Koşul bir sözleşmenin hüküm ifade etmesinin veya sona ermesinin, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olguya bağlanmasıdır.
Kanuna veya ahlaka aykırı bir eylem veya ihmal şart olarak konulamaz, konulmuşsa bu şarta bağlı olan borç hükümsüz olur.
KANUNDA
III. Yasak koşullar MADDE 176- Bir koşul, hukuka veya ahlaka aykırı bir yapma veya yapmama fiilini sağlamak amacıyla konulmuşsa, bu koşula bağlı hukuki işlem kesin olarak hükümsüzdür.
KANUNDA
A. Geciktirici koşul I. Genel olarak MADDE 170- Bir sözleşmenin hüküm ifade etmesi, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olguya bırakılmışsa, sözleşme geciktirici koşula bağlanmış olur. Aksi kararlaştırılmamışsa, geciktirici koşula bağlı sözleşme, ancak koşulun gerçekleştiği andan başlayarak hüküm ifade eder.
Geciktirici koşula bağlı sözleşme, koşulun gerçekleşmesinden önce tarafları bağlar. Taraflar koşulun gerçekleşmesinden öncede tek taraflı irade ile sözleşmeden vazgeçemezler. Ancak sözleşme koşulun gerçekleşmesi halinde kendine bağlanan sonuçları doğurur. Geciktirici koşulun gerçekleşmesi halinde kendine bağlanan sonuçları doğurur. Geciktirici koşula bağlı alacağın, kefaletle,menkul veya gayrimenkul rehni ile garanti edilmesi mümkündür.
KANUNDA
II. Koşulun askıda olduğu sıradaki durum MADDE 171- Koşul gerçekleşinceye kadar borçlu, borcun gereği gibi ifasını engelleyecek her türlü davranıştan kaçınmakla yükümlüdür. Koşula bağlı hakkı tehlikeye düşürülen alacaklı, alacağı koşula bağlı olmayan alacaklıların haklarını korumak üzere başvurabilecekleri önlemleri alabilir. Koşulun gerçekleşmesinden önce yapılan tasarruflar, koşulun hükümlerini zedelediği oranda geçersiz olur
Tarafların koşul olarak öngördükleri olayın gerçekleşmesi ile birlikte, koşula bağlı işlem hukuki sonuçlarını kendiliğinden doğurmaya başlar. Aksi kararlaştırılmamışsa, hukuki sonuçlar koşulun gerçekleştiği andan itibaren meydana gelir, geriye yürümez. Koşula bağlı olarak borçlanılan şey, şartın askıda bulunduğu dönemde alacaklıya teslim edilmişse, alacaklı şartın gerçekleşmesi halinde, oradaki zamanda o şeyden elde ettiği yararların da sahibi olur. Şart gerçekleşmezse alacaklı elde ettiklerini geri vermekle yükümlüdür.
KANUNDA
III. Koşul gerçekleşinceye kadar elde edilen yararlar MADDE 172- Borcun konusunu oluşturan şey, koşulun gerçekleşmesinden önce kendisine verilen alacaklı, koşul gerçekleşirse, koşulun gerçekleşmesine kadar elde ettiği yararların sahibi olur. Koşul gerçekleşmezse alacaklı, elde ettiği yararları geri vermekle yükümlüdür.
I. Koşulun gerçekleşmesi MADDE 174- Koşul, taraflardan birinin bizzat yerine getirmesi gerekli bir davranış değilse, o tarafın ölümü hâlinde mirasçısı onun yerine geçebilir.
II. Dürüstlük kurallarına aykırı engelleme MADDE 175- Taraflardan biri, koşulun gerçekleşmesine dürüstlük kurallarına aykırı olarak engel olursa, koşul gerçekleşmiş sayılır. Taraflardan biri, koşulun gerçekleşmesini dürüstlük kurallarına aykırı biçimde sağlarsa, koşul gerçekleşmemiş sayılır.
Bozulması, kesin olmayan bir olayın gerçekleşmesine bağlanan sözleşme şartın gerçekleşmesinden itibaren geçersiz olur.
Bozucu bir şarta bağlı olarak yapılan sözleşme, yapıldığı andan itibaren hukuki sonuçlarını doğurmaya başlar. Alacaklı borcun ifasını isteyebilir. Tasarrufi işlem söz konusu ise alacak ve mülkiyet hakkı karşı tarafa geçer.
Bozucu koşula bağlanmış sözleşmenin hükümleri, koşulun gerçekleşmesi ile ortadan kalkar. Alacak hakkı ortadan kalkar. Bir tasarrufi işlem söz konusu ise alacak ve mülkiyet hakkı kendiliğinden devreden tarafa döner.
Bozucu şartın gerçeklemesi kural olarak geriye yürüyen bir sonuç doğurmaz.
KANUNDA
B. Bozucu koşul MADDE 173- Sona ermesi önceden gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olguya bırakılan sözleşme, bozucu koşula bağlanmış olur. Bozucu koşula bağlanmış sözleşmenin hükümleri, koşulun gerçekleştiği anda ortadan kalkar. Aksi kararlaştırılmadıkça veya işin niteliğinden anlaşılmadıkça sona erme, geçmişe etkili olmaz.
Alacaklı borcun hiç veya gereği gibi ifa edilememesinden bir zarara uğramamış olsa dahi, borçlu kararlaştırılan cezayı ödemekle yükümlüdür. Sözleşme hükümlerinin yerine getirilmemesinde sözleşmenin feshinde kusurlu olan taraf cezai şart isteyemez.
Borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi nedeniyle alacaklının uğradığı zarar, kararlaştırılan ceza tutarını aşıyorsa alacaklının, aradaki farkı isteyebilmesi, borçlunun kusurlu olduğunu kanıtlamasına bağlıdır. Sözleşmeden doğan sorumlulukta aksi ispatlanmadıkça borçlunun kusurlu sayılacağı ilkesinden ayrılma durumudur.
KANUNDA
2. Ceza ile zarar arasındaki ilişki
MADDE 180- Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile, kararlaştırılan cezanın ifası gerekir. Alacaklının uğradığı zarar kararlaştırılan ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusuru bulunduğunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez.
3. Kısmi ifanın yanması MADDE 181- Ceza koşuluna ilişkin hükümler, dönme durumunda ifa edilmiş olan kısmın alacaklıya kalacağını öngören sözleşmelere de uygulanır. Taksitle satışa ilişkin hükümler saklıdır.
İfaya Eklenen Ceza Koşulu Varsa: Ceza sözleşmenin belirlenen zaman ve yerde yerine getirilememesi halinde ödenmek üzere kararlaştırılması, alacaklı sözleşmenin yerine getirilmesi ile birlikte kararlaştırılan cezanın ödenmesini de isteyebilir. İfa ile birlikte ceza isteme hakkına sahip olan alacaklı; bu hakkından açıkça vazgeçmiş veya bir kayıt ileri sürmeksizin geciktirerek veya başka bir yerde sunulan ifayı kabul etmişse cezanın ödenmesini isteyemez.
Cayma cezası varsa: Borçlu kararlaştırılan cezayı vererek sözleşmeden dönme veya fesih yetkisine sahipse cezayı ödeyerek borcundan kurtulabilir. Borçlunun sözleşmeden dönmesi nedeniyle alacaklının uğradığı zarar, kararlaştırılan cayma cezasından fazla olsa dahi alacaklı aradaki farkın ödenmesini isteyemez. Cayma cezası borçlu yararına düzenlenmiş bir müessesedir.
Seçimlik ceza koşulu varsa: Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumunda bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça, alacaklı ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Alacaklı hem borcun ifasını hem de cezanın ödenmesini talep edemez. Alacaklının, cezanın ödenmesini isteyebilmesi, asıl borcun muaccel olmasına ve hiç ifa edilmemiş veya eksik ifa edilmiş olmasına bağlıdır. Borcun ifa edildiği iddiasındaysa iddiasını ispatla yükümlüdür.
KANUNDA
I. Alacaklının hakları
1. Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi
MADDE 179- Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir. Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir. Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi, dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır.
Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir, ancak hakim aşırı gördüğü cezaları kendiliğinden indirmekle yükümlüdür.
Hakim cezanın aşırılığını araştırırken, alacaklının uğradığı zararı, kusurunu, ortak kusurlarını, tarafların ekonomik durumunu göz önünde bulundurur.Alacaklının uğradığı zarar ile kararlaştırılan ceza arasında hakkaniyet ölçüleri ile bağdaşmayan açık bir oransızlık varsa ceza indirilir. Cezai şartın amacı, alacaklının durumunu iyileştirmek olduğu gözardı edilmemelidir.
Aşırı olan cezai şartın indirilmesi olanağı zayıf durumda bulunan borçlunun sömürülmesini önlemeye yönelik, kamu düzenine ilişkin bir kural olduğu için hakim kendiliğinden dikkate alır ve indirilme olanağından önceden feragat edilemez. Kararlaştırılan cezanın borçlu tarafından ödenmiş bulunması halinde, hakimin cezai şartı indirip indiremeyeceği farklı görüşlere yol açmıştır.
Borçlu tacir ise, kararlaştırılan cezai şartın indirilmesini hakimden isteyemez. Borçlu tacir de olsa, ceza koşulu, borçlunun ekonomik açıdan yıkılmasına sebep olacak derecede ağır ve yüksek bir düzeyde kararlaştırılmışsa,ahlaka aykırı sayılarak tamamen veya kısmen iptal edilebilir.
KANUNDA
II. Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi
MADDE 182- Taraflar, cezanın miktarını serbestçe belirleyebilirler. Asıl borç herhangi bir sebeple geçersiz ise veya aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkansız hale gelmişse, cezanın ifası istenemez. Ceza koşulunun geçersiz olması veya borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkansız hale gelmesi, asıl borcun geçerliliğini etkilemez. Hakim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir.
KAYNAKÇA
Reisoğlu, Safa. Türk Borçlar Hukuku Genel Hükümler 23. Bası. İstanbul, Beta Yayıncılık, 2012
Remzi,Mehmet ve Sezer,Aydın. Borçlar Hukuku Genel Hükümler 10. Baskı. İkinci Sayfa,2017