Araştırma kesitsel, analitik düzende bir alan çalışmasıdır.
Olweus öğrenciler için akran zorbalığı anketi
İlk ve orta öğretim öğrencilerindeki akran zorbalığını ölçmek amacıyla 1996 yılında Dan Olweus tarafından oluşturulan Revised Olweus Bully/Victim Questionnaire [Olweus Öğrenciler İçin Akran Zorbalığı (OÖAZ) Anketi] 8 -16 yaş grubundaki üçüncü sınıf ve lise çağı arasındaki öğrenciler için geliştirilmiştir. Otuz dokuz maddeden oluşan Likert tipi bir ankettir. Anketin başında akran zorbalığının detaylı tanımı bulunur. Anketteki zaman aralığı ya da referans periyot öğrencilerin doğal hafızası açısından çok uzun olmayan bir süreci (geçtiğimiz aylarda
) içermektedir. Buradaki geçtiğimiz aylarda yaz ya da sömestr tatili sonrasında okulun başlamasıyla anketin uygulanması arasındaki süreci işaret etmektedir. Bu süre en az altı ya da sekiz hafta olmalıdır. Ankette akran zorbalığına konu olan davranışlar da çok açık önermelerle, ayrıntılı olarak açıklanarak sorgulanmaktadır. Ana soruların yanıt seçenekleri de oldukça net tanımlanmıştır; geçtiğimiz aylarda bana bunlar olmadı / akran zorbalığı yapmadım, sadece bir ya da iki kez oldu, bir ay içinde 2 ya da 3 kez oldu, ortalama haftada bir kez oldu, Haftada birkaç kez oldu gibi. Bu şıklar beş puanlık skala şeklinde kodlanacak biçimde tasarlanmıştır. Anket içindeki zorbalık tanımından sonra genel bir soru bulunmaktadır: Geçtiğimiz aylarda okulda akran zorbalığına ne sıklıkta uğradın?. Sorudan sonra daha önce belirtilmiş olan beş şık gelmektedir. Anketin ikinci bölümünde aynı sorunun zorbalık yapma ile ilgili şekli de bulunmaktadır: Geçtiğimiz aylarda okulda bir ya da birkaç öğrenciye akran zorbalığı yapılırken sen ne sıklıkta katıldın?. Bu iki genel sorudan sonra zorbalığın çeşitli formlarını (sözlü, fiziksel, indirekt, cinsel, siber vs.) sorgulayan dokuz ek soru bulunmaktadır 20.
Anketin değerlendirmesi
OÖAZ Anketinin zorba, kurban, zorba/kurban olmak açısından kestirim noktası sorgulanan eylemin Bir ay içinde 2 ya da 3 kez veya daha sık gerçekleşmesi olup, anketin 4-13. sorularında kestirim noktasının üstünde herhangi bir yanıtın işaretlenmiş olması kurban; 24-33. sorularda aynı koşulu sağlaması zorba; her iki bölümde yer alma ise zorba/kurban olarak nitelendirilmeyi getirirken, ilk iki grupta da yer almayanlar zorba ve kurban olmayanlar (ZVKO) olarak adlandırılır 20.
OÖAZ Anketinin Türkçeye uyarlama ve geçerlilik değerlendirilmesinde aşağıdaki yöntemler kullanıldı 21:
a. Geçerlilik analizi
Anketin yapı, kavram ve dil eşitliğinin sağlanması: Anketin yapı, kavram ve dil eşitliğinin sağlanmasında psikometrik ölçeklerin uyarlanmasında kullanılan uluslararası süreçlere uygun olarak aşağıdaki basamaklar izlenildi.
1. Anketi birbirinden bağımsız olarak, biri çift anadili olan üç çevirmen İngilizceden Türkçeye çevirdi. Aynı üç çevirmen ve araştırmacı farklı üç çeviriyi tek bir ortak Türkçe form haline getirdi.
2. Türkçe form çift anadili olan farklı bir çevirmen tarafından tekrar İngilizceye çevrildi.
3. Son olarak iki halk sağlığı profesörü, bir psikoloji profesörü, bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı, bir rehber öğretmen ve araştırmacının katıldığı uzman panelinde orijinal form, Türkçe ve İngilizce formlar gözden geçirildi. Özgün ankette ırk ve renk ile ilgili madde Türkçe formda Olweusdan izin alınarak köken ve inanç olarak değiştirildi. Bunun dışında uzmanlar anketin kavramsal yapıyı karşıladığı, literatüre uygun biçimde akran zorbalığının temel alanlarını içerdiği görüşünde birleşti. Uygun dil ve kavram düzeltmelerin ardından anketin Türkçe sürümü oluştu.
4. Pilot çalışma: Çalışma grubuna dahil olmayan Bornova Kars Halil Atilla İ.Ö.O.da, bir 6. sınıfta 20 öğrenci üzerinde, bir ders saatinde son haline getirilmiş OÖAZ anketinin pilot çalışması yapıldı. Pilot çalışma sonrasında herhangi bir değişikliğe gidilmesi gerekmedi.
b. Güvenirlik analizi
Araştırma evrenini İzmir ili Bornova ilçesinde Bornova İlçe Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı engelli okulları dışındaki 62 resmi şehir ilköğretim okulunun 6. ve 7. sınıflarındaki 13.835 öğrenci oluşturdu. OÖAZ anketinin engellilerde kullanımıyla ilgili herhangi bir veri bulunmaması, özel okulların yönetici ve velileriyle öngörülen işbirliği güçlüğü, köy okullarında sadece ilk beş sınıfın olması nedeniyle engelli okulları, özel okullar ve köy okulları evrene dahil edilmedi.
Anket bu evrenden küme örnekleme yöntemiyle (%95 G.A., %7.6 prevalans ve %2.5 hata payı) seçilen 405 öğrenciye 2008 yılı Nisan ayında İzmir ili Bornova ilçesinde uygulandı, 400 öğrenci anketi doldurdu.
Anketin iç tutarlılığı Chronbach Alfa ve Split Half yöntemleriyle değerlendirildi. Olweusun, anketten elde edilen sonuçların anketin kullanıldığı diğer çalışmalarla karşılaştırılabilir olabilmesi için, anketten soru çıkarılmamasını tavsiye etmesi ve buna gereksinim duyulmaması nedeniyle anketten soru çıkarılmadı.
Veri toplama yöntemi ve süresi
İzmir Valiliğinden İl Milli Eğitim Müdürlüğü kanalı ile alınan iznin ardından, araştırmacı tarafından okulların yöneticileriyle görüşülüp Nisan 2008in son iki haftası için uygulama randevuları alındı ve çalışma grubundaki sınıflara gidilerek araştırma hakkında bilgi verildi. Ardından veli bilgilendirilmiş onam formu öğrencilere dağıtıldı ve uygulama gününde toplanacağı bildirildi.
Randevu gününde, uygulama saatinde öğretmen sınıftan çıkarıldı. Ardından o ders saatinde sınıfta bulunan öğrencilere öğrenci bilgilendirilmiş onam formu ve anket araştırmacı tarafından dağıtılarak, verdikleri yanıtların gizli tutulacağı, okul ya da aileden herhangi bir kişiyle paylaşılmayacağı bilgisi verildi. Aynı zamanda kendilerinin de arkadaşlarının yanıtlarına bakmamaları gerektiği, toplanan bilgilerin kişilere özel olduğu söylendi.
Akran zorbalığı kavramını okul çocuklarına doğru biçimde açıklamak ve anketin genel olarak anlaşılmasını sağlamak amacı ile anketin başında yer alan akran zorbalığının detaylı tanımı öğrencilere araştırmacı tarafından sesli olarak okundu. Açıklamanın okunmasının ardından da anlaşılma durumu sözlü olarak kontrol edildi ve gerekli durumlarda örneklerle açıklama ayrıntılandırıldı. Anlaşılmayan noktalar örnek vererek tekrar açıklandı. Ardından öğrencilerin onayı alındıktan sonra bilgilendirilmiş onam formu, anketten ayrılarak toplandı. Öğrencilere soruları yanıtlamaları için bir ders saati verildi. Daha fazla zamana gereksinimi olan öğrenciler, dersi izleyen arada devam ederek formu tamamladılar.
Etik açıklamalar
OÖAZ anketinin geliştiricisi olan Dan Olweusa kullanım hakkı için yazılı olarak başvuruldu. Olweus telif ücreti karşılığında ve araştırmanın sonuçlarından haberdar edilmesi kaydıyla, sadece bu çalışma için geçerli yazılı izin verdi. Araştırma için Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Araştırma Etik Kurulundan 18.12.2007 tarih ve 07-12/7 karar numarası ile etik kurul onayı, İl Milli Eğitim Müdürlüğü kanalı ile 01.04.2008 tarih, 24712 sayılı valilik onayı alındı. Araştırmaya dahil olan öğrencilerin velileri, veli bilgilendirilmiş onam formunu; öğrenciler, öğrenci bilgilendirilmiş onam formunu doldurarak araştırmacıya teslim ettiler.
Kullanılan istatistiksel yöntemler
Tüm veriler SPSS 11.5 programı kullanılarak değerlendirildi. OÖAZ anketinin güvenirliği Cronbach alfa değeri ve Split Half yöntemi Spearman-Brown katsayısı ile hesaplandı.