1. GİRİŞ
1.2. Tezin Amacı
Bu tez çalışmasında, havayolu işletmesinin uçak bakım planlaması uçuş rota planlamasına entegre edilerek, işletmelerin direkt işletme maliyetlerinin
%18-23 oranını (Radnoti 2002) oluşturan bakım maliyetlerini enküçükleyen bütünleşik uçak bakım ve rota planlamasına yönelik matematiksel modeller önerilmiştir.
Büyük ölçekteki problemlerin çözümünde neler yapılacağından çok, pratikte havayolu sektöründe karar vericinin farklı amaçların üstesinden başarılı bir şekilde nasıl gelebileceği ile uygulamaya yönelik özellikler üzerinde durulmuş ve farklı amaçların üstesinden gelebilecek çok amaçlı modeller hazırlanmıştır.
Matematiksel modeller, uçakların uçuş sayılarını, uçuş sürelerini veya sırasıyla uçuş sayı ve uçuş sürelerini ya da uçuş süre ve uçuş sayılarını dengeleyen çok amaçlı bütünleşik uçak bakım ve rota planlama modelleri olarak geliştirilmiştir.
Havayolu sektöründe, uçak satın alma ve işletme maliyetlerinin çok yüksek olması nedeniyle, işletmeler mevcut rekabetçi ortamda maliyetlerini düşürmeye çalışmaktadır. Uçak satın alım maliyeti düşürülemeyeceğinden, daha çok uçak işletme maliyetlerine odaklanılmaktadır. Havayolu işletmelerinin, yakıt maliyeti ve hava alanı meydan kiraları gibi işletme maliyetlerini doğrudan kontrol etmesi mümkün değildir. İşletme maliyetleri arasında kontrol edilebilen tek maliyet, uçak bakım maliyetleridir. Bir uçağın kullanım süresi içindeki bakım maliyeti, ilk alış maliyetinin 1.5-2 katı arasında değişmektedir (Gerede 1998).
Örneğin Airbus A380’nin satış fiyatının 280 milyon dolar (http-7) olduğu düşünüldüğünde, 25 yıllık kullanım ömrü olan uçağın bakım maliyetini ilk alış fiyatının 1.5 katı civarında tutabilen şirket, uçağın kullanım ömrü içerisinde 140 milyon dolarlık bir tasarruf sağlayabilir. Bunun yıllık bazda doğrusal dağıldığı kabul edilirse işletme, yıllık 5.6 milyon dolar tasarruf sağlamış olacaktır.
Havayolu işletmeleri bakım programlarını, uçak üreticilerinin bakım planlama dökümanları (MPD: Maintenance Planning Document), uçak bakım el kitapları (AMM: Aircraft Maintenance Manuel), parça bakım manüelleri (CMM:
Component Maintenance Manual), servis bültenleri (SBs: Servis Bulletins) ve servis notları (SLs: Service Letters) gibi üreticilerin dökümanlarını referans alarak hazırlamaktadır (Kinnison 2004). Hazırlanan programlar, ülkelerin sivil havacılık otoriteleri tarafından yeterli görülürse uygulanabilmektedir. Kullanılmakta olan bazı uçakların bakım periyotları, A, B, C ve D gibi harf kodlu kontrol periyotlarına göre uygulanmaktadır. Uçak üzerindeki parça ve komponentler, bakım periyotları dikkate alınarak harf kodlu kontrol paketlerine atanır ve bu
şekilde gerekli bakımların yapılması sağlanır. Bununla birlikte, günümüzde B737-600/700/800/900 gibi en son üretilen yeni nesil uçaklar için harf kodlu bakım uygulamaları artık üretici firma tarafından bakım planlama dökümanlarında referans olarak önerilmemektedir (Boeing 2005). Üretici firmalar bakım aralıklarını, uçak uçuş saati, uçak iniş sayısı (çevrim sayısı), yıl-ömür limiti gibi ölçütler referans alarak kullanıcılara vermektedir. Havayolu işletmeleri, bakım paketlerinin çoğunu oluşturan parça ve komponentlerin bakım aralıklarını uçuş saati üzerinden dikkate alarak daha uygun bir periyot içerisinde, yönetmeliklere uygun bir şekilde uçak bakımlarını gerçekleştirebilir. Sonuç olarak bakım uygulamaları, uçakların günlük ortalama uçuş süreleri dikkate alınarak gün sayısı üzerinden planlanan bakım yaklaşımlarının yerine, uçakların gerçek zamanlı uçuş saatleri dikkate alınarak yapılabilir. Böylece uçaklara kullanım oranlarına bağlı olarak limit değerlerinde veya buna çok yakın değerlerde bakım uygulanarak, uçakların yıl içerisinde daha az bakıma girmeleri sağlanabilir. Örneğin A310’un A bakım aralığı 400 uçuş saattir. Bir A310 uçağına ortalama 360 uçuş saati yerine limit değeri olan 400 uçuş saatinde bir bakım uygulanarak, on birinci bakım maliyeti önlenebilinir. Ayrıca uçuş süresi dikkate alınarak kullanılan modeller, bakım sürecine denk gelecek süreçte uçağın uçuşta veya uçuşa hazır durumda olmasını ve bakım alanı ile teknik iş gücünün en iyi şekilde kullanılmasını sağlayarak havayolu işletmesine katkı sağlayacaktır.
Bu tez kapsamında önerilen matematiksel modellerin yapılan çalışmalardan farklı olduğu noktalar aşağıdaki gibidir:
• Uçak rotalama ve bakım planlama problemlerini ayrı ayı ele alan çalışmalardan farklı olark iki problem bütünleşik olarak çözülmüştür.
Uçakların kullanılabilir yasal uçuş süreleri enküçüklenerek bakım kısıtlarını sağlanacak şekilde uçaklar için uygun rota planları oluşturulmuş ve bakım maliyetlerinin enküçüklenmesi sağlanmıştır.
• Kesintisiz uçuş olarak adlandırılan iki nokta arasındaki uçuşun merkezi bir hava alanına bağlantılı olarak gerçekleştirilmesini sağlayacak şekilde bütünleşik uçak bakım ve rota planları oluşturulmuştur.
• Uçakların uçuş sayılarını, uçuş sürelerini, sırasıyla uçuş sayı ve uçuş sürelerini ya da uçuş süre ve uçuş sayılarını dengeleyen çok amaçlı bütünleşik uçak bakım ve rota planlama modelleri, önceden belirlenmiş kesintisiz uçuşların gerçekleşmesini sağlayacak şekilde oluşturulmuştur.
• Bakım periyotları, üretici firmalar tarafından gün sayısı olarak verilen uçakların bakımları uçuş süresi dikkate alınarak önerilen modellere entegre edilmiş ve uçakların gerekli bakımları için gün sonunda uygun hava alanlarında olmaları sağlanmıştır. Böylece, uçuş süresi ve gün sayısı yaklaşımı bir arada kullanılmıştır.
Literatürde gün-sayısını dikkate alan bakım planlama yaklaşımlarında ilk olarak, uçakların bakım kısıtı göz önüne alınmadan günlük olarak rota planları oluşturulmuştur. Aynı süreç, ikinci ve üçüncü gün tekrarlanmıştır. Daha sonra uçakların üç günlük bakım kısıtlarını sağlayacak şekilde, üçüncü gün bakım yapılabilecek hava alanlarına gün içinde son uçuşları gerçekleştirilmesi sağlanarak, rotalara atama yapılmıştır. Her uçak, belirli bir gün sayısı sonunda uygulanması gereken bakımlar için uygun hava alanlarına atanması gerekmiştir. Günlük uçuş rota atama planları önceden oluşturulduğu için bazı durumlarda uçakların uçuş tarifesinde zorunlu olarak değişiklik yapılmıştır. Uçuş tarifesindeki değişiklik, gelir kaybına veya işletme maliyetlerinde artışa ve bakım koşullarını sağlayan en iyi rotalamanın yapılamamasına neden olmuştur. Uçuş tarifesinin korunması ve uçağın uygun bakım merkezine atanması arasında bir dengenin olması gerekir. Bu çalışmada yukarıdaki problemlerin üstesinden gelmek için uçak bakım ve rota planlama problemi, uçakların kullanılabilir yasal kalan uçuş süreleri enküçüklenerek günlük olarak bütünleşik bir şekilde çözülmüş ve çok amaçlı modeller ortaya çıkarılmıştır.
Uçaklara, çeşitli periyotlarda uygulanan ve içerikleri birbirinden farklı olan harf kodlu bakım yaklaşımları uygulanmaktadır. Örneğin, A310’a her 400 uçuş saatinde bir uygulanan A kontrol paketinin içeriği, her periyotta uygulanan temel kontroller dikkate alınmazsa genellikle birbirinden farklılık gösterir.
Bununla birlikte, kontroller sırasında fark edilen arızalar, uçağın yerde kalacağı süre dikkate alınarak bakım paketine eklenir. Eğer ortaya çıkan yeni bakım
ihtiyacı uçağın yerde kalacağı süre içerisinde tamamlanamayacaksa ve arıza minimum ekipman listesindeki (MEL: Minimum Equipment List) yönetmelik limitlerine uygunsa bir sonraki bakıma ertelenir. MEL, bakımın güvenlik nedeniyle yapılmasını zorunlu tutuyorsa, uçak istisnasız gerekli bakım yapılıncaya kadar yerde tutulur. Bu süreçte, uçaklara günlük olarak uygulanan bakım maliyetlerini tanımlamak ve hesaplamak oldukça zordur. Bu nedenle bu çalışmada, bakım maliyetlerinin hesaplanması yerine uçakların bakım periyotları arasındaki yasal olarak kullanılmamış uçuş saatleri enküçüklenerek, belirli bir periyot içerisindeki uçuş saatine başına düşen bakım maliyetleri enküçüklenmiştir.
Bir karar destek sistemi, kullanıcı ara yüzü, model yönetimi, eniyileme çözücüsü ve arka planda veri tabanlarından oluşur. Şekil 1.1’de havayolu işletmelerinde kullanılabilecek örnek bir karar destek sisteminin akış şeması gösterilmiştir. Veri tabanı, uçakların bakım zamanlaması, filo, rota, uçuş tarifesi, teknik personel, mürettebat gibi bilgileri içerir. Model yönetimi, veri tabanından belirli bilgileri alarak karar vericinin tercihine göre bir modeli çalıştırır ve model sonuçlarını kullanıcı ara yüzü ile karar vericiye sunar. Karar verici, GAMS gibi çözücülerden aldığı sonuçları değerlendirir ve sonuçlardan memnun oluncaya kadar farklı modelleri çalıştırır. Sonuçların uygun olduğuna karar verdiğinde, karar destek sisteminden ayrıntılı bir rapor alarak modelin çözümlerini uygular.
ŞİRKET VERİ TABANLARI Uçak, bakım, rota,
filo
PROBLEME ÖZEL KURALLAR
MODEL YÖNETİMİ
ÇÖZÜCÜ
(GAMS)
KULLANICI ARA YÜZÜ (Raporlar)
Şekil 1.1. Havayolu işletmelerinde kullanılabilecek örnek bir karar destek sisteminin akış şeması
Bu çalışmada model yönetimi aşamasında karar vericinin kullanabileceği karar modelleri tasarlanmıştır. Model yönetiminin, kullanıcı ara yüzü ve veritabanı ile etkileşimi kullanıcılara bırakılmıştır.
Bu bölümde, genel olarak yöneylem araştırmasının havacılık sektörüne katkısı, Türk Sivil Havacılığı son beş yıldaki gelişimi ve tezin amacı hakkında bilgi verilmiştir. Tez, altı bölümden oluşmaktadır. İkinci bölümde, havayolu endüstrisindeki planlama ve çizelgeleme problemleri ayrıntılı bir şekilde incelenerek, uçak rotalama probleminin diğer süreçlerle olan ilişkisi ve havacılıkta bakımın önemi ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde, literatür araştırması yapılmış, literatürde kullanılan ve önerilen modeller için çözüm yaklaşımları hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde önerilen matematiksel modellerdeki amaç fonksiyonları ve kısıtlar ayrıntılı bir şekilde, avantajları ve tercih nedenleriyle açıklanmıştır. Beşinci bölümde, havayolu işletmelerinin verilerinden yararlanılarak oluşturulan problemler çözülmüş ve yorumlanmıştır. Altıncı ve son bölümde ise bu çalışmayla ilgili genel bir değerlendirme yapılmış ve öneriler verilmiştir.
2. HAVAYOLU ENDÜSTRİSİNDE ÇİZELGELEME ve PLANLAMA PROBLEMLERİ
Bir havayolu işletmesinde çözülmesi gereken dört temel çizelgeleme ve planlama problemi bulunmaktadır. Havayolu endüstrisindeki çizlegeleme ve planlama problemlerinin süreci ve bir biriyle olan etkileşimi Şekil 2.1’de gösterilmiştir. Bu problemlerden birincisi, hangi uçuş noktalarına hangi sıklıkla uçuş hizmeti verileceği ve bu sıklığı karşılamak için uçuşların nasıl planlanması gerektiğini tanımlayan uçuş tarifesinin tasarımıdır.
İkinci problem, uçak çizelgeleme problemidir. Bu problem, bir dizi karar sürecinden oluşur. İlk olarak, filoların uçuş rotalarına atanması gerçekleştirilir.
Daha sonra, her uçak için uçağın bakım kısıtları dikkate alınarak uçuş rota planları oluşturulur.
Uçuş Tarifesinin Tasarımı
Uçak Çizelgeleme
Uçak Rota Planlaması Filo Ataması
Mürettebat Çizelgeleme
Aylık Mürettebat Ataması Mürettebat Uçuş Programı
Düzensiz Olayların Yönetimi Uçuş-Uçak Yeniden Çizelgeleme
Mürettebat Yeniden Çizelgeleme
~ 9-12 ay önce
~ Birkaç ay önce
~ Birkaç ay ile uçuşa yakın tarih arasında değişir
~ 1-2 ay önce
~ 1 ay önce
~ 4 hafta - 0 saat
Şekil 2.1. Havayolu işletmelerinde çizelgeleme ve planlama süreci
Üçüncü problem, her uçuş için pilot ve uçuş görevlisi olarak adlandırılan mürettebat üyelerinin belirlenmesini içeren mürettebat çizelgeleme problemidir.
Günlük operasyonlarda uzun dönemli oluşturulmuş uçak çizelgeleme ve mürettebat planları, uçak mekanik arızası ve kötü hava koşulları veya mürettebat eksikliği gibi hiç biri önceden planlanamayan bozucu olaylar nedeniyle programlandığı gibi gerçekleştirilemeyebilir. Bu durum, havayolu sektöründe düzensiz operasyon problemi olarak adlandırılır. Bu aşamada, uçakların yeniden rotalanması ve mürettebatın yeniden çizelgelemesi yapılır.
2.1. Uçuş Tarifesinin Tasarımı
Uçuş tarifesinin tasarımı, havayolu işletmesinin planlama ve operasyonlarının başlangıç noktasıdır. Uçuş tarifesinin tasarım çalışmaları, uçuş operasyonlarından 12 ay önce başlar ve 9 ay önce tamamlanır. Uçuş tarifesi, her uçuş bacağının ayrılış-varış zamanını, uçuş noktalarını ve uçuşların haftanın hangi gün gerçekleştiğini, uçuş numarasını ve uçuşta kullanılacak filo tipini gösterir.
Program, genellikle üç aylık veya altı aylık periyotlar için hazırlanır.
Programlarda aydan aya küçük değişiklikler olabilir. Çizelge 2.1’de bir havayolunun örnek uçuş tarifesi gösterilmiştir. Çizelgedeki 301 numaralı uçuşu gerçekleştirecek uçak, 08:30’da İstanbul Atatürk Hava Alanı’ndan uçuşa başlayacak ve 10:15’de Trabzon Hava Alanı’nda uçuşunu tamamlayacaktır. 301 numaralı uçuş, Perşembe hariç haftanın her günü gerçekleştirileceği günler bölümünde gösterilmektedir (Yu ve Thengvall 2002; Gopalan ve Talluri 1998;
Klabjan 2005).
Çizelge 2.1. Örnek bir uçuş tarifesi (IST=İstanbul Atatürk Hava Alanı, TZX = Trabzon Hava Alanı, ESB = Ankara Esenboğa Hava Alanı) (Gopalan ve Talluri 1998)
301 IST TZX 08:30 10:15 123.567 B737 102 ESB TZX 09:00 10:30 12..56. B737
… … … … … … …
Uçuş Numarası
Kalkış Yeri
Varış Yeri
Kalkış Zamanı
Varış
Zamanı Günler Filo Tipi
Uçuş tarifesi, aynı zamanda havayolu işletmesinin rekabet edilen uçuş noktaları arasında rekabet gücünü ve konumunu tanımlar. Bu yüzden, havayolu işletmesinin karlılığında anahtar bir belirleyicidir. Uçuş tarifesi, temel olarak havayolunun ve rakip havayollarının uçak ve mürettebat planlama kararlarından etkilenir ve alınmış kararları etkiler. Uçuş tarifesi tasarım çalışmalarında;
sektördeki çeşitli talepler, rakip firmalar tarafından sunulan program ve kaynak kullanılabilirlik kısıtları, pazar tahminleri gibi faktörler dikkate alınır. Havayolu çizelgelemesinde kısıtlı olan kaynaklar uçak, mürettebat, bakım tesisi, bakım personeli vb.’dir. Bununla birlikte, uçuş tarifesinin tasarımı için uçuş hatlarındaki yolcu talebinin doğru tahmini, havayolu filosunun kapasitesi, uçağın kapasitesi nedeniyle reddedilen (elde edilemeyen) gelir olan bozulma (spill) maliyeti ve reddedilen yolcuların yeniden geri kazanım oranlarının bilinmesi gereklidir. Bu yüzden uçuş tarifesinin tasarımı, havayolu işletmesinin karlılığını ve işletmenin devamlılığını sağlayabilmesini önemli oranda etkilediği için kritik bir süreçtir (Chang 2001; Barnhart 2003a; Liu 2003; Qi ve ark. 2004; Sriram ve Haghani 2003; Gopalan ve Talluri 1998; Clarke ve ark. 1996).
Uçuş tarifesi, yolcuların bir havayolunu tercih etmesinde öncelikli bir faktördür. Uçuş tarifesinin tasarımı, uçuşların yolcular tarafından tercih edilmesinin sağlanabilmesi, uçuşun ekonomik etkinliği ve operasyonel fizibilitesi gibi birbiriyle çelişen amaçların dengelenmesi gerekli olduğu için karmaşık bir süreçtir. Şekil 2.2’de havayolunun program geliştirme sürecinde dengelenmesi gerekli olan fakat birbiriyle çelişen amaçlar gösterilmektedir. Her amaç, karşılıklı olarak birbiriyle çelişen alt parçalardan oluşmaktadır (Chang 2001).
Ekonomik Etkinlik Ekonomik Etkinlik
• Doluluk oranı
• Kullanım oranı
• Potansiyel talep
• Yolcu kaybı
Yolcu
Yolcu ÇÇekiciliekiciliğğii
• Ücret
• Servis Seviyesi Sıklık Kalkış zamanı Koltuk bulabilme
Operasyonel Uygunluk Operasyonel Uygunluk
• Filo Ataması
• Uçak Rotalaması
• Mürettebat Rotalaması
•…
UçUçuuşşProgramıProgramı
Şekil 2.2. Uçuş tarifesinde birbiriyle çelişen amaçlar (Chang 2001)
2.1.1. Uçuş tarifesi açısından serim yapısı
Havayolu işletmelerinin kullandıkları uçuş serim (networks) tipinin havayolu planlama ve çizelgeleme problemlerinin üzerinde etkisi vardır. Uçuş serimi, bir havayolu işletmesinin uçuş tarifesindeki uçuşlar vasıtasıyla oluşturulmuş coğrafi serim için resmi olmayan bir isimdir. Uçuş tarifesi açısından üç tip havayolu uçuş serimi bulunmaktadır. Bunlar, doğrusal uçuş serimi, noktadan-noktaya uçuş serim ve topla-dağıt uçuş serimi olarak sınıflandırılırlar (Grönkvist 2005). Bu serim tipleri ile ilgili bilgiler aşağıda verilmiştir:
• Doğrusal serimde, bütün hava alanları tek bir tur ile bir birine bağlanır.
• Noktadan-noktaya uçuş seriminde, herhangi bir hava alanından diğer herhangi bir hava alanına tek bir uçuşla uçmak mümkündür.
Noktadan noktaya uçuş serim yapısına örnek olarak uzun mesafeli uluslararası uçuşlar verilebilir (Grönkvist 2005; Barnhart 2003a).
• Topla-dağıt uçuş serim yapısında, merkezi bir hava alanını ikincil hava alanı grupları çevreler. Topla-dağıt seriminde, bütün uçuşlar merkezi bir hava alanından ve merkezi hava alanına bağlantılı olarak gerçekleştirilir. Farklı noktalardaki ikincil hava alanları arasında uçuş gerçekleştirmek için öncelikli olarak merkezi bir hava alanına uçulması gerekir. Daha sonra, merkezi hava alanında havayolu işletmesinin uçak çizelgelemesine bağlı olarak ya uçak değiştirilerek farklı bir uçakla ya da aynı uçakla ikincil hava alanına uçuş gerçekleştirilerek tamamlanır (Grönkvist 2005; Lee 1999).
Gerçekte bir havayolu işletmesinin uçuş serimlerinden yalnızca bir tanesinin kullandığı durum çok nadirdir. Bazı havayolları, ana bakım tesislerine ve mürettebat merkezlerine ev sahipliği yapan birkaç çeşit merkezi hava alanına sahiptir. Çoğu topla-dağıt uçuş seriminde birden fazla merkezi hava alanı bulunmaktadır. Ayrıca, ikincil hava alanları arasında direkt uçuşlar da yapılmaktadır.
Havayolu işletmeleri, uçuş operasyonlarını merkezi bir hava alanından gerçekleştirerek işletme maliyetlerinde tasarruf sağladığı için topla-dağıt uçuş
serimini kullanmaya başlamıştır. ABD’de uçuşların hemen hemen %95’i merkezi bir hava alanında başlar veya biter (Grandeau 1995). Günümüzde, sırf noktadan noktaya uçuş serim yapısı yalnızca düşük maliyetli havayolu işletmeleri tarafından kullanılmaktadır. Düşük maliyetli havayolu işletmeleri, noktadan noktaya uçuş serimini çoğunlukla uçuş trafiğinin yoğun ve alan kullanım maliyetlerinin pahalı olduğu büyük hava alanlarından uzak durmak için fırsat olarak görmektedir (Grönkvist 2005). Bu havayolu işletmeleri, yerel operasyonel problemler nedeniyle ortaya çıkacak büyük aksamaların oluşturacağı ekstra risklerin sonuçlarına katlanmayı göze almıştır. Çok yaygın olarak kullanılmayan doğrusal serim, zaman zaman örneğin özel olarak kiralanmış ucuz tarifeli havayolu işletmelerinde rastlanabilir.
Havayolu sektöründe topla-dağıt uçuş serimi ile ilgili çok fazla çalışma bulunmaktadır. Çalışmaların çoğu, topla-dağıt uçuş seriminin olası dezavantajlarını ortaya koymuştur. Operasyonel açıdan topla-dağıt uçuş serimi, ayrılış ve varışın en yoğun olduğu zaman aralıklarında, merkezi hava alanlarında ve uçuş rotalarında tıkanıklıkların oluşmasına neden olur. Bu durum, çok kısa zaman periyodunda büyük hacimli trafiğin üstesinden gelinebilmesi için ilave tesislerin gerekliliğini ortaya koymuştur. Ayrıca yolcu açısından, bazı uçuş noktaları arasındaki uçuş sürelerinin artmasına neden olmuştur. Çünkü ikincil hava alanları arasında uçuş gerçekleştiren yolcuların, öncelikli olarak merkezi bir hava alanına uçması ve burada uçak değiştirerek yolculuklarına devam etmesi gerekmiştir. Yolcu açısından topla-dağıt uçuş seriminin temel dezavantajı, ardışık olarak gerçekleştirilecek varış ve kalkış uçuşları arasındaki kısa bir zaman aralığı içinde, merkezi hava alanında uçak değişikliğindeki negatif bir durumun oluşma ihtimalidir. Buna karşın topla-dağıt uçuş seriminin en önemli avantajları; sistem yapısının uçuş tarifesi oluşturma maliyetlerini azaltmış ve basitleştirmiş olması, uçakların kontrolünün ve sınıflandırılmasının tek bir merkezden gerçekleştirilmesine ve uçuşların birleştirilmesiyle ekonomik ölçekteki işletmelerin avantaj sağlamasına imkan vermesi şeklinde ifade edilebilir. Merkezi hava alanlarındaki uçuş trafiğinin %50 ile %70 arasında olması durumunda, bu havaalanlarında gerçekleştirilen bağlantılardan maksimum verim elde edildiği görülmüştür (Clark 2001; Liu 2003; Grönkvist 2005; Lee 1999).
Topla-dağıt uçuş serimi, herhangi bir uçuş seçeneğinin kullanılarak uçuş noktaları arasında daha yüksek oranda bir bağlantı imkanı sağladığından, havayolunun yolcu başına işletme maliyetlerini hemen hemen %10 civarında azaltmıştır (Scwieterman ve Spencer 1986). Merkezi hava alanları arasında daha büyük yolcu uçaklarının kullanılması mil başına koltuk işletme maliyetlerini azaltmıştır. Ayrıca topla-dağıt uçuş serim yapısında, pilot ve uçuş mürettebat planlanması daha verimli bir şekilde yapılmıştır. Topla-dağıt uçuş serim yapısının bir diğer avantajı, noktadan noktaya uçuş serimiine göre gereken uçak sayısını azaltmış olmasıdır (Liu 2003; Lee1999; Weidner 1996; Scwieterman ve Spencer 1986; Bazargan 2004).
Şekil 2.3’te Ankara ve İstanbul’u merkezi hava alanı olarak kullanan THY’nın iç hat uçuş tarifesi, topla-dağıt uçuş seriminde gösterilmektedir.
Şekil 2.3. THY’nın iç hat uçuş tarifesinin topla-dağıt uçuş seriminde gösterilmesi (Dursun 2007)
2.1.2. Matematiksel model açısından serim yapısı
Filo atama ve uçak bakım rotalama problemleri, havayolu işletmesinin uçuş tarifesi temel alınarak karma tamsayı programı olarak formüle edilir. Uçuş serim yapısının matematiksel modeli oluşturulurken iki temel yaklaşımdan biri kullanılır. Bunlar, uçuş bacaklarını temsil eden arkların kullanıldığı zaman-hattı serimi ve uçuş bağlantıları temsil eden arkların kullanıldığı bağlantı serimidir. Her iki yaklaşım da modelin temel kısıtlarını sağlar. Bunlar, her uçuş bacağının bir
uçak tarafından gerçekleştirilmesini sağlayan uçuş kapsam kısıtı, uçakların serim yapısında akış sürekliliğini sağlayan akış denge kısıtı ve uçakların kullanılmalarını kısıtlayan uçak sayı kısıtıdır. Bununla birlikte, bu iki serimde arklar farklı yorumlandığı için matematiksel modellerin formülasyonundaki kısıtlar bir parça farklıdır (Sherali ve ark. 2006).
Minimum dönüş zamanı, matematiksel model oluşturulurken zaman hattı ve bağlantı seriminden farklı bir şekilde dikkate alınır. Minimum dönüş zamanı, uçağın iniş zamanı ve sonraki kalkış zamanı arasındaki uçağın yerdeki bazı süreçleri için gerekli minimum zamandır. Bu süre, uçağın etrafında teknik bir görsel kontrol için gerekli zamanı, bir sonraki yolculuk için uçağın temizlenmesini, yakıt ikmalini, yolcuların inmesini, bagajların boşaltılmasını, mürettebat değişimini ve pistte uçağın hareket ettiği zaman gibi süreçleri içerir.
Uçuş trafiğinin yoğun olduğu hava alanlarında, uçuş aktiviteleri arasında uyum
Uçuş trafiğinin yoğun olduğu hava alanlarında, uçuş aktiviteleri arasında uyum