1930’lu yıllar ve özellikle de İkinci Dünya Savaşı, insan haklarının ağır ve sistematik ihlallerinin görüldüğü bir tarihsel kesit olmuştur.
Savaştan sonra, Milletler Cemiyeti’nin yerini almak üzere yeni bir uluslararası örgütün kurulmasına karar verilmiş ve böylece Birleşmiş Milletler örgütü doğmuştur. Birleşmiş Milletler’in kurucu Şart’ı insan hakların yoğun vurgular taşıyan normlar içermiştir.
Keza, Şart, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nu insan hakları alanında çalışmalar yapmak ve öneriler geliştirmek, Ekonomik ve Sosyal Konsey’i de insan haklarının teşviki için komisyonlar kurmakla görevlendirmiştir.
Şart’ta geçen bu hususlar, Şart çerçevesinde birtakım insan hakları organ ve mekanizmalarının gelişiminin hukuksal dayanağını oluşturmuştur.
Birleşmiş Milletler’in acil bir iş olarak evrensel bir insan hakları bildirisi hazırlamakla karşı karşıya kalması, Ekonomik ve Sosyal Konsey’in İnsan Hakları Komisyonu adlı bir organ kurmasını hızlandırmıştır.
İnsan Hakları Komisyonu, ilk iş olarak, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 10 Aralık 1948’de kabul ettiği İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’ni kaleme almıştır.
Başlangıçta, İnsan Hakları Komisyonu, insan hakları ihlallerini konu alan şikâyetlere bakmaya yetkili olmadığı görüşünde olmuştur.
Bu yaklaşım, Ekonomik ve Sosyal Konsey tarafından da benimsenmiştir; ne var ki, Birleşmiş Milletler’e üye olan Afrika ve Asyalı ülkelerin de tazyikiyle, bu yaklaşım şekli zamanla değişmiştir.
İnsan Hakları Komisyonu, varsa, ‘büyük insan hakları ihlallerinin süreklilik gösterdiği durumları teşhir etmek üzere’, hükümetlerin cevaplarıyla birlikte insan hakları şikâyetlerini inceleme yetkisinin olması gerektiğine dair bir öneride bulunmuştur.
Komisyon’un bu önerisi doğrultusunda, Ekonomik ve Sosyal Konsey, 1970 tarihli ve 1503 sayılı kararıyla İnsan Hakları Komisyonu’nu bu işlevi yerine getirmek üzere yetkilendirmiştir. Böylece, 1503 usulü olarak anılan mekanizma doğmuştur.
Her başvuruyu değil, sadece süreklilik arz eden büyük insan hakları ihlallerini konu alan başvuruları kapsayan 1503 usulüne gore, 1947’de kurulmuş olan Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu (bu alt komisyonun adı daha sonra iki kez değişmiştir), bünyesinden çıkan Çalışma Grubu başvuru hakkında ilk incelemeyi yapar.
Bu ilk incelemden sonra konu Alt Komisyon’a ve şayet reddedilmemişse İnsan Hakları Komisyonu önüne gelir.
Komisyon, konuyla ilgili hiçbir şey yapmama kararını benimseyebileceği gibi, dostane çözüm, konu hakkında ilgili devletten daha fazla bilgi ve belge isteme veya da konuyu 1235 usulü çerçevesinde ele alma seçeneklerinden birini benimser.
İnsan hakları Komisyonu’nun Ekonomik ve Sosyal Konsey için konuyla ilgili olarak hazırlayacağı nihaî rapor dışında 1503 usulünün bütün aşamalarında gizlilik esastır ve bu usulle benimsenen temel çizginin, ilgili devlet üzerinde siyasal baskı yaratmak yoluyla konuyu çözüme kavuşturmak olduğu söylenebilir.
Ekonomik ve Sosyal Konsey, 1967 tarihli ve 1235 sayılı kararıyla, İnsan Hakları Komisyonu’na ve Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu’na, büyük çapta insan hakları ihlallerini tetkik etmek yetkisi vermiştir.
1503 usulü’nün tersine gizliliğin değil açıklığın (aleniliğin) esas olduğu ve 1235 usulü olarak anılan bu sistem, bir özel çalışma grubunun veya özel raportörün, yerinde incelemeler yapmasını ve yerinde toplanan bilgiler doğrultusunda konuya dair düzenli değerlendirmeler yapılmasını temel almaktadır.
1503 usulünde olduğu gibi, 1235 usulünde de, süreç sonunda ilgili devlet üzerinde zorlayıcı bir etki yaratacak bağlayıcı bir karara varılması şeklinde bir sonuç söz konusu değildir.
Burada da amaç, konuyu olabildiğince uluslararası platforma taşımak ve ilgili devlet üzerinde siyasal tazyik yaratmak suretiyle insan hakları ihlallerine son verilmesini sağlamaktır.
Birleşmiş Milletler Şartı temeline dayandırılabilecek bir diğer insan hakları kurumu, 1993 tarihinde kurulmuş olan İnsan Hakları Yüksek Komiserliği’dir.
Yüksek komiserin görevi, insan haklarının etkili biçimde gerçekleşmesi için çalışmalar yapmak, bu doğrultuda insan hakları faaliyetlerinde koordinatörlük görevini ifa etmek ve Birleşmiş Mileltler organlarına tavsiyelerde bulunmaktır. Yüksek komiser, ilgili hükümetlerle doğrudan temas kurmak şeklinde bir yetkiyle de donatılmıştır.
2006 yılı, Birleşmiş Milletler Şartı’na dayanan insan hakları kurum ve mekanizmalarında birtakım değişikliklerin ve yeniliklerin görülmeye başlandığı sürecin eşiğini oluşturmuştur. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 15 Mart 2006 tarihli 60/251 sayılı kararıyla İnsan Hakları Konseyi’ni kurmuştur.
İnsan Hakları Komisyonu’nun yerini alan Konsey, Genel Kurul’un belirleyeceği 47 üye devletin temsilcisinden oluşmaktadır. Öte yandan, İnsan Hakları Konseyi’nin 5/1 sayılı kararıyla 18 uzmandan oluşan İnsan Hakları Konseyi Danışma Komitesi kurulmuştur.
Danışma Komitesi de, daha once adı Ayrımcılığın Önlenmesi ve Azınlıkların Korunması Alt Komisyonu olup da 1999’dan itibaren İnsan Haklarının Teşvik Edilmesi ve Korunması Alt Komisyonu adını almış olan organın yerini almıştır.
Bu yeni kurumlar, 1503 ve 1235 usullerinin işletilmesi de dahil olmak üzere halefi oldukları kurumlarla aynı işlevleri üstlenmiştir. Bu yeni dönemde, farklı olarak, yeni bir denetim mekanizması olan Evrensel Dönemsel Değerlendirme adlı sistem yaratılmıştır.
Bu sisteme göre, Birleşmiş Milletler üyesi devletler, insan haklarına ilişkin ülkelerindeki durumları ve bu alanda iyileştirmeye dönük neler yaptıklarını dört yılda bir hazırlayacakları raporları sunacak ve bu raporlar İnsan Hakları Konseyi tarafından değerlendirilecektir.
Birleşmiş Milletler zemininde varlık kazanan ikinci tür insan hakları koruma mekanizmaları, Birleşmiş Mileltler sözleşmelerine dayanan yapı ve işleyişlerden oluşmaktadır. Bunların başlıcası, 1966 tarihli Medenî ve Siyasal Haklar Sözleşmesi (MSHUS)’nin getirdiği koruma sistemidir.
Klasik hakları düzenleyen MSHUS, 28. maddesiyle kurduğu İnsan Hakalrı Komitesi’ni merkez alan bir denetim sistemi getirmiştir. Sözleşme, üç sütundan oluşan bir denetim mekanizması barındırmaktadır.
Bunlar, Sözleşme’deki haklara işlerlik kazandırmak üzere alınan önlemlerin bir rapor şeklinde BM Genel Sekreteri eliyle İnsan Hakları Komitesi’ne sunulması (m. 40), ilgili iki devletin de İnsan Hakları Komitesi’nin konuya ilişkin yetkisini tanımış olmaları koşuluyla, bir taraf devletin, diğer bir taraf devleti Sözleşme yükümlülüklerini yerine getirmediği gerekçesiyle Komite’ye şikâyet etmesi (devlet başvurusu; m. 41) ve nihayet, bireysel başvuru hakkını düzenleyen Ek Protokol’ün ilgili devlet tarafından kabul edilip onaylanması koşuluyla, kişilerin, Sözleşme’yle tanınan haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle bir taraf devlet hakkında Komite’ye başvurmasından (bireysel başvuru, Birinci Seçimlik Protokol, m. 1) oluşmaktadır.
Birleşmiş Milletler sözleşmelerine dayanan diğer insan hakları denetim/koruma organları ise şunlar olmuştur: Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Komitesi, Irk Ayrımcılığının Kaldırılması Komitesi, Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Kaldırılması Komitesi, İşkenceye Karşı Komite, İşkencenin Önlenmesi Alt Komitesi, Çocuk Hakları Komitesi, Göçmen İşçiler Komitesi, Engelli Kişilerin Hakları Komitesi, Zorla Kaybettirilmeye Dair Komite'dir.
Bunlardan, operasyonel bir işlevle donatılmış olan İşkencenin Önlenmesi Alt Komitesi hariç tutulacak olursa, bütün komiteler, dayandıkları sözleşmelerin hükümleri doğrultusunda, temel olarak rapor sistemine dayanan bir işleyişe sahiptir.
Buna göre, sözleşmeye taraf devletler, sözleşme yükümlülüklerinin gereklerini nasıl yerine getirdiklerini gösteren düzenli raporlarını ilgili komitelere sunmakta, komiteler ise, raporu temel alan değerlendirme ve tavsiyelerini ilgili devletlere iletmektedir.
Rapor sistemine ek olarak bazı sözleşmeler ya doğrudan sözleşmeden kaynaklanan ya da ek protokollerle getirilen bireysel başvuru ve devlet başvurusu gibi şikayet mekanizmalarını da tanımıştır.
Bunların tanındığı durumlarda ilgili komitenin görev ve yetkilerinin daha geniş olduğu kuşkusuzdur; ne var ki, MSHUS sisteminde olduğu gibi, bu sözleşmelerde de, taraflara yaptırım öngören, yargısal nitelikli ve dolayısıyla zorlayıcı komite kararlarından söz etmek mümkün değildir