Nefes Darlığı
Nefes Darlığı Nedir Neden Olur?
Nefes darlığı her türlü solunum güçlüğünü anlatmak için kullanılan bir terimdir. Hasta genellikle yardımcı solunum kasları aracılığıyla soluk alıp verir ve hava açlığı denen bir boğulma duygusuna kapılır.Çoğu durumda nefes darlığı daha derin soluk alıp verme ve daha sık soluma biçiminde ortaya çıkar. Ama solumanın seyrekleştiği ya da normal sıklıkta kaldığı nefes darlıkları da vardır. Olguların çoğunda hasta soluma güçlüğünü duyar, yani hava açlığının farkındadır, ama bazen, Örneğin bilinç kaybı söz konusuysa bu Öznel duygu bulunmayabilir. Nefes darlıklarının birçok türünde hasta yatar konumda duramaz, solunum kaslarının kolay çalışması için oturur ya da yarı oturur bir konum almak zorundadır. Nefes darlığı normal solumanın engellenmesine ya da kandaki oksijen gereksiniminin artmasına bağlı olarak solunumun zorlamalı hale gelmesidir.
Nefes Darlığı Çeşitleri
Nefes darlıklan başlıca özelliklerine göre iki grupta incelenebilir: Zorlamalı soluk alma ve zorlamalı soluk verme.
Zorlamalı soluk alma
Soluk alma süresiyle soluk verme süresi arasındaki normal oran (5:6) bozulmuş, soluk alma süresi uzamıştır. Ayrıca soluk alma zorlaşmış ve gürültülü hale gelmiştir. Yardımcı solunum kasları (boyun, göğüs, kann kasları) da soluk almaya katılmaktadır. Bu tür nefes darlığı genellikle havanın solunum yollarından geçişini zorlaştıran bir engelin varlığında ortaya çıkar; örneğin gırtlak ya da soluk borusu darlığında durum böyledir.
Zorlamalı soluk verme
Soluk verme süresi uzamış, soluk verme zor ve gürültülü hale gelmiştir. Başta kann kaslan olmak üzere yardımcı solunum kaslan da soluk verme eylemine katılmaktadır. Bu tür nefes darlığı akciğer anfizemi gibi akciğer dokusunun esnekliğinin azaldığı ya da astım gibi küçük bronşlarda spazma bağlı olarak havanın hava keseciklerinden (alveol) çıkmasının engellendiği durumlarda ortaya çıkar.
• Nöbetler halinde gelen nefes darlığı: Normal soluma dönemleri arasında nöbetler halinde ortaya çıkar. Kalp astımında, akciğer ödeminde, üremiye bağlı astımda ve gırtlak spazmında vb görülür. Ama bu tür nefes darlığının en tipik Örneği bronş astımıdır. Bu hastalıkta nöbetler genellikle geceleri tutar, 10 dakikadan birkaç saate kadar sürebilir. Önce yapışkan, daha sonra hafif köpüklü beyaz bir balgam çıkarmasıyla nöbet sona erer. Nöbetin günlerce sürmesi status asthmaticus (astım durumu) olarak bilinir.
• Sürekli nefes darlığı : Genellikle ağır kalp, dolaşım ve solunum yetmezliklerinin ileri evrelerinde görülür.
Soluma güçlüğü olarak da tanımlanan nefes darlığı (dispne) nedir?
Nefes darlığı hekimden yardım istemini gerektiren ve sık rastlanan belirtilerden biridir. Her şeyden önce nefes darlığını doğru tanımlamak gerekir. Nefes darlığı hızlı soluma anlamına gelen “takipne” değildir; metabolizmanın artmasına bağlı olarak daha sık ve derin soluma anlamına gelen “hiperpne” de değildir. Nefes darlığı öznel bir olgudur; hasta bilinçli bir biçimde, nefes alma çabasını güçlendirmeye çalışır. Akciğerlerin yeterli oksijen sağlayamadığı durumlarda ortaya çıkar. Solunum güçlükle ve rahatsız bir biçimde gerçekleşir.
Akciğer hastalıklarında, solunum güçlüğünün anlamı nedir?
Solunum güçlüğü ya da nefes darlığı, akciğer işlevlerinin ileri derecede bozulmasının bir ifadesidir ve her olguda tehlikeli bir işarettir. Soluma güçlüğü solunumun az ya da çok yetersiz olduğunu belirten bir belirtidir.
KUSSMAUL TİPİ NEFES DARLIĞI
Şeker hastalarında (diabetes mellitus) ve üremide görülen bu solunumun nedeni kanın asiditesinin artmış olmasıdır. Bu tip solunumda hasta ritmik bir biçimde nefes alırken, aniden çok derin ve sesli bir nefes alır ve nefesini bir süre sonra uzun bir nefes vermeyle akciğerlerini boşaltır.
BİOT TİPİ NEFES DARLIĞI
Biot tipi nefes darlığı daha çok menenjit, beyin-kanaması, kafa içi basıncının artmış olduğu durumlarda görülür. Bu tip solunum düzensiz Cheyne-Stoke solunumlarına benzer. Nefes alamama dönemleri daha uzun sürer ve bu sırada hastanın çenesi düşmüş, ağzı açılmış, kasları gevşemiştir. Solunumun durmuş olduğu bu dönemlerde hasta ölü gibidir.
EFORLU SOLUNUM TESTLERİ
Sağlıklı insanlar dinlenme sırasında rahatça ve farkına varmadan soluk alıp verirler. Yoğun fiziksel etkinlik sırasında bile kapasitelerinin üst sınırına ulaşmadıkça solunum güçlüğü duymazlar. Vücudun fiziksel etkinliğe uyum sağlaması kalp-dolaşım, solunum ve kas sistemlerinin ortak çalışmasının sonucudur. Bu sistemlerden birinin yetersiz çalışması durumunda insan fiziksel etkinliğe dayanamaz ve zorlandığında solunum güçlüğü çeker; yeterli kan ve oksijen alamayan, kalpte ya da kol ve bacaklarda ağrı ortaya çıkar.
Sağlıklı insanların (Örneğin sporcuların) ya da dolaşım sistemi hastalığı bulunan kişilerin fiziksel zorlanmaya nasıl tepki gösterdiği iyi bilinmektedir. Buna karşılık kronik solunum sistemi hastalığı olanların eforlu (ergometrik) solunum testlerine nasıl ve hangi mekanizmalarla uyum gösterdikleri tam olarak bilinmemektedir. Bu kişilerde efor sırasında ortaya çıkan solunum güçlüğü birçok etkene bağlı olabilir. Basitleştirilecek olursa, bu kişilerde beyin, eforu algıladığı andan başlayarak solunum ve dolaşım sistemlerine daha fazla çalışması yönünde mesaj gönderir, ama bu organlardaki yetersizlik nedeniyle mesajlar yerine getirilemez.
Solunum sisteminin güç harcama sırasında kullanılacak bir yedek kapasitesi vardır. Ama bu yedek kapasite çeşitli nedenlerle azalabilir ya da tam olarak kullanılamaz. Spirometri ve kan gazlarının incelenmesi gibi basit solunum -testleriyle bazı başka testler, vücudun efora uyumunu azaltan etkeni saptamaya yetmez.
EFORLU SOLUNUM TESTİNİN UYGULAMA KOŞULLARI
Eforlu (ergometrik) solunum testinin uygulanmasında karmaşık aygıtlar kullanılır. Testin öbür testlere göre en önemli üstünlüğü hastanın efora karşı azalmış olan uyumunun kökenindeki temel nedeni doğru saptayabilmesidir. Test kalp ya da solunum sistemi kökenli solunum güçlüğünün hem nitelik, hem de nicelik olarak saptanmasının dışında, solunum sistemi hastalığının tipinin de belirlenmesine olanak verir.
Güç harcama şurasında solunum güçlüğü çekilmesinin birçok nedeni vardır. Ortamdan hücrelere hava taşınmasını sınırlayan bütün hastalıklar solunum güçlüğüne yol açar. Oksijenin akciğere ulaşması ve buradaki gaz alışverişinin ardından kan aracılığıyla hücrelere taşınması sürecindeki herhangi bir bozukluk solunum güçlüğünün nedenini oluşturabilir.
Bu bozukluklar şöyle özetlenebilir:
– Akciğerler yetersizdir.
– Akciğer dolaşımı bozulmuştur.
– Kalbin pompalama gücü azalmıştır.
– Büyük (genel) dolaşımda bozukluk vardır.
– Solunum işlevi yeterince denetlenememekte ve biriken karbon dioksitin vücuttan atılmasında güçlük çekilmektedir.
Bütün bu durumlarda uygulanacak testte hastaya yaptırılacak efor nitelik ve nicelik yönünden iyi seçilmelidir. Efor testi vücudun güç harcamaya uyum sağlamak için kullandığı bütün sistemlerin sınanması olarak kabul edilebilir.
Eforlu solunum testlerinin en çok kullanıldığı yerlerden biri de bazı adli tıp olaylarında akciğer hasarının saptanmasıdır. Hastaya daha önce spirometri ve kan gazlan incelemesi gibi testler uygulanmış ve sonuç normal çıkmış ya da çok ileri bir bozukluk saptanmışsa eforlu solunum testinin uygulanması gereksizdir, çünkü bu iki durum sağlıkla hastalığın iki uç noktasını oluşturur. Birinci durumda kişinin sağlıklı, ikinci durumda da hasta olduğu açıkça bellidir. Eforlu solunum testi ise İki uç nokta arasındaki hastalara uygulanmalı ve hastalığın ağırlık derecesini ve kişinin çalışabilip çalışamayacağım saptamak için kullanılmalıdır.
UYGULAMANIN SAKINCALI OLDUĞU DURUMLAR
Test bazı durumlarda kesinlikle uygulanmamalıdır. Bunların başında gelen kalp hastalıkları şunlardır: – Yeni geçirilmiş akut miyokart enfarktüsü;
– genellikle enfarktüs öncesinde görülen tipte anjina pektoris;
– akut kalp kası (miyokart) ya da kalp dış zarı (perikart) iltihaplan;
– ağır kalp ritmi bozukluktan;
– kulakçık-kanncık arası İleti bozukluk-lan (II. ve III. derece);
– konjestif kalp yetmezliği (kalbin fazla kanla yüklenmesine ya da yüksek tansiyona bağlı);
– akciğer dolaşımında (küçük dolaşım) kan basıncı yüksekliği;
– şiddetli kansızlık. Testin ancak belirli koşullar altında ve gerçekten gerekliyse uygulanabildiği durumlar ise şunlardır:
– aort kapağı darlığı;
– ana koroner atardamar tıkanıklığı;
– orta ya da ağır şiddette kan basıncı yüksekliği;
– hipertrofık kardiyomiyopati (kalp kasında aşın kalınlaşmaya bağlı hastalık).
Aynca test yalnızca solunum sisteminin incelenmesine yönelik olsa bile uygulanması sırasında dolaşım sisteminde bir sorun çıkması olasılığına karşı hasta sürekli elektrokardiyografiyle de denetim altında tutulmalı, olağandışı bir durumun ortaya çıkmasına karşı hazırlıklı olunmalıdır. Test bütün kurallara uygun olarak uygulanırsa bu tür sorunlara ender rastlanır. Testin uygulanmasının sakıncalı olduğu öbür durumlar solunum sistemini ilgilendirir. Her türlü akut solunum sistemi hastalığında ve özellikle aşağıdaki durumlarda testin uygulanması sakıncalıdır:
– Yeni geçirilmiş akut akciğer embolisi (akciğer damarlarının pıhtıyla tıkanması);
– pnömotoraks (akciğer zarının iki katmanı arasına hava girmesi);
– akut akciğer enfeksiyonlan, akciğer ya da akciğer zan iltihaplan. Özellikle amfizemli, çok önceden akciğer embolisi geçirmiş ya da gaz alışverişinde bir başka ağır bozulduğu olan hastalar test sırasında çok dikkatle izlenmelidir. Bu hastalarda teste bağlı olarak çeşitli dokulara giden oksijen miktarı aşırı ölçüde azalabilir.
EFORLU SOLUNUM TESTİNİN UYGULAMA BİÇÎMİ
Eforlu solunum testi iki biçimde uygulanabilir: Bunlardan birinde hasta yürüyen bant üzerinde hareket ederek, öbüründe de jimnastik bisikletine benzeyen ergometre bisiklet pedalı çevirerek güç harcar.
İki testten hangisinin seçileceğine karar verilirken aşağıdaki noktalar dikkate alınır:
– Pedal çevirmede harcanan güç daha kolay denetlenebilir.
– Yürüyen bant vücudun çok çeşitli kaslarını çalıştırır.
– Yürüyen bant uygulaması hasta için daha kolaydır.
– Pedal çevirmede vücut ağırlığı testi etkilemez.
– Yürüyen bant uygulaması biraz daha pahalıdır. Ergometre bisikletle yapılan testte pedal hastanın cinsiyetine, vücut yapısına, klinik durumuna ve yaşına göre belirlenen bir hızla ağırlaştırılır. Genellikle, pedalın ağırlığı ya da bandın hızı dakikada bir artırılır. Toplam test süresi hiçbir zaman 10-12 dakikayı aşmamalıdır.
KLİNİK UYGULAMALAR
• Kalp yetmezliği – Test sırasında kalbin yeterli kan alamamasına bağlı olarak kalp bölgesinde ağrıların ortaya çıkması, buna nefes darlığının eklenmesi ve tansiyonun yeterince yükselmemesi kalp yetmezliğinin tipik belirtileri olarak değerlendirilebilir.
Kesin tam için sağ kalbe kateter yerleştirilir ve efor sırasında sol karıncıkta ortaya çıkan bozukluğun derecesi daha kesin ve dolaysız bir biçimde saptanır. Bu yöntem örneğin ekokardiyografide sol kanncık işlevinde bir azalmanın saptandığı, ama efor testi sırasında bu bölgenin İşlevsel kapasitesinin değişmediğinin görüldüğü, dolayısıyla tanıda karışıklıkların ortaya çıktığı durumlarda da kesin tanı koyulmasını sağlar.
• Solunum sistemi hastalıkları – Efor sırasında nefes darlığının ortaya çıkması ve efora uyum gösterilememesi bütün kronik solunum sistemi hastalıklarında saptanan bulgulardır.
Özellikle hem dolaşım sisteminin, hem de solunum sisteminde yaklaşık aynı ağırlıkta bir bozukluğun bulunduğu durumlarda ayırıcı tanı amacıyla bu teste başvurulabilir. Böylece efora uyumsuzluğun asıl nedeninin kalp hastalığına mı, yoksa solunum sistemi hastalığına mı bağlı olduğu anlaşılır. Astımlı hastalarda ise her zaman sabit bir bulgu saptanamayabilir, çünkü bu hastalıkta bronş daralmasının nedeni kişiden kişiye değişir ve bazı hastalarda efora bağlı hiçbir daralma görülmezken, bazılarında efor sırasında ya da sonrasında daralma görülür.