Eleştiri; bir edebiyat ya da sanat yapıtını, bir kişiyi, bir kuruluşu, bir olayı, bir durumu veya bir varlığı bütün yönleriyle inceleyip değerlendirmek, olumlu ve olumsuz yönlerini ortaya koymaktır. Eleştiri cümleleri genellikle öznel yargılı cümlelerdir.
Eleştiri genellikle toplumda daha çok eksik yönleri aramak, olumsuz tarafı ön plana çıkarmak ve beğenilmeyen yönleri vurgulamak gibi anlaşılmıştır. Sınavlarda da sorular da bu doğrultu sorulmaktadır. Hâlbuki bu yanlış bir anlayıştır. Eleştiri olumlu yönde olabildiği gibi olumsuz yönde de olabilir.
KONU İLE İLGİLİ AÇIKLAMALI ÖRNEKLER:
ÖRNEK 1: “Yazar eserinde toplumun çok da yabancı olmadığı konulara çok güzel bir şekilde değinmiştir.” Bu cümlede kişi yazarın eseriyle ilgili olumlu bir eleştiride bulunmuştur Bu sebeple bu cümle bir eleştiri cümlesidir.
ÖRNEK 2: “Onun bu rahat tavırları, hiç kimseyi umursamaması gelecekte başına çok iş açacaktır.” Bu cümlede kişi ile ilgili olumsu bir eleştiride bulunulmuştur Bu sebeple bu cümle bir eleştiri cümlesidir.
ÖRNEK 3: “Günümüz şairleri hece ve kafiye gibi şiiri sınırlandıran kalıplara hiç rağbet etmiyorlar.” Bu cümlede kişi yazarın eseriyle ilgili bir eleştiride bulunmuştur Bu sebeple bu cümle bir eleştiri cümlesidir.
ÖRNEK 4: “Yıllardır bu şehri yönetmesine rağmen dikili bir taşı bulunmuyor.” Bu cümlede kişi yönetici ile ilgili olumsuz bir eleştiride bulunmuştur Bu sebeple bu cümle bir eleştiri cümlesidir.
SINAVLARDA ÇIKMIŞ KONU İLE İLGİLİ AÇIKLAMALI ÖRNEKLER:
ÖRNEK ÇIKMIŞ SORU 1) (2004-ÖSS)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "eleştiri" söz konusu değildir?
A) Kitap okunduğunda, yazarının, ne yazacağını uzun uzadıya ölçüp biçen, bunları bir tartımdan geçiren, düzene koyan sanatçılardan olmadığı anlaşılıyor.
B) Gençlik yıllarında çeşitli dergi ve gazetelerde yazdığı yazıları derleyip bunları yazılış tarihlerine göre sıralayarak kitap hâline getiriyor.
C) Konusunu günlük yaşamdan almasına karşın, kullandığı dil ve anlatımındaki pürüzler yüzünden, söyledikleri gereği gibi anlaşılmıyor.
D) Yüzeysel bilgilere dayanarak yaptığı ruhbilimsel çözümlemeler, yapıtın dokusu içinde belirli bir işlev taşımıyor.
E)Çizmeye çalıştığı tarihsel ortamı ayrıntılarıyla yansıtamayışı, yapıtının inandırıcılığını büyük ölçüde azaltıyor.
CEVAP) Seçenekleri incelediğimizde “A, C, D, E” seçeneklerinde sözü edilen kişinin olumsuz yönleri ele alındığından bunlar bier eleştiri cümlesi iken “B” seçeneğinde eleştiriden ziyade bir durumun tespiti vardır, eleştiri yoktur. Bu sebeple doğru cevap “B” seçeneğidir.
ÖRNEK ÇIKMIŞ SORU 2) (2012-YGS)
(I) Mario Giordano'nun Deney adlı romanı ilk kez dilimize çevrilmesine karşın sinemaseverler bu isme yabancı değil. (II) Deney önce Das Experiment, ardından da The Experiment adlarıyla iki kez sinemaya uyarlanmıştı. (III) Bu uyarlamalar, romanı kadar başarılı değilse de ilki Alman, ikincisi Amerikan yapımı olan her iki film de seyircilerin ilgisini çekmişti. (IV) Doğrusunu söylemek gerekirse hikâyesi o kadar etkileyici ve sinemaya uyarlamaya o kadar elverişli ki bu filmlerin ilgi çekmemesi için yönetmenlerin özel bir beceriksizlik göstermeleri gerekliydi. (V) Çünkü Deney otorite ve güç arasındaki ilişkiyi, iktidarın doğasını ve büyüsünü, hapishanenin işlevini, sonuç olarak da insanın karanlık yanlarını sorgulayan bir roman.
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinde hem olumlu hem de olumsuz bir eleştiri söz konusudur?
A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.
CEVAP) Seçenekleri incelediğimizde, “A, B” seçeneklerine eleştiri söz konusu değildir. “D, E” seçeneklerinde ise olumlu eleştiri söz konusudur. Fakat “C” seçeneğine baktığımızda sanatçının filmlerinin seyircinin ilgisini çektiğini ama romanı kadar başarılı olmadığını belirterek olumsuz bir eleştiride bulunmuştur. Bu sebeple doğru cevap “C” seçeneğidir.
ÖRNEK ÇIKMIŞ SORU 3) (2010-YGS)
(I) Onca güzel, onca kalıcı şiir yazmış, Türk şiirine yeni renkler katmış bir şairin arada sırada kötü şiir yayımlayabileceğini kabul edebiliriz. (II) Buna bir itirazımız yok. (III) Ama bu, gelecekte onun sanatsal değerine gölge düşürür. (IV) Hangi yaşta, hangi aşamada olursa olsun şaire hep daha iyisini, yenisini yazmak yakışmaz mı? (V) Elli yılda kazandığı ustalık sıfatına zarar vermesi doğru mudur şairin?
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerin hangisinden başlayarak olumsuz nitelikli eleştiriye yer verilmiştir?
A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.
CEVAP) Seçenekleri incelediğimizde “C” seçeneğinde, şairlerin arada sırada kötü şiir yazdığında gelecekte şairin sanatsal değerine gölge düşürebileceği belirtilerek olumsuz bir eleştiride bulunulmuştur.
Yusuf ALTINSOY / Türk Edebiyatı- Dil ve Anlatım Öğrt. www.edebiyatname.com