Mustafa Kemal, çok genç yaşlarda politikayla ilgilenmeye başladı. Kurmaylık stajını yaparken bu sebepten tutuklandı ancak serbest bırakıldı. Selanikte kurmay önyüzbaşı iken İkinci Sultan Abdülhamid rejimine karşı gizli ve yasa dışı muhalefetin merkezinde bulundu. Eğer tayini o dönemde Selanike değil, Erzincana, Bağdada veya Yemene çıkmış olsaydı tarihin seyri tamamen değişecekti.
Atatürk, 1881 yılında Selânikte doğdu. Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanımın oğludur. Ali Rıza Efendi (1839-1893)de, Hâfız Ahmet Efendi oğlu olarak Selânik doğumludur. Asıl adı Alidir, Selânik şehrinde vakıflarda ve gümrükte kâtip ve muhafız olarak çalıştı. 1876-77de Rusya savaşında bir müddet gönüllü yedek üsteğmen rütbesiyle bölük komutan yardımcılığı yaptı. 54 yaşında Çayağzında öldü. Atatürk, 12 yaşında idi. Zübeyde Hanımdan Atatürk ve Makbule Atadan (Selânik 1885-Ankara 1956) dışında küçük yaşlarda ölen Ahmed, Ömer, Fatma, Naciye adlı 4 çocuğu daha oldu. 1923te İzmirde ölen Zübeyde Hanım ise, Selanik çevresinden Sarıgöllü Hacı Sofu ailesinden Feyzullah Ağanın kızıdır.
Atatürke Mustafa adı verildi. Kemal, 14 yaşlarında iken matematik öğretmeni tarafından verilmiş isimdir. Bu yaşlardan başlayarak Mustafa Kemal, hattâ sadece Kemal oldu.
ASKERİ ÖĞRENİMİ
Atatürk, 1893te ilkokulu bitirdi. 1896da Selânik askerî ortaokulunu tamamladı. Manastır askerî lisesine yazıldı. Özel derslerle iyi Fransızca öğrendi. 1899da liseyi bitirip İstanbula, geldi, 18 yaşında bir Balkanlı genç ve Osmanlı Türkiyesinin muhteşem taht şehri: İstanbul...
Mekteb-i Harbiyye-i Şâhaneye (İmparatorluk Harb Okulu) girdi. 1902de piyade teğmeni rütbesi alarak Harbiyeyi bitirdi. O zamanın usulünce en yüksek ortalama notla Harbiyenin içinde ayrı bir akademi olan Mekteb-i Erkân-ı Harbiyye-i Şâhaneye alındı. 1905te Harb Akademisinden piyade erkân-ı harb namzedi (kurmay adayı) yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu.
Dönem usulü şöyleydi: 3 yıl Akademide okuyup bitirenlere kurmay değil, kurmay adayı deniyordu. Ancak 2 yıl kıta stajından sonra (bu staj bir yıl önce 3 yıldan 2 yıla indirilmişti) erkân-ı harbkurmay unvanını alabiliyordu. Topçu ve süvari ise, mensup bulunmadığı diğer iki sınıfın alayında birer yıl görevlendiriliyordu. Atatürk gibi piyade ise, bir yıl topçu ve bir yıl süvari alayında staj yapıyordu. Bu stajları yapmayan Akademi mezunlarına erkân-ı harb değil mümtaz deniyordu (mümtaz binbaşı... gibi). Binbaşıdan aşağı kurmay subaylara ve Yarbaydan aşağı subaylara Efendi deniyordu. Bey denmek için kurmay binbaşı veya yarbay subay olmak gerekiyordu (bütün bunları bilmeyen yazar ve tarihçiler, karmakarışık bir Atatürk biyografisi yazmışlardır).
ŞAMDA KURMAYLIK STAJI
Mustafa Kemal Efendi, Harb Akademisini bitirir bitirmez, kendisi gibi kurmay adayı çıkan 3 yüzbaşı arkadaşı (biri Ali Fuad Cebesoydur) ile beraber, politika ile uğraştığı suçlaması ile tutuklandı. Ancak umûm mekâtib-i askeriyye kumandanı (bütün askerî okullar komutanı) ve Tophâne-i Âmire müşîri (mareşal) olarak nazır (bakan, kabinedeki iki asker bakandan biri) Mustafa Zeki Paşa (1849-1914). Birkaç gün sonra 4 genç subayı salıverdi. Tutuklanmalarının sicillerine işlenmemesi için de emir verdi.
M. Kemal, Ali Fuadla beraber, merkezi Şamda olan Beşinci Ordu-yı Hümâyun (İmparatorluk Ordusu)a bağlı 30. süvari alayına, kurmaylık stajının ilk yılı için gönderildi. Ertesi yıl, gene aynı orduya bağlı bir topçu alayında görevlendirildi. 1907de kolağası (önyüzbaşı) rütbesiyle erkân-ı harb (kurmay) unvanını aldı. Selânikte Üçüncü ordu emrine tayini çıktı. Şamda iken âsî Dürzî aşiretlerini takiple görevlendirilmişti. Orada birkaç subay arkadaşı ile gizli bir cemiyet bile kurdu. Bundan bir sonuç çıkmadı. Bir ara Güney Filistinde ilçe merkezimiz Bîrüssebîe gönderildi, oradaki hizmeti beğenilerek iyi sicil aldı.
İTTİHAT VE TERAKKİ SAFINDA
3. Orduda Kurmay Önyüzbaşı olan M. Kemal, Selânikte, İkinci Sultan Abdülhamid (1876-1909) rejimine karşı gizli ve illegal (yasa dışı) muhalefetin merkezinde bulunuyordu. Erzincanda 4. Orduya, Bağdadda 6. Orduya, Yemende 7. Orduya tayini çıksa idi, M. Kemalin Atatürk olması mümkün değildi. Siyasî faaliyeti açığa çıkan subaylar ya Libya, Yemen gibi imparatorluğun uzak eyaletlerinde görevlendiriliyor, oralarda bir imparatorluğun ne gibi meşakkatlerle yönetilebildiği üzerinde tecrübe kazandırılıyor, haklarında suçlama ağırsa veya faaliyetleri eyleme dönüşmüşse, ordudan tard ediliyorlardı. M. Kemal, Selanikte gizli muhalefetin güçlü cemiyeti olan İttihad ve Terakkiye girdi. Bazı subay arkadaşları gibi Mason locasına girmedi.
1908 Temmuzunda İkinci Meşrutiyet (taçlı demokrasi) îlân edildi. M. Kemal, bir görevle Libyada Trablusgarba gönderildi, 1909da İkinci Tümen kurmay başkanlığına atandı. Bundan sonraki biyografimizde ve İkinci Meşrutiyet dönemi generallerimizin istisnasız biyografilerinde, taşıdıkları rütbe ile kumanda ettikleri birliklerin uyuşmazlığı, okuyucuyu şaşırtacaktır. Zira küçük rütbeli subayların, çok daha rütbelilerin kumandasına verilmesi gereken birliklerin başına getirildikleri görülür. Nitekim tümen kurmay başkanlığı genellikle albay, bazen yarbaylara verilirken M. Kemal, önyüzbaşı rütbesiyle bu göreve atanmıştır.
İttihatçılar, yeni rejimde, hem eski rejime bağlı sandıklarından, hem de inkılabı hazırlayan genç subayları ilerletmek için, binlerce değerli subayımızı emekliye ayırdılar. Genç subaylar, büyük birliklere komuta eder hale geldi. Subay eksikliği Balkan ve Cihan Savaşları facialarında kendini belli etti.
HAREKET ORDUSUNDA SUBAY
1909 nisan ayında M. Kemal, İstanbulda çıkan ve tarihe (Rûmî tarihle) 31 Mart Vakası diye geçen ihtilali bastırmak üzere Selanikten hareket eden Hareket Ordusu diye anılacak, Balkanlı azınlık çetelerinin çoğunlukta bulundukları kuvvette kurmay subay olarak İstanbula geldi. Yeşilköyde Meclis-i Milliyi Umûmî, katılabilen Meclis-i Mebûsân Üyesi milletvekilleri ve Meclis-i Âyân (senato üyesi) senatörlerle toplandı.
Meclis-i Mebûsân 2. başkanı, İttihad ve Terakki lideri Talat Bey, parlamenterleri tehdid ederek, İkinci Abdülhamidin hali (tahttan indirilmesi) ve yerine kardeşi veliahd Mehmed Reşadın tahta oturtulması için müzakerelerden acele sonuç almak istiyordu. İttihadçı ve Hareket Ordusundan gelmiş subaylar, müzakereleri izliyor, arada tehdid eden kelimelerle sataşarak tahttan indirme müzakerelerini kısa kesmeye çalışıyorlardı. M. Kemalin biyografisi bakımından önemli olan, bu müzakereler sırasında, parlamenterlere hitâben repüblik diye bağırmasıdır (cumhuriyet). Bu sırada M. Kemal 28 yaşında bir önyüzbaşıdır ve cumhuriyet fikrini Fransız İhtilali üzerinde heyecanla okuduğu kitaplardan aldığı muhakkaktır. Cumhuriyet fikri o yıllarda îttihatçılarda bile yoktur, İttihad ve Terakki partisi silme monarşisttir. Hiçbir yerde yazılmayan bu repüblik! olayı bana, o toplantıda bulunanlar tarafından anlatılmıştı. M. Kemalin o yaşlarda radikal (kökten inkılâpçı) olduğunu gösterir.
M. Kemalin çok yakın ve sınıf arkadaşı Ali Fuad Cebesoyun yazdığına göre, daha o yıllarda, imparatorluğumuzun tasfiyeye mahkûm olduğu görüşünü taşımaktadır. Milli bir devlet tasavvur ediyordu. Musul, Haleb, Adalar, Trakya, kısmen Makedonyayı içeren derli toplu ve koyu Türk bir Türkiye... Bununla beraber az sonra Mustafa Kemal, imparatorluğun önemli ve sorumlu makamlarına girip nüfuz ettikçe, cumhuriyetçi fikrinden uzaklaşmıştır. Ancak 1918 yıkımı ile cumhuriyet fikrine dönmüş, bu defa kimseye telaffuz etmeyerek, Büyük Zafere kadar bir sır şeklinde saklamıştır.
Selânike dönen genç M. Kemalin gittikçe İttihadçılarla arasının açıldığını görüyoruz. Onları yetersiz ve çok muhteris buluyordu. Yolsuzluklara göz yummakla suçluyordu. Fakat en çok, subayın politikaya girmesindeki çok büyük sakıncayı vurguluyordu. Modem Türk ordusunda subay, kurulduğu 1826dan beri ilk defa 1876da ve ikinci defa 1908de politikaya girmişti. M. Kemal, partiden ayrıldı. Yalnız mesleği olan askerlikle uğraşmaya karar verdi. Bu sebeple, kahraman-ı meşrûtiyyet (demokrasi kahramanı) ve halâskâr-ı vatan (vatan kurtaran) ilân edilen, kendisi ile aynı yaşta, fakat iki yıl daha kıdemli Enver Beyle arası açıldıkça açıldı. Az zamanda iki subay, birbirlerinin hasmı durumuna düştüler. Enver, birçok subay arkadaşına dağıttığı yüksek görevlerden Mustafa Kemali mahrum etti.
LİBYADA İTALYANLARA KARŞI
Mustafa Kemalin 1909-12 arasında çoğu Fransızcadan tercüme askerlik üzerinde 5 kitabı basıldı. 38. piyade alayı kumandanı oldu. Arnavudluk isyanının bastırılması hareketinde gene Mahmud Şevket Paşanın maiyetinde bulundu. Arnavudlara sert davranan paşasını eleştirdi. 1910da Fransız ordusunun manevralarını Türkiye nâmına resmen görmek için Fransaya gönderildi. 1911de İstanbulda Genelkurmayda görevlendirildi.
İtalya ile savaş başladı. Enver ve Fethi Beyler gibi, eyaletimiz Libyayı savunmaya koştu. Berne cephesinde komutayı aldı. Yerli Arapları çok iyi örgütledi. İstanbula çağırıldı. 1911 sonunda binbaşı oldu. Bu suretle Suriye, Filistin, Arnavudluk, Makedonya, Libya gibi 3 ayrı Kıtada imparatorluğumuzun biribirine benzemez ülkelerinde savaşa katılarak binbaşı rütbesine yükselmesini vurguluyorum. Hiçbir harekette başarısızlığı görülmedi. Birçoğunda başarı kazandı.
ÇANAKKALEDE PARLADI
1912 sonunda Balkan savaşı patladı. Bolayırdaki kolordunun kurmay başkanı Enver Beyin yanında harekât şubesi müdürü oldu. İkinci Balkan Savası sonunda, Bulgarların boşalttıkları Edirneye Enver Beyle birlikte girdi. Çok politize olan subay arkadaşlarından uzaklaşmak istiyordu. En yakın arkadaşı Fethi (Okyar) Bey 1880-1943 , Sofya orta elçisi olunca, onun yanında askerî ataşeliği kabûl etti. Epey Bulgarca biliyordu. Sofyada Bulgar Meclisindeki 17 Türk milletvekili ile ilişki kurması, Bulgar hükümetini sinirlendirdi. Fakat Kral Ferdinand ile tanışıp görüştü. Yakın yıllara kadar Osmanlı görevlisi olan Kralı, Türk-Bulgar yakınlaşmasının ortak faydaları üzerinde ikna etti.
Bundan sonra Atatürkün Çanakkaledeki askerî tarihe geçen ve adını dünya çapında duyuran pozisyonu gelir ki 34 yaşındadır. Gelecek Cumartesi Haftalık Durum yazımda Çanakkalede ve Osmanlı Generali Atatürkü tarihçi görüşüyle anlatacağım.
70. yıl dönümünde Atatürkü, tarih ilmi çerçevesinde okuyucularıma sunmak istedim. Çok süslenmiş, duygusal, romantik değil, realist bir biyografi ihtiyacı kesindi. Osmanlı subayı olarak karakterini belirtmek ayrıca önem taşıyor du.
Henüz 28 yaşında bir önyüzbaşıydı. Hareket Ordusuyla Selanikten İstanbula gelince. Parlamenterlere hitâben repüblik (cumhuriyet) diye bağırır. İşin ilginci cumhuriyet fikri o yıllarda îttihatçılarda bile yoktur.