2 Geçmişte Sovyet Rusya başta olmak üzere, Bulgaristan, Macaristan, Çekoslovakya, Doğu Almanya, Romanya, Polonya, Yugoslavya, Kuzey Kore, Vietnam, Küba, Çin Halk Cumhuriyeti ve Arnavutluk ekonomilerinin organizasyon biçimini oluşturan sosyalizm, en az büyük çapta üretimde kullanılan maddi üretim araçları kamu mülkiyetinde olan; hangi malların ne miktarda, nasıl üretileceği, elde edilen mahsulün nerede, nasıl kullanılacağı merkezi plânlama ile tesbit edilen bir sistemdir,
3 i) Kamu mülkiyeti sosyalizmin dayandığı temel kurumlardan birisidir. K i) Kamu mülkiyeti sosyalizmin dayandığı temel kurumlardan birisidir. K. Marx tarafından sosyalizmin ileri aşaması olarak nitelenen ve «herkesin yeteneklerine göre çalışması, gereksinmelerine göre pay alması» esasına dayanan komünizmde arazi ve sermaye mallan, hatta tüketimi tüketicinin kendisine bağlı olmayan tüketim mallarının kamu mülkiyetinde olacağı ileri sürülmekte; özel mülkiyet tüketimi tüketiciye bağlı tüketim mallarına inhisar ettirilmektedir.
4 Komünizme geçiş merhalesi olarak görülen sosyalizmde (proletarya diktatörlüğü safhasında) ise, büyük ölçüde üretimde kullanılan arazi ve sermaye mallarının, başka bir deyimle, başkalarının emeğini kullanarak işlenen arazi ve sermaye mallarının kamu mülkiyetinde olması yeterli görülerek,
5 tarım sektöründe küçük aile işletmeleri, ciltçilik, ayakkabı tamirciliği, baca temizleme, terzilik, elektrik tesisatı tamirciliği, çamaşır yıkama, saç yapma, fotoğraf çekme, resim yapma, marangozluk gibi, sermayeden çok emek faktörünün hakim olduğu küçük işlerin yapılması özel kişilere, kooperatif işletmelere bırakılabilmektedir.
6 Çünkü bu türlü işletmelerde, sosyalist deyimle, ücret esareti yoktur; insanın insan tarafından sömürülmesi söz konusu değildir. Ayrıca, bu türlü işletmelerin özel kişilere bırakılması, devlet eli ile yönetilmesinden daha rasyonel olmasından ileri gelmektedir.
7 İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra sosyalist rejimi kabul eden bazı ülkelerde köylülerin geleneklere bağlılığı, çoluğu çocuğu ile üzerinde çalışarak geçimini sağladığı toprağından vazgeçmemekte direnmeleri nedeni ile tüm toprakların kamulaştırılması yararlı görülmemiştir. Örneğin, Polonya ve Yugoslavya'daki komünist idare toprakların Sovyet Rusya, Bulgaristan, Macaristan, Romanya, Doğu Almanya ve Çekoslovakya'da olduğu ölçüde kamulaştırılması yoluna gitmemiştir
8 ii) Arazi ve sermaye üzerinde özel mülkiyetin tanınmadığı sosyalizmde arazi ve sermaye üzerinde mevcut olmayan mülkiyet hakkının miras ve vasiyet yolu ile devredilmesi de söz konusu değildir. Ancak özel mülkiyete konu olan mallar ve kıymetler belli bir ölçüde miras yolu ila edinilebilir.
9 Örneğin, Sovyet Rusya'da tüketim malları üzerinde özel mülkiyet hakkı tanınmıştır. Sovyet vatandaşları birden fazla elbiseye, televizyona, otomobile, bir konuta ve yaz evine, mücevherat ve tasarruf mevduatına sahip olabilirler. Bu malların belli ölçüde miras yolu ile intikali mümkündür.
10 iii) K. Marx tarafından sosyalizmin ileri aşaması olarak nitelenen ve «herkesin yeteneklerine göre çalışması, gereksinmelerine göre pay alması» esasına dayanan komünizmde arazi, sermaye ve hatta tüketimi tüketicilerin kendilerine bağlı olmayan tüketim malları toplum mülkiyetinde olacağından, bu malların nerede ve nasıl kullanılacağını tayin etme hakkı topluma ait olacak; üretimin organizasyon ve yönetimi kamu işletmelerinin elinde bulunacak; özel kişilerin ticarî amaçlı girişimde bulunmaları söz konusu olmayacaktır.
11 Komünizme geçiş merhalesi olarak görülen sosyalizmde (proletarya diktatörlüğünde) özel kişilere ve kooperatif şirketlere başkalarının emeğini kullanmadan kendileri tarafından işletilen ve sermayeden çok emek faktörünün hakim olduğu küçük işletmelere sahip olma hakkı tanınmakla birlikte bunların piyasa ekonomilerindeki girişim serbestisine benzer bir serbestiden yararlandıkları söylenemez. Bunların faaliyetleri merkezi plânlama tarafından belirlenir ve kamu makamları tarafından kontrol edilir.
12 Örneğin, Sovyet Rusya'da satmak için mal satın almak, birisini çalıştırarak satış için mal üretmek yasak olmakla beraber, özel kişilerin lisans alarak ayakkabı tamirciliği, terzilik, ciltçilik, baca temizleyiciliği, elektrik, su tesisleri tamirciliği, çamaşır yıkama gibi işleri yapmalarına izin verilmektedir; hukukçu, doktor, dişçi gibi hizmet arz eden meslekler devlet hizmetine ilaveten mesleklerini ifa edebilmektedirler. Bununla beraber, bunların kapitalist piyasa ekonomilerindeki girişim serbestisine benzer bir serbestiye sahip olduklarını söylemek mümkün değildir.
13 Sosyalizmde tarım, küçük sanatlar ve hizmet sektöründe sermayeden çok emek unsurunun hakim olduğu küçük işletmelere sahip olma sına izin verilen özel kişiler ve kooperatif kurumlar hariç, vatandaşlar esas itibariyle kamu işletme ve kuruluşlarında istihdam edilir. Her işletmenin hangi girdileri kullanacağı, hangi teknik politikayı izleyeceği, ne kadar yönetici, teknik ve idarî personel ve işçi istihdam edeceği, bunlara ne ücret ödeneceği v.b. merkezi plânda tesbit edilir. Genel olarak vatandaşlara meslek ve çalışma yerini seçme özgürlüğü tanınmaktadır.
14 Endüstriler ve meslekler arasındaki ücret farkları, tüketim kalemlerinde bir kısım meslek ve müstahdemlere tanınan özel tahsisler çalışan nüfusun çeşitli endüstri ve mesleklere dağılımını sağlamaya yardım etmekle beraber, vatandaşın kamu işletme ve kurumlarında kendisine gösterilen işleri beğenmemesi halinde, piyasa ekonomilerinde olduğu gibi, kendi başına bir iş yapma veya başka bir patrondan iş talep etme olanağı yoktur.
15 Proletarya diktatörlüğünü izleyecek olan ve «herkesin yeteneklerine göre çalışması, gereksinmelerine göre pay alması» istenen komünizm aşamasında ise, ücret farkları ve diğer ayrıcalıkların düzenleyici rolü ortadan kalkacak, çalışan nüfusun plânın ön gördüğü meslek ve işyerlerine dağılımını sağlamak büsbütün güçleşecektir.
16 Çünkü böyle bir düzenin islemesi bugünkü insanın yerine bambaşka bir insanın geçmesi, insanların toplum yararına çalışmayı kazanca tercih etmeleri, altruizm ve sosyal şevkle dolu bir davranışı benimsemeleri, mal ve hizmet üretiminin herkesin gereksinmelerini karşılamaya yeter bir düzeye ulaştırılması gibi gelişmeleri zorunlu kılacaktır. Bunlar olmadan, meslek ve işyerini seçme serbestisi ile eşit ücret ödenmesi hedefinin aynı zamanda gerçekleştirilmesi mümkün görülmemektedir.
17 iv) Sosyalizmde arazi ve sermayenin esas itibariyle kamu mülkiyetinde olması, üretimin organizasyon ve yönetiminin kamu işletmelerinin elinde bulunması insanlar arasında alacak-borç ilişkilerinin meydana gelmesini, ayni hakların doğmasını büyük ölçüde önler.
18 Bu hal, kamu makamları tarafından hazırlanan statü, çizelgelerin, çıkarılan emirlerin, özel mülkiyet ve girişim özgürlüğünün esas olduğu kapitalist piyasa ekonomilerindeki sözleşme yapma serbestisinin yerini almasına yol açar. Sosyalist iktisat düzeninde üretimin organizasyon ve yönetimi kamu işletmelerinin elinde olduğuna ve girişim serbestisi bulunmadığına göre, bireylerin piyasa ekonomilerinde olduğu gibi, ticari amaçlı ortaklık kurmaları söz konusu değildir.
19 Herkesin kamu işletmelerinde ve kurumlarında işçi olarak çalıştığı Sovyet Rusya'da işçilere sendika kurma hakkı tanınmıştır. Ancak, bu sendikalar piyasa ekonomilerinde olduğu gibi ücret pazarlığı yetkisinden yoksundurlar; grev hakkına sahip değildirler.
20 Sosyalist düzende sendikaların görevleri, Sovyet Rusya'da olduğu gibi, çalışma disiplinini sağlamak için çalışmada sosyalist tutumun eğitilmesi, işçilerin sosyal mülkiyeti korumalarının sağlanması, organize toplantılar düzenleyerek işin rasyonalize edilmesine, kalitenin yükseltilmesine çaba gösterilmesi, mahsul normlarının ayrıntılarını hazırlama çalışmalarında yönetime katılma gibi konularda toplanmaktadır. Sendikalar devletin kontrolü altındadır. Lenin'e göre, sendikalar komünizm için bir okul ve komünist partisinin ekonomi programını çalışan kütleye benimseten bir araçtır.
21 v) Kapitalist piyasa ekonomilerinde insanları iktisadî faaliyete sevk eden kişisel çıkar ve kâr motifinin sosyalizmde yerini toplum çıkarına ve altruizme bırakması istenir. Özel kişilerin malik olamamaları, kâr saiki ile girişimde bulunamamaları iktisadi faaliyetlerde kâr ve kişisel çıkar motifinin yerini başka motiflerin almasını zorunlu kılar.
22 Sosyalizmde insanlardan toplum yararına çalışmaları istenir; fakat insanların çalışma şevkini artırmak, üretimdeki etkinliğini yükseltmek için yapılan işin kalite ve kantitesine göre farklı ücret ödenir; sosyal hizmetlerin arzında fark gözetilir.
23 Örneğin, yüksek ücretle birlikte daha iyi konut ve araba tahsis edilir, sağlık hizmetlerinde fark gözetilir; iyi çalışan işçilere şeref payesi verilir; bazı vergi ve harçlardan muaf tutulur; sosyal sigortadan yararlanma derecesi artırılır; beklenen asgari verimi sağlayamayanlar ise, cezalandırılır. Kısaca, insanlardan toplum çıkarına çalışmaları istenmekle beraber, iktisadî ve iktisadî olmayan tedbirlerle verimin artırılmasına çalışılır.
24 Bazı yazarlar Sovyet Rusya'da çeşitli sanayi kollarındaki işletmelerde Amerika Birleşik Devletlerinde aynı büyüklük ve kapasitedeki işlet melere nazaran 2-3 misli fazla işçi istihdam edildiğini; Rus işçisinin prodüktivite düşüklüğünün sistemin teşvik unsurlarının yetersizliğinden mi, yoksa başka faktörlerden mi ileri geldiğinin tesbitinin güç olduğunu ileri sürmektedirler
25 K. Marx tarafından sosyalizmin ileri aşaması olarak nitelenen ve «herkesin yeteneklerine göre çalışması, gereksinmelerine göre pay alması» istenen komünizm aşamasında prodüktivitenin sağlanması her halde bambaşka bir insan türüne ihtiyaç gösterecektir.
26 Sosyalistler Marxist teorinin etkisi ile kâra kapitalizmin simgesi olarak bakarlar. Fakat zamanımızın sosyalist ülkelerinde kâr işletmelerin kendi kaynaklarından giderlerini karşılamaya çaba harcamalarını sağlayan ve gelir gider arasındaki farkı devlete sevk etmeyi mümkün kılan bir muhasebe aracı olarak var olagelmiştir yılında ise, Evsei G. Libermann'ın girişimi ile Sovyet Rusya'da kâr işletmelerin gelişmesinde önemli bir kriter olarak kabul edilmiştir
27 iv) Sosyalizmde maddî üretim araçlarının (arazi ve sermayenin) kamulaştırılması, bunların nerede, nasıl kullanılacaklarını belirleme hakkının fertten devlete geçmesine yol açar. Rekabet içinde faaliyet gösteren özel işletmeler yerini devlet işletmelerine bırakır. Bu hal rekabet rejimi yerine merkezi plânlamaya dayanan bir ekonomik organizasyonu zorunlu kılar. Hangi malların, ne miktarda üretileceği, elde edilen mahsulün nereye ve kime tahsis edileceği merkezi otorite tarafından hazırlanan iktisat plânları ile belirlenir.
28 K. Marx ve Engels'e göre, modern kapitalizmin gelişme süreci içinde üretim güçleri artan bir şekilde toplumsal bir karakter alırken, üretim ilişkileri buna tezat teşkil eden bir biçim almıştır. Bu tezadın giderilmesi için üretim araçlarının toplumlaştırılması, üretimin toplumun gereksinmelerine göre plânlı bir şekilde düzenlenmesi zorunludur
29 Ulusal ekonominin tümünü kapsayan plânlama sosyalizmin temel özelliklerinden birisidir. Fiyat ve rekabet kurumunun liberal kapitalizmdeki düzenleyici fonksiyonunu sosyalizmde emredici plânlama üzerine alır. Gerçi Sovyet Rusya ve Doğu Avrupa’nın komünist memleketlerinde çalışan nüfusun çeşitli endüstri ve mesleklere dağılımında, tüketim mallarının talebi ile arzı arasındaki dengenin sağlanmasında fiyatlardan yararlanılmaktadır.
30 Ancak, arazi ve sermayenin çeşitli endüstri ve işletmelere tahsisi, hangi malların, ne miktarda, nasıl üretileceği, üretilen malların nerede, nasıl kullanılacağı merkezi plânlama örgütü tarafından devletin ekonomik, sosyal ve siyasal amaçlarına göre tesbit edilmekte olup, fiyatların düzenleyici bir rolü yoktur.
31 Hangi malların, ne miktarda, nasıl üretileceği ve elde edilen mahsulün nerede, nasıl kullanılacağı geniş kapsamlı, merkeziyetçi plânlarla tesbit edilen sosyalist sistemlerde maddi üretim araçlarının çeşitli üretim alanlarına tahsisi, üretim hedeflerinin tesbiti merkezi otoritenin kararlarına bağlıdır.
32 Geniş kapsamlı merkezi plânlamada ekonominin genel gelişme yönü, çeşitli alanlarda ulaşılması istenen üretim hedefleri belirtilmekle yetinilmez; her üretim dalında işletmeler tarafından üretilecek olan malların miktarları, cins ve kaliteleri, ne kadar, hangi nitelikte işçi istihdam edileceği, üretimde kullanılacak esas ve yardımcı malların miktarları ve kaliteleri, bu miktarlar için ödenecek para, işçi maliyetleri, vergi ve diğer harcamalar, elde edilecek mahsul için ödenecek miktarlar v.b. gibi işletmeleri bağlayıcı bilgileri ve plân hedeflerinin gerçekleştirilebilmesini güven altına alacak direktifleri ihtiva eder.
33 Başka bir deyimle, hangi malların ne miktarda, nasıl üretileceği, mahsulün nerede, nasıl kullanılacağı merkezi otoritenin kararına bağlıdır. İşletme yöneticileri merkezi otoritenin plânda yer alan direktiflerini uygulamak, plânda tesbit edilen fiziki üretim miktarlarını gerçekleştirmekle yükümlü olup, üretim programı ve faktör istihdamını tayin etme olanağına sahip değildirler. Sadece günlük rutin işlerin gerektirdiği kararları alarak plânı uygulamağa çalışırlar.
34 Bu tür plânlama yöntemini kullanan bir sosyalist rejim bazı ekonomistler tarafından otoriter sosyalizm olarak nitelendirilmektedir.Gerçi bu yöntemde de tüketim serbestisi, meslek ve iş yerini seçme özgürlüğü tanınabilir. Ancak, tüketim serbestisi ve meslek ve iş yerini seçme özgürlüğü plâna zıt düşerse, bu zıtlığın çeşitli yöntemlerle plan lehine çözümlenmesi yoluna gidilir. Ademi merkeziyetçi plânlamanın tüketime yönelik olmasına karşın, merkeziyetçi plânlamada genel olarak sermaye birikimine öncelik verilir.
35 Başka bir deyimle, merkeziyetçi plân sermaye birikimine yöneliktir Başka bir deyimle, merkeziyetçi plân sermaye birikimine yöneliktir. Tüketicilerin arzu ettikleri malların arzu edilen miktarlarda üretilmesi bu türlü plânlamanın doğasına aykırıdır. Bir malın merkezi otorite tarafından tesbit edilen fiyatında arzı talebini karşılamazsa, ya o malın fiyatını yükseltmek, ya da tayınlamaya baş vurmak zorunlu olur. Fiyatların yükseltilmesi merkezi plânlama örgütünce yapılır.
36 Sovyet Rusya'daki uygulama göstermiştir ki, merkezi plânlama örgütü tarafından bu karar alınıncaya kadar piyasada mal kalmaz. Çünkü halk kötü tecrübe sonucu acele olarak bu malları alarak stok eder. Gerçi, merkezi plânlama örgütünce tüketim mallarının plânda tesbit edilen fiyatlarına göre toplam değerinin, halkın elindeki satın alma gücüne uygun olmasına dikkat edilir. Ancak, basit bir aritmetik problem gibi görülen bu uygunluk uygulamada plândaki eşitliklere uymayabilir.
37 Çünkü, tüketicilerin tercihleri yerine, sistemin yönetimini elinde tutan bürokrasinin tercih sırasına göre üretilen mal ve hizmetlerin tüketicilerin tercih ettikleri mal ve hizmetlere uygun olmaması mümkündür. Örneğin tüketicilerin plâna göre tesbit edilen ayakkabı miktarından daha fazla ayakkabı talep etmesi, ayakkabı üretimini artırmaya sebep olmaz. Bu ise, yukarıda zikredilen sakıncaları doğurur.
38 Ademi merkeziyetçi plânlamada plân hedefleri tüketime yöneliktir Ademi merkeziyetçi plânlamada plân hedefleri tüketime yöneliktir. Plân hedeflerinin tesbitinde ayrıntılara gidilmez; kamu işletmelerine üretim kararlarında daha fazla serbesti tanınarak, bunların plân hedeflerine uygun hareket etmeleri dolaylı ekonomik tedbirlerle sağlanır.
39 Ademi merkeziyetçi plânlamayı savunanlara göre, ademi merkeziyetçi plânlama emredici ekonomik plânlama ile tüketim ve iş yerini seçme serbestisi bir arada yürütülmesi için zorunludur. Çünkü böylece merkezi plânlama örgütünün bağlayıcı miktar ve direktiflerinin, hükümetin satış mağazalarında tüketicilerin tercih ettikleri malları satın alabildikleri, işçilerin en yüksek ücret veren işyerini seçebildikleri bir ortam içinde, yani az çok gerçek tüketim malları ve emek piyasalarının mevcut olduğu bir ortamda işletmelerin rasyonel hareketlerini engelleyici sonuçlar vermesi hafifletilmiş olacaktır.
40 Jiri Kosta'ya göre, sanayiin geliştiği ekonomilerde konkre ve ayrıntılı üretim kararlarının söz konusu olması, ademi merkeziyetçi bir plânlamayı zorunlu kılmaktadır. Merkeziyetçi plânlama sisteminde işletme yöneticileri sadece işletme üstü direktiflerin uygulayıcısı durumundadırlar. Üretim programını ve faktör istihdamını tayin etme olanağından yoksundurlar. Ayrıca hedef çatışması durumları ile karşılaşmaları mümkündür.
41 Çünki merkezi plânlama örgütü işletmelere birbirine zıt düşen rakamlar vermesi ve gerekli girdileri zamanında sağlıya-mama ihtimali her zaman mevcuttur. Örneğin, bir çelikhane çelik üretim miktarını ton olarak yerine getirmeye çalışıyorsa, çok kere maliyeti düşürme amacına ters düşebilir; bir ayakkabı fabrikası hedef olarak verilen miktarda ayakkabı üretmiş ise, istenilen çeşitlere uygun üretimde bulunması çok kere olanak dışı olabilir.
42 Yukarıda başlıca kurumlarını açıklamaya çalıştığımız sosyalizme karşı, özellikle kişi özgürlüğüne önem veren ve ferdi önde tutan felsefi görüşü paylaşanlar tarafından birçok eleştiriler ileri sürülmüştür. Bu eleştirilerin en önemlilerini şöyle sıralayabiliriz:
43 (i) Maddî üretim araçları (sermaye ve arazi) toplum mülkiyetinde olan ve iktisadî faaliyetler merkezi plâna göre yürütülen sosyalizmde kişi özgürlüğü, komünist düzene geçişin birinci aşaması içinde proletarya diktatörlüğüne feda edilmekte, «herkesin yeteneklerine göre çalışması, gereksinmelerine göre pay alması» prensibine dayanan sınıfsız, devletsiz komünizm aşamasının nasıl ve ne zaman başlayabileceği konusunda tatmin edici bir sonuca varılamamaktadır;
44 (ii) işçilerin sömürülmesine son vermek, üretimi toplumun gereksinmelerine göre ayarlamak amacı ile kurulan sosyalizm, sermaye birikimine öncelik veren merkeziyetçi plânlama uygulaması ile bizzat işçi sınıfının bürokrat güçler tarafından ezilmesi sonucunu doğurmaktadır. Toplumu yöneten elit zümrenin özel bir güç kazanarak kütleye yabancılaşmasına ve yeni sosyal sınıf farkları doğmasına yol açmaktadır;
45 (iii) sosyalizmde iktisadî faaliyetler kişisel olmayan fiyat mekanizması yerine, merkezi plânlama örgütü tarafından yapılan iktisadî plânlara göre ayarlanması iktisadî kaynakların alternatif kullanımları arasında en ekonomik olanının tesbitinde güçlük yaratmaktadır; (iv) Özel kişilerin malik olamamaları, kâr amaçlı girişimlerde bulunamamaları çalışma şevkini kırmakta, insanların üretimdeki etkinliğini azaltmadır;
46 (v) sosyalizmin ileri aşaması olarak nitelenen ve «herkesin yeteneklerine göre çalışması, gereksinmesine göre pay alması» prensibine dayanan komünizmin işlemesi insan doğasının değişmesine bağlıdır;(vi) Sermaye ve arazi toplum mülkiyetinde olan, iktisadî faaliyetler merkezi plân göre düzenlenen sosyalizmin siyasi demokrasi ile bağdaştırılması güçtür.