Bu bölümde şu sorunun cevabını bulmaya çalışacağız ki iman ile İslam arasındaki nispet nedir?
22/03/2010
İMAN VE İSLAM
Bu bölümde şu sorunun cevabını bulmaya çalışacağız ki iman ile İslam arasındaki nispet nedir? Fert ne zaman mümin sıfatıyla nitelenir ve ne zaman İslam sıfatıyla? Acaba iman ve İslam mefhumu bir midir, yoksa iki ayrı mefhum mudur? Acaba her mümin aynı zamanda Müslüman mıdır ve her Müslüman mümin midir? Acaba imanın olduğu ama İslam'ın olmadığı bir yer var mıdır?
Şunu diyebiliriz ki Allame'ye göre iman ile İslam arasındaki nispet, zahir-batın nispetidir. Diğer bir ibaretle çekirdek ve kabuk nispetidir. Şimdi acaba her kabuğun çekirdeği olmalı mıdır? Ona göre olması gerekli değildir. İçi boş bir kabuğumuzun olması da mümkündür, zira kabuğun içini doldurmak iradî ve bilinçli bir iştir. Diğer taraftan acaba kabuksuz çekirdek var mıdır? O buyuruyor ki çekirdeğin mutlaka kabuğa ihtiyacı vardır ve kabuksuz bozularak yok olur. Öyleyse ona göre her mümin Müslüman'dır ama her Müslüman mümin değildir.
Allame'ye göre "zahir" o dur ki başkaları ona nispet agâh olabilsinler. Diğer ibaretle başkalarının görüş menzilinde vuku bulması gerekir. Batından kasıt bunun tam aksidir. Yani başkalarının ona ulaşması mümkün değildir.
Elbette bu dediklerimiz iman ve İslam'ın birinci mertebesiyle alakalıdır. Zira ona göre iman ve İslam mertebelere sahiptir. Şimdi acaba her mertebe birbiriyle, birinci mertebe için zikrettiğimiz nispete mi sahiptir. Yoksa değil mi? Her mertebenin kendine has bir nispeti mi vardır, birinci mertebenin nispetinden başka?
Bunu anlamak için ilk olarak onun İslam ve iman için zikrettiği mertebeleri incelememiz gerekir. Sonra yukarıda zikrettiğimiz soruları daha net bir şekilde cevaplayabiliriz. Biz önceki bölümde İslam ve imanın mertebelerini zikrettik. Bundan dolayı burada gereksiz tekrardan kaçınmak için yine getirmiyoruz. Allame Tabatabaî'nin orada zikrettiği konulara baktığımızda şu noktayı anlıyoruz ki o, İslam ve imanı aynı şey bilmiyor; öyleyse ona göre İslam ve iman iki ayrı mefhumdur. Mutezile ve Haricilerin aksine ki onlar bu ikisini bir mefhum olarak bilmişlerdir. Allame'ye göre iman kalbi bir şeydir ve Allah'tan başka hiç kimse başkasının imanından haberdar olamaz. (1)
O başka bir yerde Kurân ayetlerinin birinde iman mefhumu hakkında şöyle buyuruyor:
Ayet-i şerifedeki imandan maksat ya kalbi imanın hakikatidir ki mukabilinde nifak vardır, ya da imanın suretidir ki çoğu zaman ondan İslam diye tabir edilir. (2)
Bu merhalede İslam ile imanı birbirinden ayırmak oldukça önemlidir. Zira Hariciler gibi birçoğu İslam ile imanı bir tutarak büyük günah işleyen herkesi iman dairesinden ihraç ederek kâfir ilan ettiler. Yani gerçekte iman dairesinden çıkmakla İslam dairesinden de çıkmış oldular. Çünkü o ikisini bir zannettiler.
Daha önce dediğimiz gibi İslam ile imanın birinci mertebedeki nispeti umum husus mutlaktır. Yani her mümin Müslüman'dır ama her Müslüman mümin değildir. Şimdi soru şu: Acaba diğer mertebelerde de nispet aynı mıdır?
Cevap şu ki artık bu mertebelerde aynı nispet mevcut değildir. Yani her müminin Müslüman olması gerekmez, aynı şekilde her Müslüman'ın mümin olması gerekmez.
Açıklaması şu şekildedir: İmanın ilk mertebesinde olan biri mutlaka İslam'ın birinci mertebesine nispet Müslüman'dır. Ama İslam'ın ikinci mertebesine nispet Müslüman değildir. Buna göre İslam'ın ikinci mertebesini kazanmadığı müddetçe İslam'ın ikinci mertebesi manasında Müslüman değildir.
Aynı şekilde ikinci mertebede ki Müslüman'ın imanın üçüncü mertebesine de sahip olması lazım değildir. Hatta İslam'ın üçüncü mertebesini kazanmadıkça üçüncü mertebenin manasında mümin olamaz. Bu yüzden Allame şöyle buyuruyor:
…Allah karşısında teslim olmak imanın kemalinin mertebelerindendir ve öyle değildir ki iman, İslam olmadan farz edilemesin ve vacip ve zaruri olsun ki her mümin Müslüman da olsun. Hatta daha iyisi şudur: mümin imanını İslam vesilesiyle tekmil etmelidir. (3)
Dikkat edilmesi gereken diğer bir nokta şudur ki onun tabirlerinden anlaşılana göre İslam'ın dördüncü mertebesi iktisabî ve iradi değildir. O ilahi bir lütuftur, mukaddimesi iradi olsa dahi. Bu yüzden imanın dördüncü mertebesi de gayri iradî ve lütufladır.
Geçen beyanlardan anlaşılacağı üzere iman ve İslam mısdak açısından da bir değildir; zira mümin Müslüman olmayabilir, aynı şekilde Müslüman da mümin olmayabilir.
İslam fırkalarının iman ve İslam'ın nispeti noktasındaki görüşlerine gelince, aralarında ihtilaf olduğunu görüyoruz. Bazılarının görüşü Allame'nin görüşüyle muvafıktır, bazılarının ise muhalif.
Şeyh Müfid şöyle diyor:
İmamiye İslam'ın gayri iman olduğu noktasında ittifak etmiştir. Her mümin Müslüman'dır; ama her Müslüman mümin değildir. Bu görüşte Mürcie, Hadis Ehli ve Mutezile, İmamiye ile aynı görüştedir. Ama Haricilerden birçoğu ve Zeydiye bunun hilafında icma etmişlerdir ve her Müslüman'ın mümin olduğunu, aralarında hiçbir fark bulunmadığını zannetmişlerdir. (4)
Eş'arî de Allame'nin görüşünü paylaşır ve der ki:
İslam aynen teslimiyet ve bağlılıktır. Bir şeyde hüküm ve tabiiyet içindir. Her mümin Müslüman'dır ama her Müslüman mümin değildir. Elbette bu Müslüman'ın teslimiyetinin tasdik ve iman üzere olmadığı surettedir.(5)
Baklanî de Eş'arî'nin sözünü tekrarlayarak Hucurat suresinin 14. ayetine istidlal etmiş ve demiştir ki:
Yüce Allah ayette badiye Araplarından imanı nefyetmiş ve İslam'ı ispat etmiştir. İspat olunan şeyden maksat bağlılık ve istislamdır; yani teslimiyeti izhar etmek. O nisa suresinin 94. ayetini de şahit olarak getiriyor ve diyor ki: Kim size teslimiyetini izhar ederse, Müslüman olmuştur. Her ne kadar bu kelimenin kullanımı genellikle Allah ve peygamber karşısında teslim olan birisi için kullanılsa bile. (6)
…………………
1-el-Mizan, c. 1, s. 304
2-Aynı kaynak, c. 4, s. 295
3-el-Mizan, c. 10, s. 116
4-Şeyh Müfid, Evailu’l-Makalat, s. 48
5-İbn-i Faruk, Malakat-u Ebi’l-Hasan Eş’ari, s. 155
6-Baklani, Temhidu’l-Evai’l fi Telhisi’d-Delail, s. 393