Size bir soru sormak istiyorum. Sorunun cevabını buldum dedikten sonra yazıyı okumaya devan edebilirsiniz…
Soru şöyle: Bir raket ve topun birlikte fiyatı 110 kuruş. Raket toptan 1 lira daha pahalı. Top kaç para?
Cevabı en sonda vereceğim fakat önce soruyu çözmeye çalışın ve bunu yaparkenki düşüncelerinizi farkedin. Aşağıya hemen gitmeyin ve göz ucuyla cevaba bakmayın!
* * *
Hızlı ve Yavaş Düşünmek (Thinking, Fast and Slow) Çok ilginç bir kitap. Tabii eğer beynin nasıl işlediği ilginizi çekiyorsa. Zihnin nasıl her an, hiç durmadan, biz farkında bile olmadan sürekli olarak çevreyi incelediğini, bizi güvensiz ortamlardan hızla uzaklaştırıp tanıdık, güvenli, bildik ortamlara doğru sürüklediğini; içimizde Sistem 1 ve Sistem 2 adı verilen ve farklı özelliklere sahip mekanizmaların işlediğini; Sistem 1’in nasıl her daim uyanık ve fakat zora gelince yanılmaya açık, Sistem 2’nin nasıl tembel fakat daha üst düzey problemleri çözebilir olduğunu anlıyorsunuz okudukça.
Bu sorunun cevabı ve cevaba ulaşırken kullandığınız yöntemler sizin kendi içinizdeki Sistem 1 ve Sistem 2‘nizle olan ilişkinizi ortaya koyuyor.
* * *
Sorunun cevabı 5 kuruş. Açıklaması da şöyle: Top 5 kuruş ve raket ondan bir lira (100 kuruş) fazla ise, raket 105 kuruş eder. İkisinin toplamı da 110 kuruş. Halbuki topa 10 kuruş dediyseniz raketin 110 kuruş etmesi gerekir; o zaman da ikisinin toplamı 120 kuruş eder ki sorunun kendisi ikisinin toplamının 110 kuruş olduğunu söylüyor en başta.
Kitaba göre insanların hemen hemen hepsinin ilk aklına gelen cevap topun 10 kuruş olduğuymuş. Bu da aşinalık ilkesinden yola çıkan Sistem 1‘in cevabıymış. Bazı insanlar pat! diye 10 kuruş derken, bazıları da “bu soru bu kadar kolay olamaz, bunda bir iş var” diyerek Sistem 2‘lerini aktive ederlermiş. Siz soruyu okuduktan hemen sonra ne yaptınız? Ne düşündünüz? İlk “10 kuruş” düşüncesi aklınıza geldikten sonra bunda ısrar edip hemen aşağıya inip cevaba mı baktınız? Yoksa bu cevabı bir kenara koyup tekrar mı düşündünüz?
Eğer soruyu bilemediyseniz hayatta yalnız olmadığınızı, hatta çoğunlukta olduğunuzu bilmek belki sizi bir miktar rahatlatır. Bu soruyu Harvard, Yale gibi Amerika’nın daha ince eleyip sık dokuyarak öğrenci alan üniversitelerinde binlerce öğrenciye sormuşlar. Sonuç yaklaşık %50 doğru cevap. Diğer üniversiteler de işin içine girince de doğru cevap yüzdesi %20’lere kadar geriliyormuş.
Top ve raket 110 kuruş. Raket toptan 1 lira pahalı. Raket kaç kuruş?
— Selçuk R. Şirin (@SelcukRSirin) March 25, 2017
NYU (New York Üniversitesi) hocalarından Selçuk Şirin bu soruyu yılda en az 2 kez Twitter takipçilerine soruyor… Her seçim öncesi özellikle.. Bu sefer de Referandım öncesi yinelemiş sorusunu.
Ne dersiniz, bu sefer beynimizin Sistem 2‘sini çalıştırıp, doğru cecabı ülkece hep birlikte bulacak mıyız?