Yirmi yıldan daha kısa bir sürede, İnternet hayatımızı ölçülemez ölçüde değiştirdi. Alışverişten iletişime, haber almaya kadar hayatımızın neredeyse her yönünü değiştiren İnternet, iş dünyasının gelişme şeklini de etkiledi. Birçok yerleşik işletme ve start-up internetten milyonlar kazandı ve daha birçoğu da aynı şeyi yapmayı umuyor.
Bununla birlikte, girişimcilerin İnternet’in potansiyeline ilişkin aşırı iyimser beklentileri, 1990’ların ikinci yarısında rezil “dot-com balonunu” (“İnternet balonu” olarak da bilinir) yarattı. Dikkatli olmazsak başka bir balon yolda olabilir.
1990’ların İnternet Balonunu Anlamak
20. yüzyılın sonlarında İnternet, iş dünyasına karşı coşkulu bir tutum yarattı ve online ticaretin geleceği için pek çok umuda ilham verdi. Bu nedenle, birçok İnternet şirketi (“dot-com” olarak bilinir) kuruldu ve yatırımcılar, online faaliyet gösteren bir şirketin milyonlar değerinde olacağını varsaydılar.
Ancak, açıkçası, birçok dot-com’lar kükreyen başarılar değildi ve başarılı olanların çoğuna fazlasıyla değer verildi. Sonuç olarak, bu şirketlerin birçoğu çöktü ve yatırımcılara önemli kayıplar verdi. Aslında, bu İnternet hisse senetlerinin çöküşü, 2001 borsa çöküşünü 11 Eylül 2001 terörist saldırılarından daha fazla hızlandırdı. Sonuç olarak, piyasa çöküşü yatırımcılara 5 trilyon dolara mal oldu.
Genel olarak, 90’ların ortasından sonuna kadar, toplumun İnternet’in neler sunabileceğine dair beklentileri gerçekçi değildi. Bireysel hayalperestlerden büyük şirketlere kadar, İnternet girişimcileri dot-com milyonerleri (veya milyarderleri) olma hayallerine hayran kaldılar. Genel olarak, bu girişimciler Amazon, eBay ve Kozmo gibi şirketlerden ilham aldı. Tabii ki, milyonlarca dolarlık bir iş haline gelen her şirket için yüzlercesi başarısız oldu.
Birçok yatırımcı, F/K oranlarını analiz etmek, piyasa trendlerini incelemek ve iş planlarını gözden geçirmek gibi borsaya yatırım yapmanın temel kurallarını aptalca görmezden geldi. Bunun yerine, yatırımcılar ve girişimciler, pazar potansiyeline sahip olduğu henüz kanıtlanmamış yeni fikirlerle meşgul oldular. Ayrıca, bir çok ekonomi uzmanının belirttiği gibi, balonun patlamak üzere olduğuna dair bariz işaretleri görmezden geldiler.
Dot-Com Balonu Patlamasına Yol Açan Faktörler
İnternet balonunun patlamasına yol açan iki ana faktör vardı:
1. Nakit Akışını Yok Sayan Metriklerin Kullanımı. Birçok analist, bireysel işletmelerin nasıl gelir elde ettikleri veya nakit akışlarıyla hiçbir ilgisi olmayan yönlerine odaklandı. Örneğin, bir teori, bir ağın değerinin, düğümler dizisi (ağa ev sahipliği yapan bilgisayarlar) arttıkça katlanarak arttığını belirten “ağ teorisi” ile meşguliyet nedeniyle İnternet balonunun patlamasıdır. Bu kavram mantıklı olmasına rağmen, ağa değer vermenin en önemli yönlerinden birini ihmal etti: şirketin ağı nakit ve yatırımcılar için kar üretmek için kullanma yeteneği.
2. Önemli Ölçüde Aşırı Değerli Hisse Senetleri. Analistler, gereksiz ölçümlere odaklanmanın yanı sıra, modellerinde ve formüllerinde İnternet şirketlerine değer vermek için çok yüksek çarpanlar kullandılar ve bu da gerçekçi olmayan ve aşırı iyimser değerlerle sonuçlandı. Daha muhafazakar analistlerin aynı fikirde olmamasına rağmen, onların tavsiyeleri, finans camiasında İnternet hisseleri etrafındaki ezici hype tarafından neredeyse boğuldu.
Dünyanın en büyük bankası HSBC Holdings, daha yeni, teknolojiden anlayan şirketlerin F/K oranları hakkında araştırma yaptı. Bulgularına göre, bu yeni şirketler %40 oranında aşırı değerlendi. Aslında, bu hisse senetlerinin doğru bir şekilde değerlenebilmesinin tek yolu, gelirlerinin beş yıl boyunca yılda %80 oranında artması olurdu. Ancak, Microsoft‘un bile yılda ortalama %50’nin biraz üzerinde olduğu göz önüne alındığında, bu muhtemelen herhangi bir şirketin karşılaması imkansız bir standart olurdu.
İnternet Balonu 2.0?
Görünüşe göre dünya belki de ilk İnternet balonundan ders almamış. Sosyal medyanın tanıtılması, başka bir dot-com krizine dönüşebilecek yeni bir İnternet saplantısına yol açtı. Dört büyük oyuncu, bu önsezili dot-com dalgalanmasına katkıda bulunuyor.
1. Facebook
Facebook’un değeri 84 milyar dolar olarak belirlendi ve hisse halka açıldığında 100 milyar dolar değerinde olabilir. Ancak, bu değerleme, bir şirketin değerinin mevcut ve gelecekteki net gelirine dayanması gerektiğini belirten temettü indirimi modeli gibi değerleme araçları tarafından desteklenmemektedir.
Bu noktayı açıklamak için, geçen yıl Facebook‘un reklam gelirlerinin yaklaşık 1,86 milyar dolar olduğuyla övündüğünü düşünün. Ancak, muhtemelen reklam gelirlerinden çok daha düşük olan şirketin karını asla açıklamadılar. Bu nedenle, net geliri muhtemelen 100 kat daha az olduğunda şirketin neredeyse 100 milyar dolar değerinde olduğuna inanmak zor.
2. Twitter
Twitter, geçinmek için mücadele eden başka bir sosyal ağ şirketidir. Twitter, 200 milyondan fazla aktif kullanıcıya sahip olmasına rağmen kar elde etmek için anlamlı bir yöntem bulamadı. Bu arada yatırımcılardan gelen katkılarla ayakta tutulmaktadır. Bazı insanlar, Twitter’ın aslında bir Ponzi şeması olduğu konusunda spekülasyon yapacak kadar ileri gitti.
Ancak, yatırımcılar Twitter’a değer verirken kazançları hesaba katmıyor gibi görünüyor. Aslında, Silikon Vadisi değerlemeleri, anlamlı bir gelir akışı olmamasına rağmen Twitter’ın değerini 8 ila 10 milyar dolar arasında gösteriyor.
LinkedIn geçen yıl halka açıldı. Halka arz sırasında, LinkedIn’in hissesi, hisse başına 45 ABD doları karşılığında ihraç edildi. Bugün, hisse senedi 90 doların üzerinde işlem görüyor ve bu da yatırımcıların hisselerinden yüksek bir getiri beklediğini gösteriyor.
Ne yazık ki, şirketin pek çok akranı gibi bir balona doğru gittiğine dair kanıtlar var. Her şeyden önce, LinkedIn küçük bir kar marjı ile çalışıyor ve 2010 yılında 2 milyon dolardan az kar getirdi. Bununla birlikte, mütevazı karına rağmen, LinkedIn ilk işlem gününde 9,6 milyar dolar değerindeydi.
4. Groupon
Groupon çok başarılı bir günlük alışveriş sitesi oldu, ancak karlılığı azalıyor olabilir. Groupon diğer birçok internet şirketinden daha fazla nakit üretmiş olsa da, hizmetlerinin popülaritesi ve gelecekteki gelirleri pek umut verici olmayabilir.
Çoğunlukla, Groupon’un uzun vadeli karlılığına ilişkin endişeler, büyük ölçüde birçok tüccarın Groupon modelinin sonuçlarından memnun olmamasından kaynaklanmaktadır. Aslında, Groupon’u kullanan şirketlerin %40’ı siteyi bir daha kullanmayacaklarını söyledi ve yalnızca yarısından biraz fazlası, günün fırsatı sağlayıcısıyla yaptıkları anlaşmadan gerçekten kar etti.
Bu nedenle Groupon, müşterilerine daha iyi sonuçlar sağlamanın bir yolunu bulamazsa, hisse fiyatının son zamanlarda 52 haftanın en yüksek seviyesinin neredeyse yarısı olan 20$’lık halka arz fiyatının altına düşmesinin kanıtladığı gibi, ciddi bir sorun yaşayabilir.
Başka Bir İnternet Balonundan Kaçınmak
Son internet balonunun yatırımcılara trilyonlara mal olduğu düşünülürse, bir başkasına kapılmak bir yatırımcının yapmak isteyeceği son şeyler arasındadır. Daha iyi yatırım kararları vermek (ve geçmişi tekrar etmekten kaçınmak) için akılda tutulması gereken önemli hususlar vardır.
1. Popülarite Sürekli Kar Değildir
Facebook ve Twitter gibi siteler çok fazla ilgi gördü, ancak bu, yatırım yapmaya değer oldukları anlamına gelmiyor. Hangi şirketlerin en çok söylentilere sahip olduğuna odaklanmak yerine, bir şirketin sağlam iş temellerini takip edip etmediğini araştırmak daha iyidir.
Sıcak İnternet stokları kısa vadede genellikle iyi performans gösterse de, uzun vadeli yatırımlar kadar güvenilir olmayabilirler. Uzun vadede, hisse senetleri yatırım kadar iyi performans gösterebilmek için genellikle güçlü bir gelir kaynağına ihtiyaç duyar.
2. Birçok Şirket Fazla Spekülatiftir
Şirketler, gelecekteki karlılıkları ölçülerek değerlendirilmektedir. Ancak, değerlemeler bazen aşırı iyimser olduğundan spekülatif yatırımlar tehlikeli olabilir. Bu Facebook için geçerli olabilir. Facebook’un yılda 1 milyar dolardan az kar elde edebileceği düşünüldüğünde, şirkete 100 milyar dolar değer biçmeyi haklı çıkarmak zor.
Gerçek sayılarla desteklenmediği sürece, yalnızca ne olabileceğine dair umutlara dayalı bir şirkete asla yatırım yapmayın. Bunun yerine, bu analizi destekleyecek güçlü verilere veya en azından iyileştirme için makul bir beklentiye sahip olduğunuzdan emin olun.
3. Sağlam İş Modelleri Gereklidir
Facebook’un aksine Twitter’ın karlı bir iş modeli veya para kazanmak için gerçek bir yöntemi yok. İlk İnternet balonu sırasında birçok yatırımcı gelir artışı konusunda gerçekçi değildi ve bu tekrarlanmaması gereken bir hata. Asla sağlam bir iş modeli olmayan bir şirkete yatırım yapmayın, hatta nasıl gelir elde edeceğini bile anlamayan bir şirkete asla.
4. Temel İşletme Temelleri Gözardı Edilemez
Belirli bir şirkete yatırım yapıp yapmamaya karar verirken, şirketin toplam borcu, kar marjı, temettü ödemeleri ve satış tahminleri gibi incelenmesi gereken birkaç sağlam finansal değişken vardır. Başka bir deyişle, bir şirketin başarılı olması için iyi bir fikirden çok daha fazlası gerekir. Örneğin MySpace, 2004 ile 2010 yılları arasında 1 milyar dolardan fazla kaybeden çok popüler bir sosyal ağ sitesiydi.
5. Hisse Senedi Piyasası ile Korelasyon Önemlidir
Şirket ile borsa arasındaki ilişkiyi değerlendirmek için şirketin beta katsayısını değerlendirin. Beta değeri, hisse senedinin ekonomiyle ne kadar değiştiğini belirten tarihsel bir bağıntılı katsayıdır. Örneğin, 0,5’lik bir beta değeri, piyasa arttığında, hisse senedinin yarı yarıya arttığını gösterir.
Bununla birlikte, İnternet şirketleri ve diğer teknoloji hisseleri, ortalama beta katsayılarından çok daha yüksek (1.0’dan çok daha büyük) olma eğilimindedir ve sonuç olarak, bir durgunluk sırasında önemli kayıplarla karşı karşıya kalma eğilimindedirler. Bu nedenle, bir İnternet hissesine yatırım yapmadan önce potansiyel oynaklığı ve ekonomik eğilimleri göz önünde bulundurmalısınız.
Son Tavsiyemiz
Yeni teknoloji neredeyse her zaman bir balon oluşturur. Sosyal medya, blog, e-ticaret gibi trendlere kapılmak kolay olsa da yatırım yaparken aşırıya kaçmamak önemlidir. Bunun yerine, geçmişteki hataları hatırlayın ve potansiyel bir balona yatırım yaparak para kaybetme potansiyelinin hala var olduğunu anlayın.
İnternet şirketlerine yatırım yapmanın yanlış bir tarafı yok. Ancak onlara diğer potansiyel yatırımlar gibi yaklaşın, çevredeki şişirmelerden ziyade bilançolarını ve karlılıklarını göz önünde bulundurarak.