Konu: Osmanlıda İçki Kültürü
- 02.Aralık.2012 #1
Ziyaretçilerimize Uyarı!: Kullanıcıların Profil Bilgileri Misafirlere Kapatılmıştır. Görmek için KAYIT olmalısınız.~
Osmanlıda İçki KültürüOsmanlı Padişahları İçki Kültürü - Hangi Osmanlı padişahları içki içerdi
Osmanlıda İçki Kültürü
İçki kimle nasıl içilir
GEÇMİŞ zamanların eğlence yaşamı klasik deyişiyle özellikle içki álemleri nasıldı? İçki sofrasında bulunanlar nasıl davranırdı davranmalıydı?
Mehmet Arslan'ın hazırladığı Aynî'nin Sákînáme'sinden bunları öğrenebiliriz.
Kimdir Aynî? 1766 yılında Antep'te doğmuş kunduracı çıraklığından Babıáli'deki memurlara Arapça ve Farsça okutmaya kadar yükselmiş 1837 yılında İstanbul'da ölmüştür.
Hiç kuşkusuz içki denince şarabı anlamak gerekiyor.
Sákînáme nedir?
"Osmanlı edebiyatının orijinal eserlerinden olan sákînámeler içki meclisini; içkiyi (mey şarap); içki dağıtan veya sunan güzeli (sákî); meclisteki eğlenceleri; yemekleri ve mezeleri; mükeyyifleri (esrar afyon enfiye tütün); hánende ve sázendeleri; sákî meclis şarap kadeh mutrib ve nedimin özelliklerini; meclisin ádábını örf ve ádetlerini mecazlı tasavvufî ya da gerçek anlamıyla anlatan manzum edebî eserlerdir."
Ayrıca divan şairlerinin yaşama tarzlarını devrin ahlak anlayışını da yansıtır.
Mehmet Arslan "Hükümdarların hayatı ya sürekli savaşlarla geçer ya da barış zamanlarında sık sık kurdukları içki ve sohbet meclislerinde sürüp gider" diyor.
Şarabın işlendiği sákînámelerin yanında tasavvufî nitelik taşıyanların ağırlıkta olduğunu belirtiyor hazırlayan.
Aynî'nin eserinde içkiye teşvik eden öğütler vardır:
"Malını canını hep şarabın yolunda feda et çünkü aşk derdinin devası şaraptır o cana can katmaktadır."
Her zaman şarap içmenin bir gerekçesi vardır:
"Bu fena bezminde (dünyada) aklın başında olmasın."
Sákî nasıl olmalı bölümünü nakletmiyorum çünkü bir zamanların alışkanlıkları ve eğilimleri bu tarzda yaşanıyormuş.
Ermeni Rum Kıpti delikanlılar arasından seçilirmiş sákîler.
Bence bugün hepimizin ilgisini çekecek bir başka kişinin özelliklerini okumalıyız birlikte. Böylece içki meclisinde herkesi bu ilkeler ışığında değerlendirebiliriz.
Sofralarda her zaman bulunan tatlı tatlı konuşan meclistekileri konuşmasıyla biraz güldüren biraz eğlendiren bu tiplere bugün de rastlamak mümkün.
Nedîm nasıl olmalı bölümünden öğreneceklerimizi uygulamaya kalkarsak ya arkadaş bulamayız ya da gecemiz zehir olur.
"Nedîm şarap içmeye eşlik eden içki sofrasında yarenlik eden kişi demektir. İçki meclisinin vazgeçilmez unsurlarındandır."
Nedîmde bulunması gereken özellikleri okuduğunuzda işin zorluğunu fark edeceksiniz:
"İçki meclisinin nedîmi olan kişi öncelikle edep sahibi ve her yönüyle olgun bir kişi olmalıdır. Güleryüzlü şen şakrak bilgili anlayışlı olmalı ve güzel konuşmalıdır. Temiz yürekli ayağı uğurlu güzel huylu temiz tabiatlı olmalı. Sır saklamalı; namuslu güvenilir ve vefalı olmalı. Latifeler şiirler söylemeli; nükteli ve zarif olmalı; irfanıyla meclisi süslemeli. Güzel ve açık konuşmalı sözünde durmalı zeki ve kavrayışlı olmalı. Hoş sohbet hasletleri övgüye láyık; irfan kaynağı fazilet denizi gibi olmalı."
Bunca özelliği güzelliği niteliği olan birini insan her zaman yanında bulundurabilir bence bu özellikleri taşıyan CV'ye (özyaşam öyküsü) sahip biri istediği bütün işlere girebilir.
Hele sadece içki meclisine onunla birlikte katılanın son durağı alkolizmdir.
Nedîmin işi bununla bitmiyor.
İçki meclisindeki insanlar ona eşit seviyede ise davranışı başka daha üstün seviyelerde ise oturuş kalkışı başka daha aşağı seviyede ise konuşması hitabı başka olmalıdır.
Musiki ile ilgili kavramları da ben ilgiyle okudum. Küçük sákîname sözlüğü de şaraba verilen adları sefahat ile ilgili bazı terimleri bize açıklıyor Osmanlıcasının karşısına Türkçeleri konmuş.
Bazılarını aldım yazıma:
Áb-ı áteş-pare: Kırmızı ve keskin şarap.
Acûz-ı Dehrin Hemşiresi: Yaşlı ve hilekár dünyanın kız kardeşi mecazen şarap.
Báde-i Pîr: Eski şarap yıllanmış şarap.
Kulkul: Sürahiden kadehe şarap koyarken çıkan ses.
Mey-i Köhne: Yıllanmış şarap.
Bu sözlükte mezeleri de bulabilirsiniz.
Ana metin bugünkü dile çevrilseydi sanırım bu kitabın okuru daha çok olurdu.
İçki içen insan neye benzer
Rivayet ederler ki Hz.Ádem bir üzüm çubuğu (asma çubuğu) dikti. Bunu gören şeytan çok sevindi ve bir tavus kurban kanıyla çubuğu suladı. Yaprakları çıkmaya başlayınca bu defa bir maymun keserek onun kanını da üzüm asmasının dibine döktü. Salkımlar oluşmaya başlayınca bir arslan kesti ve kanıyla suladı. Üzüm salkımları olgunlaşıp rengini ve letafetini bulunca bir domuz keserek onun kanıyla da üzüm asmasını suya doyurdu.
Sarhoş olan kimse işte bu dört hayvanın nitelikleriyle görünür. Önce yüzü renkten renge girerek her hareketi tavus kuşuna benzer. İkinci rütbede muymun gibi gülünç olur komik hareketler yapar işi gücü oyun olur. Üçüncü aşamada arslan gibi olur ve etrafına yiğitlik kahramanlık göstermeye başlar. En son durumda ise her yönüyle domuza benzer ve şeytan o kimseyi Hak'tan uzaklaştırır gafil eyler.
Hangi Osmanlı padişahları içki içerdi?
TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda Ulaştırma Bakanlığı bütçesi görüşülürken şaraptan alınan yüksek vergi tartışma konusu oldu.
Bakan Binali Yıldırım "İnsanların ayık gezmesi lazım" diyerek yeni bir içki tartışması başlattı. Bugün devletin üst sivil kadrolarında içki içen kimse yok; herkes ayık."Ayık olmak" bir devlet politikası haline geldi. Bu nedenle devlet seremonilerinde bile kadeh kaldırılmıyor. Bazı çevreler "Osmanlı Devleti de böyleydi" diyor. Öyle miydi değil miydi; gelin bir göz atalım.
ADI: Osmanzade Taib Ahmed (1660-1724). Şairliği padişah özel kátipliği ve tarihçiliği vardı. 11 kitap yazdı:
"Hadikatül-müluk" adlı eserinde; Sultan I. Osmandan II. Mustafaya kadar 22 padişahın hayatını kaleme aldı.
"Hadikatül-vüzera" adlı kitabında ise ilk Osmanlı veziri Alaaddin Paşadan Rami Mehmed Paşaya kadar 108 sadrazamının hal tercümelerini yazdı.
Bizim yararlanacağımız kitabının adı ise "Telhisü Mehasinil-adab".
Kitabın adından da anlaşıldığı gibi Taib Ahmed Efendinin bu eseri; meşhur Arap ilahiyatçı/edebiyatçı Cahizin (776-868) "Minhacüs-süluk" ile tarihçi Mustafa Ali Efendinin (1541-1600) "Mehasinül-adab" isimli kitaplarının sadeleştirilmiş bir özetiydi.
Sadrazam Damat İbrahim Paşaya takdim edilen bu eser 15 bölümden oluşuyordu. 3üncü bölümde İslam halifeleri ve Osmanlı padişahlarının özel hayatlarına ilişkin bilgiler mevcuttu.
BAYEZİDİ İÇKİYE EŞİ ALIŞTIRIYOR
"Telhisü Mehasinil-adab" adlı esere göre Osmanlının ilk sultanları ağızlarına içki koymamışlardı.
İlk padişah Osman Gazi dini bütün Şeyh Edebalinin damadı olduğundan "kadehin gül rengine rağbet etmemişti".
Ancak: Bu eserin aksine bazı tarihçilere göre Osman Gazi Bizanslı beylerle (tekfur) şarap içmişti. Taib Ahmede göre Osman Gazinin oğlu Orhan da içkiden uzaktı.
Her iki padişah da içmiyordu ama toplantılarında komutanlarına iltifat etmek maksadıyla içki/"dolu" sunmuşlardı. Bu adet Yıldırım Bayezid Çelebi Sultan Mehmed ve Sultan I. ve II. Murad döneminde de devam etmişti.
Taib Ahmede göre "Fatih Sultan Mehmed Han ve Sultan Bayezid-i Veli komutanları ve vezirleriyle arada sırada iyşü nuş (içki álemi) ederlerdi. Hatta Bayezid-i Veli Sadrazam Gedik Ahmed Paşayı işret (içki) sırasında katletmişti".
Yine kitabın aksine bir iddiaya göre Yıldırım Bayezid içki içiyordu. Padişahın içki ve bezm (içki meclisi) düşkünlüğünün sebebi eşi Sırp prensesi Maria Despina (Olivera) idi.
LAKABI SARHOŞ OLAN PADİŞAH
Dönelim tekrar Taib Ahmed Efendinin kitabına:
Yavuz Sultan Selim içki kadehine fazla iltifat etmezdi ancak ara sıra içerdi. Heyhat çabuk sarhoş olup şiir okurdu. Bir gün bir eğlence sırasında yine sarhoş oldu; ayağa kalktı; elindeki kadehi öne doğru uzattı ve üzümden ilk şarabı çıkardığı iddia edilen İran Şahını anımsayıp şiir okudu:
"Bint-ül inebin bikrini Cem etti izale."
(Üzümün kızının bekáretini Cem yok etti!)
Kanuni Sultan Süleymanın ilk zamanlarında musiki dinlerken içki içmişliği vardı. Ancak daha sonra içkiyi yasakladı.
"Osmanlının yasağı üç gün sürer" deyimi doğruydu. Kısa bir zaman sonra içki yasağı unutuldu meyhaneler yeniden açıldı.
Padişahlar arasında içkiye en düşkün isim II. Selimdi. Lakabı "Sarhoş" idi. Bu dönemde sınırsız içki serbestliği vardı.
İlginçtir II. Selim içkiye düşkün olmasına rağmen beş vakit namazını da kaçırmazdı. Ve sonra Halvetiyye Şeyhi Süleyman Efendinin telkiniyle içki içmeye tövbe etti. Hatta bir gün hastalandığında hekimlerin iyileşmesi için verdiği ilacı "içinde içki vardır" diye içmedi.
İçkiye karşı padişahlardan biri de III. Muraddı. İçki içmediği gibi huzurunda lafının edilmesinden bile hoşlanmazdı. Bunun altında yatan sebep ise şuydu: Şehzadeliği sırasında babası II. Selim bir gün kendisini içki sofrasına çağırdı. İçki içmesine izin verdi. Ama padişah daha önce Harem Kethüdası Hekimbaşı Kurdoğluna şarap kadehinin içine baş ağrısına neden olacak bazı maddeler koymasını istemişti. Şehzade bu oyundan habersiz şarap kadehini ardı ardına içince birkaç gün baş ağrısından duramadı ve içkiye tövbe etti.
Bir diğer padişah III. Mehmed de babasının yolundan gitti; içki içmedi. Ama onun döneminde Osmanlı kötü bir alışkanlıkla tanıştı: Tütün.
Allahtan tütün günah değildi!
Osmanlı padişahlarının içkiyle ilişkileri hep inişli çıkışlı oldu.
İçki yasağı bazen şiddetle uygulandı bazen ise görmezden gelindi.
Bu uygulamalarda padişahların kişisel yaşamlarının etkisi vardı:
Örneğin I. Ahmed çok dindardı ve onun döneminde içki yasağı çok etkiliydi.
MEYHANEYİ ÖVEN ŞEYHÜLİSLAM
Osmanlı Devleti için 17. yüzyıl "duraklama" dönemiydi.
Osmanlı savaş kaybettikçe gericileşti. İçki yasakları bu dönemde arttı. Tüm kötülüklerin sebebi bu uğursuz içkiydi!
IV. Murad kendisi içmesine rağmen halka alkol sigara ve kahve kullanılmasını yasakladı. İçki içenler darağaçlarında sallandırılırken IV. Muradın Şeyhülislamı Zekeriyazade Yahya Efendi bakın şiirinde ne diyordu:
"Mescitte riyamişler etsin ko riyayı/ Meyhaneye gel kim ne riya var ne mürai..." (Bırak mescitte ikiyüzlüler devam etsin riyakárlığa/ Sen meyhaneye gel ki orada ne riya var ne riyakár.)
Sultan İbrahim döneminde yeni keyif verici maddeler ortaya çıktı: Bunların başında burundan çekilen enfiye (burun otu) vardı.
Bir tür uyuşturucu olan enfiyeyi zamanla padişahlar ve sadrazamlar kullanacaktı.
Bir sonraki padişah IV. Mehmed avcılığa ve eğlenceye çok düşkün olmasına rağmen içkiden uzak durdu. Hatta yasakları katılaştırdı.
Ve 17. yüzyıldaki içki yasağı Osmanlıyı yeni bir alkol çeşidiyle tanıştırdı: Rakı.
Rakı -görünürde sudan farklı olmadığı için- içki yasağını delmek maksadıyla Osmanlıya giriverdi.
Görüldüğü gibi bize ait zannettiğimiz rakı maalesef "milli içkimiz" değildi. "Rakı" sözcüğü Türkçe değil Arapçaydı. Arap ülkelerinde "arak" denilmekteydi.
Rakıyı Osmanlı Sarayı da pek sevdi. III. Ahmed çoğunlukla geceleri hünkár sofasında balkonda yumuşak yastıklar içinde yarı yatmış bir halde oturur sadrazamı şairleri ve dalkavuklarıyla rakı içerdi.
Bir sonraki padişah I. Mahmud da içkiyi seviyordu.
İçkinin seyri 18. yüzyılda da değişmedi. Bazen yasaklandı bazen serbest bırakıldı.
Ne zaman paraya ihtiyaç duyuldu içki içimi serbest bırakıldı. Çünkü alkolün alım satımından alınan "Zecriye Vergisi" hayli yüklüceydi!
Fındıklı Mehmed Ağa bu durumu "Silahdar Tarihi" adlı eserinde şöyle yazdı:
"Hazine çok sıkıntı içindeydi içki yasağı kaldırıldı. Meyhanelere ve tütün içmeğe izin verildi. Tütüne de ayrıca gümrük kondu."
Aynen bugün gibi ithal edilen içkiden alınan fon getirisi hayli iyiydi.
EN İÇKİCİ PADİŞAH: II. MAHMUD
Osmanlı Sarayı tarih boyunca ne trajedilere tanıklık etti: III. Mustafa yemeğine zehir konularak öldürüleceği korkusu nedeniyle hep panzehirler kullandı ve bunun sonucu uyuşturucu bağımlısı oldu!
Osmanlıda içkiye savaş açan son padişah III. Selim oldu. Musikiye olan ilgisiyle bilinen bestekár padişah ne kadar meyhane varsa hepsini kapattı. Yasağa rağmen içki içmekte ısrar edenleri astırdı.
Sonra ne oldu:
Son dönem Osmanlı padişahları arasında içkiye en düşkün kişi II. Mahmud yasakları deliverdi.
Tarihçi Necdet Sakaoğluna göre Abdülmecid içki bağımlısıydı; bazı geceler körkütük sarhoş durumda mabeyinciler tarafından arabasına konulup saraya götürülürdü.
II. Abdülhamidinanılarına göre kardeşi padişah V. Muradı içkiye alıştıran geceleri sık sık buluştuğu şair Namık Kemaldi.
II. Abdülhamidin de içtiği biliniyor. Ama o ne rakı ne şarap içiyordu. O "şeker suyu" rom içiyordu!
"Batıcı İttihadcıların Padişahı" V. Mehmed Reşad ağzına içki koymazdı.
"Hain olup olmadığına" henüz karar verilemeyen son padişah Sultan Vahideddin de içki kullanmayanlar arasındaydı.
Gelelim sonuca: Şimdi biz meseleyi "ayık kafa" sorununa indirgeyip padişahların şehzadelerin içki içmelerindeki temel meselelere gözümüzü kapatıp "Osmanlıyı büyütenler ayık kafa ile gezmiyordu batıranlar ise hep ayıktı" gibi absürd bir değerlendirme yapabilir miyiz?
Ama ne yazık ki yapanlar var!
İÇKİ İÇEN HALİFELER!
OSMANZADE Taib Ahmedin "Telhisü Mehasinil-adab" kitabında İslam halifelerinin içkiyle ilişkileri de yer alıyor.
Halifeler fethettikleri topraklarda içkiyle tanışmışlardı. Oysa İslamın ilk yıllarında sert bir yasak vardı.
Hz. Ömer hamamda vücudunu şaraplı suyla yıkayan Halid Bin Velide "Şarabın içilmesi kadar vücuda sürülmesi de yasak" demişti.
Gelelim halifelere...
Tarihçi Taib Ahmed Efendi halifeler hakkındaki bilgileri İslam dünyasının önemli ilim adamları arasında gösterilen Cahizin (776-868) "Minhacüs-süluk" adlı kitabından almıştı.
Bu kitapta içki içen Emevi ve Abbasi hükümdarları şunlardı:
"Müslümanlar arasında içkinin yayılmasının nedenlerinden biri de Emevi halifelerinden Yezid Bin Muaviye Abdulmülk Bin Mervan Yezid Bin Abdulmülk Velid Bin Yezid gibi kimselerin içki düşkünü olmalarıydı. Arap hükümdarlarından Numan ve Hişşam ile küçük emirliklerden çoğu haftada bir gün işret ederlerdi (içerlerdi).
(...) Emevi hükümdarlarından Yezid bin Velid ayyaş idi; vaktini sarhoş olup ayılmakla geçirirdi. Abdülmelik ayda bir kere; Velid Bin Abdülmelik haftada bir kere; Süleyman ve Merdan Bin Mehmed üç günde bir kere içerlerdi.
(...) Abbasilerden zevkusefa sofralarına en ziyade rağbet eden halifeler; Hadi Reşid Emin Memun Mutasam Vasık Mütevekkil idi. Abbasi halifelerinden Ebul Abbas haftada bir kere salı gecesi içerdi. Hadi ve Mehdi iki günde bir kere; Harun ve Memun haftada iki kere içerdi. Bunlar nihayet giderek ayyaş olmuşlardır. Mutasım perşembe ve cuma günlerinde ve toplantılarda içerdi. Ama Vasık cuma gecesi ve toplantı günlerinde içmez diğer geceler içmezse uyuyamaz rahat edemezdi."
Emevi ve Abbasilerden içki düşkünleri olduğu gibi içkiye karşı hükümdarlar da vardı. Örneğin Emevilerden Ömer Bin Abdülaziz ve Abbasilerden Muhtedi ile Mansur gibi birçok halife de içkiye karşı mücadele vermişlerdi.
Fatimilerden Mustansır içki sofraları kurdurmasıyla bilinirken Hakim Biemrillah tam tersine içkiye düşmandı.
İslam içkiye izin vermiyordu. (Maide Suresi 90-91 ve Bakara Suresi 219).
İslam inancına göre içkinin bir damlası bile haramdı. İçki murdardı. Bu nedenle içenlerin cezaya çaptırılması gerekiyordu.
Bin Harep Velid Bin Akabe Yezid Bin Muaviye Ömer Bin Hattab vs. İslamda içki cezası alan ilk isimlerdi. Aslında mazeretleri vardı: "Biraz ferahlamak" ve "türlü düşüncelerden kafalarını kurtarmak!" gibi.
Nedeni ne olursa olsun yasağa cezaya rağmen bazı halifeler hem de konumlarını bile göz ardı ederek haram olduğunu bile bile içki içmişlerdi.
Eh ne diyelim; günahları boyunlarına!
BUNLARI BiLiYOR MUYDUNUZ?
TÜRKLERİN milli içkisi kısrak sütünden mayalanma yoluyla yapılan kımızdır. 1960lı yıllarda bazı Türkçü/Bozkurtçu gençler rakı şarap değil "milli içki" diye kımız içerlerdi. Ülkücülüğe ne zaman "Türk-İslam Sentezi" yerleşti bu hareket içinde kımız içme geleneği son buldu.
İçki yasağı hiçbir dönemde hiçbir ülkede tam olarak uygulanamaz. Ayrıca bazı İslam düşünürleri kimi hadislere dayanarak İslamın içkiye izin verdiğini ispat etmeye çalışırlar. Bunlardan biri de Milli Şair Mehmet Akif Ersoyun damadı ilahiyatçı Ömer Rıza Doğruldur. İslamiyet ve dinler tarihi üzerine eserler vermiş Doğrul iyi bir içiciydi. Sirkecideki Konyalı Lokantasında hem içkisini içer hem de yazılarını kaleme alırdı. Kuran-ı Kerimi "Tanrının Buyruğu" adıyla Türkçeye çevirdi. "Çeviri parasını içkiye yatırdı" diye çok eleştirildi.
Milli Şair Mehmet Akif Ersoy 24 yaşına kadar içti sonra bıraktı. Yakın arkadaşı Neyzen Mehmet Akifi içkiye başlatmak Mehmet Akif ise Neyzene içkiyi bıraktırmak için çok uğraştı. İkisi de başarılı olamadı.
Türk ressamları arasında en çok içki içenlerden biri de Çallı İbrahimdi. Neyzen bir akşam elinde rakı şişesi Çallı İbrahime giderken Bakırköy Hastanesinin başhekimi Mazhar Osmanla karşılaştı. Mazhar Osman daha hastaneden yeni çıkan Neyzeni elinde şişe ile görünce çok kızdı. Hemen şişeyi kendisine vermesini istedi. Neyzen içkinin yarısının Çallı İbrahime ait olduğunu söyledi. Mazhar Osman "O halde hemen yarısını boşalt" dedi. Neyzen "Boşaltamam üstteki bölüm Çallının" yanıtını verdi!
Türkiyedeki siyasal İslamın manevi lideri Necip Fazıl Kısakürek uzun bir dönem içki içip kumar oynadı. Ama daha sonra ikisine de tövbe etti.
Şair Yahya Kemal içki masasında en küçük bir münasebetsizliği bile hoş karşılamazdı. Yakın arkadaşı Yakup Kadri Karaosmanoğlundan öğrendiği Bektaşilerin "Masaya nasıl oturdunuz ise öyle kalkınız" sözünü pek severdi.
İslami temelde gelenekten kopmayan Batılı bir yaşamı savunan şair Namık Kemal rakıya pek düşkündü. Babası II. Abdülhamidin Müneccimbaşısı Mustafa Asım her mektubunda adeta oğluna yalvarırdı: "Nolur şu içkiyi biraz azalt!"
Bülent Ecevit içki sevmezdi. Turgut Özal Semra Hanımın ısrarıyla sadece bir kadeh konyağa hayır demezdi. Süleyman Demirel ise keyifli olduğunda bir iki kadeh içerdi.
ALINTIDIR.
Konu Bilgileri
Bu Konuya Gözatan Kullanıcılar
Şu anda 1 kullanıcı bu konuyu görüntülüyor. (0 kayıtlı ve 1 misafir)