Yard. Doç. Dr. ADNAN KÜÇÜK
Ba?ta TCK ve Terörle Mücadele Kanunu olmak üzere mevzuatta bas?n ve ifade hürriyetini k?s?tlayan çok say?da hüküm mevcuttur. ?u anda cezaevlerinde çok say?da gazeteci ve bas?n çal??an? tutuklu olarak yarg?lan?yor.
Her ne kadar kanunlar?n metinlerinden kaynaklanan sorunlar?n giderilmesi ba?lam?nda yasama meclisine önemli görevler dü?mekte ise de, as?l sorun yarg?sal uygulamalardan kaynaklanmaktad?r.
Türkiye'de bas?n hürriyetine yönelik sadece bugüne özgü olmayan, y?llar y?l? sürmekte olan sorunlar ya?anmaktad?r. 1982 Anayasas? döneminde bu hürriyete yönelik k?s?tlama ve uygulamalar had safhaya ula?m??t?r. Son günlerde bas?na yönelik iki tip uygulama tart??ma konusudur. Birincisi Ergenekon soru?turmas? kapsam?nda Oda TV'ye yap?lan operasyondur. Bu operasyon çerçevesinde önce Oda TV arand?, birçok belgeye el konuldu, daha sonra da ba?ta Oda TV'nin imtiyaz sahibi Soner Yalç?n olmak üzere burada çal??an baz? ki?iler tutukland?. Buralarda elde edilen belgelerden hareketle yeni bir operasyon daha yap?larak, çok say?da gazetecinin ev, i?yeri ve otomobilleri arand? ve bu ki?iler yakalanarak cezaevine konuldu.
Burada elde edilen delillerin neler oldu?u konusunda tam te?ekküllü bir bilgi mevcut de?il. Kamuoyuna yans?yanlar?n ne derece do?ru oldu?u, bunlar?n dosyadaki delillerin ne kadar?n? yans?tt??? bilinmemektedir. Yürütülmekte olan soru?turma, Ergenekon silahl? terör örgütü ile alakal?d?r. Soru?turmaya dayanak olan iddialar, anayasal düzeni silah yoluyla devirme amaçl? suçlar?n i?lenmesine yöneliktir.
Önce ?u temel ilkeyi ortaya koymakta fayda var: "?snat olunan suç ve ceza ne kadar a??r olursa olsun, bas?n hürriyetine yönelik soru?turma ve yarg?lama kapsam?nda ba?vurulan k?s?tlay?c? önlemlerle yarg?sal kararlarda 'ölçülülük' ilkesinin ihlal edilmemesi konusunda azami dikkat edilmelidir". Gelelim bu operasyonlar ba?lam?nda ba?vurulan arama ve yakalama önlemlerine. Tekrar söylüyorum, ula??lan deliller hakk?nda yeterince bir bilgi sahibi olmad???m?z için, bu konuda çok net bir de?erlendirme yapam?yoruz. Bu vesileyle yarg? mercilerini bu konuda ele?tirebilmek için elimizde yeterli materyal mevcut de?il. Yap?lmas? gereken yarg?lama safahat?n? izleyip, yarg?laman?n neticelenmesini beklemektir.
Gelelim bas?n hürriyetine yönelik ikinci tür yarg?sal uygulama temelli k?s?tlamalara. Burada bas?n hürriyetine yönelik k?s?tlamalar, aç?lan davalar ve verilen yarg?sal kararlar yoluyla gerçekle?mektedir. Bu ba?lamda baz? gazeteciler hakk?nda, özellikle de yarg?lama ile alakal? baz? haberlerden dolay? ceza davalar? aç?lmakta ve bu ki?ilere muhtelif a??rl?kta cezalar verilmektedir. Bu yarg?lama ve verilen cezalar?n gerekçelerinin büyük ekseriyetini "yarg?laman?n gizlili?ini ihlal", "hakaret", "âdil yarg?lamay? etkilemeye te?ebbüs", Terörle Mücadele Kanunu'nun 6. ve 7. maddelerini ihlal olu?turdu?u görülmektedir.
Ba?ta TCK ve Terörle Mücadele Kanunu olmak üzere mevzuatta bas?n ve ifade hürriyetini k?s?tlayan çok say?da hüküm mevcuttur. ?u anda bu hükümlerin tatbik edilmesi çerçevesinde cezaevlerinde çok say?da gazeteci ve bas?n çal??an? tutuklu olarak yarg?lan?yor. Ergenekon, Balyoz Darbe plan?, KCK ve Kafes eylem plan? ile alakal? dava ve soru?turmalar? konu alan yay?nlar üzerine bas?n çal??anlar?na yönelik aç?lan ceza ve tazminat davalar?nda inan?lmaz ölçüde art?? gerçekle?mi?tir. Adalet Bakanl??? verilerine göre, Kas?m 2009'da bas?n çal??anlar?na yönelik aç?lan soru?turma say?s? 4.139. Bu rakam?n 2010 y?l? içerisinde 6 ayda 5 bini geçti?i belirtilmi?tir. 04.10.2010 tarihi itibar?yla cezaevlerindeki gazeteci say?s? 48. 700 gazeteci devam eden davalar nedeniyle ceza ve tazminatla kar?? kar??ya. Hiçbir medeni ülkede bas?n hürriyetine yönelik bu say?da ve içerikte dava mevcut de?ildir. Nitekim böyle oldu?u içindir ki, S?n?rs?z Muhabirler "Reporter Sans Frontières" örgütünün dünya bas?n hürriyeti s?ralamas?nda Türkiye 138. s?rada yer almaktad?r.
YASALAR SORUNLU, HÜKÜMLER DAHA SORUNLU
?u soru akla gelmektedir: "Bütün bu soru?turma, dava ve cezalarda bas?n hürriyetinin demokratik toplum düzeninin gerekleri ile çeli?ecek ?ekilde sorunlar ya?anmas?n?n ana sebebi nedir? Bu soruya hemen bir ç?rp?da cevap verebilmek zor. Meselenin hem kanuni, hem de uygulamaya ili?kin boyutlar? var. Gerçi hükümet arada bir kanuni düzenleme yapaca??n? söylüyor ise de, mesele salt kanuni düzenleme ile çözülebilecek kadar basit görünmemektedir.
Hemen her ülkede yarg?laman?n gizlili?ine ili?kin ihlal yasa?? vard?r, hakaret suçtur, yarg? kararlar? ele?tirilebilir. Bizdeki bas?n hürriyetine yönelik yarg? uygulamalar?, genellikle bu hükümlerin ihlali iddialar?na dayanmaktad?r. ?imdi yap?lacak kanuni düzenlemelerle bu hükümlerin kald?r?lacak hali yok herhalde. As?l sorun yarg? uygulamalar?ndan, hâkimlerin bas?n hürriyetine yakla??m?ndan kaynaklanmaktad?r. Buna birkaç misal vermek istiyorum.
Mesela ?stanbul 13. A??r Ceza Mahkemesi'nde 3. Ergenekon iddianamesi kabul edildi ve iddianamenin içeri?i kamuoyuna yans?d?. Burada yer alan baz? bilgilerin baz? gazeteciler taraf?ndan haber yap?lmas? üzerine, bu haberleri yapanlar hakk?nda ceza davalar? aç?ld?. ?snat edilen suç "gizlili?in ihlali". Burada söz konusu olan fiil, kamuoyuna yans?yarak art?k gizlilik özelli?i kalmayan baz? bilgilerin haber yap?lmas?d?r. Ortada ihlal edilecek bir gizlilik mevcut olmad??? halde, mahkemenin bu iddianameyi kabul ederek yarg?lamaya devam etmesini kabul edebilmek mümkün de?ildir. Di?er yandan ayn? fiili i?leyen bir ki?i hakk?nda beraat, bir di?er ki?i hakk?nda mahkumiyet kararlar? verildi?i bile olmaktad?r. Buna misal vermek gerekirse: Malatya'da misyonerler cinayeti davas? san??? Emre Günayd?n ile ilgili bir belge sebebiyle Star Gazetesi yazar? ?amil Tayyar hakk?nda "gizlili?i ihlal ve adil yarg?lamay? etkileme" gerekçesiyle 20 ay hapis cezas? verilir. Mahkeme, ayn? fiilden dolay?, Ayd?nl?k Dergisi Yaz? ??leri Müdürü hakk?nda "gizlilik kalmad???" gerekçesi ile beraat karar? vermi?tir. Bir di?er garabet de ?udur ki, birkaç y?l önce bir generalin günlüklerini yay?mlad??? için Nokta Dergisi kapat?ld?, bugün bu günlükler "Ergenekon" davas?n?n ana kaynaklar?ndan birini olu?turmakta. Hatta Yarg?tay 11. Ceza Dairesi'nin, Erzincan Cumhuriyet Ba?savc?s? ?lhan Cihaner hakk?nda aylar öncesinde internete dü?en ses kay?tlar?ndaki planla uyumlu bir ?ekilde, Yarg?tay'?n önceki yerle?ik içtihatlar?n? bir defal???na bertaraf etmek suretiyle fotokopi belgeler üzerinden inceleme yaparak vermi? oldu?u tahliye karar?n? ele?tiren baz? hukukçular hakk?nda bile dava aç?lm??t?r. Bütün bunlar?n neticesinde ortaya ç?kan, yüzlerce gazetecinin psikolojik ku?atma alt?na al?nmas?d?r. Bu ortamda bas?n hürriyetinden söz edebilmek mümkün de?ildir.
Her ne kadar kanunlar?n metinlerinden kaynaklanan sorunlar?n giderilmesi ba?lam?nda yasama meclisine önemli görevler dü?mekte ise de, as?l sorun yarg?sal uygulamalardan kaynaklanmaktad?r. Yarg?sal uygulamalara ili?kin Amerika'y? yeniden ke?fetmeye gerek yoktur. Bugün gerek ABD ve di?er Bat?l? ülkelerdeki uygulamalara, gerekse Türkiye için de ba?lay?c? kararlar veren A?HM içtihatlar?na bakarak, buralardaki ölçüt ve ilkeleri referans alarak sorunun çözümlenmesi pekala mümkündür. Bu konuda A?HM, 1976 tarihli ünlü Handyside karar?nda ?unlar? belirtmi?tir: "?fade hürriyeti sadece ho?a giden dü?ünceler için de?il, 'devleti ve toplumun herhangi bir kesimini inciten, ?oke eden ya da rahats?z eden' görü?ler için de geçerlidir. Bu durum ço?ulculuk, ho?görü ve aç?k görü?lülük temelinde söz konusudur." Benzer ?ekilde mahkemelerimiz, ABD Federal Yüksek Mahkemesi taraf?ndan geli?tirilen "aç?k ve mevcut tehlike kriteri"den de yararlanabilir.
?unu unutmayal?m ki, 1940'l? ve 1950'li y?llarda ABD'de ortal??? kas?p kavuran, bas?n hürriyetini de çok yak?ndan etkileyerek muhalif kesimlerin üzerinden silindir gibi ezip geçen ve yakla??k 20 milyon insan? etkileyen McChartizm döneminin devam etmesini me?rula?t?ran Federal Yüksek Mahkeme'dir. Yine ayn? dönemin sona ermesi konusunda birinci derecede katk? sa?layan da bu mahkemedir. Umar?m bizdeki mahkemeler de bir köklü zihniyet de?i?ikli?ine giderek bas?n hürriyetinin demokratik güvenceye kavu?mas? yönünde olumlu katk?lar sa?lar.
NOT: Bu yaz? Zaman Gazetesi'nin 12 Mart 2011 Tarihinde Yorum Sayfas?nda yay?nlanm??t?r.
Yrd. Doç. Dr. Adnan KÜÇÜK
K?r?kkale Üniversitesi Ö?retim Üyesi