Bilim insanları okyanustaki büyük balina türlerinin büyüleyici ve karmaşık sesleri nasıl çıkardığını çözdü.
Kambur ve diğer balenli balinalar su altında ‘şarkı söyleyebilmelerini’ sağlayan özel bir gırtlak yapısına sahip. Nature dergisinde yayınlanan bulgular aynı zamanda okyanusta çıkardığımız gürültünün bu okyanus devleri için ne kadar rahatsız edici olduğunu da ortaya koyuyor.
Araştırmayı yöneten Danimarka Üniversitesi'nden Prof. Coen Elemans, “Ses, yaşamlarını sürdürmeleri için önemli, çünkü okyanusta çiftleşmek için birbirlerini bulabilmelerinin tek yolu bu” diyor.
Elemans balinaların gezegende şimdiye kadar yaşamış en ilginç canlılar arasında olduğunu düşünüyor: “Akıllılar ve ayrıca son derece sosyaller.”
Balenli balinalar aralarında mavi, kambur ve gri balinanın da bulunduğu 14 türden oluşan bir grup. Bu hayvanların devasa ağzında diş yerine ‘balen’ adı verilen ve deniz suyundan küçük canlıları filtre etmeye yarayan plakalar yer alıyor.
Şimdiye kadar balinaların bu karmaşık ve insanı hayrete düşüren sesleri tam olarak nasıl çıkardığı bir muammaydı. Prof. Elemans bu bulmacayı çözmüş olmanın ‘süper heyecan verici’ olduğunu söylüyor.
Çalışmanın yazarlarından ve Viyana Üniversitesi'nde bilişsel biyoloji profesörü olan W. Tecumseh Fitch, laboratuvardaki araştırmacılar arasındaki heyecanı ‘1'den 10'a kadar bir ölçekte 11’di' sözleriyle ifade ediyor ve ekliyor:
Bir yağ tabakası ile ses telleri arasına sıkıştırılan havayı kullanarak ses üretme yöntemi daha önce başka bir hayvanda görülmemişti.
Gırtlak, soluk borusunun bir ön odası gibi işlev görüyor; epiglot adı verilen bir doku kapağı yiyecek ve içeceklerin nefes borusundan içeri girmesini engelliyor. Memeliler, epiglotun biraz altında ses telleri adı verilen ve akciğerlerden gelen havayla titreşerek ses çıkaran ek doku kıvrımları geliştirmiş durumda.
Elemans, “Hayvanlar denizden sürünerek karaya çıktıklarında ve soludukları havayı aldıkları gıdadan ayırmak için bir yola ihtiyaç duyduklarında evrimleşti” diyor ve sözlerini şöyle sürdürüyor: “Balinaların karada yaşayan ataları denizdeki yaşama geri döndüğünde gırtlak yapılarını değiştirmek zorunda kaldı. Çünkü bu hayvanların çok büyük miktarda havayı gerçekten hızlı bir şekilde dışarı atması gerekiyordu. Zira kara memelilerindeki gibi ses telleri bu duruma engel teşkil edebilirdi.”
Dişli balinalar olarak adlandırılan türlerin ses üretme biçimleri daha iyi biliniyor, çünkü bilim insanlarına göre bu canlılar üzerinde çalışmak daha kolay. Orkalar ve ispermeçet balinalarını içeren bu deniz memelileri, solunum yollarını kapatmak için gırtlaklarını tıpkı bir tıpa gibi kullanıyor ve burun boşluklarında ses üretmenin bir yolunu geliştirmişler. Ancak bilim insanları kambur ve devasa mavi balinalar da dahil olmak üzere filtreyle beslenen balenli balinaların hâlâ gırtlaklarını kullandığını ifade ediyor.
Balinalar incelemek üzere özel bir tesiste tutulamayacak kadar büyük canlılar. Ve çıkardıkları seslerin çoğunu dalgıçların ultrason ve MR verileri toplayamayacağı kadar derinlerde çıkarıyorlar. Bu nedenle Prof. Elemans ve meslektaşları ikisi Danimarka'da ve biri İskoçya'da olmak üzere karaya vurduktan sonra ölen üç balenli balinadan alınan örnekler üzerinde çalıştı. Biri kambur, biri minke, sonuncusu ise kuzey balinasıydı. Bilim insanları laboratuvar ortamında ses üretmek için bu devasa gırtlak örnekleri üzerinde hava testleri yaptı ve çeşitli deneyler gerçekleştirdi.
İnsanlarda ses, boğazdaki ses telleri üzerinden hava geçerken oluşan titreşimlerin yardımıyla çıkıyor. Balenli balinalar ise üzerinde yağ tabakası bulunan U şeklinde büyük bir yapıya sahip. Bu anatomi balinaların ses çıkarmasını sağlarken suyun nefesle birlikte içe çekilmesini de önlüyor.
Yapılan çalışma balinaların (nispeten) daha sığ sularda ses çıkardığını gösteriyor. Ne yazık ki burası aynı zamanda gemicilik gibi insan faaliyetlerinden kaynaklanan gürültünün balinaların sesini engelleyebildiği yerler.
Araştırmacılar seslerin dijital modellerini oluşturdu ve bulgular balenli balinaların seslerinin dar bir frekans aralığıyla sınırlı olduğuna; bunun da nakliye gemilerinin çıkardığı gürültü ile örtüştüğüne işaret ediyor.
St Andrews Üniversitesi Deniz Memelileri Araştırma Birimi'nden Dr. Ellen Garland araştırmayı şöyle değerlendiriyor: “Balenli balinaların, özellikle de kambur balinaların çıkardığı çeşitli sesleri tam olarak nasıl ürettiğini hep merak etmişimdir. Bu büyük canlıları incelemek en iyi koşullarda dahi son derece zorlu bir iş. Ses çıkarırken onları su altında göremediğiniz için nasıl ses çıkardıklarını ortaya çıkarmak bu zorluğun seviyesini daha da artırıyor.”
Oregon Eyalet Üniversitesi'nden balina iletişim uzmanı Dr. Kate Stafford çalışmayı ‘çığır açıcı’ olarak nitelendiriyor. BBC News'e konuşan Stafford, “Ses çıkarma ve duyma deniz memelileri için çok önemli duyular. Bu nedenle nasıl ses çıkardıklarını aydınlatan her çalışma bu alanı ileriye taşıma potansiyeline sahip” diyor.
Araştırma, denizcilerin efsanevi deniz yaratıklarına atfettikleri bu esrarengiz sesler hakkında bilim insanlarının onlarca yıldır sorduğu sorulara ışık tutuyor. Ve balinaların atalarının karadan okyanuslara nasıl döndüğüne; su altında iletişim kurmayı mümkün kılan adaptasyonlara dair evrimsel bir tablo çiziyor. Ayrıca insanların okyanusta çıkardığı gürültünün balinaların iletişim kurmasını nasıl engelleyebileceğini de gözler önüne seriyor.
Prof Elemans, “Balinalar bizim okyanusta çıkardığımız sesleri bastırmak için daha yüksek ses çıkaramazlar” diyor. Bu bilgi kambur balianalrın, mavi balinaların ve nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan diğer deniz devlerinin korunması için hayati önem taşıyor.