İlk matbaanın, 1440 yılında Gutenberg tarafından Almanya’da bulunduğu kabul edilir. 1448 yılında “Kırk iki Satırlı” adı verilen Kutsal Kitap’ın (Mazarin Kutsal Kitabı) basımını tamamlayan Guternberg, maddi anlaşmazlıklar yüzünden bastığı kitabını ortağına kaptırdı. Peki Osmanlı, Gutenberg’in dünyadaki gidişatı değiştiren bu devrimci icadıyla ne zaman tanıştı?
O yıllarda Bayezıd II (1481-1512) tarafından yönetilen Osmanlı, Guternberg’in baskıda devrim yaratan bu müthiş icadıyla, David ve Samuel Nahmes Kardeşler sayesinde tanıştı. 1494 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk basımevini kuran bu Musevi kardeşler, ilk olarak Musa’nın Beş Kitap’ını bastı. Osmanlı’da esmeye başlayan matbaa rüzgarını, yine Musevi Osmanlı yurttaşları tarafından Selanik, Halep ve Edirne’de kurulan basımevleri izledi. 1567’de Ermeni ve 1967’de Rum Osmanlı yurttaşları, Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk baskı makinelerini çalıştırmayı başardılar.
Matbaa, Osmanlı’da neden yavaş ilerledi?
Matbaanın Osmanlı topraklarında biraz daha yavaş ilerlemesinin bir nedeni de, işi ‘yazıcılık’ olan, dini metinler de yazan ve medreseler tarafından desteklenen kişilerdi. Ama 18. yüzyılın gelişiyle birlikte, ilerleme konusunda hızı kesilmeyen Batı ülkeleri karşısında daha güçlü durabilmek için, Osmanlı’da da çağdaşlaşma eğilimleri başladı. Böylece 1726 yılında İbrahim Müteferrika (1674-1761) ve Sait Efendi’ye, Türkçe baskı yapacak basımevi kurma izni verildi. Bu basımevi, el yazmacılarının tepkisi çekse de, dönemin sultanı olan Ahmet III ve Lâle Devri’nin ünlü veziriâzâmı Nevşehirli İbrahim Paşa, bu tepkilere direnerek, basımevini desteklediler. Bu tarihten iki ay sonra da, “Vankulu Lûgati” adıyla bilinen ilk eser basıldı.
Osmanlı’da çıkan ilk gazeteler hangileriydi?
Osmanlı İmparatorluğu’nda yayımlanan ilk gazete, 1795 yılı ortalarında İstanbul’daki Fransa elçiliğinin çıkardığı Bulletin Nouvelles (Haberler bülteni) oldu. Fransız Devrimi’ni destekleyen bu yayının karşıtı olarak, kralcıların yayını da İzmir’de basılmaya başlandı. Spectateur Oriental (Doğu gözlemcisi) adlı bu gazete, devrim sonrasında Fransa’dan kaçan Alexander Blacque imzasını taşıyordu.
Osmanlı’da ilk Türkçe gazete ise, ilk sayısı 11 Kasım 1831 yılında basılan Takvim-i Vekayi’dir. Gazetenin amacı, yurttaşları devlet işleriyle ilgili olarak bilgilendirmekti. Bu gazete, Osmanlı İmparatorluğu’nun sona erdiği 4 Kasım 1922’ye kadar yayınlandı. Günümüzde okuduğumuz Resmî Gazete, Takvim-i Vekayi’nin devamı niteliğindedir.
Bu gazeteler haricinde, Osmanlı’da farklı Türkçe gazeteler de basıldı:
- 3 Temmuz 1840’tan itibaren bir İngiliz tarafından yayımlanmaya başlanan Ceride-i Havâdis’tir (Haberlerin gazetesi)
- Müslüman Türk Osmanlı yurttaşları tarafından 1869’da yayımlanan ilk özel gazete ise Tercüman-ı Ahval (Durumların yansıtıcısı)
- İlk Türk tiyatro yazarı Şinasi tarafından 27 Haziran 1862’de yayın hayatına başlayan Tasvir-i Efkâr (Düşünlerin betimi) ve daha birçok yayın, Osmanlı döneminde Türkçe olarak yayınlandı.