Rusya’nın uzay programıyla ilgili son (Aralık 2005) haber seli kesinlikle karışıktı. Space News’e göre, 17 ülkeden oluşan Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Rusya’nın NASA’nın Mürettebat Keşif Aracına alternatif lanse edilen, Rusya’nın 60 milyon dolarlık, iki yıllık Clipper insanlı ve kanatlı uzay aracı programına katılmayı reddetti.
Yıllık 800 milyon dolarlık bir bütçeyle, Rusya Federal Uzay Ajansı bu şaşırtıcı dönüşün önemini en aza indirmeye çalıştı. Rus havacılık yüklenicisi RSC-Energia’nın Başkanı Nikolay Sevastiyanov düzenlediği basın toplantısında, “Uluslararası Uzay İstasyonu’nu (ISS) tamamlandığında desteklemek için bu yeni ulaşım sistemini tasarlamaya başlıyoruz” dedi. Parom adlı bir uzay römorkörü, Clipper’ı ISS’ye çekecek.
Ama bu tüm gerçek değil. Kombine bir mürettebat ve kargo aracı olan Clipper, Rusya’nın Ay’a ve Mars’a araç indirme girişiminin merkezinde yer alıyor.
Clipper, diğer birçok unsuru içeren on yıllık araştırma, geliştirme ve jeopolitik manevranın doruk noktasıdır.
“Volga” yı düşünün. Sıvı yakıtlı, geri alınabilen ve yeniden kullanılabilen (50 kata kadar) yeni bir itici roket motorunun adıdır. Fransız, Alman ve İsveç havacılık şirketlerinden oluşan bir konsorsiyum için iki Rus füze üreticisi tarafından inşa edilecek. Avrupa Uzay Ajansı ESA, bu yeni oyuncağa 10-15 yılda 1 milyar avro yatırım yapmayı planlıyor. Bu, yılda 80 milyar dolarlık bir pazarda ihmal edilebilir bir meblağ.
Soyuz U ve Tsiklon gibi Rus roketleri, onlarca yıldır uyduları yörüngeye fırlatıyorlar ve sadece eski münhasır müşterileri olan Rusya savunma bakanlığı için değil. Gonets D1 (“Kurye” veya “Messenger”) gibi iletişim uyduları ve diğer ticari yükler, askeri gözlem, navigasyon ve iletişim kardeşlerini yavaş yavaş geride bırakıyor. Rus günlük iş dünyası gazetesi “Kommersant”, yalnızca Stratejik Roket Kuvvetlerinin 1997-99 arasındaki ticari fırlatmalardan 100 milyon dolardan fazla kazandığını bildirdi.
Yine de, birçok sivil uydu, soyulmuş askeri korsajdan başka bir şey değil. Ticari operatörler ve Rosaviakosmos (Rusya’nın NASA’sı), yeniden kurulan (Haziran 2001) Rus Askeri Uzay Kuvvetleri’ne rapor veriyor. Batı ile ortak çabalarda kazanılan teknoloji derhal orduya aktarılıyor.
Rusya, Amerika’nın uzaydaki liderliğinden endişe duyuyor. Space.com’a göre ABD’nin Rusya’nın 100 (çoğunlukla eskimiş) kuşuna 600 uydusu var. ABD’nin füzesavar kalkanı planlarının yeniden canlanması ve Amerika’nın Anti-Balistik Füze Anlaşması’ndan yakında, tek taraflı ve kaçınılmaz olarak çekilmesi, Rusya’nın yetişme mücadelesine aciliyet katıyor.
Temmuz 1999’da Kazakistan’da Baykonur’da meydana gelen uğursuz kaza gibi iyi duyurulan aksiliklere rağmen, Rus fırlatıcıları en güvenilirleri arasındadır. Geçen yıl 59 fırlatma denemesinden 57’si başarılı oldu. Karşılaştırıldığında, 1963’te 70 fırlatma denemesinden yalnızca 55’i aynı mutlu kaderle karşılaştı.
Amerikan havacılık çok uluslu şirketleri Rosaviakosmos ile yakın işbirliği içindedir. Boeing, ticari fırlatma rampası Sea Launch ve ISS gibi ortak projeleri izlemek için Rusya’da bir tasarım ofisi bulunduruyor. Rusya içinde ve dışında yüzlerce Rus profesyonel istihdam etmektedir.
Ayrıca Avrupa Havacılık Savunma ve Uzay (EADS) şirketi ve Fransız grup Arianespace ile gelişmekte olan bir işbirliği var. Kourou’da ortak bir fırlatma rampası şekilleniyor ve Soyuz artık bir ortak girişim olan Starsem aracılığıyla Ruslar ve Avrupalıların ortak mülkiyetinde. Rusya, şimdiye kadar atıl durumda olan Avrupa RLV (Yeniden Kullanılabilir Fırlatma Aracı) projesine de katılma niyetindedir.
AB’nin 2002 Barselona zirvesinde “Galileo”ya devam etme kararı, Rusya ile yakın işbirliğini gerektirecektir. “Galileo”, Amerikan GPS uydu ağının 3 milyar dolarlık Avrupa eşdeğeridir. Büyük olasılıkla Rus teknolojisini içerecek, Rus fırlatma tesislerini kullanacak ve Rus mühendisleri istihdam edecek.
Bu işbirliği, önümüzdeki on yılda 2 milyar dolardan fazla bir infüzyonla Rusya’nın yoksul ve dolayısıyla can çekişen uzay programını pekâlâ canlandırabilir.
Ancak Rusya’nın kapısında kuyruğa girenler sadece Amerika ve Avrupa değil.
Stratejik Tahmin firması Stratfor, Mayıs 2001’de Avustralya Sanayi, Bilim ve Kaynaklar Bakanlığı ile Rus Havacılık ve Uzay Ajansı arasında imzalanan bir anlaşma hakkında bilgi verdi. Avustralyalı şirketlere Rus Aurora roketini Rusya dışında kullanmak için münhasır haklar verildi. Buna karşılık Rusya, Hint Okyanusu’ndaki Noel Adası’nda ideal bir konuma sahip fırlatma sahasına erişim elde edecek. Bu, Hindistan, Güney Kore, Japonya, Çin ve Brezilya gibi rakiplere doğrudan bir darbedir.
Rus fırlatma teknolojisi, mevcut askeri Ar-Ge’ye dayalı olduğu için çok gelişmiş ve ucuzdur. Uzaya talip olan diğer ülkelere lisanslanmıştır. Stratfor, Hindistan’ın sorunlu Jeosenkronize Uydu Fırlatma Aracı’nın (GSLV) Rus teknolojisine dayandığını bildirdi. Birçok özel uydu fırlatma şirketi – Avustralyalı ve diğerleri – Rus tekliflerini ticari olarak karşı konulamaz buluyor. Rusya – ABD’nin aksine – roketleriyle uzaya fırlatılan yük türlerine herhangi bir kısıtlama getirmiyor.
Yine de, fırlatma teknolojileri basit konulardır. 1995 yılına kadar Rusya, tükenmiş bütçesine rağmen (Brezilya’nınkinden daha az) yılda dünyanın geri kalanının toplamından daha fazla yükleme başlattı. Ancak Rusya’nın uzay mekiği programı Energia-Buran, Ar-Ge’ye yaptığı son büyük yatırımdı. 1988’de rafa kaldırıldı. Belki de bunun bir sonucu olarak Rusya, NASA ile yaptığı 660 milyon dolarlık ISS pazarlığının kendi payına düşen kısmını yerine getiremedi. Bu, NASA’ya yeniden planlamada 3 milyar dolardan fazlaya mal oldu.
İki yıl geç fırlatılan “Zvezda” kod adlı Uluslararası Uzay İstasyonu’nun (UUİ) yaşam alanları, Amerikalıların zorlu kalite kriterlerini karşılayamadı. “The Economist”, gürültülü ve göktaşlarına karşı yeterince korunmadığını bildirdi. Rusya astronotları tedarik etmeye devam ediyor ve Baykonur’dan 2,4 ton yiyecek, yakıt, su ve oksijen içeren bir Progress M1-8 kargo gemisini fırlattı.
Rusya’nın uzay endüstrisinin karanlık yüzü, dünyadaki başarısız ve haydut devletlere füze teknolojisi satmasıdır.
ABD Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Çalışmaları Merkezi’nden Timothy McCarthy ve Victor Mizin, Kasım 2001’de International Herald Tribune’de şunları yazdılar:
“[ABD’nin bugüne kadarki politikası] yasa dışı satışlara katkıda bulunan temel yapısal sorunu çözümsüz bırakıyor: Rus füze ve uzay endüstrisindeki aşırı kapasite ve Moskova’nın bu konuda hiçbir şey yapamaması veya isteksizliği… Çok fazla endüstri var. [Rusya’da] çok az meşru dolar, ruble veya euro peşinde koşuyor. [Küçültme] ve yeniden yapılanma, Rus füze firmalarının bunlara sahip olmaması gerekenlere ‘fazla üretim’ satmasını engellemeye çalışan herhangi bir girişimin önemli bir parçası olmalıdır.”
Resmi uzay endüstrisinin hayatta kalmak için füzelerin yayılmasına başvurmaktan başka seçeneği yok. Rus iç pazarı verimsiz, teknolojik olarak geri ve risk sermayesinden yoksun. Bu nedenle, uzay endüstrisinde yeniliği teşvik edemez ve yenilikçileri ödüllendiremez. En büyük müşterileri – hükümet ve bütçe tarafından finanse edilen kurumlar – nadiren ödeme yapar veya geç öder. Uzayla ilgili hizmetlerin fiyatları piyasa gerçeklerini yansıtmamaktadır.
fas.org’un Rus uzay endüstrisine ilişkin kapsamlı araştırmasına göre, sermaye varlıklarının ikamesine yapılan yatırım 1998’de yüzde 9’dan 1994’te yüzde 0,5’e geriledi. Aynı dönemde malzeme maliyetleri 382 kat arttı, donanım hizmetlerinin maliyeti arttı 172 kat, işçilik maliyetleri ise 82 kat arttı. Bir zamanlar Rus ortalama ücretinin katı olan uzay endüstrisindeki ortalama maaş, şimdi bunun altına düştü. Ortaya çıkan beyin göçü sakatlayıcıydı. Tüm işçilerin yüzde 35’inden fazlası ve tüm uzmanların yarısından fazlası işi bıraktı.
Yine de özel şirketler biraz daha iyi durumda. Bir Rus şirketi Mart 2002’de uzay turizmi için yeniden kullanılabilir bir araç tanıttı. Bilet fiyatı – 3 dakikalık bir yolculuk için 100.000 dolar. Yüz bilet şimdiden satıldı. Maket, bir Rus hava üssünde halka teşhir edildi.
Görkemli Rusya’nın aksine, Kazakistan’ın uygun bir fırlatma rampasından başka bir şey olma iddiası yok. Baykonur’u istemeye istemeye yıllık 115 milyon dolara Rusya’ya kiralıyor. Rusya geç ödüyor, kazaları geç bildiriyor ve bölgeyi sık sık kirletiyor. Baikonur, birkaç sivil fırlatma alanından yalnızca biridir (Kapustin Yar, Plesetsk). Yeni (1997) bir site olan Svobodny lehine Rusya tarafından terk edilmesi gerekiyordu.
Kazakistan, Rus-Kazak-Ukrayna taşıyıcı roketi Sodruzhestvo ile ilgilendiğini ifade etti. Hatta 2000-2005 Rus-Kazak uzay programı bütçesinde bütçelendi. Ancak hem Ruslar hem de Ukraynalılar gerekli fonları sağlayamadılar ve proje süresiz olarak askıya alındı.
Kazak Uzay Araştırmaları Enstitüsü başkanı Umirzak Sultangazin, geçen yıl Rusça yayın yapan “Karavan”a verdiği bir röportajda acı bir şekilde yakınıyordu:
“Kendi uydumuz çok ciddi bir ihtiyaç. Şimdiye kadar ABD ve Rus uydularından “alınan” verileri kullanıyoruz. Kullandığımız bazı bilgiler ücretsiz, ancak bazıları için ödeme yapmamız gerekiyor … Birinci sınıf uzmanlarımız var ama Enstitüden ticari yapılar için ayrılıyorlar çünkü kendilerine birkaç kat daha fazla maaş teklif ediliyor.Bu soruyu defalarca gündeme getirdim ve dedim ki: Bakın Rusya bize Baykonur’u kiralamak için [yılda yaklaşık 115 milyon dolar] az bir meblağ ödemiyor, biz neden gidelim? Bu paranın bir kısmını uzay araştırmalarına harcamasaydık uzay sektörünü geliştirebilir ve gerçek bir uzay gücü haline gelebilirdik.”
Kazakistan, kendi kozmonotları tarafından yönetilen kendi dünya profili çıkarma programına sahiptir. Yörüngede biyolojik ve fiziksel deneyler yürütür. “Tokhtar”, uzayda geliştirilen ve adını Kazakistan’ın ilk astronotu olan Tokhtar Aubakirov’dan alan bir patatestir.
SSCB’nin eski uydularının neredeyse tamamı, ayrıldıktan sonra kendi uzay programlarını oluşturdular ve bir daha asla dış iyi niyete bağımlı olmayacaklarına yemin ettiler. Romanya, 1991 yılında Romanya Uzay Ajansı ROSA’yı kurdu. Macaristan, Macar Uzay Ofisi’ni kurdu.
Baltık ülkeleri – vatandaşlarının birçoğunu sesli bir şekilde dehşete düşürerek – BALTNET (Baltık hava sahası kontrol projesi) çerçevesinde uyduların askeri uygulamaları konusunda NATO ile yakın işbirliği içinde çalışıyorlar. Polonya (1994), Macaristan (1991), Romanya (1992) ve Çek Cumhuriyeti, uzayla ilgili çeşitli ticari ve inşaat projelerinde ESA ile işbirliği yapmaktadır.
Ukrayna bahislerini koruyor. Ocak ayında Brezilya ile bir uzay endüstrisi ikili anlaşması imzaladı. Bir ay sonra Rusya ile uzay endüstrisine ilişkin beş ikili anlaşma imzaladı.
Birçok Batılı akademik kurum, STK ve ticari çıkar Orta Asya, Orta ve Doğu Avrupa, Rusya, BDT ve NIS’den uzay bilimcileriyle işbirliği için çerçeveler oluşturdu. Maryland Üniversitesi, 1990 yılında kurulan Doğu-Batı Uzay Bilimleri Merkezi ile bu eğilime öncülük etmiştir.
Uzay endüstrisi – ve özellikle gelişmekte olan fırlatma teknolojileri alanı – eski komünist ülkelerin rekabet üstünlüğü ve göreli bir avantaj sağlayabilecekleri birkaç alandan birini temsil ediyor. Batı, bu bilginin ticarileştirilmesini teşvik etse iyi ederdi. Alternatifi, Batılı ortaklarla sivil projelerde ortak çabalarla aktarılan füze teknolojilerinin ve teknolojinin askeri uygulamalarının yaygınlaşmasıdır.