

Hiung-nu
thumb|300px|Hiung-nu halkından kalma altın kemer kilidi. (M.Ö. 3. ila 2. yüzyıl)
thumb|300px|M.Ö. 500-221 arasında farklı Çin hakanları birbirleri ile iç savaşlar sürdürürken, kuzeydeki Hiung-nu toprakları genişlemeye devam ediyordu.
Hiung-nu ( çince
匈奴 Xiong-nu
) ya da Doğu Hunlar, m.ö. 4'ncü yüzyıldan
Çince (Çince: 汉语 / 漢語, pinyin: hàn yǔ, diğer adları: 中文, 國文, 华文, 华语), Çin'de ve çevresinde yaşayan 1 milyardan fazla kişi tarafından konuşulan binlerce ufak dilin tümüne birden verilen addır ve bunlar tek bir dil sayılırsa, dünyada en çok kullanıcısı olan dildir. m.s. 4. yüzyıla
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
kadar
yüzyıllar 3. yüzyıl | 4. yüzyıl | 5. Orta Asya
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
'nın önemli bir bölümünü ele geçirip bir imparatorluk kurmuş olan
Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Tacikistan, Afganistan, Çin'in bir kısmı (Doğu Türkistan), Rusya ve Pakistan'ın bir kısmından oluşan bölge ve bölgeyi tanımlamak için kullanılan coğrafi terim. (Proto-) Türk
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
topluluğuna verilmiş olan çince isimdir. Asya- ya da doğu Hunlarını, Avrupa'ya hucum etmiş olan
batı Hunlarından
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
ayırt edebilmek için bu bu çince isimleri ile tanımlanırlar.
Çoğu batılı bilimciler Hiung-nu halkını,
Avrupa
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
'ya kadar gelmiş olan
Avrasya olarak bilinen eski dünya kıtasının batısındaki büyük yarımada olan Avrupa, Sami dillerde Erep (yahut Irib) Güneşin Battığı taraf anlamına gelir. Fenikelilerden Yunanlılara geçen bu ad, Yunanca'da Europa olmuş ve Ege Denizi'ne göre batıda bulunan ülkelere bu ad verilmiştir. Avrupa, Afrika'nın kuzeyinde, Asya'nın batısında ve Atlas Okyanusu'nun doğusundadır ve bir yarımadadır.
Hunlar
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
ın asıl çekirdeği olarak görürler. Bir başka deyişle, batıya hareketleri ile başka milletlerle karışmış olmadan önceki halleriyle gerçek Proto-Hun halkı olarak kabul ederler. Günümüzde varlığını sürdüren
Orta Asya'da ve Avrupa'da devlet kuran Türk boyudur. Osmanlı hanedanı dışında Türklerin başında hüküm süren en uzun ömürlü ve en önemli hanedan Hunlardır. Onları dört önemli topluluk olarak ele alabiliriz. Türk halkları
Orta Asya Hunları, ilk büyük Hun hakanlığıdır (M.Ö. 220-M.S. 216). ilk büyük hükümdarları Teoman Yabgu'dur. Oğlu Mete (Oğuz Han da denir), M.Ö. 209'da Teoman'ın yerine tahta geçti. 35 yıl hükümdarlık etti. Bütün Türk, Moğol, Tonguz, Altay Türklerini buyruğu altında topladı. Devletinin sınır
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
, Hiung-nu'ları en eski ataları olarak görürler; ama bugüne kadar ne Avrupa'ya gelen Hunların ne de Türk halklarının atası oldukları kesin olarak kanıtlanamamışdır. Hiung-nu'ların bir sürü küçük göçebe kavimden oluşmuş bir topluluk oldukları ve siyasi duruma göre sık sık dağılıp tekrar yeniden şekillenmiş oldukları düşünülür.
Hunların kökleri
Farklı isimlendirmeler
Bugün bilinenlere göre
Türk halkları ya da genel isimleri ile Türkler, Avrasya'da geniş bir coğrafyaya dağınık, Türk dillerini konuşan halk grubudur. Farklı derecede tarihsel ve kültürel ortaklıklara sahiplerdir. Günümüzün Türk kavimleri, Azerbaycan'da, Kazakistan'da, Türkiye'de, Türkmenistan'da, Özbekistan'da, Kırgızistan'da ve bazı diğer özerk Türk devletlerinde yaşarlar. Turuklar
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
, Hiung-nu'lar ve Hunlar
, bugün
Orta Asya'da ve Avrupa'da devlet kuran Türk boyudur. Osmanlı hanedanı dışında Türklerin başında hüküm süren en uzun ömürlü ve en önemli hanedan Hunlardır. Onları dört önemli topluluk olarak ele alabiliriz. Moğolistan
Orta Asya Hunları, ilk büyük Hun hakanlığıdır (M.Ö. 220-M.S. 216). ilk büyük hükümdarları Teoman Yabgu'dur. Oğlu Mete (Oğuz Han da denir), M.Ö. 209'da Teoman'ın yerine tahta geçti. 35 yıl hükümdarlık etti. Bütün Türk, Moğol, Tonguz, Altay Türklerini buyruğu altında topladı. Devletinin sınır
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
'a ait olan Altay ve Sayan Dağları arasındaki bölgeden gelmişlerdir. Bu üç halk birbirleriyle en azından akraba olduğu ve ya hatta aynı halk oldukları düşünülür, ama farklı kaynaklarda farklı isimlerle tanımlanmalarından ötürü günümüzün tarih bilimcileri tarafından bu isimler farklı tarihi dönemleri için kullanılır.
Çin kaynaklarının aktardığı isimle söylemek gerekirse; "Hiung-nu"
Moğolistan, Orta Asya ile Doğu Asya arasında yer alan bir ülkedir. Rusya Federasyonu ve Çin arasında yer almaktadır. Kuzeyinde Rusya Federasyonu'na bağlı özerk cumhuriyet ve bölgeler yer alır. Bunlar Altay, Hakas ve Tuva Özerk Cumhuriyetleri ile Buryat Özerk Bölgesi 'dir. Güneyinde ve doğusunda ise Çin Halk Cumhuriyeti yer alır. Çin yönetimindeki Doğu Türkistan, İç Moğolistan ve Mançurya ile sınırı vardır. Mao-Tun'un (Mete Han/Oğuz Han) kurduğu devletin de ismidir. Modern tarihçiler tarafındansa Hunların doğudaki çekik gözlü, tipik Türk-Moğol kökleri için kullanılır.
Hunlar, Hiung-nu'ların batıya giderek
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Büyük Hun İmparatorluğu hâkanı. Orta Asya’da yaşayan Hunların bilinen ilk Yabgusu Tuman’ın (Teoman) oğludur. Mîlâddan önce üçüncü yüzyılın ortalarında doğdu. Çocukluğundan îtibâren iyi bir komutan ve muhârib olarak yetiştirildi. adı sonradan konuldu. Adı Çin kaynaklarında yazıldığı gibi olup, Çin dil bilimcileri (sinologlar), “Motun, Maoton, Modok, Mado, Mode, Mete” olarak okumuşlardır. Umûmî Türk târihi bilginleri; bu bakımdan adının; Çinlilerin Türkçe adları kaydetmek usûlünden, “Batur, Bağatu Hint-Avrupa halkları ile karışan kolu için kullanılır. "Hunlar" isimi, çoğunlukla sırf
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Hint-Avrupa kavimleri, Avrasya kırları boyunca yaşayan ve çeşitli tarihlerde uygar dünyaya akınlar yaparak yerleşen göçebe halklardır. Aralarında, aynı dilden farklılaşarak oluştukarı sanılan (dolayısıla yapıları bir olan, ama biribirlerinin konuşmasını anlayamadıkları) dil akrabalığı bulunmasından ve aynı yaşam biçimini sürmelerinden başka hiçbir birlik yoktur. Bu halklar, akınları sırasında yendikleri topluluklar üzerinde, uygar toplumlarsa onların uygarlıklarını ve kültürlerini benimse Atilla ve Avrupa'ya getirdiği halklar topluluğu ile bağlantıya getirilsede, bazı tarihçiler Hiung-nu ismini Avrupa Hunları için de kullanırlar.
Hiung-nu halkı farklı kaynaklarda farklı isimlerle adlandırılmaktadırlar. En yaygın isimler şunlardır:
Hun
Huna
Hunlar
Khuni
Chuni
Suni
Sunni
Hiung-nu
Hsiung-nu
Xun-nu
Xiong-nu
Xiyon
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Tarihleri
Hiung-nu halkının, kendileri ile bağlantılı olan
Hunlar gibi
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Orta Asya'da ve Avrupa'da devlet kuran Türk boyudur. Osmanlı hanedanı dışında Türklerin başında hüküm süren en uzun ömürlü ve en önemli hanedan Hunlardır. Onları dört önemli topluluk olarak ele alabiliriz. Altay ve
Orta Asya Hunları, ilk büyük Hun hakanlığıdır (M.Ö. 220-M.S. 216). ilk büyük hükümdarları Teoman Yabgu'dur. Oğlu Mete (Oğuz Han da denir), M.Ö. 209'da Teoman'ın yerine tahta geçti. 35 yıl hükümdarlık etti. Bütün Türk, Moğol, Tonguz, Altay Türklerini buyruğu altında topladı. Devletinin sınır
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Altaylar Türk-Tatar halklarından, Sibirya'da yaşayan bir halk grubudur. Bazen Altay-Tatarları ya da Altay-Türkleri diyede adlandırılırlar.
Sayan boylarının birleşmesinden oluşmuş olduğu kabul edilmektedir. Ayrıca bu topluluğa yüzyıllar boyunca Saklar ve Sarmatlar gibi birçok Hint-Avrupa kavimleri, Moğol kavimleri ve Çin'den sürülmüş olan bazı çoban halklarının karışmış olması gerektiği düşünülür. Mesela m.ö. 349 yılından kalma bazı Çin yazılarında Hiung-nu halk birikiminin 19 boyundan biri olduğu belirtilen, Çiğ kavmi (Asya Türkleri için tipik olmayan) uzun burunları ve uzun sakalları ile Çinlerin dikkatini çekmişlerdir.
Hiung-nu halkı hakkındaki bilgiler, özellikle atların üzerinde savaşan bir halk olarak olduğu konusundadır, ancak M.Ö. 8. yüzyıldan kalan bazı Çin yazılarında
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Sarmatlar, M.Ö 6-4 yüzyıllarda Orta Asya'dan Ural Dağlarına doğru, ardından Güney Rusya ve Kuzey Kafkasya'ya, daha sonra Balkanlar'a değin yayılmış olan İran kökenli bir halk. M.Ö 4.yüzyılda Don Nehri ötesine geçip İskit topraklarını istila ettiler. Neron (M.S 54-68) döneminde Roma topraklarına sızmaya başladılar. MS 1.yüzyıl başlarına değin, Cermen kabileleriyle kurdukları ittifaktan güç alarak Roma'yı tehdit etmeye devam ettiler. 3.yüzyılda Sarmat toprakları büyük ölçüde Got istilasına uğradı. Altay bölgesinde yaşayan ve at koşturmayı bilmeyen halklardan da bahsedilir. Çinliler bunlara farklı zamanlarda farklı adlar verirler; Yung, Ti, Huy veya Hiy-yun. Çinliler mesela Ti-halkı hakkında m.ö. 714 ve m.ö. 541 yıllarından kalma yazılarda, onları mağlup ettiklerini ve bu halkın yaya olarak savaştığını kayıt etmişlerdir. Bu üstte sayılan halklarında Hiung-nu'larla mutlaka bağlantıları olmuş olması gerektiği düşünülür.
M.ö. 1800 yılından kalan kanıtlarda Hiung-nu'ların en büyük ataları olarak hükümdar Çungvi'nin adı geçer. m.ö. 1766'da, Çinlilerin
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Şia-döneminde yazılmış olan yazılarda, Çungvi'nin soyundan olan Kiya adındaki 17. hükümdarın tahttan indirildiği yazmaktadır. Ayrıca bu kaynakta, Kiya'nın oğlu olan Sunni'nin kendi boyundan 500 kişi ile birlikte Huyi-boyunu kurduğu yazmaktadır. Türk tarihçilerine göre bu Huyi-halkı, Hiung-nu halkının ve sonraki Hunların başlangıcıdır. Sunni Tukyu-boyunu da kurmuş olabilir. Ondan sonraki Hiung-nu hükümdarları soylarının Tukyu-boyundan kaynaklandığını vurgulamışlardır. Tukyu-boyu, Asena boyu ile çok yakın akrabadır ve onlardan sonra gelen Göktürk hükümdarları soylarının Asena-boyundan kaynaklandığını daima belirtmişlerdir.
thumb|300px|
M.ö. 350 ve m.ö. 290 yılları arasında Çin topraklarının kuzeyinde, Çin Seddi'nin ilk başlangıcı olarak Çin'in kuzey sınırını sağlamlaştırmak ve korumak amacıyla ilk savunma yapıları inşa edilmiştir. Hiung-nu halkının saldırılarına karşı daha etkili olabilmek için, Çin'in
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Çin Seddi (Alm. Grosse Nouer, Chinesische Mauer, Fr. La Grande Muraille de Chine, İng. Great Wall) M. Ö. 221-210 yılları arasında, Çin İmparatoru Si-Huangti tarafından yaptırılan sed, Sarı Denizin kuzeyindeki Liaotung Körfezi kıyılarından başlar, dağları ve boyun noktalarını takib ederek Kansu eyaletine kadar devam eder. 5000 km uzunluğunda ve 5-10 m yüksekliğinde, 5-8 m genişliğinde, kalın ve yüksek duvarlardan ibaret uzaydan görülebilen tek insan yapısı. Zu-dönemi'nin m.ö. 325-m.ö. 298 yılları arasında hükümdarı olan Wu-ling ordularına ata binmeyi ve ok atmayı öğretmiştir. Ve hatta onları Hiung-nu'lar gibi giyindirmiştir. Bu tedbirler sayesinde hükümdarlığının 26. yılında Orman-hiung-nu'larını yenilgiye uğratmıştır.
M.ö. 318 yılında Hiung-nu'ların ve Çinlerin arasında sınırların kabul edilmesi ile ilgili antlaşması imzalanmıştir.
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Hiung-nu'lar
Ülkelerinin kuruluşu
M.ö. 300 yıllarında Hiung-nu topluluğunu oluşturan Bozkır göçebeleri "Hun" ismini benimsemeye başlamışlardır ve bu isimden daha eski olan isimleri "Turuk" artık sadece hükümdarın soyunun ismi olarak kullanılmaya devam etmiştir. Çinliler Hunların o zamandaki dönemden dört boyun adını vermişlerdir: Doğu Hunlarının hükümdarı olan Tanhu'nun, Xu-la, Lan, Hiu-bu ve Siu-lin boylarının üzerinde hüküm sürdüğü aktarılmıştır.
M.ö. 3. yüzyılda Tu-men (
Tanhu Türkçe'de kayıtlı en eski dönemlerinden beri varlığını sürdüren bir sözcüktür. Çin kaynaklarında "Tan-Hu" şeklinde yazılı olarak belirtilmiştir. Sözcüğün aşağıda belirtilenleri de içeren birden çok anlamı olduğu belirtilmektedir:
Teoman) ve oğlu Mao-tun (
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Büyük Türk Hakanlığının kurucusu. Doğum târihi belli değildir. Kendisine Tuman Yabgu da denir. Târihî araştırmalardan anlaşıldığına göre M.Ö. 220’de hâkan oldu. Zamânında Çin’de büyük kargaşalıklar vardı. Bundan istifâde ederek ayrı krallık ve prenslikler hâlinde yaşayan Türkleri birleştirdi. Çin’den önemli topraklar aldı. Mete) (m.ö. 209 - m.ö. 174) Çinlilerin Han-döneminde bulunan ülkelerini çok kez korku icinde bırakan bir ülke kurmuştur. Bu "
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Büyük Hun İmparatorluğu hâkanı. Orta Asya’da yaşayan Hunların bilinen ilk Yabgusu Tuman’ın (Teoman) oğludur. Mîlâddan önce üçüncü yüzyılın ortalarında doğdu. Çocukluğundan îtibâren iyi bir komutan ve muhârib olarak yetiştirildi. adı sonradan konuldu. Adı Çin kaynaklarında yazıldığı gibi olup, Çin dil bilimcileri (sinologlar), “Motun, Maoton, Modok, Mado, Mode, Mete” olarak okumuşlardır. Umûmî Türk târihi bilginleri; bu bakımdan adının; Çinlilerin Türkçe adları kaydetmek usûlünden, “Batur, Bağatu Büyük Hun İmparatorluğu" ve diğer isimlerle tanımlanan ülkenin yüz ölçümü 18 milyon km²'yi bulmuştur. Ülkenin yönetimi bugünkü Moğolistan'ın batısında, yani Altay bölgesinin
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
M.Ö. 220 yılında Hunlar tarafından kurulan ilk imparatorluktur. Türk ve Moğol boylarından oluşturulmuştur. Hiung-nu (Hun) adına ilk olarak M.Ö. 318 yılında Çin ile yapılan Kuzey Şansi Savaşı'nda ve bunun sonucunda yapılan anlaşmada rastlanmaktadır. Hunlar günümüzün Moğolistan bölgesinde; Çin'in kuzeybatısında yaşamlarını sürdürmekteydiler. En büyük imparatorları Mete'dir. Çinliler önüne geçemedikleri Hunlarin saldırıları ardından Çin Seddi'ni inşa etmek zorunda kalmıştır. Moğolistan'da kalan Gool Mod adlı bölümünde ve Moğolistan'ın merkezinde kalan
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Moğolistan, Orta Asya ile Doğu Asya arasında yer alan bir ülkedir. Rusya Federasyonu ve Çin arasında yer almaktadır. Kuzeyinde Rusya Federasyonu'na bağlı özerk cumhuriyet ve bölgeler yer alır. Bunlar Altay, Hakas ve Tuva Özerk Cumhuriyetleri ile Buryat Özerk Bölgesi 'dir. Güneyinde ve doğusunda ise Çin Halk Cumhuriyeti yer alır. Çin yönetimindeki Doğu Türkistan, İç Moğolistan ve Mançurya ile sınırı vardır. Ötüken bölgesinin Noyol-Uul (bugün Noin Ula) adlı kısımında bulunmuştur.
Bu zamanlarda Hiung-nu'ların baş düşmanları, aynı kendileri gibi göçebe bir yaşam sürdüren ve bugünkü Kansu bölgesinde yaşamış olan
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
Ötüken eski Türklerin ve Moğolların geleneksel Inancı Tengricilikte Toprak Anaya verilen Isimlerden biridir. Moğollarda Etugen, Itügen ya da Odigan gibi Şekillerinede rastlanır. Ötüken-Kültü Tengri-Kültü ile birlikte özellikle Göktürk Kağanlığı Sırasında büyük Önem kazanmıştır. Ötüken Adı verilen Ormanlarla kaplı bir Dağ eski Türkler icin çok kutsal sayılır. Bilge Kağan Orhun Yazıtlarında Ötüken Dağının Türk Memleketinin Yüreği olarak Önemini Dile getirmisştir. Yü-Çi halkıdır. Bu halk çok kez Çinliler için para karşılığında savaşmışlardır. m.ö. 176 yılında Hiung-nu'lar Mao-tun (Mete Han) emiri altındaki Yü-Çi'leri ve onların etrafında yaşayan diğer halkları mağlub etmiştir ve Mao-tun bunu Çinlilerin Han-Hükümdarına saygılı bir şekilde bildirmiştir:
: Tengri'nin (Göktanrının) taht'a oturtduğu Hiung-nu'ların büyük Şan-yü'sü, Çin Hükümdarının herhangi bir sıkıntısı var mı, bilmek ister.. ... sonra Lö-lan, U-sun ve Ho-k'ut halklarını ve bunların etraflarında bulunan diğer 25 ülkeyi mağlub edip hepsini Hiung-nu yapmıştır. Böylece bütün yay gerip ok atan halklar birleşip büyük bir aile olmuştur.
Mete döneminde Hiung-nu'ların, kırmızı ya da altın renkli ve ortasında bir ejderha kafası resmi bulunan bayraklarını Çinlilerden aldıkları düşünülür. Henüz devlet kurmadan önce Hiung-nu kavimlerinin, beyaz renkli ve ortasında altın renkli bir kurt kafası bulunan ortak bir bayrak kullandıkları bilinmektedir.
Erken zamanlarında iyi gelişmiş devlet yapıları ile dikkat çeken Hiung-nu'ların çoğu konuda genel yasaları ve cezaları vardır. Mete'nin devamlı olarak kısa süre içinde harekete geçmeye hazır büyük bir ordusu, devletin ve ordunun sorumluluğunu farklı rütbelere sahip farklı kişiler arasında paylaştırılmış bir düzeni olmuştur. Bu düzen özellike Mete'nin oğlu Ki-ok döneminde (Laosheng, m.ö. 174 - m.ö. 161) geliştirilmiştir. Ayrıca Ki-ok halkından vergi toplamaya başlamıştır.
Hiung-nu hükümdarları Tükyu kavmine bağlı "Süylyanti" kavminden gelmektedirler ve kendilerinden sonra gelecek olan tüm bozkır imparatorluklarının da devam ettirecek ve geliştirecekleri eski Türk devlet yapısı geleneğinin temelini atmışlardır. Bu şekilde yapılanmış bozkır imparatorluğu geleneği 13. yüzyıla kadar var olmuş, ama sonra Cengiz Han tarafından sona erdirilmişdir.
Hiung-nu'nun Tükyu ve Aşina hükümdarları, mağlup ettikleri kavimlerin üzerinde sadece simgesel olarak hüküm sürmüşlerdir ve bu kavimlerin başındaki aileyi sadece başka bir aileyle değiştirmekle yetinmişlerdir. Çin yazılarına göre Hiung-nu topluluğu 4 milletten ve toplam 24 kavimden oluşuyordu. Bunlardan en önemlileri Süylyanti Kuyan, Lan, Suybü, Tsülin, Tayçi, Uytı ve Tsetszuy kavmileridir.
...Tümünü okumak için linke tıklayınız.
En güçlü dönemleri
Han dönemindeki Çinliler, Hiung-nu halkını "güçlü, savaşmayı seven ama zayıf bir kültüre sahib olan bir halk" olarak tarif etmişlerdir, ama çok yüksek gelişmis olan savaşma sanaatlarını özellikle ok atıp ata binme yeteneklerini met etmişlerdir.
Mao-tun (Mete) m.ö.174 yılında vefat etmiş ve böylece devletin yönetimi oğlu Ki-ok'a (ya da Laoşeng'e) kalmışdır. Ki-ok'un döneminde Hiung-nu'lar m.ö.166 yılında Çinlerin o zamanlardaki başkentlerini Çang-an'a saldırmışlardır. Ayrıca m.ö.160 yılında en büyük düşmanları olan Yü-Çi'lere saldırıp onları mağlub etmişlerdir. Bu savaşta ama Ki-ok hayatını kaybetmişdir. Hiung-nu'lar, Yü-Çi'leri topraklarından (bugün Çin'in Gansu il'i) kovmaları ile, büyük bir kavimler göçü harekete geçirmişlerdir. m.ö.141 - m.ö.128 yılları arasında Yü-Çi'ler ve onların peşinden gelen Saka'lar ( Iskitlerin bir bölümü) göç edip Baktriya bölgesine yerleşmişlerdir.
Çinlerin Han hanedanlığından Han Wu-ti (Vudi) adlı Çin kralı, Hiung-nu'ları tekrar eski topraklarının sınırlarına içine itmeyi başarmışdır: m.ö.119 yılında Hiung-nu'lar Mete'nin torunu Yizhixie (taht dönemi:m.ö.126-m.ö.124) döneminde Örgöö'de (bugün Moğolistan'in başkenti Ulaanbaatar) Çinlere karşı büyük bir yenilgiye uğramışlardır. Ama bu büyük çatışmada Çinlerin tüm at yetiştiriciliğide hasara uğrayıp tükenmiş olduğu için, bozkırlardaki hakimiyet yinede Hiung-nu'lara kalmış ve m.ö.105 yılında tekrar büyük bir başarı elde etmişlerdir.
Bu çatışmalarda Hiung-nu'lar için Ipek yolunun kontrölü önem kazanmışdır. Bu yüzden Çinler Ipek yolunu m.ö.102/m.ö.101 ve 73-94 yılları arasında ele geçirip Ipek yoluna hakim olmuşlardır.
Hsiung-nu'ların bölünmesi
M.ö.60 yılında Hiung-nu'ların hükümdarlar kardeşleri arasında Çinlerin desteklediği iç karmaşalar yasanmış ve sonunda Hiung-nu hükümdarlığı 5'e bölünmüştür. Kardeşlerden birisi Hu-han-yeh (taht dönemi:m.ö.58-m.ö.35) Çinlerin kralına gidip Çinlerin egemenliğini kabul etmiş, ve böylece kendi kardeşlerine karşı destek bulmuşdur. Çi-çi adında diğer bir kardeşleri (Çiçi hunları) Çu nehrinin kıyısında Alanlara komşu olarak bir bölgeye yerleşmişlerdir. Ancak m.ö.35 yılında Çi-çi, Çinler tarafından öldürülmüşdür.
Hu-han-yeh'nin oğlu Hudur-şi-dagao (taht dönemi:18-45/46) hükümdarlığı altında Hiung-nu devleti yeniden doğmuşdur. Hudur-şi-dagao Çinlerin Han-hanedanlığını desteklemiş ve onlara düşmanları olan diğer Çin hanedanlığı Vang'a karşı yardımcı olmuşdur.
48 yılında ama "güney Hiung-nu'lar" Kukhenye (ya da "Pi") adlı öncüleri altında Hudur'un oğlu Panu-yabgu han'a (P'u-nu) karşı ayaklanmışlardır. Panu yabgu han (taht dönemi 46-83) hükümdarlık zamanında Çin hakimiyetini kabul etmişdir. Bu amcaoğullarını arasındaki çatışmanın sonucu olarak Hiung-nu'lar ikiye bölünmüşdür. Bir kuzey (ya da batı) bölümü, birde güney (ya da doğu) bölümü oluşmusdur.
Han çinleri derhal "güney Hiung-nu"ları, Sien-pi, Vu-huan, Vu-sun ve Ting-ling kavimlerini "kuzey Hiung-nu"lara karşı kışkırtıp onlarla birlikte kuzey Hiung-nuları mağlub etmişlerdir. 87 yılında bir protomoğol halki olan Sien-pi'ler, Yu-liu halkının Şan-yü'sünü öldürmüşlerdir. 89 ve 91 yıllarında da 2 çin generali Çi-la dağlarında ve Altay bölgesinde büyük başarılar elde etmiş ve bu yenilgiye uğramış Şan-yü'yü I-li ovasına kadar sürmüşlerdir. Bu hükümdarı kovduktan sonra onun yerine kardeşi Yu-çu-kien'i koymuşlardır, ama kardeşide 93 yılında Sien-pi'ler tarafından öldürülmüş, ve böylece bozkırlar üzerindeki hakimiyet Sien-pi'lere kalmıştır.
Tan-şi-huai 156-181 yıllarında Sien-pi'leri en güçlü dönemlerine varmalarını sağlarken, "kuzey Hiung-nu"lar doğu Türkistan üzerine hakimiyet özleminden vazgeçmis bir şekilde 158 yılında Aral gölünün kuzeyine yerleşmişlerdir.
Güney Hiung-nu'lar uzun süre Çin settinin bitişiğinde tutsak gibi yaşamış, Hu-çu-ç'üan döneminde (195-216) hala Han çinleri ile birlik olarak giddikçe daha çok güneye doğru hareket etmişlerdir. 300 yıllarında Han-Zao adlı hükümdarları ile tekrar Çin'e saldırmış ve Çinlerin Jin-hanedanlığına ait başkentleri tekrar ele geçirmeyi başarmışlardır. 352 yılında ama peşlerinden gelen Sien-pi'ler tarafından tekrar yenilgiye uğratılmışlardır.
Hiung-nu'lar tarihlerinde çok kez Hint-Avrupa halklarla karışmış ve zamanla onların kültürlerinden etkilenmişlerdir. Böylece kentler inşa edip, yabancı ülkelerle ticaret yapmaya başlamışlardır. Hiung-nu'lar tarafından kurulmuş olduğu bilinen bazı kentler; Ordu Balık, Kara Balagasum, Kuz Ordu'dur. Ipek yolunun üzerinde bulunan bazıları Kara Hoço, Kaşgar ve Yarkand'dır.
Kazılar
1957 yılında Gool Mod'da tesadüfen hun kökenli Hiung-nu'ların büyük bir yerleşim yerlerine ve mezarlarına rastlanılmışdır. Mezarların arasında 37 yılında vafat ettiği bilinen 20'nci Şan-yü'lerinin mezarıda bulunmuşdur. Bu mezar 2001 ve 2002 yıllarında fransız ve moğol bilimcilerinden oluşan bir heyet tarafından açılmışdır. Bu kazının neticesi olarak Hiung-nu'ların o zamana kadar inanıldığı gibi kültürsüz olmadıkları, ve gelişmiş bir kültüre sahib oldukları kabul edilmişdir. Bu mezarların yapılmalarından kısa süre sonra Avarlar tarafından açılıp soyulmuş olmalarına rağmen 250 civarında eşyalar gün ışığına çıkarılmışdır; Ince işlenmiş altından, hayvanlı motifli süs eşyaları.
Hiung-nu'lara ait diğer bir mezarlık kısa süre evvel "Noin ula" (ya da Noyon Uul) da bulunmuşdur.
Hiung-nu ve Hunların etnik kategorileri hakkında tartışma
Hiung-nu'ların ve Avrupaya göç etmiş olan Hunların aynı halk olduklarında şüpheler vardır. Aynı halk olduklarının kanıtı olarak görülebilecek özellikleri şunlardır:
Iki halk'da Eski Türkçe konuşuluyordu. (Ayrıca bakınız: Hunca)
Iki halk da düşmancıl komşuları tarafından aynı hakaretler ile tanımlanmışlardır. (Köpekkafalılar, Iki ayakla yürüyen köpekler vs.)
180 yıl haricinde, doğudan batıya göçleri kanıtlarla belgelenebilmektedir.
Alman tarihçi Altheim'ın yazdıklarına göre, 4'ncü yüzyıldan bulunan Soğdlara ait mektuplarda "Hiung-nu" ve "Hunlar" kelimeleri aynı halkı tarif etmek için kullanılmıştır.
Bu kanıtlara rağmen başka açıklamaların aranması devam etmektedir; örneğin eski çin yazıların birisinde "Hun" halkı Sien-pi halkına bağlı olan bir kavim olarak tarif edilmektedir. Buna göre avrupaya hucum eden Hunlar bu Sien-pi adlı Türk-moğol topluluğundan türemiş olabilirler. Önbulgarlardan kalma kral listelerinde Atilla'nın mensubu oldugu açıklanan Tul-ok ve On-ok kavimlerinin de Mao-tun (Mete) ve Hiung-nu halkı ile herhangi bir bağlantısı olduğu kanıtlanılamamışdır.
Hun dili ile akrabalığı
Dillerinin dikkate alındığında günümüzde yaygın olan görüşlere göre Turuklar, Hiung-nu'lar ve Hunlar Altay bölgesi, Sayan bölgesi ve Moğolistan civarından gelmişlerdir. Bu yüzden Ruslar Türk-, Moğol- ve Tunguz halklarını günümüze kadar hala "Hun halklar" diye bir ortak ad ile tanımlarlar. Ama bilinen Hun kelimeleri arasında Tunguzcadan kaynaklanmış olanları bulunmadığı için daha çok Türklerin ve Moğolların eski Hunların torunları olarak görülmesi gerektiği düşünülür.
{| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center"
|+Dil benzerliklerini karşılaştıran tabela...
|-
! style="background:#CFCFCF;" | Turuk-Huncası
! style="background:#CFCFCF;" | Göktürkçe
! style="background:#CFCFCF;" | Türkçe
! style="background:#CFCFCF;" | Moğolca
|-
|hun ||hun || halk ||hün
|-
|ulus, ölös ||ulus, ölös ||ulus ||uls, öls
|-
|tengri, tangrı, tanrı ||tengri, tangrı, tanrı ||tanrı ||tengir (ayrıca eski Türkçeden alınmış Tengri)
|-
|kok, qoq ||kök, qök ||kök, gök ||höh (ayrıca eski Türkçeden alınmış: gök)
|-
|tengeriz, dengiz ||tengis ||deniz ||tengis
|-
|han, kaan ||han, kaan ||han, kağan, hakan ||haan, kaan
|-
|kağan, hagan ||kağan, hagan ||kağan, hakan, kaan ||haan, xaan (eski moğolca: hagan; ve eski Türkçeden alınmış: kağan)
|-
|hanum, kanum, hatun || hanum, kanum, hatun ||kadın, hanım || hatun
|-
|ordu, urda ||ordu/orda ||ordu ||ördö
|-
|ortag ||orta ||orta ||örtö
|-
|altan, altın ||altun, altın ||altın ||altan
|-
|su ||su ||su ||us (ayrıca eski türkçe: sub)
|-
|akh, aq ||ak, aq ||ak ||aq
|-
|khara, qara ||kara, qara ||kara ||har (ayrıca eski türkçe: qara)
|}
Bu tabelanin gösterdigi gibi Turuk-Huncası (Hiung-nu'ların dili) dil mirasını Eski Türkçeye teslim etmişdir.
Günümüzün en büyük Türk dilleri Islam'a geçişlerinde (9'ncu-10'ncu yüzyıl) Arabçadan ve Farsçadan etkilenmişlerdir, ama bu dillerden daha az etkilenmiş olan Tatarca, Kazakça ve Kırgızca, ve neredeyse hiç etkilenmemiş olan Altayca ve Sibirya Türkçesi incelendiğinde Hiung-nu halkının dili ile net bir akrabalık tespit etmek mümkündür.
Hunların önemli kollarını oluşturmuş olan ama sonradan Avrupada zamanla eriyip kaybolmus olan antik Türk halkları On-oklar ve Ön bulgarların dilleri neredeyse tamamen kaybolmuş, sadece Balkan halklarının dillerinde az sayıda izler bırakmıştır. Modern Bulgarcadan (Slav dili) bazı örnekler:
Tangra (Тангра) - Tanrı (Ön bulgarların ve diğer eski Türklerin tanrısı Tengri)
Khan, Han, Kgahan (xaн, хаган) - Bulgarların hristiyanlığı kabul etmelerinden önce kullandıkları hükümdar ünvani.
Orda (орда) - Ordu
Ortak (ортак) - Arkadaş
Altan (алтън) - büyük altın bir para
Ayrıca bakınız
Kitaplar
Rene Grousset: Die Steppenvölker. Essen 1975
Denis Sinor: The Cambridge History of Early Inner Asia. Cambridge 1990
Parker, Edward: A thousand years of the Tartars. London 1996
Elcin Kürsat-Ahlers: Zur frühen Staatenbildung von Steppenvölkern. Berlin 1994
Altheim, Franz: Attila und die Hunnen. Baden-Baden 1951
Altheim, Franz: Geschichte der Hunnen. Band 1, Berlin ?
Burchard Brentjes: Die Ahnen Dschingis-Chans. Berlin 1988
Denis Twitchett: The Cambridge History of China. Cambridge ?
Autorenkollektiv: Fischer Weltgeschichte Zentralasien. Frankfurt/M. 1991
Maenchen-Helfen, Otto: Die Welt der Hunnen. Wiesbaden 1997
Wirth, Gerhard: Attila. Stuttgart u.a. 1999
Dis baglantilar
http://www.csen.org/BAR%20Book/06%20Part%204%20(0.4)Iron.Int.pdf Hiung nu sanati
Bu sayfa, online kullanıcı topluluğu tarafından oluşturulan ve düzenlenen özgür ansiklopedi projesi Wikipedia'nın Türkçe versiyonu Vikipedi'deki
maddesinden faydalanılarak veya ilgili madde birebir kopyalanarak hazırlanmıştır. Bu makale, GNU Özgür Belgeleme Lisansı
ilkeleri kapsamında, Vikipedi sitesindeki ilgili madde kaynak gösterilerek özgürce kullanılabilir.
TürkçeBilgi'yi Takip Edin!
Mail listemize kaydolmak ister misiniz?
Kelimenin tam karşılığı olmayabilir. Tüm anlamları için sözlükte aratınız.
Turkcebilgi.com ve alt portallarında ve diğer servis sayfalarında yer alan tüm bilgiler, resimler, dokümanlar, haritalar, video görüntüleri ve diğer kaynaklar bilgilendirme ve eğlence amaçlıdır. Sitemizde yer alan bu bilgiler, doğru, güncel ve tam olarak düşünülmemelidir. Hukuki yada tıbbi açıdan yada diğer uzmanlık gerektiren hizmetlerden biri tarafından verilen, danışmanlık yada tavsiye niteliğindeki bilgiler ile bir tutulmamalıdır.
Turkcebilgi.com Sawis Network üyesidir. © 2004 - 2014 (İlgili sayfada aksi belirtilmedikçe) Tüm Hakları Saklıdır. Bu sitede yer alan makalelerin, yazıların ve yorumların sorumluluğu yazarlarına aittir.

