2.Abdestin Sünnet ve Müstehapları (Âdâbı)
Kısa ve öz olarak; Efendimizin (s.a.s) farz ve vâcip kapsamında olmaksızın sürekli olarak veya genellikle yaptığı ve biz ümmetine yapılmasını tavsiye ettiği fiillere sünnet, bazen yapıp bazen terk ettiği fiillere de müstehap/mendup/âdâp denilir (Diyanet, İ. İlmihali, I/198).
Abdestin belli başlı sünnet ve müstehapları şunlardır:
Abdeste eûzü besmele ile başlamak, niyet etmek, elleri bileklerle birlikte yıkamak, ağız ve burnu yıkamak (mazmaza, istinşak), misvak kullanmak, parmakların arasını ve sık olan sakalı hilallemek (tahlil), başın tamamını mesh etmek (kaplama mesh), kulakları ve boyunu (enseyi) mesh etmek, yıkanan uzuvlarda yıkamayı üç kere yapmak, abdest azalarını (organlarını) yıkarken sıraya (tertibe) riayet edip bunu peş peşe yapmak (vilâ), azaları yıkarken ovalamak (delk), çift olan organlarda sağdan başlamak (teyâmün), mümkünse kıbleye yönelerek abdest almak, abdest sularının üzerimize sıçramaması için yüksek bir yere oturmak, abdest alırken konuşmamak, suyu ölçülü kullanmak, organları yıkarken dua okumak, abdestten sonra kıbleye dönerek kelime-i şehâdeti okumak, kerahet vakti değilse iki rekât abdest namazı kılmak (Mehmet Zihnî, Nimet-i İslâm, 74-95).
Sünnet ve müstehaplar farzları tamamlamak içindir. Bundan dolayı sebepsiz yere sünnet ve müstehapların terk edilmesi uygun değildir; ancak mazeretli veya mazeretsiz, bunların terk edilmesi abdestin sıhhatine (geçerli olmasına) engel değildir. Örneğin ağzını yıkamayı veya boynunu mesh etmeyi ya da besmele çekmeyi unutan bir kişin abdesti sahihtir, geçerlidir. Kasıtlı olarak bunların terk edilmesi kerahet olduğu için abdestin sevabını eksiltir. Bunun sürekli olarak yapılması durumunda kınanma, hatta -vacibin terkinden kaynaklanan günahın altında- küçük günah işleme söz konusudur (Nimet-i İslâm, 90). Sünnet veya müstehap olan bir fiil unutulup daha sonra hatırlanırsa abdestin tekrar baştan alınmasına gerek yoktur, unutulan fiilin yerine getirilmesi yeterlidir.
Abdestin farzları konusunda mezhepler arasında ihtilaf bulunmaktadır. Mezhepler arasındaki ihtilaflı duruma düşmemek için ihtiyatla hareket ederek sünnetlerine uygun bir şekilde abdestin alınması, yerinde olan ve tavsiye edilen bir davranıştır. Mesela niyet, tertip ve kaplama mesh Hanefî mezhebinde sünnet iken diğer bazı mezheplerde farzdır. Hanefi mezhebinde bunlar yerine getirilmediğinde abdest sahih olmakta; ama bunun farz olduğunu söyleyen mezheplere göre sahih olmamaktadır. Bu ihtilaftan kurtulmak için, bilhassa farklı mezhep müntesiplerinin olduğu yerde görev yapanların, abdestin sünnetlerini terk etmemesi son derece önemli olan bir husustur.
Umuma açık olan abdesthanelerde/şadırvanlarda abdest alırken yanımızdakileri rahatsız edecek -ağız ve burun temizliğinde (mazmaza ve istinşakta) aşırı gitmek ya da abdest suyunu üzerlerine sıçratmak gibi- bir takım aşırılıklardan kaçınmamız gerekmektedir.
Namazın sıhhati ve sevabının fazlalığı abdestle; abdestin sıhhat ve sevabı da farz, sünnet ve müstehaplarına uygun bir abdest almakla ilgilidir. Bu sebepledir ki Efendimizin (s.a.s) abdestle ilgili hadis-i şeriflerinde isbâğ (abdestin güzel alınması) vurgusu ön plana çıkmaktadır. Bu da farz, sünnet ve müstehaplarına uygun bir abdest almakla mümkün olmaktadır.