Araştırmacılar, iklimin 7.000 ila 400 yıl önce önce Orta And Dağları’nda beslenme üzerinde çok fazla etkiye sahip olduğunu belgelediler.
Bir kişinin ne yediği, o kişinin sağlığını, ömrünü ve dünyadaki deneyimini etkiler. İnsanların diyetlerini belirleyen faktörleri belirlemek, değişen iklimlerin tercih edilen gıdalara eşit olmayan erişimi nasıl etkileyeceği gibi daha büyük soruları yanıtlamak için önemli.
Utah Üniversitesi antropologları tarafından yürütülen yeni bir çalışma, geçmişte bir bölgedeki çeşitli diyetler üzerindeki hem iklim hem de nüfus büyüklüğünün gücünü sistematik olarak çözmek ve değerlendirmek için bir plan sunuyor.
Yazarlar, iklimin 400 ila 7.000 yıl önce Orta And Dağları’nda beslenme üzerinde en fazla etkiye sahip olduğunu belgelediler. Bu mantıklı, çünkü iklim, bölgedeki insanlar için hangi kaynakların mevcut olduğunu belirler. Araştırmacılar, zaman içinde çeşitli noktalarda ortaya çıkan ve farklı toplulukları bir araya getirecek, ticareti teşvik edecek ve rekabeti artıracak birçok karmaşık topluluğa rağmen, nüfus büyüklüğünün diyet çeşitliliği üzerinde çok az etkisi olmasına şaşırdılar.
Bunun istisnası, bölgedeki diyetlerin birbirine daha çok benzediği Geç Horizon (Günümüzden yaklaşık 480 ila 418 yıl önce) dönemiydi. Bu tarih, yerel beslenme kararlarını azaltmak ve böylece iklimin etkisini azaltmak için yeterli siyasi gücü merkezileştirmiş görünen İnka İmparatorluğu ile aynı zamana denk geliyor. Çalışma, iklimin ve diğer sosyo-demografik faktörlerin, gelecekte de dahil olmak üzere zaman içinde beslenme değişikliği üzerindeki göreceli rolünü araştırmak için bir çerçeve sunuyor.
Utah Üniversitesi’nde doktora araştırmacısı olan baş yazar Kurt Wilson, “Bugün dünyada meydana gelen hızlı iklim değişiklikleri göz önüne alındığında, çalışmamız, öngörülen iklim değişikliklerinin gelecekteki toplumların sağlık ve esenliğini tahmin etmek için gerekli olacağını gösteriyor.” diyor.
Orta Alp Dağları’nın nefes kesen arazisi, deniz seviyesinden dünyanın en yüksek dağlarından bazısına kadar uzanır. Her yükseklikte, iklim ve gıda kaynakları oldukça farklıdır. Kıyı toplulukları, bir miktar tarımla birlikte, esas olarak deniz kaynaklarına dayanıyordu. Orta yükseklikteki toplumların bazı deniz kaynaklarına erişimi vardı ve lamalar gibi pastoral hayvanlar yetiştiriyordu, ancak esas olarak tarıma dayanıyordu. Yüksek rakımlı diyetler bir miktar tarımdan oluşuyordu, ancak pastoral hayvanlar hakimdi.
Bölgenin demografik tarihi, zaman içinde çeşitli noktalarda yükselen ve düşen karmaşık toplumlarla birlikte, manzara kadar çılgınca dalgalanıyor. Nüfus büyüklüğündeki değişiklikler sosyopolitik karmaşıklığı etkileyebilir veya her ikisi de diyetleri etkileyecek olan hareketlilik modellerini değiştirebilir.
Wilson, “Maddi eşitsizliğin ortaya çıkmasıyla gerçekten ilgileniyorum. Statüye göre farklı şeyler yiyen insanlar varsa, işte orada eşitsizlik var demektir. Mevcut verilerle, statü ve eşitsizliği doğrudan karşılaştıramadım. Bu yüzden, ‘Sosyo-politik karmaşıklığın gıda bulunabilirliği üzerinde ne kadar etkisi olabileceğini yaklaşık olarak nasıl tahmin edebiliriz?’ diye sorduk.”
Bunu yapmak için araştırmacılar, son 7.000 yılda Amerika’daki karbon (δ13C‰) ve azot (δ15N‰) izotop değerlerine dayalı geçmiş diyetlerin en büyük veri setini derlediler. Bir kişinin kemik kolajeninden türetilen kararlı izotoplar, bir bireyin yaşam boyu ortalama diyetini ve ne kadarının farklı geniş bitki (karbon) ve hayvan (azot) kaynak kategorilerinden oluştuğunu temsil eder.
Kamuya açık verileri kullanan araştırmacılar, Peru, kuzey Şili ve Titicaca Gölü arkeolojik alanlarında yayınlanmış literatürden 1.767 kişiyi belirlediler. Her bireyin konumu için, ortalama yıllık yağış, ortalama yıllık sıcaklıklar, ortalama yıllık mevsimsel sıcaklıklar ve ortalama yıllık yağış mevsimselliğinin model simülasyonlarını kullanarak yerel iklimlerin varyasyonlarını oluşturdular. Ayrıca her bir birey için, yaklaşık 4.000 radyokarbon tarih derlemesi içeren bir “veri olarak tarihler” yaklaşımı kullanarak, herhangi bir zamanda tarihli bölgelerin sayısını göreceli popülasyon büyüklüğü için bir temsil olarak ele alarak popülasyon büyüklüğü tahminleri ürettiler.
Utah Üniversitesi’nde antropoloji doçenti ve çalışmanın son yazarı Brian Codding, “Arkeologlar tarafından on yıllar boyunca üretilen sayısız araştırma saatini temsil eden oldukça dikkat çekici bir veri seti.” diyor. Wilson, bu bulguları derlemeye yardımcı olmak için tümü ortak yazarlardan oluşan bir lisans araştırmacısı ekibine liderlik etti. “Hepsini bir araya getirmek ve erişilebilir kılmak, büyük soruları yanıtlamak ve bilimi açık ve tekrarlanabilir kılmak için arkeolojinin nereye gittiğinin harika bir örneği.”
Zaman içinde beslenme eğilimlerini üç yükseklik kategorisinde karşılaştırdılar: Kıyı, orta yükseklik ve yayla. Bu, beslenmenin ne kadarının nüfus değişikliği ve yerel iklim tarafından açıklandığını yakalamalarına izin verdi, bu da ne kadarının diğer sosyal faktörlerden kaynaklanabileceğini tahmin etmeye yaradı.
Bulgular, çalışmanın 7.000 yılının çoğu için karbon ve nitrojen izotoplarındaki bölgeler arasında çok az beslenme örtüşmesi olduğunu gösterdi. Ancak, bu varyasyonun çoğu Geç Horizon’da (Günümüzden yaklaşık 480 ila 418 yıl önce), İnka İmparatorluğu bölgeye hakim olduğunda çöküyor.
Orta Horizon’da (Günümüzden yaklaşık 1.350 ila 950 yıl önce), yine siyasi merkezileşmenin olduğu bir dönemde, kıyı ve orta yükseklikteki bireyler için karbonda bir örtüşme var. Bu dönemde, hem Tiwanaku hem de Wari İmparatorlukları bölgesel ticaret ve yeniden yerleşimle uğraştı ve mısırın önemli bir şölen bileşeni olarak genişlemesine katkıda bulundu. Yine de nitrojen imzaları yükselme bölgelerinde farklı kaldı ve bu da çevrenin diyete hükmetmeye devam ettiğini gösteriyor.
Wilson, “Siyasi olarak merkezileştiğimizde bile, insanlar hala kendileri için yerel olana büyük ölçüde güveniyorlar. Sonra Geç Horizon’da veriler, bunun birdenbire ortadan kaybolduğunu kuvvetle gösteriyor. İnka İmparatorluğu’nun uyguladığı etki, Wari ve Tiwanaku İmparatorluklarının yapamayacağı şekilde, beslenme üzerindeki yerel iklim etkilerini geçersiz kıldı.” diyor.
Bu araştırma, Orta And Dağları’ndaki insanların günlük yaşamlarının önemli bir parçası olan diyetleri arasındaki farklılıkların çoğunun nasıl farklı iklimlerden kaynaklandığını detaylandırıyor. Ayrıca, sosyo-politik olarak en birbirine bağlı dönemde, sosyal süreçlerin iklimsel etkiyi geçersiz kılabileceğini öne sürüyor. Daha sonra, yazarlar, eşitsizliğin günlük yaşamı etkilemek için iklimle nasıl etkileşime girdiğine dair görünmeyen kalıpları ortaya çıkarabilecek, her bireyin deneyimlemiş olabileceği sosyopolitik etki miktarına ilişkin verileri ekleyecektir.
Araştırmacılar, iklim ve nüfus değişikliklerinin insanlık tarihi boyunca insanların diyetlerini ne kadar değiştirdiğini belirlemek için bu yöntemleri diğer bölgelere uygulayabilir.
Wilson, “İnsanların ne yediği ve onları nasıl elde ettiği, bir kişinin günlük deneyiminin büyük bir parçası. Geçmişte bu davranışlardaki değişikliklere neyin neden olduğunu anlamak, gelecekte değişikliklere nasıl tepki verebileceğimizi anlamak için önemli.” diyor.
University of Utah. 8 Şubat 2022.
Makale: Wilson, K. M., McCool, W. C., Brewer, S. C., Zamora-Wilson, N., Schryver, P. J., Lamson, R. L. F., … & Codding, B. F. (2022). Climate and demography drive 7000 years of dietary change in the Central Andes. Scientific reports, 12(1), 1-16.