Dikiş Makinasının Tarihçesi
El dikişi, 20.000 seneden eski bir sanat cinsidir. İlk dikiş iğneleri kemiklerden ya da hayvan boynuzlarından ve ilk iplik hayvan sinirinden yapılmıştır. 14. asırda demir iğneler buluş edilmiş ve ilk gözlü iğneler 15. asırda ortaya çıkmıştır. Dikiş makinesinin o günden bugüne yaşadığı metamorfozlar ve tescil savaşları oldukça tesirli bir süreçtir. Bu yazıda dikiş makinesinin doğuşu, […]
El dikişi, 20.000 seneden eski bir sanat cinsidir. İlk dikiş iğneleri kemiklerden ya da hayvan boynuzlarından ve ilk iplik hayvan sinirinden yapılmıştır. 14. asırda demir iğneler buluş edilmiş ve ilk gözlü iğneler 15. asırda ortaya çıkmıştır. Dikiş makinesinin o günden bugüne yaşadığı metamorfozlar ve tescil savaşları oldukça tesirli bir süreçtir. Bu yazıda dikiş makinesinin doğuşu, büyümeleri ve yapılan tescil gayretleri üzerine bilgiler bulunmaktadır.
Mekanik Dikişin Doğuşu
Mekanik dikişle iletişimli olası ilk tescil, Alman Charles Weisenthal’a verilen 1755 İngiliz tescilidir. Weisenthal, bir makine için tasarlanmış bir iğne için tescil almıştır. Bununla beraber tescil, aygıtın geri kalanı tarif edilmemiştir ve bu surattan bir aygıtın var olup olmadığı öğrenilmemektedir.
Birkaç Mucit Dikişi Geliştirmeye Çalışmıştır
İngiliz mucit ve marangoz Thomas Saint, 1790 senesinde bütün bir dikiş makinesi için ilk tescili almıştır. Saint’in buluşunun çalışan bir prototipini yapıp yapmadığı öğrenilmemektedir. Tescil, tende bir delik açan ve delikten bir iğne geçiren bir bız anlatmaktadır. Saint’in buluşunun daha sonra tescil çizimlerine sabreden bir kopyası işe yaramamıştır. 1810 senesinde Alman Balthasar Krems, kapak dikmek için otomatik makine buluş etmiştir. Krems buluşunun tescilini almamış ve hiçbir zaman iyi işlememiştir. Avusturyalı terzi Josef Madersperger, dikiş makinesini buluş etmek için birkaç teşebbüste bulunmuştur ve 1814 senesinde bir tescil almıştır fakat tüm mücadeleleri başarısız sayılmıştır.
Thomas Stone ve James Henderson, 1804 senesinde el dikişine eş bir makine tasarlamışlardır ve tescil almışlardır. Aynı sene Scott John Duncan’a çok iğneli bir nakış makinesi için tescil verilmiştir. Her iki buluş da başarısız olmuş ve kısa süre sonra millet tarafından unutulmuştur. 1818 senesinde, ilk Amerikan dikiş makinesi John Adams Doge ve John Knowles tarafından buluş edilmiştir. Makinaları, arızalanmadan evvel rastgele bir faydalı ölçüde kumaşı dikememiştir.
İlk Fonksiyonel Dikiş Makinesi ve Çıkan İsyan
1830 senesinde Fransız terzi Barthelemy Thimonnier tarafından işlevsel olan ilk dikiş makinesi buluş edilmiştir. Thimonnier’in makinesinde sadece bir iplik ve nakışta kullanılan aynı zincir dikişi yapan kancalı bir iğne kullanılmıştır. Mucit, dikiş makinesinin buluşunun bir sonucu olarak işsizlikten korktukları için hazır giyim fabrikasını yakan hiddetli bir Fransız terzi grubu tarafından öldürülmekten güç kurtulmuştur.
Walter Hunt ve Elias Howe
1834 senesinde Walter Hunt, Amerika’nın ilk bir biçimde galibiyetli dikiş makinesini yapmıştır. Daha sonra, buluşunun işsizliğe neden olacağına inandığı için tescil almaya olan alakasini kaybetmiştir. Hunt’ın makinesi sadece düz buğu dikebiliyordu. Hunt hiçbir zaman tescil almamış ve 1846 senesinde ilk Amerikan tescili iki değişik kaynaktan iplik kullanan bir operasyon için Elias Howe’a verilmiştir. Elias Howe’un makinesinin yerinde gözü olan bir iğnesi vardır. İğne kumaşın içinden itilmiş ve öteki tarafta bir ilmek oluşturmuştur, bir yol üzerindeki bir mekik daha sonra ikinci ipliği ilmek süresince kaydırarak kilit dikişi ismi verilen şeyi oluşturmuştur. Bununla beraber, Elias Howe daha sonra tescilini savunurken ve buluşunu pazarlarken sorunlarla karşılaşmıştır. Sonraki dokuz sene süresince Elias Howe, evvel makinesine alaka göstermek, ardından tescilini taklitçilerden gözetmek için gayret etmiştir. Onun kilit dikiş mekanizması, kendi yeniliklerini geliştiren ötekileri tarafından benimsenmiştir. Isaac Singer yukarıya ve alt hareket mekanizmasını buluş etmiş ve Allen Wilson bir döner kancalı mekiği geliştirmiştir.
Isaac Singer- Elias Howe’a Arasındaki Gayret
Dikiş aygıtları, Isaac Singer’ın ticari açıdan galibiyetli ilk aygıtı buluş ettiği 1850’li senelere kadar seri yapıma geçmemiştir. Singer, iğnenin yan yana değil yukarıya alt hareket ettiği ilk dikiş makinesini yapmış ve iğneye bir ayak basamağı efor vermiştir. Evvelki cihazların hepsi elle döndürülmüştür. Bununla beraber, Isaac Singer’ın makinesi Howe’un tescillediği kilit dikişini kullanmıştır. Elias Howe, Isaac Singer’a tescil ihlali sebebiyle dava açmış ve 1854 senesinde kazanmıştır. Walter Hunt’ın dikiş makinesi ayrıca iki makara ve sivri uçlu bir iğne ile kilit dikişi kullanılmıştır, ancak duruşmalar Howe’un tescilini Hunt tescilini terk ettiğinden beri onaylamıştır.
Eğer Hunt Yaptığı makinensin tescilini alsaydı, Elias Howe’ın açtığı davasını düşecekti ve dolayısıyla Isaac Singer kazanacaktı. Isaac Singer kaybettiğinden beri Elias Howe tescil telif fiyatı ödemek zorunda kalmıştır. 1844 senesinde İngiliz John Fisher, Howe ve Singer tarafından yapılan aygıtlarla yeterince özdeş bir dantel yapma makinesi için tescil alınmıştır. Bununla beraber Fisher’in almış olduğu tescil eğer tescil bürosunda kaybolmamış olsaydı, John Fisher da bu firmanın bir ortağı olabilirdi. Buluşunun kârından hisse alma hakkını zaferle savunduktan sonra Elias Howe, senelik kazancının senede üç surat dolardan iki yüz bin doların üzerine çıktığını görmüştür. Howe, 1854 ile 1867 seneleri arasında buluşundan takribî iki milyon dolar kazanmıştır. İç Savaş sırasında, servetinin bir kısmını Birlik Ordusu için bir piyade alayı donatmak için affetmiş ve alayda özel olarak misyon yapmıştır.
Isaac Singer – Elias Hunt’a Arasındaki Gayret
Walter Hunt’ın 1834 göz uçlu iğne dikiş makinesi daha sonra Spencer, Massachusetts’deri Elias Howe tarafından yine buluş edilmiş ve 1846 senesinde tescili alınmıştır. Her dikiş makinesinin Walter Hunt’s ve Elias Howe, ipliği kumaşın içinden bir yay hareketiyle geçiren kavisli, göz uçlu bir iğnesi vardır, kumaşın öteki tarafında bir ilmek oluşturulmaktadır ve ikinci bir iplik, bir kilit dikişi oluşturan döngüden geçen bir yolda ileri geri çalışan mekik tarafından taşınmaktadır. Elias Howe’nin yapmış olduğu tasarım, Isaac Singer ve başka bireylerce kopyalanarak ileride daha çok tescil davaları açılmasının yolunu açmıştır. Bununla beraber, 1850’li senelerde bir duruşma savaşı, kesin olarak Elias Howe’a göz uçlu iğnenin tescil haklarını vermiştir. Elias Howe, davayı tescil ihlali sebebiyle en büyük dikiş makinesi üreticisi Isaac Merritt Singer’a açmıştır. Isaac Singer savunmasında, Howe’un tescilini geçersiz kılarak, buluşun zati takribî 20 senelik olduğunu ve Howe’un, Singer’ın ödemeye zorlandığı tasarımlarını kullanan rastgele birinden telif hakkı arzında bulunamayacağını göstermiştir.
Walter Hunt dikiş makinesini terk ettiğinden ve tescil başvurusunda bulunmadığından, Elias Howe’un tescili 1854 senesinde bir duruşma kararıyla onaylanmıştır. Isaac Singer’ın makinesi de Howe’dan azıcık değişiktir. İğnesi, yanlara değil, yukarıya ve alt hareket etmektedir ve bir el krankından ziyade bir ayakla çalıştırılmaktadır. Ancak aynı kilit dikiş harekâtı ve eş bir iğne kullanılmıştır. Bununla beraber Elias Howe, tescilinin sona erdiği sene olan 1867 yılına can vermiştir.
Dikiş Makinesi Tarihindeki Öteki Büyümeler
2 Haziran 1857 senesinde James Gibbs, ilk zincir dikişli tek iplikli dikiş makinesinin tescilini almıştır. Portland, Maine’den 1840-1922 Helen Augusta Blanchard, 1873 senesinde ilk zikzak dikiş makinesinin tescilini almıştır. Zikzak dikiş, bir dikişin kenarlarını daha iyi kapatarak giysiyi daha sağlam hale getirmektedir. Helen Blanchard ayrıca şapka dikiş makinesi, cerrahi iğneler ve dikiş cihazlarına müteveccih öteki iyileştirmeler dahil olmak üzere 28 başka buluşun tescilini almıştır.
Hazır giyim fabrikası yapım hatlarında ilk mekanik dikiş aygıtları kullanılmıştır. 1889 senesine kadar konutta kullanılmak üzere bir dikiş makinesi tasarlanıp pazarlanmıştır. 1905 senesine gelindiğinde, elektrikle çalışan dikiş makinesi yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.