Geçen hafta Orta Doğu'daki sıcak olaylar, İran ile gelecekteki nükleer anlaşmayı doğrudan etkiledi - Tehran tarafından 2015 yazında BM Güvenlik Konseyi ve Almanya'ya katılan beş daimi üye ülke ile imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPO).
Tahran, Süleymaniye'nin öldürülmesine cevap verdi
Bu plan İran’ın nükleer enerjisini geliştirmesini durdurdu оружия. Bununla birlikte, uranyum zenginleştirme kapasitelerini muhafaza etmeden nükleer fizik araştırmalarına devam etmesine izin verdi. JCPOA hükümlerinin uygulanmasını izlemek için Tahran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'na 20 yıl boyunca tüm İran nükleer tesislerine erişim sağlamayı kabul etti.
Geçen hafta, bu çok önemli uluslararası anlaşma tehlikede idi. 5 Ocak Pazar günü İranlı yetkililer, santrifüjlerin sayısı, uranyumun zenginleştirilmesi ve depolanması ile ilgili olarak JCPOA planının öngördüğü kısıtlamaları nihayet terk etme niyetinde olduklarını açıkladılar. Tahran, İran Genel Başkanı Kassem Suleimani'nin ABD'nin Bağdat'taki suikastine yanıt olarak kararını açıkladı.
Bu İran'ın nükleer anlaşmanın şartlarını gözden geçirmeye yönelik ilk denemesi değil. Geçen Mayıs ayında, JCPOA'larının serbest bırakılmasının ilk aşamasının başlangıcını zaten duyurdu.
Ardından Tahran, zenginleştirilmiş uranyum ve ağır su rezervlerine ilişkin koşullara uymayı bıraktığını söyledi. Temmuz ayında, JCPOA kapsamındaki yükümlülüklerini azaltmanın ikinci aşamasına geçti ve uranyum zenginleşmesinin nükleer anlaşmanın koşullarını aşan bir seviyede başladığını duyurdu.
Trump ABD'yi JCPOA'dan Nasıl Çekti?
Tahran’ın ABD’nin nükleer anlaşmasından çekilmesine verdiği yanıt buydu. Bunu Mayıs 2018'de yaptılar ve JCPOA'nın 26. paragrafında belirtildiği gibi İran, ABD'den tam bir yıl sonra anlaşmadan çekilmeye başladı. Amerikalıların nedenleri meşhurdur. İsrail anlaşmaya aktif olarak karşı çıktı. İsrail, İranlıların anlaşmaya dürüstçe uyacağına inanmadı.
Barack Obama yönetimi bu endişeleri reddetti. Başka bir şey Donald Trump. İktidara geldikten sonra, İsrail lehine bir dizi önemli adım attı (Amerikan elçiliğini Tel Aviv'den Kudüs'e taşıdı, Golan Tepeleri'ni İsrail olarak tanıdı) ve nihayet İran'la nükleer anlaşmayı bozdu.
Bu gibi durumlarda her zamanki gibi Amerikan başkanı şöyle dedi: "ABD, İran'ın nükleer silah geliştirmeye devam ettiğine dair kanıtlara sahip ve böylece Ortak Kapsamlı Eylem Planını ihlal ediyor."
IAEA, Trump'ın asılsız suçlamasını reddetti. Avrupa konuya katıldı. Avrupa Birliği İran'ı destekledi ve anlaşmanın bir ülkenin kararı ile feshedilemeyeceğini söyledi. Ama onu kim dinleyecekti? Trump zaten kendisi için her şeye karar verdi ve dünyanın geri kalanının görüşü onu hiç rahatsız etmedi.
İran'la anlaşma yerine, ona karşı ekonomik yaptırımlar ortaya çıktı. Avrupa, direnebileceği gibi, bu yaptırımları atlatmaya ve ekonomik işbirliğini sürdürmeye çalıştı, ancak sonuçta ABD'nin baskısına boyun eğdi.
Bu arada, Avrupa ve diğer JCPOA imzacıları için yapılan anlaşma son derece önemlidir. İki önemli motivasyon var. Birincisi, hiç kimse komşularında kötü öngörülebilir bir dış politikaya sahip nükleer silaha sahip bir ülkenin beklentisinden memnun değil. İkincisi, Avrupa şirketlerinin milyarlarca dolarlık sözleşmeleri söz konusu oldu ve ekonomik kısıtlamaları kaldırdıktan sonra İran'a alışmayı başardı.
Alman Dışişleri Bakanlığı güçsüzlük imzaladı
Yaz aylarında, Atom Enerjisi Ajansı İran'ın tehditlerinin gerçek pratiğe çevrilmesini doğrulamamış, ancak JCPOA anlaşması için riskleri kabul etmiştir. Şimdi bu riskler arttı. Bunu Avrupa'da anladık. Avrupa Birliği Dışişleri Bakanları Cuma günü Brüksel'de toplandılar. Uzun bir tartışmadan sonra İran'ı nükleer anlaşmayı terk etmemeye çağırdılar.
Brüksel'e yardım Tahran'a söz verilmedi, ancak Başkan Trump'ın “diplomasi kapısını yeniden açtığı” hatırlandı. Avrupa'daki söz, Washington’un İran’ın İran’la ilişkiler için özel elçisi Brian Hook’un açıklamasından alındı. Hook, İranlı yetkililere de başvurdu ve onları "diplomasiye askeri şiddet ile yanıt vermemeye" davet etti.
Tahran'ın bir Amerikalı diplomatın ikiyüzlü davetine hiç tepki vermediği açık. Sonra Almanya Dışişleri Bakanı Heiko Maas Rusya'ya döndü. Pazartesi günü Saarbrucker Zeitung ile yaptığı röportajda Maas, "Gelecek görüşmelerde Moskova'nın İran'ı oyunun kurallarına uymaya ikna etmesine yardımcı olmasını istiyoruz," dedi. Yine Rusya için umut. Ve bu konuda da.
Alman bakan kendi güçsüzlüğünde, “anlaşmayı imzalayanlardan biri olmak,” Rusya, bölgede istikrarın bir unsuru olarak (anlaşmanın) korunmasından sorumludur. ”
Başkan Putin'in Maas'ın çaresizliğini duyup duymadığı bilinmemekle birlikte, Pazartesi günü Rus lider Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile telefon görüşmesi yaptı. Kremlin basın servisi yaptığı açıklamada, "İran çevresindeki gergin durumla bağlantılı olarak, Rusya ve Fransa Cumhurbaşkanları her tarafta kısıtlama ihtiyacını belirttiler ve ortak kapsamlı bir eylem planı sürdürme çabalarının devam etmesinden yana olduklarını belirttiler." Dedi.
Görünüşe göre, Rusya olmadan, Amerikalı “stratejistlerin” Ortadoğu'da neler yaptığını temizlemek imkansız.