2016 yılının en çok konuşulan, en çok tartışılan, en çok korkulan, en çok yatırım yapılan konulardan birisi yapay zekâ ve onun geleceği oldu. En önemli soru işareti de ‘bilinç’ meselesiydi. Acaba yapay zekâ bu hızda gelişirse, bilinç oluşur mu? Yani robotlar ve yapay zekâ bilinçli hale gelir mi? Gelirse, üstünlüklerini ilan eder ve insanlara savaş açarlar mı? Yani bilinçli yapay zekâ insanlığın son icadı olur mu? Demek isteniyor ki yapay zekâ akıllı ve insandan üstün hâle gelirse, insanlığı yok edecek katastrofik bir hâl alır mı?
Bunu kim bilebilir ki?
Hollywood ve diğer film üretim ortamları bu konuyu nasıl ele aldılar acaba? Oldukça önemsediler ve çok çeşitli gelecek senaryoları ürettiler.
Mesela Westworld:
Mesela Humans:
İkinci sezonu da yayınlandı, acaba robotlar bilinç kazanırlarsa, neler yaparlar?
Son derece ilginç bir şekilde bilinç sorusunu uzun metrajlı bir filmde işleyen ‘Ex Machina‘ filmi oldu:
3 yıl evvel HER filmi ile başlamıştı.
Sonra ‘Transcendece‘ filmi gündemdeydi.
Bu filmde beyin kişi ölmeden önce bilgisayara yükleniyor ve orada bilinçli bir şekilde yaşamaya devam ediyor. Acaba mümkün olabilir mi?
Acaba bilinç tam olarak nedir? İnsanda gerçekten var mıdır? Bilincin wikipedia kaydını okumanızı tavsiye ediyorum…
Bilinç tam olarak nerede? Kimyasal mı, elektrikli mi, genetik mi? Bilinç acaba kaç gram? Bilincin moleküler yapısı var mı? Sinirsel bir yapısı var mı? Bilincin bileşenleri neler? Nasıl gelişir? Nasıl geriler? Transfer edilebilir mi? Değiştirilebilir mi? Başkasına miras bırakılabilir mi?
Gerçekten bilinç var mı? Nasıl kanıtlanabilir?
Beyin, zihin, düşünce ve bilinç üzerine şu yazıları – giriş seviyesi için – okumanızı tavsiye ediyorum. Özetle diyor ki, bu kavramların tanımları pek kolay bir mesele değil, bilim insanları mutabık değiller, filozofların farklın görüşleri var.
David Chalmers bu alanda önemli çalışmalar yapan bir bilim insanı ve filozof. Avustralyalı, 1994 yılında Arizona’da bir konferansta önemli bir konuşma yapar ve bilinç tartışması hız kazanmıştır. http://consc.net/chalmers/ NYU’deki sayfası…
TED Konuşmasını izlemenizi tavsiye ederim:
Tam tersini iddia edenler de var. Mesela Dan Denett, başka bir filozof. Onun da izlenmeye değer bir TED konuşması var:
Peki. Böyle bir yere varamayacağız demek ki. Yapay zekâ insandan akıllı hâle gelebilir mi? Bu soruyu ilk kez dokümante bir şekilde soran ve bu sorusuyla tarihe geçen İngiliz matematikçi Alan Turing‘dir. Turing testi bir insanın karşısında cevap verenin bilgisayar olup olmadığını anlayamamasını gündeme getirmiştir.
Acaba bugünlerde Turing testini geçebilecek makinalar, algoritmalar var mı? Apple Siri pek öyle değil… Cortana, Now, Alexa ve varsa tüm diğerleri de sanki henüz o seviyede değil. Ama laboratuvarlarda ve başka alanlarda belki halihazırda oldukça zeki yapay zekâlar var olabilir. Olabilir mi acaba?
Doktorlardan daha iyi teşhis ve tedavi önerilerinde bulunan IBM Watson makinası var. Go oyununda en iyi oyuncuları yenebilen bir Google Deepmind var. Skype konuştuğunuzu anında başka bir dile çevirebilmektedir. Baidu Çince diline ve ses tanımaya odaklanmıştır. Fei Fei Li liderliğinde Stanford Üniversitesi Vision Lab insandan daha iyi görüntü tanıma algoritması geliştirmiştir.
Hazır üniversitelerden bahsetmişken, bu alandaki diğer lider enstitülere bakalım:
MIT: Yapay Zekâdan Yapay Bilince. http://mindmachineproject.org/
Stanford: http://csli-cec.stanford.edu/
Harvard: Bilincin fiziki yerini tespit ettiler mi acaba?
Allen Institute: Christof Koch bu konuda pek çok kitap yazdı, konuşmalar yaptı.
MIT Media Lab: Ed Boyden bu alandaki en çılgın bilim adamlarından birisi.
Moskova Üniversitsi: http://hardproblem.ru/lang-pref/en/
Yapay zekânın halihazırda insan zekâsına denk veya daha üstün olduğuna inanan bir Rus yatırımcı, yatırım kuruluna bir algoritmayı daimi üyesi yapmıştır. Deep Knowledge Ventures.
Haberini buradan okuyabilirsiniz…
Sağlık alanında yaptıkları yatırımlara bakarsanız, ölüm, zekâ, bilinç ve benzeri problemleri çözmeye çalışan yerlere yatırım yaptıklarını görebilirsiniz.
Beyin araştırmaları ne durumda?
Avrupa Birliğinin İnsan Beyini Projesi acaba ne durumda?
Projenin güzel bir açıklaması bu özet videoda görülebilir:
Son geldikleri nokta, fare beynini fare bedeninde simüle etmek olmuş:
Bu projeyle rakip ‘Blue Brain Poject‘ aynı anda yürümektedir.
Prof. Markram’ın meşhur TED videosunu izlemek isteyenler için:
Bu günlerde bir de beynin içindeki nöronlar arasındaki bağlantı yumağını çözmeye kalkışan projeler var:
Asıl zekâ, zihin, düşünce ve bilinç gibi kavramlar bu yumağın içinde saklı sanki…
Aynı hayatımızın şifresi DNA moleküllerinde saklı olduğu gibi.
Acaba bilinç genetik mi?
İnsan Genom Projesi 1990 yılında başladı ve 2003 yılında tamamlandı. O günden bu yana çılgın gelişmeler oldu. Bugünlerde artık insan genomunu okumak değil, genetiğe müdahale etmek, tasarlamak ve yeniden yazmak gündeme geldi ve mümkün oldu.
Diğer bir yandan da sentetik yaşam üretebilir hâle geldik. Acaba o yaşam şekillerinin zekâsı olacak mı, bilinci olacak mı, içi bir şeylerle yüklü mü gelecek, içi boş mu olacak, dışarıdan bir şeyler yüklemek mümkün olacak mı, tümüyle deneyimlerle kendi bünyesi içinde mi gelişecek?
Bugünlerde Craig Venter we ekibi insan ömrünü uzatmak ve ömür boyu sağlıklı yaşamak peşindedir.
Bilinçten bahsedildiği an hemen hür irade akla gelir. Moda, mahalle, aile, toplum, ekonomi / kapitalist düzen, eğitim seviyesi, gelir seviyesi, yaşam tarzı tercihleri, ideolojik görüş, moral değerleri ve daha pek çok unsur kişinin bilincini etkilemektedir.
Sağlıksız besinler, şova dönüşmüş sporlar, cinsellik, lüks yaşam, stereotip idoller ile şekillendirilen bir popüler toplum yapısı söz konusu. Farklı bir kutupta, sert ideolojiler altında, daha farklı erdem standartları altında, kimsenin fikri sorulmayan bir toplum yapısı olabilir. Bu olguların içinde yetişen ve yaşayan bir birey ne kadar bilinçli tercihlerde bulunabilir? Ne kadar hür iradesiyle kararlar vermiş olabilir ki?
Kişiye sorsanız, kendi tercihi olduğunu, hür iradesiyle karar verdiğini, kendini ifade etmek için o şekilde giyinmeyi, yaşamayı benimsediğini söyleyecektir. Ama gerçekten öyle mi? Muhtemelen değil.
Daniel Do’nun konuyla ilgili bir TED konuşması var. İzlemeye değer.
Sonuç ne? Bilemem ki…
İlk baştaki soruya dönelim:
Hangisi bilinçli? a) İnsan b) Robot c) Karışık d) İnsan Ötesi e) Hepsi f) Hiçbiri.
İnsan ne kadar bilinçli? Bilinç nedir? Nerededir, nasıl çalışır? Herkesin yorumu haklı olabilir. Bilimin çok net bir cevabı henüz yok gibi…
Peki, yapay zekâda durum nasıl? Bilinçli olabilir mi? Ne zaman olur? Ne kadar güçülü olur?
Bu alanda en ilginç belki de çılgın fikirleri olan kişilerin başında Ray Kurzweil gelir.
Şunu okumanızı tavsiye ederim: Bilincim sonsuz hayatta kalabilir mi?
Ray Kurzweil’ın beyin ve zihin üzerine çok önemli bir kitabı bulunmaktadır: How to create a mind?
Ray Kurzweil bugünlerde Google’da Baş Mühendis olarak çalışıyor. Bir konuşmanızı izlemenizi tavsiye ederiz:
Ayrıca şunları kısaca izlemekte fayda olabilir:
Ray Kurzweil ve David Gelernter arasında felsefik bir sohbet, ilginç ipuçları vermektedir.
Peki, insan ötesine nasıl ve ne zaman geçeceğiz? Bakın geçer miyiz diye sormuyoruz, ne zaman ve nasıl diye soruyoruz?
İnsan Ötesi ne demek? Bazı yerleri geliştirilmiş insan. Gözlük, asa, protez, lens, diş, saat, teleskop, mikroskop ve benzeri de hep insanın özelliklerini artıran araçlar. Bunlar doğrudan insanın bünyesine katılabilir mi? Evet, zaman içinde olacak. Lazer göz ameliyatı gibi.
Genetiği iyileştirilmiş veya değiştirilmiş insanlara da koşar adım yaklaşıyoruz. Acaba beynin ve sinir sisteminin genetiği deşifre edildiğinde, acaba geliştirmek ister miyiz? Değiştirmeli miyiz? Hangi yönde geliştirmeliyiz?
Beyin ile bilişim arasındaki köprüler (ara yüzler) çift yönlü, gerçek zamanlı ve çok yetenekli hâle gelince, nasıl kullanacağız? Beynin yedeğini alır mıyız? Yedek alındığı yerde o beyin aynı şekilde çalışır mı? O yedeğin bilinci olur mu? İkisi farklı ortamlarda, birisi insan bünyesinde, diğeri veri merkezinde olursa, paralel evren kırılmaları yaşanır mı? Sonra yedekten geri dönülür mü? Hazır dijital ortamdayken bazı travmaları atmak, bazı yeni yetenek ve bilgileri yüklemek mümkün olabilir mi? Bana göre hepsinin cevabı EVET, ama zaman alacak. Acaba bizim yaşam süresi içinde görebilecek miyiz? Ben isterim…
Bilim kurgu hayalleri kuruyor, bilim insanları araştırıp, yolları açıyor, çılgın girişimcileri ise bu gelişmeleri yaygınlaşabilecek iş modellerine dönüştürüyor. Toplumsal ve ekonomik koşullar uygunsa, bir anda hızlıca yaygınlaşacak devrimler yaşanabilir.
Üstte okumuş olduğunuz bilgiler size itici veya ürkütücü gelmiş olsa da, zaman içinde yaygınlaşacağını ve sizin dahi benimseyeceğinizi göreceksiniz, diye düşünüyorum.
Bu bağlamda iyi seneler dilerim, aklınız başınızda olsun.
Kapak görseli: Pure Consciousness – Surekha Sadana