R'ad Suresi Tefsiri - R'ad Suresi
RA'D SÛRESİ
Medine'de inmiştir. 43 âyettir.
Sûreyi Takdim
Ra'd sûresi Medine'de inen sûrelerdendir. Allah'ın birliğini, peygamberliği, öldükten sonra dirilmeyi, hesabı ve müşriklerin ortaya attıkları şüpheleri gidermeyi anlatmak gibi, Medine'de inen sûrelerin ana maksatlarını kapsar.
Bu mübarek sûre önemli bir konu ile yani Allah'ın varlığına ve birliğine iman konusu ile başlar. Hakkın açıklığına ve parlaklığına rağmen müşrikler Kur'an'ı yalanladı ve Allah'ın birliğini inkar ettiler. Dolayısıyla bu âyetler, göklerde ve yerlerde, ay ve güneşte, gece ve gündüzde, ekinlerde meyvelerde ve bu güzel ve geniş kainatta Allah'ın yarattığı diğer mahluk-lardaki üstün kudretini ve eşsiz yaratma sanatını ifade etmek üzere geldiler.
Bundan sonra, dirilme ve hesap gününün isbatı konusundaki âyetler geldi. Bunun ardından da yaratma, icat etme, diriltme, öldürme, fayda ve zarar verme konularında Allah'ın tek olduğuna dâir açık ve kesin deliller zikredildi. Daha sonra da Kur'an-ı Kerim hak ve batıl için iki darb-ı mesel getirdi. Bunlardan birisi gökten inen su hakkındadır ki, su, vadi ve derelerde akar. Sonra bu su cüruf sürükler, üzerinde faydasız köpükler yüzer. İkinci darb-ı mesel, kap ve süs eşyası yapılmak için eritilen altın ve gümüş gibi madenler ve eritildiklerinde bunların üzerinde meydana gelen köpük ve cüruflardan bahseder ki, bu köpük ve cüruflar çok geçmeden dağılır, parçalanır ve yok olur, geriye saf ve temiz maden kalır. Allah gökten su indirdi de, vadiler kendi miktarlarınca sel olup aktı. Bu sel, üste çıkan bir köpüğü yüklenip götürdü..[1] İşte bu hak ve batıl hakkında bir darb-ı meseldir.
Bu mübarek sûre mutlu ve bedbaht kimselerin niteliklerini açıklar. Bunlar hakkında da kör ile gören kimseyi darb-ı mesel getirir. Bu iki gruptan her birinin varacağı yeri açıklar. Son olarak da Rasûlullah'ın (s.a.v.) Allah tarafından gönderildiğine dair rasullüğü ve nebiliğine şahitliğinden bahseder. [2]
Sûrenin Adı
Bu sûreye, kainatta meydana gelen dikkat çekici gök gürültüsü olayından dolayı Ra'd sûresi adıverilmiştir. Bu olayda Allah'ın kudreti ve azameti görünür. Zira Allah, suyu hayat için bir sebep kıldı ve onu kudretiyle bulutlardan yağdırdı. Yüce Allah bulutlarda, rahmeti ile azabını bir araya getirdi. Bulut hem yağmuru, hem de yıldırımları taşımaktadır. Suda hayat verme, yıldırımlarda ise yok etme özelliği vardır. Bu iki zıt özelliği bir arada bulundurmak harika şeylerdendir. Nitekim şöyle denilmiştir. İki zıddı bir arada bulundurmak kudretin sırlarındandır. İşte bulut, onda hem su var, hem de ateş. Allah'ın kudreti ne büyük ve ne yücedir. [3]
BismiHahirrahmanirrahim
1. Elif, Lâm, Mîm, Râ. Bunlar, Kitab'ın âyetleridir. Sana Rabbinden indirilen haktır, fakat insanların çoğu inanmazlar.
2. Allah, görmekte olduğunuz gökleri direksiz olarak yükselten, sonra Arş üzerine istiva eden, güneşi ve ayı emrine boyun eğdirendir. Her biri muayyen bir vakte kadar akıp gitmektedir. O, Rabbinize kavuşacağınıza kesin olarak inanmanız için her işi düzenleyip âyetleri açıklayandır.
3. O, yeri döşeyen, onda oturaklı dağlar ve ırmaklar yaratan ve orada bütün meyvelerden çifter çifter yaratandır. Geceyi de gündüzün üzerine o örtüyor. Şüp*hesiz bütün bunlarda düşünen bir toplum için ibretler vardır.
4. Yeryüzünde birbirine komşu bölgeler, üzüm bağlan, ekinler, çatallı ve çatalsız hurmalıklar vardır. Bunların hepsi bir su ile sulanır. Yemişlerinde onların bir kısmını bir kısmına üstün kılarız. İşte bunlarda akıllarını kullanan bir toplum için ibretler vardır.
5. (Ey Muhammedi Kâfirlerin seni yalanlamalarına) şaşıyorsan, asıl onların "Biz toprak olduğumuz za*man yeniden mi yaratılacağız?" demeleri şaşılacak şeydir. İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir; boyunlarında tasmalar bulunanlardır. Ve işte onlar ateş ehlidir. Onlar, orada ebedî kalacaklardır!
6. Senden iyilikten önce kötülüğü çabucak istiyorlar. Halbuki onlardan önce ibret alınacak nice azap örnekleri gelip geçmiştir. Doğrusu insanlar kötülük ettikleri halde Rabbin onlar için mağfiret sahibidir. Rab-binin azabı da çok şiddetlidir.
7. Kâfirler diyorlar ki: "Ona Rabbinden bir mucize indirilseydi ya!" Halbuki sen ancak bir uyarıcısın ve her toplumun bir uyarıcısı vardır.
8. Her dişinin neye gebe kalacağını, rahimlerin neyi ek**** neyi ziyade edeceğini Allah bilir. Onun katında her şey ölçü iledir.
9. O, gaybı da görüneni de bilir, çok büyüktür ve yücedir.
10. Sizden, sözü gizleyenle onu açıgğa vuran; geceleyin gizlenenle gündüzün yürüyen onun ilminde eşittir.
11. Onun önünde ve arkasında Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır. Bir toplum kendilerindeki özellikleri değiştirinceye kadar Allah, onlarda bulunanı değiştirmez. Allah bir topluma kötülük diledi mi, artık onun için geri çevrilme diye bir şey yoktur. Onların Allah'tan başka yardımcıları da yoktur.
12. O korku ve ümid içinde iken size şimşeği gösteren ve ağır bulutları meydana getirendir.
13. Gökgürültüsü Allah'a hamd eder. Melekler de O'nun korkusundan teşbih ederler. O kafirler Allah hakkında mücâdele edip dururken O, yıldırımlar gönderip onlarla dilediğini çarpar. Ve o, azabı pek şiddetli olandır.
14. Hak dua ancak Allah'a yapılır. Ondan başka dua ettikleri şeyler, onların isteklerini hiçbir şeyle karşılamazlar. Onlar ancak ağzına gelsin diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir. Halbuki su onun ağızına girecek değildir. Kâfirlerin duası sadece boşa gitmiştir,
15. Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez sadece Allah'a secde ederler.
16. De ki: "Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?" De ki: "Allah'dır". "O halde, de ki "onu bırakıp da bizzat kendilerine fayda ya da zarar verme gücüne sahip ol*mayan dostlar mı edindiniz?" De ki: "Körle gören bir olur mu hiç? Ya da karanlıklarla aydınlık eşit olur mu?" Yoksa O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar bul*dular da, bu yaratma onlarca birbirine benzer mi göründü? De ki: "Allah her şeyi yaratandır. Ve O, birdir, her şeye galibtir ve kahredicidir."
Kelimelerin İzahı
Amed, çoğul ismi olup "direkler" manasınadır. Bir görüşe göre yine direk manasına gelen kelimesinin çoğuludur.
Sınvân, ağacın gövdesinden çıkan "dalı" manasına gelen kelimesinin çoğuludur. Asıl itibariyle, "benzer" manasınadır. Babaya benzediği için amcaya da "sınv" denilmesi bundandır. Ağacın birkaç dalı bulunursa, buna "sınvan" denilir.
Ağlâl, kendisiyle ellerin boyuna bağlandığı "bağ" manasına gelen kelimesinin çoğuludur.
Mesülât, ceza manasına gelen kelimesinin çoğuludur. "Benzemek" kökünden gelmektedir. Ceza ile, kendisine ceza verilen kimse arasındaki benzerlikten dolayı cezaya mesület denilmiştir.
Su azaidı veya çekildi manasına gelen fiilinin geniş zamanıdır, "çekilir" demektir.
Sârib, gündüz ışığında gözlerden gizlelenemiyecek bir şekilde yolunda giden manasınadır.
Muakkıbat, birbirini takip eden, yani birbiri ardındın gelen melekler.
Mihal, kuvvet, yok etme ve intikam alma gücü. [4]
Nüzul Sebebi
Enes (r.a)'ten rivayet edildiğine göre, Rasulullah (s.a.v) Arap firavunlarından bir zorbaya bir adam gönderdi. Dedi ki: "Git, o zorbayı bana çağır." Adam: "Ya Rasulullah! O, kibirli bir zorbadır, dedi. Rasulullah (s.a.v) tekrar: "Git onu bana çağır" buyurdu. Adam zorbaya gitti ve:"Rasulullah seni çağırıyor." dedi. Zorba: "Muhammed'in ilâhını bana anlat. O, altından mı, gümüşten mi, yoksa bakırdan mıdır? dedi. Elçi, Rasulullah (s.a.v)' döndü ve zorbanın söylediklerini anlattı, dedi ki: "Onun, kibi-rinden dolayı buraya gelmiyeceğini sana söylemedim mi? Rasulullah (s.a.v): "Ona bir daha git ve onu bana çağır" diye emretti. Elçi gitti ve zorba aynı cevabı verdi. Elçi onunla tartışırken, Allah, başının üstüne bir bulut gönderdi. Gök gürledi, yıldırım düştü, kafatasını uçurdu. Bunun üzerine Yüce Allah Onlar Allah hakkında mücadele ederken, Allah yıldırımlar gönderip onlarla dilediğini çarpar. Onun azabı pek şiddetlidir,[5] âyetini indirdi. [6]
Âyetlerin Tefsiri
l. Elif, Lâm, Mim, Râ. Bu harfler Kur'an'ın i'câzma bir işarettir.[7] İbn Abbas şöyle der: Bunun manası şudur: "Ben Allah'ım, bilir ve görürüm.[8] Bunlar bütün kitaplardan üstün olan, icazlı Kur'an'ın âyetleridir. Ey Muhammed! Bu Kur'an'da sana vahyolunan şey batılla karışmamış, şüphe ve kuşku ihtimali olmayan gerçeğin kendisidir, Bu gerçeğin açıklık ve parlaklığına rağmen insanların çoğu onu yalanladı. [9]
2. Allah gökleri yüksek olarak yarattı. O gökler hiçbir şeye dayanmadan, Allah'ın kudretiyle durmaktadır. Siz o göklere bakıyor ve onları direksiz olarak görüyorsunuz. İşte bu yaratan, icat eden, hikmet sahibi olan Allah'ın varlığına bir delildir. Sonra Allah şanına yakışır bir şekilde cisimsiz, keyfiyetsiz ve sıfatsız olarak Arş üzerine çıktı.[10] Güneşi ve ayı kulların menfaatma âmâde kıldı. Bunların her ikisi de, dünyanın yok olacağı belirli bir zamana kadar Allah'ın kudretiyle yürür. Var etmek, yok etmek, diriltmek, Öldürmek ve benzeri, mahlûkâtın ve kâinatın işlerini hikmetiyle yürütür. Ayetleri açıklar ki, Allah'a kavuşacağınıza ve O'na döneceğinize kesin olarak iman edesiniz. Çünkü bunların tümüne güç yetiren kimse, insanları öldükten sonra da diril*tebilir. [11]
3. O, kudretiyle yeryüzünü yaydı ve onu engin ve geniş kıldı. Bu ifade, yerin yuvarlaklığına aykırı değildir. Yerin yuvarlak olduğu kesindir. Bundan maksat şudur: Yüce Allah yeri geniş, ufukları engin bir şekilde yarattı ki, insanlar ve hayvanlar onun üzerinde yerleşsin. Hepsi dağ ve dere olsaydı, onun üzerinde yaşamak imkânsız olurdu. İbnu'l Cüzeyy şöyle der: Bast (yaymak) ve medd (uzatmak) yerin yuvarlak ol*masına aykırı değildir. Çünkü yer küresinin her bir parçası, tek başına, geniş ve uzun bir alandır. Yuvarlaklık yeryüzünün tümü için söz konusu*dur.[12] Yeryüzünde sabit ve oturaklı dağlar yarattı ki üzerindekileri sarsmasın. Nitekim bir âyet-i kerimede, Sizi sarmasın diye...[13] buyrulmuştur. Ve orada akan nehirler yarattı. Orada her çeşit meyveden hikmetli sünnetine uy*gun olarak, çoğalma ve üreme sebeplerinin tamamlanması için erkek ve dişiden birer çift yarattı.[14] Ebussuûd şöyle der. Allah, dünyada var olan her türlü meyveden iki çeşit ve iki sınıf yarattı. Bu çeşitlilik, ya beyaz veya siyah gibi renkte, veya tatlı ve ekşi gibi tatta, yahut küçük veya büyük gibi miktarda, ya da sıcak ve soğuk gibi nasillık ve benzeri şeylerde olur.[15] Geceyi gündüze giydirir, böylece hava daha önce aydınlık iken kararır, Allah'ın yaptığı bu harika şeylerde, düşünen ve tefekkür eden kimseler için, onun birliğini ve kudretini gösteren açık de*liller ve alâmetler vardır. Burada sadece "düşünenler için" denilmesinin se*bebi şudur: Çünkü bu delillerin kapsadığı harika işler, ancak düşünmekle anlaşılır. [16]
4. Yeryüzünde birbirine yakın, birbirine bitişik muhtelif bölgeler vardır. İbn Abbas şöyle der: Yeryüzünde iyi ve çorak ara*ziler vardır. Birisinde bitkiler yetişir, onun yanında öbüründe birşey bit*mez.[17] Çokça üzüm bağları vardır, Bu birbirine komşu bölgelerde çeşitli ekin, hububat, hurma ve yeşil bitkiler vardır. Bunların bazılarında, bir kökten iki veya daha fazla bitki çıkar. Bazılarında ise tek bir bitki çıkar. Bunların hepsi birtek su ile sulanır. Toprak da birdir. Fakat meyvelerin tat*ları ayrı ayrıdır. Taberi şöyle der: Aynı toprakta şeftali, armut, beyaz ve siyah üzüm yetişir. Bjunlarm bazıları tatlı, bazıları ekşidir. Aynı su ile su*landıkları halde birbirlerinden üstündürler.[18] Düşünen ve aklını kullananlar için bunda apaçık alametler vardır. Bu âyet tabiatçıların görüşlerini reddeder. [19]
5. Ey Muhammed! Eğer herhangi bir şeye hayret ediyorsan, bil ki, o, kafirlerin "Biz öldükten ve toz toprak olduktan sonra mı yeniden diriltileceğiz" demelerinden daha hayret verici değildir. Çünkü onların, öldükten sonra dirilmeyi inkar etmeleri, gerçekten hayret edilecek bir şeydir. Zira bu anlattığımız gökleri, yeri, ağaçlan, meyveleri, denizleri ve nehirleri yaratmaya kadir olan Allah, onları öldükten sonra tekrar diriltebilir. Öldükten sonra dirilmeyi inkar eden o kimseler, Allah'ın kudretini inkar edenlerdir. Kıyamet günü onların boyunlarına zincirler vurulacaktır. Onlar cehennemliktir. Orada ebedi kalacaklar, ne orada ölecekler, ne de oradan çıkarılacaklar. [20]
6. Ey Muhammed! O müşrikler senden, refah ve afiyetten önce acele olarak belâ ve ceza istiyorlar. Alay olsun diye, tehdit edildikleri dünya azabım acele olarak istiyorlar. Halbuki daha önce onlar gibi yalanlayanların cezaları verilmiştir. Niçin, ibret ve öğüt almıyorlar? Şüphesiz Rabbin, insanlara karşı büyük bir müsamaha sahibidir. Her ne kadar zâlim de olsalar, onları cezalandırmakta acele etmez. Cezalarım tehir etmek suretiyle onlara mühlet verir. Kuşkusuz, İsrarla günah işleyip de tevbe etmeyen kimseler için Rabbinın azabı şiddetlidir. Kulun korku ve ümit içinde bulunması için Yüce Allah, hilminin geniş, azabının şiddetli olduğunu bir arada anlattı. [21]
7. Kureyş kafirlerinden olan müşrikler der ki: "Mûsâ ve isa'nın mucizeleri gibi, Muhammed'in doğruluğunu gösteren bir mucize indirilse ya! Ebu Hayyan şöyle der: Müşrikler ayın yarılması, ağaçların emrine boyun eğmesi, parmakların arasından suyun akması ve bunlara benzer, peygambere inen mucizeleri mucize saymayıp inat ederek başka mucizeler teklif ettiler.[22] Bu âyet, teklif ettikleri şeye cevaptır. Yani Ey Muhammedi Sen sadece bir sakındırıcı ve açıklayıcısın. Senin durumun, senden Önceki bütün peygamberlerin durumu gibidir. Her kavmin onlara Allah'ı çağıran bir peygamberi vardır. Harikulade mucizeler gönderme işi ise, kainatı ve kulları yöneten Allah'ın elindedir. [23]
8. Her dişinin karnında ne taşıyacağını bilen sadece Allah'tır. Onun erkek mi, dişi mi, tam mı yoksa eksik mi, güzel mi, çirkin mi olacağını sadece O bilir. Cenin tekamül etmeden önce dışarı atmak suretiyle rahimlerin eksilttiği süreyi, ve dokuz aya ilave ettiği süreyi bilir. İbn Abbas şöyle der: Dokuz aydan daha az bir zamanda doğum yapmak suretiyle rahimlerin azalttığı süreyi ve dokuz ay*dan daha fazla zamanda doğum yapmak suretiyle rahimlerin artırdığı süreyi bilir. Yine İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre oât£ dan maksat, azaları eksik düşük çocuktur. İzdiyad'den maksat da tam çocuktur.[24] Allah katında her şey menfaat ve faydaya göre sınırlı bir ölçü iledir, o sınırı geçemez. [25]
9. Allah, duyu organları ile idrak edilen ve idrak edilemeyen her şeyi bilir. O'nun bilgisi, gizli ve görünür olanı kapsar, hiçbir şey O'na gizli kalmaz. O'nun şanı yüce olup her şey ondan aşağıdadır. Kudretiyle herşeye üstündür, başka şeye benzemekten uzaktır. [26]
10. O'nun ilminde kalplerin gizledikle*ri ile dillerin konuştukları aynıdır. Yine O'nun ilminde, gece karanlığında son derece gizlilik içinde amel edenle, gündüz aydınlığında son derece açık bir şekilde amel edip amelini gizlemeyerek yoluna devam eden aynıdır. [27]
11. Bu insanın korunmasıyla görevlendirilmiş melekleri var*dır. Sırayla onu korurlar. Hükümet dairelerindeki bekçiler gibi, nöbetleşe-rek onu korurlar. İnsanın önünden ve arkasından gelerek Allah'ın emriyle onu tehlikelerden ve zararlardan korurlar. Mücahid şöyle der: Her kulun başında onu korumakla görevlendirilmiş bir melek vardır. O melek onu uykusunda ve uyanıkken cinlerden, insanlardan ve haşerelerden korur.[28] Şüphesiz Allah, herhangi bir kavme verdiği nimeti, onlar durumlarını çirkin durumlarla değiştirmedikçe, onlardan çekip almaz ve yok etmez. Bu, Allah'ın sosyal kan unlamadandır. O, herhangi bir kavme verdiği afiyet ve nimeti, emniyet ve izzeti, onlar bu nimetlere karşı nankörlük edip günahlara dalmadıkça değiştirmez. Hadiste şöyle buyrulmuştur: Yüce Allah İsrail oğullarından bîr peygambere şöyle vahyetti: "Kavmine de ki: Herhangi bir şehir ve herhangi bir ev halkı Allah'a itaat eder, sonra bu hallerinden Allah'a isyan haline dönerlerse, Allah onların sevdikleri şeyi ellerinden alır, onun yerine sevmedikleri şeyi verir.[29] Yüce Allah herhangi bir kavmin yok olmasını veya azaba uğramasını istediğinde hiçkimse bunu geri çeviremez. Allah'ın azabından ve belâsından onları koru*yacak herhangi bir dostları yoktur. [30]
12. Bu âyet Allah'ın kudretinin kainata serpiştirilmiş eserlerini açıklamaktadır. Yani ey insanlar! Allah size, bulutların arasında çakan şimşeği gösteriyor. Korku ve ümit içersinde onu size gösteriyor. İbn Abbas şöyle der: Yıldırım korkusu ve yağmur ümidi içinde bunu size gösteriyor.[31] Çünkü çok defa, şimşeğin arkasından helak edici yıldırımlar gelir. Bazan da onun arkasından ülkelere ve insanlara hayat veren bol yağmur gelir. Aynı şekilde kudretiyle, bol su yüklü yoğun bulutlan yaratır. [32]
13. Gökgürültüsü Allah'a hamd ve övgü ile birlikte onu teşbih eder. Melekler de azabından korkarak onu teşbih ederler. Gökgürültüsünün teşbihi bir gerçektir. Kur'an bunu göstermektedir. Biz o sesleri anlamasak da ona inanırız. Çünkü Yüce Allah, gerçekten başka bir şeyi söylemez. Nitekim bir âyet-i kerimede şöyle buyrulmuştur: Onu övgü ile teşbih etmeyen hiçbir şey yoktur.[33] Allah, azap olarak helak edici yıldırımları gönderir. O yıldırımlarla dilediğini helak eder. Mekke kâfirleri Allah'ın varlığı, birliği ve öldükten sonra diriltmeye kudre*ti hususunda tartışırken Allah yıldırımı gönderir. Allah'ın kuvveti, yakalaması ve azabı şiddetlidir. Kendisine isyan edenlerden intikam alacak güce sahiptir. [34]
14. Hak dua O'na yapılır. Dua etmek ve sığınmak suretiyle kendisine ibadet edilmeye lâyık olan sadece odur. Kâfirlerin, Allah'ı bırakıp da dua ettikleri ilâhlar ise, on*ların dualarına cevap vermezler ve seslenmelerini de işitmezler. Onların durumu ancak, uzaktan suya avuçlarını uzatıp, suyun ağzına ulaşması için seslenen ve onu çağıran kimsenin durumuna benzer. Halbuki su cansız olup ne hisseder ne de işitir. Ebussuud şöyle der: Müşriklerin bir şey için ilahlarına dua ettikleri zaman o şeyi kesinlikle elde edememeleri hali, ne yapacağını bilemeyen şaşkın bir kimsenin haline benzetildi. Bu kimse, avuçlarını uzaktan suya uzatarak, suyun ağzına gelmesini istemekte, fakat su asla onun ağzına gelmemektedir. Çünkü su cansızdır. Onun susuzluğunu bilemez.[35] Onların, ilahlarına duaları ve onlara sığınmaları boşa çıkmış ve ziyana uğramıştır. Çünkü bu duanın faydası yoktur. [36]
15. Göklerde ve yerlerde bulunanlar, tek olan Allah'a boyun eğer ve secde eder. İsteyerek ve istemiyerek boyun eğerler. Hasan-ı Basrî şöyle der: Mü'min isteyerek secde eder, kafir istemeyerek secde eder.[37] Yani kâfir korkunca ve sıkışınca secde eder. Onların gölgeleri de sabah ve akşam Allah'a secde eder. Bundan maksat, Allah'ın büyüklüğünü, her şeye galip gelen-gücünü ve her şeyin O'na boyun eğdiğini bildirmektir. Şöyle ki, onun azametine bütün kâi*nat, hatta insanların gölgesi bile boyun eğer. Hepsi, Allah'ın emrine son derecede teslim olur ve boyun eğer. [38]
16. Ey Muhammedi O müşriklere de ki: Gökleri ve yeri yaratan ve onların işlerini idare eden kimdir? Bu soru, Allah'ı bırakıp da ibadet ettikleri şeylerle alay için sorulmuş bir sorudur. Onları kınamak ve azarlamak için onlara de ki: "Onları yaratan Allah'tır. Aleyhlerine delil getirerek susturmak için onlara de ki: Allah'a ortaklar koşup onu bırakarak onlara mı taptınız? Halbuki ortak koştuğunuz şeyler, ne kendilerine fayda sağlıyabüirler, ne de kendilerinden zararı savabilecekler? O halde bu işleri, başkaları için nasıl yapabilecekler? Bu âyet, müşriklerin Allah'tan başkasına ibadet ederek düştükleri sapıklıklarını açıklayan bir temsildir. De ki; körle gören veya karanlıklarla aydınlık eşit olur mu? Burada körden maksat kâfir, görenden maksat mümindir. Karanlıklardan maksat sapıklık, aydınlıktan maksat hidâyettir. Yani körle gören ve karanlıklarla aydınlık eşit olmadığı gibi, hakkın nurunu gören mümin ile, bu aydınlığı göremeyen müşrik eşit olmaz. Hak ile batılı birbirinden ayıran özellik, kör ile göreni birbirinden ayıran özelliğin açıklığı gibi açıktır. İman ile sapıklığı birbirinden ayıran özellik de, aydınlık ile karanlığı birbirinden ayıran özelliğin açıklığı gibi açıktır. Bu bölüm, aleyhlerine getirilen delilleri tamamlar ve onlarla alay eder; yani, yoksa o müşrikler, Allah'ın yarattığı gibi mahlûklar yaratan ilâhlar mı edindiler de durum onlara karışık geldi. Allah'ın yarattıklarını kendi ilâhlarının yarattıklarından ayıramıyorlar. Bu, iğneleyici bir alaydır. Çünkü onlar her şeyi Allah'ın yarattığını,
iddia ettikleri bu ilâhların ise hiçbir şey yaratmadıklarını görüyorlar. Bütün bunlardan sonra Allah'ı bırakıp onlara tapıyorlar. Bu da, müşriklerin akıllarının ne kadar zayıf ve çürük olduğunu gösterir. Allah (c.c.) onların aleyhine delil getirdikten sonra şunu açık bir şekilde ifade etti: De ki, her şeyi yaratan Allah'tır. O'ndan başka yaratıcı yoktur. O, ilâhlık ve rablıkta tektir. Her şeyden üstündür. Her şey O'nun gücü ve kudreti altındadır. [39]
Edebî Sanatlar
Bu mübarek âyetlerde, aşağıdaki edebî sanatlar vardır.
1. Onlar, kitabın âyetleridir" cümlesinde, uzaklık ifade eden işaret ismi ile, yakın olan bir şey gösterilmiştir. Ayetlerin şanının yüceliği ve makamının yüksekliğini göstermesi için, âyetler uzak makamında tutulmuştur. Kelimesinin başındaki takısı da onun büyüklüğünü ifade etmek için gelmiştir. Yani "icazında ve açıklamasında mükemmel fevkalade kitab" demektir.
2. Gündüzü gece ile kapatır. Burada Yüce Allah gecenin karanlığı vasıtasıyla gündüzün aydınlığının giderilmesini, kalın bir örtüye benzetmiş, zahirî eşyanın maddî örtülerle örtülmesini ifade eden lafzını, manevî işler için müsteâr olarak kullanmıştır.
3. eksiltir" ile "atajj artırır", görünmeyen" görünen" gizledi" ile açık söyledi, gizlenen" ile gündüzün yürüyen" korku" ile ümit" ve isteyerek" ile istemiyerek" kelimeleri arasında tıbak sanatı vardır. Bunların hepsi, lafzı edebiî sa*natlardandır.
4. de ki: Allah'tır." Burada hazif yoluyla icaz vardır. Yani, "gökleri ve yeri yaratan Allah'tır" demektir.
5. Avuçlarını uzatan gibi." Burada teşbih-i temsili vardır. Putların kendilerine dua edenlere cevap verememeleri, uzaktan avuçlarını açan kimseye, suyun cevap verememesine benzetilmiştir. Vech-i şebeh çok yönlüdür.
6. Körle gören eşit olur mu? Veya karanlıklarla aydınlık eşit olur mu?" Burada Yüce Allah zulumât ve nur kelimelerini inkar etmek ve inanma için müsteâr olarak kullandı. Aynı şekilde "kör" lafzını câhil mü'min için, "gören" lafzını da akıllı mü'min için müsteâr olarak kullandı. [40]
Bir Uyarı
Meleklere muakkıbat (takipçiler) denilmesinin sebebi şudur: Onlar gece-gündüz kulların ne yaptıklarım takip ederler. Nitekim hadiste şöyle buyurulmuştur: Sizi geceleyin bir grup melek, gündüzün de bir grup melek takip eder. Sabah ve ikindi namazlarında bir araya gelirler.[41]
Faydalı Bilgiler
Ebu Hureyre (r.a)'den rivayet edildiğine göre Rasulullah (s.a.v) gök gürültüsünü işittiğinde şöyle derdi: "Gök gürültüsünün övgü ile ve melekle*rin korku ile teşbih ettikleri Yüce Allah, noksan sıfatlardan uzaktır. Onun her şeye gücü yeter.[42] Ebu Hureyre (r.a) şöyle derdi: Kim bunu söylerde kendisini yıldırım çarparsa, onun diyeti bana aittir.[43]
17. O, gökten su indirdi ve vadiler kendi mikdar-larınca sel olup; aktı. Bu sel, üste çıkan bir köpüğü yüklenip götürdü. Süs veya eşya yapmak isteyerek ateşte erittikleri şeylerden de buna benzer köpük olur. İşte Allah hakk ile bâtıla böyle misal verir. Köpük atıiıp gider. İnsanlara faydalı olan şeye gelince, o yeryüzünde kalır. İşte Allah böyle mİssaller getirir.
18. Rablerinin emrine uyanlar için en güzel mü-kâfaat vardır. O'na uymayanlara gelince, eğer yeryüzünde olanların tümü ile bunun yanında onun bir misli daha kendilerinin olsa, onu mutlaka feda ederler. İşte onlar var ya, hesabın en kötüsü onlaradır. Varacakları yer de cehennemdir. O ne kötü yataktır!
19. Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör kimse gibi olur mu? Ancak akıl sahipleri anlar.
20. O akıl sahipleri ki onlar, Allah'ın ahdini yerine getirirler, verdikleri sözü bozmazlar.
21. Onlar Allah'ın gözetilmesini emrettiği şeyleri gözeten, Rablerinden sakınan ve kötü hesaptan korkan kimselerdir;
22. Yine onlar, Rablerinin rızasını isteyerek sabreden, namazı dosdoğru kılan, kendilerine verdiğimiz nzıklardan gizli ve açık olarak harcayan ve kötülüğü iyilikle savan kimselerdir. İşte bunlar varya, âhiret yurdu sadece onlarındır.
23. (O yurt) Adn cennetleridir, oraya babalarından, eşlerinden ve çocuklarından sâlih olanlarla beraber girecekler, melekler de her kapıdan onların yanına varacaklar.
24. (Melekler), "Sabrettiğinize karşılık size selâm olsun! Âhiret yurdu ne güzeldir!" derler.
25. Allah'a verdikleri sözü kuvvetle pekiştirdik*ten sonra bozanlar ve Allah'ın riayet edilmesini emret*tiği şeyleri terk edenler ve yeryüzünde fesat çıkaranlar var ya, işte lanet onlar içindir. Ve kötü yurt onlarındır.
26. Allah dilediğine bol rızık verir, dilediğine az. Onlar dünya hayatıyla sunardılar. Oysa âhiretin yanın*da dünya hayatı, geçici bir faydadan başka bir şey değil*dir.
27. Kâfir olanlar diyorlar ki: "Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?" De ki: "Kuşkusuz Al*lah dilediğini saptırır. Kendisine yöneleni de hidayete erdirir."
28. Bunlar iman edenler ve gönülleri Allah'ın zik-riyle sükûnete erenlerdir. Bilesiniz ki, kalbler ancak Allah'ı anmakla sükûnet bulur.
29. İman edip güzel amel işleyenler; mutluluk ve varılacak güzel yurt onlarındır.
30. Böylece seni, kendilerinden önce nice ümmet*lerin gelip geçtiği bir ümmete gönderdik ki, sana vahy ettiğimizi onlara okuyasın. Onlar Rahman'ı inkâr edi*yorlar. De ki: "O benim Rabbimdir. Ondan başka ilâh yoktur. Sadece O'na tevekkül ettim ve dönüş sadece O'nadır."
31. Eğer bir Kur'an'la dağlar yürütülseydi, veya onunla yer parçalansaydi, ya da onunla ölüler komisi ıı-rulsaydı (o Kur'an, yine bu Kitab olacaktı). Fakat bütün işler Allah'a aittir. İman edenler hâlâ bilmediler mi ki, Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi? Allah'ın va'di gelinceye kadar inkâr edenlere, yaptıkla*rından dolayı, ya büyük bir belâ gelmeye devam edecek, ya da evlerinin yakınına inecek. Allah, vâ'dinden asla dönmez.
32. Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi ben küfredenlere mühlet verdim, sonra da onları yakaladım. Azabım nasılmış?
33. Her nefsin kazandığını gözetleyip muhafaza eden, (hiç böyle yapamayan gibi olur mu?). Onlar Allah'a ortaklar koştular. De ki: "Onlara ad verin). Yoksa siz Allah'a yeryüzünde bilemeyeceği bir şeyi mi haber veriyorsunuz? Yoksa, boş laf mı ediyorsunuz?" Aslında inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi ve onlar doğru yoldan alıkonuldular. Allah kimi saptmrsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.
34. Dünya hayatında onlara sadece bir azap vardır. Âhiret azabı ise daha şiddetlidir. Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur.
Ayetlerin Öncekilerle Münasebeti
Yüce Allah önceki âyetlerde, yeryüzünde iki duanın, yani hak ve batıl duanın bulunduğunu anlattı ve Allah'a yapılan duanın hak dua olduğunu, Allah'tan başkasına yapılan duanın da batıl dua olduğunu açıkladı. Bu âyetlerde de, hak ve hak ehli için, bâtıl ve bâtıl ehli için iki darb-ı mesel getirdi ki, hidâyetle sapıklık, doğruluk azgınlık arasındaki fark ortaya çıksın. Bunun ardından da, mü'minlerin naim cennetindeki yerlerini ve kâfirlerin cehennemdeki yerlerini anlattı. [44]
Kelimelerin İzahı
Zebed, selin taşıdığı köpük ve çör çöptür. Râbiyen; yüksek, kabarık demektir
Cüfâ; çözülmüş, dağılmış, faydasız, izi kalmamış.[45] Su, köpüğü dağıtıp attığı zaman denir.
Mihad, yatak demektir. Bunun aslı, uyumak ve dinlenmek için hazırlanmış ve düzeltilmiş yerdir.
Savıyorlar savmak manasınadır.
Ukbâ, âkibet. Bir fiile verilen cezaya da ukbâ denir. Çünkü ceza, fiilin ardından verilir.
Adn; karar kılmak, sebat etmek, ebedî kalmak demektir. Bir kimse bir yerde yerleştiğinde denilir. Genişletir, bollaştırır. Daraltır.
Meta, herhangi bir müddete kadar kendisinden faydalanılan sonra sona erip yok olan herşeye meta denir.
Tûbâ, sevinç ve göz aydınlığı. Zemahşerî şöyle der: Bu, vezninde, fiilinin mastarıdır. Manası, "Bir hayır ve bir iyilik buldun" demektir.[46]
Ümidini kesiyor. Ye's, bir şeyden ümit kesmek demektir.
Süre tanıdım. Allah bir kimseye mühlet verip de onun için süreyi uzattığında denir.
Vâk, koruyucu. Eziyeti ve zararı savdı manasına gelen ^fiilinin ism-i failidir. [47]
Nüzul Sebebi
Ibn Abbas şöyle der: Aşağıdaki âyet, Kureyş kafirleri hakkında inmiştir. Peygamber (s.a.v) onlara: "Rahman'a secde edin." dediği zaman onlar: "Rahman da nedir? Bize emrettiğin şeye secde mi edeceğiz?" dedi*ler. Bunun üzerine Yüce Allah şu âyeti indirdi: Onlar Rahman'ı inkâr ediyorlar. De ki: "O, Rabbimdir, Ondan başka ilâh yoktur. Ben yalnız ona dayandım. Dönüşüm ancak onadır.[48]