NUTUK
Büyük
Taarruz'a Hazırlık, Başkumandan Meydan Muharebesi,
Saltanatın Kaldırılması ve gelişen Diğer Olaylar
Saldırıya
Geçme Kararı
Gerçekte ordumuz,
gereksemelerini ve eksiklerini tamamlamak üzereydi. Ben, daha Haziran ortalarında
saldırıya karar vermiştim. Bu kararımı Cephe Komutanı
ile Genelkurmay Başkanı ve Milli Savunma Bakanı, yalnız
bunlar biliyorlardı. O günlerde İzmit-Adapazarı
doğrultusunda bir geziye gidiyor gibi yola
çıktığım zaman,
Ankara'da Genelkurmay Başkanı Fevzi
Paşa Hazretleriyle görüştükten
sonra, o zaman Milli Savunma Bakanı olan Kâzım
Paşa Hazretlerini de Sarıköy
istasyonuna dek yanımda götürerek oraya çağırdığım
Cephe Komutanı İsmet Paşa
Hazretleriyle birlikte saldırı için gerekli hazırlıkların
ivedilikle bitirilmesi ile ilgili kararlar
aldık.
Baylar, artık büyük
saldırıdan söz etmek zamanı geldi. Bilirsiniz ki Sakarya Meydan
Savaşı'ndan sonra düşman ordusu, büyük ve kuvvetli bir grupla
Afyonkarahisar-Dumlupınar arasında bulunuyordu. Bir başka
kuvvetli grubu ile de Eskişehir bölgesinde idi. Bu iki grup arasında
yedek kuvvetleri vardı. Sağ yanını, Menderes bölgesinde
bulundurduğu kuvvetlerle, sol yanını da İznik Gölü kuzey
ve güneyindeki kuvvetleriyle koruyordu. Denilebilir ki, düşman cephesi
Marmara'dan Menderes'e kadar uzanıyordu.
Düşman ordusunun kuruluşunda üç kolordu ve birtakım bağımsız birlikler bulunuyordu. Üç kolordusunda on iki tümen vardı. Bağımsız birlikleri de ayrıca üç tümene eşitti. Biz, Batı Cephesindeki kuvvetlerimizi iki ordu olarak örgütlemiş ve düzenlemiştik. Bundan başka, doğrudan doğruya cepheye bağlı örgütlerimiz de vardı. Bizim bütün birliklerimiz on sekiz tümen idi. Bundan başka, üç tümenli bir süvari kolordumuz ve ayrıca er sayıları daha az olan iki süvari tümenimiz vardı. Kuruluşları başka başka olan iki düşman ordu karşılaştırılırsa, iki yanın insan ve tüfek güçleri aşağı yukarı birbirine denk bulunuyordu. Yalnız, Yunan ordusu, -dünyanın özgür ve kendisine yardımcı olan sanayiine dayandığı için- makineli tüfek, top, uçak, taşıt, cephane ve teknik gereç bakımından daha üstün bir durumda bulunuyordu. Öte yandan bizim ordumuzun da süvari sayısı bakımından üstünlüğü vardı.
Birinci
Ordu Komutanı Ali İhsan Paşa'nın Yarattığı
Durumlar
Burada, sırası gelmişken, bir noktayı belirtmeliyim. Ordularımızdan birinin, İkinci Ordunun Komutanı (şimdi Askeri Danışma Kurulu -Askeri Şûra- üyelerinden) Şevki Paşa Hazretleri idi. Birinci Ordumuzun komutasını, Malta'dan gelmiş olan İhsan Paşa'ya vermiştik. İhsan Paşa'nın, kendisini Askeri Mahkemeye dek götüren yersiz işlerinden ve davranışlarından dolayı, Ordu Komutanlığından uzaklaştırılması gerekti. Gerçekten Ali İhsan Paşa, ordunun düzen bağını ve genel yönetimini çıkmaz bir yola düşürecek davranışlarda bulundu. Örneğin, ordusundaki astkomutanları, üstkomutanların buyruklarını tutmamaya sürükleyecek durumlar yarattı.
Sözgelimi, ambarlarında bulunan şeyleri günlerce bildirmedi ve bildirtmedi de, genel yiyecek sıkıntısı çekildiği bir sırada birdenbire, ambarlarında yiyecek kalmadığını ve açlık tehlikesi bulunduğunu bildirdi.
Astkomutanları, üstlerin buyruğunu tutmamaya ve görev yapmamaya kışkırtma ve bu tutumu uygun görme gibi davranışları yanında, ordunun buyruğa uyma ve görev duygusuyla oynayacak kertede dolap çevirmeye de eğilimli olduğu kanısını uyandırdı.
Ali İhsan Paşa'nın bilinen, kendine özgü niteliklerinden başlıcaları şunlardı:
En küçük
birliklere değin bütün ordusuna, önemli önemsiz her işin ve her
kararın ancak kendisince verileceği sanısını aşılayarak
bütün ordusunda, yalnız kendisinin güçlü olduğu sanısını
uyandırmak, büyüklerinden daha üstün olduğunu herkese tanıtlama
kaygısında bulunmak. Büyüklerin hem resmi iş, hem de özel
davranışları bakımından saygınlıklarının
düşkün olmasını araştırmak. Savaşta alacağı
önlemlerin yerindeliği ve göstereceği sinir sağlamlığı
yönünden kendisini denemeye fırsat bulunmamışsa da bu alanda
anlaşılan karakteri şu idi: Herhangi bir başarısızlığı,
ne olursa olsun, astına ya da üstüne yüklemenin olanağını
her zaman düşünmesi. İhsan Paşa, yumuşak ve nazik davranışlardan
çok, sert ve resmi davranışlarla görev yaptırmayı gerekli
gösterir.
Ali İhsan Paşa'nın
huyunun ve ahlakının daha iyi anlaşılması için
kendisinin kurmay başkanı olup çekilmek zorunluluğunu duyan
Yarbay Halit Bey'in (sonradan Kastamonu Milletvekili olmuştur) Batı
Cephesi Komutanlığına verdiği 20 Ocak 1922 günlü resmi bir
rapordan kimi parçaları olduğu gibi sunacağım. Halit Bey,
Genel Savaşta, Irak'ta da Ali İhsan Paşa ile birlikte bulunmuştu.
Sözünü ettiğim raporda şu cümleler vardır:
........................................................................................................................................................................... Komutanım Ali İhsan Paşa Hazretlerinin, geldiği günden beri astkomutanların onurunu ve görev yapma isteğini kıracak davranışlarda bulunması ve -yapılan yazışmalardan anlaşılmış olacağı üzere- Cephe Komutanlığına karşı, astlara sezdirecek ölçüde akıl yatmaz bir yazışma kapısı açması; benlik kokusu duyulan düşünce yarışına girişmesi; dünyanın değer verdiği ve saygı gösterdiği Cephe Karargahının erkini azaltmak istediğini anlatır yollu bir tutum izlemesi, beni gerçekten düşündürdü ve üzdü. Davranışlarını elden geldiğince yumuşatmaya çalıştım; ama yine büyük bir değişiklik göremedim. ..........................................................................
Benliğine sinmiş yükselme kuruntusu, ün alma tutkusu, aşırı kıskançlık, sonsuz bir bencillik etkisiyle baş olmak istediği, davranışlarından ve astkomutanlar yanında söylediği arabozucu sözlerinden anlaşılıyordu. 11'inci Tümen Komutanı... görevimden çekildiğimi işittikten sonra bana gizlice: "Ali İhsan Paşa'nın Malta'da iken kurtarılması için Ferit Paşa'ya mektuplar yazdığını ve İngiliz güdümünün kabulü konusunda açıktan açığa saatlerce kendi yanında konuşmalar ve tartışmalar yaptığını" söyledi. Bu sözleri (Ali İhsan Paşa'nın davranışlarına göre), dikkat çekici buldum................................................................................................................
.........Astlardan gelen kimi yazıları Cepheye, Cepheden gelenleri astlara, olduğu gibi bildirerek karşılıklı güven duygularını zedeleyici davranışları da ayrıca dikkat çekicidir. Örneğin: Şeyhelvan dağının düşman eline düşmesi ile ilgili yazışmalarını, olduğu gibi Beşinci Kolorduya ve Beşinci Kolordudan gelen kimi raporların da, olduğu gibi Cepheye yazılması gibi. Buna karşın,sözü geçen olayın sorumluluğunu Beşinci Kolordu Komutanına yüklemesi ve ondan Cepheye (Komutanlığına) yakınmalarda bulunması, üstkomutanlık niteliğiyle bağdaşamaz.
Tevhidi efkâr gazetesinde yayımlattığı kendi savaş öyküleri arasında, Ateşkes Anlaşmasının yapıldığı günden bir gün önce, Musul güneyinde, Şarkat'ta, Dicle Grubunun tutsak düşmesi sorumluluğunu yalnız, o zaman grup komutanı olan (şimdi Doğu Cephesinde Tümen Komutanı imiş) Yarbay İsmail Hakkı Bey'e yüklemesi de bu karakterinin açık bir kanıtıdır. Dicle Grubu 7, 9, 43, 18 ve 22'nci alaylarla avcı alayından kurulmuştu. Bunlardan başka, ayrıca Beşinci Tümenden 13 ve 14'üncü alaylar da parça parça tutsak verildi. Ateşkes Anlaşmasından bir gün önce 13.000 kişinin tutsak verilmesi, 50'ye yakın topun elden çıkması gerçekte kendisinin, duruma uygun olmayan bir buyruk vermesinden doğmuştur. İşte bu durum, Musul ilinin elden çıkmasına yol açtı. Oysa, Ateşkes Anlaşmasının yapılacağı biliniyordu. Gruba, Keyare dayangasına çekilmek için yönerge verilseydi İngilizler, Grubu tutsak etmek şöyle dursun, yenemezlerdi bile. (Dicle Grubuna) Beşinci Tümen de katılabilirdi. Böylece, Ateşkes Anlaşması yapıldığı zaman, tutsak düşen sekiz piyade alayı elde bulunur ve Musul da bizde kalırdı. Ama alçak bir düşünce, mantığı yenmiştir.
(İhsan Paşa) savaş öykülerinde, Dicle boyundaki bütün başarıları ve Tavnzınd'ın (Townshend -1934 basımında "Tavşend"-) tutsak edilmesi şerefini yalnız kendisine mal etmiştir. ...... Yaptırdığı yayınlarda her başarıyı yalnız kendisine mal etmekten amacı, kamuoyunu aldatarak ün ve mevki kazanmaktır. Ünlü kişilerle ilgili öyküleri yayımlamak, ulusta övünç duygularını sürdürmek için gereklidir. Ama tarihin sorumlu göstereceği kişilerin yaptıklarını övünülecek şeyler arasında saymak, tarihi lekeler ve gelecek kuşakları yanlış kanılara sürükler.
General Marşal'ın (Marshall): "Yarın öğleye
değin Musul'dan çıkınız, yoksa savaş tutsağısınız."
buyruğunu aldığı zaman, o pek kurumlu Paşa Hazretleri,
Sincar çölünü geçerek Nusaybin'e gitmek için, General Marşal'dan bir
resmi belge ile, koruyucu olarak da iki zırhlı otomobil istedi ve
bunların koruyuculuğunda Aşir Bey'le (şimdi Milli Savunma
Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Âşir Paşa)
beni Musul'da bırakarak Nusaybin'e gitti. Aşiretler arasında hükümetin
manevi erkini de kırdı ve bu durumu görenlerin içi sızladı.
(Oysa), koruyucusuz olarak Zaho yoluyla gidebilirdi; ya da atlı olarak çölden
gidebilirdi. Halep'te İngiliz generalinden kendisi için özel tren istedi
ve yolda bir aşağılamaya uğramaması için trene
koruyucu bindirilmesini istemeyi de unutmadı. Gerektiğinde canını
ve dirliğini korumak için ulusal onuru unutan Paşa Hazretlerinin
ahlakına örnek olmak üzere yukarıdaki olayları yazdım...
Eski komutanıma hoş görünmedim; çünkü sonsuz isteklerini yerine
getirmedim ve dalkavukluk etmedim... Ulusa, Ulusal Orduyu kuran ve utkular
kazanan büyük komutanlar gibi yüce ruhlu, uzdilekli kılavuzlar,
komutanlar gerektir. Orduda birliğin ve uyumun bozulması, görev yapma
isteğinin azalması için çalışanlar, üstün kişi de
olsalar, dokuncalı kişilerdir. Ben, çekilen emekleri bildiğim....
girişilen savaşımda da başarıyı dilediğim için
(bu raporu) -namusum ve kutsal bildiğim şeyler üzerine and içerim ki
düşmanlık ve bir çıkar için yazılmış değildir-
sunmaktan çekinmedim. İran'da, Kafkasya'da uzun süre (Ali İhsan Paşa'nın)
emir subaylığını yapan Binbaşı Cemil Bey (Şimdi
Birinci Ordu Harekât Şubesi Müdürü) son günlerde bana: "İyi
ki Ali İhsan Paşa, Ulusal Eylemin başlangıcında
Anadolu'da bulunmadı. Malta'da bulunduğu iyi oldu. Yoksa, hiç kuşkusuz,
aykırı bir yol tutardı." dedi. Karakterini çok iyi bilen
Cemil Bey, pek doğru söylemiştir..... "Soğuktan uyuşmuş
yılana Tanrı'm güneş göstermesin!" diye yüce Tanrı'ya
yalvarırım. ("Mâr-ı sermâ-dideye Rabbim güneş göstermesin!"
Şehrî.)
Baylar, Ali İhsan
Paşa, Meclisteki karşıcıl grup başkanlarıyla da bağlantı
kurmuş, yazışmalarda bulunuyordu. Kendisinin komutanlığına
son verilerek yasal işlemler yürütülmek üzere Milli Savunma Bakanlığı
buyruğuna verilmesini onayladığım 18 Haziran 1922 gününün ertesinde, yani 19 Haziran 1922'de, o
zaman Türkiye Büyük Millet Meclisi İkinci Başkanı bulunan Rauf Bey'den makine başında,
İhsan Paşa ile ilgisini gösterir bir kapalı tel almıştım.
Bir sırası gelmiş, bunu bilginize sunmuştum. O günlerde
Adapazarı-İzmit doğrultusunda gezide bulunuyordum. Rauf Bey
telinde diyordu ki: "Birinci Ordu Komutanı Ali İhsan Paşa'nın
görevden çıkarılarak Askeri Mahkemeye verilmek üzere Konya'ya gönderildiği
konusunda Meclis çevrelerinde dedikodulara yol açan bir söylenti vardır..."
Baylar, bir komutanın
görevden çıkarılması, atanması ya da askeri mahkemeye
verilmesi işlemi üzerinden bir gün geçmeden, Meclisçe dedikodu konusu
olabilecek bir söylenti durumuna girmesi ve Meclis İkinci Başkanının,
benden açıklama isteyecek kadar bu olayla ilgilenmesi dikkat çekici değil
midir? Rauf Bey'e gereken yanıtı verdim. Birinci Ordu bir süre
vekillikle yönetildi. Ama, temelli olarak bir kişinin atanması
gerekiyordu. Moskova Elçiliğinden dönmüş olan Fuat Paşa'nın
Birinci Ordu Komutanlığını kabul edip etmeyeceğini
kendisinden sordum. Anladım ki, cephe komutanlığı yapmış
olduğundan, cephe komutanının buyruğu altına girmeye eğilimli
değildir. Milli Savunma Bakanı olan Kâzım Paşa aracılığıyla
Birinci Ordu Komutanlığını Refet Paşa'ya önerttim,
kabul etmemiş. En sonu, o günlerde hiçbir koşul ileri sürmeden
cephe komutanlığının buyruğu altına girerek çalışacağını
söyleyen ve açıkta bulunan Nurettin
Paşa'yı Birinci Ordu Komutanlığına atadık.
Saldırı
Planımızın Ana Çizgileri
Baylar, düşman
ordusunun cephesinden ve örgütlerinden söz etmiş, ona karşı
Batı Cephesindeki kuvvetlerimizin temelde iki ordu olarak örgütlenip düzenlendiğini
söylemiştim. Öteden beri tasarladığımız saldırı
planımızı da ana çizgileriyle anlatayım:
Düşündüğümüz,
ordularımızın ana kuvvetlerini düşman cephesinin bir kanadında
ve elden geldiğince dış kanadında toplayarak, yok edici bir
meydan savaşı yapmaktı. Bunun için uygun gördüğümüz
durum ana kuvvetlerimizi düşmanın Afyonkarahisar yakınlarında bulunan
sağ kanat grubu güneyinde ve Akarçay ile Dumlupınar karşısına
dek olan yerde toplamaktı. Düşmanın en can alacak ve önemli
noktası orası idi. Çabuk ve kesin sonuç almak, düşmanı bu
kanadından vurmakla olabilirdi.
Batı Cephesi
Komutanı İsmet Paşa ve
Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa,
bu bakımdan gereği gibi incelemeler yapmışlardı.
Hareket ve saldırı planımız çok önceden saptanmıştı.
Konya'ya gelmiş
olan General Tavnzınd'ın görüşme isteğinden yararlanarak
Ankara'dan ayrılıp 23 Temmuz 1922 akşamı Batı Cephesi
Karargâhının bulunduğu Akşehir'e
gittim. Harekât planı
üzerine görüşürken Genelkurmay Başkanının da bulunmasını
uygun gördük.
Ben, 24 Temmuzda Konya'ya gittim. 27'de yine Akşehir'e döndüm. Fevzi Paşa Hazretleri de
25 Temmuzda Akşehir'e gelmişti. 27/28 Temmuz gecesi birlikte yaptığımız
görüşme sonunda, saptanmış
plan gereğince saldırıya geçmek üzere, 15 Ağustosa
değin hazırlıkları tamamlamaya çalışmayı
kararlaştırdık.
28 Temmuz 1922 günü
öğleden sonra yaptırılan bir futbol maçını görmeleri
ileri sürülerek ordu komutanları ve kimi kolordu komutanları Akşehir'e çağrıldı. 28/29 Temmuz gecesi
komutanlarla genel olarak saldırı üzerinde görüştüm. 30 Temmuz 1922 günü Genelkurmay Başkanı ve Batı
Cephesi Komutanıyla yeniden görüşerek saldırının nasıl
yapılacağını ve ayrıntılarını saptadık.
Ankara'dan çağırdığımız Milli Savunma Bakanı
Kâzım Paşa da, 1 Ağustos
1922 günü öğleden sonra Akşehir'e geldi. Ordu hazırlığının tamamlanmasında
Milli Savunma Bakanlığına düşen işler saptandı.
Saldırıya
Hazırlık Buyruğu
Ordunun hazırlıklarının
tamamlanmasını ve saldırının çabuklaştırılmasını
buyurduktan sonra Ankara'ya döndüm. Batı Cephesi Komutanı 6 Ağustos
1922'de ordularına gizli olarak saldırıya
hazırlık buyruğu verdi.
Genelkurmay Başkanı
ve Milli Savunma Bakanı paşalar
da Ankara'ya döndüler.
Baylar, saldırı
için yeniden cepheye gitmeden önce, Ankara'da saptanması gereken birtakım
durumlar vardı. Daha, saldırı buyruğu verdiğimi
Bakanlar Kuruluna tümüyle bildirmemiştim. Artık onlara resmi olarak
bildirmenin zamanı gelmişti. Yaptığımız bir
toplantıda iç ve dış durum ile askeri durumu görüşüp
tartıştıktan sonra, saldırı konusunda Bakanlar Kurulu
ile görüş birliğine vardık.
Önemli başka
bir sorun daha vardı. Karşıcıllar, ordunun çürüdüğü,
kıpırdayacak durumda olmadığı; böyle karanlık ve
belirsizlik içinde beklemenin yıkımla sonuçlanacağı
yolundaki propagandalarını iyice kızıştırmışlardı.
Gerçi, Mecliste bu görüş akımının yaptığı
yankılar, düşmanlardan çok gizlemek istediğim savaş planı
bakımından yararlı idi. Ama bu olumsuz propaganda en yakın
ve en inançlı kişiler üzerinde bile kötü etkiler yapmaya başlamış,
onlarda da duraksamalar uyandırmıştı. Onları da, pek
yakında yapacağım saldırı konusunda ve altı yedi günde
düşmanın ana kuvvetlerini yeneceğime olan güvenim üzerinde aydınlatmayı
ve yatıştırmayı gerekli gördüm. Bunu da yaptıktan
sonra Ankara'dan ayrıldım. Genelkurmay Başkanı benden önce, 13 Ağustos 1922'de
Cepheye gitmişti.
Ben, birkaç gün
sonra yola çıktım. Gidişimi belirli birkaç kişiden başka
bütün Ankara'dan gizledim. Benim Ankara'dan ayrılacağımı
bilenler, burada imişim gibi davranacaklardı. Dahası, benim Çankaya'da
çay şöleni verdiğimi de gazetelerle yayımlayacaklardı.
Bunu, elbette o zamanlar işitmişsinizdir. Trenle gitmedim. Bir gece
otomobille Tuz Çölü (Koçhisar) üzerinden Konya'ya gittim. Konya'ya
gidişimi orada hiç kimseye telle bildirmediğim gibi Konya'ya varır
varmaz telgrafhaneyi gözaltına aldırarak Konya'da bulunduğumun
da hiçbir yere bildirilmemesini sağladım.
20 Ağustos 1922
günü öğleden sonra saat dörtte Batı Cephesi Karargâhında,
yani Akşehir'de bulunuyordum. Kısa bir görüşmeden sonra, 26 Ağustos
1922 sabahı düşmana saldırmak için Cephe Komutanına buyruk
verdim.
22
Ağustos 1922 Saldırı Buyruğu
20/21 Ağustos 1922 gecesi
Birinci ve İkinci Ordu Komutanlarını da Cephe Karargâhına
çağırdım. Genelkurmay Başkanı ile Cephe Komutanı
önünde saldırının nasıl yapılacağını
harita üzerinde kısa bir savaş oyunu biçiminde açıkladıktan
sonra, Cephe Komutanına o gün vermiş olduğum buyruğu
yineledim. Komutanlar işe koyuldular. Saldırımız, hem
strateji hem bir taktik baskını biçiminde yapılacaktı.
Bunun gerçekleşebilmesi için de, yığınağın ve düzenlemenin
gizli kalmasına önem vermek gerekiyordu. Bundan ötürü, her türlü
hareket gece yapılacak, birlikler gündüzleri köylerde ve ağaçlıklar
altında dinleneceklerdi. Saldırı bölgesinde yolların düzeltilmesi
gibi çalışmalarla düşmanın dikkatini çekmemek için kimi
başka bölgelerde de benzeri düzmece çalışmalar yapılacaktı.
24 Ağustos 1922'de
karargahlarımızı Akşehir'den saldırı cephesi
gerisindeki Şuhut kasabasına getirdik. 25 Ağustos 1922 sabahı
da Şuhut'tan, savaşları yönettiğimiz Kocatepe'nin güneybatısındaki
çadırlı ordugâha gittik. 26 Ağustos
sabahı Kocatepe'de bulunuyorduk.
Sabah saat 5.30'da topçu ateşimizle saldırı başladı.
Başkomutan
Savaşı
Baylar, 26
ve 27 Ağustos günlerinde, yani iki
gün içinde, (Afyon) Karahisar'ın güneyinde
50 ve doğusunda 20-30 kilometre uzunluğunda bulunan
berkitilmiş düşman cephelerini düşürdük. Yenilen düşman
ordusunun büyük kuvvetlerini 30 Ağustosa değin, Aslıhanlar yöresinde
çevirdik. 30 Ağustosta yaptığımız savaş sonunda
(buna Başkomutan Savaşı adı verilmiştir)
düşmanın ana kuvvetlerini yok
ettik ve tutsak ettik. Düşman
ordusu Başkomutanlığını yapan General
Trikupis de tutsaklar arasındaydı.
Demek, tasarladığımız kesin
sonuç beş günde alınmış
oldu.
31 Ağustos 1922
günü ordularımız, ana kuvvetleri ile İzmir'e doğru yürürken,
başka birlikleri ile de düşmanın Eskişehir ve kuzeyinde
bulunan kuvvetlerini yenmek üzere ilerliyorlardı.
Ateşkes
Önerisi
Baylar, Başkomutan Savaşı'nın
sonucuna değin her gün büyük başarılarla gelişen saldırımızı
resmi bildirimlerde çok önemsiz eylemler gibi gösteriyorduk.
Amacımız, durumu elden geldiğince dünyadan gizlemekti. Çünkü,
düşman ordusunu tümüyle yok edeceğimize güvenimiz vardı. Bunu
anlayıp düşman ordusunu yıkımdan kurtarmak isteyeceklerin
yeni girişimlerine meydan vermemeyi uygun görmüştük. Gerçekten
bizim tutumumuzu sezdikleri zaman ve saldırımızdan hemen sonra,
başvurmalar olmuştur. Örneğin, saldırıda bulunduğumuz
sırada Bakanlar Kurulu Başkanı olan Rauf Bey'den, İstanbul'dan
ateşkes anlaşması ile ilgili yazı geldiği yolunda, 4
Eylül 1922 günlü bir tel almıştım. Verdiğim yanıt
şudur:
Tel, makama özeldir.
5.9.1922
Bakanlar Kurulu Başkanlığı
Yüce Başkanlığına
Y: Anadolu'daki Yunan ordusu kesin olarak yenilmiştir. Yunan
ordusunun yeniden sağlam bir direnmede bulunması artık düşünülemez.
Anadolu için herhangi bir görüşmeye gerek kalmamıştır.
Ateşkes anlaşması, ancak, Trakya için söz konusu olabilir.
Bunun için, Eylülün onuna değin Yunan Hükümeti, ya doğrudan doğruya,
ya da İngiltere aracılığıyla hükümetimize resmi
olarak başvurursa, buna yanıt verilirken aşağıdaki koşullar
öne sürülmelidir. O günden, yani Eylülün onundan sonra başvurulursa
yanıt başka türlü olabilir. Bunun için de durum bana ayrıca
bildirilmelidir:
1.
1-Ateşkes anlaşmasının imzalandığı günden
başlayarak on beş gün içinde Trakya, 1914 sınırlarına
dek, hiçbir koşul ileri sürülmeden, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin
sivil görevlilerine ve ordu birliklerine bırakılmış olacaktır.
2. 2-Yunanistan'da tutsak bulunan yurttaşlarımız on beş
gün içinde İzmir, Bandırma ve İzmit limanlarında bize
verilecektir.
3. 3-Yunan ordusunun üç buçuk yıldan beri Anadolu'da yaptığı
ve yapmakta bulunduğu yıkımları ödemeyi Yunan Hükümeti
şimdiden üstlenecektir.
Büyük
Millet Meclisi Başkanı
Başkomutan
Mustafa
Kemal
Ordularımız
İzmir Rıhtımında İlk Verdiğim Hedefe, Akdeniz'e
Ulaştılar
Telsizle
doğrudan doğruya bana gönderilen bir telyazısında da,
İzmir'deki İtilaf Devletleri konsoloslarına benimle görüşmelerde
bulunmak yetkisinin verildiği bildiriliyor; hangi gün ve nerede buluşabileceğim
soruluyordu. Buna verdiğim yanıtta da, 9
Eylül 1922'de Nif'te (Kemalpaşa'da) görüşebileceğimizi
bildirmiştim. Gerçekten dediğim
günde ben Kemalpaşa'da bulundum.
Ama, görüşmeyi isteyenler orada değildi. Çünkü ordularımız
İzmir rıhtımında ilk
verdiğim hedefe, Akdeniz'e ulaşmış
bulunuyorlardı.
Saygıdeğer baylar, Afyonkarahisar-Dumlupınar Meydan
Savaşı ile ondan sonra düşman ordusunu bütünüyle yok eden ya
da tutsak eden ve kılıç artıklarını Akdeniz'e,
Marmara'ya döken harekâtımızı açıklamak ve niteliklerini
anlatmak için söz söylemeyi gerekli görmem.
Her
evresi ile düşünülmüş, hazırlanmış, yönetilmiş
ve utkuyla sonuçlandırılmış olan bu harekât Türk
ordusunun, Türk subaylarının ve komuta kurulunun yüksek güçlerini
ve yiğitliklerini tarihte bir daha saptayan ulu bir yapıttır.
Bu
yapıt, Türk ulusunun özgürlük ve bağımsızlık düşüncesinin
ölümsüz anıtıdır. Bu yapıtı yaratan bir ulusun çocuğu,
bir ordunun Başkomutanı olduğum için sevincim ve mutluluğum
sonsuzdur.
Baylar, işte şimdi siyasa alanla geçebiliriz. Gerçi,
ordumuzun utkusundan umudu kesip daha önce siyasa yoluyla sorunların çözülmesi
kanısında ve savında bulunanları, dediklerini yapmakta biraz
çokça bekletmiş oldum. Bununla birlikte sonunda, benim de siyasa alanında
önemle çalışmayı gerçekten yeğlediğimi görerek kıvanmaları
gerekirdi. Böyle olup olmadığını göreceğiz.
Ordularımız, İzmir ve Bursa'yı geri aldıktan
sonra Trakya'yı da Yunan ordusundan kurtarmak için İstanbul ve Çanakkale'ye
doğru yürürken, o zaman İngiltere Başbakanı bulunan Lloyt
Corc bizimle savaşmaya karar vermiş gibi bir davranışla
dominyonlara, yardımcı birlikler istemek üzere
başvurmuş. Ondan sonraki olaylara bakılırsa Lloyt Corc'un
isteğinin yerine getirilmediğini kabul etmek gerekir.
İtilaf
Devletleri'nin 23 Eylül 1922 Günlü Ateşkes Önerisi
Bu sıralarda, İstanbul'daki
Fransız Olağanüstü Komiseri General
Pele (Pellé) benimle
görüşmek üzere İzmir'e geldi. "Yansız Bölge" adıyla
andığı bir bölgeye ordularımızın girmemesinin
uygun olacağını öğütledi. Ulusal Hükümetimizin böyle
bir bölge tanımadığını, Trakya'yı da kurtarmadıkça
ordularımızın durdurulamayacağını söyledim.
General Pele, Bay Franklen-Buyon'un benimle görüşmek üzere gelmek istediği
yolunda almış olduğu özel bir teli bana gösterdi. Kendisini
İzmir'de kabul edeceğimi söyledim. Bay Franklen-Buyon bir Fransız
savaş gemisiyle İzmir'e geldi.
Fransa Hükümetinin kendisini, İngiltere ve İtalya Hükümetlerinin
de uygun görmesi üzerine benimle görüşmeye gönderdiğini söyledi.
Biz Franklen-Buyon'la
görüşürken, İtilâf Devletleri Dışişleri Bakanları
imzasıyla, 23 Eylül 1922 günlü bir nota geldi. Bu nota, temel olarak,
iki sorunu kapsıyordu. Biri, savaşın durdurulması; öbürü
konferans ve barış ile ilgiliydi.
Biz, Rumeli'de ulusal
sınırlarımıza dek Doğu Trakya'yı baştan başa
almadıkça savaştan vazgeçemezdik. Ancak, yurdumuzun bu parçasından
düşman birlikleri çıkarılırsa daha çok bir eyleme kendiliğinden
gerek kalmayacaktı. Bu notada, Venedik ya da başka bir kentte
toplanacak olan ve İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven
devletleriyle Yunanistan'ın çağrılacağı bir konferansa
delegelerimizi göndermeyi isteyip istemeyeceğimiz soruluyor; ayrıca,
görüşmeler sırasında Boğazlar'daki yansız bölgelere
asker göndermezsek, Edirne ile birlikte Meriç'e dek Trakya'nın, bize geri
verilmesine ilişkin isteğimizin iyi karşılanacağı
bildiriliyordu.
Notada Boğazlar'dan,
azınlıklardan, Milletler Cemiyeti'ne girmemizden de söz edilmekteydi.
Konferansın
toplanmasından önce Yunan birliklerinin, İtilâf Devletleri
komutanlarının çizecekleri bir çizginin gerisine çekilmeleri için
İtilâf Devletlerinin erkini kullanacağına söz veriliyor ve bu
konuda görüşülmek üzere Mudanya'da ya da İzmit'te bir toplantı
yapılması öneriliyordu.
Mudanya
Konferansı
29 Eylül 1922 günü bu notaya
verdiğim kısa bir yanıtta, Mudanya
konferansını kabul ettiğimi bildirdim.
Ama Meriç Irmağına dek Trakya'nın hemen bize geri verilmesini
istedim. 3 Ekimde toplanması uygun olacağını söylediğim
Mudanya konferansına
Başkomutanlık adına olağanüstü yetki ile, Batı
Cephesi Orduları Komutanı İsmet Paşa'yı delege atadığımı
bildirdim. Bu notaya Hükümetçe de, 4 Ekim 1922 günlü ayrıntılı
bir yanıt verildi. Bu yanıtta, konferans yeri için İzmir önerildi.
Boğazlar sorunu dolayısıyla Rusya, Ukrayna ve Gürcistan
cumhuriyetlerinin de çağrılması istendi ve başka sorunlar
üzerindeki görüşlerimiz de kısaca bildirildi.
Mudanya'da,
İsmet Paşa'nın başkanlığı
altında, İngiltere delegesi General
Harington, Fransa delegesi General Şarpi (Charpy),
İtalya delegesi General Mombelli'nin katıldıkları konferans toplandı.
Bir hafta kadar süren tartışmalı görüşmelerden sonra, 11
Ekimde "Mudanya Ateşkes Anlaşması"
imzalandı. Böylece, Trakya anayurda katıldı.
Baylar, utku kazanıldıktan
sonra, İzmir'de bizim yaptığımız siyasal görüşmeler
üzerine, Ankara'da Bakanlar Kurulunun, daha doğrusu kimi bakanların
telaştan doğan bir ivediye kapıldıkları anlaşıldı.
Askerlik görevimin
sona ermiş bulunduğunu, bundan sonraki siyasa işlerini Bakanlar
Kurulunun yürütmesi gerektiğini anlatacak biçimde beni Ankara'ya çağırdılar.
Oysa, ne askerlik görevim son bulmuştu, ne de siyasal ve diplomatik
sorunlarla ilgilenip uğraşmaktan kendimi alabilirdim. Bunun için,
İzmir'den, ordunun başından ve başladığım
siyasal görüşmelerden ayrılamazdım. Bundan ötürü, benimle görüşmek
isteğinde bulunduklarına ve bunda direndiklerine göre, Bakanlar
Kurulu üyelerinin ya da ilgili Bakanların İzmir'e, benim yanıma
gelmelerini önerdim. Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey'le Dışişleri
Bakanı Yusuf Kemal Bey geldiler.
Rauf Bey, bana İzmir'de
birtakım özel dileklerini de bildirdi. Örneğin, Ali Fuat Paşa
ile Refet Paşa'nın utku dolayısıyla aşamalarının
yükseltilmesini ve kendilerine uygun birer görev verilerek gönüllerinin hoş
edilmesini diledi. Biliyorsunuz ki, savaştan önce Ali Fuat ve Refet paşaların
savaşa katılmaları için türlü yollarla girişimde bulunmuştum.
Sonuç alamadım. Askeri hareketlerde emeği geçip hak kazanan
komutanların ve subayların utku dolayısıyla aşamaları
yükseltilerek ve övülerek elbette gönülleri alınmıştı.
Savaşlara katılmaktan kaçınan kişilerin de, savaşa katılanlarla
birlikte aşamalarının yükseltilmesi elbette kötü etkiler
yaratabilirdi. Kısaca, Rauf Bey'e, dileğini yerine getiremeyeceğimi
söyledim. Ama Ali Fuat Paşa, Meclis İkinci Başkanı bulunduğuna
göre, yeri ve görevi kendisini kıvandırabilecek kertede yüksekti.
Yalnız açıkta bulunan Refet Paşa'ya uygun bir görev bulmaya çalışacağıma
söz verdim. Kendisini İzmir'e çağırmasını söyledim.
Refet Paşa İzmir'e gelmişti. Ama bu geliş tam benim
Ankara'ya döndüğüm geceye rastladığından kendisiyle orada
buluşulamadı.
Barış
Konferansına Göndereceğimiz Delegeler
Refet Paşa'nın görevlendirilmesi,
daha sonra Ankara'dan Bursa'ya gidişim
sırasında oldu.
Baylar, İzmir'den
Ankara'ya dönüşümde
başlıca, Mudanya Konferansı görüşmeleri üzerinde uğraşıldı.
Bir yandan da Bakanlar Kurulunda, Mecliste, komisyonlarda barış konferansına gönderilebilecek
delegeler kurulu söz konusu oluyordu. Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf
Bey, Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey,
Sağlık Bakanı Rıza Nur Bey, barış konferansına gidecek delegeler kurulunun doğal
üyeleri gibi görülüyordu. Ben daha bu konuda kesin görüşümü ve
kararımı saptamamıştım. Ancak Rauf Bey'in başkanlığı
altında bulunacak kurulun, bizim için ölüm dirim sorunu olan bu konuda
başarı kazanacağına güvenemiyordum. Rauf Bey'in de kendini
yetersiz görmekte olduğunu sezinliyordum. Kendisine danışman
olarak İsmet Paşa'nın verilmesini önerdi. Bu öneriye verdiğim
yanıtta, "İsmet Paşa'dan danışman olarak pek az
yararlanılabilir. İsmet Paşa başkan olursa, kendisinden en
çok yararlanılabileceğine ben de inanıyorum." dedim. Bu
nokta üzerinde uzun boylu görüşülmedi. Ondan sonra, Rauf Bey delegeler
kurulu konusunda başladığı düzenlemeleri, oluşturmaları
sürdürüp gitti. Ben önem verir görünmedim. Mudanya Konferansı sona
ermişti. İsmet Paşa ile Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa Bursa'da bulunuyorlardı.
Kendileriyle görüşmek üzere Bursa'ya gittim.
İsmet
Paşa'nın Dışişleri Bakanlığı'na ve
Delegeler Kurulu Başkanlığına Seçilmesi
Yanımda Milli Savunma Bakanı
Kâzım Paşa vardı. Doğuda, kendisine karşı düşünce
ve eylem biçiminde yapılan gösteriler yüzünden görev yapamayacağını
anlayıp Ankara'ya gelmek zorunda kalan Kâzım Karabekir Paşa'yı
ve İstanbul'da kendisine görev vermek üzere de Refet Paşa'yı
birlikte götürdüm. Bursa'da kaldığım günlerde Refet
Paşa'yı, bilindiği üzere,
İstanbul'a gönderdim. İsmet Paşa'nın da delegeler kurulu başkanlığı
yapıp yapamayacağını, bütün bildiklerime karşın,
bir daha inceledim. Mudanya Konferansını nasıl yönettiğini
ayrıntılarıyla anlamaya çalıştım. İsmet Paşa'nın
kendisine, düşüncelerimi sezinletecek hiçbir söz söylemiyordum. En
sonu, olumlu olarak kararımı verdim. İsmet Paşa'nın
Delegeler Kurulu Başkanı olması için, daha önce Dışişleri
Bakanı olmasını uygun gördüm.
Bunu sağlamak için, doğrudan doğruya Dışişleri
Bakanı Yusuf Kemal Bey'e özel ve gizli olarak çektiğim bir kapalı
telde, kendisinin Dışişleri Bakanlığından çekilmesini
ve yerine İsmet Paşa'nın seçilmesine aracı olmasını
rica ettim.
Ankara'dan ayrılışımdan
önce Yusuf Kemal Bey
bana, Delegeler Kurulu Başkanlığı görevini en iyi İsmet
Paşa'nın yapabileceğini söylemişti. Yusuf Kemal Bey'den,
kendisine bildirdiklerimi iyi karşılayarak gereğini yapmaya başladığını
bildiren bir yanıt aldım.
Lozan
Barış Konferansına Çağırılmamız
İşte, ondan sonra idi
ki İsmet Paşa'ya, bir olupbitti biçiminde, Dışişleri
Bakanı olacağını, ondan sonra da barış konferansına
Delegeler Kurulu Başkanı olarak gideceğini söyledim.
Paşa, birdenbire şaşırdı. Asker olduğunu ileri sürerek
özür diledi. En sonunda, önerimi bir buyruk sayarak kabul
etti. Yine Ankara'ya döndüm. Bu sırada
28 Ekim 1922'de, İtilâf Devletleri bizi Lozan'da toplanacak barış
konferansına çağırdı. İtilâf Devletleri, hâlâ
İstanbul'da bir hükümet tanımak istiyor ve onu da bizimle birlikte
konferansa çağırıyordu.
Padişahlığın
Kaldırılması
Bu ortaklaşa çağrılma olayı padişahlığın kaldırılması işini kesin olarak sonuçlandırdı. Gerçekten, 1 Kasım 1922 günlü yasa gereğince, halifelik ile padişahlık birbirinden ayrıldı. İki buçuk yılı aşan bir zamandan beri eylemli olarak erkini yürüten ulusal egemenlik berkitildi. Halifelik açık hakları olmaksızın bir süre daha bırakıldı.
Baylar, bu konuda gereği kadar sağlam bilgiler vardır. Konunun özelliklerine ilişkin yönler belki yüce kurulunuzu ilgilendirir düşüncesiyle, kimi bilgiler sunacağım:
Bilindiği üzere, padişahlık ve halifelik makamları ayrı ayrı ve birleşik olarak önemli sorunlardan sayılmaktaydı. Bunu doğrulayan bir anımı bilginize sunayım: 1 Kasım 1922 gününden önce, Meclis çevrelerinde karşıcıllar, benim padişahlığı kaldıracağım yolunda telaşlı ve heyecanlı propaganda yapıyorlardı.
Rauf Bey, bir gün
Meclisteki odama gelerek benimle önemli birtakım işleri görüşmek
istediğini; akşamleyin Refet Paşa'nın Keçiören'deki evine
gidersem daha güzel konuşabileceğimizi söyledi. Rauf Bey'in önerisini
kabul ettim. Fuat Paşa'nın orada bulunmasına izin vermemi istedi;
onu da uygun gördüm. Refet Paşa'nın evinde dört kişi toplandık.
Rauf Bey'den dinlediklerimin özeti şu idi: Meclis, padişahlığın,
belki de halifeliğin ortadan kaldırılması düşüncesinde
bulunulduğu kaygısıyla üzgündür. Sizden ve sizin gelecekte
alacağınız durumdan kuşkulanmaktadır. Bunun için,
Meclise ve dolayısıyla ulus kamuoyuna güvence vermeniz gereğine
inanıyorum.
Rauf
Bey'in Padişahlık ve Halifelik Konusundaki Düşünceleri
Rauf Bey'den, padişahlık ve halifelik konusundaki düşüncesinin ve kanısının ne olduğunu sordum. Verdiği yanıtta şu açıklamalarda bulundu: "Ben, dedi, padişahlık ve halifelik katına gönül ve duygu bakımından bağlıyım. Çünkü benim babam, padişahın ekmeğiyle yetişmiş, Osmanlı devletinin ileri gelen adamları arasına geçmiştir. Benim de kanımda o ekmekten kırıntılar vardır. Ben iyilik bilmez değilim ve olamam. Padişaha bağlı kalmak borcumdur. Halifeye bağlılığım ise görgümün gereğidir. Bunlardan başka, genel görüşlerim de vardır. Bizde genel durumu tutmak güçtür. Bunu ancak, herkesin erişemeyeceği kertede yüksek görülmeye alışılmış bir makam sağlayabilir. O da padişahlık ve halifeliktir. Bu makamı kaldırmak, onun yerine başka nitelikte bir varlık koymaya çalışmak, yıkıma yol açar ve büyük acı doğurur; bu hiç uygun bir iş olamaz."
Rauf Bey'den sonra, karşımda oturan Refet Paşa'dan düşüncesini sordum. Refet Paşa'nın yanıtı şu idi: "Rauf Bey'in bütün düşünce ve görüşlerine katılırım. Gerçekten bizde padişahlıktan, halifelikten başka bir yönetim biçimi söz konusu olamaz...."
Ondan sonra Fuat Paşa'nın düşüncesini öğrenmek istedim. Paşa, Moskova'dan yeni geldiğinden durumu, kamunun düşünce ve duygularını gereğince incelemeye daha zaman bulamadığından söz ederek görüşülen konu üzerinde kesin bir düşünce ve görüş ileri süremeyeceğini bildirdi.
Ben kendilerine, kısaca şu yanıtı verdim: "Söz konusu ettiğiniz sorun, bugünün işi değildir. Mecliste kimilerinin korkup ivediliğe ve heyecana kapılmasına da yer yoktur."
Rauf Bey bu yanıtımdan kıvanmış göründü. Ama, şu ya da bu biçimde, söz konusu sorun üzerinde konuşmalar sürdürüldü. Akşam üzeri başlayan konuşmamız, bütün gece, sabaha değin uzadı. Rauf Bey'in bir şeyi sağlamak istediğini sezinledim. Benim halifelik, padişahlık ve ilerde alabileceğim durum üzerinde kendilerine söylediğim ve kendilerinin de inandırıcı buldukları sözleri bana kürsüden kendi ağzımla Meclise söyletmek...
Kendilerine söylediğim
sözleri, olduğu gibi Meclise de söylemekte sakınca görmediğimi
bildirdim. Dahası, bu sözleri kurşunkalemiyle bir kâğıt
parçasına yazdım ve ertesi gün bir sırasına getirip,
bunları Mecliste söyleyeceğime söz verdim; bu sözümü de yerine
getirdim. Benim bunları Mecliste söylememi karşıcıllar Rauf
Bey'in bir başarısı saymışlar ve kendisini kutlamışlar.
Padişahlığın
Kaldırılması Mecliste Görüşülürken Rauf Bey'e Verdiğim
Ödev
Baylar, belki birtakım kişilere göre Rauf Bey üzerine aldığı görevi yapmıştı. Ben de, genel ve tarihsel görevimin o güne ilişkin evresini, açıkladığım gibi yapmıştım. Ama genel görevimin gerektirdiği temel işi yapma ve uygulama zamanı gelince de hiç duraksamadım. Tevfik Paşa'nın telyazıları dolayısıyla padişahlığı halifelikten ayırmaya ve önce padişahlığı kaldırmaya karar verdiğim zaman, ilk yaptığım işlerden biri de, hemen Rauf Bey'i Meclisteki odama çağırmak oldu. Rauf Bey'in, Refet Paşa'nın evinde sabahlara dek dinlediğim düşüncelerini ve görüşlerini hiç bilmiyormuşum gibi, ayakta, kendisinden şunu istedim: "Halifeliği ve padişahlığı birbirinden ayırarak padişahlığı kaldıracağız! Bunun uygun olduğunu kürsüden söyleyeceksiniz!" Rauf Bey'le bundan başka hiçbir şey konuşmadık. Rauf Bey odamdan çıkmadan önce, yine bu iş için çağırmış olduğum Kâzım Karabekir Paşa geldi. Ondan da, bu yolda konuşmasını rica ettim.
Baylar, (Meclisin) o günlerle ilgili tutanaklarında görüldüğü üzere, Rauf Bey kürsüden bir iki kez konuştu ve dahası, padişahlığın kaldırıldığı günün bayram kabul edilmesini de önerdi.
Burada bir nokta, kafalarda düğümlenip kalabilir. Bana, Padişaha bağlı kalmayı borç bildiğini, padişahlık katının yerine başka nitelikte bir makam koymaya çalışmanın yıkıma yol açacağını ve büyük acı doğuracağını söylemiş olan Rauf Bey, benim yeni kararımı öğrendikten (sonra); özellikle kararımı desteklemesi ve padişahlığın kaldırılması için Mecliste bir konuşma yapması yolundaki isteğim karşısında hiçbir şey söylemeksizin uysallık göstermiştir. Bu tutum ve davranış nasıl yorumlanabilir? Rauf Bey, eski inançlarını değiştirmiş miydi? Yoksa bu inançlarında aslında içtenlikli değil miydi? Bu iki noktayı birbirinden ayırmak ve biri üzerinde tam bir kanı ile yargıda bulunmak güçtür.
Baylar, böyle kuşkulu
bir yargıda bulunmaya girişmektense, durumun incelenmesini kolaylaştırmaya
yarayacak kimi evreleri, işlemleri ve tartışmaları yüce
kurulunuza anımsatmayı yeğlerim.
Lozan
Barış Konferansına Tevfik Paşa ve Arkadaşları da
Delege Göndermek İstiyorlardı
Bilginize sunmuştum
ki, Padişahlığın kaldırılması; Lozan
Konferansına İstanbul'dan da bir delegeler kurulu çağrılması
ve İstanbul'u yani Vahdettin ile Tevfik Paşa ve arkadaşlarının
da böyle bir çağrıyı, Türk ulusunun büyük emekler ve özverilerle
elde ettiği yararları küçültmek, belki de anlamsız bir niteliğe
düşürmek pahasına da olsa, kabul eylemesi yüzündendi.
Tevfik Paşa,
ilkin doğrudan doğruya bana bir tel çekti. 17 Ekim 1922 günlü olan
bu telde Tevfik Paşa, kazanılan utkunun, bundan böyle, İstanbul
ile Ankara arasındaki anlaşmazlığı ve ikiliği kaldırmış
ve ulusal birliğimizi sağlamış olduğunu yazıyordu.
Yani Tevfik Paşa demek istiyordu ki: "Yurtta düşman kalmadı.
Padişah yerindedir. Hükümet onun yanındadır. Ulusa düşen,
bu makamın vereceği buyruklara uymaktır. Böyle olunca elbette
birliğe engel bir şey kalmamış olur." Ancak, Ankara'dan
biraz daha yardım istemek akıllılığını gösteriyordu.
O da, Barış Konferansına İstanbul ile Ankara'nın
birlikte çağrılması dolayısıyla, daha önce, benden çok
gizli yönerge almış bir kişinin elden gelen çabuklukla İstanbul'a
gönderilmesini sağlamaktı. (belge: 260)
Tevfik Paşa'ya
bildirilmek üzere İstanbul'da Hâmit Bey'e çektiğim telde: "Tevfik Paşa ile arkadaşlarının
devlet siyasasını bulandırmaktan vazgeçmemelerinin ne denli büyük
sorumluluk doğuracağının apaçık belli olduğunu"
bildirdim. (belge: 261)
Ne yazık ki Hâmit
Bey, bu telyazısının, olduğu gibi, Tevfik Paşa'ya
bildirilmesi gerektiğini anlayamamış; bunu kendisine verilmiş
bir yönerge sanmış. Bununla birlikte, bu telyazımda
bildirdiklerime uygun olarak, Tevfik Paşa'ya üç günde beş kez
bildirim yapmış. Dahası, Tevfik Paşa ile arkadaşlarının
konferansa delege göndermeyeceklerini bildiren bir demeç taslağı hazırlayıp,
gazetelere ve ajanslara verilmek üzere kendilerine göndermiş.(belge: 262)
Çıkarlarını
Kirli Bir Tahtın Çürümüş, Çökmüş Ayaklarına Sarılmakta
Bulanlar
Bütün çıkarlarını
kirli bir tahtın çürümüş, çökmüş, ayaklarına sarılmakta,
yalnız bunda gören ve Tevfik Paşa
ile benzeri paşalardan kurulmuş bulunan Vahdettin
hükümetinin, gizli amaçlarını ne olursa olsun kabul ettirmekten başka
hiçbir şeyle uğraşmadıkları anlaşılıyordu.
Tevfik Paşa'nın bana çektiği tele (yanıt vermiştim);
bunu almadığını bildirdikten sonra, 29 Ekim 1922 günlü
teliyle ve sadrazam sanını kullanarak doğrudan doğruya
Meclis Başkanlığına başvurdu. (belge: 263)
Bu telyazısının
kapsamı Osmanlı çağının Tevfik paşalarına
yaraşır bir biçimde idi.
Tevfik Paşa ve
arkadaşları bu telyazılarında, kazanılan başarının
elde edilmesine yardım ettiklerinden söz edecek kertede ileri gidebilmişlerdir.
Baylar, Osmanlı
Devletinin yasal olmayan hükümeti adını taşımak aymazlığında
bulunan ve Tevfik Paşa ile Ahmet İzzet Paşa ve benzerlerinden
kurulan son Osmanlı Hükümeti üzerinde daha çok durmak yararsızdır.
Sözümü Meclis görüşmelerine getireceğim.
Söz konusu iş
dolayısıyla 30 Ekim 1922 günü Mecliste görüşmeler başladı.
Çok milletvekilleri çok sözler söylediler. İstanbul'daki Osmanlı hükümetleri
(üzerinde durdular); Ferit Paşa evresinden sonra Tevfik Paşa
perdesinin açıldığını ve bu perdeyi açanların
anlayıştan ve vicdandan yoksun birtakım kişiler olduğunu
belirterek bu adamların yasalar gereğince cezalandırılmalarını
istediler.
"Böyle bir
anlayışta olan, yani bize bu denli akılsızca önerilerde
bulunan kişiler... gerçekten İstanbul Hükümetinin tarihsel kimliğine
imzasını koyan ve her şeyden çok oraya bağlı olan kişilerdir..."
dediler.
İstanbul'da, hükümet
adını ve kimliğini takınan adamların, Yurt Hainliği
Yasasına göre cezalandırılmaları ile ilgili önergeler
okundu.
Baylar, Osmanlı
İmparatorluğunun yıkıldığını, yeni bir Türkiye
Devletinin doğduğunu, Anayasa gereğince egemenlik haklarının
ulusta olduğunu belirten bir önerge düzenlendi. Seksenden çok arkadaşa
imza ettirildi. Bu önergede benim de imzam vardır.
Bu önerge okunduktan
sonra, sert bir biçimde karşıcıl durum alanların başında
iki kişi göründü. Bunlardan biri Mersin Milletvekili Albay Salâhattin
Bey'dir. İkincisi, İzmir'de asılan Ziya Hurşit'tir. Bunlar,
padişahlığın kaldırılmaması kanısında
bulunduklarını açıkça belirttiler.
Osmanlı
Padişahlığının Kaldırılması Kararı
Verildiği Gün, Anayasa, Dinişleri ve Adalet Komisyonlarının
Ortak Toplantısı
Baylar, 31 Ekim 1922 günü
Meclis toplanmadı. O gün Müdafaai Hukuk Grubu toplantısı oldu.
Bu toplantıda, Osmanlı egemenliğinin kaldırılmasının
zorunlu olduğu üzerine konuştum. 1 Kasım 1922 günü, Meclis
toplantısında yine bu konu üzerinde uzun tartışmalar yapıldı.
Mecliste de ayrıntılı bir konuşma yapmak gereğini
duydum. (belge 264) İslam ve Türk tarihinden söz açarak halifelikle padişahlığın
ayrılabileceğini, ulusal egemenlik katının Türkiye Büyük
Millet Meclisi olabileceğini tarihsel olaylara dayanarak anlattım. Hulâgû'nun,
Halife Mutasım'ı asıp dünya yüzünde halifeliğe eylemli
olarak son verdiğini, eğer 1517'de Mısır'ı ele geçiren
Yavuz, orada halife sanını taşıyan bir sığıntıya
önem vermeseydi, halifelik sanının zamanımıza dek kalıt
olarak gelemeyeceğini anlattım.
Bundan sonra, bu
sorun ile ilgili önergeler üç komisyona Anayasa, Dinişleri, Adalet
komisyonlarına verildi. Bu üç komisyon üyelerinin bir araya gelip, bizim
güttüğümüz amaca göre, sorunu çözüp sonuçlandırmaları
elbette güçtü. Durumu yakından ve kendim izlemem gerekti.
Karma
Komisyona Anlattığım Gerçek
Üç
komisyon bir odada toplandı. Başkanlığa Hoca
Müfit Efendi seçildi. Sorunu görüşmeye
başladılar. Dinişleri Komisyon üyesi olan hoca efendiler, herkesçe
bilinen uydurma sözlere dayanarak halifeliğin padişahlıktan ayrılamayacağını
savladılar. Bu savları çürütmek için özgür düşünceli
kimseler de ortaya çıkar görünmedi. Biz, çok kalabalık olan bu
odanın bir köşesinde tartışmaları dinliyorduk. Bu biçim
görüşmelerin, istenilen sonuca varmasını beklemek boşunaydı.
Bunu anladık. En sonu, Karma Komisyon Başkanından söz aldım.
Önümdeki sıranın üstüne çıktım. Yüksek
sesle şunları söyledim:
"Efendiler,
dedim, egemenliği hiç kimse, hiç kimseye, bilim gereğidir diye, görüşmeyle,
tartışmayla veremez. Egemenlik, güçle, erkle ve zorla alınır.
Osmanoğulları, zorla Türk Ulusunun egemenliğine el koymuşlardı.
Bu yolsuzluklarını altı yüzyıldan beri sürdürmüşlerdi.
Şimdi de Türk Ulusu bu saldırganlara, artık yeter diyerek ve
bunlara karşı ayaklanarak egemenliğini kendi eline almış
bulunuyor. Bu bir olupbittidir. Söz konusu olan, ulusa saltanatını,
egemenliğini bırakacak mıyız, bırakmayacak mıyız
sorunu değildir. Sorun, zaten gerçekleşmiş bir olayı yasa
ile saptamaktan başka bir şey değildir. Bu, kesinlikle yapılacaktır.
Burada toplananlar, Meclis ve herkes sorunu doğal bulursa, sanırım
ki uygun olur. Yoksa, yine gerçek, yöntemine göre saptanacaktır; ama,
belki birtakım kafalar kesilecektir.
İşin bilimsel yönüne gelince, hoca efendilerin üzülmelerine ve
kaygılanmalarına hiç yer yoktur: Bu konuda bilimsel açıklamalarda
bulunayım." dedim ve uzun uzadıya birtakım açıklamalar
yaptım. Bunun üzerine, Ankara milletvekillerinden Hoca
Mustafa Efendi:
"Bağışlayınız efendim; biz sorunu başka bakımdan
ele almıştık; açıklamalarınızdan aydınlandık."
dedi. Sorun, Karma Komisyonca bir çözüme bağlanmıştı.
Osmanlı
Padişahlığının Çökme ve Dağılma Töreninin
Son Evresi
Yasa tasarısı
ivedilikle saptandı. O gün, Meclisin ikinci oturumunda okundu.
Açık oya konulması önerisine karşı kürsüye çıktım.
Dedim ki: "Buna gerek yoktur. Ülkenin ve ulusun bağımsızlığını
sonsuza değin koruyacak ilkeleri yüce Meclisin oybirliği ile kabul
edeceğini sanırım." "Oylansın!" sesleri yükseldi.
En sonu, başkan oya koydu ve: "Oybirliği ile kabul edilmiştir."
dedi. Yalnız aykırı bir ses işitildi: "Ben karşıyım!"
Bu ses: "Söz yok!" sesleri ile boğuldu. İşte baylar,
Osmanlı egemenliğinin çökme ve ortadan kalkma töreninin son evresi
böyle geçmiştir.
Hain
Vahdettin Bir İngiliz Gemisiyle İstanbul'dan Kaçıyor
17 Kasım 1922 günlü resmi
bir telyazısının ilk tümcesi şu idi: "Vahdettin
Efendi, bu gece saraydan kaçmıştır."
Bu telyazısının daha bir iki tümcesini, 18 Kasım 1922 günlü
Meclis tutanak dergisinde okumuşsunuzdur. Ama telyazısında, bu kaçışa
kimlerin aracılık etmiş olabileceğinden söz edildiği
gibi Peygamberden kalan kutsal eşyaların nasıl korunduğunu
bildiren cümleler de vardı.
Yine o gün, Mecliste
okunmuş bir mektubun örneği ile, ona ilişik bulunan ve
ajanslarla yayımlanmış olan bir bildiri örneğini de
tutanaktan okuyalım:
Mektup Örneği
17
Kasım 1922
Bir sayısını ilişik olarak sunduğum resmi
bildiride yazıldığı gibi, Padişah Hazretleri İngiltere'nin
koruyuculuğuna sığınarak bir İngiliz savaş
gemisiyle İstanbul'dan ayrılmıştır....
İmza
Harington
Mektuba Ekli Bildirinin Örneği
Resmi olarak bildirilir ki, Padişah Hazretleri bugünkü durum
karşısında özgürlüğünü ve canını tehlikede gördüğünden,
bütün Müslümanların halifesi kimliği ile hem İngiliz
koruyuculuğunu, hem de İstanbul'dan başka bir yere götürülmesini
istemiştir. Padişah Hazretlerinin isteği bu sabah yerine
getirilmiştir. Türkiye'deki İngiliz Kuvvetlerinin Başkomutanı
General Sör Çarls Harington, (Sir Charles Harington) Padişah Hazretlerini
almaya giderek, bir İngiliz savaş gemisine dek kendisine eşlik
etmiştir. Padişah Hazretlerini gemide Akdeniz Filosu Genel Komutanı
Amiral Sör Dö Bruk (Sir De Brock) karşılamıştır.
İngiltere Olağanüstü Komiser Vekili Sör Nevil Henderson, (Sir
Nevile Henderson) Padişah Hazretlerini gemide görmeye gitmiş ve Kral
Beşinci Corc'a bildirilmek üzere isteklerini sormuştur.
General Harington'un
Ulviye Sultan adında bir kadına gönderdiği Fransızca bir
mektup da vardır. Bu mektup, "hiçbir yanıt verilmemiş olduğu"
çıkmasıyla Refet Paşa'ya gönderilmiş. O da bize, 25 Kasım
1922'de bir örneğini göndermişti. Fransızca mektubun bize gönderilen
Türkçe örneği şudur:
Sultan
Hanımefendi Hazretleri
Şimdi Malta'ya yaklaşmakta bulunan Padişah
Hazretlerinden, ailesinin durumu üzerine bilgi rica eden bir telsiz aldım.
Bu konuda, geçen cumartesi, Yıldız'dan (Yıldız Sarayından)
bilgi almış ve Kadınefendi Hazretleri'nin sağ, esen ve keyfi
yerinde olduklarını öğrenerek hemen Padişah Hazretlerine
duyurmuştum. Eğer Padişah Hazretlerinin aileleriyle ilgili yeni
bilgiler vermek iyiliğinde bulunabilirseniz, onu da hemen Padişah
Hazretlerine ulaştırmakla mutlu olurum. Padişah Hazretlerinin içinde
bulundukları güçlükler dolayısıyla en içten dileklerimi yüce
kişiliğinize ve Padişah ailesine sunmama izin vermenizi ve en
derin saygılarımla yücelik dileklerimin kabulünü rica ederim.
İmza
Harington
Baylar, bu son
mektup, üzerinde durulmaya değer nitelikte değildir.
Bundan başka,
General Harington'un, İstanbul'daki askeri görevlimize yazdığı
mektup ile ekini de irdelemeği gereksiz bulurum.
Soylu
Bir Ulusu Utançlı Bir Duruma Düşüren Alçak
Kamuoyunu gerçek durumla karşı karşıya bırakmayı yeğlerim.
Egemenliği atadan oğula geçirmek gibi yanlış bir yġntem sonucu olarak büyük bir makam, gösterişli bir san kazanabilmiş bir alçağın, onuru çok yüksek olan soylu bir ulusu nasıl utanacak bir duruma düşürebileceği kendiliğinden anlaşılır.
Gerçekten, neden ve nasıl olursa olsun, Vahdettin gibi özgürlüğünü ve canını kendi ulusu içinde tehlikede görebilecek kertede aşağılık bir yaratığın bir dakika bile olsa, bir ulusun başında bulunduğunu düşünmek ne acıklıdır! Şuna kıvanabiliriz ki bu alçak, atalarından kalma padişahlık katından Türk ulusunca atıldıktan sonra tamamlamış bulunuyor. Türk ulusunun bu davranış önceliği elbette övülmeye değer.
Beceriksiz, aşağılık, duygu ve anlayıştan yoksun bir yaratık, kendisini kabul eden herhangi bir yabancının kanadı altına sığınabilir; ama, böyle bir yaratığın, bütün Müslümanların Halifesi kimliğini taşıdığını söylemek elbette doğru değildir. Böyle bir görüşün doğru olabilmesi, her şeyden önce, bütün Müslüman toplumların tutsak olmaları koşuluna bağlıdır. Oysa, dünyada gerçek böyle midir? Biz Türkler, bütün tarihimiz boyunca özgürlüğe ve bağımsızlığa simge olmuş bir ulusuz. Değersiz yaşamlarını iki buçuk gün daha alçakçasına sürükleyebilmek için her türlü düşkünlüğü sakıncasız bulan halifeler oyununu da ortadan kaldırabildiğimizi gösterdik. Böylece devletlerin, ulusların, birbirleriyle olan ilişkilerinde, kişilerin, özellikle kendi devletinin ve ulusunun dokuncasına da olsa kişisel durumlarından ve canlarından başka bir şey düşünemeyecek aşağılık kişilerin önemi olamayacağı yolundaki herkesçe bilinen gerçeği doğruladık.
Uluslararası ilişkilerde korkuluklardan (mankenlerden)
yararlanmak yöntemine, düşkünlük çağına son vermek, uygar dünyanın
içten gelen bir dileği olmalıdır!
Abdülmecit
Efendi'nin Büyük Millet Meclisince Halife Seçilmesi
Saygıdeğer baylar, kaçan halife, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nce halifelikten çıkarıldı; yerine, sonuncu halife olan Abdülmecit Efendi seçildi.
Meclisçe yeni halife
seçilmeden önce, seçilecek kişinin de padişahlık tutku ve savına
kapılarak herhangi bir yabancı devlete sığınmasını
önlemek gerekiyordu. Bunun için İstanbul'daki görevlimiz Refet Paşa'ya,
Abdülmecit Efendi ile görüşmesini; dahası, elinden, Türkiye Büyük
Millet Meclisi'nin halifelik ve padişahlık üzerine aldığı
kararı tümüyle kabul ettiğini bildirir bir de belge alarak göndermesini
yazdım. Bu yazdıklarım yapılmıştır.
18 Kasım 1922 günü
İstanbul'da Refet Paşa'ya bir kapalı tel ile verdiğim yönergede
de, başlıca şu noktaları yazmıştım: "Abdülmecit
Efendi, Müslümanların Halifesi sanını kullanacaktır. Bu
sana, başka san ve söz eklenmeyecektir. Müslümanlık dünyasına
duyurulmak üzere düzenleyeceği bir bildiriyi sizin aracılığınızla
önce bize, şifre ile bildirecektir. Onaylandıktan sonra yine şifre
ile ve sizin aracılığınızla kendisine bildirilecek,
ondan sonra yayımlanacaktır. Bu bildiri başlıca şunları
kapsayacaktır:
a) Türkiye Büyük
Millet Meclisi'nin kendisini halifeliğe seçmesinden ötürü sevindiği
açıkça belirtilecektir.
b)
Vahdettin Efendi'nin yaptıkları bir bir sayılarak kınanacaktır.
c)
Anayasanın ilk on maddesinin kapsamı uygun bir yolla açıklanarak
ve önemli yerleri olduğu gibi alınarak, Türkiye Devleti'nin, Büyük
Millet Meclisi'nin ve Hükümetinin kendine özgü nitelikleri ile yönetim biçiminin
Türkiye halkı ve bütün Müslümanlık dünyası için en yararlı
ve en uygun olduğu belirtilip saptanacaktır.
d)
Türkiye ulusal halk hükümetinin geçmişte gördüğü işler
ve değerli çalışmaları övücü bir dille anılacaktır.
e)
İşbu bildiride, yukarıda sözü edilenlerden başka,
siyasa sayılabilecek bir görüş ve düşünceye yer
verilmeyecektir.
19 Kasım 1922 günlü
açık bir telyazısı ile de Abdülmecit Efendi'ye:
"Türkiye Devleti egemenliğinin sınırsız ve koşulsuz olarak ulusta bulunduğunu saptayan Anayasa gereğince yürütme erki ve yasama yetkisi kendisinde belirmiş ve toplanmış bulunan, ulusun biricik ve gerçek temsilcilerinden kurulmuş Türkiye Büyük Meclisinin 1 Kasım 1922'de oybirliği ile kabul ettiği gerekçe ve ilkelere göre, yüce Meclisçe 18 Kasım 1922 günü yapılan oturumunda halifeliğe seçilmiş olduğunu" bildirdim. (belge: 265)
19 Kasım 1922 günlü bir şifre telle Refet Paşa, çektiğimiz tellere yanıt veriyordu. Abdülmecit Efendi:"İmzasının üstünde, Müslümanların Halifesi ve Mekke ile Medine'nin Kulu (Hadimülharemeyn) sanını koyabileceği; cuma selamlığında halifelere özgü kaftan giyebileceği ve Fatih'inkine benzer bir sarık takınabileceği ve bunun uygun olacağı" düşüncesini ileri sürmüş. Müslümanlık dünyasına yayımlayacağı bildiride ise, Vahdettin Efendi için bir şey söylemek konusunda özür dilemiş; ayrıca bildiri İstanbul gazetelerinde yayımlanırken Türkçesi ile birlikte Arapça çevirisinin de yayımlatılması görüşünü ileri sürmüş. (belge: 266)
Refet Paşa'ya
makine başında 20 Kasım 1922 günü verdiğim yanıtta,
"Müslümanların Halifesi" sanı ile birlikte "Kutsal
Mekke ile Medine'nin Kulu" (Hadimülharemeynişşerifeyn)
deyiminin de kullanılmasını onayladım; ama cuma töreninde
Fatih'in kılığına girmesini uygun bulmadım. Redingot ya
da İstanbulin giyebileceğini, askeri elbise giymesinin elbette söz
konusu olamayacağını bildirdim. Yayımlanacak bildiride
Vahdettin'in adı anılmaksızın eski halifenin kişiliğinin
ve zamanında düşülen kötü durumun söz konusu edilmesi gerektiğini
bildirdim.
Abdülmecit
Efendi Babasının Adı Dolayısıyla da Olsa
"Han" Sanından Vazgeçemiyor
Refet Paşa'dan 20 Kasım 1922'de aldığım şifre bir telin birinci maddesinde şöyle deniliyordu: "Abdülmecit Efendi'nin 20 Kasım 1922 günlü yazısının altında Peygamberin Halifesi ve Kutsal Mekke ile Medine'nin Kulu sanının altında Abdülaziz Han Oğlu Abdülmecit imzası kullanılmıştır."
Baylar, yaptığımız uyarmayı iyi karşıladığını söylemiş olan Abdülmecit Efendi, "Müslümanların Halifesi" yerine "Peygamber Halifesi" ve babasının adı dolayısıyla da "Han" sanlarını kullanmaktan kendini alamamıştır. Birtakım düşünceler ileri sürdükten sonra da, bildirisinde Vahdettin'e değinmekten vazgeçtiğini; çünkü, "başkasının kötü işlerini anmak biçiminde bile olsa, böyle bir bildirinin kendi tutumuna ve yaradılışına ağır geleceğinin bilindiğini" bildirmiş. Bu, telin ikinci maddesinde yazılı idi. Telin üçüncü maddesi,benim Meclis Başkanı olarak kendisine halifeliğe seçildiğini bildirmek üzere yazdığım tele yanıt idi. Bu yanıtta: "Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mareşal Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine" diye doğrudan doğruya beni ilgilendiren özel bir başlık kullanılmıştı. Dördüncü maddede, Müslümanlık dünyasına yayımlayacağı bildirinin örneği vardı. Bu bildiriye İstanbul'un "Yüce Halifelik Merkezi" (Dârülhilâfetülâliye) olduğu da özenle yazılmış bulunuyordu.
21 Kasım 1922 günlü bir telde: "Peygamberin Halifesi yerine, daha önce bildirdiğimiz gibi, Müslümanların Halifesi denilecektir." dedik. Halifeliğe seçildiğini bildirmek üzere yazdığımız tele vereceği yanıtın bana değil, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına gönderilmesi konusunda kendisini uyardık. Yazılarında siyasal ve genel konuları kapsayan kelimeler bulunduğunu, bunlardan çekinmesi gerektiğini bildirdik.
Baylar, önemsiz ayrıntılar
gibi görülebilecek olan bu açıklamalarımla belirtmek istediğim
temel nokta şudur: Ben, kişisel egemenliğin kaldırılmasından
sonra, başka sanla yine bu nitelikte bir makam sayılması gereken
halifeliğin de kaldırılmış bulunduğunu kabul
ediyordum. Bunun uygun zaman ve fırsatta söylenmesini doğal
buluyordum. Halifeliğe seçilen Abdülmecit Efendi'nin, bu gerçeği hiç
anlamadığı düşünülemez. Özellikle, onun, halife sanı
ile padişahlık yapması için gerekli nedenleri ve koşulları
hazırlayıp sağlayabileceklerini tasarlayan kimseler bulunduğu
düşünülürse, kendisinin ve doğal yardımcılarının
bön ve aymaz kişiler olduklarını sanmak hiç de doğru
olamazdı.
Halife
Olacak Kişinin Niteliği ve Yetkisi Ne Olacaktı
Şimdi isterseniz halife seçimi dolayısıyla Meclisin 18 Kasım 1922 günü yaptığı gizli oturumlardaki görüşmeler üzerine kısaca bilgi vereyim.
Mecliste sorunu çok ağır ve önemli sayanlar vardı. Özellikle hoca efendiler, kendi uzmanlıkları ile ilgili bir konu bulduklarından çok dikkatli ve uyanık idiler. Bir halife kaçmış... Onu halifelikten çıkarmak, yenisini seçmek... Sonra yenisini İstanbul'da bırakmayıp Ankara'ya getirmek... Ulusun ve devletin yakından başına geçirmek... Kısacası, halifenin kaçması yüzünden Türkiye'de, bütün Müslümanlık dünyasında kargaşa çıkmış, ya da çıkacakmış... Onun için önlemler alınmalı imiş... yollu düşünceler, kaygılar ileri sürülüyordu.
Konuşmacıların kimisi de, halife olacak kişinin niteliğinin ve yetkisinin ne olacağını saptamak gereğinden söz ediyordu. Ben de görüşmelere ve tartışmalara katıldım. Söylediklerimin çoğu, ileri sürülen düşüncelere yanıt niteliğinde idi. Söylediklerimin ana çizgileri şu cümlelerde idi.
"Söz konusu sorun çok tartışılıp irdelenebilir. Ama tartışma ve irdelemelerde ne denli ileri gidersek, sorunu çözümlemekte o denli güçlüğe uğrar ve gecikiriz. Yalnız şu noktaya dikkati çekerim: Bu Meclis Türkiye halkının Meclisidir. Bu Meclisin niteliği ve yetkisi yalnız ve ancak Türk halkının ve Türk yurdunun varlığı ve alın yazısı ile ilgilidir ve ancak ona etki yapabilir. Meclisimiz, kendi kendine bütün Müslümanlık dünyasına etkin bir güç edinemez baylar! Türk ulusu ve onun temsilcilerinden kurulmuş olan Meclisimiz kendi varlığını, halife sanını taşıyan, ya da taşıyacak olan bir kişinin eline veremez ve vermeyecektir baylar! Bundan dolayı Müslümanlık dünyasında kargaşa varmış, ya da olacakmış; bunların hepsi anlamsız ve yalan sözlerdir. Kim söylemişse yalan söylemiştir, yalan söylüyor."
Bu sözümü kabul etmeyen bir kişiye yanıt verdim, açıktan
açığa dedim ki:
-Sen yalan söyleyebilirsin, bu yaratılıştasın!
Baylar, gürültüye yer olmadığını açıkladıktan
sonra dedim ki: "Bizim, dünya gözündeki en büyük gücümüz ve
erkimiz, yeni durumumuz ve niteliğimizdir. Halife tutsak olabilir. Halife
adını taşıyanlar yabancılara sığınabilirler.
Düşmanlar ve halifeler el ele verip her şeyi yapmaya girişebilirler.
Ama, yeni Türkiye'nin yönetim biçimini, siyasasını, gücünü,
kesinlikle sarsamazlar.
Türkiye
Halkı Sınırsız ve Koşulsuz Olarak Egemenliğini
Elinde Tutar
Türk
halkının sınırsız ve koşulsuz olarak egemenliğini
elinde tuttuğunu bir kez daha ve kesinlikle söylüyorum. Egemenlik, hiçbir
anlamda, hiçbir biçimde, hiçbir renk ve belirtide ortaklık kabul etmez.
Sanı ister halife olsun, ister ne olursa olsun, hiç kimse bu ulusun alın
yazısında ona ortak çıkamaz. Ulus, buna, kesinlikle göz
yumamaz. Bunu önerecek hiçbir milletvekili bulunamaz. Bunun için, kaçak
halifeyi halifelikten çıkarmakta, yenisini seçmekte ve bu konu ile ilgili
bütün işlemlerde, söylediğim görüşlere uymak zorunludur. Başka
türlü hiçbir şey yapılamaz."
Saygıdeğer
baylar, biraz tartışmalı ve gürültülü olmakla birlikte,
Meclisin çoğunluğu, yapılacak işlem üzerinde görüş
birliğine vardı. Alınacak sonucun ne olduğunu biliyorsunuz.
Padişahlığın
kaldırılması üzerine İstanbul'da hükümet adını
taşıyan Tevfik ve İzzet Paşalarla arkadaşlarının
çekilme yazılarını Saray'a nasıl verdiklerinden, İstanbul'un
yönetimini düzenlemek için verdiğimiz buyruklardan ve yönergelerden de
söz ederek yüksek kurulunuzu yormayı yararlı bulmuyorum.
Lozan
Barış Konferansı
Lozan Konferansı genel
toplantısı, 21 Kasım 1922 günü yapılmıştır.
Bu konferansta Türkiye Devleti'ni İsmet Paşa
Hazretleri temsil etti. Trabzon Milletvekili Hasan
Bey ile Sinop Milletvekili Rıza
Nur Bey, İsmet Paşa'nın
başkanlığındaki Delegeler
Kurulunu oluşturuyordu.
Delegeler Kurulumuz, Kasım 1922 başlarında, Lozan'a gitmek üzere
Ankara'dan ayrıldı.
Baylar, iki dönemli
olup, sekiz ay süren Lozan Konferansı ve sonucu dünyaca bilinmektedir.
Bir süre, Ankara'da, Lozan Konferansı görüşmelerini izledim. Görüşmeler ateşli, tartışmalı geçiyordu. Türk haklarını tanıyan olumlu sonuç görülmüyordu. Ben, bunu pek olağan buluyordum. Çünkü, Lozan Barış masasında söz konusu edilen sorunlar, yalnız üç dört yıllık yeni evreye bağlı kalmıyordu. Yüzyıllık hesaplar görülüyordu. Bu denli eski, bu denli karışık, bu denli bulaşık hesapların içinden çıkmak elbette pek yalın ve kolay olmayacaktı.
Baylar, bilirsiniz ki yeni Türk Devletinden önceki Osmanlı Devleti "Eski Antlaşmalar" (Uhudu Atika.) adı altında birtakım kapitülasyonların tutsağı idi. Hıristiyan halkın birçok ayrıcalıkları ve yeğlenme hakları vardı. Osmanlı Devletinin, Osmanlı ülkesinde bulunan yabancıları yargılama hakkı yoktu; kendi uyruklarından aldığı vergiyi yabancılardan alması yasaktı; devletin varlığını kemiren ve kendi sınırları içinde bulunan topluluklara karşı önlemler alması yasak edilirdi.
Osmanlı
Devletinin, kendisini kuran temel öğenin, Türk ulusunun insanca yaşamasını
sağlayacak yollara başvurması da yasak edilmişti. Ülkeyi
bayındırlaştıramaz, demiryolu yaptıramaz; dahası,
okul bile yaptırmakta özgür değildi. Bu gibi durumlarda yabancılar
engel olurdu.
Osmanlı hükümdarları
ve yakınları parıltılı büyük gösterişler içinde
yaşayabilmek için ülkenin ve ulusun bütün kaynaklarını
kuruttuktan başka, ulusun her türlü gelirini karşılık göstererek
ve devletin onurunu, şerefini ayaklar altına alarak birçok borçlara
girmişlerdi. O denli ki, devlet bu borçların üremlerini (faiz)
bile ödeyemeyecek duruma gelmiş, dünya gözünde batmış sayılmıştı.
Osmanlı
Devleti'nin Dünya Gözünde Hiçbir Değeri Kalmamıştı
Baylar, kalıtçısı
(varisi) olduğumuz Osmanlı Devletinin dünya gözünde hiçbir
değeri, erdemi ve onuru kalmamıştı. Uluslararası hakların
dışında bırakılmış, sanki koruyuculuk ve güdüm
altına alınmış gibi görülüyordu.
Geçmişteki
savsaklamalarla, yanlışlıklarla hiçbir ilgimiz yokken, yüzyılların
birikmiş hesapları bizden sorulmamak gerekirken, bu konuda da dünya
ile karşı karşıya gelmek bize düşmüştü. Ulusu
ve ülkeyi gerçek bağımsızlığına ve egemenliğine
kavuşturmak için bu güçlüklere katlanmak ve özveride bulunmak da bizim
üzerimize yükletilmişti. Ben, ne olursa olsun olumlu sonuç alınacağına
güveniyordum. Türk ulusunun varlığı için, bağımsızlığı
için, egemenliği ne olursa olsun elde etmek ve sağlamak zorunda olduğu
temel (hakların) dünyaca tanınacağına hiç kuşkum
yoktu. Çünkü, gerçekte bu temel (haklar) güçle, hak ederek ve eylemli
olarak elle tutulurcasına alınmıştı. Konferans masasında
istediğimiz, gerçekte elde edilmiş olan hakların yöntem gereği
yazılıp onanmasından başka bir şey değildi. İsteklerimiz
açık ve doğal haklarımızdı. Bundan başka, haklarımızı
korumak ve sağlamak için gücümüz de vardı; gücümüz de yeterdi.
En büyük gücümüz, en güvenilir dayanağımız ulusal egemenliğimizi
elde etmiş, onu eylemli olarak halkın eline vermiş ve halkın
elinde tutabileceğimizi yine eylemli olarak tanıtlamış olmamız
idi.
İşte bu düşüncelerle,
Konferansın gidişini soğukkanlılıkla izliyor ve gösterdiği
ters durumlara gereğinden çok önem vermiyordum.
Halk
İle Yakından Görüştüm, Düşüncesini ve Eğilimini
Bir Daha İncelemek Önemliydi
Baylar, padişahlığın
kaldırılışı, halifelik makamının yetkisiz kalışı
üzerine, halk ile yakından görüşmek,
ruh durumunu ve düşünce eğilimini bir daha incelemek önemliydi.
Eskişehir'den başlayarak İzmit, Bursa, İzmir, Balıkesir'de halkı uygun yerlerde toplayarak uzun söyleşiler yaptım. Bana diledikleri gibi serbest sorular sormalarını halktan istedim. Sorulan sorulara, yanıt olmak üzere, altı saat, yedi saat süren konuşmalar yaptım.
Sayın baylar, hemen her yerde halkın anlamak istediği şeylerden dikkati çekenler şunlardı:
Lozan Konferansı ve sonucu, ulusal egemenlik ve halifelik katı, bunların durumları ve ilişkileri; bir de kurmak istediğimi öğrendikleri siyasal parti...
Lozan Konferansı
görüşmelerini, olduğu gibi, her yerde özetliyordum. Olumlu sonuç
alınacağına olan inancımı da söyleyerek ulusu kaygıdan
kurtarmaya çalışıyordum.
Ulusal
Egemenlik İle Halifelik Makamının Durumları ve İlişkileri
Halkın, ulusal egemenlik ile
halifelik katının durumlarını ve bunların birbiriyle
olan ilişkilerini öğrenmek istemekte ve bunun için kaygılanmakta
hakkı vardı.
Çünkü, Meclis 1 Kasım 1922 günlü kararıyla, kişisel egemenliğe
dayanan hükümet biçiminin 16 Mart 1920'den başlamak üzere ve sonsuz
olarak, tarihe karıştığını bildirdikten sonra
birtakım Şükrü Hocalar, "Müslüman kamuoyu kuşkulara ve
üzüntülere düşmüştür." diyerek çalışmaya
koyuldular. "Halifelik demek, hükümet demektir. Halifeliğin haklarını
ve görevlerini ortadan kaldırmak hiç kimsenin, hiçbir meclisin elinde değildir."
savını ortaya atmışlardı. Meclisin, ulusun kaldırdığı
kişisel egemenliği halifelik katında sürdürmek ve padişah
yerine halifeyi koymak tutkusuna düşmüşlerdi.
Gerçekten, gerici bir grup, Afyonkarahisar Milletvekili Hoca Şükrü'nün imzasıyla, İslam Halifeliği ve Büyük Millet Meclisi adıyla bir kitapçık yayımladı. Bu kitapçığın Ankara'da 15 Ocak 1923'de yayımlandığı ve bütün Meclis üyelerine dağıtıldığı bana İzmit'te bildirildi. Kitapçığın üzerinde yalnızca 1339 (1923) yılı yazılmıştı. Ama kitapçığın, daha ben Ankara'da iken hazırlanıp basıldığı ve benim Ankara'dan ayrıldığım 14 Ocak 1923 gününün ertesinde ortaya çıkarıldığı anlaşılmıştır.
Şükrü Efendi
Hoca ve arkadaşları: "Halife Meclisin, Meclis Halifenindir."
gibi bir uydurma sözle Millet Meclisini, Halifenin danışma kurulu ve
Halifeyi, Meclisin ve dolayısıyla devletin başkanı gibi göstermek
ve kabul ettirmek istemişlerdir.
Halife
Olan Kişiyi Umuda Düşürecek İçten Bağlılık Gösterileri
Baylar, halife bulunan kişiyi
umuda düşürecek kimi içten bağlılık gösterileri de
dikkati çekiyordu. Gizli olarak yapılan bağlılık gösterileri
ise bizim görünüşe göre anladıklarımızdan daha çok imiş.
Bu konuda bir örnek vermiş olmak için, o sıralarda İstanbul ve
Trakya'da görevlimiz ve temsilcimiz olan Refet Paşa'nın yine o günlerde
"Konya"adlı bir atı Halifeye sunması dolayısıyla
kendi kardeşi, hem de emir subayı Rifat Bey'e yazdığı
bir şifre ile, Halifenin başyaver aracılığı ile bu
tele verdiği yanıtı, olduğu gibi bilginize
sunacağım:
Şifre
5.1.1923
Rifat Bey'e
Konya'yı Halife Hazretlerine sunmak için getirtmiştim.
Yalnız, şimdi ne durumda olduğunu görmediğim için
sunmaktan çekiniyorum. İstanbul'da iyi bir hayvan bulunmayacağını
anladığımdan ötürü Halife Hazretlerinin başyaverlerinden
de hayvan satın almak için ivedilik göstermemelerini rica etmiştim.
Hayvanın Halife Hazretlerince beğenilmesini Tanrı'nın bir
iyiliği olarak kabul ediyorum. Büyük bir ataklık olacağını
biliyor isem de, Kurtuluş Savaşının tarihsel bir anısı
olduğu için, kendilerine bağlı bir eski askerin savaş armağanı
olarak sunduğu "Konya"nın Halife Hazretlerince kabul
olunarak sevindirilmemi rica ederim. En içten kulluk duygularıyla ellerini
öptüğümün Hafife Hazretlerine duyurulmasında aracı olmasını
Başyaver Şekip Bey'den dilerim. Konya'yı ve bu şifreyi Başyaver
Şekip Bey'e hemen veriniz.
Refet
7
Ocak 1923
Trakya Olağanüstü Temsilcisi
Refet Paşa Hazretlerine
Saygıyla sunulur:
Değerli kardeşiniz Rifat Bey'in verdiği yüce
telinizi Halife Hazretleri Efendimize sundum ve gösterdim. Peygamber
Hazretlerinin Yüce Vekili, gerek yeniden bildirilen özbağlılık
duygularından gerekse sunulan "Konya" adlı hayvandan dolayı
özellikle kıvanıp sevindiler. Sevgili yurdumuzun bağımsızlığını
korumak gibi pek kutsal ve yüce bir amacın elde edilmesine çalışan
büyükler arasında seçkinleşen yüce kişiliğinizin de yiğitlik
ve özveri gösterdiği er meydanlarından birinin adıyla adlandırılan
bu sevimli ve güzel atı almakla da övünç duydular. Yüce Cebrail,
evrenin övüncü Peygamberimiz Efendimize (Ona selam olsun) Tanrı'nın
elçisi olduğunu bildirdiği gibi, yüksek kişiliğiniz de
Halife Hazretlerine (Peygamber'in) vekili olduğunu bildirdiğinden
dolayı yüce varlığınız kendilerine bütün yaşadığı
günlerin en mutlu ve en kutlu bir olayını her zaman için hatırlatacaklardır.
Yüce kişiliğinizin bu değerli anıya karışmış
olması dolayısıyla sık sık ve büyük sevgiyle anılacağınız
besbelli iken, bir de her gün, alışkanlık gereği, sabah rüzgârı
gibi yürüyen bu ata binildikçe yüksek ve değerli anılarınız
bir daha yenilenecektir. Şu satırlar ile Halife Efendimizin değerbilir,
öz ve gerçek duygularını ne ölçüde anlatabildiğimi
kestiremem. Bunu başaramadıysam eksiğini, yüksek kişiliğinize
kendilerinin doğrudan doğruya göstermiş oldukları babaca
sevgi ve gönül almalar, daha önce gidermiş ve ödemiştir diye
avunmaktayım. Bundan yararlanarak ve sonuç olarak, size Tanrı Gölgesinin
(Zıllûllâh) özel selamlarını ve Peygamber Vekilinin hayır
dualarını bildirip muştulamakla onur kazanır; üstün saygılarımı
kabul etmek iyiliğinde bulunmanızı rica ederim efendim
hazretleri.
Başyaver
Şekip
Hakkı
(Bu yazışmaları
ve karşılıklı sevgi gösterilerini biz,ancak halifeliğin
kaldırılmasından ve padişah soyundan olan kişilerin ülkeden
çıkarılmasından sonra bir rastlantıyla öğrenebildik.)
Din
Oyuncuları Halifeyi Bütün Müslümanlara Egemen Bir Devlet Başkanı
Yapmak İstiyorlardı
Şunu
bilginize sunmalıyım ki, hem Şükrü Efendi Hoca, hem de onu ve
imzasını ileri süren siyasacılar, sultan, ya da padişah sanını
taşıyan bir hükümdar yerine, sanı halife olan bir hükümdar
koyarak konuşmuşlar ve savlarda bulunmuşlardı. Şu ayrımla
ki, herhangi bir ülkenin ve ulusun devlet başkanı yerine dünyanın
dört bucağında düzensiz yığınlar olarak yaşayan,
çeşitli soydan üç yüz milyonluk bir topluluğa sözü geçecek bir
devlet başkanından ve onun görevlerinden, yetkilerinden söz etmişlerdi.
Bütün Müslümanlara egemen olacak bu ulu devlet başkanının
eline kuvvet olarak, üç yüz milyon Muhammet ümmetinden yalnız on, on beş
milyon Türk halkını vermişlerdi. Halife adındaki devlet başkanı,
"bütün Müslümanların (ümmetlerin) işlerini yönetecek
ve dünya işleri ile ilgili kurallardan, çıkarlarına en elverişli
olanlarını uygulayacak" idi. Bütün Müslümanların,
"haklarını savunacak, onların bütün işlerine etkin
bir dayanç ve istemle" el atacaktı.
Halife
adını taşıyan hükümet başkanı, dünya yüzündeki
üç yüz milyon Müslüman arasında adaleti sürdürecek, kamu haklarını
gözetecek, dirlik düzenliği ve güveni bozacak olayları önleyecek,
Müslümanlara başka dinden olanların yapabilecekleri saldırılara
engel olacaktı. Müslüman topluluğunun esenliğini sağlamaya
yarayacak uygarlık ve bayındırlık koşullarını
hazırlamakla yükümlü bulunacaktı.
Saygıdeğer baylar, bu denli bilgisiz, dünya durumu ve dünya
gerçekleriyle bu denli ilgisiz olan Şükrü Hoca ve benzerlerinin
ulusumuzu aldatmak için "Müslümanlık Kuralları" diye yayımladıkları
uydurmaların, gerçekte yeniden anlatılacak bir değeri yoktur. Ama,
bunca yüzyıllarda olduğu gibi, bugün de ulusların bilgisizliğinden
ve bağnazlığından yararlanarak bin bir türlü siyasal ve kişisel
amaç ve çıkar sağlamak için dini, araç olarak kullanmaya kalkışanların
içeride ve dışarıda bulunuşu bizi bu konuda söz söylemekten,
ne yazık ki, şimdilik alıkoyamıyor. İnsanlıkta din
duygu ve bilgisi, her türlü boş inanlardan sıyrılarak gerçek
bilim ve teknik ışığıyla arınıp olgunlaşıncaya
değin, din oyunu oyuncularına her yerde rastlanacaktır.
Şükrü Hoca'ların ne denli anlamsız, mantıksız
ve uygulanma niteliğinden yoksun düşünce ve kuramlar savurduklarını
anlamamak için gerçekten Hoca Efendi gibi "Allahlık" denilen
yaratıklardan olmak gerekir.
Onların dediği gibi halife ve halifelik yetkisinin bütün
dünya Müslümanları üzerinde geçerli olması gerekince, bütün
varlığını ve güç kaynaklarını halifenin
buyruklarına bırakmakla Türkiye halkının omuzlarına yüklenecek
yükün ne kertede ağır olacağını biraz olsun acıyarak
düşünmek gerekmez miydi?
Onların ileri sürdükleri gerekçelere ve kuramlara göre
halife denilen hükümdar Çin, Hint, Afgan, İran, Irak, Suriye, Filistin,
Hicaz, Yemen, Asir, Mısır, Trablus, Tunus,Cezayir, Fas, Sudan, kısacası
dünyanın her yerindeki Müslümanların ve Müslüman memleketlerinin
işlerini elinde tutacaktı.
Bu kuruntunun hiçbir zaman gerçekleşmemiş olduğunu
bilirsiniz. Müslüman topluluklarının birbirinden büsbütün başka
amaçlarla ayrıldıkları, Emevilerin Endülüs'te (İspanya'da),
Alevilerin Mağrip'te (Kuzeybatı Afrika'da), Fâtimilerin Mısır'da,
Abbasilerin Bağdat'ta birer halifelik yani saltanat kurdukları; dahası,
Endülüs'te her bin kişilik bir topluluğun "bir halifesi (Emirülmüminin)
ile bir minberi" bulunduğu Hoca Şükrü imzasını taşıyan
kitapçıkta da yazılıdır.
Bu tarihsel gerçeği bilmezlikten gelerek, hemen hepsi yabancı
devletlerin uyruğu olan, ya da bağımsız olan Müslüman
uluslara ve devletlere halife adıyla bir devlet başkanı atamak akıl
ve gerçekle bağdaşabilir miydi? Özellikle, böyle bir hükümdar
makamını korumak için bir avuç Türkiye halkını bu işe
bağlamak, onu yok etme yolunda uygulanagelen önlemlerin en etkilisi olmaz
mıydı? "Halifenin görevi dinsel değildir. Halifeliğin
temeli maddi güç ve egemenlik erkidir." diyenlerin, halifeliğin
devlet, halifenin devlet başkanı olduğunu söyleyip tanıtladıkları;
amaçlarının da halife sanını taşıyan bir kişiyi
Türkiye Devletinin başına geçirmek olduğu kolaylıkla anlaşılabilirdi.
Saygıdeğer baylar, Şükrü Hoca Efendi'nin ve
siyasacı arkadaşlarının, kendi siyasal amaçlarını
açıktan açığa söylemeyip bunu, bütün Müslümanlık dünyasına
yaygınlaştırmak istemeleri, dinsel bir sorunmuş gibi söz
konusu etmeleri, halifelik oyuncağının ortadan kaldırılmasını
çabuklaştırmaktan başka bir sonuç vermemiştir.
Halifelik
Konusunda Halkın Kuşku ve Kaygılarını Gidermek İçin
Yaptığım Açıklama
Halifelik
konusunda halkın kuşku ve kaygısını gidermek için her
yerde gereği kadar konuştum ve açıklamalarda bulundum. Kesin
olarak dedim ki: "Ulusumuzun
kurduğu yeni devletin alınyazısına, işlerine, bağımsızlığına,
sanı ne olursa olsun hiç kimseyi karıştırmayız! Ulusun
kendisi, kurduğu devleti ve onun bağımsızlığını
koruyor ve sonsuza dek koruyacaktır!"
Ulusa anlattım ki,
bütün Müslümanları içine alan bir devlet kurmak göreviyle yükümlü
imiş gibi düşlenen bir halifenin, görevini yapabilmesi için, Türkiye
Devleti ve onun bir avuç insanı halifenin buyruğuna verilemez. Ulus,
bunu kabul edemez! Türkiye halkı bu denli büyük bir sorumluluğu, bu
denli akıl almaz bir görevi üstüne alamaz.
Ulusumuz, yüzyıllarca bu boş görüşlere dayanılarak,
koşturuldu. Ama ne oldu? Her gittiği yerde milyonlarca insan bıraktı.
Yemen çöllerinde kavrulup yok olan Anadolu çocuklarının sayısını
biliyor musunuz? dedim. Suriye'yi, Irak'ı korumak için, Mısır'da
barınabilmek için, Afrika'da tutunabilmek için kaç insan şehit
oldu, bunu biliyor musunuz? Sonuç ne oldu görüyor musunuz?! dedim.
Halifeye, dünyaya meydan okutmak ve onu bütün Müslümanların
işlerine etkili kılmak düşüncesinde olanlar, bu görevi yalnız
Anadolu halkından değil, onun sekiz on katı insandan meydana
gelen büyük Müslüman topluluklarından istemelidirler! Yeni Türkiye'nin
ve yeni Türkiye halkının artık kendi yaşam ve mutluluğundan
başka düşünecek bir şeyi yoktur; başkalarına
verilecek en küçük bir şeyi kalmamıştır! dedim.
Başka bir noktayı da halkın gözünde iyice canlandırmak
için şunları söyledim: Tutalım ki, Türkiye bir zaman için söz
konusu görevi kabul etsin. Bütün Müslümanları bir noktada birleştirerek
yönetmek ülküsüne yürüsün, başarı da sağlasın! Pek güzel
ama, uyruğumuz ve yönetimimiz altına almak istediğimiz uluslar:
"Bize büyük hizmetler ve yardımlar yaptınız, sağ
olunuz ama biz bağımsız kalmak istiyoruz, bağımsızlığımıza
ve egemenliğimize kimsenin karışmasını uygun görmeyiz,
biz kendi kendimizi yönetebiliriz." derlerse ne olacak? Öyleyse, Türkiye
halkının bütün çalışmaları ve özverileri yalnız
"sağ olunuz!" denilmesi ve dua almak için mi göze alınacaktır?
Görülüyordu ki, boş bir istek için, bir kuruntu ve bir düş
için Türkiye halkını yok etmek istiyorlardı. Halifeliğe ve
halifeye görev ve yetki vermek düşüncesinin niteliği bundan başka
bir şey değildi.
Baylar,
halka sordum: Bir Müslüman devleti olan İran, ya da
Afganistan, halifenin herhangi bir yetkisini tanır mı, tanıyabilir
mi? Haklı olarak tanıyamaz, çünkü (böyle bir şey) devletinin
bağımsızlığını, ulusunun egemenliğini
ortadan kaldırır.
Ulusa şunu da öğütledim ki: kendimizi dünyanın
egemeni sanmak aymazlığı artık sürüp gitmemelidir. Dünyadaki
gerçek yerimizi dünyanın durumunu tanımamak aymazlığı
ile ve aymazlara uymakla ulusumuzu sürüklediğimiz yıkımlar yetişir!
Bile bile bu acıklı durumu sürdüremeyiz!
Baylar, İngiliz tarihçilerinden Vels (Wells) iki yıl önce
bir tarih kitabı yayımladı. Bu kitabın son sayfalarında,
"Dünya Tarihinin Gelecek Evresi" başlığı altında
birtakım düşünceler vardır. Bu görüşlerin ereği
"birleşik bir dünya devleti" (Un gouvernement fédéral mondial)
kurmak sorunudur.
Vels, bu bölümde, birleşik bir dünya devletinin nasıl
kurulabileceği ve böyle bir devletin önemli ayırıcı
niteliklerinin neler olacağı üzerindeki düşüncelerini ortaya
atıyor; adaletin ve tek bir yasanın buyruğu altında dünyamızın
alacağı durumu canlandırmaya çalışıyor.
Vels: "Bütün egemenlikler tek bir egemenlik içinde
eritilmezse, ulusların (milliyetlerin) üstünde bir erk yaratılmazsa
dünya yok olacaktır." diyor ve şu düşünceleri ileri sürüyor;
"Gerçek devlet, çağımız ileri yaşama koşullarının
zorunlu kıldığı birleşik dünya devletinden başka
bir şey olamaz. Kuşku yoktur ki, insanlar kendi yarattıkları
şeylerin altında ezilmek istemezlerse er geç birleşmek zorunda
kalacaklardır." diyor. Ayrıca: "İnsanlığın
dayanışması ile ilgili büyük düşün sonunda gerçekleşebilmesi
için ne yapmak ve neyin önüne geçmek gerekeceğinin doğru olarak
bilinmediğini; saldırgan bir dış siyasa geleneği olan
devletleri, bir dünya birleşik devletinin güçlüklerle temsil
edilebileceğini" ileri sürüyor. Vels'in şu düşüncelerini
de burada anmak isterim:"Avrupa ve Asya'nın uğradıkları
yıkımlar ve ortak gereksemeleri belki dünyanın bu iki parçasındaki
ulusların bir ölçüde birleşmesine yarayacaktır. Olabilir ki, dünya
ölçüsünde bir birleşmeye gidilmeden önce, bir sıra bölgesel
birleşmeler yapılır."
Baylar, bütün insanlığın görgü, bilgi ve düşünüşte
yükselip olgunlaşması, Hıristiyanlıktan, Müslümanlıktan,
Budizmden vazgeçerek yalınlaştırılmış ve herkes için
anlaşılacak bir duruma getirilmiş katkısız ve lekesiz
bir dünya dininin kurulması ve insanların, şimdiye değin,
kavgalar, pislikler, kaba istek ve iştahalar arasında bir aşağılık
yerde yaşadıklarını kabul ederek, bütün gövdeleri ve
usları ağılayan yangı tohumlarını yenmeye karar
vermesi gibi koşulların gerçekleşmesini gerektiren "Birleşik
Dünya Devleti" kurma düşünün tatlı olduğunu yadsıyacak
değiliz.
Bu betimlemeye ve düşlemeye bir bakıma benzer bir düş
hilafetçileri ve islam birliği yandaşlarını -Türkiye'ye
musallat olmamak koşulu ile- sevindirmek için bizde de betimlenmişti.
Betimleme şu idi: Avrupa'da, Asya'da, Afrika'da ve dünyanın
başka yerlerinde yaşayan Müslüman toplulukları, gelecekte
herhangi bir gün, kendi irade ve isteklerini kullanıp uygulayacak güç ve
özgürlük kazanılırsa ve o zaman gerekli ve yararlı görürlerse,
çağın koşullarına uygun nitelikte birtakım uzlaşma
ve birleşme ilkeleri bulabilirler. Elbette her devletin, her topluluğun
birbirinden alacağı ve sağlayacağı şeyler
bulunacaktır. Karşılıklı çıkarları olacaktır.
Tasarlanan bu bağımsız Müslüman devletlerin yetkili delegeleri
bir araya gelip bir kongre yapacaklar; böylece falan, falan, falan Müslüman
devletler arasında şu, ya da bu ilişkiler kurulacaktır. Bu
ortak ilişkileri korumak ve bu ilişkilerin gerektirdiği koşullar
içinde birlikte iş görmeyi sağlamak için, bütün Müslüman
devletlerin delegelerinden bir meclis kurulacaktır. "Bu Meclisin başkanı,
birleşmiş Müslüman devletleri temsil edecektir." derlerse, işte
o zaman isterlerse, o Birleşik Müslüman Devletine "Halifelik",
ortak Meclisin başkanlık makamına seçilecek kişiye de
"Halife" sanı verilir. Yoksa, herhangi bir Müslüman devletin
bir kişiye bütün Müslümanlık dünyası işlerini yönetip
yürütme yetkisini vermesi, us ve mantığın hiçbir zaman kabul
edemeyeceği bir şeydir.
Anayasada
Düğümlü Kalan Noktalar
Baylar,
halifelik ve din sorunlarıyla uğraşıldığı sıralarda
Anayasadaki bir noktanın, kamuoyunda ve özellikle aydınların
kafasında düğümlenip kaldığını öğrendik.
Cumhuriyet kurulduktan sonra da, Anayasada, bu düğüm kaldıktan başka,
düğüm olacak ikinci bir noktanın daha konulduğunu görenler,
şaşkınlıklarını gizlememişlerdi, bugün de
gizlememektedirler.
Bu noktaları açıklayayım: 20 Ocak 1921 günlü
Anayasanın yedinci maddesiyle 21 Nisan 1924 günlü Anayasanın yirmi
altıncı maddesi Büyük Millet Meclisinin görevlerini saptar.
Maddenin başında, Meclisin ilk görevi olarak, "din
buyruklarının yürütülmesi (Ahkâm-ı şer'iyenin tenfizi)"
vardır. İşte, bunun nasıl bir görev olduğunu ve
"din buyrukları" teriminden amacın ne olduğunu
anlamakta duraksayanlar vardır. Çünkü sözü geçen maddede Büyük
Millet Meclisinin: "Yasaları yapmak, değiştirmek,
yorumlamak, kaldırmak vb. gibi" sayılan görevleri o denli geniş
ve açıktır ki, ayrıca ve bağımsızca "din
buyruklarının yürütülmesi" diye bir kalıbın bulunması
gereksiz görülmektedir. Çünkü "şer'i" demek, yasal demektir;
"din buyrukları" demek de, yasa buyrukları demektir; başka
bir şey değildir ve olamaz. Başka türlüsü, çağdaş
hukuk anlayışıyla bağdaşamaz. Bu böyle olunca
"din buyrukları (Ahkâm-ı şer'iye)" terimiyle anlatılmak
istenen kavramın büsbütün başka bir şey olması gerekir.
Baylar, ilk Anayasayı hazırlayanlara kendim başkanlık
ediyordum. Yapmakta olduğumuz yasa ile "din buyrukları"
teriminin bir ilişkisi olmadığını anlatmaya çok çalıştık;
ama bu terimden, kendi sanılarınca bambaşka bir anlam çıkaranları
kandıramadık.
İkinci nokta baylar, yeni Anayasanın ikinci maddesinin başındaki:
"Türkiye Devletinin dini, İslam dinidir." tümcesidir.
Bu tümce daha Anayasaya geçmeden çok önce, İzmit'te,
İstanbul ve İzmit gazetecileriyle yaptığımız uzun
bir görüşme ve konuşma sırasında bir gazetecinin şu
sorusu ile karşılaştım: "Yeni hükümetin dini olacak mı?"
Açıkça söyleyeyim ki, bu soruyla karşılaşmayı hiç de istemiyordum. Çünkü, pek kısa olması gereken karşılığın o günkü koşullara göre ağzımdan çıkmasını henüz istemiyordum. Çünkü, uyrukları arasında çeşitli dinlerden topluluklar bulunan ve her dinden olanlar için adaletli ve eşit işlemler yapmak ve mahkemelerinde adaleti, kendi uyruğuna ve yabancılara eşit olarak uygulamakla yükümlü olan bir hükümet, din ve düşünce özgürlüğüne saygı göstermek zorundadır. Hükümetin bu doğal niteliğini, kuşkulu anlam çıkmasına yol açacak niteliklerle sınırlamak elbette doğru değildir
"Türkiye devletinin resmi dili Türkçedir." dediğimiz
zaman bunu herkes anlar. Hükümetle yapılacak resmi işlerde, Türk
dilinin kullanılması gereğini herkes doğal sayar. Ama,
"Türkiye devletinin dini, İslam dinidir." cümlesi, böyle mi
anlaşılıp kabul edilecektir? Bunun, elbette açıklanması
ve yorumlanması gerekir.
Baylar, gazetecinin sorusuna karşı: "Hükümetin
dini olamaz!" diyemedim; tersini söyledim: "Vardır efendim
İslam dinidir." dedim. Ama hemen; "İslam dininde düşünce
özgürlüğü vardır." diye sözlerimi açıklamak ve
yorumlamak gereğini duydum.
Demek istedim ki hükümet, düşünce ve inançlara saygı
göstermekle bağımlı ve yükümlüdür.
Gazeteci, verdiğim yanıtı elbette akla yatkın bulmadı ki yeniden şöyle bir soru sordu: "Yani hükümet bir dine bağlı olacak mı?"
"Olacak mı, olmayacak mı bilmem!" dedim. İşi kapatmak istedim; ama kapatamadım. "Öyleyse, dediler, herhangi bir sorun üzerinde inançlarıma ve düşüncelerime uygun bir görüş ortaya atmaktan hükümet beni yasaklayacak, ya da bunun için beni cezalandıracaktır. Oysa, herkes kendi içinden gelen sesi susturabilecek midir?" O zaman iki şey düşündüm. Biri: "Yeni Türkiye Devleti'nde her ergin kişi dinini seçmekte özgür olmayacak mıdır?"sorusu. Öbürü, Hoca Şükrü Efendi'nin: "Kimi yüksek din bilgini arkadaşlarımızla birlikte düşündüklerimizi, din kitaplarında yer alan belirli ve değişmez Müslümanlık buyruklarını yayarak... ne yazık ki yanılgıya sürüklendiği görülen Müslüman kamuoyunu aydınlatmayı kaçınılmaz bir ödev saydık." diye başlayan "İslam Halifeliğinin görevi, şeriat buyruğunu savunup korumakta Peygamberin yerini tutmaktır; dinsel hükümler koymakta da yüce Peygamber Efendimizin vekilliğini yapmaktır." sözleri.
Oysa, Hoca'nın dediklerini uygulamaya kalkışmak,
ulusal egemenliği ve vicdan özgürlüğünü kaldırmaya çalışmaktı.
Bundan başka, Hoca'nın bilgi dağarcığı "yezitler" zamanında yazdırılmış
baskı yönetimiyle ilgili kuralları kapsamıyor mu idi?
Öyleyse, anlamı ve kavramı artık herkesçe iyiden
iyiye anlaşılmış olan devlet ve hükümet terimlerini ve
millet meclislerinin görevlerini din ve din kuralları kılığına
sokarak, kimler ve niçin aldatılacaktır?
Gerçek bu olmakla birlikte, o gün İzmit'te, bu konuda
gazetecilerle daha çok konuşmayı uygun bulmadım.
Cumhuriyetin kuruluşundan sonra da, yeni Anayasa yapılırken,
"laik hükümet" teriminden dinsizlik anlamı çıkarmaya eğilimli
olanlara ve bundan yararlanmak isteyenlere fırsat vermemek amacıyla,
yasanın ikinci maddesini anlamsız kılan bir terimin konulmasına
göz yumulmuştur.
Anayasanın ikinci ve yirmi altıncı maddelerinde
gereksiz görünen ve yeni Türkiye Devleti ile cumhuriyet yönetiminin ilerici
niteliği ile bağdaşmayan terimler, devrim ve cumhuriyetçe o
zaman için sakınca görülmeyen ödünlerdir.
Ulus, Anayasamızdan bu gereksiz terimleri ilk elverişli
zamanda kaldırmalıdır!
Halk
Partisini Kurma Girişimi
Saygıdeğer baylar, her yerde siyasal parti kurma
konusunda da halkla uzun uzun söyleşiler yaptım.
7 Aralık 1922'de, Ankara basını aracılığı
ile, "Halk Partisi" adında halkçılık ilkesine dayanan
bir siyasal parti kurmak isteğinde olduğumu bildirerek bu partinin nasıl
bir program izlemesi gerektiği üzerinde bütün yurtseverlerle bilim
adamlarının yardım etmelerini ve katılmalarını
dilemiştim.
Dokuz
İlke, Partimizin İlk Programı
Kimi
kişilerin yazılı olarak bildirdikleri düşüncelerden ve
halkla yaptığım konuşmalardan çok
yararlandım. En sonu 8 Nisan
1923'de, görüşlerimi dokuz ilkede
saptadım. İkinci Büyük Millet Meclisi'nin seçimi sırasında
bastırıp yayımladığım bu program, partimizin
kuruluşuna temel olmuştur.
Bu program bugüne değin yaptığımız ve
sonuçlandırdığımız bütün sorunları içine alıyordu.
Bununla birlikte, programa yazılmamış kimi önemli sorunlar da
vardı. Örneğin: Cumhuriyetin ilanı, halifeliğin kaldırılması,
Dinişleri Bakanlığının kaldırılması,
medrese ve tekkelerin kaldırılması, şapka giyilmesi... gibi.
Bu sorunları programa alarak, önceden, bilgisiz ve
gericilerin bütün ulusu yanıltmaya fırsat bulmalarını
uygun görmedim. Çünkü bu sorunların zamanı gelince çözümlenebileceğine
ve sonunda ulusun kıvanç duyacağına kesin olarak inanıyordum.
Yayımladığım programı bir siyasal parti için
yetersiz ve kısa bulanlar oldu. "Halk Partisinin programı
yoktur." dediler. Gerçekten, ilkeler adı ile anılan programımız,
karşı çıkanların gördüklerine ve bildiklerine benzer bir
kitap değildi; ama temel ilkeleri kapsıyordu ve uygulanabilir
nitelikte idi. Biz de, uygulanamayacak düşünceleri kuramsal birtakım
ayrıntıları yaldızlayarak bir kitap yazabilirdik. Öyle
yapmadık. Ulusun maddi ve manevi yönlerden yenilenip gelişmesi için
çalışırken, iş yapmayı söze ve kurama yeğ
tuttuk. Bununla birlikte; "egemenlik ulusundur", "Türkiye Büyük
Millet Meclisi'nden başka hiçbir makam ulusun alın yazısında
etkin olamaz", "Bütün yasaların düzenlenmesinde, her türlü
örgütlenmede, yönetimin bütün ayrıntılarında, genel eğitimde,
iktisat işlerinde ulusal egemenlik ilkelerine uyulacaktır",
"Padişahlığın kaldırılması ile ilgili
karar değişmez bir ilkedir." gibi bilinmesi gereken önemli
noktalar ile, mahkemelerin yenileştirileceği, bütün yasalarımızın
hukuk bilimi verilerine göre yeni baştan düzeltilip tamamlanacağı,
toprak ürünleri vergisinin (âşarın) değiştirileceği,
ulusal bankalar anaparalarının artırılacağı,
gereksindiğimiz demiryollarının yaptırılacağı,
öğretimi birleştirmeye hemen girişileceği, askerlik görevi
süresinin kısaltılacağı, ülkenin bayındırlaştırılmasına
çalışılacağı ve benzeri gibi ivedi ve önemli
gereksemeler ilkeler dışında bırakılmamıştır.
Barışla ilgili görüşümüzün de: "Maliyede, tutumsal işlerde
ve yönetimde bağımsızlığımızı
kesinlikle sağlamak koşuluyla barışın yeniden kurulmasına
çalışmak" olduğunu bildirdik. Halifelik makamının,
bütün Müslümanlara özgü bir makam olabileceğini de belirttik.
İlkeler, "Halk Partisi"nin kuruluşuna ve çalışmasına
yetti. Partinin adına daha sonra "Cumhuriyet" sözcüğü de
eklenerek bilindiği üzere"Cumhuriyet Halk Partisi" denildi.
Lozan
Konferansı Görüşmeleri Kesildi
Baylar, gene Lozan Konferansı'na
değineceğim.
Konferansta görüşmeler, 4
Şubat 1923 günü kesildi. İki aya yakın süren görüşmelerin
özeti olarak: İtilâf Devletlerinin delege kurulları, Delegeler
Kurulumuza bir barış tasarısı verdiler. Bu tasarı,
anlam ve öz bakımından bağımsızlığımızı
zedeleyen koşulları içeriyordu. Özellikle adalet, maliye ve iktisat
işleriyle ilgili maddeler çok ağırdı. Bunun için, kesin
olarak bu tasarıyı kabul etmemek zorundaydık. Delegeler
Kurulumuz, bu tasarıya, bir
mektupla yanıt verdi. Bu mektup şu anlamda idi: "Anlaştığımız
noktaları imza ederek barış yapalım." Gerçekten,
Konferansta görüşülen birçok sorunlarda bizce kabul edilebilecek
olanları vardı. Mektupta "İkinci, üçüncü nitelikte olan
sorunları ayrıca inceleriz. İtilâf Devletleri bu önerimizi
kabul etmeyecek olurlarsa, önerilerimiz hiç yapılmamış sayılacaktır."
da denilmişti. Delegeler Kurulumuzun önerisi dikkate alınmadı.
Yalnız, görüşmelerin kesilmesine "erteleme" biçimi
verildi. Her devletin delegeler kurulu, kendi ülkesine gittiği gibi, bizim
Delegeler Kurulumuz da geldi. Ben de, Batı Anadolu'da yapmakta olduğum
geziden dönüyordum.
Lozan
Konferansı Görüşmeleri Üzerine Mecliste Ateşli Tartışmalar
18 Şubat 1923 günü, İsmet
Paşa ile Eskişehir'de birleşerek
Ankara'ya birlikte geldik.
Baylar, İsmet Paşa Ankara'ya dönerken benim de geziden dönmekte olduğum anlaşılınca Ankara'da, tuhaf ve anlaşılmaz bir düşünce uyanmış. İsmet Paşa'nın Ankara'ya gelip hükümete ve Meclise değinmeden önce benimle buluşup görüşmesi sakıncalı görülmüş... Böyle bir görüşmeyi kötüye yoranlar olmuş. Bunu bana yazan Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey'di. Elbette bu habere önem vermedim. Tersine, bir an önce İsmet Paşa ile görüşebilmek için, yolculuğumuzu Eskişehir'de buluşabilecek biçimde düzenlettirdim. Ankara'ya gelişimizden sonra, İsmet Paşa Bakanlar Kurulunda durumu anlattı ve yeni yönerge istedi.
Meclisin görüşünü öğrenmek gerekli görüldü. Sorun Meclise getirildi. Bu konuda Mecliste günlerce ve günlerce görüşmeler ve tartışmalar yapıldı.
Anlaşıldığına göre, karşıcıllar, Delegeler Kurulumuza ve İsmet Paşa'ya amansız düşman kesilmişlerdi. Sözde barış olmuşken, İsmet Paşa yapmamış, geri dönmüş. Delegeler Kurulu, Bakanlar Kurulunun yönergesine aykırı iş görmüş...
27 Şubat 1923 günlü gizli oturumda başlayan saldırılar, 6 Mart 1923 gününe değin ateşli, coşkulu bir biçimde sürdü. Ben de başından sonuna değin tartışmalara katılmak zorunda kaldım. Karşıcıllar, sanki ne istediklerini bilmez bir durumdaydılar. Meclis, olumlu, ya da olumsuz bir karar veremeyecek duruma geldi. Bizim açıkça anladığımız şu idi ki; karşıcıllar, barış konusunu Mecliste kendi tutkularının gerçekleşmesinde kullanmak istiyorlardı. Baylar, kimi basında da bu tutkular şaşılacak bir biçimde ateşli olarak candan körükleniyordu. Bu ruh durumu içinde bulunan Meclis ile barış sorununu sonuçlandırmanın güç olacağını görmek doğal, ama üzüntü vericiydi.
Mecliste yaptığım genel açıklama ile durumun her yönünü açıkladım. Akla gelen her şeyi söyledim. İtilâf Devletleri delege kurullarından kimisinin kendi ülkelerine dönüşlerinde verdikleri demeçleri gerçek ve temel sayarak Delegeler Kurulumuza saldırmanın beğenilecek yanı olmadığını söyledim. Delegeler Kurulumuzu dinlemek, bu kurulun yapacağı açıklamalara inanmak ve ona göre durumu değerlendirmek gerektiğini bildirdim.
Delegeler Kurulumuzun, Bakanlar Kurulunca verilmiş yönergeye aykırı iş görüp görmediğini söylemeye, Mecliste bulunan Bakanlar Kurulunun yetkili olduğunu söyledim.
En sonu dedim ki: "Delegeler Kurulu, Bakanlar Kuruluna karşı sorumludur. Meclise karşı sorumlu olan Bakanlar Kuruludur. Meclis, Bakanlar Kuruluna yeni bir yön vermek zorundadır. Bakanlar Kurulu da bu yöne uygun olarak Delegeler Kuruluna özel yönerge verir. Meclisin ayrıntılarla uğraşmasına yer ve olanak yoktur."
Yön üzerindeki görüşümü de şöyle belirttim: "Musul sorununun geçici ertelenmesinden söz etmemek üzere, yönetim, siyasa, iktisat işleriyle ilgili konularda ve öbür sorunlarda ulusun ve ülkenin haklarını, bağımsızlığını tam ve sağlam olarak elde etmek ve kurtardığımız yerlerin kesin olarak boşaltılmasını istemek temel koşuldur."
Sözlerime şunları
da ekledim: "Delegeler Kurulumuz, kendine verilen görevi tam yetkin olarak
yapmıştır. Ulusumuzun ve Meclisimizin onurunu korumuştur. Eğer
Barış sorununu iyi bir sonuca bağlamak istiyorsak Meclisçe de
Delegeler Kuruluna içgücü verilmeli ve çalışmaların sürdürülmesi
sağlanmalıdır. Böyle davranırsanız, bir barış
evresine gireceğimizi umabiliriz."
Meclisin, söz konusu
sorun üzerindeki tartışmaları durdu. Ama, karşıcıllar
saldırmak için nedenler bulup yaratmaktan kendilerini bir türlü alıkoyamıyorlardı.
Meclisteki
Karşıcılların Çeşitli Saldırıları
Meclisteki
karşıcılların, türlü biçimlerde ve başka başka
konular üzerinde saldırı hazırlamaları yeni bir şey değildi.
Geziye çıkışımın ertesi günü, İslam Halifeliği
ve Büyük Millet Meclisi adlı kitapçığın ortaya atıldığını;
bütün Meclisin ve ulusun bize karşı kışkırtılmak
istenildiğini söylemiştim. Bundan daha önce bir manevra vardı
ki, daha ondan söz açmadım. Çünkü 1922 yılının Aralık
ayı başlangıcında oynanmak istenen oyun, bütün sonuçlarıyla
gezim boyunca sürüp gitmişti. İzin verirseniz, şimdi bu işle
ilgili anılarımızı canlandırmaya yarayacak birkaç söz
söyleyeyim:
Saygıdeğer
baylar, üç milletvekili, milletvekili seçimi yasasında değişiklik
yapılması ile ilgili bir önerge hazırlamışlar. (Bu önergede)
yazılı olanları öğrenmiştim.
2 Aralık 1922 günü, İkinci Başkan
Doktor
Adnan Bey'in
başkanlık ettiği oturumda, Başkanlık katından
şunlar işitildi: "Efendim, Milletvekili Seçimi Yasasının
değiştirilmesi ile ilgili önergenin görüşülebileceği
yolunda Tasarı Komisyonunun bir yazısı var." Bu sözler,
"Okunsun!" sesleriyle karşılandı. İki
milletvekili: "Önemlidir, okunmasını öneriyoruz," diyerek,
gürültülerin anlamını açığa vurdular.
Başkan: "Efendim, bu yasa tasarısının
okunmadan komisyona gönderilmesi, geleneğimiz gereğidir." dedi.
"Beni
Yurttaşlık Haklarından Yoksun Etmek" İsteyen Önerge Üzerine
Yaptığım Konuşma
Baylar,
işin içyüzü ve bu konuda yapılan Meclis görüşmeleri o günkü
tutanaklardan okunabilir. Ama, yüce kurulunuzu bu yorgunluktan kurtarmak için,
izin verirseniz, benim o oturumda yaptığım konuşmanın
bir parçasını, olduğu gibi bilginize
sunayım:
Yasa tasarısını okutmadan komisyona göndermek
isteyen başkandan söz alarak şunları söyledim: "Efendim,
bu yasa tasarısı özel bir amaç güdülerek hazırlanmış.
Bu özel amaç, doğrudan doğruya beni ilgilendirdiğinden, izin
verirseniz kısaca düşüncemi bildirmek istiyorum. Erzurum
Milletvekili Süleyman
Necati,
Mersin Milletvekili Salâhattin ve Samsun Milletvekili Emin
beyefendilerin
önerdikleri yasa tasarısı doğrudan doğruya beni yurttaşlık
haklarından yoksun etmek amacını güdüyor. On dördüncü
maddede yazılı olan satırları gözden geçirecek olursanız,
orada şöyle denildiğini görürsünüz: 'Büyük Millet Meclisine üye
seçilebilmek için, Türkiye'nin bugünkü sınırları içindeki
yerler halkından olmak ya da kendi seçim bölgesinde yerleşmiş
olmak gerekir. Ondan sonra göçmen olarak gelenlerden Türk ve Kürtler, bir
yere yerleştirildikleri günden bu yana beş yıl geçmiş ise
seçilebilirler.'
Ne yazık ki, benim doğum yerim, bugünkü sınırlar
dışında kalmış bulunuyor. İkincisi, herhangi bir
seçim bölgesinde beş yıl oturmuş da değilim. Doğum
yerim, bugünkü ulusal sınırımızın dışında
kalmıştır. Ama, bu böyle ise, bunu ben istemiş değilim
ve bunda hiçbir suçum yoktur. Bu, bütün ülkemizi, ulusumuzu dağıtıp
yok etmek isteyen düşmanların bu işteki başarılarının
biraz olsun önlenemeyişinden ileri gelmiştir. Eğer düşmanlar
amaçlarına tam olarak ulaşmış olsalardı, Tanrı
korusun, bu tasarıya imza atan bayların doğum yerleri de sınır
dışında kalabilirdi.
Önerge
Koşullarının Bende Bulunmayışının Nedenleri
Bundan
başka, bu maddenin istediği koşul bende
yoksa, yani beş yıl sürekli olarak bir seçim bölgesinde oturmamış
isem, o da, bu yurt uğrunda yaptığım ödevler yüzündendir.
Eğer bu maddenin istediği niteliği kazanmaya çalışsaydım,
İstanbul'u kazandırmakla sonuçlanan Arıburnu ve Anafartalar'daki
savunmalarımı
yapmamaklığım gerekirdi. Eğer bir yerde beş yıl
oturmak zorunda bulunsaydım, benim Bitlis'i ve Muş'u aldıktan
sonra Diyarbakır'a
doğru yayılan düşmanın karşısına çıkmamaklığım,
Bitlis'i ve Muş'u kurtarmak gibi bir önemli yurt ödevimi yapmamaklığım
gerekirdi. Bu bayların istediği nitelikleri kazanmak isteseydim,
Suriye'yi boşaltan orduların artıklarından Halep'te bir ordu
kurarak düşmana karşı
savunmaya girişmemekliğim ve bugün 'ulusal sınır' dediğimiz
sınırı eylemli olarak çizmemekliğim gerekirdi.
Sanırım, ondan sonraki çalışmalarımı
herkes bilir. Hiçbir yerde, beş yıl oturamayacak ölçüde çalışmış
bulunuyorum.
Ben sanıyordum ki, bu çalışmalarımdan dolayı ulusumun
sevgisini ve yakınlığını kazandım. Belki bütün Müslümanlık
dünyasının sevgisini ve yakınlığını da
kazandım. Bunun için bu sevgi ve yakınlıklara karşılık,
yurttaşlık haklarından da yoksun bırakılacağımı
hiç aklıma getirmezdim. Sanıyorum ve sanıyordum ki dış
düşmanlar canıma kıyarak da beni yurdumdaki işimden ayırmaya
çalışacaklardır. Ama hiçbir zaman düşünüp düşleyemezdim
ki, yüce Mecliste, iki üç kişi bile olsa, özdeş anlayışta
bulunabilsin. Bunun içindir ki, ben anlamak istiyorum; bu baylar gerçekten seçim
bölgeleri halkının düşünce ve duygularını mı
yansıtıyorlar?
Yine bu baylara soruyorum: Milletvekili olmaları bakımından,
(bütün ulusun vekili olmak gibi) bir nitelik taşıdıklarına
göre, ulusu da kendileri gibi mi düşünüyor?
Baylar, beni yurttaşlık haklarından yoksun etmek
yetkisi bu baylara nereden verilmiştir? Bu kürsüden açıkça yüce
kurulunuza ve bu bayların seçim bölgeleri halkına ve bütün ulusa
soruyorum ve karşılık istiyorum!"
Ulusun
Benim İçin Beslediği İçten Sevgi ve Güveni Göstermesi
Bu
sözlerim ajansta ve basında yer aldı. Ulus, konuşmamı ve
(karşılığını istediğim) soruyu öğrendi.
Yurdun bütün seçim bölgelerindeki gerçek seçmenler ve halk, hemen, Meclis
Başkanlığına protesto yazıları yağdırdılar.
Yasa tasarısına imza atan milletvekili bayların seçim bölgeleri
halkı da, onları ve onlarla görüş birliğinde olanları
kınamakta gecikmediler.
Ulusun, benim için gösterdiği sevgi ve güveni
içtenlikle belirtmesi bakımından değerli birer anı olarak
saklamakta
olduğum bu telyazıları büyük bir dosya tutmaktadır.
Bu dosyadaki telyazıları, zamanında gazetelerde de yayımlanmıştı.
Ben, burada yalnız bir seçim bölgesinin, Rize'nin, bana çektiği bir
telyazısını,olduğu gibi sunmakla yetineceğim:
Üç milletvekili
bayın, Seçim Yasası ile ilgili, bilinen önergesine sancağımız
milletvekillerinin katılmayacağı kanısıyla bir şey
yazmayı gerekli görmemiştik. Şimdi Milletvekili Osman Efendi'den
aldığımız mektupta, kendisinin o önerge ile ilgili bulunduğunu
ve karşıcıl gruptan olduğunu övünürcesine bildirmesi üzerine,
şunları bilgilerinize sunmak zorunda kaldık:
1. 1-(İçten
gelen övücü sözlerden sonra) Size ve sayın değerli çalışma
arkadaşlarınıza karşı sancağımız adına
söz söyleyen ve aykırı görüş besleyen ve bizce hiçbir değeri
ve önemi olmayan milletvekilini lanetleriz. Onun sancağımızı
temsil etmek hakkı da olamaz.
2. 2-Şu
zamanda, vatansızların bile katılmayacağı karşıcıllığı
ve karıştırıcılığı bize öğütleyen
milletvekili bayın, görüşüne katılacak bir tek kişinin
bile sancağımızda bulunmadığını kıvanarak
ve üstün saygılarımızla bilgilerinize sunarız efendim.
İmzalar
Yeniden
Seçim Yapılması Kararı
Saygıdeğer baylar,
Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin, olaylarını anlattığımız
günlerdeki, karışık ruh durumu, gerçekten düşünülmeye
değer bir nitelik aldı. Bütün ulusta, Meclisin görev yapamayacak
bir duruma geldiği kaygısı sezilmeye başladı. Mecliste,
durumu soğukkanlılık ve sağgörü ile usa vurup inceleyenler
bile üzüntülerini açığa vurmaktan kendilerini alamıyorlardı.
Artık Meclis yenilenmedikçe, ulusun ve ülkenin ağır ve
sorumluluğu gerektiren işlerinin yürütülemeyeceğine kuşku
kalmamıştı. Bunun zorunlu olduğuna ben de inandım. Bir
gece Başbakan Rauf Bey'e,
istasyondaki konutunda, Bakanlar Kurulunu toplantıya çağırmasını,
benim de geleceğimi telefonla bildirdim.
Rauf Bey'in konutunda
toplanan Bakanlar Kuruluna, Meclisin yenilenmesini, Meclise önermek gerektiğini
söyledim. Kısa bir tartışmadan sonra, Bakanlar Kurulu ile görüş
birliğine vardık. Gene o gece, Meclisteki Anadolu ve Rumeli Müdafaai
Hukuk Grubu Yönetim Kurulunu da Bakanlar Kurulu toplantısına çağırdım.
Bu yönetim kurulu içinde, önerimi yersiz bulup şaşanlar oldu. Görüşmeler
ve tartışmalar ertesi güne değin sürdü. Böyle olmakla
birlikte bu kurulla da anlaştık. Ondan sonra hemen Grup Genel Kurulunu
topladım. Bu toplantıda yurdun genel durumunu, ivedilikle görülmesi
gereken ulus işlerini anlattım; Meclisin artık bu görevleri
yapmaya yeteneği kalmadığını söyleyip tanıtlayarak,
Meclisten, seçimlerin yenilenmesine karar vermesini istemek gerektiğini
bildirdim. Grup Genel Kurulu, sözlerimi ve açıklamalarımı iyi
karşıladı. Bunun üzerine konu gene o gün 1 Nisan 1923'te
Meclise götürüldü, Yüz yirmiye yakın üye, bir önerge ile, Meclise,
seçimlerin yenilenmesi için bir yasa tasarısı sundu. Meclis, yeniden
seçim yapılması ile ilgili yasayı oybirliği ile kabul etti.
Meclisin bu kararı
vermesi devrim tarihimizde önemli bir noktadır. Çünkü bu yasayı çıkarmakla
Meclis, kendinde beliren hastalığı kabul ettiğini ve bundan
dolayı ulusun duyduğu üzüntüyü anlamış olduğunu gösterdi.
Lozan
Konferansının İkinci Evresi ve Yeni Seçimlerde Ulusun Gösterdiği
Uyanıklık
Baylar Lozan Konferansı 23 Nisan 1923'te yeniden toplandı. Delegeler Kurulumuz, Lozan'da barışı sağlamaya çalışırken, ben de yeni seçimlerle uğraşıyordum.
Yeni seçimlere, bildiğiniz ilkelerimizi ilan ederek girdik. Görüşlerimizi benimseyip milletvekili olmak isteyen kişiler, önce ilkeleri benimsediğini ve görüşlerimize katıldığını bana bildiriyorlardı. Adayları ben saptayacaktım ve zamanında partimiz adına ben ilan edecektim.
Böyle bir yöntem izlemeyi gerekli görmüştüm; çünkü, yapılacak seçimlerde ulusu aldatarak çeşitli ereklerle milletvekili olmaya çalışacakların çok olduğunu biliyordum. Yurdun her yerinde, konuşmalarım ve uyarmalarım büyük bir içtenlikle ve güvenle karşılandı.
Bütün ulus, ortaya
attığım ilkeleri bütünüyle benimsedi. İlkelere ve dahası,
bana bile karşıcıl durum alacakların ulusça milletvekilliğine
seçilemeyecekleri anlaşıldı.
Nurettin
Paşa'nın Bağımsız Olarak Milletvekili Seçilmeye Girişmesi
ve Yayımladığı Yaşamöyküsü Kitapçığı
Gerçekten, kimi seçim bölgelerinde
kendi başlarına (seçilmek) isteyenler başarı sağlayamadılar.
Bu arada, o zaman daha Birinci Ordumuzun Komutanı bulunan Nurettin
Paşa da milletvekili olmaya girişmişti,
seçilemedi. Nurettin Paşa, bu isteğini daha sonra, bir ara seçiminde,
Bursa'da gerçekleştirdi.
Paşa'nın,
kendi başına ve bağımsız olarak milletvekili seçilmek
için, her zaman olduğu gibi kendi yöntemine göre, gerekli propagandayı
yaptırmaktan da geri kalmadığı anlaşılmıştı.
Bu yoldaki girişim ve yayınlardan herkesin dikkatini çeken, özellikle
Nurettin Paşa'nın yaşamöyküsü kitapçığıdır.
Nurettin Paşa, yeni seçim yılı olan 1923'te Âbit Süreyya Bey adında
bir kişiye A. S. simgesiyle, bir yaşamöyküsü yayımlattı.
Âbit Süreyya Bey,
Abdülhamit'in başyazmanlarından rahmetli Süreyya Paşa'nın
oğludur. Meşrutiyetten önce Nurettin Paşa gibi ve onunla
birlikte padişahın onursal yaveri idi. Birinci Dünya Savaşında
İzmir'de, Kurtuluş Savaşının sonunda da Nurettin Paşa
karargâhının bulunduğu İzmit'te ordu üstenciliği (mütahhitliği)
yaptı. Nurettin Paşa'nın yaşamöyküsü kitapçığını
yazan, Âbit Süreyya Bey değildir. Kitapçık, yazılı olarak
kendisine verilmiş ve Nurettin Paşa ondan adının ilk
harflerini kitapçığa koyarak ortağı bulunduğu
"Osmanlı Basımevi (Matbaa-i Osmaniye)"nde bastırmasını
rica etmiştir.
"İzmir
Fatihi, Karahisar ve Dumlupınar Savaşlarında Düşmanı
Yenen Gazi Nurettin Paşa Hazretlerinin Yaşamöyküsü".
Baylar, on dokuz
sayfa tutan bu yaşamöyküsü kitapçığını kaç kişinin
okuduğunu bilmiyorum. Ben bu kitapçığı ülkedeki bütün
aydınların okumasını çok yararlı ve eğitici
buluyorum. Yalnız bu kitapçığı okuyanların, ya da
okuyacak olanların kitapçıkta değinilen olaylar ve işler üzerinde,
başka ve güvenilir kaynaklardan da bilgi edinerek, yazılanlarla gerçekleri
karşılaştırmaları ve böylece yargıya varmaları
gereklidir.
Bu kitapçığın
niteliği ve ortaya koyduğu anlayış üzerinde bir yargıya
varmak için, kimi noktalarını birlikte inceleyelim:
Kitapçığın
kabındaki yazılardan sonra, yazının başlığında
şu sözler vardır:
"Kûtülamare'yi
Kuşatan, Bağdat'ı Savunan; Yemen, Selmanpâk, Batı Anadolu,
Afyonkarahisar, Dumlupınar, İzmir Savaşlarında Düşmanı
Yenen ve İzmir Fatihi."
Nurettin Paşa'nın
kendi kendine takındığı "kuşatan","yenen",
"kurtaran" sanları üzerinde düşünceleri sonraya bırakarak,
kitapçığın içindekilere geçelim:
Paşa, "Konyar" adındaki Türk boyundan olan rahmetli Mareşal İbrahim Paşa'nın oğlu, Peygamber Hazretlerinin soyundan Ayan üyesi ve eski nazırlardan en yaşlısı (Şeyhülvükelâ) Bursalı rahmetli Rıza Efendi'nin torunlarından imiş... Bu bilgiye ve anlatış biçimine göre, Mehmet Nurettin Paşa hem Türk, hem de Arap'tır. Babasıyla ve büyükbabalarıyla da övünmektedir. Burada babasının büyük adam olmasıyla övünen Bizans İmparatoru Theodosius'a, babası ve anası Türk olan Attila'nın; "Ben de, büyük ve soylu bir ulusun çocuğuyum." dediğini anımsatmadan geçemeyeceğim.
"Okul öğreniminden başka, özel öğrenimler de görmüş olan Nurettin Paşa 1893'de Harp Okulunu bitirerek Birinci Ordu (Hassa Ordusu) Karargâhına kurmay görevlisi olarak atan"mış...
Nurettin Paşa kurmaylık öğrenimi görmemiş ve o sınıfa girmemiştir. Bundan dolayı, ordu karargâhında kurmaylık görevine atanamaz. Olsa olsa, bir birliğe gönderilmeyip ordu karargahında yardımcılık görevi ile, ya da buna benzer bir görevle alıkonulmuş olabilir. Elbette genç bir teğmen için, askerlik görevine buradan başlamak övünülecek bir başlangıç sayılmaz. Birliklerden birine atanmak, orada askerliğin sıkı düzenine ve güçlüklerine alışmak gerektir.
Nurettin Paşa: "1897'de Yunan savaşına gönüllü olarak katılmış ve Başkomutanlığa atanan Gazi Osman Paşa'nın emir subaylığına, İstanbul'a dönüşünde de padişahın yaverliğine ve konukçuluk görevlerine..." atanmış. Bilindiği üzere Gazi Osman Paşa, İstanbul'dan Selanik'e dek gitmiş ve savaş alanına gitmeden Selanik'ten geri dönmüştür. Savaşa girmemiş bir komutanın emir subaylığına, ondan sonra da Sultan Hamit'in yaverliğine ve birtakım konukçuluk görevlerine atanmış olmak, bilmem ki ne denli anılmaya ve övünmeye değer görülebilir?
Nurettin Paşa: "Sırasıyla yarbaylığa ve albaylığa yükseltilmiş ve 1908 yılı başlarında Selanik'te Üçüncü Ordu Karargâhı Özel Şube Müdürlüğüne atan"mış... Nurettin Paşa'nın hangi sıra ile albaylığa dek yükselmiş olduğu, Meşrutiyet kurulduktan sonra yeniden binbaşılığa indirilmiş olmasıyla anlaşılıyorsa da, Selanik'te Üçüncü Ordu Karargâhı Özel Şube Müdürlüğüne atanmasını anlamak güçtür. Çünkü, karargahında benim de görevli bulunduğum o orduda, denildiği gibi özel bir şube yoktu. Anlaşılan, ordu komutanı olan babası, oğlu için, özel ve gizli işlerle ilgili bir şube kurmuş olacak...
Nurettin Paşa, Üçüncü Ordu Komutanı bulunan: "Babası Mareşal İbrahim Paşa ile Meşrutiyet devriminin yapılmasına ve ayaklanmanın ılımlı ve esenli olarak yürütülmesine çalışmışlar ve önderlik etmişler..."
Yaşamöyküsü kitapçığında, Nurettin Paşa'yı Sultan Hamit'in iki kez tutuklatıp sorguya çektirdiği; birincisinde sürgüne gönderilmesine, ikincisinde askerlikten kovularak altı yıl hapsine karar verildiği; ama babasının araya girip yalvarması üzerine kurtulduğu öyküsünden sonra: "İstanbul'dan bir yolunu bulup yine Rumeli'ye geçerek, 1908 Meşrutiyet devriminin hazırlanması ve yapılması için başka arkadaşlarıyla birlikte çalışmıştır." sözleri yazılı bulunmaktadır.
Nurettin Paşa'nın
uğradığı kıyımı kısaca anlatmak
gerekirse, diyebiliriz ki, Sultan Hamit, özgür düşüncelerinden ötürü
Nurettin Bey'e kızdıkça, onu yarbaylığa, albaylığa
yükselterek sırmasını artırır ve onu, babasının
sevecenlik ve okşamasına bırakırmış...
Nurettin
Paşa İle Babasının Meşrutiyet Devrimine Katılışları
İle İlgili Anılarım
Mareşal İbrahim Paşa'nın Üçüncü Ordu Komutanlığı, oğlu Nurettin Bey'in de babasının emir subaylığı ve bunların Meşrutiyet devrimine ne denli ve ne ölçüde katıldıkları üzerinde birazcık bilgi vermek isterim. Bunun için, geçmiş günlerle ilgili kısa bir anımı anlatmama izninizi rica edeceğim.
Baylar, çeşitli nedenlerle elbette şunları duymuşsunuzdur: Ben kurmay yüzbaşı olur olmaz, Sultan Hamit'in (buyruğu) ile Suriye'ye sürüldüm. Orada üç yıl kaldıktan sonra, o zaman Üçüncü Ordu bölgesi olan Makedonya'ya gönderildim. Ordu merkezi Manastır idi. Ordu karargâhı orada bulunuyordu. Selanik'te başkaca "Üçüncü Ordu Mareşallığı" adında bir komuta makamı vardı. Üçüncü Ordu Komutanı Selanik'te otururdu.
Orada "Mareşal Kurmaylığı (Maiyeti Müşiri Erkânıharbiyesi)" diye bir kurmaylık da vardı. Ben 1908 yılında, kolağası olarak bu karargahta görevli idim. Ulusu özgürlüğe kavuşturmak için çalışan gizli dernekle pek yakından ilişkim vardı. Yanyalı Esat Paşa, Üçüncü Ordu Komutanı idi.
Süleyman Paşa oğlu Ali Rıza Paşa, kurmay başkanımızdı. O zaman binbaşı olan rahmetli Cemal Paşa ve Binbaşı Fethi Bey (şimdi Paris Elçisi) ve ben Mareşal kurmaylığının kurmayları idik.
Her üçümüz, derneğin
üyesi bulunuyorduk. Derneğin başarıya ulaşması için
çalışıyorduk.
O günlerde, Üçüncü
Ordu bölgesinde bulunan Serez'deki tümenin ve Serez Bölgesinin komutanı,
mareşal aşamasında bir kişi idi. Bu kişiye, Sultan
Hamit pek çok güveniyor ve inanıyordu. Bu kişi, mareşal olmasına
ve Esat Paşa'dan daha üstün bir aşamada bulunmasına karşın,
İstanbul ile Makedonya arasında bir güvenlik bölgesi kurmak amacıyla,
Serez'den uzaklaştırılmazdı. İşte bu önemli
komutan, Mareşal İbrahim Paşa idi. Oğlu Nurettin Bey
(Nurettin Paşa) da, babasının yanında bulunurdu. Meşrutiyetin
kuruluşundan önceki günlerde, Mareşal İbrahim Paşa'nın
bölgesinde bir binbaşı, zorbalık yönetimini (istibdat
idaresini) yerici bir konuşma yapmış. Bir çaşıt
bunu jurnal etmiş. Yerinde soruşturma yapmak için, o zaman Selanik'te
Merkez Komutanı bulunan Yarbay Nâzım Bey İstanbul'ca görevlendirildi.
Dernek, Nâzım
Bey'in bu görevi yapmasını önlemek için, onu vurdurdu. Yaralanan Nâzım
Bey İstanbul'a götürüldü. Olayı soruşturmaya, İstanbul'dan
değil, ancak orduca görevlendirilecek bir kişinin gidebileceği,
ilgililere anlatıldı. Ben görevlendirildim. Elbette görevim zorbalık
yönetimini yermiş olan binbaşıyı kurtarmaktı.
Önce Serez'e gittim.
Mareşal İbrahim Paşa'yı ziyaret ettim. Paşayla görüşürken
anladım ki, kendisinin büyük bir kaygısı vardır. İbrahim
Paşa, kendi bölgesi içinde Sultan Hamit'e ve zorbalık yönetimine
karşıcıl hiçbir kişi bulunmadığı ve
bulunamayacağı yolunda, Padişaha güvence vermişti. Buna karşın,
söz konusu binbaşı için verilen jurnal, Sultan Hamit'in Mareşal
İbrahim Paşa'ya olan güvenini sarsacak nitelikteydi. Bu jurnalda yazılanların
doğru çıkması, İbrahim Paşa'nın durumunu kötüleştirecekti.
Bunu istemiyordu. Ben hemen, Paşa'nın kaygısını anladım
ve dedim ki: "Paşa Hazretleri, sizin bölgenizde Padişah
Hazretleri için kötü duygu besleyen bir kişinin bulunabileceği
umulmaz. Verilmiş olan jurnalda yazılanların, yerinde soruşturulması,
yüksek kişiliğinizce kurulmuş olan düzenbağını
ve aşılanmış olan bağlılık duygularını
kolaylıkla ortaya çıkaracaktır. İsterseniz, yapacağım
soruşturma raporunun bir örneğini yüksek kişiliğinize de göndereyim."
Bu sözlerim İbrahim
Paşa'nın sıkıntısını dağıttı.
Beni beğendi. Oğlu Nurettin Bey'i çağırtıp beni ağırlamalarını
ve olayın geçtiği yere gidebilmem için kolaylık gösterilmesini
buyurdu.
Soruşturmamın
sonucu, binbaşıyı kurtardı; jurnal vereni, "karaçalıcılık"
cezasına çarptırdı. Mareşal İbrahim Paşa da, bölgesinde
karşıcıl bir kişinin bulunamayacağını tanıtlayarak,
padişahın kendisine olan inan ve güvenini pekiştirdi.
Mareşal İbrahim
Paşa'nın böylece kendisine karşı beslenen güveni pekiştirmesi,
çok geçmeden, bütün Makedonya'yı zorbalık yönetimine karşıcıl
olanlardan temizlemekle görevlendirilmesine yol açtı.
Bu noktayı biraz açıklayayım. Dernek, bütün
Makedonya'da örgütünü genişletti ve çalışmalarını
artırdı. Artık hemen açıktan açığa ve korkusuzca
çalışmalara başlandı.
Selanik'te, Ordu Mareşalliğinde
bulunan Esat Paşa'ya güven kalmadı. Kurmay Başkanımız
olan Ali Rıza Paşa'ya karşı kuşkuya düşüldü.
Sultan Hamit bunları sorguya çekmek üzere birer birer İstanbul'a çağırttı.
Ordu Mareşalliğine, her bakımdan inanılan ve güvenilen Mareşal
İbrahim Paşa atandı ve gönderildi.
İbrahim Paşa'nın
Selanik'e gelmekte olduğu duyulunca, Cemal Bey (rahmetli Cemal Paşa),
ne olur ne olmaz diye sudan bir nedenle merkezden uzaklaştı. Arkadaşım
Fethi Bey de daha önce Jandarma Okulu Komutanlığına geçmişti.
Selanik'te Ordu Komutanı ve Kurmay Başkanı yerine yalnız ben
bulunuyordum. Yeni gelen komutana, Üçüncü Ordu Komutanlığını
ben teslim edecektim. Gerçekten de öyle oldu.
İbrahim Paşa,
oğlu Nurettin Bey ile birlikte trenle geç vakit Selanik'e geldi. Doğru
Komutanlık katına geldi. Orada kendisine durum üzerine bilgi verdim.
Gece olmasına karşın, Ordu Karargâhında görevli bütün başkanları
birer birer görmek istedi. Herkes gelip kendini tanıtıyordu. Mareşal
Paşa, her yeni tanıdığı kişiye, kendisinin ne
denli sert olduğunu, insanı yok edebilecek güçte bulunduğunu
anlatmaya çalışır birtakım davranışlarda
bulunarak; hiç de yeri olmayan sözler söyleyerek; ara sıra çizmeli
ayaklarını yere vurarak, daha başlangıçta korkutma siyasası
uygulamaya başladı.
Gece evime gittim.
Ertesi gün erkenden, bir süvari,bir binek atı getirdi ve Mareşal Paşa'nın
beni istediğini söyledi. Komutanlığa geldiğim zaman anladım
ki, yeni komutan benim görevimde kalabileceğimi buyurmuş...
Şimdi baylar,
gelelim ayaklanma ve devrim evresine...
İbrahim Paşa'nın
korkutma siyasası, gizli derneğin gözdağı verici tepkisiyle
karşılandı. Paşa öfke ve sertlikten vazgeçmek zorunluğunu
duydu. Kimi arkadaşlar ve bu arada en çok Cemal Bey (Cemal Paşa) aracılığıyla
gizli derneğin gücü ve girişimindeki sıkı tutum İbrahim
Paşa'nın oğluna anlatıldı. Babasının derneğe
karşı aykırı bir davranışta bulunmaması söylendi
ve Paşa'dan güvence istendi. Örneğin; "Komutan Paşa, gizli
derneğe karşı aykırı bir davranışta
bulunmayacağını anlatmak üzere, cuma namazını filan
camide kılacak ve ikinci sırada namaza duracaktır..." gibi
birtakım isteklerde bulunuldu. İşte Nurettin Bey, bu gibi
bildirimleri babasına duyurmak için aracı olarak kullanılıyordu.
Ama önemli işlerde görevlendirilen ve çalıştırılan,
babasının emir subayı Nurettin Bey değil, daha çok, derneğin
üyesi ve güvenilir adamı, Komutanlık Makamı Emir Subayı Yüzbaşı
Kâzım Nami Bey (şimdi yazar ve öğretmen) idi.
İbrahim Paşa,
derneğin isteklerine uymak zorunda bırakıldı. Ama derneğin
örgütlerinden, girişimlerinden, kararlarından ve yaptığı
işlerden kendisine hiçbir zaman bilgi verilmemiştir.
Özgürlük ve Meşrutiyet
devriminin ne zaman yapılacağını da, ne İbrahim Paşa
ne de oğlu Nurettin Bey, daha önceden hiç duymamışlardır
bile. Meşrutiyetin kuruluşu ile ilgili sorunun tümüyle içinde
bulunduğum, bütün ayrıntıları ve evreleriyle yakından
ilişkili olduğum için, bu konudaki anılarım, olduğu
gibi aklımdadır.
Özgürlük ve Meşrutiyet
devrimi ile ilgili gösterilerinde ivedi davrandığı sanılan
Üsküp'teki düzenlemeleri Selanik'te ve başka yerlerde yapılacak düzenlemelerle
ayarlamak üzere Üsküp'e gitmiştim. Oradan dönüşümde ve artık
her yerde eylemli gösteriler başladıktan sonra Mareşal İbrahim
Paşa beni çağırdı ve şunları söyledi: "Beni
ordu komutanlığında bırakacak mısınız, bırakmayacak
mısınız? Bırakılmayacaksam, bir saldırıya uğramadan
ve onurum kırılmadan hemen İstanbul'a gideyim." Üstelik Paşa,
masası üstünde duran yazı hokkasını eline alarak, olduğu
gibi aklımda kalan şu sözü de ekledi: "Burada benim, yalnız
bir hokkam var; onu alır, giderim."
Gerekenlerle görüştükten
sonra, istediği bilgiyi verebileceğimi, söyledim. Dernek adına
yetkili olan öteki arkadaşlarla, İbrahim Paşa'nın komutanlığı
işini görüştük. Bir zaman için kalmasında sakınca görmedik.
Komutanlıkta kalması ile ilgili dernek kararını ben
kendisine bildirdim.
Ama bir iki gün
sonra, dağa çıkmış olan subaylardan bir teğmen,
bulunduğu yerden, İbrahim Paşa'ya çok onur kırıcı
bir tel çekmiş. İbrahim Paşa hemen beni çağırttı
ve teli uzatarak dedi ki: "Beni komutan olarak burada bırakacağınızı
bildirmiştiniz. Bu onur kırıcı iş nedir?"
Komutan Paşa'ya,
dernekçe kendisi için aldığımız kararı bütün örgütümüze
duyuracak kadar zaman geçmediğini, özellikle dağ başında
bulunan subaylarımızın herhangi bir telgraf merkezinden bu gibi
teller çektirmelerini önlemenin bugünlerde güç olacağını
kabul etmesi gerektiğini söyleyerek, kendisini yatıştırmaya
çalıştım.
Ama, aradan çok geçmeden,
o zaman Yunan Sınırı Komutanı bulunan Muhlis Paşa,
derneğin Manastır'daki Merkez Kurulunca Manastır'a çağrılmış.
Muhlis Paşa, Ordu Komutanı İbrahim Paşa'dan izin almaksızın
Manastır'a gitmiş. Bundan üzüntü duyan İbrahim Paşa,
Muhlis Paşa'ya paylarcasına bir yazı yazmış.
Bunun üzerine,
Muhlis Paşa'yı çağıran Merkez Kurulu,İbrahim Paşa'ya
uzun bir tel çekmiş. Bu kez de, Mareşal Paşa beni çağırarak
teli gösterdi ve: "Ya bu ne?" dedi.
Teli, başından
sonuna dek okudum. Bu telde Konyar boyundan gelen Mareşal İbrahim Paşa'nın
bütün yaşayışı, geçmişi, niteliği anlatıldıktan
sonra, ağır ve çok onur kırıcı sözlerle zorbalık
çağının, Sultan Hamit kulluğunun pek az rastlanılır
bir örneği olan İbrahim Paşa'nın özgürlük için çalışan
bir çevrede, özgürlük için çalışanlara komutanlık etmeye
yeltenmesine şaşıldığı belirtilerek, hemen
komutanlıktan çekilmesi bildiriliyor ve isteniyordu.
Baylar, bundan sonra
gerçekten İbrahim Paşa Selanik'te duramadı. Dediği gibi,
hokkasını alıp gitti.
Bunları öğrendikten
sonra, Nurettin Paşa'nın Üçüncü Ordu Komutanı bulunan babası
Mareşal İbrahim Paşa ile Meşrutiyet devriminin yapılmasına
ve ayaklanmanın ılımlı ve engelsiz olarak yürütülmesine
ne yolda çalışıp önderlik eylemiş olduklarını
anlamak kolaylaşmıştır, sanırım. Denildiği
gibi, "ayaklanmanın ılımlı olarak yürütülmesinde"
bile etkin olamamışlardır. En büyük ılımsızlık
onların kendilerine karşı yapılmış olan davranışlarda
görülmüştür.
Yaşamöyküsü
Kitapçığına Göre, Nurettin Paşa'nın Meşrutiyet
Kuruluşundan Sonra Yaptığı İşler
Yaşamöyküsü kitapçığının
dördüncü sayfasında Nurettin Paşa'nın,
Rumeli'den İstanbul'a yürüyen Hareket Ordusuna katılarak yurt görevini
yaptığından söz edilmektedir. 31 Mart olayı üzerine
Rumeli'den İstanbul'a gönderilen kuvvetlerin komutanı rahmetli Hüsnü
Paşa idi. Ben, bu kuvvetlerin kurmay başkanı idim. Bu kuvvetlere
Hareket Ordusu adını veren, Hareket Ordusunun İstanbul'a dek gidişini
düzenleyen ve yöneten ben idim. Nurettin Bey'in bu kuvvetlere katılarak görev
aldığını bilmiyorum. Nurettin Paşa, birçokları
gibi, Hareket Ordusu İstanbul'a yaklaştığı zaman, Yeşilköy'e
ya da Bakırköy'e gelmiş olabilir.
Nurettin Paşa: "Yemen ilinin kurtarılması ve ayaklananların cezalandırılması için yapılan savaşlarda bir takım tümenlere ya da birliklere komuta etmiş..."
Her tümen komutanı, her savaşta bu durumda bulunur. Sonra: "San'a'nın kurtarılmasından sonra orada yığınak yapmış olan kuvvetlere komuta etmiş..."
Baylar, asker olanlar çok iyi bilirler ki, bir yerde çeşitli ordu birlikleri toplandığı zaman, orada bir merkez komutanlığı ya da mevki komutanlığı, bir ordugâh komutanlığı kurulur... Nurettin Paşa'nın San'a'daki komutanlığı bundan başka bir şey miydi?
Nurettin Paşa: "İmam Yahya ile uzlaşma yapılmasında Ahmet İzzet Paşa'ya yardım etmiş..."
Ahmet İzzet Paşa'ya sormadım; ama, İzzet Paşa ile birlikte bulunup çalışmalarına yakından katılan yetkili kişilerin söylediklerine göre, İmam Yahya ile uzlaşma görüşmelerinde, Nurettin Paşa hiçbir bakımdan ilgilendirilmemiştir.
Nurettin Paşa: "Balkan savaşlarına katılmak isteği ile Yemen'i kuzeyden güneye dek geçip Aden-Mısır-Suriye-Konya-İstanbul yoluyla Çatalca yakınlarında bulunan Başkomutanlık Karargâhına varmış ve açık tümen komutanlığı bulunmamasından ötürü kendi dileğiyle, gönüllü olarak Dokuzuncu Alayın Komutasını üzerine almış..."
Nurettin Paşa'nın Yemen'den İstanbul'a gelmek için geçtiği yol, Yemen'den İstanbul'a gelen bütün askerlerin ve sivillerin, kısacası herkesin geçtiği yoldu. Yol, o idi. Nitekim, o günlerde biz de Afrika'da bulunuyorduk. İstanbul'a gelmek için Afrika çöllerini batıdan doğuya, Mısır'a dek deve ile geçtikten sonra, İskenderiye ile Triyeste arasındaki bütün Akdeniz ile Adriyatik denizini güneyden kuzeye ve Triyeste'den Bükreş'e dek Avrupa'yı ve ondan sonra da Karadeniz'i geçerek aynı karargâha ulaşmıştık. Yol, bu idi.
Nurettin Paşa, bu noktada asıl söylenmesi gereken konudan söz açmıyor. Nurettin Paşa, albaylıktan binbaşılığa indirildikten sonra, Yemen birliklerinde görevlendirilmek üzere yarbaylığa yükseltilmişti. Bu yükseltilmenin gereği olarak yarbaylıkla Yemen'de iki yıl kalması zorunlu iken, zamanından önce İstanbul'a gelerek, sözü geçen görevden kurtulma yolunu bulmuştur.
Yaşamöyküsü
kitapçığının altıncı ve yedinci sayfalarında
Nurettin Paşa'nın Irak Komutanlığından söz ediliyor;
yerli araçları kullanarak yeniden ordu kurup dost ve düşmanın
umduğunun ve beklediğinin tam tersine, yenilgiden yengi çıkarmak
gibi olağanüstü bir iş gösterdiği belirtiliyor.
Irak
Savaşlarında Nurettin Paşa
Baylar, Irak savaşlarının Nurettin Paşa zamanındaki gerçek durumu şudur:
İlk Irak Komutanı olan Süleyman Askerî Bey'in yenilgiye uğramasından ve kendini öldürmesinden sonra, Kafkasya'dan yeni birlikler gelinceye dek Irak'taki savaşlar, İngilizlerin dileğine ve yürüyüş hızına bağlı kalmıştır. Nurettin Paşa, Kûtülamare'de İngilizlere yenildikten sonra, gece gündüz ve hiç direnmeksizin yürüyerek Selmanpâk'a dek dağınık olarak geri çekildi.
İngilizler,
Nurettin Paşa'yı kovalayarak Selmanpâk'a dek ilerlediler. Orada
Kafkasya'dan gönderilmiş olan birlikler, İngiliz birliklerini karşıladı.
Üç gün savaştıktan sonra Nurettin Paşa yenilgiyi kabul ederek
geri çekilme buyruğu verdi. Birlikler, Diyale ırmağına dek
kuzeye çekildi. Süvari artçısı çıkarılarak İngilizlerle
bağlantı kurma yolu bile aranmadı. Oysa, aynı zamanda İngilizler
de geri çekilmişlerdi. Bu bilgiyi çöl Arapları verdi. Ondan sonra
Nurettin Paşa, kendini toplayıp yeniden Selmanpâk-Kûtülamare doğrultusunda
ilerledi.
Kûtülamare
kuzeyinde İngiliz birlikleriyle geceleyin karşılaşıldı.
Tedbirsizlik ve düzenlemedeki ve komutadaki yanlışlıklar yüzünden,
tan yeri ağarırken birliklerimiz, düşmanın ateş baskınına
uğradı. Bir çok er, subay ve komutan yitik verildi. Birlikler
bozuldu, kendiliğinden geri çekilmeye başlandı. İngilizlerin
de geri çekilmesi üzerine yeniden düzen sağlanabildi.
Irak'ta, yeni
birlikler ve yeni araçlarla büyük ve kanlı savaşlar bundan sonra başlar
ki, Nurettin Paşa'nın bunlarla ilişkisi yoktur.
Kitapçığın
yine o sayfalarında: "Nurettin Paşa, İngilizlerle savaşırken
ele geçirdiği uçaklarla da bir uçak filosu meydana getirmek gibi çok büyük
başarılar göstermiştir." deniliyor.
Bu savın, pek
bilisizce olduğunu söylemek zorundayım. Uçağın ve uçak
filosunun ne olduğunu bilenler, böyle bir savın ne denli gülünç
olduğunu elbette anlarlar.
Büyük
Saldırı Sırasında Nurettin Paşa Savaş Alanına
Dürbün İle Bakmayı Yeğ Tutuyordu
Kitapçığın
sekizinci sayfasında, Nurettin Paşa'nın dürbünle bakarken alınmış
bir resmi vardır. Bu resmin altında şunlar yazılıdır:
"26 Ağustos 1922 saldırı
günü, Kocatepe gözetleme yerinde Karahisar Meydan Savaşını yönetirken
alınan fotoğraflarıdır."
O gün, hep o tepede idik. Dürbünle
bakanlar çoktu. Dürbünle en çok bakanlar da gözetleme görevi yapan
subaylardı. Gerçekten, Nurettin Paşa'nın da savaş alanına
dürbünle bakmayı yeğlediği benim de dikkatimi çekmişti.
Karahisar-Dumlupınar Meydan
Savaşı yapılırken,"Başkomutan Savaşı"
günü, Nurettin Paşa'yı, bir aralık, Kolordu Komutanı
Kemalettin Paşa'nın (şimdi Berlin Elçisi) gözetleme yerinde,
savaş alanına dürbünle bakarken buldum. Birliklerimiz düşmanı
yakından sıkıştırmış çok dikkat isteyen önemli
bir durum meydana gelmişti. "Dürbünle bakmayı bırakınız!
Savaşı yakından ve kendimiz yönetmek için ileri ateş
dayangalarına gideceğiz!" dedim.
Nurettin Paşa, bu denli yaklaşmanın doğru olmadığını söyleyerek gitmek istemedi. Canım sıkıldı. "Siz burada kalabilirsiniz!" dedim. Kemalettin Sami Paşa'ya da "Siz benimle geliniz!" dedim ve otomobilime yürüdüm. "Baş üstüne!" dedi ve benimle birlikte yürüdü. Bu davranış üzerine, dürbünün başında yalnız bırakılan Nurettin Paşa'nın da arkamızdan geldiğini gördük. Dediğim yere gittik. Yunan ordusunun tutsaklığıyla sonuçlanan o savaşı en küçük ayrıntılarına dek kendim yönetiyor ve gereken buyrukları, doğrudan doğruya kolordu komutanlarına ve başka komutanlara kendim veriyordum.
Buyruklarıma göre önlemler alınıp gereği yapılırken, Ordu Komutanı Nurettin Paşa yanımda duruyor ve olup bitenlere bakıyordu. Bir aralık, Kolordu Komutanını benim yanımdan uzaklaştırarak kimi buyruklar vermeye kalkışmış. Kolordu Komutanı, bu buyrukları yerine getirilemez nitelikte görmüş; Ordu Komutanı ile Kolordu Komutanı arasında, saygı dışı çekişmelere benzer bir şeyler olmuş. Kemalettin Sami Paşa Nurettin Paşa'nın yanından biraz sert bir davranışla ayrılmış. Bu durumu anladım. Kemalettin Sami Paşa'yı yanıma çağırıp, sakin olmasını ve düzenbağını koruması gerektiğini söyledim. Sonra da, yalnız olarak Nurettin Paşa'yı çağırttım. Genel nitelikte kimi sorular sorarak, Kolordu Komutanına verdiği buyruğun gerçekten yerine getirilemeyeceğini anlatmak istedim. Komutanlar, buyruk vermiş olmak için buyruk vermezler. Gerekli ve yapılabilecek olan işleri buyururken kendini, o buyruğu yürütecek olanın yerine koymak ve buyruğun nasıl uygulanıp yürütüleceğini düşünmek ve bilmek gerektir.
Yaşamöyküsü kitapçığının dokuzuncu sayfasında, Irak'tan sonra, "Kafkas Cephesine gitmiş olan Nurettin Paşa'nın, Üçüncü Ordu Bölge Komutanlığında ve ordu komutanlığı vekilliğinde bir süre bulunduğu" yazılıdır. Bu görevlerin niteliği ve bu sürenin kaç gün olduğunu sormak gerekir.
Nurettin Paşa, Kafkas Cephesinden İstanbul'a dönüşünde "Aydın, Muğla ve Antalya Bölge Komutanı sanıyla İzmir'e gitmiş ve bulduğu dağınık birkaç müstahfaz birliğini (çoğu 40 yaşını geçmiş erlerden meydana gelen birlikler) çarçabuk düzene sokup, yeni tümenler kurarak Yirmi Birinci Kolorduyu meydana getirmiş..."
Baylar, kolordu
kurmak, son zamanda, Birinci Dünya Savaşının fantazileri sırasına
geçmişti. Özellikle, karşısında düşman bulunmayan bölgelerde,
askerlik şubeleri ve askerlik daireleri kuruyormuşçasına kolaylıkla
kolordu komutanlıkları kurulur ve gerekli yetkiler verilirdi. Gerçekten,
bütün savaş cepheleri "yardım!" diye bağırırken,
Yirmi Birinci Kolordu, önemsenecek bir varlık olsaydı, Aydın bölgesinde
yüzüstü bırakılmazdı.
Yaşamöyküsü
Kitapçığına Göre Nurettin Paşa'nın İstanbul'da
ve Anadolu'da Gördüğü Önemli İşler
Kitapçığın on altıncı sayfasında Nurettin Paşa'nın,"Anadolu'da Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının girişimleri ile başlayan ulusal eylemin ileri gelenleriyle de ilişki kurarak..." İstanbul'da birtakım önemli işler yaptığından ve sonunda "İngilizlerin kendisini izlemeye başladıklarından"; "Mustafa Kemal Paşa'dan aldığı çağrı yazılarında artık İstanbul'dan çok Anadolu'da görev yapabileceğinin bildirilmesi..." üzerine vb. dolayısıyla Anadolu'ya geçmiş (olduğundan söz ediliyor).
Baylar, Nurettin Paşa'nın İstanbul'da İngilizlerle ve Damat Ferit Paşa Hükümetiyle anlaştığını; Ankara'da kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi ve onun Hükümetini bilmiyormuş gibi davranarak bizi İstanbul'la uzlaştırmaya çalıştığını ve bununla ilgili olarak aramızda geçen tel yazışmalarını ve zorunlu olarak Ankara'ya geldikten sonra da buradaki davranışlarını daha önce, yeri geldiğinde anlatmıştım. Bunları bir daha anlatmayacağım.
On sekizinci sayfada: "Yukarıda sözü edilen yurt görevlerini başarı ile yapmış olan Nurettin Paşa ile Büyük Millet Meclisi arasında birtakım resmi işlerden dolayı, anlaşmazlık çıkması üzerine kendisi hemen Ankara'ya gelmiş ve bu anlaşmazlık iyi bir biçimde çözümlenip giderilmiştir." cümlesine rastlanmaktadır.
Nurettin Paşa'nın, hükümetçe Merkez Ordusu Komutanlığından nasıl çıkarılıp askeri mahkemeye verilmek üzere Ankara'ya getirtildiğini ve Meclisin kendisine karşı kaynaşması, asılmasını isteyecek denli ileri gitmişken, Başkomutan olarak, Meclis kürsüsünden Nurettin Paşa'yı savunarak nasıl kurtardığımı da anlatmıştım. Burada, sırası gelmişken, yalnız bir noktaya dikkati çekmek isterim. Yukarıda okuduğumuz cümleye göre, bir Türkiye Büyük Millet Meclisi vardır, bir de Nurettin Paşa... Bunlar karşı karşıya gelmişler... Anlaşmazlık giderilmiş... Bilindiği üzere, Meclisle karşı karşıya gelebilen yalnız hükümettir. Meclis karşısına hükümeti alır. Bir ordu komutanı, bir vali, herhangi bir görevli Meclisin karşısına çıkamaz.
Kitapçığın on sekizinci sayfasının son satırları, Nurettin Paşa'nın, "Tanrı'nın yardımıyla, vatanı tehlikeden kurtaran büyük utkunun başarıcısı ve etmeni olduğu ve ulusal tarihe bu kez de pek çok önemli ve benzeri bulunmayan bir onur ve övünç sayfası eklemeyi sağladığı..."nı anlatmaya ayrılmıştır.
Baylar, bu denli atakçasına
bir sava şaşmamak ve bunu yadırgamamak elden gelmez. Gerçekten,
Nurettin Paşa Genel Saldırıda Birinci Ordu Komutanlığında
bulundu. Bütün öteki komutanlarla birlikte kendisine buyurduğumuz görevleri
yapmaya çalıştı. Bu (sav kadar), bütün Türk ordusuna,
ordumuzun büyük, küçük bütün komutanlarına, subaylarına ve bütün
erlerine mal edilmesi gereken başarıyı ve onuru yalnız
Nurettin Paşa'ya mal etmek kadar saçma, temelsiz ve ayıp bir şey
olamaz! Nurettin Paşa'yı utkunun etmeni gibi göstermek, olsa olsa,
kendisiyle alay etmek amacı güdebilir. Yoksa Nurettin Paşa, Büyük
Utkunun şerefine katılmaya en az hakkı olanlardan biridir.
Nurettin
Paşa, Büyük Utkuda En Az Onur Payı Olan Kişidir
Baylar, Büyük Saldırıda
Nurettin Paşa'yı ancak saldırının ikinci günü
Kocatepe'de yalnız bırakmıştım. Çünkü düşmanın
yenildiğini ve geri çekileceğini anlamıştık.
Yenilgisini bozguna çevirmek ve geri çekilme yollarını keserek düşman
ordusunu tutsak etmek için artık Kocatepe'de değil, durumu daha genel
olarak gözden geçirecek ve ona göre genel nitelikte önlemler alacak yerde
bulunmamız gerekli idi. O gün bile, Cephe Komutanı İsmet Paşa'nın
uygun görüp benim imzamla yazdığı yüreklendirici kısa bir
telefon (buyruğu) ile Nurettin Paşa'nın içgücünün sarsılmasını
önlemek için önlem almak gerekli görünmüştü.
Nurettin
Paşa'yı ve Ordusunu İzlemek ve Yönetmek Zorunda Kaldım
Ondan sonra, Nurettin Paşa'nın ordusunu kendim yönetmek ve işine karışmak zorunda kaldım. Böyle yapmasaydım, Nurettin Paşa'nın yanılgılarından doğacak dokuncaları gidermek güç olurdu. Dumlupınar'da Kurmay Başkanı Emin Paşa'nın düzenlediği ileri yürüyüş buyruğunun kapsamını anlayamayan, ama, anlamamış değil de daha iyisini düşünmek ve yapmak istiyormuş gibi davranan Nurettin Paşa'nın duraksaması üzerine, duraksamayla geçirilecek zaman olmadığını söyleyerek kendisini gerekli görüşü kabule zorladığım zaman, Nurettin Paşa bana demişti ki: "Paşam, siz bizi yalnız ve serbest bırakmıyorsunuz!" Buna, orada bulunan Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa Hazretleri, şu yolda ve sert bir dille yanıt verdi:"Paşa, Paşa! dedi. Bu ordu bizim, bütün ülkenin gözbebeğidir, Onun yönetimini rastlantılara bırakamayız!"
Dumlupınar'dan Uşak'a giderken yolda, Nurettin Paşa'nın önlemlerindeki eksikliği anlayıp tümenlerine kendim buyruk vererek önlem aldırmasaydım Trikupis tutsak edilmeyebilirdi. Uşak'ta kötü bir durumla karşılaşabilirdik. İzmir'e vardıktan ve hükümet konağına girdikten sonra, güneyden gelen top ve tüfek seslerini kendi kulağımla işitip ve Nurettin Paşa'nın tedbirsizliğini ve aymazlığını anlayıp hemen buyruk vererek önlem aldırmasaydım, İzmir'e girmiş ve İzmir sokaklarında halkın içine karışmış olan birliklerimizin, biz de içinde olmak üzere korkuya düşüp darmadağın olması işten bile değildi.
İşbilirlik ve akıllılık taslayan Nurettin Paşa'nın, İzmir'de yabancı resmi görevlilerle yaptığı, tutanağa geçmiş konuşmasını kendim düzeltmeseydim, İzmir'e girmekten doğan yaygın sevinci yarıda bıraktıracak durumlardan belki de kaçınılamayacaktı.
Baylar, bu söylediklerim, bütün
ordu ileri gelenlerinin bildiği gerçeklerdir. Bu gerçekleri yalnız
bir kişinin bilmediği anlaşılıyor; o da Nurettin Paşa'dır.
"Kuşatan, yenen, fatih, gazi" sanlarıyla kendini andırmak
gibi çocukça bir tutkuya kapılan Nurettin Paşa'nın, "Kûtülamare
Kuşatıcısı Nurettin Paşa" diye bir kartını
görmüştüm. Nurettin Paşa bu kartı, Taşköprü'de
otururken, Kastamonu Bölgesi Vali ve Komutanı bulunan Muhittin Paşa'ya
(şimdi Kahire Elçisi) göndermiş; Kartın boş yerlerine yazdığı
yazılar arasında, karttaki sanla ilgili olarak: "Bunu da benden
kimse alamaz ya!" diye bir cümle de vardı. Muhittin Paşa bu kartı
ve karttaki yazıyı usla, anlayışla bağdaşır göremediği
ve dikkate değer bulduğu için, olduğu gibi bana iletmişti.
Evet, onu ondan kimse alamaz; ama onu ona veren de yoktur. Her başarılı
savaşa katılan kişinin, hakkı yokken, kendisini, savaşı
kazanan ve bu işte tek etmen olan kişi diye göstermesi, örnek
tutulacak bir aktöre ilkesi sayılmaz. Ülkemizin çocuklarına, böyle
gerçeğe uymayan yol tutmak ve davranışlarda bulunmak alışkanlığını
veremeyiz. Gelecek kuşaklara, böyle havadan, "yenen, fatih"
olunabileceği gibi yanlış bir düşünceyi kalıt olarak
bırakamayız.
Ulus
ve Tarih San Vermekte O Kadar Eli Açık Değildir
Yaşamöyküsü
kitapçığının kabındaki "Gazi" sanının
kullanılmasına gelince, bu sanı Nurettin
Paşa'ya "A. S." harfleri
verebilir. Ama gerçek ve yasa bununla yalnız ve ancak alay eder. Gerçi, savaşa
"ya şehit, ya da gazi olmak için" gidilir. Genel olarak, savaş
alanında ölenlerin hepsine "şehit" derlerse de, sağ
kalanların hepsine "gazi" sanı verilmez. Bu sanı, ancak
yasa verir. Uygar bir ulusun, yüksek çıkarları gereği, yapmak
zorunda kaldığı savaşlar, Arap boylarının
birbirleriyle savaşı (gavze) değildir. Öyle de olsa, bu savaşlardan
sağ ve esen çıkanları övmek (takdir etmek) için belki, yalnız
anaları babaları: "Benim gazi oğlum!" der ve övünür.
Ama ulus ve tarih, san vermekte o denli açık elli değildir.
Yaşamöyküsü kitapçığının son sayfasından da bir cümle alarak bu öyküyü bitirelim:
Nurettin Paşa, "Irak cephesinde iken yerli halkın kendisine vermiş olduğu, Peygamber Hazretlerinin Kerbelâ'da yatan torunu İmam Hüseyin Hazretlerinin kutlu kılıcını taşımakla onur duyar."
Baylar, bu nasıl sözdür?
Kerbelâ, Peygamber'in torunu, imam, kutlu kılıç, onur
duymak... Bilgisizlerin hoşuna gidecek bu gibi sözlerle ulusu aldatmak
yolunu tutanlar, artık biraz insaf etsinler!..Ulus da, uyanıklığını
ve sağgörüsünü artırsın!
Lozan
Barış Antlaşması
Baylar, kendi başlarına
başarı sağlayamayacağını anlayan birtakım kişiler
de, iki yüzlü davranışlarla içimize girmek yolunu bulabilmişlerdi.
Bunların içyüzleri İkinci Meclis toplanıp da göreve başladıktan
sonra anlaşılacaktır.
Türkiye Büyük Millet
Meclisinin ikinci seçim dönemi, yeni Türkiye Devletinin tarihinde mutlu bir
geçiş evresine rastladı. Gerçekten, dört yıllık Kurtuluş
Savaşımız, ulusumuzun ününe, sanına yaraşır bir
barışla sonuçlanmış bulunuyordu.
24 Temmuz 1923'te
Lozan'da imza edilen antlaşma, 24 Ağustos 1923'te Mecliste onaylandı.
Mondros
Ateşkes Anlaşmasından Sonra Türkiye'ye Yapılan Dört Barış
Önerisinin Karşılaştırılması
Baylar,
Mondros Ateşkes Anlaşmasından sonra, düşman devletler Türkiye'ye
dört kez barış koşulları önermişlerdir. Bunların
birincisi, Sevr tasarısıdır. Bu tasarı İtilâf
Devletlerince, Yunan Başbakanı Bay Venizelos'un da katılmasıyla
düzenlenmiş ve üzerinde bir görüşme yapılmaksızın Vahdettin
Hükümetince 10 Ağustos 1920'de imza edilmiştir.
Türkiye Büyük Millet Meclisince bu tasarı tartışılmaya
değer bile görülmemiştir.
İkinci barış önerisi, Birinci İnönü Savaşından
sonra toplanan Londra Konferansının bitiminde, 12 Mart 1921'de yapılmıştır.
Bu öneri, Sevr Antlaşmasında kimi değişiklikler yapılmasını
kapsıyor idiyse de, değinilmemiş olan sorunlarda Sevr tasarısındaki
maddelerin tümünün, olduğu gibi bırakıldığını
kabul etmek gerekir.
Bu öneri bizce tartışma konusu olmadan, İkinci
İnönü Savaşının başlamasıyla sonuçsuz kalmıştır.
Üçüncü barış önerisi 22 Mart 1922'de, yani Sakarya
Utkusundan ve Fransızlarla yapılan Ankara Anlaşmasından
sonra, yakın bir saldırımızın beklendiği sıralarda,
Paris'te toplanan İtilâf Devletleri dışişleri bakanlarınca
yapılmıştır. Bu öneride, Sevr tasarısını
temel edinerek işe başlama ilkesinden vazgeçilmişti; ama bu da
ana çizgileriyle ulusal amacımızı gerçekleştirecek
nitelikten uzaktı.
Dördüncü öneri,
Lozan Antlaşmasının imzalanmasıyla
sonuçlanan görüşmelere (konu olmuştur.)
İtilaf Devletlerinin Türkiye'ye uygulamayı düşündükleri
esaslarla, ulusal eylem sonunda elde ettiğimiz sonucu açıkça gözden
geçirmek için, bu dört türlü öneri arasında, yalnız en önemli
konuları ele alarak kısa bir karşılaştırma yapmayı
yararlı sayarım.
I. Sınırlar
a)
Trakya sınırı :
Sevr'de:
Çatalca hattından biraz ilerde bulunan Podima-Kalikratya hattı.
Mart
1921 önerisinde: Söz konusu edilmemiştir.
Mart
1922 önerisinde: Tekirdağ bizde; Babaeski, Kırklareli ve Edirne
Yunanlılarda kalmak üzere bir hat.
Lozan'da:
Karaağaç da bizde olmak üzere Meriç hattı.
b)
b-İzmir bölgesi.
Sevr tasarısında: Bu bölgenin
sınırları Kuşadası, Ödemiş, Salihli, Akhisar ve
Kemer iskelesine az çok yakın yerlerden geçmektedir.
Bu bölge Türk egemenliğinde
kalacak; ama Türkiye bu egemenliği kullanma hakkını Yunanistan'a
verecek; Türk egemenliğinin belirtisi olarak İzmir şehrinin dış
istihkâmlarından birinde Türk bayrağı bulunacaktı. Bir bölge
meclisi toplanacak ve beş yıl sonra bu meclis, bölgeyi temelli
Yunanistan'a katmaya karar verebilecekti.
Mart 1921 önerisinde: İzmir bölgesi
Türk egemenliğinde kalacak, İzmir şehrinde bir Yunan kuvveti
bulunacak ve İzmir bölgesinin geri kalan yerlerinde, çeşitli soydan
halkın sayısı oranına göre kurulan bir jandarma birliği
bulunacak, bu birliğe İtilâf Devletleri subayları komuta edecek.
Yönetim işlerinde de yine (çeşitli
soydan halkın) sayısı oranı göz önünde tutulacak ve bölgenin
Milletler Cemiyetince atanacak Hıristiyan bir valisi olacak, bu valinin yanında,
seçim yoluyla kurulmuş bir meclisle bir danışma kurulu
bulunacak. Valilikçe, Türkiye'ye, gelire göre artan bir vergi verilecek; bu
anlaşma beş yıl sürecek ve iki yandan birinin isteği üzerine
Milletler Cemiyetince değiştirilebilecek.
Mart 1922 önerisinde: Bütün Anadolu ve
dolayısıyla İzmir de bize geri verilecek yollu aldatıcı
bir söz verme var. İzmir Rumlarının yönetime adaletli olarak
katılması için, benzeri bir hak, Yunanistan'da kalacak Edirne Türklerine
de tanınmak koşuluyla, bir yöntem saptanması konusunda İtilâf
Devletleri, Türkiye ve Yunanistan'la anlaşacaklardır.
Lozan'da: Elbette bu gibi sorunlar söz
konusu bile olmamıştır.
c)
c-Suriye sınırı:
Sevr'de: Akdeniz kıyısında,
aşağı yukarı, Karataş burnundan başlayarak
Osmaniye, Bahçe, Gaziantep, Birecik, Urfa, Mardin ve Nusaybin'i epey güneyde
ve Suriye topraklarında bırakan bir sınır.
Mart 1921'de; Aşağı yukarı
şimdiki sınır olmak üzere Fransızlarla ayrıca bir anlaşma
imzalanmıştır.
Lozan'da: 20 Ekim 1921 günlü Ankara
Anlaşması sınırları olduğu gibi bırakılmıştır.
d)
d-Irak sınırı:
Sevr'de: İmadiye bizde kalmak koşuluyla,
Musul ilinin kuzey sınırı.
Mart 1921 önerisinde: Söz konusu
edilmemiştir.
Mart 1922 önerisinde: Söz konusu
edilmemiştir.
Lozan'da: Sınırın
saptanması sonraya bırakılmıştır.
e)
e-Kafkas sınırı:
Sevr'de: Türk-Ermeni sınırının
saptanması Amerika Cumhurbaşkanı Vilson'a bırakılmıştır.
O da, sınır olarak, Karadeniz kıyısında Giresun'un doğusundan
başlayıp Erzincan'ın batı ve güneyinden, Elmalı,
Bitlis ve Van gölü güneyinden geçen ve birçok yerlerde Birinci Dünya Savaşındaki
Türk-Rus cephesini izleyen bir hattı göstermiştir.
Mart 1921 önerisinde: Milletler
Cemiyeti, bir Ermeni yurdu kurulması için doğu illerinden
Ermenistan'a bırakılacak toprakları saptamak üzere bir komisyon
görevlendirecek ve Türkiye bu komisyonun kararını kabul edecek.
Mart 1922 önerisinde: Bir Ermeni yurdu
kurulması için Milletler Cemiyetinin yardımı isteneceğinden
söz edilmektedir.
Lozan'da: Bu sorun ortadan kaldırılmıştır.
f)
f-Boğazlar bölgesi:
Sevr'de: Rumeli'nin Türkiye'de kalan parçasının
tümü.
Anadolu'da Ege Denizi kıyısında,
aşağı yukarı İzmir bölgesi sınırından
başlayarak Manyas gölünün güneyine, Bursa ile İznik'in biraz
kuzeyinden ve Sapanca gölünün batı ucundan Ahabadr deresinin (Haritada
böyle bir dere bulunamamıştır. "Ağva" deresi
olabilir. Söylev'in ilk baskısına ekli haritadaki sınır bu
kanıyı pekiştirmektedir.) kavşağına değin
uzanan bir çizgi ile sınırlandırılmış bir bölge.
Bu bölgede asker bulundurma ve askerlikle ilgili eylemler yapma hakkı yalnız
İtilâf Devletlerinin olacaktır. Adı geçen bölgedeki Türk
jandarması da İtilâf Devletleri komutanlığına bağlanacaktır.
İtilâf Devletleri, bu bölgedeki
askerlikle ilgili işlerde kullanılabilecek tren ve karayolları
yapımını yasaklayabileceği gibi, yapılmış
olan yollardan bu işlerde kullanılabilecek olanları da
bozdurtabilecektir.
Mart 1921 önerisinde: Çanakkale güneyinde
Bozcaada karşısından Karabiga'ya çekilen çizginin kuzeyi ile Boğaziçi'nin
iki yakasında 20-25 kilometrelik bir bölge.
Çanakkale Boğazı'na egemen
olan her iki yanındaki adalar.
İtilâf devletleri yalnız,
Yunanistan'a kalacak olan Gelibolu ile bize kalacak olan Çanakkale'de asker
bulunduracak; bu koşulla İstanbul'u ve İzmit yarımadasını
boşaltacak ve Türkiye'nin İstanbul'da asker bulundurmasına ve
Anadolu'dan Rumeli'ye ya da Rumeli'den Anadolu'ya asker geçirmesine izin
verecektir.
Mart 1922 önerisinde: Çanakkale'nin güneyinde
Erdek yarımadası dışta kalmak üzere Çanakkale sancağı,
Boğaziçi'nin güneyinde o zaman yansız sayılan bölge, yani aşağı
yukarı İzmit yarımadası askersiz bölge olacaktır.
Bizde, İtilâf Devletlerinin işgal
kuvvetleri kalmayacaktır.
Lozan'da: Gelibolu yarımadasıyla
Kumbağı, Bakla Burnu hattının güneydoğusu; Çanakkale
bölgesinde kıyıdan yirmi kilometrelik bir bölge ve Boğaziçi'nin
iki yakasında kıyıdan on beş kilometrelik birer bölge ve
Marmara'da da İmralı adasından başka adalar ile Bozcaada ve
İmroz askersiz duruma getirilecektir.
Hiçbir yerde İtilâf Devletlerinin
işgal kuvvetleri kalmayacaktır.
II. Kürdistan
Sevr'de: Fırat'ın doğusunda ve Ermenistan, Irak ve Suriye arasında kalan bölge İtilaf Devletleri delegelerinden kurulacak bir komisyon, yönetim biçimi hazırlayacaktır.
Antlaşmanın imzasından bir yıl sonra, bu bölgenin Kürt halkı, Milletler Cemiyetine baş vurarak, Kürtlerin çoğunluğunun Türkiye'den ayrı, bağımsız bir devlet kurmak istediğini tanıtlarsa ve Milletler Cemiyeti bunu kabul ederse, Türkiye bu bölgedeki her türlü haklarından vazgeçecektir.
Mart 1921 önerisinde: İtilaf Devletleri yeni durumu göz önünde
tutarak bu konuda Sevr tasarısında değişiklik yapmayı
dikkate almak eğilimindedirler. Özerk bölgeler ile Kürt ve Asurlu-Geldanlı
çıkarlarının yeterince korunması için bizce kolaylık
gösterilmesi koşuluna bağlanmıştır.
Mart 1922 önerisinde: Söz konusu edilmemiştir.
Lozan'da: Elbette söz konusu ettirilmemiştir.
III. Sömürü Bölgeleri (İktisadi
Menatık-ı Nüfuz)
Sevr Antlaşmasından sonra İtilâf Devletlerinin
aralarında imzaladıkları üçlü anlaşmaya göre:
a.
Fransız sömürü bölgesi:
Suriye
sınırıyla aşağı yukarı Adana ilinin batı
ve kuzey sınırı ve Kayseri ile Sivas'ın kuzeyinden geçen ve
Muş'a yaklaştıktan sonra bu kenti dışarda bırakarak
Cizre'ye (Nutuk 1934 basımındaki "Cezire-i ibn-i Ömer",
Cizre'nin eski adıdır.) uzanan bir hattın içinde kalan bölge.
b.
İtalyan sömürü bölgesi:
İzmir yarımadasından çıktıktan
sonra Afyonkarahisar'a dek Anadolu tren yolu ve oradan Kayseri yakınında
Erciyes dağı yöresine dek uzanan hatla İzmir bölgesi, Ege
Denizi, Akdeniz ve Fransız bölgesi arasında kalan bölge.
Mart 1921'de: Bekir Sami Bey'le Fransız ve İtalyan dışişleri
bakanları arasında imzalanıp hükümetçe kabul edilmeyen anlaşmalara
göre:
a)
Fransız sġmürü bölgesi:
O
sırada Fransızların işgali altında bulunan yerlerle
Sivas, Elazığ ve Diyarbakır illeri.
b)
İtalyan sömürü bölgesi:
Antalya, Burdur, Muğla, Isparta
sancakları ile, Afyonkarahisar, Kütahya, Aydın ve Konya sancaklarının
sonradan saptanacak yerleri.
Mart 1922 önerisinde: Söz konusu edilmemiştir.
Lozan'da: Söz konusu edilmemiştir.
IV. İstanbul
Sevr'de: Antlaşma doğru uygulanmazsa, İstanbul da
bizden alınacaktır.
Mart 1921 önerisinde: Bu gözdağının kalkacağı,
Türkiye'nin İstanbul'da asker bulundurabileceği ve Boğaziçi'nin
çevresindeki askersiz bölgeden asker geçirmemize izin verilebileceği yazılıdır.
Mart 1922 önerisinde: İstanbul'dan çıkarılacağımız
yolundaki gözdağının kaldırılacağına ve
İstanbul'da bulundurulabilecek Türk kuvvetinin de artırılacağına
söz verilmektedir.
Lozan'da: Söz konusu olmamıştır.
V. Uyrukluk
Sevr'de: Gerek İtilâf Devletlerinden (Yunanistan da içinde olmak üzere), gerek yeni kurulan devletlerden (Ermenistan vb.) birinin uyrukluğuna girmek isteyen Türk uyruklarından hiç kimseye, Türk Hükümetince engel olunmayacak ve bunların yeni uyrukluğu kabul edilecektir.
Mart 1921 önerisinde: Söz konusu edilmemiştir.
Mart 1922 önerisinde: Söz konusu edilmemiştir.
Lozan Antlaşmasında: Söz konusu edilmemiştir.
Ancak, görüşmeler sırasında İtilaf Devletleri
bir adamın uyrukluğunu saptamak işinde Türkiye'deki yabancı
elçiliklerle konsoloslukların verecekleri belgelerin yeter sayılmasını
istemişlerdi. Bu öneri, Sevr tasarısının yukarda söz
konusu edilen 128'inci maddesinin yeni bir biçimiydi. Elbette bunu kabul
etmedik.
VI. Adli Kapitülasyonlar
Sevr'de: İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya
temsilcilerinden kurulan dört üyeli bir komisyon, kapitülasyonlardan
yararlanan öteki devletlerin uzmanlarıyla birlikte yeni bir yöntem düzenleyecek
ve Osmanlı Hükümetiyle görüştükten sonra bu yöntemi öğütleyebilecek.
Osmanlı Hükümeti bu yöntemi kabul edeceğine şimdiden
kesin söz verecek.
Mart 1921 önerisinde; Sözü geçen komisyonda, Türkiye'nin de temsilci bulundurmasını İtilaf Devletleri kabul etmektedir.
Mart 1922 önerisinde:1921 önerisi gibi.
Lozan'da: Ayrıcalık haklarıyla (kapitüler haklarla) ilgili hiçbir şey yoktur. Danışma niteliğinde olmak üzere, birkaç yabancı uzmanı, beş yıl için, çalıştırmayı kabul ettik.
VII. Azınlıkların Korunması
Sevr'de: l9l8 Ateşkes Anlaşmalarından sonra yapılan
bütün antlaşmalarda bulunan hükümlerden başka, Türkiye'ye, özellikle
şunlar da kabul ettirilmek istenilmiştir:
a)
Yerlerinden ayrılmış olan ve Türk olmayan bütün halkın
eski yerlerine gönderilmesi.
Başkanları
Milletler Cemiyetince atanacak olan yargıcı kurullar aracılığıyla
bunların haklarının geri verilmesi; bu komisyonlar isterlerse, Türk
olmayan halkın yıkılmış olan mallarının onarılması
için de, paraları hükümetçe ödenmek üzere işçiler sağlanması,
göç ettirme ve buna benzer işlerde parmağı bulunduğu, adı
geçen kurullarca savlanan herkesin sürgün edilmesi vb.
b)
Türk Hükümeti, azınlıkların, Millet Meclisinde kendi
sayıları oranında temsilci bulundurmalarını sağlayan
bir seçim yasası tasarısını iki yıl içinde İtilaf
Devletlerine sunacaktır.
c)
Patrikhanelerle bunlara benzer kurumlara tanınmış olan bütün
ayrıcalıklar pekiştirilmekte ve artırılmakta, bunların
yönettikleri okul, öksüzler yurdu ve benzerleri üzerinde o güne değin
hükümetin kullanmış olduğu az etkili bir denetleme hakkı
da kaldırılmaktadır.
d) İtilâf Devletleri, Milletler Cemiyeti Meclisine danışarak bu kararların yürütülmesini sağlamak için alınması gereken önlemleri saptayacaklardır. Türkiye bu konuda, sonradan alınacak her önlemi kabul edeceğine şimdiden kesin söz verecektir.
Mart 1921 önerisinde: Azınlıklardan söz edilmemiştir. Bu öneri Sevr'de yapılacak değişikliklerden söz ettiği için, bundan, adı geçen antlaşmanın azınlıklarla ilgili bölümünün değiştirilmeyeceği anlamı çıkarılabilir.
Mart 1922 önerisinde: Türkiye ve Yunanistan'daki azınlıklarla ilgili bir sıra önlem önerileceği ve bunların iyi uygulanmasını denetlemek için Milletler Cemiyetince komiserler atanacağı yazılıdır.
Önlemlerin ne olacağı belirtilmemiştir.
Lozan'da: Misakı Millimizde kabul etmiş olduğumuz üzere
ve yalnız Müslüman olmayanlara uygulanmak için, Birinci Dünya Savaşından
sonra yapılan bütün uluslararası anlaşmalarda bulunan hükümler.
VIII. Askerlikle İlgili Hükümler
Sevr'de:
Türkiye'nin silahlı kuvvetleri
şu sayıları aşmayacaktır:
Padişahı Koruma Birliği
700 kişi
Jandarma
35.000 kişi
Jandarmayı desteklemek için özel
birlikler 15.000
kişi
Toplam
50.700 kişi
Harp Akademisi ve askeri okullar öğrencileri, depo birliklerinde ve çeşitli işlerde görevli erlerle subaylar da bu sayının içindedir.
Özel birliklerin, 15 batarya dağ topu bulunabilecek; sahra
topu, ya da ağır topu olmayacaktır.
Ülke, çeşitli bölgelere ayrılacak ve her bölgede bir jandarma birliği (légion) bulunacaktır.
Jandarmanın topu ve teknik araçları bulunmayacaktır.
Özel birlikler kendi bölgelerinin dışında kullanılamayacaklardır.
Jandarma subayları arasında, bin beş yüzü geçmemek üzere, yabancı subay bulunacaktır. Her bölgedeki yabancı subaylar bir tek ulustan olacaktır.
Sonradan saptanacak olan bu bölgelerin sayısı belirtilmemekle birlikte; sayının, İtilâf Devletlerinin düşüncesine göre, en az dört olacağı, Antlaşmanın kimi hükümlerinden, özellikle bir birliğin kuvvetinin bütün birlikler (légion) kuvvetinin dörtte birini aşmayacağı yolundaki hükümden çıkarılabilir. Böylelikle İngiltere, Fransa ve İtalya subaylarının birer bölgesi bulunacağı gibi, belki Yunanistan'a ve belki de ilerde Ermenistan'a birer bölge verilmesi düşünülmüştür.
Özel birliklerin erleriyle jandarmaların hepsi aylıklı olup bunlar, en az on iki yıl askerlik edecek ve zorunlu askerlik ödevi kalkacaktır.
Her bölgedeki birliğe (légion) alınacak erler ve subaylar o bölge halkından olacak ve askerler arasında her soydan adam bulundurulmasına elden geldiğince dikkat edilecektir.
Deniz kuvvetlerimiz yedi gambot (sloop) ile altı torpidoyu geçmeyecek; hiçbir uçağımız ve güdümlü balonumuz olmayacaktır.
İtilâf Devletlerinin kara, deniz ve hava denetleme komisyonlarının, ülkemiz içinde her türlü denetlemeye hakları olacaktır. Özellikle Kara Denetleme Komisyonu:
Türkiye'nin kullanabileceği polis, gümrükçü, orman koruyucusu vb. gibi görevlilerin sayısını saptamak; artacak silah ve cephanelerimizi almak; ülkemizi bölgelere ayırmak, her bölgede bulunacak jandarma ve özel birlik sayısını saptamak, bunların hangi işlerde, nasıl çalıştırıldıklarını denetlemek, yabancı subayların sayısını ve oranını saptamak ve hükümetle işbirliği yaparak yeni silahlı kuvvetlerimizi düzenlemekle vb. görevli, olacaktır.
Mart 1921 önerisinde: Jandarma sayısı: 45.000'e, özel birliklerin asker sayısı 30.000'e çıkarılmıştır.
Hükümet, Jandarmanın dağıtımını, İtilâf Devletlerinin yukarda sözü geçen Kara Denetleme Komisyonu ile anlaşarak yapacaktır.
Jandarma subay ve astsubay oranı yükseltilecektir. Yabancı subay sayısı azaltılacak ve bunların birliklere dağıtımı, Kara Denetleme Komisyonu ile hükümet arasında uzlaşılarak kararlaştırılacaktır. (Bununla belki de her bölgede bulunacak yabancı subayların tek bir ulustan olmayacağı anlatılmak istenmiştir.)
Mart 1922 önerisinde: Aylıklı er kullanılması ile ilgili yöntem, olduğu gibi bırakılmış; jandarma 45.000'e, özel birliklerdeki asker sayısı 40.000'e çıkarılmıştır.
Jandarmada yabancı subayların kullanılması Türkiye'ye öğütlenmekle birlikte bu, koşul olarak ileri sürülmemektedir.
Lozan'da: Trakya ve Boğazlarda askersiz duruma getirilen bölgelerle ilgili sınırlamalardan başka hiçbir şey yoktur. Dahası, Boğaziçi'nin iki yakasındaki askersiz bölgede 12 .000 asker bulundurabilmek hakkını kazanmışızdır. Bu bölgeler için bile hiçbir denetleme kabul edilmemiştir.
IX. Ceza
Sevr tasarısında:
Türkiye, savaş sırasında savaş kurallarına aykırı
davranışlarda bulunmuş, ya da Türkiye içinde kıyımlar
yapmış ve zorla göç ettirme gibi işlere karışmış
olan kimseleri, isterlerse, İtilâf Devletleri (bu arada Yunanistan) ve Türkiye'den
toprak almış olan devletler (Ermenistan ve başkaları) teslim
edecektir. Bu kimseler, kendilerini isteyen devletin askeri mahkemesince yargılanacak
ve cezalandırılacaklardır.
Mart 1921 önerisinde: İtilâf Devletlerinin önerilerinde
bundan söz edilmemiştir. Ancak Bekir Sami Bey'in, İngilizlerle imza
etmiş olduğu değiştirim (mübadele) sözleşmesinde,
elimizdeki bütün İngilizlerin verilmesine karşın bir kısım
Türkleri suçlu sayarak İngilizler elinde bırakmayı kabul etmiş
olması, Sevr tasarısında bulunan eski hükümlerin daha yumuşatılmışından
başka bir şey değildir.
Mart 1922'de: Bundan söz edilmemiştir.
Lozan'da: Söz edilmemiştir.
X. Akçalı İşler
Sevr'de : İtilâf Devletleri, Türkiye'ye yardım olsun
diye, İngiliz, Fransız ve İtalyan delegelerinden bir maliye
komisyonu kuracaklar ve bu komisyonda danışman niteliğinde bir Türk
komiseri bulunacaktır.
İşbu komisyonun görevleri ve yetkisi aşağıdaki
gibi olacaktır:
a)
Türkiye'nin gelirlerini korumak ve artırmak için her türlü önlemleri
alabilecektir.
b)
Türk Meclisi Mebusanına sunulacak olan bütçe, önce Maliye
Komisyonuna sunulacak ve onun kabul ettiği biçimde, Meclise gönderilecektir.
Meclisin yapacağı değişiklikler, ancak Komisyonca uygun görülürse
yürürlüğe konulabilecektir.
c)
Komisyon, doğrudan doğruya kendisine bağlı olacak ve
üyeleri kendisinin uygun bulacağı kişilerden seçilip atanacak Türk
Maliye Teftiş Kurulu aracılığı ile, bütçenin ve akçalı
yasa ve tüzüklerin uygulanmasını denetleyecektir.
d)
Genel Borçlar (Düyun-ı Umumiye) Kurulu ve Osmanlı
Bankasıyla anlaşarak Türkiye'nin para (Meskükât) işlerini
düzenleyecek ve düzeltecektir.
e)
Türkiye'nin, Genel Borçlara karşılık tutulan gelirler dışında
kalan bütün gelirleri işbu Maliye Komisyonunun buyruğuna
verilecektir. Komisyon bunlarla:
İlkin, kendisinin ve Türkiye'de
kalacak olan İtilâf Devletleri kuvvetlerinin giderlerini karşıladıktan
sonra, 30 Ekim 1918'den beri İtilâf Devletleri ordularının gerek
bugünkü Türkiye'de, gerek Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli
kesimlerindeki giderlerini ödeyecektir.
İkinci olarak, Türkiye yüzünden
dokuncaya uğrayan bütün İtilâf Devletleri uyruklarının
dokuncalarını ödeyecektir.
Türkiye'nin gereksemeleri bundan sonra düşünülecektir.
f)
Hükümetçe verilecek her bir ayrıcalık, Maliye Komisyonunun
onamasına bağlıdır.
g) Şimdi yürürlükte olan kimi vergilerin Genel Borçlar Kurulunca doğrudan doğruya toplanması yöntemi, Komisyonun onayıyla, elden geldiği kadar genelleştirilecek ve bütün Türkiye'de uygulanacaktır. Gümrükleri, Maliye Komisyonunca atanıp işten çıkarılabilecek ve bu komisyona karşı sorumlu olacak bir genel müdür yönetecektir vb.
Mart 1921 önerisinde: Yukarıda adı geçen Maliye Komisyonu, Türk maliye nazırının onursal başkanlığı altında bulunacaktır. Komisyonda bir Türk delege bulunacak ve Türk maliyesi ile ilgili işlerde oy kullanacaktır. İtilâf Devletlerinin akçalı çıkarları ile ilgili işlerde ise, Türk delegesinin yetkisi, ancak danışma niteliğinde olacaktır.
Türk Millet Meclisinin, Türk maliye nazırı ile Maliye Komisyonunca birlikte hazırlanacak bütçede değişiklik yapma yetkisi bulunacaktır. Ama, yapılacak değişiklikler, bütçenin denkliğini bozacak nitelikte ise, bütçe onanmak üzere yeniden Maliye Komisyonuna gönderilecektir.
Türk Hükümeti, ayrıcalıklar verme hakkını yine elde edecektir. Ancak, Türk maliye nazırı bu konudaki sözleşmelerin Türk hazinesi çıkarına uygun olup olmadığını Maliye Komisyonu ile birlikte inceleyecek ve bu konuda birlikte karar alınacaktır.
Mart 1922 önerisinde: Maliye Komisyonu kurulmasından vazgeçilecektir. Ama, İtilâf Devletlerine olan savaştan önceki borçların ödenmesi ve pek aşırı olmayan bir dokunca ödentisinin verilmesi için gereken denetlemenin Türk egemenliği ilkesiyle bağdaştırılmasına çalışılacaktır.
Savaştan önceki Genel Borçlar Kurulu, olduğu gibi bırakılacak
ve yukarıda sözü edilen iş için İtilâf Devletlerince bir Arıtma
Komisyonu kurulacaktır.
Lozan'da: Bu gibi bağlayıcı hükümlerin hepsi kaldırılmıştır.
XI. İktisat İşleri
Sevr'de: Kapitülasyonlar, savaştan önce bunlardan yararlanan İtilâf Devletleri uyruklarına yine verileceği gibi, bu haklardan daha önce yararlanmamış olan devletler (Yunanistan, Ermenistan vb.) uyruklarına da yeniden verilecektir.
(Bu haklar arasında birçok vergi bağışıklıkları bulunduğu; ayrıca, uyrukluk bölümünde görüldüğü üzere, her Türk uyruğunun İtilâf Devletlerinden birinin uyrukluğuna girmesine engel olma hakkının bizden alındığı düşünülürse, bu hükmün kapsamı daha iyi belirir.)
Gümrük vergisi bildirgeleri (Gümrük tarifeleri) için
1907 bildirgesi (%8) yeniden yürürlüğe konulmaktadır.
Türkiye, İtilâf Devletlerinin gemilerine en azından Türk
gemilerine verdiği hakları tanıyacaktır.
Yabancı postalar yeniden kurulacaktır.
Mart 1921 önerisinde: Yalnız yabancı postaların
birtakım koşullar altında kaldırılmasının düşünüleceği
söylenilmekte olduğuna göre, öbür hükümler olduğu gibi bırakılmaktadır.
Mart 1922 önerisinde: İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya
ve Türkiye delegelerinden ve kapitülasyonlardan yararlanan öteki devletlerin
uzmanlarından kurulacak bir kurul, barışın yürürlüğe
girişinden sonraki üç ay içinde, İstanbul'da toplanıp ayrıcalık
haklarıyla ilgili yöntemin (kapitüler usulün) değiştirilmesi
için öneriler hazırlayacaktır. Akçalı işlerde bu öneriler,
yabancı uyrukluların Türklerle eşit vergi vermesini sağlayacaktır.
Bu öneriler hazırlanırken gümrük vergisinde gerekli görülecek değişikliklerin
yapılması da düşünülecektir.
Lozan'da: kapitülasyonların her türlüsü tümden ve süresiz
olarak kaldırılmıştır.
XII. Boğazlar Komisyonu
Sevr'de: Kendine özgü bayrağı, bütçesi ve kolluğu bulunacak olan bu komisyon, gemilerin Boğazlardan geçmesi, fenerler, kılavuzluk... vb. gibi işlerle uğraşacak ve daha önce Yüksek Sağlık Kurulunun yaptığı görevlerle kurtarma işleri artık bu Komisyonun gözetimi altında ve onun yönergesine göre yürütülecek; Komisyon, boğazların özgürlüğünü tehlikede görürse, İtilâf Devletlerine başvurabilecektir.
Komisyonda Amerika, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya ve Rusya delegelerinin ikişer oyu olacaktır.
Amerika istediği zaman, Rusya da Milletler Cemiyetine girerse, ancak o zaman, Komisyona katılabileceklerdir.
Komisyon üyeleri, diplomatik bağışıklıklardan yararlanacaklardır. Komisyona, sıra ile ve ikişer yıl süre ile, iki oyu olan devletlerin delegeleri başkanlık edeceklerdir.
Mart 1921 önerisinde: Türk delegesinin de iki oyu olacak ve Boğazlar Komisyonuna başkanlık edecektir.
Mart 1922 önerisinde: Yine Türk delegesi Komisyona başkanlık edecektir. Boğazlarla ilgili bütün devletlerin Komisyonda delegeleri bulunacaktır.
Lozan'da: Komisyonun başkanlığı bize verilmiştir.
Komisyonun görevi, gemilerin boğazlardan geçişinin Boğazlar
Sözleşmesi hükümlerine uygunluğunu sağlamaktır. Komisyon
her yıl Milletler Cemiyetine rapor verecektir.
Lozan Antlaşması ile İstanbul'daki Uluslararası
Sağlık Kurulu da kaldırılarak sağlık işleri Türkiye
hükümetine bırakılmıştır.
Saygıdeğer baylar, Lozan Barış Antlaşmasındaki
hükümleri, öbür barış önerileriyle daha çok karşılaştırmanın
yersiz olduğu düşüncesindeyim. Bu antlaşma, Türk ulusuna karşı
yüzyıllardan beri hazırlanmış ve Sevr Antlaşması
ile tamamlandığı sanılmış büyük bir yok etme
girişiminin yıkılışını bildirir bir belgedir.
Osmanlı tarihinde benzeri görülmemiş bir siyasal utku yapıtıdır!
Delegeler
Kurulu Başkanı İsmet Paşa İle Bakanlar Kurulu Başkanı
Rauf Bey Arasında Çıkan Anlaşmazlık
Baylar, Lozan Barış görüşmeleri
sırasında oluşan ve barış yapıldıktan sonra söylenen
ve yayılan bir sorunu burada söz konusu ederek, kamuoyunu aydınlatmak
isterim. Söylenen ve yayılan sorun, Delegeler Kurulu Başkanı İsmet
Paşa ile Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey
arasında çıkan anlaşmazlıktır.
Bu anlaşmazlığı,
ilgili belgeleri inceleyerek köklü ve sağlam nedenlere bağlamak güçtür.
Bu bakımdan, anlaşmazlığı daha çok ruhsal ve duygusal
nedenleriyle incelemek gerektiği düşüncesindeyim.
Çeşitli
nedenlerle bildirmiştim ki, Lozan Konferansı söz konusu olduğu
zaman, Delegeler Kurulu Başkanlığını Rauf Bey'in yapmasını
isteyenler vardı. Gerçekte, Rauf Bey Delegeler Kurulu Başkanı
olmak istiyordu. İsmet Paşa'nın, askeri danışman olarak
kendisiyle birlikte gönderilmesini de benden dilemişti. Ben Rauf Bey'e,
İsmet Paşa'dan, ancak onun başkan olarak gönderilmesiyle
yararlanılabileceği yanıtını verdim.
Sonra, bilindiği üzere, Rauf Bey'i göndermedik. İsmet Paşa
ordunun başından alındı. Dışişleri Bakanlığına
seçildi ve Delegeler Kurulu Başkanlığına atandı.
Lozan Konferansının
birinci döneminden sonra, İsmet Paşa'nın uğradığı
yergileri, eleştirileri anlatmıştım. Böyle olmakla birlikte
ikinci kez Lozan'a gönderilen yine İsmet Paşa oldu. İsmet Paşa,
Lozan görüşmelerini büyük bir uyanıklıkla yürütüyordu. Görüşme
evrelerini düzenli olarak Bakanlar Kuruluna bildiriyordu. Kimi önemli
sorunlarda Bakanlar Kurulunun görüşünü, düşüncesini soruyor, ya
da yönerge istiyordu. Çözülmesi gerekli sorunlar önemli; savaşım
da ağır ve üzücü idi. Rauf Bey'de İsmet Paşa'nın görüşmeleri
yürütüş biçimini beğenmezlik duygusu uyanmıştı. Bu
duygusunu Bakanlar Kurulundaki arkadaşlarına da aşılamak
isteğine kapılmıştı. Bakanlar Kurulunda, İsmet Paşa'nın
raporları okundukça, zaman zaman: "İsmet Paşa bu işi
başaramayacak." denmeye başlanmış. Dahası, bir
aralık, İsmet Paşa'yı geri çağırmak önerisi
ortaya atılmış. Rauf Bey, hemen bu öneriyi oylamaya kalkışmış.
Milli Savunma Bakanı olarak Bakanlar Kurulunda bulunan Kâzım Paşa'nın
karşı gelmesi üzerine vazgeçilmiş.
İsmet
Paşa'da Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey'e Karşı Güvensizlik
Duygusu Uyanmıştı
Öte yandan, İsmet
Paşa'da da Bakanlar Kurulu Başkanı
Rauf Bey'e karşı güvensizlik duygusu başlamış. Rauf
Bey'in imzasıyla bildirilen görüşlerden, bana duyurmaksızın
kendisine yönerge verilmekte olduğu kaygısına düşmüş.
En sonu, İsmet
Paşa, görüşmelerin ağır ve önemli evrelere girdiğinden
söz ederek, durumu benim izlememi yazdı.
Gerçi, İsmet Paşa'nın
raporlarından ve Bakanlar Kurulu kararlarından bana bilgi veriliyordu;
ama, Rauf Bey'in kararları nasıl yazıp bildirdiğini
denetlemiyordum. İsmet Paşa'nın dikkatimi çekmesi üzerine,
Lozan görüşmelerini Bakanlar Kurulunda kendim izlemeyi ve kimi zaman
Bakanlar Kurulu kararlarını kendim yazmayı gerekli gördüm.
Söz konusu ettiğimiz
sorun üzerine açık ve kesin bir bilgi verebilmek için, İsmet Paşa
ile Rauf Bey arasında türlü konularda yapılan yazışmalardan
yalnız bir iki konu ile ilgili olanlarını önünüzde inceleyeceğim.
Yunan
Onarımları İşinden Dolayı İsmet Paşa İle
Bakanlar Kurulu Arasında Doğan Görüş Ayrılığı
ve Gerginlik
Savaş onarımları sorunundan dolayı, Yunanistan gergin bir durum aldı. İsmet Paşa ile Venizelos arasında bu konu ile ilgili görüşme ve tartışma kesildi. İtilâf Devletleri delegeleri, Karaağaç'ın bize bırakılmasını, buna karşılık, bizim de onarım isteğinden vazgeçmemizi; böylece Yunan onarımı sorununun çözülmesini İsmet Paşa'ya önerirler. İsmet Paşa, Karaağaç'ın, istediğimiz haklı onarımlara bir karşılık olamayacağını; bir yandan da İtilâf Devletleriyle aramızda bulunan ve daha önce çözümlenmiş olan onarım sorununun bu konferansta yeniden görüşülüp saptanmadığını; her iki sorunu hükümete bildirmek zorunda olduğunu ileri sürer. İsmet Paşa, bu durumu, 19 Mayıs 1923 günlü şifresiyle Bakanlar Kurulu Başkanlığına bildiriyor ve: "Hükümetin kararının tez elden bildirilmesini saygı ile dilerim." diyor.
İsmet Paşa, bu bildirimine, üç gün geçtiği halde yanıt alamaz. 22 Mayıs 1923'te, Bakanlar Kurulu Başkanlığına, ivedi olarak şu şifreyi de çeker:
"Yunan onarımına karşılık, Türkiye'ye Karaağaç ve yöresinin bırakılması ile ilgili olarak İtilâf Devletlerince yapılan öneri üzerine hükümet görüşünün bildirilmesini 19 Mayıs 1923 gün ve 117 sayılı telyazısı ile dilemiştim. Yüksek buyruklarınızın çabuklaştırılmasını saygı ile dilerim."
Rauf Bey, İsmet Paşa'nın iki teline, 23 Mayıs 1923 günü yanıt veriyor. Yanıtın birinci maddesi şudur: "Karaağaç'a karşılık, onarım parasından vazgeçemeyiz."
Yanıtın üçüncü maddesinde, birtakım düşünceler (ileri sürüldükten) sonra: "Yunanlıların bunu veremeyeceklerini İtilâf Devletlerinin söylemesi, şaşılacak şeydir ve kabul edilemez." deniliyor.
Yanıtın beşinci
maddesinde, yine birtakım düşüncelerden sonra şu görüş
ileri sürülüyor: "Bu işin, İtilâf Devletleriyle barış
yapmamıza engel olmaması için, Yunanlılarla serbest bırakılmamız
ve İtilâf Devletleriyle barışın yapılması yeğ
görülmüştür."
İsmet Paşa,
24 Mayıs 1923'te Rauf Bey'e yazdığı sonraki dört raporunda,
şu bilgi ve düşünceleri bildiriyor:
"Madde 1- Bugün
General Pele geldi. Yunan Delegeler Kurulunun iki gün sonra, yani cumartesi günü
onarım işinin resmen görüşülmesini önerdiklerini; öneriye o
zamana dek karşılık vermezsek, Cumartesi günü konferanstan çekileceklerini
bildirdiklerini söyledi. Ben, onarımla ilgili yönergenizi daha almamış
idim. Hükümetimden yanıt gelmedikçe yapılacak bir şey olmadığını
ve bu bildirimlerden etkilenmediğimi söylemekle yetindim.
Durumun son evreye geldiği kanısındayım. Sızan genel söylentiler ve gazete haberleri genel olarak kötümserdir.
Madde 2- Çeşitli sorunlar üzerine Yüce Başkanlığınızın yanıtını aldım. Dikkate değer ki, onarımla ilgili öneriyi Ankara'nın kabul etmediği, daha önce burada duyulmuştur. Bizim çevrelerden sızma olamaz. Çünkü, öneriyi ve yanıtı daha kimse bilmiyor..."
İsmet Paşa, Yunan onarım sorunu ile ilgili görüşünü şöyle bildiriyor: "Karaağaç ve yöresi ile ilgili öneriyi kabul ederek Yunan onarım işini aradan çıkarmak zorunluğu vardır. Yunanlılara para ödettirilemeyeceğini İtilâf Devletleri söylemektedirler. Bu devletler aradan çekilse bile, çıkabilecek savaşı kazandıktan sonra da, para almak için, başkaca zorlama aracı olmadığından, ödetme ilkesinde direnmek çıkmaz bir yoldur. Bu, her ülkede saptanmış ve denenmiştir... vb."
İsmet Paşa, bu görüşünü pek akla yatkın olarak ve uzgörüyle (durbinane) açıkladıktan sonra: "Konferansın şimdiki durumuna göre, iktisat işleri, ticaret işleri, oturma (ikamet) ile ilgili işler ve bütün öteki maddeler büyük çoğunluğuyla iyi bir biçimde çözülmüştür ve çözülmektedir...
Boşaltma işi daha saptanmadı. Ama isteğimiz üzere saptanması umulur ve öyle olması da gerekir." diyor. Ve başka sorunların ulaştığı ve ulaşabileceği sonuçları da bildiriyor. Ondan sonra şunları yazıyor: "Düşüncelerimin özeti şudur ki, hükümet, bize verilen yönergedeki temel maddelerin içinde kalır ve Yunan onarımı, önerdiğim gibi sonuçlandırılırsa barış yapmak umudu çok kuvvetlenir. Eğer hükümet, Yunan onarımı yüzünden görüşmelerin kesilmesini göze alırsa ve eğer bize verilen yönergede bulunmayan maddelerin, beklenmedik biçimlerine göre, değişmez görüşler ileri sürmekte direnirse, barışın yapılması kuşkuludur.
Kabotajın sınırsız ve koşulsuz olarak kaldırılmasını, ya da sorunun barıştan sonraya bırakılmasını uygun görüp istedik; ama, belirli koşullar içinde iki yıllık özel bir sözleşme ile bu sorunu ancak çözebildik. Oysa, bu sorun üzerinde bile yeniden değişmez yönergeler veriyorsunuz."
Bundan sonra İsmet Paşa şunu yazıyor:
"Kararımın
özeti şudur: Çıkarlarımıza uygun ve elde edebileceğimiz
en iyi koşulları kapsayan bir barış antlaşması hazırlanmaktadır.
Hükümet, gerek Yunan onarımı işinde; gerekse başka
konularda daha çok çıkar elde edilebileceğine inanmakta ve görüşmelerin
kesilmesini göze almakta direniyorsa, ben bu görüşe katılmıyorum.
Bu noktayı açıkça ve hemen bana bildirmesini Hükümet Başkanından
istiyorum. Bu konuda görüş birliğine varamazsak görevim, Delegeler
Kurulunu burada bırakarak yurduma dönmek ve Bakanlar Kuruluna sözlü
olarak da durumu bir kez daha açıkladıktan sonra, savaş ve barış
yolundaki sorumluluğumu sona erdirmektir."
İsmet Paşa'nın
telyazısının son maddesi şudur: "Görüşlerimin,
olduğu gibi, Büyük Millet Meclisi Başkanına (yani bana) ulaştırılmasını
dilerim."
Baylar, bu verdiğim
bilgilerden sonra beliren nokta şudur: İsmet Paşa, Karaağaç'a
karşılık Yunan onarım işini sonuçlandırmayı
uygun görüyor ve hazırlanmakta olan antlaşmanın elde edebileceğimiz
en iyi koşulları kapsadığı kanısında
bulunuyor. Rauf Bey de: "Karaağaç'a karşılık, onarım
parasından vazgeçemeyiz." diyor.
Ben
İsmet Paşa'nın Görüşünü Uygun Buldum
Ben,
Rauf Bey'le İsmet Paşa arasında yapılmış
olan bütün yazışmaları inceledikten sonra, genel olarak, İsmet
Paşa'nın görüşünü uygun buldum; ama, gerek Rauf Bey gerekse
İsmet Paşa, görüşlerinde çok direnir görünüyorlar ve görüşlerini
belirtirken her ikisi de pek keskin sözcükler kullanmış
bulunuyorlardı. Rauf Bey, Mecliste ve kamuoyunda iyi karşılanabilecek
parlak bir propaganda yolunda idi. "Ülkemizi yakıp yıkmış
olan Yunanlılardan büyük utkumuza karşın, onarım parası
istemekten vazgeçemeyiz! İtilâf Devletleri, Yunanlıları bizimle
karşı karşıya serbest bıraksınlar! Biz onlarla
hesabımızı görürüz!" görüşünün savunucusu
oluyor.
Bütün barış
sorununu ve büyük bir barış ilkelerini göz önünde tutan İsmet
Paşa ise, Bakanlar Kurulu Başkanı ile bu anlaşmazlığı
sırasında, Yunanlılara karşı özveri önermek durumunda
bulunuyordu. Bu görüşün yerinde ve kabulünün zorunlu olduğunu
kamuoyuna açıklamak elbette o denli kolay değildi.
Sorunu o yolda çözmek
gerekti ki, hem İsmet Paşa'nın önerisi kabul edilerek barış
yapılsın, hem de Rauf Bey ve başkanlık ettiği Bakanlar
Kurulu yerinde kalıp barış yapılıncaya dek çalışsın.
Sorunu
Çözmek İçin Bir Yana Hak Vererek Öbür Yanı Susturmak Yoluna
Gitmedim
Genel olarak iki yana karşı
aldığım durum yumuşak olmadı. Bir yana hak vererek öbür
yanı susturmak yoluna gitmedim. Durumu nasıl incelediğimi ve görüşümü
nasıl ortaya koyduğumu açıklamak için, Bakanlar Kurulunun 25
Mayıs 1923 günündeki toplantısından sonra, İsmet
Paşa ile yapılmış
olan yazışmaları olduğu gibi bilginize sunacağım.
İsmet Paşa'ya
iki şifre tel yazıldı. Biri, Bakanlar Kurulu kararı olarak,
Rauf Bey'in imzası ile çekildi. Bu teli ben, Kâzım Paşa'ya söyleyip
yazdırdım. Öbürünü ben yazdım ve kendi imzamla gönderdim.
Rauf Bey'in imzasıyla çekilen tel şudur:
25.5.1923
İsmet Paşa Hazretlerine
24 Mayıs, 141-144 sayılı telyazılarınız üzerine Gazi Paşa Hazretleri başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunun kararı aşağıda sunulur:
Barışa engel olan önemli ve askıda kalmış sorunlar bizce bir bütün sayılmaktadır. Bu sorunlardan herhangi biri gergin bir biçim aldığı zaman, ödünde bulunmamız önerilir; ödünde bulunmayı zorunlu görecek olursak, geri kalan sorunların da gene böylece bize dokuncalı olarak çözümlenmesi olasılığını çok güçlendiririz.
Yunan onarımı konusunda ödün verilecek olursa, bu ödün, hiç olmazsa daha askıda bulunan ve bizce çözümlenmesi çok gerekli olan sorunların yararımıza sonuçlandırılmasıyla barışa yardımcı olmalıdır.
Bundan dolayı, genel borçların üremleri, düşman
elindeki yerlerimizin kısa zamanda boşaltılması, adalet işlerinin
çözüm yöntemi ve ortaklıklar dokunca ödentisi sorunlarının,
Yunan onarım sorunu ile birlikte ele alınmasına ve yararımıza
çözümlenmesine söz ve güvence verilirse, ancak bunların karşılığında
ödün verme yoluna gidilmesi uygun olabilir.
Böylece, en çok çıkar sağlayacak olan bir barış
elde edilebileceği, bunun dışında uzun görüşmelerin
iyi bir barış getirmeyeceği kanısında olan Bakanlar
Kurulu, Konferansa son ve kesin öneride bulunarak karşılığını
beklemenizi rica etmektedir.
Hüseyin Rauf
Benim yazdığım tel
de şudur:
İsmet Paşa Hazretlerine
24 Mayıs ve 141-144 sayılı telyazılarınız
Bakanlar Kurulunda birlikte incelendi ve üzerinde görüşüldü. Bakanlar
Kurulunca alınan karar, size, Bakanlar Kurulu Başkanlığından
bildirildi. Benim düşündüklerim:
1-
Üzerinde durup direnmeyi gerektiren sorun, Yunan onarımı işinde,
Türkiye'nin vereceği ödün konusu değildir. Belki, ödünde
bulunmaya yanaşmak (istenilmemesi), barışın yapılmasına
engel olan köklü ve önemli sorunların daha çözümlenmemiş ve
umulduğu gibi çözümlenebileceği inancını verecek kanıtların
bulunmamış olmasındandır.
Gerçekte
çözümlendiği ya da çözümlenebileceği sanılan iktisat işleriyle
ilgili sorunlar, Ankara'da toplanmakta olan ortaklıklarla yapacağımız
görüşmelerin sonucuna bağlıdır. Bu ortaklıkların
ise, aşırı isteklerde bulundukları şimdiden anlaşılmıştır.
2- İktisadi ve akçalı sorunlar, İtilâf Devletlerinin
isteklerine uygun olarak, yani bizim dokuncamıza, çözümleninceye dek
İstanbul'un boşaltılmasını geciktirmede direnmelerinden
kaygımız büyüktür ve önemlidir. Dahası, bu gecikmenin Musul
sorununun İngiltere yararına çözümlenmesine değin sürüp
gitmesi de kuvvetle umulur.
3- Borçlarımızın hangi çeşit para ile ödeneceği
sorununun da, Muharrem Kararnamesinin yürürlükte olduğunu belirten bir
bildiri yayımlanması isteğinde direnildikçe, bizim yararımıza
çözümlenemeyeceği görülüyor.
4- Adalet işlerinin çözüm yöntemi, İtilâf Devletinin önerisi
üzerine kabul edilmiş olmasına karşın, sonradan vazgeçmeleri
ve bunda direnmeleri dikkate değer.
5- Bundan dolayı, Yunan onarımı konusunda, bizi ödüne zorlamaya kalkışmalarının nedenini şöyle düşünüyorum:
Yunanlılar,
uzun süre ordularını silah altında tutmak ve yıpratmak
istemiyorlar. Türkiye ile aralarında çözümlenmesi gereken onarım
sorununu, kendi istedikleri gibi çözümleterek güvenli ve sakin bir duruma geçmek
zorundadırlar. İtilâf Devletleri ise, bizim ölüm-dirim işi
saydığımız sorunları bize yararlı olarak çözümlemek
istemiyorlar; elden geldiğince görüşmeleri uzatarak ve her sorun üzerinde
bizi yıpratarak en sonunda, kendi yararlarına ödünde bulunmaya
zorlamak kararındadırlar. Yunanlıların askeri eylemle ereğe
ulaşmalarını da istemediklerinden, sorunu bize baskı yaparak
çözümlemek ve Yunanlıları kıvandırmak ve sessiz bir
duruma koymak istiyorlar. Bu üsteleme karşısında ödünde
bulunmakla, barışı sağlamaya yardım etmiş olacağımızı
sanmıyorum. Tersine, yine zaman geçecek ve barışın sağlanması
için sonuna dek ödünde bulunmak zorunda bırakılacağız.
İzmir'in kurtuluşundan bugüne değin dokuz ay geçti. Böylelikle
dokuz ay daha geçebilir.
Önemle göz önünde
tutmak gerektir ki, belirsiz bir süre beklemeyi kabul edemeyiz.
6- Dokuncamıza olan sorunlarda ödün vermek ve yararımıza
çözümlenmesi zorunlu olan sorunları öbürleriyle birlikte çözümlememek,
bizi dayanaksız bırakır ve güç duruma sokar. Bunun için, barışla
ilgili ana sorunların hepsini bir bütün olarak dikkate almak ve bunu açık
ve kesin olarak Konferansın gözü önüne serip kabulünü üsteleyerek
istemek; bu konuda inanca almadıkça ödünde bulunmayı gerektiren
sorunların kesin çözümünü kabul etmekten büsbütün kaçınmak
zamanı gelmiştir.
7- 24 Mayıs, 144 sayılı telyazınızla bildirilen
kararınızı uygulamakta ivedi göstermemenizi rica ederim.
Meclisin görüşüne dayanılarak verilen yönergedeki önemli
noktalar; yani akçalı, iktisadi, adaletle ilgili ve yönetimsel alanlarda
yaşama hakkımız ve bağımsızlığımız
tam ve güvenli olarak daha elde edilemediğine göre ödünde bulunmak işi
üzerinde çok durmayınız.
8- İtilâf Devletleri, yaşama ve bağımsızlığımızla
ilgili sorunlarda, ne yapıp yapıp, bize dokuncalı ağır
koşullar kabul ettirmeye karar vermedikçe, onarım konusunda takınacağımız
sıkı durum üzerine Yunan ordusunun hareketine izin veremezler; dolayısıyla,
tümüyle kendilerinin de eylemli olarak savaşa katılmalarını
uygun göremezler. Eğer olumsuz görüşü tutmaktaki kararları
kesin ise, Yunan onarımı sorununda olmasa bile, İstanbul'un boşaltılması,
borçları ödemede kullanılacak para çeşidi, ya da adalet işlerinin
çözüm yöntemi gibi bütün dünyayı ilgilendiren sorunlarda daha elverişli
bir ortam içinde, bize karşı harekete geçebilirler. Ama böyle
olursa, biz daha güçsüz bir duruma düşeriz.
9- Yunanlıların, Cumartesi günü Konferanstan çekilmelerini
önleyebilmek için, isteklerini kabul etmek yararımıza değildir.
Böyle bir çekilişin, İtilâf Devletleri de çekilmedikçe hiçbir
anlamı ve etkisi olamaz. Eğer Konferanstan çekileceklerini
bildirmenin anlamı, eylemli olarak askeri hareketlere geçeceklerini
duyurmak ise, bu konuda İtilâf Devletlerinden haklı olarak sorulacak
noktalar vardır.
10- Kısacası, böyle çabuk ve ansızdan verilen gözdağı
karşısında başlı başına bir konuda ödünde
bulunacağımızı söylemek, barışı uzaklaştırmak
niteliğinde sayılabilir. Bir kez daha bildiriyorum:
Ana sorunları çözümlemeye İtilâf Devletlerini çağırınız
efendim.
Mustafa
Kemal
Bunlardan başka,
İsmet Paşa'ya, kişiye özel olarak ayrıca şu kısa
şifre teli de çektim:
Şifre: kişiye özeldir.
25
Mayıs 1923
İsmet Paşa Hazretlerine
Bakanlar Kurulu Başkanlığı ile Delegeler
Kurulunun bütün yazışmalarını bir kez daha karşılaştırarak
incelemeyi gerekli gördüm. Kimi telyazılarında kullanılan sözlerden,
arada yanlış anlaşılma var gibi bir anlam çıkardım.
Onarımı kabul etmek ya da etmemekte direnme yoktur. Bunu açıklamak
için durumla ilgili düşüncelerimi ve görüşlerimi ayrıca
bildirdim. Özlemle gözlerinden öperim kardeşim.
Mustafa Kemal
Bu telyazılarından, Karaağaç'a karşılık Yunan onarımından vazgeçmeyi temel olarak kabul ettiğimiz açıkça anlaşılır. Ancak, ana sorunlarda çok gerekli ve ölüm-dirim işi saydığımız koşulların sağlanmasına da İsmet Paşa'nın dikkati çekilmiştir.
İsmet Paşa'nın da, bu bildirdiklerimizden çıkardığı anlam ve güttüğü amaç böyle olmuştur.
İsmet Paşa,
görüşlerinin, olduğu gibi bana bildirilmesi isteğiyle Rauf
Bey'e tel çektiği 24 Mayıs 1923 günü, doğrudan doğruya
bana da bir tel çekmiş. 24 Mayısta çekilmiş olan bu teli ben,
26 Mayısta aldım. Tel Dışişleri Bakanlığı
şifresiyle gelmiş ve Rauf Bey gördükten sonra bana gönderilmişti.
Oysa, bu telyazısında, bir bakıma Rauf Bey'den yakınılıyordu.
İsmet Paşa'nın telyazısı şudur:
Sayı:
145
Lozan
Çekiliş:
24 Mayıs 1923
Gelişi:
26 Mayıs 1923
Gazi Mustafa Kemal Paşa
Hazretlerine
Bakanlar Kurulu Başkanlığına durumla ilgili ayrıntılı
rapor sundum. Hükümetle aramızda köklü anlaşmazlık vardır.
Uzlaşma olmazsa geri dönmek zorunda ve kararındayım. Raporumun yüce
Başkanlığınıza ulaştırılmasını
açık olarak istedim. Konferans, son günlerindedir ve durum, gecikmemize
hiç elverişli değildir. Barışın, ileri sürdüğüm
görüşler çerçevesi içinde sağlanabileceği kanısındayım.
Yüce Başkanlığınızın bu olağanüstü zamanda
genel durumu yakından izlemesini saygı ile dilerim.
İsmet
Öbürlerinden bir gün gecikme ile gelen bu tel, Olduğu gibi
Gazi Paşa Hazretlerine sunulacaktır. 26.5.1923
Hüseyin
Rauf
Telin geldiği gün İsmet Paşa'ya şu yanıtı verdim:
Şifre: Makine başında
Ankara,
26.5.1923
İsmet Paşa Hazretlerine
24 Mayıs, 145 sayılı şifreyi 26'da aldım.
Bundan önce kısa ve uzun iki şifre yazdım. Durumu izliyorum.
Geri dönme kararınızın nedeni onarım konusunda ödünde
bulunmak olduğuna göre, doğru değildir. Bildirdiklerime göre
girişimleri sürdürürseniz, daha uygun evreye geçeceğinizi umarım.
Bakanlar Kurulu ile aranızda sezilen görüş ayrılığı
ortadan kaldırılır. Gözlerinizden öperim efendim.
Gazi
Mustafa Kemal
İsmet Paşa,
26 Mayıs 1923 günü Bakanlar Kurulu Başkanlığına yazdığı
raporlarda, Bakanlar Kurulu Başkanlığının bildirimleri
ile benim telyazılarım kapsamını ve Delegeler Kuruluna
verilmiş olan ana yönergeyi göz önünde tutarak iş gördüğünü
açıkladıktan sonra 26 Mayıs günü öğleden sonra İtilâf
Devletleri delegelerinin Yunan onarımına karşılık Karaağaç'ın
kabul edilmesi yolundaki önerilerini kabul ettiğini; öbür sorunları
da birkaç gün içinde sonuçlandırabileceğini bildirmiş.
Rauf Bey bu raporları
bana 27 Mayıs 1923'te, şu yazısına ilişik olarak gönderdi:
154/155
27 Mayıs 192
Türkiye Büyük Millet Meclisi Yüksek
Başkanlığına
İsmet Paşa Hazretlerinden gelen 26 Mayıs 1923 günlü
telyazısı örneği ilişik olarak yüce katınıza
saygı i1e sunuldu efendim.
Dışişleri
Bakanı Vekili
Hüseyin
Rauf
Rauf Bey o gün İsmet Paşa'ya da şu bildirimi yapmış:
27.
5.1923
İsmet Paşa Hazretlerine
26 Mayıs, 151 sayıya:
Delegeler Kurulunun Yunan onarımı ile ilgili tutumu
Bakanlar Kurulunun yönergesine açıkça aykırı görülmüştür.
Güç durumda kalan Bakanlar Kurulu, ulusun çıkarlarını göz önünde
tutarak, bildirdiğimiz üzere, önemli sorunların üç dört gün içinde
sonuçlandırılacağı yolundaki görüşün gerçekleşmesine
değin, görüşünü ve düşüncesini değiştirmeyecektir.
Önceki telde sözü edilen öbür ana sorunlarda ödün vermenin kesinlikle söz
konusu olamayacağı bilinmelidir efendim.
Hüseyin
Rauf
İsmet Paşa'nın, Karaağaç'a karşılık, onarımdan vazgeçtiğini bildiren raporlarını gördükten sonra, 25 Mayıs 1923 günlü ve Rauf Bey imzalı telyazısını açıklamak üzere kendisine şu teli yazdım:
27.5.1923
İsmet Paşa Hazretlerine
Bakanlar Kurulu kararında üç ana nokta vardı. Birincisi, onarım konusunda ödün verilmesi, askıda bulunan önemli sorunların bize yararlı bir biçimde sonuçlandırılmasına karşılık olmalıdır. İkincisi, Genel Borçların üremleri, düşman elindeki yerlerimizin kısa zamanda boşaltılması, adalet işlerinin çözüm yöntemi ve ortaklıkların zarar ödentisi (yani on iki milyon liranın, kişileri ve uyrukları ne olursa olsun, bütün ortaklıkların olduğu kabul edilerek başkaca zarar ödentisinin söz konusu edilmemesi) sorunlarının onarım işi ile birlikte ele alınması ve bu dört sorunun bizim yararımıza çözümlenmesi sağlanırsa, ancak o zaman onarım işinde ödün verilmesi uygun olabilir. Üçüncüsü, konferansa son ve kesin olarak öneride bulunup karşılığını beklemek.
Delegeler Kurulunun anlayış ve tutumunda Bakanlar
Kurulunun düşünce ve bildirimlerine uygun olmayan noktalar şunlardır:
1-
Delegeler Kurulu, yalnız askıda bulunan ana sorunları bir
bütün saymış ve onarımı bunların dışında
tutmuştur.
2- Görüşmelerin Yunanlıların Konferanstan çekilişi
üzerine kesilmesi, Mudanya
sözleşmesinin
de Yunan ordusunun saldırısıyla bozulması sakıncalı
görülerek, öbür sorunlarda anlaşmaya varılamazsa görüşmelerin
kesilmesine bizim yol açmamız yeğlenmiştir. Bu nokta düşünülmeye
değer.
3- Yunan Onarımı sorununda ödünde bulunmayı kabul
ettikten sonra, öbür sorunları birkaç gün içinde sonuçlandırma
yolunun tutulması da önemlidir. Bakanlar Kurulu daha böyle bir kanıya
varmış değildir. Gerçekten, önemli sorunlar yararımıza
olarak üç dört gün içinde sonuçlandırılabilirse, onarım
sorununun öne alınmasında düşünülen sakıncalar giderilmiş
olur. Ancak, çözümleneceğini umduğumuz sorunlardan sonra Muharrem
Kararnamesinin yürürlükte olduğunun belirtilmesi işinin büyük
bir önem taşıdığı bildirilmektedir.
4- Kuponların ödenmesi işi yüzünden Konferansın
kesilmesinin bizi içeriye ve dışarıya karşı daha güçlü
bulunduracağı düşüncesi de irdelenmeğe değer.
Bu konuda bütün
yabancılar bize karşıdır. İçerde işin içyüzünü
anlatmak, onarım konusu kadar kolay değildir. Onarım konusunda
yabancıların da bizi haklı görmesi için nedenler vardır.
5- Önemli sorunlarda Konferansın kesilmesine bizim yol açmamız,
karşı eylemlerle koşut olmadıkça, İtilâf
Devletlerinin isteğine uygun düşer. Bundan ötürü, kesilme
olacaksa, bunun Yunan saldırısı ile olması bizi haklı
durumda gösterir idi, görüşü vardır.
6- Kısacası, Bakanlar Kurulu ile Delegeler Kurulu arasındaki
anlaşmazlık noktaları önemlidir. Bakanlar Kurulunda,
olupbittiler karşısında bırakılmak kaygısı doğmuştur.
Bunun için, bildirdiğiniz üzere, önemli sorunları birkaç gün içinde
ne yapıp yapıp sonuçlandırmaya önem vererek, onarım
sorununu öne almaktan doğabileceği sanılan sakıncaların
ortadan kaldırıldığını göstermek gereklidir. Daha
şimdiden ödünde bulunmanın, öbür sorunların ivedilikle ve
yararımıza çözümleneceği üzerine verilen sözlere karşılık
olduğunu, kesin olarak gerekenlere söylemek ve en sonu, görüşmeler
kesilecekse, onların etmen ve saldırgan görünecekleri bir yolda
kesilmesini sağlamak da gerekir.
7- Bugünlerde en ince değişiklikleri ve özellikle ödünde
bulunduktan sonra İtilâf Devletleri delegelerinde beliren düşünceyi
bildiriniz. Çünkü, bize gözdağı vererek başarı sağlamaktan
doğacak yeni umutlarından haklı olarak kaygı duyuluyor
efendim.
Gazi
Mustafa Kemal
İsmet Paşa, 28 Mayıs 1923'te Rauf Bey'e yazdığı telde diyor ki: "Yöntemde, yani bir sorunu önce ya da sonra söz konusu etmek gibi ana yönerge üzerinde değil de uygulama biçimi üzerinde, aramızda ayrılık belirmiştir. Yunan onarımı sorunu daha kesin olarak onaylanmadığı gibi öbür ana sorunlar da bundan sonra görüşüleceğinden, cuma ve cumartesiye değin bütün sorunlarda konferansın kesin tutumunun anlaşılacağı sanılmaktadır. Yunan onarımı konusundaki ödünü bizi ilgilendiren akçalı ve iktisat işleriyle ilgili sorunlarda özdeş düşüncelerin dikkate alınması koşuluyla verdiğimizi bildirmiştim. Bu duruma göre, eğer (öbür) sorunlarda anlaşamazsak Yunan onarımı da alacağımız genel karara bağlı olur."
"Eğer ana yönergelere uymaktan başka; beklenmedik yönergelere, çeşitli sorunların yönetim ve uygulamasında verilecek kesin buyruklara, önemli yönergelere bütünüyle ve tam olarak uyamadığımız kabul buyuruluyorsa, bu, istemediğimizden değil, ama gerçekten uyma olanağını bulamadığımızdandır.
Ben, aramızdaki bu görüş ayrılığını daha zamanında görmüş ve açıkça ortaya konulmasını rica etmiştim. Daha hiçbir şey imza edilmemiş; hiçbir yüklenmeye girişilmemiştir. Eğer bu tutumumuz yanlış görülüyorsa bu, görüşünüze göre düzeltilebilir.
Kısacası,
barış sorununun yüzde doksan beşi çözülmüştür. Benden
sonra görevi üzerine alacak kişi için iş kolaylaşmış
ve güçlükler azalmıştır. Öte yandan,eğer barış
yapılamaz da görüşmeler kesilirse, bizim tutumumuz bu kesilmeyi daha
elverişsiz bir duruma sokmayacaktır. Her durumda, buyruk ve karar
Bakanlar Kurulunun ve Yüce Başkanlığınızındır."
İsmet Paşa,
o gün bana da yanıt verdi. Olduğu gibi bilginize sunayım:
1
Lozan
1016
Çekilişi:
28.5.1923
Gelişi:
29. 5.1923
Bakanlar Kurulu Başkanlığına
Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine
Durum, Bakanlar Kuruluna gönderdiğim raporumda
bildirilmektedir. Her gün birer sorun olmak üzere, ana sorunları önümüzdeki
günlerde görüşeceğiz. Elbette Yunan onarımını, askıdaki
bütün sorunların çözümünde sürekli bir silah olarak kullanacağız.
Bu olanağı elde tuttuk. Yunan onarımı sorununu çözümledikten
sonra, öbürlerinde bize gözdağı vererek bir sonuç elde etme umudu
çıkmadı. Tersine, bir gözdağı verme nedeni ortadan kalktı.
Durumda yatışma oldu. Eğer önünde sonunda görüşmeler
kesilirse, ya Yunan ordusu kendisi için özel bir neden bulunmadığı
için eyleme geçmeyecek, ya da öbürleriyle birlikte ve onların davası
uğruna saldırıya geçtiğini belirtip tanıtlayacağız.
Her iki durum da, maddi ve manevi bakımlardan, Yunan ordusu ile onarım
işi yüzünden çarpışmaya başlamaktan üstün ve yeğ görülmüştür.
Bakanlar Kurulunu olupbittiler karşısında bırakmak gibi bir
kaygıya yer yoktur, çünkü tutumumuz genel duruma göre (incelenirse)
anlaşmazlığın uygulama yönteminde olduğu kanısına
varılabilir. Bu anlaşmazlığı da daha önce bilginize
sunmuştum. Ama sorunların hepsinin birkaç güne dek görüşülebileceğini
saygı ile bildiririm.
İsmet
İsmet Paşa'ya şu yanıtı verdim
Şifre, ivedidir.
29.5.1923
İsmet Paşa Hazretlerine
Barış sorunlarının büyük ölçüde çözümlenmiş
olduğu yolundaki yüce bildiriminiz kıvanılmaya değer.
Tasarladığınız gibi, birkaç gün içinde durumu belirli düzeye
çıkarmayı başarırsanız içimiz çok rahatlayacak. Başarı
kazanmanızı dilerim. Fevzi Paşa Hazretleri de Ankara'dadır.
Durumun belirmesine değin burada bulunacaktır. Gözlerinizden öperim.
Mustafa Kemal
İsmet Paşa,
bu telyazımdan sonra görevini sürdürdü. Rauf Bey'in ve Bakanlar
Kurulunun da bu işte daha çok üstelemesini önledim.
Bir aya yakın
bir süre, her iki yan yatışmış gibi göründü. Bu süre içinde
İsmet Paşa türlü sorunlar üzerine Bakanlar Kurulu Başkanlığının
görüşlerini soruyordu.
Kuponlar
ve Ayrıcalıklarla İlgili Yazışmalar İki Yanı
Yeniden Sinirlendirdi
Kuponlar ve ayrıcalık hakları üzerine aralarında geçen bir yazışma yeniden ikisini de sinirlendirmiş.
İsmet Paşa'nın 26 Haziran 1923'te, Rauf Bey'in bir bildirimine verdiği yanıtta şu sözler vardı:
Kuponlar sorunu çözümlenmeden ayrıcalık hakları
sorunlarını ele alamayacağız. Gerçekte sorduğumuz
soru, kuponlar sorunu çözümlendikten sonra tutumumuzun ne olacağı
konusunda yönerge almak içindi. Hükümet bu konuda susuyor. Konferans görüşmelerinde
ana yönergelerle yetinilmeyerek Delegeler Kurulunun bütün davranışlarını
en ince ayrıntılarıyla Ankara'dan yönetmek istek ve eğilimi,
görüşmeleri ülke için en yararlı bir yolda yürütme ve mutlu bir
barışa ulaşma gücünden Delegeler Kurulunu yoksun etmektedir. Hükümetçe
yeğ görülen bu tutumun, 93 Seferinin
(1877 Savaşı) saraydan yönetilmesinden bir ayrılığı
yoktur.
Bize karşı güvensizlik ve yetersizliğimiz üzerine
olan inanç durmadan sürüp gittikçe bizim aracılığımızla
barış yapılması düşünülemez.
Hükümetin görüşlerini, olduğu gibi İtilâf Devletlerine kabul ettireceği kanısında olan yeni bir kurulun da doğal olarak yüksek kişiliğiniz ile, ilgisinden ötürü Maliye Bakanı Beyefendinin doğrudan doğruya sorumluluk yüklenerek Konferansa buyurmasını rica ediyoruz.
Maliye Bakanı,
Hasan Fehmi Bey idi. Bu telyazısını okudum ve Rauf Bey'in imzasıyla
yanıt verdirdim. İsmet Paşa'ya da şunu yazdım:
Kişiye özeldir
26.6.1923
İsmet Paşa Hazretlerine
26.6.1923 günlü yanıt telyazınızı okudum. Çok
sinirli olarak yazılmıştır. Duygu, düşünce ve işlem
bakımından bunu gerektirecek hiçbir şey yoktur. Sizi haksız
buldum. İçinde bulunduğunuz güç ve sıkıntılı
durumu anlıyoruz; bundan sonra belki daha da artacaktır. Ankara'da değil,
orada, her gün bir aldatıcı düzen kuranlar bu gücenikliği
yaratmaktadırlar. Yılmadan ve çok soğukkanlılıkla işinizi
iyi sonuçlandırmaya çaba gösteriniz. Arada yanlış anlamayı
gerektiren hiçbir şey görmüyorum. Çalışma alanınız
sınırlı değildir. Ama, çalışma çevresi sınırlı
olduğundan ve en önemli sorunları içine aldığından,
doğal olarak durum sıkıntılı olmuştur. Gözlerinizden
öperim.
Gazi
Mustafa Kemal
Rauf
Bey'in Bu Görüş Ayrılığını Kendisi İle
İsmet Paşa Arasında Başlı Başına Bir Sorun
Sayması Doğru Değildir
Saygıdeğer baylar, görülüyor ki, İsmet Paşa ile olan yazışmalarımda onu incitebilecek sözler de vardır. Sonuna değin de, buna benzer ciddi bildirimlerim olmuştur. İsmet Paşa'nın da bana, bu yolda yazılar yazdığı olmuştur.
Bakanlar Kurulu kararlarının benim görüşlerimi de kapsadığını, gerektikçe, İsmet Paşa'ya bildiriyordum. Buna göre, İsmet Paşa'nın Bakanlar Kurulu Başkanlığına göndermiş olduğu kimi yakınmaları yalnız Rauf Bey'in kendisi ile ilgili sayılamazdı. Bütün bakanlarla ilgili idi; dahası, bana da dokunuyordu.
Rauf Bey'in, bu görüş ayrılığını kendisi ile İsmet Paşa arasında başlı başına bir sorun sayması ve saydırmaya kalkışması doğru değildir. Her durumda, her sorunda yönerge veren ile, o yönergeyi uzakta, -özellikle yönerge verenin yakından bilmediği koşullar içinde- uygulayan kişi arasında görüş ayrılığı olabilir. Temel amaç korunmak üzere iş, duruma ve gereğine göre yürütülür.
İsmet Paşa'nın,
durumu izlemem için dikkatimi çekmesi de haklı görülmelidir. Çünkü
sorun, gerçekten önemli ve ölüm-dirim işi idi.
Barış
Antlaşmasını İmzadan Önce İsmet Paşa'nın Hükümet
Görüşünü Öğrenmek Üzere Çektiği Tele Rauf Bey Karşılık
Vermemişti
En sonunda baylar, Temmuz ortalarında konferans sona erdi. İsmet Paşa, barış antlaşmasını imzalamadan önce, Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey'e konferansın sona erdiğini ve sorunların nasıl çözüldüğünü bildirmiş. Rauf Bey, olumlu ya da olumsuz hiçbir yanıt vermemiş. İsmet Paşa, beklemekle geçirdiği bu günlerde çok üzülmüş. Hükümetin hiçbir yanıt vermeyişini, Ankara'nın kararsızlık içinde olduğuna yormuş. Rauf Bey'e yazdığından üç gün sonra, 18 Temmuz 1923 günü bana da durumu bildirdi. Telyazısında, hükümeti duraksamaya düşürebileceğini kestirdiği noktaları birer birer sayıp açıkladıktan sonra, telyazısını şu sözlerle bitiriyordu:
Eğer hükümet kabul ettiğimiz şeylerden dönülmesinde kesin olarak direniyorsa, bunu biz yapamayız. Düşüne düşüne benim bulduğum yol, İstanbul'daki komiserlere (İtilâf Devletleri komiserleri) bildirim yapıp imza yetkisini bizden almaktır. Bu durum, bizim için yeryüzünde görülmemiş bir skandal olursa da, yurdun yüksek çıkarları kişisel düşüncelerin üstünde olduğundan Ulusal Hükümet, işi kendi görüşüne göre yürütür. Hükümetten teşekkür beklemiyoruz. Yaptığımız işlerin eleştirilmesi ulusa ve tarihe bırakılmıştır.
Baylar, İsmet Paşa'nın
yürüttüğü ve sonuçlandırdığı işin ne denli önemli
olduğunu açıklamak gereksizdir. Bu işin bitirildiği, son günün,
imza gününün geldiğini bildiren telyazısına sevinçle hemen
bir yanıt verileceğini beklemek doğaldır. Ankara ile Lozan
arasında bir günde, iki günde haberleşilebilirdi. Üç gün geçtiği
halde hiçbir yanıt verilmemiş olması, en yalın bir anlayışa
göre, Bakanlar Kurulu Başkanının işi göz yumma ve
ilgisizlikle karşıladığını gösterir. Yapılan
işin, hükümetçe eksik görülerek, kabul edilmek istenmediği ve
bundaki duraksama dolayısıyla, yanıt verilmemekte olduğu sanısına
düşülebilir. Böyle bir durumda, işi bitirmek için büyük ve
tarihsel sorumluluk yüklenerek imzasını kullanacak olan kişinin,
ne denli bir güçlük içinde bulunacağı düşünülürse, İsmet
Paşa'nın üzüntü ve acı duymasını haklı görmek
gerekir.
İsmet Paşa'nın
teline hemen şu yanıtı verdim:
İsmet
Paşa'ya Antlaşmayı İmzalamasını Bildirdim
Ankara,19.
7.1923
İsmet Paşa
Hazretlerine
18 Temmuz 1923 günlü telyazınızı aldım. Hiç
kimsede duraksama yoktur. Kazandığınız başarıyı
en sıcak ve içten duygularımızla kutlamak için, yöntem gereği,
Antlaşmanın imzalandığını bildirmenizi
bekliyoruz, kardeşim.
Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanı
Başkomutan
Gazi
Mustafa Kemal
İsmet
Paşa'nın Üzüntüsü
İsmet Paşa bu telyazıma
yanıt verdi. İsmet Paşa'nın çektiği acının
ne kertede olduğunu gösteren bu yanıtı, onun temiz yürekliliğini,
içtenliğini ve özellikle alçak gönüllülüğünü de gösteren değerli
bir belge olduğu için, bilginize sunuyorum:
Sayı:
338
Lozan,
20 Temmuz 1923
Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine
Her
dar zamanımda Hızır gibi yetişirsin. Dört beş gündür
çektiğim ezinci bir düşün. Büyük işler yapmış ve
yaptırmış adamsın. Sana bağlılığım
bir kat daha artmıştır. Gözlerinden öperim, Pek sevgili kardeşim,
sayın önderim.
İsmet
Hazırlayan
ve İmzalayanların Kutlanması
Baylar, İsmet Paşa 24 Temmuz 1923 günü Antlaşmayı imzaladı. Kendisini kutlamak zamanı gelmişti. O gün şu teli yazdım:
Lozan'da Delegeler Kurulu Başkanı
Dışişleri Bakanı
İsmet
Paşa
Hazretlerine
Ulusun ve Hükümetin yüce kişiliğinize vermiş olduğu
yeni görevi başarı ile sonuçlandırdınız. Ülkeye
yararlı sıra sıra işlerle örülü olan ömrünüzü bu kez
de tarihsel bir başarıyla taçlandırdınız. Uzun savaşmalardan
sonra yurdumuzun barışa ve bağımsızlığa kavuştuğu
bu günde parlak başarılarımız dolayısıyla sizi,
sayın arkadaşlarımız Rıza Nur
ve Hasan Beyleri ve çalışmalarınızda size yardım eden
bütün Delegeler Kurulu üyelerini teşekkürlerle kutlarım.
Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanı
Başkomutan
Gazi
Mustafa Kemal
Rauf
Bey Kutlamak İstemiyor
Baylar, Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey'in kutlamadığını anladım. Bunun gerekli olduğunu kendisine anlattım. Başka arkadaşlar da kendisini bu konuda uyarmışlar.
Sonradan öğrendim ki Rauf Bey, İsmet Paşa'yı kutlamayı ve yaptığı önemli, tarihsel görevden dolayı ona teşekkür etmeyi gerekli görmüyormuş. Yapılan uyarmalar üzerine, Kâzım Paşa'ya bir mektup yazarak ondan, kendi adına İsmet Paşa'ya bir kutlama teli yazmasını rica etmiş. Bunun anlamı nedir?
Kâzım Paşa,
bu mektubu İhsan Bey'in (Donanma Bakanı) evinde bulunduğu bir sırada
almış. Maliye Bakanı Hasan Fehmi Bey de orada imiş.
Rauf
Bey'in Yazdığı Ya Da Yazdırdığı Tel
Hep birlikte, Rauf Bey'in ağzından,
İsmet Paşa'ya uygun bir kutlama ve teşekkür teli taslağı
yazmışlar; bunu bir zarfa koyarak Rauf Bey'e göndermişler. Ama
Rauf Bey, bu taslağı beğenmemiş, İsmet Paşa'ya başka
bir tel yazmış, ya da yazdırmış. Rauf Bey, Kâzım
Paşa'yı gördüğü zaman demiş ki: "Sizin yazdığınız
taslakta her işi yapan İsmet Paşa imiş gibi gösteriliyor.
Biz burada bir şey yapmadık mı?"
Baylar, Rauf Bey'in yazdığı,
ya da yazdırdığı telyazısı, kendisinin duygu ve düşüncelerini
gizlememektedir. İsterseniz o telyazısını da, olduğu
gibi bilginize sunayım:
Şifre
25.7.1923
Lozan'da Delegeler Kurulu Başkanlığına
Y:
20 ve 24 Temmuz, 247 ve 348 sayılara:
Dünya
Savaşının (Birinci Dünya Savaşının) sonsuz
acılarından kurtulmak ve ulusumuzun dünyayı barışa
kavuşturmada ne büyük bir etmen olduğunu eylemle tanıtlamak
amacıyla imzaladığımız Mondros Ateşkes Anlaşmasına
karşın uğradığımız en acıklı ve yürek
parçalayıcı saldırıları, yaşama hakkımızı
ve bağımsızlığımızı ayaklar altına
alan Sevr Antlaşması izlemişti. Yüzyıllarca özgür ve bağımsız
yaşamış olan kutsal Türkiye'mizin soylu halkı, uğradığı
haksız ve acıklı saldırılar karşısında bütün
bilinci ve bütün varlığı ile, yaşama hakkını ve
bağımsızlığını kurtarmak için ayaklanarak
kurduğu yılmaz ve yenilmez ulusal ordusuyla, Büyük Başkanımızın
ve Başkomutanımızın ve gözü pek komutanlarımızın
yönetiminde utkudan utkuya yürüdü.
Türkiye
Büyük Millet Meclisi ve Hükümetinin, ulustan aldığı erk ve güçle
ve ordularının pek yüksek savaş yeteneğiyle elde eylediği
bu başarı ve utkuların, Lozan'da aylardan beri süren barış
görüşme!eri sonunda uluslararası bir belge ile saptanması,
ulusumuza yeni bir çalışma dönemi ve erinç hazırlamıştır.
Bakanlar Kurulu, dayançlı ve özverili ulusumuzun yaşama hakkını
ve bağımsızlığını güven altına alan bir
anlaşmanın yapılmasındaki çalışmalardan dolayı,
başta yüce kişiliğiniz olmak üzere, delegelerimiz Rıza Nur
ve Hasan beyefendileri ve danışmanlarımızı kutlar
efendim.
Bakanlar
Kurulu Başkanı
Hüseyin
Rauf
Rauf
Bey Lozan Antlaşmasını Yapan İsmet Paşa'yı Kutlama
Dolayısıyla Mondros Ateşkes Anlaşmasını Yapan
Kendisini Savunmaya Çalışıyor
Baylar, Rauf Bey, Lozan Antlaşmasını yapan ve ona imzasını koyan İsmet Paşa'yı kutlama dolayısıyla, kendisinin yaptığı ve imzasını koyduğu Mondros Ateşkes Anlaşmasından söz etmeyi ve onu ne önemli ve yüksek amaçlarla imza ettiğini belirterek kendisini savunmayı gerekli görüyor.
Mondros Ateşkes Anlaşması, Osmanlı Devletinin, bağlaşıklarıyla birlikte uğradığı acı yenilginin yüz kızartacak bir sonucudur. O anlaşma hükümleridir ki, Türk topraklarını yabancıların işgaline yol açtı. O anlaşmada kabul edilen maddelerdir ki, Sevr Antlaşması hükümlerinin de kolaylıkla kabul ettirilebileceği düşüncesini yabancılara olanaklı ve akla yatkın gösterirdi.
Rauf Bey o anlaşmayı, "ulusumuzun dünyayı barışa kavuşturmakta ne büyük bir etmen olduğunu eylemle tanıtlamak amacıyla" imzaladığını söylüyorsa da, bu fantastik cümle ile kendinden başka kimseyi kandırıp avutamaz; çünkü, böyle bir amaç yoktu.
Rauf Bey'in, telyazısına
Mondros Ateşkes Anlaşması ile başladığına bakılırsa,
bu anlaşmanın Lozan Konferansının başlangıcı
olduğunu; Lozan barışının da, Rauf Bey'in yaptığı
Mondros Ateşkes Anlaşmasının sonucu olduğunu söylemek
eğiliminde bulunduğu yargısına varılabilir.
Rauf
Bey Utku Kazanmış Ordunun Başından Lozan'a Giden Kişiye
Utkudan Utkuya Yürüyen Ordunun Öyküsünü Anlatıyor
Rauf Bey, telyazısında, Sevr Antlaşmasını, Türk ulusunun uğradığı saldırıları ve buna karşı ulusun nasıl ayaklandığını, nasıl yılmaz ve yenilmez ordu kurduğunu ve gözüpek komutanlarımızın yönetiminde utkudan utkuya yürüdüğünü anlatıyor.
Rauf Bey, bu öyküyü İsmet Paşa'ya, o utku kazanmış
ordunun başından Lozan'a gitmiş olan kişiye anlatıyor.
Rauf Bey, bu başarı ve utkuları hükümetin kazandığını
anlatabilmek için de parlak bir cümle bulmuştur. Lozan barış görüşmelerinin
aylardan beri sürdüğünü de belirterek işin uzatıldığını
anıştırmaktan kendini alamamıştır. Rauf Bey,
"antlaşmanın yapılmasındaki çalışmalardan
dolayı" Delegeler Kurulunu kutlarken, Mondros Ateşkes Anlaşmasından
başlayarak bütün devrimlerimizin bir özetini yapmış ve böylelikle
Delegeler Kuruluna, yaptıkları antlaşmanın nasıl ve ne
olduğunu da anlatmak çabasına düşmüştür. İçinde
bir " "teşekkür" sözü bulunmayan bu yazıların
anlamını kavramak, dikkatli ve irdeleyici kişiler için güç değildir.
Rauf
Bey İsmet Paşa İle Karşı Karşıya Gelemeyeceğini
ve Onun Karşısında Bulunamayacağını Söylüyor
Baylar, Delegeler Kurulumuz görevini bitirdikten sonra, Ankara'ya dönmek üzere yolda bulunuyordu. Herkes Delegeler Kurulunu yakından övmek için can atıyordu. O günlerde Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey Meclis İkinci Başkanı Ali Fuat Paşa ile birlikte Çankaya'ya yanıma geldiler.
Rauf Bey: "Ben," dedi, "İsmet Paşa ile karşı karşıya gelemem. Onun karşılanmasında bulunamam. İzin verirseniz, o geldiği zaman Ankara'da bulunmamak için, seçim bölgemde dolaşmak üzere Sivas'a doğru bir geziye çıkayım."
Rauf Bey'e, böyle yapmasını gerektiren bir şey olmadığını; burada bulunarak, İsmet Paşa'yı, bir hükümet başkanına yaraşırcasına kabul etmesinin ve görevini iyi bir biçimde sonuçlandırdığı için onu, sözle de övmesinin ve kutlamasının uygun olacağını söyledim.
Rauf Bey:
"Kendimi tutamıyorum, yapamayacağım."dedi ve geziye çıkma
isteğinde direndi. Bakanlar Kurulu Başkanlığından çekilmesi
koşulu ile geziye çıkmasını kabul ettim.
Rauf
Bey, Devlet Başkanlığı Katının Güçlendirilmesini
Önerirken Ne Düşünüyordu
Ondan sonra Rauf Bey'le aramızda şu konuşma oldu:
Rauf Bey: "Bakanlar Kurulu Başkanlığından çekilirken, sizden çok rica ederim, Devlet Başkanlığı katını güçlendiriniz." dedi.
Ben: "Dediğinizi yapacağıma kesin olarak güveniniz!" diye yanıt verdim.
Rauf Bey'in ne demek istediğini ben pek güzel anlamıştım. Rauf Bey, devlet başkanlığı katı olarak halifelik katını düşünüyor ve o makama güç ve yetki sağlanmasını benden rica ediyordu.
Rauf Bey'in, benim olumlu yanıtımla ne demek istediğimi anlayıp anlamadığı kuşkuludur. Sonradan, cumhuriyet kurulduktan sonra, kendisiyle Ankara'da yaptığımız bir konuşmada, niçin karşıcıl duruma geçtiğini, yapılmış olan şeyin, Ankara'dan ayrılırken benden yapılmasını rica ettiği ve benim söz verdiğim işten başka bir şey olmadığını söylediğim zaman: "Ben" demişti, "devlet başkanlığı katını güçlendiriniz derken, hiç de cumhuriyetin kurulmasını düşünmüş ve istemiş değildim."
Oysa baylar, benim
verdiğim yanıtın anlamı tümüyle o idi. Gerçekte, bence
devlet başkanlığı katı ile Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlığı katını birleşik
bulundurmak; ulusal hükümetimiz cumhuriyet hükümeti niteliğinde olduğu
halde, onu kesin olarak söyleyip ilan etmemek, güçsüzlük yaratıyordu.
İlk fırsatta resmi olarak cumhuriyeti ilan etmek ve devlet başkanlığını,
cumhurbaşkanlığı katında simgeleyerek, güçlü bir
durum yaratmak çok gerekli idi. Rauf Bey'e, bunu yapacağıma kesin
olarak söz vermiştim. Eğer, ne demek istediğimi kavrayamamış
ise, sanırım, eksiklik bende değildir.
Yurda
ve Ulusa Kimler Hizmet Ederse İzlemci Onlardır
Ali Fuat Paşa ile de kısa bir görüşme yapıldı. Fuat Paşa, bana şöyle bir soru sordu:
"Senin şimdi 'apótre (Havari, İsa'nın dinini yayan yardımcılar)'lerin kimlerdir, bunu anlayabilirmiyiz?"
Ben bu sorudan bir şey anlayamadığımı söyledim.
Paşa, ne demek istediğini anlattı. O zaman ben de şunları söyledim:
Benim apótre'lerim
yoktur. Ülke ve ulusa kimler hizmet eder ve hizmet yaraşırlığını
ve gücünü gösterirse apotre onlardır.
Rauf
Bey'in Bakanlar Kurulu Başkanlığından ve Ali Fuat Paşa'nın
Büyük Millet Meclisi İkinci Başkanlığından Çekilmeleri
Rauf Bey, Bakanlar Kurulu Başkanlığından çekildi. İçişleri Bakanı bulunan Ali Fethi Bey, Bakanlar Kurulu Başkanlığına da seçildi (13 Ağustos 1923).
Ali Fuat Paşa da bir süre sonra, 24 Ekim 1923'de, Meclis İkinci Başkanlığından çekilerek ordu müfettişliğine atanmasını rica etti. Fuat Paşa'ya, sanı ikinci başkan olmakla birlikte pek önemli olan Meclis Başkanlığı görevini yapmakta olduğunu söyleyerek bu görevden ayrılmamasını öğütledim. Fuat Paşa, siyasadan hoşlanmadığını, yaşamını askerlik uğraşına adamak istediğini ileri sürüp dileğinin yerine getirilmesini üsteleyerek rica etti. Fuat Paşa'nın aşaması tuğgeneral idi. Komuta edeceği orduda tümgeneral aşamasında kolordu komutanları vardı. Geçmiş hizmetlerini göz önüne alarak kendisini tümgeneralliğe yükselttik ve karargâhı Konya'da bulunan İkinci Ordu Müfettişliğine atadık.
Kâzım Karabekir Paşa da, daha önce aynı düşüncelerle Meclisten ayrılmış ve ordu müfettişi olarak Birinci Ordunun başına geçmiş bulunuyordu.
10. Bölüm