BAŞLARKENGündemimizde yine bir sosyal güvenlik reformu tartışması var. Sosyal güvenlik konusundaki tartışmalarımız geçen yüzyılda kalmadı. Bundan sonra daha çok tartışacağız. Üstelik ortadaki çalışmalarda çizilen çerçevelere bakarsanız, değil bugünkü, yarınki reformun anahatlarını bile görebilmeniz mümkün. Uzmanlara göre, önümüzdeki 30 yıl için sosyal güvenlik sistemi açıkları olmasa bile emeklilik sigortası sisteminin açıkları milli gelirimizin yüzde 4-4.5'ine sabitlenmiş durumda. Üstelik bu açık önümüzdeki 30 yıl boyunca devam edecek. Daha sonra ise iki katına tırmanacak. Bu ne anlama geliyor diyenlerin öncelikle AB sürecinde mali istikrar göstergesi olarak anılan Maasricht Kriterleri'ne bakmasında fayda var.Eğer sabrınız varsa, sosyal güvenlik sisteminde yine/yeni/yeniden reform yapmaya hazırlanan memleketimizde ne yapılmaya çalışıldığını bir anlamaya çalışmakta fayda var. Anlayalım ki, yaşlılık günlerimizde bizi nasıl bir refah düzeyinin beklediği konusunda daha açık bir fikir sahibi olalım. Anlayalım ki, malumata dayalı olarak pozisyon alabilelim. Malumat transferi için hazırsanız, hemen başlayalım.'Fakat, efendim, şimdi biz bu reformu zaten yapmamamış mıydık?' Mesaj açık ve ortada. Ancak bu mesajı okuyan normal bir insanın aklına hemen şu sorunun düşmesi gerekiyor: "Şimdi bu sosyal güvenlik reformu gereği de nereden çıktı? Biz bu reformu zaten yapmamış mıydık?" Doğrudur. Sosyal güvenlik reformu konusunda yaklaşık on yıl tartışıp, bol miktarda rapor hazırladıktan sonra ilk ciddi ve kapsamlı reform girişimini 1999 yılında başlatmıştık. 1999 yılından bugüne nasıl geldiğimizi bilen işin uzmanları aslında 1999 yılındaki reform çalışmalarına baktıklarında hiç de hayıflanmıyor. Onlara göre, Türkiye, 1999 yılında emeklilik sigortası sistemindeki parametrik reformları tamamlayabildiği için bugün daha iyi durumda bulunuyor. Buna göre, yapılan reform sayesinde, önümüzdeki otuz yıl için sosyal güvenlik sistemi açıkları olmasa bile emeklilik sigortası sisteminin açıkları milli gelirimizin yaklaşık yüzde 4-4.5'i düzeyinde sabitlenmiş durumda. Sistemin bu bacağındaki açıklar ancak 2037 yılından itibaren radikal bir sıçrama göstererek yüzde 7'ler civarına yükseliveriyor. Ne yapmalı? 'Ooooh! 2037'ye kadar daha kaç seçim var?' diye meseleye bakarsanız, ortada zaten bir problem bulunmuyor. Ama gelin biz biraz daha ayrıntılı olarak yapılan çalışmalara bir bakalım.Henüz tartışılmayan rapor1999 reformları ile ilgili basılı bir rakamsal değerlendirme ise, Prof. Dr. Yusuf Alper, Prof. Dr. Selahattin İmrohoroğlu ve Doç. Dr. Serdar Sayan tarafından hazırlanan 'Türk Emeklilik Sisteminde Reform: Mevcut Durum ve Alternatif Stratejiler' başlıklı çalışmada bulunuyor. Çalışma, TÜSİAD tarafından Kasım 2004'te yayımlanmış, ancak, her nedense, daha yeterince tartışılmamış bulunuyor. Bu nedenle, Türkiye'de yeni sosyal güvenlik reformunu tartışırken bu çalışmaya sık sık başvuracağız. Bugün olmasa bile yarın neler yapmamız gerektiğinin ipuçları bu çalışmada bulunuyor. Tabii, bunu da ayrıntılı tartışmak gerekiyor.Neyse biz konumuza geri dönelim. İlgili çalışmanın 117-120. sayfaları arasında emeklilik yaşına ilişkin olarak yapılan 1999 yılı düzenlemesinin Sosyal Sigortalar Kurumu'nun (SSK) gelir-gider dengeleri üzerinde yaptığı etki, hiçbir müdahalenin olmadığı durumla karşılaştırılıyor. Sonuçta 1999 yılında emeklilik yaşı ile ilgili değişikliğin SSK'nın açığı üzerindeki etkisini izleyebiliyorsunuz. Buna göre, 1999 reformunun emeklilik yaşı ile ilgili değişiklikler, birikimli açığın boyutunu yaklaşık yüzde 75 oranında azaltmış. Demek ki, 1999 müdahalesi olmadan, kendi haline bırakılsaydı 100 birim olması beklenen SSK açığı, o yıl alınan tedbirler neticesinde 25 birime inmiş. Dolayısıyla bugün karşılaştığımız sosyal güvenlik açıklarına bu gözle bakılmalı.
İşte ortadaki, milli gelirin yüzde 4'ü civarındaki açık, esasen, emeklilik sistemindeki problemin 100'den 25'e düşmüş hali.1999 düzenlemeleri açıkların kontrolü açısından gerekli ama yetersiz bir müdahaledir. Müsaadenizle, sosyal güvenlik sistemine yalnızca bir kamu bütçesi sorunu olarak bakmanın, neden hatalı olduğuna değinmeyi erteleyerek aynı izlekten devam edelim. Madem maksat 1999 yılında gerçekleştirilen sosyal güvenlik reformunun etkisini değerlendirmek, o vakit yine aynı yoldan gidelim ve sosyal güvenlik sisteminin toplam açıklarına bir bakalım.Kontrolsüz gidiş önlendi
1999 yılında sosyal güvenlik alanında alınan tedbirler, yapılan hesaplara göre, kontrolsüz bir gidişi durdurmayı başarmış görünüyor. Ancak geldiğimiz noktada, sosyal güvenlik kurumlarına bütçeden yapılan transferlerin milli gelir içindeki payı, son iki yıldır, yüzde 4.5'lerde dolanıyor. Üstelik yapılan hesaplara göre, önümüzdeki otuz yılda da, bu açık düzeyi devam edecek, daha sonra ise, neredeyse iki katına yükselecek.Bu ne anlama gelir diye soranların öncelikle AB sürecinde, mali istikrar göstergesi olarak anılan Maastricht Kriterleri'ne bir bakmasında fayda var örneğin. Maastricht Kriterleri'nden biri, toplam bütçe açıklarının milli gelire oranı. Bu kriterler ilk oluşturulduğunda, istikrar açısından sosyal güvenlikten kaynaklanan açıklar da dahil olmak üzere toplam bütçe açıklarının milli gelire oranının yüzde 3'ü aşmaması gerektiği belirtiliyordu.
Böyle bakarsanız, 2003'ten 2037'ye Türkiye'de problem var gibi görünüyor. Ondan sonra ise problemin boyutları daha da artıyor. Yalnızca sosyal güvenlik açıkları kalemi bile yüzde 5'i zorluyor!1999'u anlamak gerekli
Böyle bakıldığında, 1999 yılında başlatılan ciddi ve kapsamlı sosyal güvenlik reformu hem kör bir gidişi durdurduğu için başarılı olmuş gibi görünüyor, hem de sosyal güvenlik sisteminin hâlâ devam eden açıklarına bakıldığında o kadar da başarılı değilmiş gibi duruyor. Ama daha iyi bir değerlendirme yapabilmek için, önce, 1999 yılında yapılmaya başlananın ne olduğunu ve o yıl uygulanmaya başlayan reform paketinin ne kadarının başarılabildiğini bir hatırlamak gerekiyor. Hatırlayalım ki, bugün ne yapmaya çalıştığımızı bir çerçeveye yerleştirebilmek mümkün olsun ve resmin tamamını izleyebilelim.Artık adam yerine konuyoruz
Aslında sosyal güvenlik reformu tartışması yeni de başlamadı. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın internetteki web sitesine hiç baktınız mı? (www.csgb.gov.tr) Orada 'Sosyal Güvenlik Sisteminde Reform Önerisi' başlıklı bir metin duruyor uzunca süredir. Revize edilmiş son metnin üzerindeki tarih ise 29 Temmuz 2004. İlk okuduğumuz metindeki tarih Mayıs 2004 imiş.Geleneklerimize uymayan bir durumla karşı karşıya olduğumuz açık. Çalışma Bakanlığı'nın Sosyal Güvenlik Kurumları Başkanlığı Anglosakson ülkelerdekine benzer bir biçimde sosyal güvenlik sistemine ilişkin bir 'Beyaz Kitap' yayımlamış. Ve böylece sistemdeki reform gereğini ortaya koyarak, geliştirmeye çalıştığı öneriyi tartışmaya açmış.Yine aynı web sitesinin en görünür yerine reform kapsamında hazırlanan kanun tasarısı taslaklarını yerleştirmiş. Ortada tam dört kanun taslağı var:Genel Sağlık Sigortası Taslağı, Emeklilik Sigortaları Taslağı, Sosyal Güvenlik Kurum Taslağı, Primsiz Ödemeler Taslağı.
Ortada tartışılacak çok konu var. Ama başlatılan tartışmanın ana mesajı aslında çok açık: Sosyal güvenlik sisteminde kapsamlı bir reform yapılması gerekiyor.Ve bakanlık bizi bu konularda tartışmaya davet ediyor. Bizim internetteki siteden anladığımız bu. Peki, siz bu vatandaşlık ödevinizi yerine getirdiniz mi? 1994-2003 açığı 345 milyar YTL
"Bu borç stoku nereden çıktı?" diye merak ediyor musunuz? Etrafınıza daha dikkatli bakın.Sosyal güvenlik sistemi ile ilgili tartışmalar hep "dil ağrıyan dişe gider" prensibine uygun olarak yapılmıştır bugüne kadar. Dolayısıyla "Biz bu reformu zaten yapmamış mıydık?" değerlendirmesine başlarken de, karşılaştırmayı hemen sosyal güvenlik açıklarının boyutları açısından yapmaya başladık. O açıklar ki, bütçeden transferlerle finanse edilmek zorunda kalınıyor ve kamu borç stokunu artırarak kamu maliyesinde ciddi bir krizi besliyordu. Aynı zamanda, o açıklar, hâlâ zihinlerimizde dolaşan bir başka soruya da, kısmi bile olsa, bir cevap veriyor. 'Sosyal Güvenlik Sisteminde Bir Reform Önerisi' başlıklı metnin 13. sayfasında 2003 yılı itibarıyla bütçeden yapılan sosyal güvenlik transferlerinin güncel değeri toplam iç borç stoku ile karşılaştırılıyor. Nereden çıktı bu borç stoku?
Buna göre, SSK, Bağ-Kur ve Emekli Sandığı'nın 1994-2003 yılları arasındaki açıklarının toplam değeri 345 milyar YTL iken toplam iç borç stoku ise 195 milyar YTL civarında. Eğer aklınızda, "Bu belaların başlatıcısı borç stoku nereden çıktı?" diye soru varsa, bu soruya yanıt ararken sosyal güvenlik sistemimizde biriktirilen açıkları ihmal etmemekte fayda vardır.YARIN: 1999'da ne oldu hatırlıyor musunuz?