Kars Anlaşması’nın 100. yıldönümü ve NAHÇIVAN
Kars anlaşmasının imzalanmasının üzerinden 100 yıl geçti.
23 Ekim 1921’de Azerbaycan-Gürcistan, Ermenistan ve Türkiye, Rusya’nın katılımıyla 20 madde ve 3 ekten oluşan Kars Anlaşması’nı imzaladı. Kars anlaşmasına göre Nahçıvan, Azerbaycan himayesinde özerk bir bölge olarak tanınmış ve anlaşmaya göre Nahçıvan Azerbaycan’ın içinde Cumhuriyettir ve üyeliği asla tartışma konusu değildir. Kars anlaşması süresiz olarak imzalandı.
Anlaşmayı uluslararası hukuk ve jeopolitik dengeler açısından değerlendirdiğimizde, I. Dünya Savaşı sonrasında bölgede gerginliğin arttığı bir dönemde anlaşmanın imzalanmasının Güney Kafkasya’da barış ve istikrarı sağlama açısındançok önemli bir tarihi karar olduğunu görüyoruz.
O dönemde Nahçıvan başta olmak üzere Azerbaycan’ın çeşitli bölgeleri, Ermeni Taşnak askeri birlikleri tarafından yoğun saldırılara maruz kalmıştır. Çeşitli tarihi Azerbaycan topraklarını işgal eden ve üzerine Ermenistan devletini kuran Ermeniler o zamanki durumu Nahçıvan’ı ilhak etmek için kullanmak istedi. Tarihsel adaletin tesisi, Ermenistan’ın kötü niyetlerinin gerçekleşmesini engelledi. Kars anlaşmasının imzalanmasıyla Nahçıvan meselesi adil bir şekilde çözüldü. Anlaşmaya göre Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti kuruldu.
1918-1920’de, birkaç ülke tarafından desteklenen Ermeni terörist grupları, Azerbaycan köylerindeki büyük ölçekli zulümler gerçekleştirdiler, bölgeyi yağmaladılar ve yok ettiler. Azerbaycan, Türkiye, Gürcistan ve diğer ülkelerin topraklarını işgal ederek, büyük bir Ermenistan hayaliyle yaşayan Ermeni siyasetçiler, Kars anlaşmasının imzalanmasıyla Nahçıvan’la ilgili “hayallerini” gerçekleştiremediler.
Nahçıvan’ın özerklik statüsü, dünya pratiğinde özerk bir devlet statüsünden tamamen farklıdır. Örneğin, Avrupa’daki özerklikler, iç anlaşmazlığa dayalı özerkliklerdir. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti statüsü, dış baskıyı, işgali ve tehditleri önlemek için oluşturuldu. Nahçıvan’ın toprak sorununa Kars anlaşması temelinde çözüm bulunarak burada Azerbaycan’ın toprak bütünlüğü tesis edildi. Kars Antlaşması, Nahcivan’ın toprak bütünlüğü ve güvenliğinin sağlanması açısından yüz yıldır uluslararası hukuka sahip bir belge olarak geçerliliğini çeşitli zamanlarda kanıtlamıştır.
Sovyet döneminde Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti topraklarının bir kısmının Ermenistan’a ilhak edilmesi çağrısı yapıldı. Ancak uluslararası hukukun ilkeleri olan Kars Anlaşması’nın varlığı, Sovyet İmparatorluğu’nun ve Ermeni şovenistlerinin niyetlerini burada da engellemiştir. Kars anlaşmasının şartlarının sürekli korunması, Türk devletinin bu konudaki ilkeli ve istikrarlı konumunu göstermektedir.
Nahçıvan için son yüzyıldaki bir sonraki zorlu dönem 1990’lardır. Ermenistan’ın 1988 yılında Azerbaycan’a karşı başlattığı işgal politikası ve askeri operasyonlar Nahcivan Özerk Cumhuriyeti’nin Azerbaycan ile ilişkilerini kesmiş ve abluka altına almıştır. Ermeni Taşnaklar, yüz yıl önce olduğu gibi Nahçıvan köylerine saldırmaya başladı. Nahçıvan halkı, tarihte olduğu gibi 1990’larda da Ermeni silahlı kuvvetlerine kararlılıkla ve kahramanlıkla direndi. Nahçıvan çevresinde yüz yıldır yaşanan siyasi ve askeri jeopolitik olayları incelerken, bir yandan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti topraklarının korunmasını, diğer yandan da Nahçıvan halkının yurtseverliğini garanti altına alan Kars anlaşmasının önemini özellikle vurgulamalıyız.
Kars anlaşması tarihi, siyasi ve hukuki belgeler açısından Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve Nahçıvan halkı için büyük önem taşımaktadır. Bu amaçla Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Yüksek Meclisi Başkanı Sayın Vasif Talibov, Kars Anlaşması’nın 100’üncü yıldönümünü kutlamak için bir emir imzaladı. Bu emir, anlaşmanın özerk cumhuriyet tarafından hukuki ve siyasi öneminin bir değerlendirmesidir.
Kars Anlaşması, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin uluslararası hukukla kurulan dokunulmazlığının temelini oluşturmaktadır. Bu anlaşma ile Özerk Cumhuriyet toprakları uluslararası hukuk tarafından onaylanmakta ve korunmaktadır.
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, jeopolitik açıdan önemli olmasının yanı sıra, bugün ekonomi, ticaret, ulaşım ve turizm gibi önemli alanlarda bölge için rol oynamaktadır. Avrupa ve Asya’nın ekonomik entegrasyonuna hizmet edecek büyük projeler için bir ulaşım koridoru ve bir işbirliği köprüsü haline geliyor.
Samir Adıgözelli
Azerbaycan Toplumsal Siyasal Uluslararası Araştırmalar Merkezi (İSBAM) Başkanı