Son dönemdeki Taliban faaliyetlerinin çeşitli boyutları ve Afganistan'daki çatışmalara ilişkin yabancı ve komşu ülkelerin tutumları netleştikçe, bu ülkedeki son gelişmeleri irdelemek daha mümkün hale gelmektedir.
1- Afganistan'daki son askeri durum:
Afgan çatışmasından gelen son haberlere göre, 21 Mart'tan bu yana Taliban'ın elindeki bölgelere 90'dan fazla ilçe daha eklendi ve çatışmalar Afgan ordusu ile ülkenin birçok ilinde devam ediyor.
Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahid, grubun militanlarının Doha anlaşmasına bağlılığı nedeniyle Joseph Biden'in yönetiminin Afganistan'dan çekileceği tarih olan 11 Eylül'e kadar eyalet başkentlerine saldırmayacağını söyledi. Kunduz, Sar-e Pul, Takhar, Gazne, Kandahar ve Helmand illerinin çoğu Taliban tarafından ele geçirildi ve Afgan Ordusu üsleri Taliban tarafından kuşatıldı.
Şimdi, artan gerginlik ve çatışmalarla birlikte, Afgan içi görüşmeler durdu ve General Abdul Raşid Dostum, Atta Muhammed Nour, Muhammed Mohaqiq gibi farklı akımların liderleri askeri üniformalar giyiyorlar ve nüfuzları altındaki bölgeleri kontrol etmeye çalışıyor. Eşref Gani ve Abdullah Abdullah da Batı'nın görmezden gelmesi ile birlikte gölgesinde kaldı ve Joseph Biden'dan yardım ve destek istemek için ABD'ye yaptıkları son gezi sonuçsuz kaldı.
Taliban'ın hızlı ilerlemesinin sebepleri arasında hükümetin ekonomik sorunları çözmedeki mali zayıflığı, ordunun taktik zayıflığı, muhalif aşiretlerin birlik eksikliği, halkın memnuniyetsizliği ve yabancı birliklerin geri çekilmesi vb. sayılabilir. Buna dayanarak, Amerikalılar Afganistan'dan ayrılana kadar Taliban'ın farklı illerde ilerlemesini sürdüreceği ve bu süre zarfında Afganistan hükümetini ve mevcutlarını şartlarını kabul etmeye zorlayacakları görülüyor.
2- Afganistan'daki sorunların ve anlaşmazlıkların çözümü nedir?
Afgan savaşının kökleri çoğunlukla etnik ve sonrasında bir miktar da dini farklılıklara dayanmaktadır. Taliban mensuplarının Peştunlarla ortak etnik kökenleri son yıllarda Afganistan'da grubu güçlendirdi ve bazıları Şii olan Hazara ve Tacik kabileleriyle aralarındaki farklılıklar, Afganistan'ın yakın tarihinde Şii-Vahhabi dini savaşına kaymıştır. Taliban Vahhabi olmasa da, Hazaralar'ın tamamı, Tacikler vb. Şii de değildir.
Geçmişte Taliban grubunun ana kitlesi dini fikirlerini Hanefi mezhebine dayandırmış ve yönetim yıllarında bu mezhebin esaslarını takip etmişlerdir. Ancak bu grubun el Kaide, Hakkani Grubu gibi farklı spektrumları ve aşırılık yanlısı müttefikleri var ve bu Afganistan'da dini bir savaş imajını güçlendirdi.
Elbette bu tür anlaşmazlıkların çözümü askeri müdahale veya yabancı bir gücün kukla hükümetinin kurulması değildir. Bunun yerine, bir dizi çözüm gerektirir.
Afganistan'daki sorunlar için şu çözüm yolları kayda değerdir:
A- Farklı mezheplere mensup alimlerin ve Afgan toplumunun seçkinlerinin birleşmesi.
B- Din savaşı adının Taliban ve etnik akımların etnik-politik savaşında kötüye kullanılmasının önlenmesi.
C- Savaşı durdurmak ve Afganistan genelinde gayrimeşru olarak nitelendirmek.
D- Tüm akımların, etnik kökenlerin ve dinlerin parlamentosunu oluşturmak ve etnik ve mezhepler arası eğilimlere sahip bir hükümet oluşturmak. Aksi takdirde Afganistan iki faktöre, “etnisite” ve “din” arasındaki farka av olmaya devam edecektir.
Bu çözümler, özellikle İran, Pakistan ve Çin gibi komşu ülkelerde uluslararası işbirliğini gerektirmektedir. Bunun nedeni, bu ülkelerin kültürel, ekonomik ve politik yetenekleri ve ortak yönleri ve en önemlisi bu ülkelerin Afganistan üzerindeki etkisidir.
Bazı yerli ve yabancı medya, ABD ve NATO kuvvetlerinin Afganistan'da kalıcı olarak konuşlandırılmasını, Afgan askeri üslerinde Çin birliklerinin değiştirilmesini, İran'ın girişini ve Fatemiyun savaşçılarının Afganistan'daki savaşa gönderilmesini vb. Afganistan'daki savaşı sona erdirmenin bir yolu olarak yorumluyor, ancak gerçekte hata yapıyorlar ve bu hata, yanlış yorumları son 50 yıllarda Afganistan meseleleri hakkında kapsamlı bir anlayış eksikliğinden kaynaklanıyor.
Bazı düşünce kuruluşları ve medya kuruluşları, Afganistan'ı kuzey ve güney bölgelerine veya Afgan federal hükümetine bölme planlarından da bahsetti. Yabancı birliklerin Afganistan'dan tamamen çekilmesi, Kabil'deki merkezi hükümetin düşmesi veya ayakta kalması, komşu ülkelerin Afganistan'daki rolünün şeffaflığı vb., nihayet belirleninceye kadar bu meseleler gerektiği gibi ele alınamaz.
3- Afganistan Şiileri ve Taliban Arasındaki İlişkiler:
Taliban'ın Şiilere yönelik katliamının yanı sıra Taliban'ın Afganistan'ın Şii bölgelerine saldırmadıklarını iddia ettiği medya hikayeleri büyük ölçüde medya tabusu.
Taliban'ın Afganistan Şiileri ile görüşleri ve çatışmaları, bölgedeki IŞİD, Sipah-i Sahabe, El Nusra Cephesi ve diğerleri gibi aşırılık yanlısı grupların görüşlerinden çok daha ılımlı, ancak Afgan Şiileriyle farklılıkları öncelikle “ırksal” ve ikincil olarak “politik” ve son olarak “dini”dir.
Son yıllarda Taliban ile Afganistan Şiileri arasındaki temel anlaşmazlık, Abdul Ali Mazari ve bağlı kuruluşlarının liderliğindeki Birlik Partisi (Hizbi Vahdet) ve Afganistan İslami Hareketi adlı iki akımla oldu. Bu anlaşmazlığın ana nedeni, çoğunlukla bu akımların Taliban'a karşı siyasi konumları ve daha sonra Afgan Kuzey İttifakı ile ittifak ve onlarla etnik farklılıklardı.
Bu anlaşmazlıklar, Taliban'ın Hizbi Vahdet ile barış anlaşmasına uymaması ve 1994'te Kabil'deki çatışmalar ve ardından parti lideri Abdul Ali Mazari'nin öldürülmesiyle daha da şiddetlendi. Sonraki yıllarda bazı Taliban komutanlarının takip eden yıllarda farklı alanlarda Şiilerle başa çıkma konusundaki aşırılık yanlısı eylemleri de farklılıkların derinleşmesine yol açtı.
Bununla birlikte, Taliban'ın Afgan Şiileri ile çatışmaları esas olarak ırksal ve politik farklılıklara dayansa da, Taliban, Belh, Maidan Vardak, Gazne ve Bamyan, Kajran bölgelerindeki son çatışmalarda kanıtlandığı gibi, Afgan Şiileriyle ilişkilerde parlak bir sicile sahip değil. Daykundi vilayeti, Sar-e Pol vilayetine bağlı Mirza Olang köyünün katledilmesi vs. Ve bu Afganistan Şiilerini çok endişelendiren bir konu.
Ayrıca bazı hatalı analizler bu farklılıklardan Hazara ve Tacik Şiilerini sorumlu tutmakta ve Şiilerin Afganistan'daki direnişinin durumu daha da kötüleştirdiğini ve daha ciddi sorunlara yol açtığını söylemektedir ki bu da yanlıştır. Afganistan'daki dini süreci şekillendirmede aşırı uçtaki Taliban akımlarının rolü, diğer tüm gruplardan daha belirgin olmuştur; Çünkü Taliban terör örgütü El Kaide ile ittifak yaparak komutanlarına ve kuvvetlerine Vahhabi ideolojisi sızmış ve bunun sonucunda ABD işgali sonrası hükümetleri hızla çökmüştür.
Bununla birlikte, mevcut tüm sorunlara rağmen, şimdi bu önemli konu karşısında her zamankinden daha kuşatıcı olmalı ve nedenlerini bulup çözmeye çalışmalıyız. Son yıllarda Taliban'ın eğilimini ve davranışını incelersek, bir şekilde Şiilere yönelik negatif yaklaşımını değiştirmeye çalıştığı ve genellikle Taliban'ın geçmişinden daha dengeli ve kontrollü davranışlar ortaya koyduğunu görüyoruz. Son zamanlardaki geniş çaplı Taliban operasyonu sırasında, Afganistan'ın çoğu bölgesi, bölgelerin yaşlılarıyla uzlaşma ve anlaşma yoluyla Taliban tarafından ele geçirildi.
4- İran-Taliban ilişkileri ve İran'ın Afganistan anlaşmazlıklarının çözümündeki konumu:
İran, Afganistan sorunlarının çözümünü bu ülkenin tüm ırk ve inanç gruplarının uzlaşması ve birliği içinde ele almaktadır; çünkü İslam Devrimi'nin başlangıcından bu yana edindiği tecrübelere göre Batı'nın savaş taktiğini biliyor ve bu “ırksal” ve “dini” farklılıkları kışkırtmaktan başka bir şey değil.
İran ile Taliban arasında son yıllarda ilişkilerin tesisinin nedenleri genel olarak şu şekilde özetlenebilir:
A- Taliban, Afganistan halkının bir kısmının temsilcisi, bu sebeple barışı sağlamak ve Afganistan'da kapsamlı bir hükümet kurmak için iletişim kurmk ve konuşk gerekiyor.
B- ABD'nin Afganistan'daki varlığıyla daha aktif hale gelen IŞİD, El Kaide vb. terörist gruplarla mücadele etmek. (Taliban geçmişte ve günümüzde birçok terör eylemi gerçekleştirmiş olsa da, dirençli olduklarını ve IŞİD gibi büyük terörist gruplara karşı koymada ve bölgesel tehditleri püskürtmede etkili olabileceklerini göstermiştir.)
C- Afganistan, İran'ın doğu komşusudur ve Taliban'ın kontrol ettiği bölgelerde güvenliği sağlamak ve doğu sınırlarını kontrol etmek için Taliban ile iletişim esastır.
D- Taliban ile iletişim, iki ülke arasındaki savaşı önlemek için önemlidir ve bu konu, Mezar-ı Şerif'teki İran konsolosluğuna yapılan saldırı ve ardından 1998'deki olaylar sırasında gerekli hale geldi.
E- Bazıları Afganistan'ın Taliban tarafından kontrol edilen bölgelerinde bulunan su kaynakları da dahil olmak üzere mülteciler ve ortak ekonomik çıkarlar vb. ve İran'ın çıkarlarını korumak için onlarla diyalog ve etkileşimde bulunulması gerekiyor.
İran'ın Taliban'la ilişkilerine ihtiyaç duyması için belirtilen önemli nedenlere rağmen, tıpkı İran'ın Taliban'ın yaratılmasında hiçbir rolü olmadığı gibi, Suudi Arabistan, BAE ve Pakistan'ın aksine İran, Afganistan'daki Taliban İslam Emirliği'ni hiçbir zaman tanımadı ve onları askeri olarak desteklemedi. Dolayısıyla İran'ın Taliban'ın son hareketlerine verdiği destek ve merkezi hükümetin devrilmesi iftirası, Batılılar ve Eşref Gani de dahil olmak üzere Batılı figürler tarafından temelsiz bir suçlamadır.
Ayrıca İran, Afganistan'ın resmi hükümetini her zaman Taliban ile ilişkilerinin ayrıntıları hakkında bilgilendirmiş ve ülkede tüm akımlarla barış ve güvenliğin tesisi için kapsamlı ve ayrıntılı çabalar göstermiştir.
Bu nedenle İran'ın Taliban ile ilişkileri bölgedeki hassas duruma göre şekilleniyor ve Batı yanlısı medya, Afganistan'ı işgal ve istilasından bir tarafla (Taliban ile) tek taraflı anlaşmaya ve diğer Afganistan'ın geri kalanını görmezden gelmeye kadar ABD ve müttefiklerinin yasadışı eylemlerini örtbas etmeye çalışıyor. Ve elbette, İran'ın Afganistan ve Taliban'a yönelik politikasını baş aşağı göstermek için Afgan halkının ve bölge halklarının kamuoyunu kandırmaya çalışıyor.
ISW Haberler