Tarihte ilk defa Türk ismini teşkilat-devlet anlamında Göktürkler kullanmıştır.
552 yılına kadar juan juanlara bağlı özerk yönetim gibiydiler.
Buminden önce Ahien(Şad) vardı. Şad Juan juanlara bağlı iç işlerinde bağımsız devlet adamlarıydı. Ahienden sonra yerine Tu-wu geçiyor. Tu-wu dan sonra yerine Bumin geçmiştir.
BUMİN DÖNEMİ
- Bumin ise başlarda Yabgu ünvanını aldı. 552 yılından sonra ise Kağan ünvanını almıştır.
- 534 yılında Tabğaçlarla bir ilişkiye girmiştir. Elçi göndermiştir.
- Bumin Juan-juan a yaptığı yardım için kızını istemişyir. Juan-juan a denk olduğunu söylediği halde juan-juan lar kızını vermemiştir. Bumin Kağan da Tabgaç devletinin kızıyla evlenmiştir.İki devlet birbirlerinin kızlarıyla evlenip siyasi güçlerinden yararlanmışlardır.
- 552 yılında Bumin Yabguluktan çıkıp kendini Kağan ilan etmiştir.
- Devleti daha kolay yönetmek için ikiye bölmüştür.
- Batıyı kardeşi İstemi Yabgu ya
- Doğuyu oğlu Ko-lo(Kara) ya vermiştir.
- Bumin Kağan 552 yılında öldü. Yerine oğlu Ko-lo geçti. Ko-lo 553 yılında bir ihtilalle devrilmiş yerine Mukan geçti.
MUKAN DÖNEMİ
- Mukan, kağan olunca İstemi Yabgu da batıda yönetime devam etmiştir.
- Kırgızlar, Göktürklere bağlanmış sonra Kitanlar da bağlanmıştır.
- Mukan Kağan yönünü Çin’e çevirmiştir. Çinde ise o sırada Chou ve Tsi yönetimdelerdi. Mukan Kağan hiçbir zaman Çin i almaya çalışmamıştır. Nedeni ise çok büyük ve kalabalık bir yapıya sahip olmasıdır. Tehlikesi azaltılmak için Çin daima Mukan’ın baskısı altında kalmıştır.
- 568 yılında Mukan kızı Aşina yı Chou ile evlendirir. Amacı Siyasi gücü almak ve tehlikeyi azaltmaktır.
- Göktürk döneminde en geniş sınırlar ve en refah seviyeye Mukan Kağan döneminde geçilmiştir.
- 572 yılında Mukan Kağan ölür yerine Ta-po Kağan geldi.
İSTEMİ YABGU DÖNEMİ
- İpek yolu hakimiyeti için Çinlilerle savaşmıştır.
- Sasani ve Bizans la ittifak kurup Akhunları yıkmışlardır.
- İran ile uzlaşma ümidini kesip Bizans a dönmüş Diplomat başkanlığına bir heyet göndermiştir. Bu heyet Orta Asya dan Doğu Roma ya giden İLK heyettir.
- Maveraünnehir, Batı Türkistanın güneyi Göktürklere bağlanmıştır.
- 576 da İstemi Yabgu ölmüş yerine Tardu Yabgu geçmiştir.
TA-PO DÖNEMİ
- Ta-po Kağan Mukan dan sonra yönetimin başına geçer. Yönetim daha kolay, daha rahat ve sınırlar en geniş şekilde almıştır.
- Tapo Kağan Doğu da yönetimi tekrardan ikiye bölmüş,
- Doğunun Doğusunu: İşpara
- Doğunun Batısını: Jotan a vermiştir.
- Chou imparatorluğuna 100 bin top ipek göndermiştir.
- Çinli bir prensle evlenmiştir. Budizm, yayılmıştır.
- Tsi ve Chou lar bir süre sonra anlaşamayacak ve Tsi prensi Tapo ya sığınmıştır. Tapo kağan Tsi yi Çin’in hükümdarı ilan etmiş ve çinle anlaşma yapmıştır
- Dış siyasette yanlış adımlar attığı için 552 yılında kurulan Göktürk devleti Doğu ve Batı Göktürk olarak ikiye ayrılmıştır.
TARDU DÖNEMİ
- İstemi Yabgunun oğludur.
- Cesareti ve savaşcılığı ile babasına benzemekte olsada siyasi ihtirası yüzünden Ta-po zamanında açılmış olan ayrılık çizgileri daha da derinleşmiştir.
- Çinliler ise onların bu zaafından faydalanmış ve küskün olan Mukanın oğlu Ta-lo-pi-en in Tardu nun yanına gitmesini istediler.
- Ta-po öldüğünde kendi oğlu yerine Ta-lo-pi-en in hakan olmasını istemişse de devlet meclisi annesinden ötürü bunu kabul etmemiş. Ve Ko-lo nun oğlu İşbara yı hakanlığa getirmiştir.
DOĞU GÖKTÜRK DEVLETİ
İŞBARA KAĞAN(581-587)
- Ülke dengesini tamamen kaybetmiştir. Çine sefere çıkmış ancak başarısız olmuştur.
- Çin imparatorlu İşbara nın Çinlileşmesini istemiş fakat İşbara bunu kabul etmemiştir.
- Tardu ile birleşmek istese de Tardu bunu kabul etmemiştir.
- Göktürkler bir kez daha Doğu-Batı olarak ayrılmışlardır.
- Aile mensupları birbirine düşünce İşbara öldü yerine kardeşi Çu-lo-hou ve arkasında meclis tarafından seçilen Tu-lan geçtiyse de durum düzelmedi.
- İlk madeni para basıldı.
- Tulan dan sonra Çu-lo-hou nun oğlu Kimin Tardu ya karşı kullanılmış ve Çine bağlanmıştır. İşbara nın reddettiği olan artık devletin başındadır. Kimin den sonra hakanlığa Şi-pi geçmiştir.
Şİ-Pİ DÖNEMİ
- Göktürk hakanlığını biraz toparlamıştır.
- Çinli prenses İçeng ile evlenmiştir. Amaç Çinin iç işlerine karışmasını engellemek olsada İçen tüm planları Çine aktarmıştır.
- Batıda Tibet dağlarından, doğuda Amur Nehrine kadar itaat altına almıştır.
- Telaşa düşen Sui imparatorluğu Türk haneden
- Üyeleri arasında anlaşmazlık çıkarmaya dayanan Çin planlarını tekrar uygulamaya çalışmıştır.
- Hakanın küçük kardeşi Çi-ki ye hakanlık teklif edildi. Fakat milletin perişanlığı ve Çinin rezaletlerini gören bu genç hem teklifi, hemde Çinli prensesi reddetmiştir. Başka bir yol deneyip Göktürk Hakanlığından birini pusuya düşürüp öldürdükten sonra, hakana onun muhalefet maksadıyla kendilerine müraacat ettiğini aradaki dostluktan dolayı onu ortadan kaldırmadıklarını bildirdiler. Hakan bu oyuna da gelmedi. Çin-Türk arasındaki anlaşmanın bozulduğunu belirterek savaş hazırlığı başladı.
- Hedefi Çin imparatorluğu Yang-ti yi ele geçirmekti. Fakat bu planı hain prenses İçeng Çine bildirdiği için Yemen de Göktürkler kuşatıldı. Türk ordusu geri çekildi.
- Şi-pi den sonra hakan Çu-lo old.
ÇU-LO DÖNEMİ
- Kardeşinin Sert siyasetini takip etmiş ve hakanlığa karşı tutumu kısa zamanda değişen Tang imparatorluğu Sui sülalesini canlandırmaya çalışmıştır.
- Çinli prenses İçeng ile evlenmiştir.
- İçeng onu zehirleyerek öldürmüştür.
- Yerine kardeşi Ki-eli geçmiştir.
Kİ-ELİ DÖNEMİ
- Hain prenses İçeng yazdığı mektuplarla onu etkilemiş, onunla evlenmiştir.
- 627 de ilk defa Uygur ayaklanması olmuştur.
- Daima karısının etkisi altında kalmış, plansız, taktiksiz sadece cesarete dayalı hareket etmiştir. Bu davranışları da halkı korkutmuştur.
- Kieli kuşattığı bir şehir önünde mağlup edilmiştir. 630 yılında Çinliler tarafından esir alınmıştır. Doğu Göktürkler yıkılmıştır.
KÜRŞAD OLAYI
Kürşad 39 arkadaşıyla birlikte gizli bir cemiyet kurmuş ve Çin imparatorunu yakalamaya karar vermiştir.
Fakat bu plan fırtınadan dolayı iptal edilmiştir.
Kürşad ve arkadaşları saraya doğru yürümeye karar verdiler. Bir süre sonra Wei ırmağında yakalanıp öldürüldüler.
BATI GÖKTÜRK DEVLETİ
- Tardu Çine doğru yürümüştür. Fakat Çinliler Türklerin içeceği suya zehir kattılar. Tardu çekilmek zorunda kaldı. (600)
- Bu tarihe kadar Tardu batıda büyük başarılar elde etmiştir. Ötükenden Maveraünnehire kadar hakim olmuştur.
- Tardu dan sonra isyancıların sayısı artmış düzen bozulmuştur. Şi-pi ye karşı Tardunun torunu Ho-sa-na Suilerle iş birliği yaptığı ve Çin sarayında yaşamayı kabul ettiği için Şi-pi tarafından öldürüldü.
- Devlet meclisinin hakan ilan ettiği Şi-koei zamanında durum düzelmeye başlamış olsa da asıl uzur Tardunun küçük torunu Tong Yabgu devrinde görüldü.
- Tong Yabgu Tölesleri kendine bağlamış, İranlıları mağlup etmiştir. Güneyde Gandahara kadar ilerlemiştir.
- 630 yılı Göktürkler için karanlık bir yıldı. Doğu hakanlığı Çine boyun eğmiş ve aynı anda akıbete uğramıştır.
- Aşinadan bir sürü kağan başta görülse de Çinin birer memuru durumunda idiler.
- Bir çok isyandan dolayı 658 yılında Batı Göktürkler Çin hakimiyetine girmiştir.
I.GÖKTÜRK DEVLETİ
Devletin Kuruluş Sebebi
- Devlet adamlarının yetersizliği,
- Türk kavminin uygunsuz tutumu,
- Çinin kurnaz politikaları,
- Fetret dönemi
- 630-681 arası Fetret dönemidir. Kutluğun kağan ilan edilmesine kadar olan dönemdir.
- Kutluk Kağan Çinle savaşa girerek II. Göktürk devletini kurmuştur. (682)
KUTLUK KAĞAN DÖNEMİ
- Kutluk Kağan olduktan sonra İlteriş unvanını almıştır.
- Ordusunun başına Şad olarak Kapgan ı atamıştır.
- Diğer kardeşi To-si-fu yu da Yabgu olarak atamıştır.
- Tonyukuk da Toy Başkanı olarak atadı.
- Kitanlar, Oğuzlar ve Kırgızları himaye altına aldı.
- İlteriş öldüğü zaman oğulları Bilge ve Kültegin küçük yaşta olduğu için tahta kardeşi Kapgan Kağan geçti.
KAPGAN KAĞAN DÖNEMİ
Amacı:
- Çini baskı altında tutmak: Huzur ortamı oluşacak ve tarım ürünü elde edecektir.
- Çindeki Türkleri Ötükene çekmek: Çinden kurtarıp onlara özgürlüğünü verecek ve ekonomik, askeri güçlerinden faydalanacaktır.
- Tüm Türkleri bayrak altında tutmak: Güçlü bir devlet kurmak istiyordu.
- 692 yılında Kitanlara baskı düzenledi. İmparotoriçe Wu ile anlaşma yaptı.
- Onok ve Kırgızları Altay Dağlarında himaye etti.
- Türk birliği yeniden sağlandı.
- Kapgan Doguya: Tarifu(Bilge Kagan)ı
- Batıya : İnel(Küçük Kağan) ı atadı
- 698 de Türgişlerele Bolcu Savaşı nı yaptı. Türgişleri himaye altına aldı.
- 704 de Basmilleri himaye etti.
- 705 de Tonyukuk yönetimden çekilir.
- 714 de Çine sefer düzenlenir. Oğuzlar isyan eder Maveraünnehir kaybedilir.
- Kapgan ölür yerine oğlu İnel(Bögü) geçer.
İNEL (BÖGÜ) DÖNEMİ
- Hakanlığın buhranlı devrinde devlet dizginlerini elde tutacak şekilde değildir.
- Olan bitenlerin çoğu hakanın beceriksizliğinden olduğundan Tanrı tarafından yetkileri alınmıştır.
- Ordunun ona itaat etmemesinden dolayı 716 da Bilge Kagan hakanlığa geçmişti.
BİLGE KAĞAN DÖNEMİ
- Kardeşi Kültegin i doğuya atamıştır.
- Tonyukuk eski vazifesi olan devlet başkanlığına tekrar getirilmiştir.
- Çinle alakalı bir takım politikalar izlemiştir.
- 725 yılında Tonyukuk, Bilge Kagan ve Kültegin Çin imparatoru Huan-tsungun başkanlığında yapılan bir toplantıda üç barbar olduğunu söylemiştir.
- Tonyukuk muhtemelen 725 den önce ölmüştür.
- Kültegin, Bilge Kagan ve Tonyukuk adına ilk yazılı eser olan Göktürk Yazıtları dikildi.
- Bilgenin ölümü üzerine tahta oğlu Tengri geçti. Ülkeyi annesi Po-fu(Tonyukuk un kızı) yönettiği için çöküş hareketleri başladı.
- Basmil, Karluk ve Uygurlar birleştiler.
- 745 de Göktürkler yıkılmıştır.