Anasayfa
Erdeşîr (ö. 242) Sâsânî Devleti'nin kurucusu ve destan kahramanı hükümdar (226-240).
Eski Farsça'da (Avesta dili) Rtahşira Artaherhes, Orta Farsça'da (Pehlevî) Artaşîr (Ardaşîr) şeklinde telaffuz edilen ve "Kutsal padişah" (arde şehr [haşsre]) mânasına gelen bu isim üçü Ahamenîler (m.ö. 559-330), üçü de Sâsânîler (226-651) döneminde olmak üzere altı hükümdarın adıdır. İslâm dünyasında bu hükümdarlardan sadece Sâsânîler devletinin kurucusu olan Erdeşîr Erdeşîr-i Bâbe-kân adıyla tanınmaktadır. Bazı kaynakların Erdeşîr-i Evvel şeklinde kaydettikleri bu hükümdarın hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Efsanevî bir kimlik taşıyan Erdeşîr'in bir rivayete göre soylu bir Pers ailesine mensup olduğu ve İstahr'ın Hîr bölgesinde doğduğu kabul edilmektedir. Hanedana adını veren büyük babası Sâsân İstahr'da Anahita âteşkedesinin muhafızıydı; büyük annesi Râmbihişt de bir prens ailesinden gelmekteydi. Babası Bâbek'in ise Fars'ın Dârâbcird şehrinde askerî bir görevi vardı. Başka bir rivayete göre ise Sâsân'ın Aha-menîler soyundan geldiğini öğrenen Bâ-bek kızını ona vermiş. Erdeşîr de bu evlenmeden dünyaya gelmiş, ancak Sâsân ortadan kaybolunca Bâbek Erdeşîr'in babası olarak kabul edilmiştir.
Bâbek, İstahr Kralı Gozihr'den Dârâb-cird Kalesi kumandanı Tîrî'nin yerine Erdeşîr'in getirilmesi sözünü alır. Tîrî ölünce onun yerini alan Erdeşîr hâkimiyetini yaygınlaştırdığı gibi babasını da Gozihr'i devirmeye teşvik eder ve Gozihr'i deviren babası ile birlikte merkezî yönetime karşı ayaklanır. Ayaklanmanın başında İstahr krallığı ortadan kaldırılır. Erdeşîr, 28 Nisan E24'te Medler ülkesinde (Medya) Hürmüzcân'da yapılan savaşı kazanır ve aynı yıl hükümdarlığını İlân edfr. Ancak bazı kaynaklarda onun resmen 226 yılında Medâin'de tahta çıktığı kabul edilmektedir [Elr., II, 372). Part Hükümdarı V. Arduvan'ı yendiği bu savaştan sonra "şâhânşâh" (şahlar şahı) unvanını alan Erdeşîr'in bu zaferi ve diğer faaliyetleri o dönemin kitabelerine de yansımıştır. Erdeşîr daha sonra Fars, Hûzistan. Kirman'ı ele geçirmiş ve Partlar'ın mahallî hüküm-darlarıyla onlara bağlı olanları hâkimiyeti altına almış, buralarda yeni şehirler kurmuş ve adına para bastırmıştır. 226-227 yıllarında Part İmparatorluğu'nun kuzeybatısında Hatra'yı alma teşebbüsü sonuçsuz kalmışsa da Part İmparatorluğu'nun doğusunda güçlenmiş ve birçok Part ileri gelenini kendine bağlamıştır. Kuşan ve Turan hükümdarları da Erdeşîr'e bağlılıklarını bildirmişler, böylece Merv ve yöresi Sâsânî İmparatorluğu sınırlarına dahil edilmiştir. Ayrıca güneybatıda Kuzey Arap sahilleri (Bahreyn) ele geçirilmiş, zamanla eski Roma ve Part sınırı Sâsâ-nîler'in Romalılarla kuzeybatı sınırı olmuştur.
Erdeşîr ve vârisleri, dışarıda Ahamenîler dönemi siyasetini takip etmekle beraber ondan daha iyi sonuçlar aldılar. Ülkede huzuru sağlamanın gerekli olduğunu, saldırgan bir siyasetin sonuç vermeyeceğini düşünen Erdeşîr, ülkesini geliştirmek amacıyla Huzistan'da Erdeşîr-i Hürre (bugünkü Gür Fîrûzâbâd), Ram Erdeşîr. Hürmüzd Erdeşîr (Sûku'l-Ahvâz); Aşağı Mezopotamya'da Veh Erdeşîr, Esterâbâd Erdeşîr (Kerh-i Miyşân) gibi kendi adıyla anılan birçok şehir kurdu. Bunun yanında Zerdüşt dinini de canlandırmaya çalışan Erdeşîr, Avesfa'nın gözden geçirilip yeniden düzenlenmesini sağladığı gibi taş kabartmalar ve kitabeler hazırlanması geleneğini başlattı. Ondan sonra gelen Sâsânî hükümdarları bu geleneği daha da geliştirdiler. Erdeşîr'in ölüm tarihi kesin olarak belli değildir. Kaynaklardaki bilgilerden, oğlu I. Şâpûr'un onun sağlığında 12 Nisan 240'ta hükümdar olduğu ve Erdeşîr'in yaklaşık 242 yılı Şubatında Öldüğü anlaşılmaktadır [Eir., II, 374).
Erdeşîr hakkında kaleme alınan millî ve hamasî duygularla yüklü Kâmâme-i Erdeşîr-i Bâbekân adlı mensur destan günümüze ulaşmıştır. Erdeşîr ve halef-leriyle ilgili olayları esas almakla birlikte tarihî nitelikten çok destan özelliği taşıyan eser Sâsânîler'in son döneminde (VI. yüzyıl) telif edilmiştir. İran destan edebiyatında önemli bir yeri olan Kârnâme-i Erdeşîr-i Bâbekân, Firdevsî"nin Şd/indme'sinin Erdeşîr ve diğer Sâsânî padişahları hakkındaki bölümünün hemen hemen tamamına kaynak teşkil etmiştir. Böylece Şâhnâme kahramanları arasına da giren Erdeşîr özellikle Fars edebiyatının tarihî-efsanevî şahıslar kadrosunda yerini almıştır. Pehlevîce yazılan ve birkaç defa orijinal metniyle basılan eser ayrıca Mahmûd Cevâd Meşkûr'un Farsça, T. Nöldeke'nin Almanca ve Dârâb Destur Peshatan Sancana'nın İngilizce ve Gucerâtî tercümesiyle birlikte yayımlan mıştr.
TDV İslam Ansiklopedisi