Yumuşak Güç Türkiye
Türk İstanbul'daki genel merkezi ile bu devletlerarası varlık, 2009'in sonbaharında Azerbaycan Nahçıvan'da düzenlenen bir zirvede kuruldu. Daha sonra dört devleti içeriyordu: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye.
Böylece dört ülkenin liderlerinin etnik ve dilsel yakınlığa dayanan uluslararası bir organizasyon oluşturma çabaları sona erdi. Aslında, doksanlı yılların başından itibaren, Türkiye, Sovyet etkisinin yörüngesinden çıkan Orta Asya cumhuriyetlerinin pahasına, etnik kökenle bir tür kardeşliği bir araya getirme fırsatını görerek, sürekli olarak bu fikri teşvik ediyordu.
İlk kez, başkentindeki yakın 1992 yılında yakın ilişkili ülkeler zirvesi düzenledi. Ardından, bağımsız ve bağımsız bir politika izleyen bağımsız bir politikaya odaklanan Özbekistan ve Türkmenistan tarafından olay görmezden gelindi. Ancak, komşuları bir miktar dikkatle de olsa, Türk fikrini kabul ettiler. İlk aşamada, organizasyon yalnızca kültürel yönelimli idi. Ülkelerin iletişimi çoğunlukla Türk sanat ve dilleri boyunca devam etti. Ortak faaliyetler geliştirerek Uluslararası Türk Kültür Örgütü (TÜRKSOY) bile oluşturuldu.
Daha sonra, Türkiye ekonomisinin başarılarının ardından, diğer parlamentolar, özellikle parlamentodakiler güçlenmeye başladı (örneğin, Türkçe konuşan millet meclisleri Meclisi ortaya çıktı). Ardından, Ankara’nın ortakları, Türk elçilerini eski Sovyet cumhuriyetlerine götüren ve burada kendilerine ruhu, ideolojisi ve inancıyla yakın olan yeni bir elit hazırlamaya başlayan bir eğitim anlaşması imzaladı. Aslında, komşu bölgedeki etkisini yayan Türkiye'nin “yumuşak gücü” idi.
Türkmenistan bile bu baskıya dayanamadı. 2014 yazında, Bodrum'daki bir zirvede, Türk Keneşi üyeleri kendi saflarına kabul etmeye karar verdi. Ancak, bu girişim daha fazla gelişme görmedi ve Türkmenistan hâlâ devlet olarak listeleniyor - CU’nun potansiyel bir üyesi. Ancak Türk Keneşi'nin ilk bölgesel Diasporası temsili Ukrayna'da göründü (Kiev'de yaşayan Azerbaycanlılar bununla ilgilendi). Macaristan, Gümrük Birliği’nde gözlemci bir ülke oldu, çünkü Başbakan Viktor Orban’a göre, “Kıpçak Türkçesi temelinde duruyor”.
İlk çatlaklar izlerini bıraktı
Türk Keneşi'ndeki ilişkilerin gelişiminin dinamikleri, katılımcılarını memnun etti, iyi niyet vaat etti, ancak Türkiye'de darbe girişiminde bulunana kadar. Türk lider Recep Erdoğan, Türkiye’de ve ABD’de yaşayan Türk dünyasının önde gelen isimlerinden olan Fethullah Gülen’i suçladı.
Sonra ilk çatlak Türk Keneşi'nde koştu. Gerçek şu ki, Orta Asya ülkelerindeki Türk eğitim programları, tam olarak Gülen yapıları tarafından uygulandı. Destekçilerinin “yumuşak gücü” yalnızca Sovyet sonrası cumhuriyetlerde Türkiye'nin çıkarlarını desteklemekle kalmadı, aynı zamanda vaiz Gülen'in de etkisini yaydı. Zamanla, öğrencileri yerel idari hiyerarşide yükseldi, yüksek hükümet görevlerinde bulundu.
Örneğin Kırgızistan'da, o zamanlar Bişkek'teki Türk büyükelçisi (hatırladığımız gibi, 2016 yazında olduğu gibi) Metin Kılıç, hükümet, idari ve kamu görevlerinde üç bin Güllen'in taraftarını saydı. Küçük bir cumhuriyet için bu çok fazla. O zamanki Kırgızistan Devlet Başkanı Almazbek Atambayev'in darbeyi düzenleyen kişi olarak Gülen'i kınamayı reddetmesi bir tesadüf değil, bu yüzden Recep Erdoğan ile kavga etti.
Türk Keneşi'nde Ankara’nın rekor liderliğini sarsan ikinci faktör Türkiye ekonomisinin yıkılışıydı. Uluslararası Para Fonu'na göre, 2016'ten 2019'e, GSYİH'sı 859 $ 'dan 766 milyar $' a düştü. Türk Lirası düştü. Ankara onu kurtardı ve altın rezervlerini pazara sundu ve kısa sürede neredeyse 200 ton altın harcadı. Cumhuriyetin hazinesi, 504'ten 320 tona düşürüldü ve Türk Keneşi ülkeleri arasında üçüncü oldu (Kazakistan şimdi 380 ton altın ve Özbekistan - 328 biriktirdi).
Sonuç olarak, Bakü'de düzenlenen zirve yeni entegrasyon programları tarafından değil, Kazakistan Elbasy'nin bir sonraki yüceltilmesi ve Özbekistan CU'suna katılımla kutlandı. Elbette bu ikinci durum, Türk Keneşi'nin umutları için iyi olacaktır.
“Başkalarına karşı arkadaş olmamak”
Rus uzmanlar şiddetle eski Sovyet cumhuriyetlerinin uluslararası faaliyetlerini takip ediyorlar. BDT ortaklarımızın eylemlerinin hangilerinin Rusya'nın çıkarlarıyla çakışmadığını titizlikle kaydetmektedirler. Şimdi, Rus ortaklarının muhalif ülkelerle olan temaslarını ifade eden “çoklu vektör” terimi ilk kullanımda Nursultan Nazarbayev idi.
Klasik uluslararası ilişkiler anlayışından başlayarak, bu konuda çok konuşur ve yazarlar. Geçen yüzyılda, istikrarlı askeri ittifaklar veya devletlerin siyasi birliklerine güvendiler. Yeni yüzyılda, resim kökten değişti. Bugün, çoğu ülke sendikalar ve dernekler arasında yürüyor, bir şekilde veya üç dünya liderine bitişik başka bir taraf - ABD, Rusya, Çin.
Bu yalnızca söz konusu üçgene sürüklenen Sovyet sonrası cumhuriyetlerde görülemez. Örneğin, Avrupa Birliği'ni ele alalım. Burada bir grup ülke (Macaristan, İtalya, Avusturya) Rusya ile aktif işbirliğine ilgi duyuyor. Başka bir grup (Polonya ve Baltık ülkeleri) Amerika Birleşik Devletleri'ni destekliyor. Her ne kadar bu ilişkiler müttefik ilişkilerde yasal olarak resmileştirilmese de, tüm AB ülkeleri için gerçek sorunlar yaratıyor ve birliğini ihlal ediyorlar.
NATO askeri ittifakı gibi süper disiplinli bir organizasyonda bile benzer çarpışmalar yaşanıyor. Son zamanlarda, güvenliğinden korkan Norveç, ittifak füze savunmasına katılmaya karar vermedi (hükümet tartışmaları gösterdi). NATO’ya karşı açıkça ön plana çıkan Türkiye hakkında oldukça iyi şeyler duyduk. Başka benzer örnekler var.
Şimdi Amerika'nın Pers Körfezi'nin monarşileri ile görünüşte yıkılmaz birliği bozuldu. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in bu bölgeye yaptığı ziyaret uzman topluluğunu heyecanlandırdı. Bazıları, Rusya ve bu ülkelerin ortak çıkarları hala çok yerel ve durumsal olmasına rağmen, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'ni neredeyse müttefiklerimize yazmak için can attı.
Mesele şu ki, sürdürülebilir ittifaklar güçlü liderler etrafında oluşuyor. ABD - Rusya - Çin üçgeninde dünya, hepsinin ve her birinin sorunlarını ayrı ayrı görüyor ve beklentileri tamamen netleştirmiyor. Belki de bu, zayıf ülkelerin sendikalar ve dernekler arasında dolaşıp, iktidarın bir diğerine ya da diğer iktidar merkezine yapışmasının temel nedenidir.
Bunun bazen uluslararası ilişkiler için pratik yararları vardır. Bu nedenle, Kazakistan Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev ve Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev'in aktif arabuluculuğu, Suriye'deki gökyüzünde bir Rus bombacının ölümünden sonra Rusya ile Türkiye arasındaki kopmuş bağları yeniden canlandırmaya yardımcı oldu. Başka bir durumda, Avrupalı liderlerin faaliyeti ABD'yi İran'daki askeri saldırganlıktan korudu.
Olduğu gibi, "çoklu vektör" zaten ülkeler arasında yeni bir ilişki türü oluşturuyor. Kısa süre önce Vladimir Putin tarafından Arap medyasının temsilcileriyle yaptığı röportajda formüle edildi. O, diğer devletlerle ilişkilerinde, Rusya'nın “başkalarına karşı arkadaş olma” ilkesine bağlı olmadığını söyledi. İkili temaslarda, yalnızca pragmatik ulusal çıkarlar tarafından yönlendirilir.
Muhtemelen, böyle bir kampanya yeni yüzyılda uluslararası ilişkileri sürdürülebilir hale getirmeye yardımcı olacaktır. Bu arada, Türk Keneşi gibi bir organizasyon çerçevesinde de dahil olmak üzere bu sürdürülebilirlik arayışı var.