Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedir?
'Kanal İstanbul' projesinin yapılması için hazırlıkların devam ettiği son günlerde en çok zikredilen terimlerden birisi de 'Montrö'. Peki nedir bu Montrö? Montrö nedir? Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedir? Montrö Boğazlar Sözleşmesi ne zaman yapılmıştır? Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin tarafları kimlerdir? Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin geçerlilik süresi ne kadardır? Bütün bu soruların cevabı haberimizde...
Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türk Boğazlarının, yani İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçiş sistemini ve boğazlarda güvenlik işlerini düzenleyen bir sözleşmedir.
Montrö, 20 Temmuz 1936’da İşviçre’nin Montreux (Montrö) şehrinde imzalanmıştır. Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Bulgaristan, Fransa, İngiltere, Avustralya, Yunanistan, Japonya, Romanya, o günki Sovyetler Birliği, şimdiki Rusya, Yugoslavya ve Türkiye arasında imzalanmıştır.
SÖZLEŞME NEDEN İMZALANDI?
Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni tam olarak anlayabilmek için 24 Temmuz 1923 tarihinde. imzalanan ve Türkiye’nin boğazlar üzerindeki haklarını kısıtlayan Lozan Antlaşması’na bakmak gerekir.
Lozan Anlaşması’ndaki Boğazlarla ilgili düzenlemeler;
-Barış zamanında boğazlardan geçiş serbest olacak.
-Çıkacak herhangi bir savaşta Türkiye tarafsız ise, geçişler yine serbest olacak.
-Türkiye savaşa girmiş ise, tarafsız gemilere ve uçaklara, düşmana yardım etmemek şartıyla geçiş serbest olacak. Fakat düşman gemileri ve uçakları ile ilgili olarak Türkiye istediği kararı alabilecek.
-Barış zamanında, Karadeniz’e doğru geçişte Karadeniz’e sınır olan devletlerden en güçlü donanmaya sahip olanından daha fazla gemi ve uçak geçmeyecek. Bunun dışında savaş gemileri ve uçaklarına geçiş serbest olacak.
Lozan Antlaşması’nda yer alan Boğazlar ile ilgili maddenin özellikle son hükümleri Türkiye’nin hem güvenliği açısından sakıncalar doğurmuş hemde Boğazlar üzerindeki egemenliğini kısıtlamıştır. Bu hükümler nedeniyle Türkiye Boğazlarda asker bulunduramıyor ve Boğazlardan geçişleri denetleyemiyordu.
Bu hükümler;
-Boğazların savunması ve güvenliği sözleşmeyi imza eden devletlerle Milletler Cemiyeti’nin güvencesi altında olacak
-Boğazların iki yakası asker ve silahtan arındırılacak
-Boğazlardan geçişleri düzenlemek üzere bir uluslararası komisyon (kurul) oluşturulacak
Türkiye Lozan Antlaşması’yla birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi ile oluşan kısıtlamalardan dolayı endişeliydi ancak sözleşmenin imzalandığı tarihlerdeki. silahsızlanma ümitlerine güveniyordu.
İtalya’nın Yemen’i işgal etmesi, Japonya’nın Mançurya’ya saldırması, Almanya’nın. Versay Antlaşmasını hiçe sayarak askersiz bölge olarak kabul edilen Ren Bölgesi’ni silahlandırması ve Avusturya’nın zorunlu askerliği yeniden başlatması Avrupa’da yeni bir savaşın sinyallerinigöstermeye başladı ve ülkeler arasındaki silahlanma yarışı tekrardan başladı.
Bu durum karşısında Türkiye 1933’te Londra’daki Silâhsızlanma Konferansı’nda Boğazlarda güvenliğin, savunmanın ve egemenlik haklarının koruması bakımından Lozan Antlaşması’nda yer alan Boğazların silahtan ve askerden arındırılması hükmünün değişmesini ve Boğazlar Komisyonu’nun kaldırılmasını dile getirdi.
Lozan Antlaşması’nı imzalayan devletler arasında İtalya dışında bütün taraf devletler bu notaya olumlu cevap verdiler. Bunun üzerine Türkiye’nin değişiklik isteklerinin görüşülmesi amacıyla 22 Haziran 1936’da İşviçre’nin Montreux (Montrö) kentinde bir konferans düzenlendi ve iki ay süren görüşmeler sonucunda. 20 Temmuz 1936' de Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı.
İtalya ilk zamanlar böyle bir sözleşmeyi kabul etmemiş ancak daha sonra 2 Mayıs 1938’de Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ni imzalamıştır.
Türkiye 1923'ten 1936'ya kadar boğazlarında kendi askerini bulunduramamış, kendi bağımsızlığını sağlamasına rağmen İstanbul ve Çanakkale'de 13 sene boyunca Lozan'da atılan imza sebebiyle çeşitli milletlerden askerler bulundurmak zorunda kalmıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin maddeleri:
-Lozan Antlaşması ile kurulmuş olan Boğazlar Komisyonu kaldırıldı ve bu komisyonun görev ve yetkileri Türkiye’ye devredildi.
-Lozan Antlaşması ile Boğazların iki yakasında askersiz duruma getirilmiş olan alandaTürkiye’nin asker bulundurması ve tahkimat yapması(savunma tedbirleri)kabul edildi.
-Ticaret gemilerinin Boğazlardan geçişi serbesttir.
-Savaş gemilerinin Boğazlardan geçiş serbestisi Türkiye ve Karadeniz’de kıyısı olan devletlerin güvenliği ön planda tutularak sınırlandırıldı. Savaş gemilerinin cinsi, büyüklüğü ve toplam tonajı sınırlandırıldı. Ayrıca boğazlardan geçecek savaş gemileri önceden Türk Devletinden izin alacaktır.
-Türkiye tarafsız ve savaş dışı ise savaşan tarafların savaş gemileri Boğazlardan geçemeyecektir. Türkiye bir savaşa girerse veya kendisini yakın bir savaş tehdidi altında görürse, diğer devletlerin savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini kendi takdirine göre belirleyecek.Bu sınırlamalar büyük ölçüde , Sözleşme’nin 18.maddesinde Karadeniz’de kıyısı bulunan devletlere tanınankotalarla kendisini göstermekte bununla birlikte de Karadeniz’den Akdeniz’ geçiş konusunda bir takım sınırlamalara gidildiği görünmektedir.
-Sözleşmede Karadeniz ve Akdeniz dengesinin korunması ise 19,20 ve 21. Maddeleri ile Türkiye’ye tanınan takdir hakkı ile sağlanmıştır
Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Önemi:
-Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türk-Sovyet ilişkilerinde ayrılığın ilk adımını oluşturmuştur.
-Türkiye’nin Rusya ve İngiltere ile ilişkilerinde yeni gelişmelerin başlangıcı olmuştur.
Türkiye eski dostu Sovyetler Birliği’nden çok, yeni dostu İngiltere’ye bağlanmıştır.
-Montrö Konferansı’nda gerçekleşen Türk-İngiliz yakınlaşması konferansta en önemli gelişmelerden biri olmuştur.(Not: İngiltere’nin rızası olmasaydı Boğazlarla ilgili değişiklikler bu derece mümkün olamazdı. İngiltere’nin Türkiye’ye karşı bu yakın davranışı İtalya’nın Doğu Akdeniz’de ortaya çıkardığı tehditten doğmuştur. Bu nedenle İngiltere Türkiye’yi kendi tarafına çekmek istemiştir.)
-Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Lozan Antlaşması’nda Boğazlarla ilgili Türkiye’nin egemenliğini zedeleyen hükümler kısmen de olsa kaldırılmıştır. Fakat Türkiye'nin ekonomik çıkarları gözetilmemiş ve antlaşmanın üzerinden geçen 83 yıllık zamanda Türkiye kendi sınırları içerisinde bulunan ve kendi iç denizi Marmara'ya bağlanan iki boğazından da tek lira kazanç sağlayamamıştır. Boğazlardan her sene ortalama 85 bin ticari gemi geçiş yapmaktadır. Montrö'de tek madde ile değinilen meselenin esasen önemi ekonomik olarak çok üst seviyededir. Tek madde ile sınırlandrılmış olan meselede Türkiye'nin ekonomisinin çok yüksek kayıpları malesef yaşanmıştır.
Haber Vakti