Safra kesesi vücudumuzda nerededir?
Safra kesesi, armut şeklinde bir organ olup karın bölgesinin sağ üst tarafında ve karaciğerin altına doğru uzanmıştır. Ana safra kanalına küçük bir kanal aracılığı ile bağlanmıştır (Şekil A).
Şekil A-(1-karaciğer, 2-mide, 3- omentum, 4- SAFRA KESESİ, 5-onikiparmak bağırsağı, 6-omentum)
Safra kesesinin görevi nedir?
Esas görevi, karaciğerin ürettiği safra sıvısının büyük bir kısmını depolamak ve yoğunlaştırmak ve belli periyotlarla safrayı oniki parmak bağırsağına göndermektir. Yaklaşık 50-60 ml hacminde olan safra kesesi safradaki su ve elektrolitleri on kat kadar konsantre edebilir. Safra kesesi, bir aracı olarak görev gördüğünden yaşamın devamı için olmazsa olmaz bir organ değildir. Safra olmadığında karaciğer bu görevi yapmaya büyük ölçüde devam edebilecektir (Şekil B).
Safra nedir?
Safra, karaciğer tarafından günde 1-2 litre üretilen bir sıvı olup, yağlı gıdaların sindirimi için gerekli enzim ve diğer maddeleri içerir. Karaciğer tarafından üretilen safra depolanmak ve yoğunlaştırılmak üzere safra kesesinde depolanır. Yemek sonrası safra kesesi büzüşerek safrayı ana safra kanalı aracılığı ile onikiparmak bağırsağına boşaltır. Oniki parmak bağırsağında yemeklerle buluşarak yemeklerin sindirimine yardımcı olur.
Safra kesesi taşları neden oluşur?
Safra kesesi taşları, safra kesesi hastalıkları arasında en sık görülenidir. Safra kesesinde oluşan taşlar, bu sıvının katılaşmış halleridir. Bu taşlar birkaç mm’den 2-3 cm’ye kadar değişebilen boyutlardadırlar. Safra içerisindeki kolesterol, safra tuzları ve safranın akım hızı belirli bir düzen içerisinde işler. Ancak;
- Safranın fazla miktarda kolesterol içermesi: Taşların çoğunluğu 4/5 oranında kolesterol taşıdır. Safra özelliği itibarıyla karaciğerden gelen kolesterolü çözebilecek yapıdadır. Fakat karaciğerden çok miktarda kolesterol geliyorsa, bunun fazlası zamanla kristalleşir ve taşlara dönüşür.
- Safranın fazla miktarda bilirubin içermesi: Kırmızı kan hücrelerinin parçalanması ile üretilen bir kimyasal olan billirubin, bazı durumlarda karaciğerde fazla miktarda üretilir. Safra taşı oluşumunun bir nedeni de budur.
- Safra kesesi düzgün boşalmıyorsa: Safra kesesinin tam olarak ya da yetersiz boşalması halinde, içindeki safra yoğunlaşarak, taş oluşumuna neden olur.
Kaç çeşit safra taşı vardır?
- Kolesterol taşları: Bunlar en sık görülen taşlardır. Renkleri genellikle sarıdır. İçeriği çözülmemiş kolesterol ya da farklı bileşenlerden oluşabilir.
- Pigment taşları: Bunların renkleri koyu kahverengi ya da siyahtır. Safrada fazla miktarda billirubin olduğunda oluşan taşlardır.
Safra kesesi taşları kimlerde olur?
- Kadınlar erkeklere oranla üç kat fazla risk altındadır.
- 40 yaşın üzerinde olan kişilerde
- Kolesterol oranı yüksek ve yağlı gıdalarla beslenen kişiler
- Lifli besinleri az tüketenler
- Ailesinde safra taşı şikayeti olan kişiler
- Diyabet hastaları
- Kısa sürede fazla kilo verenler
- Kolesterol ve östrojen ilacı kullanan kişiler risk grubuna girmektedir
- Obez ya da fazla kilolu kişiler
- Hamile olan kişiler
- Birden fazla hamilelik yaşayan kadınlarda oluşan hormonal dengesizlik sonucunda oluşurlar.
- Siroz hastalığı olanlar
- Midesinin bir bölümü alınmış olan kişiler
- Sindirim sistemi hastalığı olanlar
Safra kesesi taşları ne gibi şikayetlere yol açar?
Safra kesesi taşları, hastaların çoğunda (%90) asemptomatiktir (herhangi bir belirti vermez). Sadece %10’luk bir kısımda şikayetler gözlenir. Bunlar:
- Karın ağrısı
- Omuz altında ve sırtta ağrılar
- Yemeklerden sonra mide bulantısı
- Hazımsızlık
- Dışkıda renk değişimi
- Cilt üzerinde beyaz, sarı lekeler
- Göz aklarında sarı lekeler
Yukarıdakiler içerisinde en sık görüleni karın ağrısıdır.
Karın ağrısı: safra kesesi içerisindeki büyük taşlar, kese çıkışını tıkayabilir (Şekil D), bu durumda yemeyi takiben karnın üst veya sağ tarafında omuza ve sırta yayılan tarzda bir ağrı hissedilebilir. Bu ağrı geleneksel ağrı kesicilerle, gaz çıkarmakla ve pozisyon değiştirmekle hafiflemez. Fazla miktarda yemek yemek ve ağır yağlı gıdalar tükettikten bir kaç saat sonra ağrılar artabilir. Gece uykudan ağrıyla uyanma görülebilir. Taş safra kesesi çıkışından geriye safra kesesi içerisine düşerse ağrı azalır, kaybolur ve hasta rahatlar.
Ancak taş tıkanıklığa devam ederse akut kolesistit (safra kesesinin iltihaplanması) dediğimiz tablo oluşur. Bağırsaktan gelen bakterilerin de etkisiyle iltihabi bir reaksiyon başlar. Ağrı hafiflemez, bulantı ve kusma tabloya eklenir. Acilen tedavi edilmezse safra kesesi yırtılarak (perforasyon) karın boşluğuna içeriğini dökülmesine (peritonite) neden olabilir (Şekil E).
Safra taşlarının küçük olanları ise, safra hareketi ile beraber ana safra kanalına sürüklenir ve safranın onikiparmak barsağına geçişini engellerler. Sarılık, kaşıntı ve ateşle seyreden bir iltihabi reaksiyon başlar. (tıkanma sarılığı) Bu iltihap pankreası da etkilerse, pankreatit denilen ağır tablo ortaya çıkar.
Safra kesesi hastalıklarında tanı nasıl konulur?
Ultrasonografi safra taşlarının teşhisi için en kolay ve en doğru sonuç veren yöntemdir. Bazen bilgisayarlı tomografide (BT) yardımcı olabilir.
Safra kesesi taşları nasıl tedavi edilir?
Safra taşı oluştuktan sonra ilaçla tedavisi yoktur. Tek tedavi yöntemi kolesistektomidir. Yani safra kesesinin taşlarla birlikte çıkarılmasıdır.
Kaç çeşit ameliyat vardır?
Açık ve kapalı (Laparoskopik) olmak üzere temelde iki ameliyat şekli vardır. Günümüzde ameliyatların çoğunluğu kapalı olarak yapılmaktadır. İlk tercih ettiğimiz ameliyat şekli kapalı ameliyattır. Kapalı ameliyat sonrasında daha az ağrı, daha erken günlük aktivitelere başlama imkanı sağlar. Çok daha önemlisi kozmetik olarak mükemmele yakın bir yara iyilşemesi sağlar.
Ancak daha önce karnından ameliyat geçirmişse, kapalı ameliyatı kaldıramayacak kalp ve akciğer rahatsızlığı varsa ne yazıkki kapalı ameliyat yapılamıyor. Bu durumda hastanın güvenliği için açık amaeliyat tercih ediliyor.
Kapalı (Laparoskopik) ameliyat nasıl yapılıyor?
İki çeşit kapalı ameliyat şekli vardır. İlki 4 delikli, ikincisi tek delikli. Dört delikli safra kesesi ameliyatı: Hasta genel anestezi (narkoz) altında uyurken, hastanın karnı karbondioksit gazı ile şişirilir (Şekil F). Ardında 4 adet delik açılarak safra kesesi çıkarılır.
Tek delikli safra kesesi ameliyatı: Hasta genel anestezi (narkoz) altında uyurken, hastanın karnı karbondioksit gazı ile şişirilir. Ardında hastanın göbeğinden açılan tek bir delik ile safra kesesi çıkarılır. Dört delikli safra kesesi ameliyatından farklı olarak hiç iz görülmemektedir (Şekil G).
Ameliyat sonrası ne gibi komplikasyonlar (istenmeyen durumlar) ortaya çıkabilir?
Safra kesesi ameliyatı basit bir ameliyat gibi düşünülmesine rağmen tecrübeli ellerde uygulanmazsa ne yazıkki ölümle sonuçlanabilir.
Ameliyat sırasında kanama, safra yolları yaralanması, karaciğer yaralanması ve onikiparmak bağırsak yaralanması gibi istenmeyen sonuçlarla kaşıkarşıya kalınabilir. Bu durumda birden fazla ameliyata ihtiyaç olabilir.
Ameliyattan sonra hastanede ne kadar kalırım?
Ameliyattan önce hastaneye yatmadan checkup işleminden geçyorsunuz. Ameliyat sabahı hastaneye geliyorsunuz geldiğiniz gün ameliyat oluyorsunuz ve herşey yolunda giderse ertesi gün taburcu oluyorsunuz.
Günlük aktivitelerime ne zaman başlarım?
Ortalama 3-4 gün sonra başlayabilirsiniz.