Büyük karışıklık ortamları siyasi ve ekonomik düzendeki ve güvenlik düzenindeki çatlakları genişleten şok dalgaları üretir. Bazen eski düzenler yıkılır. Ancak, değişimin yönünü şekillendirmek liderlerin ve halkların elinde olabilir.
Bugün birçok insan Fransız İhtilali Üzerine Düşünceler kitabını yazdığında Edmund Burke’ün, Kral ve Kraliçenin zaten idam edilmiş olduğu ve Terörün başladığı bir ihtilali bildirdiğini sanıyor. Oysa Edmund Burke kitabını 1790’da, Paris’in taşlı yolları henüz suçluların taşındığı araçların gürültüleri ve giyotin etrafındaki kalabalıkların uğultuları yankılanmaya başlamadan önce yayınlamıştı.
1789 tarihteki büyük ayaklanmalardan biriydi. Burke’ün akıllıca uyarılarda bulunmasına rağmen çağdaşları, Fransa’nın anayasal demokrasi için ‘İngiltere’nin yolunu” takip etmesini bekliyorlardı.
Tarihi olayların etkileri zaman içinde yankılanabilir. Üzerinden yüz yıldan uzun bir süre geçtikten sonra, Fransız İhtilali’nin etkisi hakkında sorulan bir soruya Çin Başbakanı Zhou Enlai’nin “Bir şey söylemek için henüz çok erken” dediği rivayet edilir.
Bu yıl, 1989’daki barışçıl devrimin 20. yıldönümü. 1789’dan farklı olarak, 1989’da Avrupa genelinde yaşanan ayaklanma sonucunda Soğuk Savaş sona ermiştir. Bu olaylar Berlin Duvarı’nın yıkılmasına, Orta ve Doğu Avrupa’nın özgürlüğe kavuşmasına, demokratik bir Almanya’nın birleşmesine, Avrupa’nın tekrar bir araya gelmesine, Sovyetler Birliği’nin dağılmasına ve Rusya’nın dönüşüne yol açmıştır. Dostum ve sizin hocanız Frank Fukuyama’nın belirttiği gibi, çoğu kişi için bu çalkantılı olaylar “Tarihin Sonu” gibi gelmiştir. Bununla birlikte Avrupa’nın öyküsü, Avrupa Birliğinin genişlemesi, ortak bir para biriminin kabulü ve NATO ittifakının genişlemesi ile birlikte yeni bir bölüme geçti.
O zamanlarda gözler Avrupa üzerinde odaklanırken, dünyanın her yerinde yeni tarihler yazılıyordu: NAFTA, demokrasiye yönelim ve Kuzey Amerika’nın potansiyel olarak daha derin bütünleşmesi de dahil olmak üzere Meksika için köklü bir yeniden yönlendirme önerdi; APEC, yükselen bir Doğu Asya ile Pasifik sınırındaki Amerikaları birbirine bağlayabilecek yeni bir “açık bölgecilik” ima etti; ve Birleşmiş Milletler girişimine dayalı bir koalisyon Irak’ın Kuveyt’i zalimce işgalini tersine çevirerek, İsrail ile Arap devletleri arasında müzakereleri başlatan Madrid Konferansı’nın yolunu açtı. Bu değişim tohumları ileriye bakan ve sarsıcı değişimlerin ve değişen eğilimlerin ortasındaki fırsatları gören liderler tarafından atıldı.
O zamanki –ve o zamandan bu yana- deneyimlerim, olayların bir süreklilik içerisinde gerçekleştiği yönündeki düşüncemi desteklemiştir. Burke’ün de gözlemlediği gibi, “sadece yaşayanlar arasında değil aynı zamanda yaşayanlar, ölenler ve gelecekte doğacak olanlar arasında da bir ortaklık vardır.”
Sonuçlar önceden belli değildir. Hem olaylara hem de bilinçli olarak eylemlere dayalıdır.
İçinde bulunduğumuz 2009 yılında dünyamızı değiştiren bir başka karmaşa yaşıyoruz. Peki, bunun gelecek için ne gibi sonuçları olacak?
Bugün yaşadığımız değişim süreci kendiliğinden ortaya çıkmadı. Bunun tohumları daha önce atılmıştı.
Son 20 yılda çok büyük bir ekonomik değişime şahit olduk. Sovyetler Birliği ile Orta ve Doğu Avrupa’daki planlı ekonomilerin dağılması, Çin ve Hindistan’daki ekonomik reformlar ve Doğu Asya’nın ihracata dayalı büyüme stratejileri, yaklaşık 1 milyardan 4-5 milyar kişiye sıçrayan bir dünya piyasa ekonomisine katkıda bulundu. Bu değişim, çok büyük fırsatlar sunmaktadır: Aynı zamanda, yirminci yüzyılın ortalarında biçimlendirilen ve o zamandan bu yana geçen onlarca yıllık süreçte sık sık “yama” niteliğinde değişimlere uğrayan bir uluslararası ekonomik sistemi de sarsmıştır.
Bugünkü sorunların tohumlarının bir kısmı 1990’ların sonlarındaki mali krizlere cevap olarak gerçekleştirilen veya gerçekleştirilmeyen bazı eylemler ile atıldı. Asya mali krizinin ardından, gelişmekte olan ülkeler küreselleşmenin fırtınalarına tekrar yakalanmak istemediklerine karar verdiler. Birçok ülke döviz kurlarını yöneterek ve devasa döviz rezervleri oluşturarak kendisini “sigortaladı”. Bu değişimlerden bazıları küresel ekonomideki dengesizliklere ve gerilimlere katkıda bulundu, ancak yıllarca hükümetler genel olarak iyi bir büyüme ortamında bir şekilde başarılı oldular.
Merkez bankaları yeni ekonomide oluşan riskleri ele almakta başarısız oldu. 1980’lerde ürün fiyatlarındaki enflasyonu kontrol altına almış gibi göründüler, ancak çoğu varlık fiyatlarındaki köpüklenmeyi tespit etmenin ve para politikası ile bunları kontrol altına almanın güç olduğuna karar verdi. Faiz oranlarının agresif bir şekilde düşürülmesi yoluyla bu köpükler patlatıldıktan sonra “reel ekonomide”, yani istihdamda, üretimde, tasarruflarda ve tüketimde meydana gelen zararın kontrol altına alınabileceğini savundular. Ancak daha sonra yanıldıkları ortaya çıktı.
Finansal kurumların düzenleyici ve denetleyicileri artık gerçekliğe dayanmıyordu. Finansal yenilikler ve rekabet hizmetleri büyük ölçüde yaygınlaştırıldı – geçmişte arka plana itilen şirketleri ve aileleri de kapsayacak şekilde - ancak “rasyonel piyasalar” kuramının çekici derecede basit tasarımı, düzenleyicilerin psikoloji, örgütsel davranış, sistemik riskler, piyasaların ve insanların karmaşıklığının gerçekliklerinden uzaklaşmalarına yol açmıştır.
Geçmişte olduğu gibi, bugün attığımız adımlar gelecekteki fırsatları ve zorlukları şekillendirmektedir.
Onlarla sınırlı kalmadan geçmişteki deneyimlerden dersler çıkarmamız gerekir. Çoğunlukla gelecekteki krizleri tahmin etmek yerine geçmişin krizleri ile mücadele etmeye hazırlanırız. Emin olabileceğimiz tek şey, gelecekte bir başka kriz daha yaşayacağımız ve bunun şu anda yaşadığımız krizden farklı olacağıdır.
Sizler, Uluslararası İleri Etütler Okulu’ndaki herkes, katkıda bulunmaya hazır olma konusunda iyi bir şansa sahipsiniz ve katkıda bulunmayı tercih edeceğinizi umuyorum. Geçmişteki çabaları incelerken şu soruyu soruyor olabilirsiniz: “Dünyamız bu kriz ile nasıl değişecek?”
1944 yılında Bretton Woods’taki delegeler yeni bir küresel düzenlemeyi şekillendirme fırsatını yakaladı. Dünya ekonomisinde finansal ve ticari ilişkilere yönelik bir kurallar, kurumlar ve prosedürler sistemini geliştirmek için New Hampshire’da üç hafta geçirdiler.
O zamandan bu yana geçen 65 yıllık süreçte dünyada çok büyük değişiklikler yaşandı – özellikle 1989’daki dönüşümler ile birlikte. Şu anda yaşadığımız kriz tabloyu yine değiştiriyor. Güç dengelerinde, kurumlarda ve uluslararası işbirliğinde potansiyel değişimleri görmeye başladık bile. Bu değişimler, kısmen tarafların yeni koşullara ne derecede uyum sağlayabileceğine, kısmen toparlanmanın hızına, kısmen dünyada sermayeyi, teknolojiyi ve insan kaynaklarını kimlerin elinde tuttuğu ve bunlarla ne yaptığı ile ilgili değişimlere, kısmen de ülkelerin nasıl işbirliği yaptığına –veya yapmadığına- bağlı olacaktır.
Bu krizden sonra güç algılamaları ve gerçeklikleri nelerdir?
Şu andaki varsayım; kriz sonrası politik ekonominin, Çin’in, belki Hindistan’ın ve diğer büyümekte olan ekonomilerin artan etkisini yansıtacağı şeklindedir. Mali krizin merkez üssü olan Amerika Birleşik Devletleri’nin ekonomik gücünün ve etkisinin azalacağı varsayılıyor.
Bu algılamanın altında yatan iyi sebepler mevcuttur. Çin, hem teşvikler hem de para politikaları bakımından krize karşı güçlü bir şekilde müdahale etti ve ilk girişimlerini desteklemek için derin bir hazine sandığı var gibi görünüyor. Çin hızlı bir toparlanma yaşadı ve bu diğerlerine de yardımcı oldu – bu da Çin’in etkisinin arttığını gösteriyor.
Gerçekten de bugün Çin, küresel ekonomide bir istikrar gücü olarak hareket ediyor. Çin ve Hindistan dünya üretiminde yüzde 8,5’lik bir paya sahip. Bu iki ülke ve diğer gelişmekte olan ülkeler, gelişmiş ülkelerden çok daha hızlı bir şekilde büyüyor.
Bununla birlikte… Çin’in geleceği henüz belirlenmiş değil. 2009 yılındaki hızlı toparlanmasının altında, bu yılın ilk sekiz ayındaki GSYİH’sının yüzde 26’sı düzeyindeki kredi artışı yatmaktadır. Bu akış şu anda gevşiyor ve yetkililerin varlık fiyatları, varlık kalitesi, ve netice olarak genel enflasyon üzerindeki etkilerinden korktukları için bu akışı daha da gevşetmeleri bekleniyor. Çin hala 2010 için büyük belirsizlikler ile karşı karşıya.
Çin’in liderleri, Çin’in ve diğer büyümekte olan ekonomilerin ihracata dayalı büyümesi de dahil olmak üzere bu riskleri kabul ediyor. Özellikle dünyadaki büyümenin dengelenmesine yardımcı olabilecek ve aynı zamanda Çin’in daha “uyumlu bir toplum” hedefine ulaşmasına katkıda bulunabilecek daha fazla tüketim olmak üzere, Çin’in giderek daha fazla iç talebe dayalı büyümeye geçmesi kolay olmayacaktır. Finansal hizmetler de dahil olmak üzere Çin’in koruma altındaki hizmetler sektörü, girişimlerin önündeki fırsatları ve üretkenlikteki artışları sınırlamaktadır.
Amerika Birleşik Devletleri de krizden ağır bir şekilde etkilendi. Ancak Amerika gerilemelere karşı direnç gösterme, yeni koşullara uyum sağlama ve kendini yeniden yapılandırma kültürüne sahiptir.
Amerika Birleşik Devletleri’nin geleceği, büyük açıkları kapatıp kapatamayacağına veya nasıl kapatacağına, kredilere ve kura zarar verebilecek enflasyon olmadan toparlanıp toparlanamayacağına, güvenliğe ve istikrara katkıda bulunurken yenilikçiliği korumak için finansal sistemini gözden geçirip geçiremeyeceğine bağlıdır. Amerika Birleşik Devletleri’nin aynı zamanda en büyük kozu olan ticarete, yatırıma, insanlara ve fikirlere açıklığı devam ettirebilmesi için insanların değişime uyum sağlamasına yardımcı olması gerekmektedir. Jeopolitikacılar, Amerika’nın ekonomik sorunlarının, ABD’nin çıkarlarını başkaları ile birlikte projelendirme güveninin, enerjisinin ve kaynaklarının zayıflamasına yol açacağı doğrultusundaki işaretleri gözlemliyor olacaktır.
Japonya, kriz sonrasında politik bir değişim yaşayan ilk büyük sanayi gücü olmuştur. Japonya Demokratik Partisi’nin seçilmesi, ülkenin tarihinde ilk kez sürdürülebilir bir iki partili demokrasinin oluşturulabilmesini sağlayabilir.
Japonya 2. Dünya Savaşı’ndan sonra ihracat odaklı bir büyüme modeli ve “ticaret devleti” olarak küllerinden doğmuştur. Eski ihracat odaklı büyüme modelinin, ABD tüketicilerine çok fazla dayanmayan daha “dengeli” bir küresel ekonomide sürdürülebilir olup olmayacağı belli değildir. Yaşlanan Japonya’nın yeni tüketim ihtiyaçları olacaktır. Daha fazla büyüme kutbu olan küresel bir ekonomi, özellikle enerjiyi verimli bir şekilde kullanma yönündeki etkileyici yetenekleri bakımından Japonya’ya yeni piyasalar sunabilir.
Dünya, taraflar arasında sürdürülebilir olan ve yeni sorumluluklar üstlenebilecek bir Japon dış politikası ile derin bir şekilde ilgilenecektir. Böyle bir dış politika Japonya’nın kalkınma deneyimlerini daha da ileri götürebilir. Japonya, özellikle Amerika Birleşik Devletleri ile olan ilişkileri yoluyla küresel rolünü devam ettirirken, ASEAN’daki diğer Asya-Pasifik aktörleri, Avustralya, Çin ve Kore ile işbirliğini derinleştirebilir. Afrika, Latin Amerika, Orta Asya ve Orta Doğu’daki kalkınma fırsatları da Japonya’nın “işler yolunda giderken iyi şeyler yapmasını” sağlayacaktır.
Avrupa Birliği, bu ekonomik krizin, 1989 devrimlerinin yarattığı Yeni Avrupa’nın ilk büyük sınavı olduğunu kabul etmekte biraz yavaş kalmış olabilir. Ancak nispeten hızlı bir şekilde yeni duruma uyum sağladı ve Avrupa’nın kurumları bu durumdan daha güçlü bir şekilde çıkabilir.
Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri bu krizden özellikle ağır bir şekilde etkilendi ve bu ülkelerin sorunları halen devam ediyor. Bununla birlikte, en azından Avrupa Birliği üyeleri için, Avrupa Komisyonu, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası ve Avrupa Yatırım Bankası’nın -Dünya Bankası Grubu’nun yardımları ile birlikte- sağladıkları destek çok önemli olmuştur. Avrupa bankalarının, yatırımlarda bulundukları Orta ve Doğu Avrupalı komşularının yanında durdukları görülmektedir. İyi bir stratejik haber, Avrupa devletlerinin tüm iç tartışmalarına ve müzakerelerine rağmen birbirlerine bağımlı olduklarını kabul etmiş olmalarıdır. Avrupa bu kez gerilim altında bölünmedi.
Avrupa Merkez Bankası, Başkanı Jean-Claude Trichet’nin etkili liderliğinde belirleyici bir rol oynadı. Avrupa Merkez Bankası, bir yandan Euro’nun güvenilirliğini korurken diğer yandan Avrupa finans sistemini destekleme ve hatta Euro bölgesi dışındaki Avrupalıları destekleme konusunda ince bir çizgiyi takip etti. Sonuç olarak, Euro bölgesinin dışındaki yeni AB üyeleri güvence kazanmak için çok çaba harcayabilir.
Bununla birlikte, daha zorlu ekonomik zamanlarda, Avrupa Birliği yine güvensizlikler ile karşı karşıya kalabilir. Enerji konusundaki hassasiyetler endişelere yol açıyor ve özellikle Ukrayna ve Rusya olmak üzere doğudaki komşuları ile olan zor ilişkileri daha da ağırlaştırıyor. Balkanlar’da hala içten devam eden bir yangın var ve Bosna’nın göz ardı edilmesi AB’nin kendi kıtasında bile güvenliği sağlama becerisi ile ilgili endişeleri yeniden canlandırabilir. AB ve Türkiye ortak gelecekleri ile ilgili ortak bir görüşü henüz geliştirebilmiş değiller. Nüfusu yaslandıkça Avrupa aynı zamanda göçmenlerin entegrasyonu sorunu ile de uğraşacak.
Kriz, Güney Doğu Asya’yı da yukarı doğru itebilir –ancak bu fırsatların nasıl değerlendirileceğine bağlıdır. Bölge, iki yükselen güç olan Hindistan ve Çin arasında coğrafi bir kavşak noktası konumundadır. ASEAN bunun önemini fark etmiş gibi görünmektedir ve bir yandan diğer ülkelere ulaşırken diğer yandan entegrasyonunu derinleştirmek için adımlar atmıştır.
Endonezya’nın önemli ağırlığı ve Vietnam’ın yükselen etkisi göz önüne alındığında, ekonomik çalkantı ortamındaki sağlam performansları, on yıl önceki durumları ile keskin bir tezat teşkil etmektedir. Ancak Tayland ve Malezya gibi ülkelerde uyum ve siyasi geçiş sorunları devam etmektedir. Ayrıca bir de diğer ülkelerin yükselmekte olan ASEAN’ı fark edip etmeyecekleri sorusu mevcuttur. Çin ve Hindistan’ın bunu fark ettikleri görünüyor – ancak Kuzey Amerika ve Avrupa Birliği de bunu fark edecek mi?
Diğerleri için krizin uzun vadeli etkileri özellikle petrol fiyatları olmak üzere son yıllarda yüksek getiriler sağlayan mallara bağlı olabilir. Petrol fiyatı 100 $ iken bu ülkeler güçlüdür. Ancak 30 $’a düştüğünde çoğu ciddi sorun yaşar. Petrol ve emtiaya olan bu bağımlılık, fosil yakıtlara olan bağımlılığını azaltmaya çalışan ve yatırımcılar bir “varlık sınıfına” girip çıkarken, emtia fiyatlarının değişiklikler sergilediği bir dünyada ekonominin temellerini dayandırmak için belirsiz bir zemindir. Ülkeler daha geniş tabanlı bir ekonomik kalkınmayı çeşitlendirmek ve inşa etmek için bu getirileri akıllıca bir şekilde kullanacaklar mı? Bu sorular Rusya, Körfez bölgesindeki ülkeler ve Latin Amerika ve Afrika’daki bazı ülkeler için geçerlidir?
Bretton Woods delegelerinin takdir ettiği gibi, güç ilişkilerindeki değişimlerin anlaşılması geleceğin şekillendirilmesi açısından temeldir. O sistemin siyasi temeli, 1. Dünya Savaşı’ndan sonra yerine getirilemeyen sorumluluğun ortak bir deneyimi ve 2. Dünya Savaşı’ndan sonraki güçlerin -ve bunları birbirine bağlayan piyasaların doğasının- açık bir değerlendirmesi yoluyla oluşturulmuştu. Sistemin yeni gelişmeleri takip edemediği görünmektedir. İsterseniz birkaç örneği inceleyelim:
ABD doları hakim rezerv kuru olmaya devam edecek mi?
Bretton Woods kur sistemi 1973’te dalgalı kur rejiminin yolunu açmıştır ve dolar dünyanın temel rezerv para birimi olmuştur. Bir rezerv para birimi olarak doların güvenilirliği ile ilgili tüm soru işaretlerine rağmen, yatırımcılara güvenli bir liman sunduğu için kriz sırasında değeri güçlenmiştir.
Doların bu özel statüye sahip olmasından dolayı Amerika Birleşik Devletleri inanılmaz derecede şanslıdır. Bütçe ödemeleri yapmak veya ticaret açıklarını kapatmak için uğraşan ülkeler ile çalışırken, Amerikalıların tahvil ihraç etme ve para basma konusundaki benzersiz avantajlarını düşünmedikleri an olmadığını anlatırım. Napolyon savaşlarının tarihinde büyük saldırı ve muharebelerden bahsedilir, ancak Britanya ve koalisyonunun sonuçtaki zaferi Pitt’in, Britanya’ya kredisini tekrar kazandırması ile ilgili kansız bölüme dayanmaktadır.
Amerika Birleşik Devletleri doları dünyanın hakim rezerv parası olarak görmeye devam ederse yanılgıya düşer. Geleceğe bakacak olursak, doların karşısında giderek daha fazla seçenek olacaktır.
Avrupa Merkez Bankası’nın son dönemdeki performansını göz önüne aldığımızda, Euro’nun kabul edilebilirliğinin artacağına inanmak için her sebep mevcuttur. Euro’nun etkisi, kısmen Avrupa Birliği ülkelerinin gelecek yıllardaki rekabetçiliğine ve finans piyasalarının derinliğine ve likiditesine bağlı olacaktır. Demografik durum ve büyüme beklentileri de önemli olacaktır. Ancak doların zayıflaması halinde Euro finansmanı önemli bir alternatif olacaktır.
Ayrıca, Çin kademeli olarak para biriminin uluslararasılaştırılmasına doğru ilerlemektedir. Çin ticaret ortaklarının Renminbi ile iş yapmasını kolaylaştırmaktadır – örneğin döviz takası yoluyla. Bu geçişi yatırım dünyasında da görmemiz olasıdır: Çin ilk kez bu ay kıyı ötesi yatırımcılar için Renminbi cinsinden devlet tahvili ihraç etmiştir. Çin kısa süre önce yabancı şirketlerin hisselerini Çin’de borsada işleme koyabileceklerini duyurmuştur; bu Şanghay’ı uluslararası bir finans merkezine dönüştürme yolunda bir adımdır. Önemli bir emtia ithalatçısı olarak, yeni referans endekslerin Şanghay veya diğer Çin limanlarında Renminbi cinsinden belirlendiğini hayal edebilirsiniz.
Çin’in liderleri temkinli olacaktır. Çoğu kapalı bir sermaye hesabından kaynaklanan kontrolü devam ettirmek isteyecektir. Finans ve bankacılık piyasaları çeşitli müdahale ve kontrol araçlarına tabi olmaya devam edecek gibi görünüyor. Ancak ben, Çin’in kaçınılmaz olarak dışarıya doğru çekileceğini düşünüyorum. 10-20 yıl içinde, Renminbi finans piyasalarında bir güç haline gelecektir.
Ülkeler ve piyasalar, başlıca para birimlerinin bir portföyünü yansıtan Özel Çekme Hakları -SDR- cinsinden finansmanlar ile karşılaşabilir.
ABD doları elbette önemli bir para birimidir ve öyle olmaya devam edecektir. Ancak doların kaderi büyük ölçüde ABD’nin tercihlerine bağlı olacaktır. Amerika Birleşik Devletleri borç sorunlarını enflasyona başvurmadan çözebilecek mi? Amerika, harcama ve bütçe açığı üzerinde uzun vadeli bir disiplin uygulayabilecek mi? Ayni büyük balon riskine ve kurumsal sorunlara yol açmadan, yenilikçilik, likidite ve getiri için sağlıklı bir finans sektörü kapasitesini yeniden oluşturuyor mu? Doların değeri aynı zamanda dinamik ve yenilikçi bir özel sektör ekonomisinin dönüşünü ne ölçüde göreceğimize bağlı olacaktır.
Güç ilişkileri ülkelerin kendi içlerinde sorgulanıyor. Merkez bankaları bu krizde çok büyük bir rol oynadı.
Demokratik hükümetler bağımsız merkez bankalarının daha fazla yetki almalarına izin verecek mi?
ABD Kongresi, Merkez Bankası’nın fon yaratma, varlık satın alma, küresel swap hatları düzenleme ve kamu kaynaklarının harcanması ile ilgili normal usulün dışında işlem yapma konularındaki yetkilerinin kapsamını öğrendiğinde şaşkınlığa uğradı.
Kongre’nin, Alexander Hamilton’dan bu yana bankalar ve bankacılar ile huzursuz bir ilişkisi olmuştur. Amerika Birleşik Devletleri’nin bir merkez bankası kurması 1913 yılına kadar sürmüştür. ABD Merkez Bankası zor kazandığı bağımsızlığını yıllarca süren çabaları sonucu edinmiştir.
Dolayısıyla, Amerikan demokrasisinin Merkez Bankası’nın yetkilerini artırarak sistemik bankacılık risklerini denetlemek ve para politikasını yürütmek konularında da yetkilendirme hususunda tereddüt etmesi şaşırtıcı olmamalıdır.
İngiltere’de Bank of England ve Finansal Hizmetler Kurumu’nun rolleri ile ilgili tartışma devam etmektedir. Bu sorunla Euro bölgesi ülkeleri de karşı karşıya ve üstelik onlar çoklu ulusal denetleme kurumunun yarattığı karmaşıklık ile de uğraşıyorlar. Bu konu bankacılık ve finans piyasaları giderek daha da gelişen, yükselişteki gelişmekte olan ülkelerde de bir tartışma konusu.
Krizin etkisini en yoğun gösterdiği dönemde merkez bankaları etkileyici bir şekilde iyi performans sergiledi. Ancak varlık fiyatları enflasyonu ve ciddi denetleme sorunları da dahil olmak üzere bu yeni oluşumu nasıl ele aldıkları konusunda makul soru işaretleri ortaya çıktı. Merkez bankalarının, enflasyonun kontrol dışına çıkmasına izin vermeden toparlanmayı yönetip yönetemeyeceklerini henüz görmedik.
İsrail Merkez Bankası Başkanı ve eski IMF Başkan Yardımcısı Stanley Fischer, örgütsel verimliliğe dayalı olarak, para politikası ve ihtiyatlı standart denetimi araçlarını birlikte kullanmak için bir gerekçe ortaya koyuyor. Diğerleri ise fonksiyonlardan birisinin kaçınılmaz olarak üvey evlat muamelesi göreceğini veya her iki konuda yetkilendirmenin, ikinci bir fikir olmadığında hata riskini artıracağını savunuyor. Hatta bazıları çıkar çatışması doğacağını ileri sürüyor.
Bu tartışma bankalar ve merkez bankalarına yönelik farklı politik gelenekleri ve tutumları yansıtacaktır. Amerika Birleşik Devletleri’nde, Merkez Bankası’ndaki bağımsız ve güçlü teknokratlara daha fazla yetki vermek güç olacaktır. Son krizin yönetimi ile ilgili gözlemim, Hazine Bakanlığı’nın farklı düzenleyiciler grubunu bir araya getirmek için daha fazla yetkiye ihtiyaç duyduğu yönündedir. Ayrıca, Hazine Bakanlığı icracı bir bakanlıktır bu sebeple Kongre ve kamuoyu ilave bir yetkiyi nasıl kullandığını daha direkt bir şekilde denetleyebilir.
Bretton Woods mimarlarının bir başka mirası ise küresel ticaret sistemimizdir.
Küresel ticaret sistemimiz küresel ekonominin taleplerine ayak uydurabiliyor mu?
Bu sorunun cevabı açık bir şekilde “hayır”dır.
Bardağın dolu tarafına bakacak olursak, 1930’lardaki ekonomik izolasyonculuğun sarsıntılı deneyimleri birçok hükümeti, sonucu riske atmaması konusunda uyarmıştır. Bugüne kadar, geleneksel ticaret korumacılığı düşük dereceli bir ateşe yol açmıştır. Ancak ateş yükselmektedir.
Ticaretin politik ekonomisi “bisiklet kuramı” ile özetlenmektedir: Çoğu ülkede korumacı üreticilerin yerel baskıları göz önüne alındığında, onların baskısına karşı koymanın tek yolu serbestleşen bir ticaret gündemi ile yeni bir yapı oluşturmaktır. O zaman, açılan piyasaların getireceği potansiyel kazanımlar bu bariyer yaygaralarını karşılayacak çıkarların harekete geçirilmesine yardımcı olacaktır.
Bugün Dünya Ticaret Örgütü için Doha Turu’nda pedallar zor dönüyor. Ayrıca, çerçevesi neredeyse on yıl önce çizilen bir gündem ile Doha Turu yeni zorlukların hızla gerisinde kalıyor. Doha Turu’nun düzgün bir şekilde gerçekleştirilmesini sağlamamız, daha sonra da önümüze bakmamız gerekiyor.
Doha Turu, yıllarca kurallara dayalı ticaret sisteminin dışında kalan tarımsal desteklerden bazılarını kısabilir, disiplin altına alabilir, hatta ortadan kaldırabilir. Piyasaları, gelişmiş ve başlıca gelişmekte olan ekonomilerdeki imalat sanayi ve tarım ürünlerine yavaş yavaş açabilir. Karşılıklı katkıların önemini artırarak ve tarifelerde büyük sıçramalar olması riskini sınırlayarak, başlıca gelişmekte olan ülkelerin bariyerlerini çok daha düşük seviyelerde tutabilir. Doha Turu aynı zamanda yoksul ülkelerdeki temel imalat sanayi üretimini ve katma değerli üretimi sınırlayan gelişmiş ülke tarife sıçramalarını kontrol altına alabilir ve hizmet piyasalarını açabilir. Doha Turu ayrıca ticareti çok serbest bir şekilde sınırlamak için değiştirilen kuralları düzeltebilir. Bunlar gerçek kazançlardır ve gelişmiş ülkelerin ve önde gelen gelişmekte olan ülkelerin karşılıklı ve sistemik bir çıkar için anlaşmaya varma becerisini ortaya koyacaktır.
Doha’da başarıya ulaşıldıktan sonra, hızla yeni bir gündeme doğru ilerleme kaydetmemiz gerekiyor. Bölgesel bütünleşme küreselleşmenin bir parçasıdır, ancak bir yandan açık bir bölgeselciliği teşvik ederken diğer yandan ülkelerin daha derin ve kapsamlı serbestleşmenin faydalarından yararlanabilmesini sağlayacak kurallara ihtiyacımız vardır. Dünya Ticaret Örgütü’nün yeni karbon tarifelerine başvurmadan iklim değişikliği gündemini desteklemesi gerekir. Krizden doğan finansal korumacılık ve sübvansiyon korumacılığı karsısında önlemler almamız gerekiyor. Güney-Güney ticareti önünde daha az engel olması gerekiyor. Kalkınma ve büyüme fırsatları ile uyum sağlamak için hizmet ticaretinin genişletilmesi gerekiyor. Ticaretten doğan büyüme fırsatlarından daha az yararlanabilen en yoksul ülkelere daha fazla yardım etmemiz gerekiyor.
Bu yeni gündem, ticaretin kolaylaştırılmasını “yardım için ticaret” ile bağlantılandırmak için Dünya Bankası Grubu tarafından desteklenen ve WTO Genel Müdürü Pascal Lamy tarafından daha önce gerçekleştirilen çalışmaları daha da ileri götürmelidir. Ticaretin önünde daha az bariyer olmasının faydalarından yararlanabilmek için, yoksul ülkelerin şunlara ihtiyacı vardır: Karayla çevrili ülkeler için erişim sağlamak ve daha büyük piyasalar oluşturmak için bölgesel entegrasyon; enerji; altyapı; lojistik sistemler; ticaret finansmanına kolay erişim; standartlar konusunda yardım ve etkinleştirilmiş gümrük ve sınır prosedürleri. Eskiden bir tırın Kenya ile Uganda arasındaki sınırı geçmesi iki gün sürüyordu. Bugün, Dünya Bankası’nın kurulmasına yardımcı olduğu tek duraklı gümrük noktası sistemi geçiş süresini iki saate hatta daha kısa bir süreye düşürmüştür.
Bretton Woods sistemi, gücün daha az sayıda ülke üzerinde yoğunlaştığı bir dönemde 44 ülke tarafından oluşturulmuştu. Büyük dekolonizasyon dalgaları heyecan vericiydi; az sayıdaki gelişmekte olan ülkeler tarihin öznesi olarak değil nesnesi olarak görülüyordu. O dünya artık çok eskide kaldı. Politik ekonominin yeni gerçeklikleri farklı bir sistem gerektiriyor.
Krizden sonra gelişmekte olan ülkelerin rolü ne olacak?
Kriz, özellikle Çin, Hindistan ve diğer ülkeler olmak üzere, başlıca büyümekte olan ekonomilerin artmakta olan öneminin altını çizmiştir. Aslında dünya ekonomisi, yaklaşık iki yüz yıl önceki, sanayi devriminden ve yeni bir Kuzey Amerika öncesi duruma doğru yeniden dengeleniyor.
Yükselen gelişmekte olan ülkeler toparlanma sürecinde kilit bir rol oynamalıdır. Tahminlerde bulunan çoğu kişi ABD tüketicilerinin geri çekilmesi ile birlikte talebin düşük seviyelerde kalmasını bekliyor. Gelişmekte olan birçok ülke finansmana erişim sağlayabilmesi halinde talebi artırabilir. Bu ülkeler borçlanma için gerekli mali kapasiteye sahipler ancak özel sektörlerini sıkıştırmadan istedikleri miktarlarda ve makul fiyatlarda bulamıyorlar. Öte yandan, dünyanın aşırı yoksul nüfusunun yüzde 70’i orta gelirli ülkelerde yaşıyor. Dünya Bankası Grubu ve bölgesel kalkınma bankaları yardımcı olabilir.
Geleceğe bakacak olursak, büyümenin çok kutuplu olması dünya için daha dengeli ve kapsayıcı bir büyüme modeli için yararlı olabilir. Altyapıya, insanlara ve özel işletmelere yapılacak yatırımlarla, Latin Amerika ve Orta Doğu’daki ülkeler dünya ekonomisi için oluşturulacak “Yeni bir Düzene” katkıda bulunabilir.
Zaman içinde Afrika da bir büyüme kutbu haline gelebilir. Afrika ülkelerinin çoğundan aldığım mesaj aynı: Afrikalılar enerji, altyapı, daha verimli tarım, dinamik bir özel sektör ve açık ticaret ile bağlantılı bölgesel olarak bütünleşmiş piyasalar istiyor. Bu mesaj, 60 yıl önceki yıkık bir Avrupa’dan duyulabilecek bir mesajdır.
Krizden önce bazı Afrika ülkeleri istikrarlı bir şekilde etkileyici büyüme rakamlarına ulaşmıştı. Krizden çıkış sürecinde onlar için yeni bir fırsat doğabilir. Bazı Çinli imalat firmaları devlet desteği ile birlikte temel üretim faaliyetlerini Afrika’ya kaydırmayı düşünüyor. Dünya Bankası Grubu, altyapı, enerji ve eğitim olanaklarını bu girişimler ile eşleştiren yeni sanayi bölgelerinin geliştirilmesi konusunda Çin ile birlikte çalışmaktadır.
Çin’in Afrika ile ilgili gelecek planları -ki bunlar kaynak geliştirme ve altyapıyı içermektedir- diğer ülkeler tarafından desteklenebilir. Brezilya tarımsal kalkınma deneyimini paylaşma konusunda istekli görünüyor. Hindistan demiryolları inşa ediyor. Bunlar oluşturduğumuz bir eğilimin ilk günleri.
Dünya Bankası Grubu bu kalkınmayı küresel ölçekte destekleyerek finansal korumacılık ve ticaret korumacılığı karsısında bir karşı denge oluşturabilir: Bankalara, öz sermayeye, altyapıya ve borç yeniden yapılandırmasına yatırım yapmak için, özel sektör kolumuz olan IFC vasıtasıyla yeni bir Varlık Yönetim Şirketi kurduk. Yerel para birimindeki tahvil piyasalarının geliştirilmesini desteklemek ve yatırımda bulunmak için de buna paralel bir çalışmamız var. Devlet ve emeklilik fonları gibi daha uzun vadeli yatırımcılar artık gelişmiş piyasalarda da riskler olduğunu ve gelişmekte olan piyasaların iyi büyüme beklentileri sunduğunu kabul etmektedir.
Sonuç
Bu krizden çıkarken, politikalarımızı, mimarimizi ve kurumlarımızı yeniden şekillendirmek için önümüzde bir fırsat var. Yirmi birinci yüzyılın “Sorumlu Küreselleşme” çağı için yeni bir küresel sistem oluşturma fırsatı ile karşı karşıyayız –bu yeni sistem dengeli küresel büyüme ve finansal istikrarı teşvik edecektir, iklim değişikliğine karsı koymaya yönelik küresel çabaları kucaklayacaktır ve en yoksullar için fırsatlar sunacaktır. Bu, açık piyasaların ve ticaretin, yatırımların, rekabetin, yenilikçiliğin, girişimciliğin, büyümenin, bilginin ve düşünceler üzerine tartışmaların yararlarının artırılması anlamına gelir. Bu hem kapsayıcı hem de sürdürülebilir küreselleşme olmalıdır – fırsatlar çevresel hassasiyetler dikkate alınarak genişletilmelidir.
Ancak bu kendi kendine gerçekleşmeyecektir.
Nisan ayında Londra’da gerçekleştirilen G-20 zirvesinde liderler ekonomik bir uçurumu gördüler. Bugünkü tehlike bir serbest düşüş değil, kayıtsızlıktır. Kriz ortadan kaybolurken, ülkelere “daha iyi bir yeni oluşum” için işbirliği yapma konusunda baskı yapmak daha zor olacaktır. Geçen haftaki G-20 zirvesinde kabul edilen yeni bir Güçlü, Sürdürülebilir ve Dengeli Büyüme Çerçevesinin emsal değerlendirmesi iyi bir başlangıç, ancak küresel izlemenin bulgularını ciddiye alma iradesi de dahil olmak üzere yeni bir uluslararası işbirliği ve eşgüdüm seviyesi gerektirecektir. Bağımsız değerlendirmenin emsal baskısı olması gerekecektir.
İklim değişikliği bunun ilk sınavı olacaktır. Aralık ayında Kopenhag’da gerçekleştirmemiz gereken kilit bir görev, gelişmekte olan ülkeleri düşük karbonlu büyümeye teşvik etmek olacaktır. Karar vericilerin, teknolojik değişimi, uyumu ve büyümeyi teşvik ederken sera gazlarını azaltan bir sürecin çerçevesini oluşturması gerekecektir.
Yeni çok kutuplu büyüme modelini yansıtan bir uluslararası politik ekonomi sistemine ihtiyacımız var. Bu sistem bir yandan yükselen ekonomik güçleri ‘sorumlu paydaşlar’ olarak bütünleştirirken öbür yandan bu ülkelerde hala yüz milyonlarca yoksulun bulunduğunu ve sarsıcı kalkınma zorlukları ile karşı karşıya olduklarını göz önünde bulundurmalıdır. Halkları ağır borç yüklerini ve rekabetçilik endişelerini hisseden ve yeni güçlerin sorumlulukları paylaşması gerektiğini düşünen gelişmiş ülkelerin enerjilerini ve desteklerini devreye sokmalıdır. En yoksul ve en zayıf ülkelere, hala elektriksiz bir şekilde yaşayan 1,6 milyar insana, çatışma ve yönetişim bozuklukları sebebiyle yoksulluk kapanında yer alan “en alttaki bir milyar” insana el uzatılmasına yardımcı olmalıdır.
Küresel finans ve para birimleri. Ticaret sistemi. Kapsayıcı ve sürdürülebilir kalkınma. İklim değişikliği. Kırılganlıklar ve çatışmalar ile uğraşan devletler. Ve diğer güvenlik sorunları. Her konu kendi başına önemli bir konudur. Ancak bunların hepsi birbirleri ile bağlantılıdır.
Dünya ülkeleri işbirliği yapmadıkları sürece bu gündem ile etkili bir şekilde ilgilenemeyecektir. Bir başka çağın ekonomik çok taraflılığı bugünün gerçekliklerini yansıtmamaktadır. Çok Taraflılığı ve Piyasaları modernize etmemiz gerekiyor.
Geçen hafta Pittsburgh’da kararlaştırıldığı gibi G-20’nin, ileri sanayileşmiş ülkeler ve yükselen güçler arasında uluslararası ekonomik işbirliği için üst düzey bir forum haline gelmesi gerekmektedir. Ancak bu tek başına bir komite olamaz. Ayrıca dışarıda kalan 160’ın üzerinde ülkenin sesini duymazdan da gelemez.
G-20’nin ülkeler ve uluslararası kurumlar ağı üzerinden faaliyet gösteren bir ‘Yönlendirme Grubu’ gibi hareket etmesi gerekir. Sorunlar arasındaki bağlantıları tespit edebilir ve karşılıklı çıkar unsurlarını geliştirebilir. Bu sistem hiyerarşik olamaz ve bürokratik bir sistem de olmamalıdır. Konular gündeme getirildikten sonra diğer müzakere grupları, uluslararası rejimler veya küresel ve bölgesel kurumlar yoluyla takip edilebilir. IMF, Dünya Bankası Grubu, Dünya Ticaret Örgütü, Finansal İstikrar Kurulu ve BM organları ülkelerin dikkatini sorunlara çekebilir, analizler sağlayabilir, işbirliği çözümleri oluşturabilir ve politikaların uygulanmasına yardımcı olabilir.
Etkili olabilmek ve meşruiyetlerini güçlendirebilmek için, uluslararası kuruluşların da değişebilmesi gerekir. Oy oranları bir yandan yoksulların seslerini çıkarabilmesini güvence altına alırken diğer yandan yeni ortaya çıkan güçlerin ağırlıklarını ve yeni sorumluluklarını yansıtmalıdır. Onlar, özel işletmelerden, vakıflardan ve sivil toplum kuruluşlarından oluşan bir ağ içerisinde ve aynı zamanda birbirleri ile çalışma şeffaflığına ve becerisine ihtiyaç duyuyorlar.
Eski ekonomik düzen krizden önce değişime ayak uydurmak için uğraşıyordu. Bugünkü kriz ise derin uçurumları ve zorlayıcı ihtiyaçları gün yüzüne çıkardı. Bunu yakalama ve ilerleme zamanı gelmiştir.
Burada ortaya çıkan soru liderlerin bu değişimleri yönlendirme konusunda işbirliği yapıp yapamayacağıdır. Olması gerektiği gibi, temsil ettikleri ulusal kamuoyunun çıkarları onları yönlendirecektir. Ancak, sadece tek başlarına değil, aynı zamanda “Sorumlu Küreselleşmeyi” yansıtan kurumlar yoluyla ortak çıkarların farkına varma ve bunları oluşturma gibi zorlu bir görevle karşı karşıya kalacaklar.
Bretton Woods gözlerimizin önünde yeniden şekillendiriliyor. Bu kez bu süreç New Hampshire’daki üç haftadan daha uzun sürecek. Daha fazla katılımcısı olacak. Ancak bu süreç tam olarak olması gerektiği gibi gerçekleşiyor. Bir sonraki kriz -ne olursa olsun- şimdiden şekil alıyor. Ya siz onu şekillendirirsiniz ya da o sizi şekillendirir.