Azospermi Nedir?
Azospermi seminal sıvıdaki sperm eksikliğidir. Korunmasız bir cinsel ilişkiden sonra hamilelik gerçekleşmediyse, bunun anlamı erkek, kadın veya her ikisinin doğurganlık problemi olabilir. İnfertil çiftlerin% 40’ında erkekte doğurganlık problemi var.
Azospermi ne kadar yaygındır?
Tüm erkeklerin yaklaşık% 1’i ve infertil erkeklerin% 10-% 15’i azospermi taşır.
Azospermi nedenleri nelerdir?
Genetik (miras) düşük veya hiç sperm üreten erkeklerin% 10-% 15’inde rol oynar. Kromozomlardaki kusurlar (genetik materyal içeren bir hücre çekirdeği içindeki yapı) sperm sayısını, formunu ve boyutunu etkileyebilir. Kusurlar, Y (erkek) kromozomunun farklı yerlerinde oluşabilir. Bazı durumlarda, Y kromozomunun bir parçası kaybolabilir (mikro-silinme) ve infertiliteye neden olabilir.
Azospermi türleri nelerdir?
Erkek üreme sistemi aşağıdakilerden oluşur:
- testisler – spermatogenezis adı verilen bir süreçte sperm üretir (erkek üreme hücreleri)
- seminifer tübüller – testis dokusunun çoğunu oluşturan küçük tüpler
- epididimis – olgun spermlerin taşınacağı ve depolandığı tüp
- vas deferens – epididimden vücut boşluğuna geçen boru, daha sonra üretran ile bağlantı kurmak için eğriler. Vas deferens’in sıkıştırılması spermi seminal vezikülleri ve prostat bezini geçtikçe spermleri hareket ettirir ve bu da spermlere semen oluşturmak için seminal sıvı katar.
- İdrarı mesaneden ve spermi vas deferens’den temizlemek için penisten geçen üretra tüpü
Azospermi üç ana gruba ayrılabilir:
Pre-testiküler nedenler (obstrüktif olmayan):
Seks hormonlarının yetersiz üretimi testisin sperm oluşturmasını engeller, Sebep olabilir: Kallmann sendromu: X kromozomunda taşınan genetik (kalıtsal) bir bozukluk, düşük gonadotropin salıcı hormon seviyesi (GnRH) ve koku kaybı ile işaretlendi. GnRH, üreme organlarını yöneten hormonları salgılamak için hipofiz bezini uyarır. Radyasyon tedavileri veya belirli ilaçlar, özellikle kemoterapi kullanılan hipotalamus (beynin bir parçası) veya hipofiz bezi bozuklukları.
Testiküler nedenler (obstrüktif olmayan):
Testislerin yapısında veya işlevlerinde bozukluklar. Sebep olabilir:
- anorka (testislerin olmaması)
- kriptorşidizm (testisler skrotuma düşmemiş)
- Sertoli hücre-yalnızca sendromu (testisler canlı sperm hücreleri üretemiyor)
- spermatogenik arrest (testisler tam yetişkin sperm hücrelerini üretemiyor)
- Klinefelter Sendromu; erkek ekstra bir X kromozomu taşır (XY yerine kromozom yapısını XXY yapar). Sonuç genellikle cinsel ya da fiziksel olgunluk eksikliği ve öğrenme güçlüğü olan kısırlıktır.
- kabakulak orşiti (geç ergenlik döneminde kabakulakların neden olduğu iltihaplı testisler)
- tümörler
- Bazı ilaçlara reaksiyon
- radyasyon tedavileri
- diyabet, siroz veya böbrek yetmezliği gibi hastalıklar
- varikosel (testisden gelen damarlar genişler veya genişler)
Post-testiküler nedenler (obstrüktif):
Boşalma problemleri veya üreme sisteminde tıkanıklık spermlerin seminal sıvı içine taşınmasını engeller. Bu durum, azoospermi olan erkeklerin yaklaşık% 40’ında görülür. Sebep olabilir:
- epididimis, vas deferens veya üreme sistemindeki herhangi bir yerde bir tıkanıklık veya eksik bağlantı
- Doğumsal bilateral vas deferens yokluğu (CBAVD): Vasa deferentisinin doğumda olmadığı genetik bir defekt. CBAVD’ye neden olan genetik mutasyon da kistik fibroz ile güçlü bir şekilde ilişkilidir. CBAVD’li erkekler kistik fibroz taşıyıcı olma riski yüksektir. CBAVD’li erkeklerin kadın partnerleri, kistik fibrozlu bir çocuğa yakalanma riskini belirlemek için bir taşıyıcı olup olmadığını anlamak için bir gen mutasyon analizine sahip olmalıdır.
- enfeksiyon
- kist gelişimi
- hasar
- vazektomi (vas deferens’in tamamının veya bir kısmının ameliyatla çıkarılması)
Azoospermi, iki ayrı durumda, yüksek güçlü mikroskop kullanılarak santrifüj sperm sıvısının örneklerinde hiçbir sperm hücresi bulunamadığında teşhis edilir. Bir santrifüj, bir test örneğini, çeşitli parçalara ayırmak için yüksek bir hızda döndüren bir laboratuvar aletidir. Santrifüj sperm sıvısı durumunda sperm hücreleri varsa, çevrelerindeki sıvıdan ayrılırlar ve mikroskopta izlenebilirler. Teşhisin bir parçası olarak, doktor aşağıdakileri de içeren hastanın tıbbi geçmişini alacaktır:
- doğurganlık geçmişte başarı veya başarısızlık (çocuk yeteneği)
- çocukluk dönemi hastalıkları
- Yaralanmalar veya pelvik bölgedeki ameliyatlar (bunlar kanal tıkanmasına veya testislere kötü kan girişine neden olabilir)
- idrar veya üreme sistemi enfeksiyonları
- Cinsel yolla bulaşan hastalıklar
- radyasyona maruz kalma veya kemoterapi
- geçmiş veya şimdiki ilaçların kullanımı
- alkol, esrar veya diğer ilaçların kötüye kullanımı
Azospermi tedavisi nasıl yapılır?
Genetik test ve danışmanlık genellikle azoospermi anlama ve tedavi etmenin önemli bir parçasıdır. Obstrüktif azoospermi vakalarında tıkanmış veya tıkanmış kanalların rekonstrüksiyonu veya yeniden bağlanması yapılabilir. Ana sorunun hormon üretiminin düşük olduğu durumlarda hormon tedavisi yapılabilir. Canlı sperm mevcutsa, in vitro fertilizasyon veya intrasitoplazmik sperm enjeksiyonu gibi yardımcı gebelik amacıyla testislerden alınabilirler. Obstrüktif olmayan azoospermi olan erkekler, spermleri çocuklara geçebilecek herhangi bir genetik risk olup olmadığını öğrenmek için, her türden yardımcı döllenme için sperm kullanmadan önce genetik analiz yapmalıdır. Testiküler ve post-testiküler azoospermi nedenleri genellikle tedavi edilebilir. Testiküler azoospermi nedenleri iyileştirilemez, ancak testiküler biyopsi ile in vitro fertilizasyon ile idame ettirilebilir. Azospermi oluşturan genetik problemleri önlemenin bilinen bir yolu yoktur. Azospermi önlemek için aşağıdaki önlemleri almak riski azaltacaktır:
- Üreme organlarını yaralayabilecek faaliyetlerden kaçının.
- Radyasyona maruz kalmaktan kaçının.
- Sperm üretimine zarar verebilecek ilaçların yararlarını ve risklerini bilin.
- Testislerin sıcaklığa uzun süre maruz kalmasını önleyin.
- Alkol ve uyuşturucu suiistimallerinden kaçının.
Azorspermi Tedavisi Nedir?
Kişi ya da çiftin muayne olmak için hastaneye gelmesi ile başlayan süreç, genellikle çiftlerin çocuk sahibi olmaması sorununa dayanmaktadır. Kişilerin çocuk sahibi olamama sebebinin azospermi olduğu kesinleştikten sonra fiziki muayneler başlar. Çeşitli laboratuvar testleri yapılarak hastalığın temel sebebi saptanmaya çalışılır. Yapılan incelemelerden bazıları şunlardır; hormon tetkikleri, testislerin muayne edilmesi ve ultrason incelemeleri.
Azospermi, hormon eksikliği sebebiyle oluşmuşsa kişiye hormon tedavisi başlanır. Hormon desteği azospermiyi en aza indirmektedir. Hormonlar, uzman gözetiminde ve belirlenen düzeyde kullanılmalıdır. Tıkanıklığa bağlı azospermi tedavisi iğne yardımıyla yapılmaktadır. Kullanılan iğne testisteki dokulardan sperm elde edilmesini sağlar. Epididimden elde edilen spermin şekli, hareketliliği ve kalitesi kontrol edilebilir. Bu sayede tüp bebek tedavisi için uygun olup olmadığı öğrenilebilir. Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi durumunda, doğal yolla elde edilemeyen sperm cerrahi yöntemler yardımı ile elde edilir. Sperm bulmak için TESE, TESA ve Mikro TESE gibi cerrahi yöntemlere başvurulabilir. Elde edilen ve kalitesi yeterli bulunan spermler Mikro Enjeksiyon yöntemi kullanılarak tüp bebek tedavisinde kullanılır.
Azospermi Hastalığın Belirtileri Var mıdır?
Azosperminin dıştan bakıldığında fark edilememesinin temel sebebi, dışa çıkan meninin görsel olarak sağlıklı olan meniyle tıpa tıp aynı olmasıdır. Kişinin testislerindeki işlev bozuklukları, vücudun sperm üretimi için gerekli ya da uygun hormonları salgılayamaması üretim ve kalitesini bütünüyle olumsuz etkilemektedir.
Teşhis için spermiogram ya da hormon testleri yapılmalıdır. Yaklaşık bir yıl kadar geçen süre içerisinde doğal yöntemler ile hamile kalamayan çiftler, Centrum’u ziyaret ederek sürece başlayabilirler.
Azospermi şu durumlarda kendini belli eder;
Obstrüktif azospermi durumları:
Bu durum, azospermi durumlarının %40’ını kapsar. Erkekte mevcut olan tıkanıklık dolayısıyla spermlerin üretililir ancak dışarı atılamaz.
Non-obstrüktif azospermi durumları:
Bu durum ise azospermi hastalıklarının genel olarak %60’lık bölümünü kapsar. Bunun dışında erkekte spermlerin üretiminin yapılamaması ve spermlerin üretimi olmadığı için de dışarıya atılamaması sorunudur.
Azospermi değerlendirmesi
İlk olarak baba adayı için oldukça ayrıntılı bir öykü alınır. Bu öyküde;
- Baba adayının daha önceden geçirmiş olduğu enfeksiyon sorunları,
- Baba adayının kan bağının olduğu kişilerde de bu sorunun olup olmadığı,
- Özellikle baba adayının önceden travma öyküler,
- Bunun dışında kemoterapi tedavisi alıp almadığı öğrenilir.
Tüp bebek tedavisi ve Azospermi
Çoğunlukla azospermi sorunun teşhisi yapıldıktan sonra uygun yöntemler sayesinde baba adayından çeşitli şekillerde sperm elde edilebilir. Daha sonra ise laboratuar koşullarında baba alınan sperm örnekleri arasından kaliteli, döllenme yetisi daha güçlü spermler ayırt edilir. Bunun dışında baba adayından spermler temin edilirken,eş zamanlı olarak anne aayı için de tüp bebek tedavisi başlar.
Şayet hem kadında, hem de erkekte aynı zamanlı olarak sorun mevcut ise tedavi süreci eş zamanlı yürütülmeye çalışılır. Bunun dışında klasik tüp bebek tedavisindeki kadın için gerekli olan aşamalar, uygulamalar yerine getirilmektedir. Azospermi halinde temin edilen spermler daha sonra yumurta hücresi ile tıpkı klasik tüp bebek yöntemindeki gibi döllenmesi için beklenir.
Azospermi sorunu olan erkeklerden, testislerden ya da epididimlerden sperm alınabilir ve mikroenjeksiyonda uygulanması bu probleme kalıcı çözüm getirmez. Fakat uygulamalar sayesinde gebelik şansı elde edilir. Bu soruna sahip olan erkeklerin daha sonra kendi kendilerine çocuk sahibi olmak gibi bir şansı bulunmaz.
Esas problemin testislerde sperm üretimi olduğu primer testis yetmezliği durumlarında testisteki problem, doğumsal olabilir. Bunun dışında viral enfeksiyonlar, radyasyon, kemoterapi, travma gibi dış etkenlere bağlı da gelişebilir.
- Sperm üretimi bozuklukları sertoli cell only (SCO) sendromu,
- Matürasyon arresti (sperm üretiminin çeşitli safhalarında takılması),
- Tübüler skleroz (sperm üretiminin olduğu tüplerin hasarı) sebepli olabilir.
Maalesef ki bu durumların hiçbiri için günümüzde kalıcı tedavi yapılamamaktadır. Testisten cerrahi tekniklerle sperm temin edilerek mikroenjeksiyonda uygulanması tek opsiyondur.
Azospermide tıkalı kanal var ise düzeltilebilir mi?
Taşıyıcı kanalların mikro cerrahi ile tamir edilmesi oldukça ileri düzeyde eğitim ve yüksek tecrübe gerektiren bir uygulamadır. Dünyadaki en tecürbeli tüp bebek merkezlerinde dahi mikrocerrahi ardından hamilelik sağlama oranı %25-40 arasındadır. Gene be başarılı olunan hastalarda gebelik süresi de bir seneyi bulabilmektedir. Ancak bu durumda kadında hiçbir sorun olmaması, kısırlık probleminin yalnızca azospermiden kaynaklanması gerekir.
Cerrahi yöntemlerle sperm temin etme tekniklerinin tamamı lokal ya da genel anestezi ile uygulanabilir. Bir engel teşkil edilmedikçe hastaların konforu bakımından genel anestezi de uygulanabilir. Tüm işlemler, hastanede yatmayı gerektirmez. Ayaktan uygulanır. Operasyonlar genellikle on dakika ile yarım saat arasında tamamlanmaktadır. Uygulama ardından, erkek biraz dinlendikten sonra günlük hayatına geri dönebilir.
Bütün uygulamalar tüp bebek merkezinde yapılır ve temin edilen örnekler eş zamanlı olarak laboratuarda incelenir. Bu sayede sperm tespit edilebilir. Sperm tespit edildiğinde ise işleme son verilir.
Cerrahi olarak sperm elde etme yöntemleri
PESA: Perkutan epididimal sperm aspirasyonu:
Testislerin üzerindeki epididimlere, oldukça ince bir iğne ile girilir. Bu sayede testis içindeki spermler çekilir. Testislerin içerisinde yer aldığı skrotum adı verilen kese açılmaz ve ciltten uygulanan bir iğne ile yapılır. Yalnızca obstrüktif azospermi olgularında kullanılabilir. Bu yöntemle sperm tespit edilemezse testisten sperm elde etme yöntemlerine başlanabilir.
PTSA: Perkutan testiküler sperm aspirasyonu:
Testislerin içinde yer aldığı kese bu yöntemde de açılmaz. Ciltten uygulanan bir iğne aracılığı ile testislere girilir ve testis dokusundan örnek alınır. Bu yöntemle sperm tespit edilmezse TESE’ye geçilir.
TESE: Testiküler sperm ekstraksiyonu:
Testislerin içerisinde yer aldığı kese ve iki testisi de çevreleyen tunika albuginea adı verilen kılıf küçük bir kesi ile açılmaktadır. Testis dokusundan küçük parçalar elde edilir. Kesilen alanlar dikilir ve işlem tamamlanır.
Mikro TESE: Mikroskop altında testiküler sperm ekstraksiyonu:
Testislerin içerisinde yer aldığı kese ve iki testisi de çevreleyen tunika albuginea adı verilen kılıf küçük bir kesi ile açılır. Testis dokusu mikroskop ile incelenir. Geniş görülen alanlardan örnekler temin edilir. Kesilen alanlar dikilir ve işlem tamamlanır. Bu yöntem, testis dokusuna daha az zarar verdiği için en yaygın uygulanan yöntemdir.
Azospermi Tedavisi Mümkün Müdür?
Tıkanıklığa bağlı azospermi
Testislerin sperm üretiminde herhangi bir sorun olmamakla birlikte üretilen spermlerin idrar yolundaki bir tıkanıklık sebebiyle, üretra adı verilen idrar yoluna ulaşamaması durumudur. Sperm kanallarından bazıları doğuştan eksik olan, cinsel yolla bulaşan hastalıklardan dolayı genital enfeksiyonlar geçiren ya da cerrahi operasyonlar sonucunda sperm kanalları tıkanan erkeklerin menisinde hiç sperm bulunmamaktadır.
Azospermi rahatsızlığı yaşayan hastaların yaklaşık olarak % 40’ında sperm üretimi problemi değil, üretilen spermlerin kanalların geçiş sorunu yaşanmaktadır. Bu durumda sperm kanallarını açmak ve sperm elde etmek için cerrahi operasyonlar uygulanabilir. Bu yolla elde edilen spermlerle aşılama veya tüp bebek tedavileri yapılabilir. Ancak gebelik için yeterli ve gerekli spermi alma ve başarılı bir gebelik elde edilebilme şansı düşüktür.
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi
Genital organlarında genetik bozukluklar olan, testisleri doğuştan yukarıda olan, testis torsiyonu bulunan, enfeksiyon geçirmiş olan veya radyasyona maruz kalan erkeklerin menilerinde hiç sperm yoktur. Sperm taşıyan kanallar açık olduğu halde testislerde olgun sperm üretimi yeterli düzeyde olmadığı için menide sperm bulunamayan hastalarda testis yetmezliği sorunundan bahsedilir.
Testis yetmezliği sorunu testislerin kendi yapısal bozukluklarından ya da sperm üretimi için hipofiz bezinden salgılanan hormonlardan kaynaklanabilmektedir. Hormonsal eksikliklerden kaynaklanan azospermi sorununda dışarıdan verilen hormon ilaçları ile sperm üretimi sağlanabilmekte ve erkeksi fiziksel özelliklerin kazandırılması mümkün olmaktadır. Hormonsal dengeyi sağlamak adına uygulanan tedavi çok uzun süren ve sabır gerektiren bir süreçtir.
Tıkanıklığa bağlı olmayan azospermi sorununda tek çare cerrahi müdahalelerle sperm almak, mikroenjeksiyon uygulaması yapmaktır. Cerrahi müdahaleler ile sperm elde edildiğinde aşılama ya da tüp bebek tedavileri ile gebelik elde edebilme şansı çok yüksektir. Ancak testislerden sperm elde edilerek mikroenjeksiyon sistemiyle gebe kalma durumunda, o defaya mahsus olarak gebelik gerçekleşebilmektedir. Erkek bir daha bebek sahibi olmak isterse yeniden aynı işlemlerin uygulanması gerekir.
Azospermi ve kısırlık nedenleri
Erkeklerde kısırlık hastalığı çok farklı nedenlerden dolayı meydana gelebilir. İltihaba bağlı hastalıklar, genetik sorunlar, daha önce geçirilmiş cerrahi işlemler, doğum esnasında ortaya çıkan anormallikler, hormona bağlı hastalıklar ve kimyasal faktörler en sık gözlenen etkenlerdir.
Sperm üretim bozuklukları
Sperm sayısının düşük, hareketlerinin zayıf ve spermde şekil bozukluğu olması doğal yolla gebelik elde edilmesini zorlaştırır. Hatta bazen imkânsız hale getirebilir. Sperm üretimini ve olgunlaşmasını etkileyen pek çok faktör vardır.
Varikosel
Testisin toplardamarlarında meydana gelen anormal gelişmelerdir. Varikosel ısı artışına neden olarak sperm üretimi ve hareketliliği bozabilir.
Enfeksiyonlar
Ergenlikte veya erişkin dönemde geçirilen kabakulak testislerde de orşite sebep olabilir. Bu durum sperm üretimini bozarak, azospermi durumunu ortaya çıkarır.
İnmemiş testis
Erkek çocukta doğumda testisler kanal içinden yerlerine inmiş olmalıdır. Doğum sonrası 1 yaşa kadar testisler torbalarına inmezse cerrahi ile yerlerine indirilmelidir. Aksi halde karınlarında ve testis kanalında kalan testisler ısıya maruz kalacağından sperm üretimi geri dönüşümsüz olarak bozulabilir ve bu durum testis kanserine de zemin hazırlar.
Çevresel toksinler
Kanser tedavisi için kullanılan ilaç ve ışın tedavileri testiste sperm ana hücrelerinde hasara neden olarak sperm üretimi bozabilirler. Bu durum tedavi öncesi hastaya açıklanarak spermlerin dondurularak saklanması önerilmelidir.
İlaç kullanımı ve alışkanlıklar
Beyin sapını etkileyerek erkeklik hormonlarının üretimini ve dengesini bozan durumlar, karaciğer ve böbrek hastalıkları, geçirilen ateşli hastalıklar, hormon üretimini etkileyen ilaçlar, alkol, sigara ve uyuşturucu kullanımı, çok sıcak ortamlarda bulunmak, kimyasal madde ve radyasyon maruz kalmak sperm üretimini bozabilir.
Genetik bozukluklar
Menisinde hiç sperm olmayan veya 5 milyondan az sperm bulunan erkekte genetik bozukluk olabilir. Bu durumda kromozom tayini ve Y kromozomunda mikrodelesyon taraması yapılması uygundur. Bu bozukluklar Y kromozomu yoluyla erkek çocuğa genetik geçiş gösterecek ve erkek çocuk ileride aynı sorunla karşılaşabilecektir. Bu gibi durumlarda PGT uygulamaları yardımcı olabilir.
Sperm kanallarına ait bozukluklar
Spermin üretim yeri olan testislerden dışarı çıkmasını engelleyen tıkanıklıklar kısırlık nedeni olabilmektedir. Bu kanallar doğuştan gelişmemiş olabilir veya geçirilmiş enfeksiyon ve cerrahi operasyonlara bağlı olarak sonradan tıkanabilir. Sinir sistemi hastalıkları, şeker hastalığı, prostat, idrar kesesi ve kanalına ait geçirilmiş operasyonlar meninin dışarı atılamayıp idrar kesesine geri kaçmasına neden olarak kısırlığa neden olabilirler.