MONUMENTUN ANCYRANUM
RES GESTAE-AUGUSTUS YAZITI
Sadi BAYRAM
Cumhuriyetimizin başkenti Ankara'nın tarihi oldukça eski olup, bir kısım tarihçilere göre ismi Ancyria=Gemi çapası anlamına gelmektedir. Ancak gemi ile Ankara'nın bir bağlantısı yoktur. Zafer ganimeti olarak gemi çapasının Ankara'ya getirildiği söylenir. Eski paralarda da bu çapa görülmektedir.
Angurt Türkçemizde yaban ördeğidir. Eymir Gölü, Gölbaşı'nda bugün de var olan bir göl olduğu gibi, Gençlik Parkı'nın bulunduğu saha, Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar eskiden bataklıktı. Ank=kuş anlamına gelmektedir. Ra ise yer anlamını taşır. Bu bakımdan kuş-kent anlamına da geldiği bir varsayımdır. Hitit metinlerinde geçen Ankuwa ise bugün Alişar olduğu anlaşılmıştır.
Ankara'ya Romalılar Neocoros da denilmiş, Arap coğrafyacılar da Zat'üs-selâsil, Selâsil, Engürü, Engüriye demişlerdir.
Ankara isminin Selçuklular'daki devamı konusundaki bir başka hipoteze göre de; Orta Asya'da Baykal Gölüne dökülen ANGARA Irmağı kenarından Malazgirt Meydan Muharebesi ile Ankara'ya yerleşen halk tarafından ismin bugünkü mahalli şiveye göre sürdürüldüğünü farz edebiliriz. Bir başka yaklaşım ise, Soğuk iklim hayvanlarından uzun tüylü Ankara Tavşanı ile uzun tüylü Ankara Tiftik Keçisinin Baykal gölü kenarından gelmesi, Baykal gölü çevresinde yapılacak araştırmalarla gün yüzüne çıkabilir zannediyorum. Anadolu Selçuklu döneminden günümüze intikal eden Ankara halkının genlerinde diğer Anadolu şehirlerinden fazla bir Mogol-Orta Asya etkisi olduğu söylenebilir. İlhanlı dönemindeki Mogol nüfuzu bunda önemli rol oynar.
Ankara; Friğ ve Galatlar'ın döneminde gelişmiş, M.Ö. 547'de Persler'in baskınına uğramış, Satrablık olmuş, bir ara Lidyalılar'ın eline geçmiş, Kayseri-Ninive-Sus ile Gordion-Ankara Sart yolu üzerinde olması dolayısyla şehir zenginleşmiştir. Büyük İskender Hindistan'a giderken Gordion yoluyla buraya uğramıştır. M.Ö. 323'de Büyük İskender'in ölümü üzerine Ankara ve havalisi Antinogos'un eline geçmiş, M.Ö. 281'de Selefkoslar'ra geçer şehir. M.Ö. 278'de Trakya'dan gelen Galatlar şehre hakim olup, Tektosağlar Ankara'ya yerleşti. Galatlar Bergama Krallığı ile savaştı, Romalılar'dan yardım istedi. Bergama Kralı II. Attalos'un ölümünden sonra, vasiyeti üzerine Ankara ve havalisi Romalılar'ın eline geçti. Bir müddet otonom idare edildikten sonra Augustus zamanında Roma vilâyeti haline dönüştü.
Ankara Roma vilâyeti olunca, şehri tekrar tahkim ettiler, sur dışında Roma Hamamı inşa edildi. Bugün Hacıbayram Külliyesinin bulunduğu tepe, eski bir Friğ tümülüsü olup, Men-Ay mabedinin burada olduğu düşünülmektedir. Bu tepede Roma İmparatoru adıan mermerden bir mabet yapılmıştır.
Roma İmparatoru Augustus'un bizzat kaleme aldığı ve ölümünden önce Vesta rahiplerine teslim ettiği, daha sonra da Senatoda okunup tasvip edilen metin, yerine geçen oğlu İmparator Tiberius tarafından Augustus'un mezarı başına dikilen iki sütün üzerine kazıtıldı. Daha sonra aynı metin üç tunç levhaya kazınarak Ankara, Psidia'nın başşehri Antinochia'ya ( bugünkü Yalvaç ) ve Uluborlu'ya gönderildi.
Res Gestae'nin-Augustus Yazıtı veya vasiyetnâmesinin latincesi Augustus mabedinin güney-doğu duvarına, Galatyalılar latinceyi bilmediklerinden, Grekçe tercümesini ise sağ dış duvara kazıttılar. Roma'daki kopya daha sonraları kayboldu. Dünyada Monumentum Ancyranum olarak anılır . Augustus'un yaptığı işleri belirten 35 bölüm, 4 ek pragraf olan Manumentum Ancyranum'un taşa hak edilmiş izlerini bugün de görünebilmektedir.
Osmanlı Döneminde Akmedrese olarak hizmet gören ve bir müddet Hacı Bayram-ı Veli'nin de ders verdiği Augustus Mabedini; Alman Elçisi Hans Dernschwam , Amasya'ya da Kanunî Sultan Süleyman'ı ziyarete giderken, Ankara'yı da görmüş ve Ankara mabedinin krokisini seyahatnamesine çizmiştir. Charles Texier ise yine mabedi görmüş ve birkaç görünümünü ve bazı detayları gravür tarzında çizmiştir.
Bu gün de kullandığımız Ağustos ayına ismini veren, Roma İmparatorunun yaptığı ileri Ankara'da asırlarca muhafaza eden Ankaralılar ve Hacı Bayram-ı Veli'dir. Konunun önemine binaen, aslı kaybolmuş, Cumhuriyetimizin Başkenti Ankara'da hâlâ ayakta duran Augüst Mabedi'nin duvarlarına kazınmış Augustus'un yaptığı işleri belirten metni Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi'ndeki rahmetli hocam, Prof.Dr.Hâmit Dereli tarafından tercüme edilen Res Gestae'yi aynen aşağıya alıyoruz.
RES GESTAE
Tanrısal Augustus'un arz küresini Ro¬ma halkının hakimiyeti altına almak için başardığı işleri, Roma Devleti ve halkı için yaptığı masrafları gösteren belgenin bir sureti aşağıdadır. Asıl belge, Roma'da dikili iki sütun üzerine kazınmıştır.
On dokuz yaşımda kendi özel kararım ve özel masraflarımla bir ordu kurdum. Bu ordu ile devleti, altında ezilmekte olduğu partinin tahakkü¬münden kurtararak yeniden hürriyeteine kavuşturdum.
Bunlardan dolayı Senato beni onur¬landıran kararlarıyle, C. Pansa ile L. Hirtius'un konsüllükleri zamanında üyeleri arasına kabul etti. Aynı zaman¬da konsüllük yapmış olanlarla birlikte oy verme hakkını bahşettiği gibi İm¬perium da verdi. .
Devletin bir zarara uğramasını ön¬lemek için propraetor sıfatı ile be¬nim de konsüller ile birlikte tedbir al¬mamı emir buyurdu.
Aynı yıl her iki konsülde savaş¬ta ölünce halk beni konsül yaptı ve devlete yeniden düzen verecek üç ki¬şiden biri olarak seçti.
II.
Babamı öldürenleri sürgüne gön¬derdim. Bu suretle kanuna uygun şe¬kilde kurulmuş mahkemeler vasıtasiy¬le cinayetlerinin intikamını aldım. Son¬radan devlete karşı harp açtılarsa da onları savaş meydanında iki defa yen¬dim.
III.
Bütün dünya üzerinde, karada ve denizde, iç ve dış savaşlara giriştim. Muzaffer olunca sağ kalan bütün yurt¬taşlara merhamet gösterdim. Tehlike¬sizce affedilmesi mümkün olan yabancı milletleri yok etmektense muhafaza etmeyi tercih ettim.
Beş yüz bin kadar Romalı yurttaş bana asker yemini ile bağlandılar. Hiz¬metleri sona erince bunların üç yüz binden biraz fazlasını kolonilere yer¬leştirdim. Yahut kendi municipiumlarına gönderdim. Hepsine de tarafım¬dan satın alınmış arazi yahut arazi yerine kendi servetimden para verdim;
Üç sıra kürekli gemilerden daha küçük olanları hesaba katılmamak şartıyle altı yüz gemi zaptettim.
IV.
İki defa ovatio zafer alayı yap¬tım, üç kere de curulis zaferi kut¬ladım, yirmi bir defa imparator diye selamlandım. Sonradan Senato'nun şe¬refime yapılmasına karar verdiği bir¬çok zafer alaylarını kabul etmedim. Aynı suretle her savaşta adadığım. adakları yerine getirirken defne dalın¬dan çelenkleri Cpitolium'a koydum. Tarafımdan veya himayem altındaki legatlar tarafından karada ve denizlerde kazanılan zaferlerden dolayı Senato elli beş defa ölümsüz tanrılara supplicatio yapılmasına karar ver¬di. Zafer alaylarında arabamın önünden dokuz kral ile kral çocuğu gidiyordu. Bu satırları yazmakta olduğum zaman on üç defa konsül olmuştum. Tribun'¬luk yetkimi otuz yedi yıldır kullanı¬yordum
v.
M. Marcellus ile L. Arruntius'un konsullükleri zamanında hem yok¬luğum sırasında, hem de Roma'da bu¬lunduğum vakit halk ve Senato tara¬fından teklif edilmiş. olmasına rağmen diktatörlüğü kabul etmedim. Son dere¬ce büyük bir yiyecek kıtlığında, zahi¬re tedariki ödevini üzerime almaktan çekinmedim. Bunu o kadar başarıyla idare ettim ki birkaç gün içinde har¬cadığım para ile bütün milleti korku¬dan ve maruz kaldığı felaketten kur¬tardım. Aynı zamanda her yıl yenilen¬mek üzere hayat kaydı şartiyle verilen konsüllü vazifesini kabul etmedim.
VI.
M. Vincus ile Q. Lucretius'un ve yine P. ile Cn. Lentulus'un ve üçüncü bir defa Paulus Fabius Maxi¬mus ile Q. Tubero'nun konsüllük¬leri zamanında , Senato ile Roma halkının elbirliğiyle beni en geniş yet¬kiyle kanunların ve umumi ahlakın koruyucusu olarak seçmeğe karar vermiş olmalarına rağmen, atalarımızın geleneklerine uygun olmayan bir memuriyeti kabulden çekindim.
Senatonun tarafımdan alınmasını dile¬diği tedbirleri Tribun'luk yetkime da¬yanarak aldım. Bu yetkimde bana yar¬dım etmek için beş defa Senatodan bir çalışma arkadaşı istedim ve aldım.
VII.
Devlete yeniden düzen vermek üzere kurulmuş olan Üçler Meclisi'nin on sene aralıksız üyeliğini yaptım, Bu satırları yazmakta olduğum bugüne kadar tam kırk sene Princeps Senatus mevkiini işgal ettim.
Pontifex , Augur , kutsal ayinlere bakan on beş üyeden biri, di¬ni ziyaretler hazırlıyan yedi kişiden biri,: Arval Biraderler , Titii Soda¬les ' den biri ve fetialis oldum.
VIII.
Beşinci Konsüllüğümde halktan ve Senatodan aldığım emir üzerine asil¬zadelerin sayısını artırdım. Üç defa Senato seçimi yaptım . Altıncı kon¬süllüğümde çalışma arkadaşım M. Ag¬rippa İle bir nüfus sayımı yaptırdım. Kırk bir senelik bir fasıladan sonra lustrum yaptım. Bu lustrum'da dört milyon altmış üç bin Romalı vatandaş sayıldı. İkinci bir defa C. Cen¬sorinus ile C. Asinius'un konsullükle¬ri sırasında, konsül yetkisi ile yalnız başıma bir lustrum yaptım. Bu ikinci lustrum'da dört milyon iki yüz otuz üç bin Romalı vatandaş sayıldı; üçün¬cü bir defa Sex. Pompeius ile Sex. Appuleius'un Konsüllükleri zamanın¬ da, yine konsül yetkisi ile oğlum Tib. Caesar çalışma arkadaşım olduğu hal¬de lustrum yaptım. Bu üçüncü lust¬rum da dört milyon dokuz yüz otuz yedi bin Romalı. vatandaş sayıldı. Ye¬ni kanunlar, yaparak atalarımın eski¬yerek riayet olunmaz hale gelmiş olan birçok geleneklerini tekrar ihya et¬tim. Bizzat kendim bizden sonra gele¬cekler için taklide değer birçok misal¬ler bıraktım.
IX.
Senato sağlığım için konsüller ve rahipler tarafından dört yılda bir adaklar sunulmasına karar verdi. Bu karara uygun olarak ben hayatta iken birçok defalar. bazan en yüksek dört Rahip Derneği tarafından, bazan da konsüller tarafından oyunlar terti¬p edildi. Bunlardan başka bütün vatandaşlar, özel olarak veya kasaba, kasa¬ba bütün tapınaklarda sağlığım için hiç durmadan kurban kestiler.
X.
Senatonun karariyle adım Sali'le¬rin ilâhilerine katıldı. Aynı za¬manda bir kanun yapılarak şahsımın kutsi sayılması ve ömrümün sonuna kadar Tribun'luk yetkisini haiz olmam karar altına alındı. Çalışma arkadaşım hayatta iken onun yerine Pontifex Maximus seçilmek istemedim. Halbuki babamın işgal ettiği bu rahip¬lik mevkiini halk bana veriyordu. Bir¬kaç sene sonra, P. Sulbicius ile C. Valgius'un konsüllükleri sırasında, iç sa¬vaşlarda bir fırsat bularak bu mevkie geçmiş olan adam ölünce rahipliği ben kabul ettim. Seçilmem için bütün İtal¬ya'dan gelen kalabalık o kadar büyük¬tü ki Roma'da bu zamana kadar böyle bir toplantı hiç görülmemişti.
XI
Q. Lucretius ile M. Vinicius'un konsüllükleri zamanında Suriye¬'den dönünce kutlamak için Senato Porta Capena'da Şeref ve Fazilet Tapı¬nağı yakınında Kader ilâhesine bir sunak inşa edilmesini, Pontifex'lerle Vesta Kızlarının onun üzerinde dönüş günümün yıl dönümlerin¬de her yıl kurban kesmelerini emretti ve bu güne, ismime izafeten, Augustalia adını verdi.
XII
Aynı zamanda Senato kararıyle pra¬etorlar ve halk tribunlarından bir kıs¬mı, konsül Q, Lucretius'la birlikte ve diğer ileri gelen kimseler Campania'ya kadar beni karşılamağa gönderildiler. Bu şeref o zamana kadar benden başka kimseye nasip olmamıştı.
Tiberius Nero ile P. Quintilus'un konsülleri sırasında, İspanya ve Gal¬lia'dan, bu vilayetlerin işlerini başarı ile bitirdikten sonra dönerken, Senato dönüşümü kutlamak için Campus Mar¬tius'da Pax Augusta'ya bir sunak yaptırılması; ve orada Magistrat'¬ların rahiplerin, Vesta kızlarının her yıl bir kurban kesmeleri için emir verdi.
XIII
Atalarımız her ne zaman Roma İmparatorluğu içinde karada ve deniz¬de kazanılan zaferler sonunda sulh teessüs edecek olursa Ianus Quirinus Tapınağı kapılarının kapanmasını dile¬mişlerdi. Bunların ben doğmadan ön¬ce, Roma'nın kuruluşundan beri, yal¬nız iki defa kapandığı söyleniyordu. Benim başkanlığım esnasında Senato üç defa bu kapıların kapanması için karar çıkardı.
XIV.
Senato ve Roma halkı şahsıma kar¬şı bir şeref olmak üzere, talihin daha genç yaşta iken elimden aldığı oğulla¬rım Gaius ile Lucius Caesar'ı on beş yaşında iken Konsül yaptı ve beş yıl sonra Magistratlık hayatına girmeleri¬ne izin verdi. Senato bundan başka onların Forum'a götürüldükleri günden itibaren resmi müzakerelere iştirak etmelerini karar altına aldı. Aynı zamanda, Roma şövalyelerinin hepsi oğullarıma gümüş kalkanla mızraklar hediye ettiler, onları Principes Iuven¬tutis olarak selamladılar.
XV,
Babamın vasiyetnâmesine uyarak Roma pleblerinden her ferde üç yüz sestert ödedim ve beşinci konsüllüğümde harp ganimetlerinden her şahsa dört yüz sestert verdim. Onuncu konsullüğümde ikinci defa da kendi mirasımdan her şahsa dört yüz sestert tutarında bir ihsan veridim.
On birinci konsüllüğümde kendi paramla satın aldığım zahireden on iki defa özel buğday dağıtımı yaptım. Tribun'luk yetkimi aldığımın on ikinci senesi üçüncü defa her şahsa dört yüzer sestert verdim. Bu bağışlarım hiç bir zaman iki yüz elli bin kişiden az kim¬seye nasip olmadı. Tribun'luk yetki¬min on sekizinci yılında ve on ikinci konsüllüğümde şehir pleblerinden üç yüz yirmi bin kişiden her birine alt¬mış dinarlık bir meblağ verdim. Be¬şinci konsüllüğümde harp ganimetle¬rinden kolonilerde yerleşmiş olan as¬kerlerimin her birine bin sestert dağıtıtım. Zaferimi kutlamak için dağıtılan bu bağışımı kolonilerde aşağı yukarı yüz yirmi bin kişi aldı. On üçüncü konsullüğümde umumi zahire dağıtı¬mından faydalanan pleblerden her fer¬de altmış dinar verdim. Bunu alanla¬rın sayısı iki yüz bin kişiden biraz fazlaydı. .
XVI.
.Dördüncü konsüllüğümde (M.Ö.30) ve sonra M. Crassus ile Cn. Lentulus Augur'un konsüllükleri sırasında mu¬nicipiumlara askerlerime tahsis etmiş olduğum araziye karşılık bir takım meblağlar ödedim. Bu suretle ödenen paranın yekunu İtalya toprakları için takriben altı yüz milyon sestert, eyalet arazisi için iki yüz altmış milyon sestert idi. İtalya'da veya eyaletlerde bu za¬mana kadar askeri koloniler tesis eden bütün şahıslar içinde yalnız ben ilk defa olarak bu şekilde hareket ettim. Sonradan Ti Nero ile Cn. Piso ve C. Antistius ile D. Laelius, L. Pasienus ile C. Caluisius ve L. Lentulus ile M. Mesella, L. Canius ile Q. Fabricius'un konsüllükleri zamanında. hizmetleri bittikten sonra kendi municipiumlarına gönderdiğim askerlere para mükâfatları verdim. Ve bu maksat uğruna büyük bir cömertlikle hareket ederek hemen hemen dört milyon sestert harcadım.
XVII
Dört defa devlet hazinesine kendi paramdan yardımda bulundum ve ha¬zineye bakan memurlara bizzat yüz elli milyon sestert ödedim.
M.Lapidus ile L.Aruntius'un kon¬süllükleri zamanında yirmi sene veya daha fazla hizmet etmiş askerlerime mükâfat verilmesi hakkındaki projeme uygun olarak tesis edilmiş olan askeri hazineye babamdan kalan ser¬vetimden yüz yetmiş milyon sestert yatırdım.
xvııı
Cn. ile P. Lentulus'un konsül oldukları yıldan itibaren, her ne zaman vilayetler vergileri eksik tahsil edil¬diyse, bazan yüz bin, bazan daha fazla kişiye kendi arazimden kaldırdığım zahire ile, veya kendi şahsi servetim¬den verdiğim para ile yardımda bu¬lundum .
XlV
Aşağıdaki binalar tarafımdan inşa ettirildi: Senato Binası ve yanındaki Minerva Chalkidicum Tapınağı, Palatin Tepesinde revakları ile birlikte Apollon Tapınağı, Tanrısal Julius Tapınağı, bir Lu¬percal, Flaminius Meydanı'ndaki Portik- bunun aynı yerdeki daha eski bir portiki yapan adamın ismine izafeten Octavianus adiyle anılmasına müsaade ettim, Circus, Maximus'ta bir tribün, Capitolium'da Jubiter Tonans, Jup¬piter Feretrius için birer, mabet; Aven¬tinius tepesinde Quinnus, Minerva ve Juno Regina ve Juppiter, Libertas ma¬betleri, Velia'da Sacra'nın başlangıcında Lares Mabedi, Velia'da Dei Penates Mabedi, Palatiam Tepesinde Juventas ve Magna Mater Mabedi.
Gerek Capitolium Mabedini, gerek¬se Pompeius Tiyatrosu'nu büyük mas¬raflar yaparak tamir ettirdim, her iki¬sinin üzerine de ismimi yazdırmadım. Eskiliğinden dolayı birçok yerleri ha¬rap olmaya yüz tutmuş olan su yolla¬rını tamir ettirdim ve Marcius adiyle anılan su kemerlerindeki su miktarını, kanalına yeni bir kaynak daha kata¬rak iki misline çıkardım. Babamın in¬şasına başlamış olduğu ve hemen he¬men bitirilmiş olan Forum lulium'u ve Castor Tapınağı ile Saturnus Tapına¬ğı arasında bulunan Basilicayı tamamladım. Aynı Basilica yangınla tahrip edilince arsasını genişleterek üs¬tüne oğullarımın isimleri hakkedilmek üzere yeniden inşasına başladım. Ha¬yatta iken bitiremezsem varislerimin tamamlaması için vasiyet ettim. Altın¬cı konsüllüğüm zamanında Senato'nun emriyle şehirdeki tanrılara ait seksen iki tapınağı tamir ettirdim. Bunlardan o zamanda tamiri gereken hiçbir ta¬nesini tamirsiz bırakmadım. Yedinci konsüllüğüm esnasında Roma'dan Ari¬minium'a kadar Flaminius şosesini ve Mulvius ile Minucius köprüleri müs¬tesna olmak üzere. bütün köprüleri yeniden yaptırdım.
XXI.
Kendi özel arazim üzerine ve harp ganimetIeriyle Mars Ultor Mabedini ve Augustus Forum'unu inşa ettirdim. Apollon Mabedi'ne bitişik tiyatroyu büyük bir kısmını hususi sahiplerin¬den satın aldığım arsa üzerine yaptır¬dım. Bunun üzerine damadım M. Mar¬cellus'un ismi hakk edileçekti.
Capitolium Mabedine ve tanrısal Julius Mabedine, ApolIon, Vesta ve Mars Ultor Mabedlerine harp ganimet¬Ierinden yüz milyon sestert değerinde hediyeler verdim. Beşinci konsüllü¬ğümde Aurum Coronarium ismi altında İtalya municium ve colonialarının zafer alayım, için verdikleri otuz beş bin altını iade ettim, son¬ra da, imparator olarak selamlandığı¬mın her defasında, municipium ve coloniaların eveIce olduğu gibi ay¬nı cömertlikle vermeği karar altına almış olmalarına rağmen, Aurum Coronariumu kabul etmedim.
XXII.
Üç kere kendi adıma, beş kere de oğullarım ve torunlarım adına gladya¬tör oyunları tertip ettirdim; bu oyun¬larda on bin kadar adam dövüştü. iki defa halk için kendi adıma, bir üçün¬cü defa da torunum adına her taraf¬tan çağırılmış olan atletlere bir gösteri yaptırdım. Kendi adıma dört defa, di¬ğer magisitratların yerine ise yirmi üç defa oyunlar tertip ettim.
Onbeşler Derneğini Dernek Başka¬nı olarak temsil edip M.Agrippa ça¬lışma arkadaşım olduğu halde C. Fur¬nius ile C Silanus'un konsüllükleri zamanında yüzyıl oyunları ter¬tip ettim. On üçüncü konsüllüğümde ilk defa olarak ben Mars oyunları yap¬tırdım. O vakitten sonra konsüller takibeden yıllarda muntazaman bunları yaptılar.
Yirmi altı defa halk için Circus'ta yahut Forum'da yahut amphiteatr da kendi adıma veya oğullarım yahut da torunlarım adına Afrika vahşi hay¬vanlariyle gösteriler yaptırdım. Bu gösterilerde üç bin beş yüz kadar hayvan öldürüldü.
XXIII.
Halk için Tiber Nehrinin öte ya¬nında şimdi Caesar'lar Koruluğu'nun bulunduğu yerde bir deniz savaşı gös¬terisi yaptırdım. Bu iş için bin sekiz yüz kadem uzunluğunda ve bin iki yüz kadem genişliğinde bir yerin top¬rağı kazıldı. Burada hepsi iki veya üç çifte kürekli olan otuz kadar tığlı gemi ve diğer birçok küçük gemi birbirle¬riyle dövüştüler. Harp eden filolar üze¬rinde, kürekçilerden başka, üç bin ka¬dar savaşçı vardı. .
XXIV.
Zaferlerimden sonra Asya eyaleti¬nin bütün şehirlerinde bulunan ma¬betlere harp esnasında hasmımın mabetlerden çalarak şahsi tasarrufuna geçirdiği tezyinatı tekrar koydum. Ayakta yahut at üzerinde yahut harp arabası üzerine oturmuş vaziyette şe¬hirde dikilmiş seksen kadar gümüş heykelimi bizzat kendim yık¬tırdım ve bunlardan hasıl olan para ile ApolIon Mabedi'ne kendi adıma ve beni bu heykellerle onurlandırmış olanların adına, altından hediyeler koydum.
xxv.
Denizleri korsanlardan kurtardım ve sulha kavuşturdum. Bu savaşta efendilerinin ellerinden kaçarak devlete karşı silaha sarılmış olan otuz bin kadar köleyi cezalandırmak üzere efendilerine teslim ettim. Bütün İtalya kendiliğinden bana sadakat yemini etti ve Actium Zaferiyle neticelenen mu¬harebede benim başkomutan olmamı istedi. Aynı şekilde Gallia, İspanya, Afrika, Sicilya ve Sardunya eyaletleri de bana yemin ettiler.
O zamanda sancağım altında askerlik hizmetini yapmakta olanlar ara¬sında yedi yüzden fazla senatör vardı. Bunların içinden, o tarihten önce ve¬ya sonra bu satırların yazılmakta ol¬duğu zamana kadar, seksen üçü konsül oldular ve yüz yetmiş kadarı ra¬hipliklere seçildiler.
XXVI.
Roma halkının, imparatorluğumuza boyun eğmiyen komşu kabileIere biti¬şik bütün eyaletlerinin topraklarını ge¬nişlettim. Gallia ve Ispanya eyaletlerin¬de Germania'da, Gades'ten Elbe'nin ağzına kadar Okyanusla çevrilmiş olan bütün bölgelerde barış tesis ettim. Ad¬riyatik Denizinin hemen yakınlarındaki bölgeden Tirenyen Denizi'ne kadar Alpler'de dahi asayişi temin ettim. Hiç¬bir kabile lüzumsuz yere tarafımızdan hücuma uğramadı. Donanmam Okya¬nus boyunca Ren Nehri ağzından Do¬ğuya, bu zamana kadar hiçbir Roma¬lı'nın karadan veya denizden nüfuz et¬memiş olduğu Kimmerler'in sınırlarına kadar gitti. Kimmerler. Charyd'ler, Sem¬non'lar ve aynı bölgede oturan diğer German halkları elçiler göndererek Roma halkının ve benim dostluğumuzu aradılar.
Emrimde ve himayem altında he¬men hemen aynı zamanda iki ordu, biri Habeşistan'a, diğeri Arabistan'ın Felix (Mesut) denilen kısmına sevke¬dildi. Her iki ırka mensup pek büyük düşman kuvvetleri savaşta imha edildi ve birçok kasabaları zapt olundu. Ha¬beşistan'da ordu Meroe'ye en yakın bir kale olan Nabata'ya kadar; Arabis¬tan'da ise Sabae'lerin arazisi içindeki Mariba kasabasına kadar ilerledi.
XXVII
Mısır'ı Roma imparatorluğuna kat¬tım. Büyük Ermenistan'ı, kıralı Artaxes'¬in öldürülmesinden sonra, bir eyalet haline getirebilirdim, ama cetlerimi örnek alarak, o zaman üvey oğlum bulunan Tiberius Nero vasıtasiyle bir kırallık halinde Kral Artavasdes'in oğlu ve Kral Tigranes'in torunu Tigranes'e vermeği daha uygun buldum. Sonra¬dan aynı millet bir ihmal ve isyan çıka¬rınca oğlum Gaius marifetiyle bastıra¬rak Med'lerin kıralı Artabazus'un oğlu Kral Ariobarzanes'e, onun ölümünden sonra da oğlu Artavasdes'e verdim. Bu sonuncu da ölünce, krallığa Ermenis¬tan'ın krallık hanedanına mensup olan Tigranes'i 'gönderdim. Adriyatik De¬nizinin öte tarafında Doğuya doğru uzanan bütün eyalet'leri ve bütün Kyrene'yi tekrar ele geçirdim, Halbuki bunlar o zamanda yabancı kralların elinde bulunuyordu. Evvelce Köleler Savaşın da işgal edilmiş olan Sicil¬ya ve Sardunya'yı aynı şekilde geri i aldım.
XXVIII
Afrika'da, Sicilya'da, Makedonya'da, her iki İspanya eyaletinde, Achaia'da, Asya'da, Suriye'de, Gallia Narbonen¬sis'te, Pisidia'da askeri koloniler kur¬dum. Bunlara ilave olarak İtalya'da himayem altında kurulmuş olan yirmi sekiz koloni de ben hayatta iken büyük ve refahlı bir nüfus yaşıyordu.
XXIX.
Diğer komutanların kaybettiği as¬keri sancakları; düşmanları mağlup et¬tikten, sonra; Ispanya'dan, Gallia'dan ve Dalmaçyalılar'dan tekrar geri aldım. Parth'ları, üç Roma ordusunun gani¬metlerini ve sancaklarını iade etmek ve yalvararak Roma halkının dostlu¬ğunu istemek zorunda bıraktım. San¬cakları Mars Ultor Mabedinin iç kıs¬mına koydurdum
XXX.
Bu zamanda hem üvey oğlum hem de vekilim bulunan Tiberius Nero vasıtasiyle Pannonia kabilelerini mağ¬Iup ederek Roma halkının hükmü al¬tına aldım. Halbuki ben başkan olma¬dan önce hiçbir Roma ordusu oraya ayak basmamıştı ve ben Illyricum Eya¬letinin sınırlarını Tuna kıyılarına kadar.genişlettim. Dacia'lıların . bir ordusu nehrin bizden tarafına geçtiği zaman komutanlarım tarafından mağlup ve imha edildi. Sonra da ordum Tuna'yı geçerek Dacia Kabilelefini Roma hal¬kının emirlerine boyun eğmek zorun¬da bıraktı.
XXXI.
Bana Hindistan'daki krallardan bir¬çok defalar elçiler gönderildi. Bunlar o zamana kadar hiç bir Romalı ku¬mandanın ordugahında görülmemiş¬lerdi. Bastarn'lar ile İskitler, Tanais Nehrinin her iki tarafında yaşıyan Sar¬mat'ların kralları, Alban'lar, Iberler, Med'lerin kıralları elçiler göndererek bizden dostluk dilediler.
XXXII.
Kaçıp bana sığınan krallar arasın¬da Part kıralı Tridates ve sonradan Phraates'in oğlu Phraates; Medler'in Kralı Artavasdes; Adiaben'lerin Kralı Artaxares; Britanlar'ın Kralları Dum¬nobellaunus ile Tincommius; Sugam¬berlerin kıralı Maelo ve Marcoman Sueb'lerin kıralı... rus vardı. Bundan başka Partlı'ların Kralı ve Orodes'in oğlu Phraates bütün oğullarını ve to¬runlarını bana, İtalya'ya. gönderdi. Bunu harbde mağlup olduğundan dolayı değil, fakat çocuklarının hayatını rehi¬ne koyarak dostluğumuzu kazanmak için yaptı.
Başkanlığım zamanında o devre kadar aramızda hiçbir diplomatik mü¬nasebet veya dostluk olmayan diğer birçok milletler Roma halkının sadakatini denediler.
XXXIII.
Parth ve Med milletleri kendi mil¬letlerinin ileri gelenlerini elçi sıfatıyle göndererek benden kral istediler. Pa¬rth'lar kıral Phraates'in oğlu Orodes'in torunu Vonones'i Medler ise kıral Ar¬tavasdes'in oğlu ve kıral Ariobarzanes'. in torunu Ariobarzanesi, kıral olarak kabul ettiler.
XXXIV.
Altıncı ve yedinci konsüllüklerim¬de, iç savaşları bastırdıktan sonra umu¬mun muvafakati ile bütün imparator¬luğun en yüksek yetkisi şahsıma tevdi edildiği halde devleti kendi idarem altından Senato'nun ve Roma halkının serbest idaresi altına devrettim. Bu ha¬reketim için bana Senato kararıyle Au¬gustus unvanı verildi, evimin kapı söve¬leri resmen defne dalları ile süslendi.
Kapımın üzerine vatandaşlık tacı tesbit edildi ve Julius Senato bi¬nasına altın bir kalkan konuldu. Kal¬kanın Üzerindeki yazıdan da anlaşıla¬cağı üzere o bana Senato ile Roma halkı tarafından faziletim, merhametim, adaletim ve ödevlerine bağlılığım için bahşedilmişti.
Bu zamandan sonra itibar ve nü¬fuz unvanları bakımından herkesten üstündüm, fakat yetki bakımından me¬muriyet arkadaşım bulunanların hiç¬birinden daha fazla kudretim yoktu.
XXXV.
On üçüncü konsüllüğümü . yapar¬ken Senato, şövalyeler ve bütün Ro¬ma halkı bana Vatanın Babası unva¬nını verdi ve bu unvanın evimin ka¬pısı üstüne, Julius Senato binasına Se¬nato kararı ile Augustus Forumunda şerefime dikilmiş olan harp arabasının altına hakkedilmesini ferman buyurdu. Bunları yazarken yetmiş altı yaşın¬da idim.
Ek. I.
Hazineye yahut Roma pleblerine yahut da terhis olunmuş askerlere ver¬diği paranın yekunu altı yüz milyon dinara varıyordu.
Ek. II.
Aşağıdaki şu yeni binaları yaptı: Mars, Juppiter Tonans, ve Juppiter Fe¬retrius, Apollon, Tanrısal Julius, Quiri¬nus, Minerva, Juno Regina, kurtarıcı Juppiter,.Lares, Tanrısal Penatlar, Gençlik Tanrıçası, Tanrıların Anası, Luper¬cal Mabetleri, Circus'taki tapınak, yanı¬başındaki Minerva tapınağı ile birlikte Senato binası, Augustus Forumu, Juli¬uslar'ın Basilicası, Marcellus Tiyatrosu Revaklar
Tiber Nehrinin öte yanın¬daki Caesarlar Korusu.
Ek. III.
Capitolium'u, tanrılara ait seksen iki mabedi, Pompeius Tiyatrosunun, su kemerlerini ve Flaminius yolunu ta¬mir ettirdi.
Ek.IV.
Tiyatro gösterilerine gladyatör o¬yunlarına, atletik müsabakalara, vahşi hayvan döğüşlerine ve deniz savaşla¬rına İtalya'da ve eyaletlerdeki zel¬zele veya yangınla harap olan şehir¬lere verdiği ihsanlara, dostlarına ve kanunen istenilen emIâki tamamlamak için Senatörler yaptığı yardımlara ge¬lince, bunlar için harcadığı meblâğlar hesap olunamaz.
|DİPNOT :|
Avram Galanti ; Ankara Tarihi ,I.Kısım, Tan Matbaası, İstanbul 1951, s.9
Anadolu Selçuklu dönemdeki başşehir Konya hariç.
Hamit Dereli; Ankara Anıdı, ( Remzi Oğuz Arık'ın geniş önsözü ile ), Maarif Vekâleti Yayınları, İstanbul 1949, s.4-5, Res Gestae, s.99-124.
Yalvaç'a gönderilen metin yalnız latincedir.
Uluborlu'ya gönderilen metin Grekçedir.
H.S.Gelendos, Munumentum Ancyrnum-Agüst madedi Kitâbesi, İstanbul 1939; Hmait Dereli ( Remzi Oğuz Arık'ın geniş önsözü ile ), Ankara Anıdı-Monumentum Ancyranum, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1949,; Avram Galanti; A.g.e.,s57-68. Burada Augustus'un Vasiyetinin tercümesinin metni verilmektedir. Sadi Bayram; Augustus Mabedi-Monumentum Ancyranum, Lisans Tezi, A.Ü.Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, KArkeoloji Bölümü basılmamış Lisans Tezi. Ankara 1968.s.7-56.
Hans Dernschwam; Tagebuch einer Reise nach Konstantinopel und Kleinasien ( 1553-55), Ed:. F.Babinger, München-Leipzig 1923, s.187-193. ; Prof.Dr. Yaşar Önen; Hans Dernschwam'ın Gözü ile Kanuni Devrinde Türkiye, Dünya Edebiyatından Seçmeler Dergisi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Varol Matbaası, Ankara, Ekim 1977, S.4, s.13-14.
Ch.Texier, Description de L'Asie Mineure, C.I, Paris 1839, s. 171-200, Lev. 201-206; Charles Texier, Küçük Asya, ( Çev.Ali Suat), C.II, Maarif Vekaleti Yayınları, 1340, s.457. Charles Texier, Küçük Asya ( Osmanlıca'dan Çevren:Ali Suat-latin harflere aktaran:Prof.Dr.Kâzım Yaşar Kopraman-Sadeleştiren:Yrd.Doç.Dr. Musa Yıldız), Enformadsyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, C.II, Ankara 2002, s.444-461.
Konsullük Roma devletinin en yüksek memuri¬yeti idi. Konsüller Roma'nın devlet başkanı sayılabilir¬ler. Geçici bir müddet seçilirlerdi. Yıllar onların adla¬rıle anılırdı.
Komutanlık vazifesi ve yetkisi.
Roma'da Praetorlük etmiş bir Romalı müddetini bitirdikten sonra her hangi bir vilâyete vali tayin olunurdu ve Propraetor adını aşırdı. Askeri yetkisi yoktu. Praetor'un yargıçlık yetkisi vardı.
M.Ö. 43 senesi.
Municipium, ahalisi Roma vatandaşlığı huku¬kunu haiz bir kasaba.
Üç sıra kürekli gemiler,: triremes.
Ovatio zafer alaylarında muzaffer general at üstünde yahut yaya olarak giderdi.
Halbuki Curulis zafer alayında ise harp arabasına binmiş olarak Capito¬lium'a doğru ilerlerdi. İkincisi daha muhteşem olurdu ve daha büyük zaferler için tertip edilirdi.
Supplicatio, her hangi bir başarı veya yenil¬giden sonra yapılan dini âyin.
Tribun'luk yetkisi: Tribunlar Roma'da halkın mümessili ve hamisi idiler. Auguştuş'ıı diğer yetkiler arasında bu yetki de verilmişti.
M.Ö.22.
M.Ö. 19.
M.Ö. 18.
M.Ö. 11.
Princeps Senatus, Senatonun ,en seçkin azalarından demekti ve ismi Senatörler listesinin en başına yazılırdı.
Pontifex Maximus, başrahip.
Augur, kâhin.
Arval biraderler (fratres arvales) ziraat tan¬rılarına her yıl yapılan âyinleri idare ile mükeIlef 12 rahipten müteşekkil bir dernek.
Titii so'dales: yine rahiplerden müteşekkil bir dernek.
Fetialis, Roma'nın beynelmilel münasebetle¬rini ; idare eden ve harp açmakta çok mühim roller oy¬nayan Romalı rahipler.
M.Ö.29.
Lustrum, kefaret için yapılan kurban ayini. Her dört yılda bir "censor" tarafından Roma halkı adı¬na, nüfus sayımı bittikten sonra yapılırdı. Bu ayinde öküz, koyun veya dişi domuz kesilirdi. Nüfus sayımları şu tarihlerde yapıldı. M.Ö. 28, M.Ö.14, M.Ö. 8.
Salii, Mars harp tanrısının rahipleri idiler. Her yıl Mart başında mukaddes bir alay tertip eder¬ler, bu alayda muganniler ve silahlı birçok gençler raks ederek geçerlerdi.
Pontifex Maximus, başrahip. Bu rahipIik için seçim M.Ö. 12 de yapıldı.
M.Ö. 19.
Vesta KızIarı, Vesta Mabedindeki mukaddes ateşin muhafazasına memurdular. Asil ailelerin kızları arasından seçilirlerdi. Bunlar otuz yıl hizmetten sonra hizmetten çekilirlerdi. Aralarında iffetsizlik diri diri ya¬kılmak suretiyle cezalandırılırdı.
Augustus'un dönüşü M.Ö. 13'te idi.
Campus Martius, Mars Meydanı. Eskiden Ro¬ma Ordularının talim meydanı vazifesini görürdü. Sonra seçim için vatandaşların toplandığı yer oldu.
Pax Augusta, Augustus sulhü tanrıçası.
Magistratlar, Roma Devletinin yüksek makam¬larını işgal eden zatlar.
Forum Roma şehirlerinde siyasi ve içtimai hayatın mihrakını teşkil eden bir meydandı. Etrafında resmi ve umumi binalar bulunurdu.
Gençliğin Önderleri
Plepler, Roma'nın aşağı tabaka halkına verilen isimdi.
Sestert, Roma'nın Cumhuriyetle idare edildiği devirde tedavülde bulunan gümüş para. Kıymeti dinarın dörtte birine eşitti. Bu ihsanlar sırasıyla M.Ö. 44,M.Ö.24, M.Ö.23 senelerinde verilmişti.
Congiarium.
M.S.6.
Via Sacra, kutsal yol, Roma'nın ana caddelerinden biri.
Basilica, Roma'da üzeri kapalı, bazan sıra sıra sütunlarla tavanı desteklenerek bölümlere ayrılmış, içinde adli ve mali işle¬rin görüldüğü umumi bir bina idi. Hıristiyanlığı yayılmasından sonra içinde ibadet edilen bu şekildeki binalara aynı ad verilmiştir.
Aurum Coronarium. Cumhuriyet idaresi altın¬da muzaffer bir generale zafer alayı tertip hakkı veril¬diği zaman eyaletindeki halk, alayında teşhir edilmek üzere altın taçlar hediye ederlerdi. Çok defa zafer alayı hakkına malik olmayan valiler bunları veya bedelini halktan zorla alırlardı.
Saeculares. Her yüzyılda bir yapılan umumi şenlik ve oyunlar.
Roma'da
Vatandaşlık tacı. Harpte bir vatandaşın hayatını kurtaran adama verilen ve meşe dallarından örülen çelenk.
Bu savaşlar sun'i göllerde yapılırdı.