ELEŞTİREN GÜLÜNÇLÜK
Mısır’da beşinci hanedana kadar gider soytarılık. Araplar’da Abbasiler’le başlar. Osmanlı’da Yıldırım Bayezid, sarayda kadrolu soytarı bulunduran ilk padişahtır.
Soytarılığın tarihinden…
‘Soytarı’ sözcüğü Arapça, sahte penis takarak gülünç ve çoğunlukla müstehcen oyunlar oynayan kişiler için kullanılan ‘satir’den geliyor. Arapça ‘satir’in kaynağı ise, eski Yunanca’da sahte penis ve keçi ayaklarla betimlenen mitolojik yaratık ‘satyros’.
Soytarı psikolog gibi olurdu. Sululukla güldürürlerdi. Yeri geldiğinde de yaptıklarıyla düşünmeye yönlendirirlerdi. Şiirden, müzikten, tiyatrodan anlardı soytarılar. Filozof gibiydiler. Çoğu yer ve gök bilimleriyle ilgilenirdi. Siyaset bilimciydiler. Yetişmiyorlardı kolay kolay...
15. Yüzyıl’ın başında Meksika'da İmparator Montezuma'nın sarayındaki soytarılar felsefi konuları konuşurdu. Mısır'da firavunların mezarlarındaki resimlerde soytarılığını yapan cüceler var.
13. Charles döneminde Fransa'yı imparator yerine yönetirmiş soytarısı.
Soytarıların aynı sıra kralı eğlendirmek gibi bir işlevi de vardı. Ve soytarı gittiği her yere giderdi kralın. Ayrılmazdılar yanlarından. Yatak odasına da girerlerdi. Ancak korurlardı düzenle karmaşa arasındaki dengeyi.
Çevriliydi kralların ve sultanların ortamları yalakalarla. Kendilerine doğruyu söylesin diye soytarı tutarlardı. Gerçekleri ve doğruları gülünç biçimde kırmadan anlatabilmekti soytarıların becerisi. Bir gösteri sanatıydı yaptıkları.
Soytarıların bağlılığı içtendi. Çıkar değildi amaçları. Çekinmezlerdi o nedenle.
Demişti ki Utopia'nın yazarı Thomas More:
Rönesans'ta İtalyan prensleri şöhret sahibi soytarılarıyla gururlanırdı. Birisine incelik için gönderirlerdi bir süreliğine soytarılarını.
Soytarılar çoğunlukla bir dörtlükle bir halk şarkısında ozanca, dansla giysisiyle mimikleriyle gülünç biçimlerde söylerdi.
Hükümdarlığın üst düzey yetkililerini, piskoposların veya hükümdarın yozluğunu, tembelliğini, dokunulmaz herşeydeki yanlışı ve kusuru yüzlerine söylerlerdi. Sözgelimi…
Soytarılar, ciddi politik kararlarda da gerçeği dile getirebilirdi. 1386’da Avusturya Dükü IV. Leopold, İsviçre’ye savaş açacaktı. Sorar kararını özel savaş konseyine. Alkışlar üyeler kararı. Başlarlar konuşmaya savaşı. İsviçre’ye girmenin yolları üzerine…
Düşer soytarıya gerçeği söylemek; “İsviçre’ye nasıl gireceğinizi biliyorsunuz da, bir taneniz bile nasıl geri çıkabileceğimizi demiyor!’’.
Sert kişiliğiyle bilinen İngiliz Kralı VIII. Henry’nin, kendisine herkesin ortasında ‘Harry’ diye seslenen efsane soytarı Will Somers ile çok yakındı. Somers, VIII. Henry’nin önünde eğilmezdi. Başlamazdı konuşmaya ‘yüce majesteleri’ kalıbıyla. Esirgemezdi sözünü.
Birçok soytarı ve dalkavuk tarih boyunca önemli roller oynadı. Ancak soytarının tam tersidir dalkavuk.
‘Dal-kavuk’ ‘sarıksız kavuk’ demektir. Sarık eskiden bilgili olmanın simgesiydi. Bilgililer onurludur. Doğruya doğru, eğriye eğri derler. Dal-kavuk ise, hükümdarın kararını, düşüncelerini onaylar. Gururunu parlatarak eğlendirir hükümdarı. Parayla ilgilidir ödülü olan.
Dalkavukluk meslek, zanaat dalı olarak onaylandı I. Mahmut döneminde. Esnaf odalarına kayıtlı oluyorlardı.
Tarifesi de vardı;
Elleri kolları bağlanarak su dolu bir kuyuya sarkıtıp bekletmek 600 para.
Bostan dolabında su içinde bırakmak 600 para. Kuyruğu dışarıda kalmak koşuluyla fındık sıçanını ağza kapatma 400 para. Haşarıca bir hayvana veya eyersiz ata bindirip seyretme 300 para. Merdivenden aşağı yuvarlama180 para. Sakallarını kesme180 para. Bir koca bir salkım üzümün sapı ile beraber yedirmek 40 para.
Ölürse, cenazeyi gömmek sahibine düşerdi.
Değişmezdi tutarlılıkları, çizgileri dalkavukların….
Ve kim oldukları unutulan soytarılar bugün de bizlerle…
Yüzyıllarca Avrupalı, Ortadoğulu, Hintli ve Çinli hükümdarlarını tehlikeli yanlışlarına karşı uyarmış bir danışmandır soytarı. Değişmiş olsa da anlamı, sürüyor işlevi soytarılığın. Gördüklerini söyler çocuklar ve deliler. Yoktur çıkarları soytarı gibi. Ama soytarı değiller. Oysa soytarıdır dostlarımız.
* * *
*