mekanizmaları vurguladı ve böylece aferent, yukarı akış süreçlerini beyinden aşağı akış modülasyonu ile entegre etti. Bununla birlikte, bu teori, merkezi sinir sistemindeki uzun vadeli değişiklikleri zararlı girdiye ve bireyi etkileyen diğer dış faktörlere dahil etmedi. Nosiseptör fonksiyonunun, doku hasarının bir bölgesini karakterize eden "enflamatuar çorba(soup)" tarafından değiştirildiği artık yaygın olarak kabul edilmektedir.
Bu dinamik özellik genellikle geçicidir ve vücut bir yaralanma bölgesini iyileştirirken var olur. Nosiseptör aktivitesinin değiştiricileri de geçicidir. Bununla birlikte, Dubner ve Ruda, büyük nosiseptif girdinin aminoasitlerin uyarıcı toksik etki mekanizması yoluyla omurilik işlevini kalıcı olarak değiştirebileceğini ve bu nedenle akut bir yaralanmadan sonra kronik ağrıya yol açabileceğini göstermiştir.
Fizyolojik ve davranışsal araştırmalar, plastisite veya öğrenmenin ağrıda rolü olduğunu göstermiştir. Bu nedenle, sinaptik güçlendirme, tekrarlayan zararlı uyarımla kolaylaştırılır ve beyin düzeyinde çevresel etkiler, zararlı uyarıma tepkiyi değiştirir. Klinik ağrı durumlarından açıkça anlaşılmaktadır ki, beyin periferik nosiseptörlerden veya omurilikten girdi olmadığında ağrı oluşturabilir. Bu nedenle ağrı algısı, çıktı veya nöromatriks tarafından, duygusal ve bilişsel faaliyetlerde yer alan beyin bölgelerinden gelen bilgilerle birlikte, onu besleyen duyusal girdilerin bir işlevi olarak üretilir. Dahası, ağrı davranışları çevrede önceden koşullandırılmış ipuçlarıyla veya acı ve ıstırap beklentisiyle üretilebilir veya sürdürülebilir. Nöromatriksin çıktısı, nöromatriks üzerindeki girdileri ve etkileri değiştirmek için birden fazla tedavi şekli ile değiştirilebilir.
Yaralanma sadece ağrıya yol açmaz, aynı zamanda vücudun homoeostazını sağlayarak başa çıkmaya çalıştığı strese de yol açar. Bu süreç, genetik olarak belirlenmiş repertuarlardan türetilen sinirsel, hormonal ve davranışsal faaliyetleri içerir.
Ağrının Bileşenleri
Ağrı, gerçek veya potansiyel doku hasarıyla ilişkili veya bu tür bir hasar olarak tanımlanan hoş olmayan, duyusal ve duygusal bir deneyimdir. Birçok ağrı türünün varlığı, dört geniş kategorinin tanımlanmasıyla anlaşılabilir: nosisepsiyon, ağrı algısı, acı ve ağrı davranışları.
Nosisepsiyon: A delta ve C liflerine bağlanan özel dönüştürücüler tarafından doku hasarının saptanmasıdır. Bu dönüştürücüler, yakın çevrelerindeki enflamatuar ve sinirsel değişikliklerden etkilenebilir. Lokal ve bölgesel anestezi, nosisepsiyonun ağrıya dönüşmesini önleyebilir, ancak Melzack ve Wall’ın teorisinde önerildiği gibi modülasyon aşağı yönde de olabilir.
Ağrı algısı: Sıklıkla yaralanma veya hastalık gibi zararlı bir uyaranla tetiklenir. Ağrı, diyabetik nöropati, omurilik yaralanması veya felci olan hastalarda görüldüğü gibi periferik veya merkezi sinir sistemindeki lezyonlar tarafından da üretilebilir. Akut ağrı ortaya çıktığında, başlangıçta spesifik otonomik ve somatik reflekslerle ilişkilendirilir, ancak bunlar kronik ağrılı hastalarda kaybolur. Birçok hekim ve hasta ağrının nosisepsiyon olmadan ortaya çıkabileceğinin farkında değildir. Kronik ağrının yoğunluğu, diğer ölçülebilir patolojinin doku hasarının derecesi ile sıklıkla çok az ilişki gösterir veya hiç ilgisi yoktur.
Acı: Acı ve ayrıca korku, endişe, stres, sevilen nesnelerin kaybı ve diğer psikolojik durumların neden olduğu olumsuz bir tepkidir. Ağrının dili, nedeni ne olursa olsun acıyı tanımlamak için kullanılır. Cassell'in belirttiği gibi, "Acı, kişinin fiziksel veya psikolojik bütünlüğü tehdit edildiğinde ortaya çıkar". Ağrıların tümü acıdan kaynaklanmaz, ancak tıbbileştirilmiş kültürümüzde acıyı ağrı diliyle tanımlarız.
Ağrı davranışları: Ağrı ve acıdan kaynaklanır ve bir kişinin yaptığı veya yapmadığı şeyler doku hasarının varlığına bağlanabilir. Ağrı davranışlarına örnek olarak "ah" demek, yüzünü buruşturmak, aksamak, uzanmak, sağlık hizmetlerine başvurmak, çalışmayı reddetmek sayılabilir. Bu tür davranışlar başkaları tarafından gözlemlenebilir ve ölçülebilir. Tüm bu davranışlar gerçektir ve muhtemelen gerçek veya beklenen çevresel sonuçlardan da etkilenir.
Ağrı Türleri
Geçici ağrı: Herhangi bir doku hasarı olmaksızın ciltte veya vücudun diğer dokularında nosiseptif dönüştürücülerin aktivasyonu ile ortaya çıkar. Bu tür bir ağrının birey için işlevi, uyarım uygulandıktan sonra başlama hızı ve rahatsız edici fiziksel rahatsızlığın artık vücuda etki etmediğini gösteren dengeleme hızı ile ilgilidir. Muhtemelen geçici ağrı, insanı çevrenin fiziksel hasarından veya vücut dokularının aşırı stresinden korumak için gelişti. Bu tür ağrı, günlük yaşamda her yerde bulunur ve nadiren sağlık hizmeti almak için bir neden olur.
Akut ağrı: Vücut dokusunun önemli ölçüde yaralanması ve lokal doku hasarı bölgesinde nosiseptif dönüştürücülerin aktivasyonu ile ortaya çıkar. Lokal yaralanma, nosiseptörlerin yanıt özelliklerini, bunların merkezi bağlantılarını ve bölgedeki otonom sinir sistemini değiştirir. Yerel yaralanma vücudun onarıcı mekanizmalarını etkilemez: "iyileşme" tıbbi müdahale olmadan gerçekleşebilir. Ağrı raporu, iyileşme tamamlanmadan çok önce durur. Bu tip ağrılar travma, cerrahi müdahaleler ve bazı hastalıklardan sonra da görülmektedir. İyileşme süreci genellikle birkaç gün veya birkaç hafta sürdüğü için aylarca veya yıllarca devam eden ağrılar akut olarak sınıflandırılmaz.
Kronik ağrı: Bel ağrısı, postherpetik nevralji ve fibromiyalji gibi kronik ağrılar genellikle bir yaralanma veya hastalıkla tetiklenir, ancak ağrının nedeni dışındaki faktörlerle devam edebilir. Yaralanma, vücudun bir kısmının kaybı, travmanın yaygınlığı ve sonrasındaki yara izi veya yaralanmanın kendisinde sinir sisteminin yer alması nedeniyle vücudun iyileşme kapasitesini aşabilir. Sinir sistemi, kendini normal bir duruma geri döndüremeyecek şekilde asıl yaralanmadan zarar görebilir. Ağrının yoğunluğunun asıl yaralanma veya doku hasarıyla orantısız olduğu kronik ağrı sendromlarına ek olarak, herhangi bir yaralanma belirtisi olmaksızın kendiliğinden başka sendromlar da ortaya çıkabilir. Kronik ağrı amansız olduğu için, orijinal hasarlı doku üzerine stres, çevresel ve duygusal faktörlerin eklenmesi ve ağrının yoğunluğuna ve kalıcılığına katkıda bulunması muhtemeldir. Kronik ağrı, akut ağrıdan farklıdır çünkü yalnızca geçici ağrı giderimi sağlayan tedaviler altta yatan patolojik süreci çözmez. Tedavi durduğunda kronik ağrı devam edecektir. Kişinin ağrı algısının nedeni tıbbi tedavilere bakılmaksızın devam edebileceğinden, ağrının bireyin yaşamı üzerindeki etkisini değiştirmek için bilişsel ve davranışsal tedaviler gibi psikolojik terapi biçimleri kullanılabilir. Tıpkı beyin deneyimle modifiye edildiği gibi, özellikle yaşamın ilk yıllarında, beynin de etkisini minimumda tutmak için ağrı üreten bilginin işlenme şeklini değiştirebilmesi mümkündür. Akut ile kronik ağrıyı ayıran şey ağrının süresi değil, daha da önemlisi vücudun fizyolojik fonksiyonlarını normal homoeostatik seviyelere geri getirememesidir.
Beyin, genetik programlar ve geçmiş deneyimlerin hatıraları aracılığıyla bir benlik imajı yaratan geniş çapta dağıtılmış sinir ağları içerir. Afferent girdiler bu nöromatriks üzerinde etki eder ve ağrı raporuna yol açan çıktı modelleri üretir. Stres, öğrenilen deneyimler ve beklentiler gibi, nöromatriks ile periferik uyaranlar arasındaki etkileşimi değiştirebilir. Klinik olarak önemli akut ağrı her zaman sorunlu hasarı içerir; merkezi ve periferal sinir sistemleri dinamiktir, statik değildir ve doku hasarı ve bu tür hasara yanıt olarak ortaya çıkan merkezi sinir sistemi ve stres düzenleme sistemlerindeki değişikliklerle modüle edilir. Bu modülasyonların çoğu kısa süreli olmasına rağmen, bazıları kalıcı olabilir ve kronik ağrı durumlarına yol açabilir.
Hazırlayan:Fzt. Abdulsamet Celayır
Referans: Loeser, J. D., & Melzack, R. (1999). Pain: an overview. The lancet, 353(9164), 1607-1609.
Daha fazla oku: Kronik Ağrı Beyinde Gri Maddeyi Nasıl Etkiler?
Özet
Bu çalışmada ağrı,ağrının bileşenleri,türleri detaylı bir şekilde açıklanmıştır.