Selçuklu, MS 11. ve 14. yüzyıllarda Orta Asya ve Anadolu’nun çoğunu yöneten Sünni Müslüman Türk konfederasyonunun iki koluna atıfta bulunur. Büyük Selçuklu Sultanlığı yaklaşık 1040-1157 arasında İran, Irak ve Orta Asya’da bulunuyordu. Müslümanların Anadolu dediği Rum Selçuklu Sultanlığı 1081–1308 yılları arasında Küçük Asya’da bulunuyordu. İki grup, karmaşıklık ve kontrol açısından çarpıcı bir şekilde farklıydı ve meşru liderliğin kimde olduğu konusunda aralarındaki anlaşmazlıklar nedeniyle sorun yaşadılar.
Selçuklular kendilerine bir hanedan (dawla), saltanat (saltan) veya krallık (mülk) diyorlardı; imparatorluk statüsüne yükselen yalnızca Orta Asya koluydu.
Selçukluların Kökeni
Selçuklu ailesinin kökeni, Gök Türk İmparatorluğu döneminde (MS 522-774) 8. yüzyılda Moğolistan’da yaşayan Oğuzlardan (Türk Ghuzz) gelmektedir. Selçuklu adı, ailenin uzun ömürlü kurucusu Selçuklu’dan (yaklaşık 902–1009) gelmektedir. Selçuklu ve babası Duqaq, Hazar devletinin askeri komutanlarıydı ve Yahudi olabilir, çünkü Hazar seçkinlerinin çoğu öyleydi. Selçuklu ve Duqaq, 965 yılında Rusların Hazar devletini sona erdiren başarılı bir saldırıyla bağlantılı olarak isyan ettiler.
Selçuklu ve babası (ve yaklaşık 300 atlı, 1.500 deve ve 50.000 koyun) Semerkant’a doğru yola çıktı ve 986’da bölgenin önemli bir kargaşa yaşadığı modern Kazakistan’ın kuzeybatısındaki modern Kızılorda yakınlarındaki Jand’a ulaştı. Orada Selçuklu Müslüman oldu ve 107 yaşında öldü. Büyük oğlu Arslan İsrail (ö. 1032) liderliği devraldı; yerel siyasete karışarak tutuklandı. Tutuklama, Selçuklu taraftarları arasında halihazırda var olan bir bölünmeyi alevlendirdi: birkaç bin kişi kendilerine ‘Irakiyya’ adını verdi ve batıya Azerbaycan ve Doğu Anadolu’ya göç etti ve sonunda Selçuklu sultanlığını oluşturdu; birçoğu Horasan’da kaldı ve birçok savaştan sonra Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nu kurmaya devam etti.
Büyük Selçuklu İmparatorluğu
Büyük Selçuklu İmparatorluğu, bir dereceye kadar Akdeniz’in doğu kıyısındaki Filistin’den Batı Çin’deki Kaşgar’a kadar, Mısır’daki Fatimiler ve Fas ve İspanya’daki Almoravidler gibi rakip Müslüman imparatorluklardan çok daha büyük bir alanı kontrol eden bir Orta Asya imparatorluğuydu.
İmparatorluk, Selçuklu soyundan gelenlerin kolu ulaştığında, İran’ın Nişabur kentinde MS 1038 civarında kuruldu; 1040’a kadar Nişabur’u ve tüm modern doğu İran, Türkmenistan ve Kuzey Afganistan’ı ele geçirdiler. Sonunda doğusu modern Türkmenistan’da Merv’de ve batı Rayy’de (günümüz Tahranına yakın), İsfahan, Bağdat ve Hamadhan’da olmak üzere doğu ve batı yarısı olacaktı.
İslam dini ve gelenekleri ile birbirine bağlanan ve en azından nominal olarak İslam imparatorluğunun Abbasi halifeliğine (750-1258) tabi olan Büyük Selçuklu imparatorluğu, şaşırtıcı derecede çeşitli dini, dilsel ve etnik gruplardan oluşuyordu. Müslümanlar, aynı zamanda Hıristiyanlar, Yahudiler ve Zerdüştler. Bilginler, hacılar ve tüccarlar, eski İpek Yolu’nu ve diğer ulaşım ağlarını teması sürdürmek için kullandılar.
Selçuklular, Perslerle evlendi ve Pers dili ve kültürünün birçok yönünü benimsedi. 1055 itibariyle, Bağdat’a kadar tüm İran ve Irak’ı kontrol ettiler. Abbasi halifesi El-Kaim, Şii bir düşmana karşı yardımlarından dolayı Selçuklu lideri Toğril Beg’e (Tuğrul Bey) sultan unvanını verdi.
Selçuklu Türkleri
Yekpare, birleşik bir devlet olmaktan uzak, Selçuklu sultanlığı, bugün “Rum” olarak adlandırılan (“Roma” anlamına gelen) gevşek bir konfederasyon olarak kaldı. Anadolu hükümdarı, Rum Sultanı olarak biliniyordu. 1081–1308 yılları arasında Selçuklular tarafından kontrol edilen bölge hiçbir zaman tam olarak tanımlanmadı ve günümüz modern Türkiye’sinin tamamını asla içermedi. Kıyı Anadolu’nun büyük bir kısmı çeşitli Hıristiyan hükümdarların (kuzey kıyısında Trabzon, güney kıyısında Kilikya ve batı kıyısında İznik) ellerinde kalmış ve Selçukluların kontrol ettiği parça, bugün Suriye ve Irak devletlerinin parçaları dahil orta ve güneydoğu bölümlerinin çoğuydu.
Selçuklu başkentleri Konya, Kayseri ve Alanya’da bulunuyordu ve bu şehirlerin her biri, padişah ve evinin yaşadığı ve mahkemede bulunduğu en az bir saray kompleksini içeriyordu.
Selçukluların Çöküşü
Selçuklu İmparatorluğu, sultan Melikşah ile veziri Nizam el Mülk arasında altta yatan iç gerilimlerin patlak vermesiyle MS 1080 gibi erken bir tarihte zayıflamaya başlamış olabilir. Her iki adamın Ekim 1092’de ölümü veya suikastının ardından rakip sultanlar 1000 yıl daha birbirleriyle savaşırken imparatorluğun parçalanmasına yol açtı.
12. yüzyılda geri kalan Selçuklular, Batı Avrupa’dan gelen Haçlıların hedefi oldu. İmparatorluklarının doğu kısmının çoğunu 1194’te Harezm’e kaybettiler ve Moğollar 1260’larda Anadolu’daki Selçuklu kalıntı krallığını bitirdi.