1 <VENEDÎK TÜZÜĞÜ» ULUSLARARASI TARlHÎ ANITLARI ONARIM KURALLARI Arekolog Dr. CEVAT ERDER Albert Gabriel'in, Vakıflar Dergisi'nin I. sayısında "Tarihî Türk Abidelerinin Tamir ve İhyası" adh yazısını takiben derginin III. sayısındaki Dr. Münif Serav'ın "İtalya'da Eski Eserler ve Güzel Sanatların Korunması" adlı çevirisi ve Prof. Doğan Kuban'ın V. sayıdaki "Restorasyon Kriterleri ve "Carta del Rcstauro" yazısı, Vakıflar Dergisini, yurdumuzda tarihî anıtların onarınu konusunda, bugünkü şartlar içinde ciddî ve düzenli olarak yer ayırabilen tek dergi haline getirmiştir. Vakıflar Dergisinde yayınlanan ve bir seri halini alan tarihi anıtların onarımıyla ilgili genel tutumlar konusundaki yazılara, 1964 yıh Mayıs tarihleri arasında Venedik'te yapılan İkinci U- luslararası Tarihî Anıtlar Mimar ve Teknisyenleri Kongresi sonunda hazırlanmış tüzüğün ilâvesinin faydası çok yönlüdür. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Tarihî Anıtların Bakım ve Onarımı Bölümü faaliyetleri içinde çevirisi yapılmış olan' Venedik Tüzüğü (Venice Charter) diye adlandırılan ve 16 madde halinde belirtilen kurallar, Doğan Kuban'ın yazısında ele almış olduğu 1931 yılında Atina'da varılan kararlardan bu yana olagelen gelişmeyi gösterdiği gibi kongreye katılmış olan 15'e yakın ulusun delegelerinin bu konuda bugünkü anlayışlarını da aksettirmektedir. Bu toplantıya, UNESCO ve halen mensubu olmadığımız, 30'dan fazla ulusun üyesi bulunduğu Roma'daki "Kültürel Değerlerin Korunması ve Onarımı için Uluslararası Çalışma Merkezi" delegelerinin iştiraki ile de tüzük daha geniş bir anlam kazanmaktadır. Venedik'teki toplantıda alınan kararlar arasında kurulması öngörülen ve derhal faaliyete geçmiş olan, Türkiye örgütünün de kurulması için hazırlıkların tamamlandığı "Uluslararası Tarihî Anıtlar ve Yerler Kurulu" (ICOMOS- International Council of Monuments and Sites) tarafından yayınlanan rapordan öğrendiğimize göre, kongreye iştirak e- den uluslar arasında Venedik Tüzüğünün kendi ülkelerinde resmen kabulü için çalışmalar yapılmaktadır. Bu arada Macar lumler Akademisinin tarihî anıtların onarımı problemleriyle ilgili iki toplantısı sonucu Venedik Tüzüğü Macaristan'da restîien kabul edilmiştir.^ Amerika Birleşik Devletlerinin ilgilileri tarafından bu tüzük, ülkenin bu konudaki bünyesine uygun bir takım eklerle tat- 1. Çeviri, Venedik'teki Kongrenin hazırlık komitecinde çalışmalara katılmış olup adları en sonda verilenler tarafından 31 Mayıs 1964 tarihinde İngilizce, İspanyolca, Fransızca ve Rusça olmak üzere dört dilde yayınlanan tüzüğün İngilizcesinden yapılmıştır. 2. ICOMOS, Report on the Activities of the National Committees for the Years 1965 and. 1966, s. 4. I
2 112 CEVAT ERDER bik edilmeğe başlanmıştır.' Diğer üye ülkelerin de bunları takip ettiği veya edeceği muhakkajctır. Asıl memnun edici olay, bu tüzüğün Türkiye'de eski eserlerin bakım ve onarımlarında tatbik edilecek ana prensipleri tespit etme sorumluluğunu yüklenmiş olan Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunca ele alınmış olmasıdır. Bu da, ileride yurdumuzda tatbik edilecek kuralların açık olarak tespitinde oynıyabileceği rolü düşündürererek Venedik Tüzüğüne ayrı bir değer kazandırmaktadır. Burada, yurdumuzda tatbik edilmiş ve edilmekte olan tarihî anıtların bakım ve onarımı ile ilgili -kuralların halen açık bir şekilde belirtilmiş olmaması eksikliğine işaret edebiliriz. Bununla birlikte, yurdumuzda bu konuda yazılmış olan yazıları rahatça sıralayabilmemiz, bunlar dışındakilerinin de pek çok sayıda olmayışı, bu alanda görüldüğü gibi faaliyetlerin azlığından ziyade bunların ele ahnış şeklinin ifadesi midir, yolunda bir soruyu akla getirmektedir. Gönül isterdi ki yurdumuzdaki oldukça yoğun onarım çahşmalannın, diğer ülkelerde olduğu gibi, teknik bakımdan gelişmelerini ve hangi esaslara uygun olarak yürütüldüğünü bu çalışmalarla doğrudan doğruya ilgili kimseler dışında kalanların ve hattâ diğer ülkelerdeki ilgililerin de izliyebileceği şekilde ve fikir ahşverişini arttıracak bir yayın düzenine girilmiş olsun. Bu türlü haberleşmenin, tarihî anıtların bakım, onarım ve değerlendirilmesi, şehircilik anlayışı içinde tarihî yerleşme ve merkezlerimize ait problerimizin hallinde olduğu kadar dokümantasyon, konuyla ilgili personel eğitimi gibi hukukî meselelerde de yol gösterici olabileceği bir gerçektir. Bunu temin ve şimdiye kadar olan gelişmeyi değerlendirmek, bugünkü düzen içinde hiç te güç olmasa gerek. Bu tür çahşmalarda nihaî kararı verme mevkiinde olan Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulunun on yıh a- şan kesif çahşmalannın bir sistem içinde yayınlanması, meselelerin ele ahnışını ortaya kolayca çıkarabileceği gibi, varılmış olan prensipler de belirecek ve diğer ülkelerdekilerle kıyaslama ve değerlendirme mümkün olabilecektir. Bu yollu bir kıyaslama ve değerlendirme dahilinde de önemli yer tutacağına inandığımız, bugün ayrı bri teknik ve bilim dah şeklinde geliştiği görülen tarihî anıtların onarımı davranışında tarihî bir gelişimin deuli olarak çevirisi sunulan ve hazırlayıcıları arasında ülkemizin de adını aradığımız Venedik Tüzüğüne umutla bakabiliriz: "Tarihi Amtlartn ve Yerlerin Korunmoft* ve Onartmt' için Uluslararast Tüzü\" İnsan nesillerinin tarihi anıtları, geçmişten bir haber taşıyarak, günümüze eski geleneklerin yaşıyan tanıkları olarak gelmektedir. İnsanlar, insanî değerlerin bütünlüğünde gittikçe daha çok bilinçleşmekte ve eski anıtları ortak miras saymaktadır. Onları gelecek nesillere sağ salim ulaştırmak sorumluluğu iyice anlaşılmıştır. Orijinal zenginliklerine zarar vermeden, onları bizden sonrakilere geçirmek görevimizdir. Eski yapıların korunması ve onarımıyla ilgili ilkeler üezrinde karara varmak ve bunları uluslararası bir temele yerleştirmek şarttır. Böylece her ülke,, kendi kültür ve gelenekleri çerçevesinde bu plânı uygulamak sorumluluğunu yüklenecektir Atina Tüzüğü, ilk defa bu temel ilkeleri tanımlayarak; ulusal belge- 3. The National Trust for Historic Preservation, A Report of Principles and Guidelines for Historic Preservation in the United States. Washington D.C, October 31, Conservation Icargiliginda kullanılmıştır. 5. Restoration karşılığında kullanılmıştır.
3 ULUSLAR ARASI TARİHİ ANITLARI ONARIM KURALLARI 113 İcrle, ICOM ve UNESCO'nun faaliyetinde ve LŞNESCO tarafından kültür değerlerinin korunması ve onarımı çalışmaları için uluslarası bir merkezin kurulmasında somut şeklini alan, uluslararası geniş bir hareketin gelişmesine yardım etmiştir. Böylece sürekli olarak daha karışık ve çeşitli olmaya başlayan meselelerin çözülmesi için artan bir dikjcat ve eleştirici çahşma uygulanmaya başlanmıştı. Artık tüzüğü, içindeki ilkeleri iyice gözden geçirmek ve yeni bir belge halinde sınırlarını genişletmek için, yeni baştan incelemek zamanı gelmişti. Bunu gözönünde tutarak, tarihî anıtlarla uğraşan mimar' ve teknisyenlerin ikinci Uluslararası kongresi, 1964 yılının 25 ile 31 Mayıs günleri arasında Venedik'te toplanmış ve aşağıdaki metni kabul etmiştir: ^ TANIMLAR: MADDE 1 Tarihî Anıt kavramı sadece bir mimarî eseri içine almaz, bunun yanında belli bir uygarlığın, önemli bir gelişmenin, tarihî bir olayın tanıklığını yapan ketnsel ya da kırsal bir yerleşmeyi de kaplar. Bu kavram yalnız büyük sanat eserlerini değil, ayrıca zamanın geçmesiyle kültürel önem kazanmış daha basit eserleri de içine alır. MADDE 2 Anıtların korunması ve onarımı işi, mimarî mirasın incelenmesine ve korunmasına yardımcı olacak bütün bihm ve tekniklerden yararlanır. AMAÇ: MADDE 3 Anıtların korunmasında ve onarılmasındaki amaç, onları hem tarihî bir belge hem de bir sanat eseri plçifak korumaktır. KORUMA: MADDE 4 Anıtların korunması, kalıcı bir esasa göre yapılmaudır. MADDE 5 Anıtların korunması, her zaman onların herhangi bir yararlı toplumsal amaç için kullanmakla kolaylaştırılabilir. Bunun için bu çeşit bir kullanma arzu edilir, fakat bu sebeple yapının plânı ya da dekorasyonu değiştirilmemelidir. Ancak bu şartlar için, fonksiyon değişikliğinin gerektirdiği değişiklikler tasarlanabilir ve buna izin verilebilir. MADDE 6 Anıtın korunması, pek büyük olmamak şartıyla çevresinin de bakımını içine almalıdır. Eğer geleneksel dekor varsa, olduğu gibi bırakılmalıdır. Kütle ve renk münasebetlerini değiştirecek hiçbir eklentiye, yok etmeye, ya da değiştirmeye izin verilmemelidir. MADDE 7 Bir anıt,, tanıkbk ettiği tarihin ve içinde bulunduğu çevrenin ayrılmaz bir parçasıdır. Anıtın tümünün ya da bir parçasının başka yere taşınmasına anıtın korunması bunu gerektirdiği ya da çok önemli ulusal ya da uluslararası çıkarların bulunduğu haller dışmda izin verilmemelidir. MADDE 8 Anıtın tamamlayıcı parçaları olan heykel, resim ya da süsle me unsurları, ancak bunları korumanu başka çaresi yoksa, yerlerinden kaldırılabilir. ONARIM: MADDE 9 Onarım uzmanlık gerektiren bir iştir. Amacı, anıtın estetik ve tarihî değerini korumak ve ortaya çıkarmaktır. Onarım, kendine temel olaak orijinal malzemeyi ve güvenilir belgeleri alır. Faraziyenin başladığı yerde onarım durmahdır. Yapılması gerekli herhangi bir eklemenin mimarî kompozisyondan farkı anlaşılabilmeli ve gününün damgasını taşımabdır. Herhangi bir onarım işine başlamadan önce ve bittikten sonra, anıtın arkeolojik ve tarihî bir incelemesi yapılmalıdır. MADDE 10 Geleneksel tekniklerin yetersiz kaldığı yerlerde, koruma ve
4 114 CEVAT ERDER in a için bilimsel verilerle etkenliği gösterimliş ve deneylerle ispatlanmış, herhangi modern bir teknik kullanılarak, anıt sağlamlaştınlabilir. MADDE 11 Anıta maledilmiş farklı devirlerin geçerli katkıları saygı görmehdir. Çünkü onarımın amacı stil birliği değildir. Bir anıt üst üste çeşitli devirlerin izlerini tadıyorsa, en alttaki durumu açığa çıkarmak ancak bazı özel hallerde yok edilen malzemenin önemi azsa, açığa çıkarılan malzeme büyük tarihî, arkeolojik ya da estetik değer taşıyorsa ve korunma durumu böyle bir hareketi haklı gösterecek kadar iyi ise hakh çıkarılabilir. îlgih unsurların öneminin değerlendirilmesi ve neyin yok edileceği üzerinde karar vermek, yalnız bu işi üzerine almış kimseye bırakılamaz. MADDE 12 Eksik kısımların yerine konması, bütünle uyumlu bir şekilde bağdaştınimalıdır, fakat onarım, aynı zamanda artistik ve tarihî tanıkhğı yanlış bir şekilde aksettirmesin, diye, orijinalden ayırdedilebilecek bir şekilde yapılmahdır. MADDE 13 Ancak yapının ilgi çekici bölümlerine, geleneksel dekoruna, kompozisyonun dengesine ve çevresiyle olan bağlantısına zarar vermiyecek değişikliklere izin verilebiur. TARtHÎ YERLER : MADDE 14 Anıtların bulundukları yerler, bütünlüğün korunması, temizlenip uygun bir şekilde ortaya konması için özel bir dikkat gerektirir. Böyle yerlerde yapılacak koruma ve onarım islerinde daha önceki maddelerde açıklanan ilkelerden ilham alınmahdır. KAZILAR : MADDE 15 Kazılar, bilimsel standartlara uygun olarak, 1956 yılında l.tnesco tarafından arkeolojik kazılar için ortaya atılan uluslararası ışığında yapılmalıdır. ilkelerin Yıkıntılar korunmah, mimarî unsurların ve buluntuların sürekh olarak korunması için gerekli tedbirler ahnmahdır. Bundan başka anıtın anlaşılmasını kolaylaştıracak ve anlamını bozmadan açığa çıkartacak her çareye başvurulmalıdır. Bütün yeniden inşa" işlerinden a- priori olarak vazgeçilmelidir. Yalnız anastylosis'e, yani mevcut fakat birbirinden ayrı parçaların bir araya getirilmesine izin verilebilir. Birleştirmekte kullanılan madde her zaman ayırdedilebilecek bir nitelikte olmalı ve bu, anıtın korunmasını sağlamak ve eski haline getirmek için mümkün olduğu kadar az kullanılmalıdır. YAYIN : MADDE 16 Bütün koruma, onarım ve kazı ilşerinde her zaman çizini ve fotoğraflarla açıklık kazanmış çözümleyici ve eleştirici raporlar şeklinde kesin belgeler hazırlanmahdır. Temizlemenin, sağlamlaştırmanın yeniden düzenlemenin ve birleştirmenin her safhası iş sırasında ortaya çıkan teknik ve resmî özellikler gözönünde tutularak raporda gösterilmelidir. Bu belgeler bir resmî kurumun arşivine konmah ve araştırmacılar bundan yararlanabilmelidir. Bu raporların yayınlanması tavsiye ediur. Anıtların korunması ve onarımı için uluslararası tüzüğün hazırlık komitesi çahşjnalarına aşağıda adları yazdı kişiler katılmışlardır: Bay Piero Gazzola (İtalya), Başkan Bay Raportör, Raymond Lemaire (Belçika), 6. Reconstruction karşılığında kullanılmıştır.
5 ULUSLAR ARASI TARİHİ ANITLARI ONARIM KURALLARI 115 Bay Jose BassegodarNonell (İspanya) Bay Luis Benaventc (Portekiz) Bay Djurdje Boskovic (Yugoslavya) Bay Hiroshi Daifuku (UNESCO) Bay P.O. de Vrieze (HoUanda) Bay Harald Langberg (Danimarka) Bay Mario Matteucci (İtalya) Bay Jean Merlet (Fransa) Bay Carlos Flores Marini (Meksika) Bay Roberto Pane (İtalya) Bay S.C.J. Pavel (Çekoslavakya) Bay Paul Philippot (Kültürel Değerlerin Korunmas ve Onanmı için Uluslararası Çalışma Merkezi) Bay Victor Pimentel (Peru) Bay Harold Plenderleith (Kültürel Değerlerin Korunması ve Onarımı için Uluslararası Çalışma Merkezi) Bay Deoclecio Redig de Campos (yatikan) Bay Jean Sonnier (Fransa) Bay François Sorlin (Fransa) Bay Eustathios Stikas (Yunanistan) Bayan Gertrud Tripp (Avusturya) Bay Jan Zachwatovic (Polonya) Bay Mustafa S. Zbiss (Tunus)