Kan tahlili, genel olarak enjektör yardımıyla kol üzerindeki bir toplardamardan alınan kan numunesi üstünde gerçekleşen laboratuvar analizidir. Bazı farklı durumlarda ise kişilerin parmak ucundan ya da bir arter üzerinden kan örneği alınabilir.
Kan testi, farklı rahatsızlıkların tespiti için; ilaç etkinliği, mineral içeriği ve organ fonksiyonu vb. parametreler gibi biyokimyasal ve fizyolojik durumları belirlemek amacıyla yapılır. Ayrıca bu testler, ilaçların test edilmesi amacıyla da uygulanabilir.
Tam kan tahlili, diğer isimleriyle; CBC, Diferansiyel, Hemogram ve TKS olarak da bilinmektedir. Buna göre tam kan sayımı testi, enfeksiyon, anemi ve çok sayıda rahatsızlığın kontrolü amaçlı yaygın şekilde tarama testi olarak uygulanır.
Kan tahlili çeşitleri, farklı hastalıklar ve durumların tespiti ve izlemi amaçlı olarak kullanılmaktadır. Doktor tarafından karar verilip yapılan kan tahlillerinin çeşitleri şu şekildedir:
- Biyokimya Tahlilleri (Vücuttaki madde dengesizliğine bakılan test),
- Tümör Belirteçleri,
- Hormon Tahlilleri,
- Pıhtılaşma Tahlilleri,
- Hepatit Tahlilleri (Karaciğerde herhangi bir sebepten kaynaklı meydana gelen iltihaplanma durumuyla ilgili tahliller),
- Hematoloji Tahlilleri (Tam Kan Sayımı/Hemogram, Koagülasyon ve Sedimantasyon testlerinden oluşur.),
- Kan Kültür Tahlili,
- İmmünoloji Tahlilleri (Bağışıklık sistemine ilişkin hastalıklara bakılan test),
- Genetik (Kalıtsal) Tahliller.
Kan tahlili terimleri, kan testleri sonuçlarında çıkan değerlerin tıbbi isimleridir. Buna göre pek çok değer baz alınır ve bu değerler, şu terimlerle ifade edilir:
- CRP: Crp kan testi belirleyicisidir ve vücuttaki bir iltihaplanma açısından belirleyici olur. Açılımı, C-reaktif protein şeklindedir. CRP, karaciğer organında üretilmekte ve seviyesi ise kan testiyle ölçülmektedir.
- HCT: Kan tahlili ile ölçülebilir. Hct, hematokrit testi şeklinde açılıma sahiptir. Bu test ile kişinin kanında olan kırmızı kan hücrelerinin oranları tespit edilebilir. Bu hücreler, vücutta oksijen taşır. Dolayısıyla çok az veya çok fazla seviyede kırmızı kan hücresi, bazı hastalıkların olduğunu gösterebilir.
- HGB: Kan tahlilinin bir parçasıdır. Kan testi, kişinin kanındaki trombosit ve beyaz kan hücreleri gibi başka önemli olan bileşenleri de ölçümler. Hgb ya da diğerlerinde herhangi anormal seviye olması, kan bozukluklarını ya da altında yatan koşulları gösterebilir.
- RBC: Kan tahlili ile bakılan değerlerden biridir. RBC açılımı eritrosit şeklindedir. Eritrosit ise bir kan hücresidir. Kan tahlilinde RBC diye isimlendirilir ve alyuvar (kırmızı kan hücresi) sayısı manasına gelir. Eritrositler ise insan kanında en çok sayıda yer alan hücrelerdir. Görevleri ise akciğerler ile dokular arasında karbondioksit ve oksijen sağlamaktır.
- WBC: WBC testi, insan kanındaki akyuvarların sayısının saptanması için yapılmaktadır. Kanda olan WBC (yani lökosit) renklerinden dolayı beyaz kan hücreleri şeklinde isimlendirilir ve sağlıklı olan kişilerde kanın %1 kadarını bu hücreler meydana getirir. Bu oranın önemli derecede artması ise bazı hastalıklardan kaynaklı olarak görülebilir.
- MPV: ortalama trombosit hacmi testidir. Bu test ile trombositlerin ortalama olarak boyutları ölçülür. Trombositler ise kanın pıhtılaşması için önemli role sahip küçük kan hücreleridir.
- PLT: Kan tahlili ile saptanabilir. Platelet şeklinde açılıma sahiptir. PLT, kan pıhtılaşması için önemli role sahip hücre pulcuklarıdır. Bu maddelerin sayısı ise kan testiyle ölçülür.
- MCH: MCH kan tahlili, kırmızı kan hücresinin tespiti amacıyla yapılır. MCH testi için normal değer aralıkları ise 27.5-33.2 piktogram şeklindedir.
- LYM: LYM, bir tür akyuvar hücresi şeklinde olan lökosit tipinden beyaz kan hücresidir. Ayrıca bağışıklık sistemindeki bir parçadır ve kişide hastalıklar karşısında bir savunma meydana getirmek için üretilmektedir.
- AST: AST kan tahlili, karaciğer hasarının tespiti ve çok sayıda karaciğer rahatsızlığının tanısı amacıyla yapılan biyokimyasal bir testtir. Ast için normal değer aralıkları ise erkeklerde 15-20 IU/L iken kadınlarda 15-42 IU/L seviyesindedir.
- MCV: MCV kan tahlili, tam kan sayımı testinin önemli bir parçasıdır. MCV, kırmızı kan hücrelerinin mevcut her bir tanesinin ortalama olarak boyutunu ya da hacmini ölçüp belirleyen kan testidir.
- RDW: RDW, kırmızı renkte olan kan hücrelerinin hacminin ne denli değişiklik gösterdiğini belli eden bir değerdir. RDW yüksekliği olması durumunda ise alyuvarların büyüklüğü değişik boyutlarda olabilir ve aralarındaki bu farklılık daha çok artabilir.
- ALT: Alt kan tahlili ile kişinin kanındaki ALT düzeyi ölçülür. ALT, az seviyede iskelet, pankreas hücreleri ve kalp kaslarının hasar alması hâlinde kan içerisinde salınmakta olan bir enzimdir.
- MONO: Kan tahlili ile ölçülen değerlerdendir. Monosit, vücut direncinin azalması ya da artmasında önemli role sahiptir. Normal değerlere göre %0-9 arasında bulunması gerekmektedir.
- NEU: Kan tahlili ile ölçülebilir. Bir başka ifadeyle; kan tahlili neut değerlerini de ölçer. Bir diğer adı nötrofil şeklindedir. Bağışıklık sistemi üzerine saldıran bakteriler karşısından savaş veren beyaz kan hücrelerine denir. Buna göre nötrofiller, kişideki beyaz kan hücrelerinin ortalama %55-70 kadarını meydana getirir. Nötrofil sayısı bir yetişkin için bir mikrolitre kadar kan içerisinde 1500 ila 8000 aralığında olur.
- EOS: Kan tahlili sırasında ölçülebilen bir değerdir. EOS testi ardından kanda bulunan Eozinofil miktarı saptanır. Ölçülmüş bu EOS değerleri, düşük veya yüksek değerlerde olursa birtakım hastalıklar meydana gelebilir. EOS için kandaki normal değer aralıkları, - <500 hücre/mcL olur.
- PCT: Laboratuvar testleri arasında yer alan PCT, kişinin kanında tespit edilen prokalsitonin miktarı ölçülür. Bu nedenle Prokalsitonin testi şeklinde de bilinmektedir. Bu test, genellikle bakteriyel enfeksiyon konusunda bir şüphe olduğunda ve yaşamsal tehdit meydana getiren sepsis (bağışıklık sistemi, kişinin vücudunun kendi organ ve dokularında hasara yol açınca ortaya çıkan acil bir durum) vakalarında yapılır.
- KREATİNİN: Kreatinin testleri, kanda bakılır. Kreatinin klirensi şeklinde de tanımlanır ve 24 saat süresince toplanmış idrar ile uygulanır.
- PDW: Kan tahlili parametrelerinden bir tanesidir. PDW testinde kişinin kanındaki platelet büyüklüklerinin (yani trombosit büyüklüğünün) dağılım aralıkları saptanıp ölçülmektedir. Pdw, trombosit dağılım genişliği demektir ve aşırı kanama durumlarında, nedensiz kızarıklık ve morluklarda bu test yapılabilir.
- MO: Kan tahlili parametrelerindendir. Açılımı ise monosit şeklindedir ve vücutta büyük öneme sahip yapı taşlarından biridir. Daha çok bağışıklık sistemi yönünden önemi büyüktür. Kişinin vücuduna saldırıda bulunan bulaşıcı organizmalarla ve kanserli olan hücrelerle savaşır, bunları tamamıyla ortadan kaldırma görevini üstlenir.
- GGT: GGT değeri, kişinin karaciğer sağlığı ile ilgili fikir sunar. Ayrıca kişide safra tıkanıklığının saptanması açısından uygulanır. Karaciğer organı hasar aldığında genelde GGT kan düzeyleri yüksektir.
- BASO: Kan tahlili Baso değerleri, vücutta bulunan akyuvar oranının %4-%1 arası miktardaki hücreleri ifade eder. Baso açılımı ise bazofil hücrelerdir. Yapılan kan testi sayesinde insan vücudundaki baso miktarı ölçülebilir. Kan tahlili normal değerleri için bu aralık, 1 mikrolitre kan içerisinde 200’den azdır. 200 üstü değerler ise yüksek demektir.
- TSH: Kan tahlili ile ölçülebilir. Açılımı tiroid uyarıcı bir hormon olarak ifade edilebilir. Kişide tiroid bezinin ne derece iyi şekilde çalıştığının kontrolü amaçlı bu test yapılır.
- EGFR: Kan tahlili parametrelerinden EGFR, böbreklerin performansını, burada bir hastalık olup olmadığını ve bu hastalığın ne boyutta olduğunu gösterir. Dolayısıyla EGFR testi, böbrek hastaları için kullanılır.
- FOLAT: Kan tahlili değerlerinden Folat, DNA sentezlemesi konusunda önemli role sahiptir. Aynı zamanda B vitamini grubunun da bir parçasıdır. Kırmızı kan hücrelerinin meydana gelmesinde görev alır.
- ALP: ALP testi, kemik ve karaciğer rahatsızlıklarının tanısı için yapılır. Genelde kişi, aç karnına tahlil verdikten sonra kan üzerinden enzim değerleri incelenir. Karaciğer hastalıklarında bu değer artar.
- FERRİTİN: Kan tahlili ferritin oranını verir. Buna göre ferritin, vücuttaki demir deposudur. Bu değer ise özel bir kan testi ile saptanır. Ferritin eksikliği, kişinin vücudunda demir eksikliğine neden olabilir.
- GLUKOZ: Diğer adı ise şeker testidir. Kandaki glukoz değeri, aslında kanın plazma bölümü kullanılıp yapılan bir test sonucunda ölçülebilir.
- BUN: Kan tahlili bun değerlerini ölçer. Açılımı Blood Urea Nitrogen şeklindedir. BUN testi, kanda sabit şekilde olan üre azotunu ölçen bir laboratuvar testidir.
- EO: Kan tahlili eo değerini ölçebilir. Eozinofil olarak açılıma sahip bu değer, kan tahlilinin bir parçasıdır. Eozinofil sayısı, insan vücudunda olan eozinofil miktarını saptamaktadır. Anormal seviyelerde olması ise genel olarak rutin kan sayımında bulunur.
- LDH: LDH kan tahlili, kişinin vücudundaki doku hasarının sebebi ve yerini bulmaya; aynı zamanda bu hasarın ilerleyişini takip etmeye yardımcı olmak amaçlı yapılır. LDH seviyesi, lenfoma, akciğer hastalıkları, karaciğer ve anemi hastalığına tanı koymaya yardım eder.
- POTASYUM: Kan tahlili ile ölçülebilir. Vücuttaki asit-baz ve elektrolit dengesini, ayrıca su metabolizmasını inceleyip değerlendirmede yarar.
- LDL: Kan tahlili üzerinden bakılan ve kalp rahatsızlığı riskini tespit eden parametredir. Karaciğer organında üretilmiş bir protein tipidir ve kan yolu üzerinden taşınır.
- GRA: Kan tahlili üzerinden bakılan GRA değeri, kanda mevcut olan granülosit seviyesini gösterir. Bu değer, kişinin bağışıklık sisteminin bakteri ve virüslerle olan mücadele kuvvetini yansıtmaktadır.
Kan testi yapılan durumlar, aslında bu testin neden yapıldığının da bir açıklamasıdır. Buna göre kan tahlili şu amaçlarla yapılabilir:
- Gebelik: Hamilelik kan testi üzerinden HCG değerine bakılarak gebelik tespit edilebilir.
- Hastalık Tespiti: Hemogram kan testi, tam kan sayımı anlamına gelir ve pek çok hastalık tespiti amaçlı yapılabilir.
- Akciğer Kanseri: Akciğer kanseri kan tahlili yapılarak araştırılabilir. Dolayısıyla farklı organlardaki kanser kan tahlili ile bakılabilir. Bu noktada hem organların sağlıklı çalıştığını hem de kanser olup olmadığını anlamak için tahlil üzerinden bir fikre varılabilir.
- Genetik Hastalıklar: Genetik kan testi, aileden gelen herhangi kalıtsal bir rahatsızlık bulunup bulunmadığının belirlenmesi amaçlı yapılabilir.
- Hormonal Bozukluklar: Tiroid kan testi, kişinin tiroid bezinin ne derece iyi şekilde çalıştığının kontrol edilebilmesi amaçlı yapılabilir.
- Lenfoma: Lenfoma belirtileri, kan tahlili ve diğer görüntüleme teknikleri ile hastalığın tam tanısı konulamasa da incelenebilir. Dolayısıyla kan tetkikleri, hastalığın karakterinin anlaşılabilmesi amaçlı yapılabilir.
- Lösemi: Lösemi kan testi ile anlaşılabilir. Kişide kan kanseri olup olmadığını gösteren işaretlerin tespiti amaçlı yapılabilir.
- Alerjiler: Alerji kan testi, kişinin vücudunda mevcut olan alerjene özgü lgE antikorların ve bu alerjene bağlı olmayan lgE seviyesinin araştırılması amaçlı yapılabilir.
- Romatizma: kan tahlili ve beraberinde doku biyopsileri, idrar tahlili, röntgenler ve aspirasyonlar gibi bazı testlerle tespit edilebilir. Diğer testlerle beraber romatizmanın teşhisi amaçlı yapılabilir.
- B12 Eksikliği: B12 kan tahlili üzerinden bakılarak kişide hafıza güçlüğü, anemi (kansızlık), nörolojik sorunlar, gelişme geriliği ve obezite gibi sağlık problemlerinin olup olmadığının tespiti amaçlı yapılabilir.
- Dolaşım Bozukluğu: Kan tahlili yapılarak kişideki kolesterol değerlerinin tespit edilmesi sayesinde ortaya çıkarılabilmesi amaçlı yapılabilir.
- Kalp Krizi: Kalp (kardiyak) kan tahlili, troponin kan testi olarak geçer ve bu test, kalp krizinin 2-3 saatlik süre içerisinde teşhis edilmesi amaçlı yapılabilir.
- Safra Kesesi Enfeksiyonları: Safra kesesi belirtileri kan tahlili ve ultrasonografi yapılmasına yönlendirebilir. Dolayısıyla kişide safra kesesi enfeksiyonu olup olmadığının tespiti amaçlı yapılabilir.
- AİDS: Kan testi yapılarak (kişide HIV virüsünün olup olmadığının) hastalığın tespiti amaçlı yapılabilir.
- Karaciğer Sorunları: Karaciğer kan tahlili, (karaciğer kanseri, karaciğer yağlanması, karaciğer enzim seviyesi gibi) türlü karaciğer sorunlarının tespiti amaçlı yapılabilir.
- Cilt Sorunları: Sivilce için kan tahlili, kan yağlarına bakılması amaçlı yapılabilir.
- Ms Hastalığı: Kan tahlili ile kesin olarak saptanamaz. Ancak kan testleri, mineral ve vitamin eksiklikleri, türlü enfeksiyonlar gibi MS’e benzer semptomlar ortaya çıkaran bazı durumları ekarte edebilmek amaçlı yapılabilir.
Kan tahlili yapılışı, öncesi ve işlem sırası aşamalarıyla şu şekilde gerçekleşir:
- Kan tahlili öncesi herhangi bir hazırlık yapılması gerekmez.
- Tahlil öncesinde hastanın kullandığı bir ilaç varsa ya da tıbbi bir durum veya alerjisi bulunuyorsa doktoru bilgilendirmesi gerekir.
- Kan tahlilinden önce dikkat edilmesi gereken aç kalma ve sigara içmeme gibi kurallara uyulması yeterlidir.
- Kan tahlilleri, çoğunlukla sabah saatlerinde kişi açken uygulanır ancak doğru zamanlama için doktor bilgi verecektir.
- Kan alımı için hasta oturma pozisyonuna getirilir.
- Öncesinde işlem yapılacak olan bölge steril hale getirilir.
- İşlem için genellikle koldan enjektör yardımıyla kan alımı yapılır.
- Koldaki bir damardan örnek alınabileceği gibi kişinin parmak ucundan da kan alımı yapılabilir.
- Ayrıca bu tahlil için yenidoğan bebeklerde topuktan kan örneği alınır.
- Kol, parmak ucu veya topuk bölgesinden iğne yardımıyla kan alımı yapıldıktan sonra bu kan örneği uygun tüplere aktarılır. Bu noktada istenmiş olan tahlil türüne göre değişik tüpler kullanılır.
- Kan örneklerinin olduğu tüpler, analiz amaçlı laboratuvara gönderilir.
- Analiz işleminin de tamamlanması ile kan tahlili gerçekleşmiş olur.
- Kan tahlili sonuçları ise doktor tarafından incelenir, yorumlanır ve teşhis ile tedavi aşaması belirlenir.
- Kan tahlili geçerlilik süresi ise hastalığın tipine göre değişir. Bu noktada doktorlar, bir hastalık için bir kan testi istediği zaman, bu tahlilin geçerlilik süresine bağlı olarak bir sonraki muayene randevusunu belirler. Dolayısıyla doktorun söylediği tarih sonrasında gidildiğinde yeniden kan tahlili yaptırılması gerekebilir.
Bebeklerde kan tahlili işlemi esnasında doğru pozisyonda olması, hem kan alma işleminin sağlıklı şekilde yapılması hem de çocuğun/bebeğin rahat olması bakımından önemlidir. Bu yüzden uygun bir pozisyona geçirilmesi konusunda hem aile bilgilendirilmeli hem de çocuğun psikolojik açıdan rahatlayabilmesi amacıyla iş birliği yapılmalıdır.
Bebek ve çocuklardan kan alma işlemleri, bu yaş gruplarına özel kan alma sistemleri kullanılarak ve yine yaşlarına uygun olan küçük hacimli tüpler yardımıyla gerçekleştirilmektedir.
Bu noktada topuktan kan alma işlemi, genel olarak yenidoğanlarda ve bebeklerde yapılır. Bebek yatar bir vaziyetteyken ya da anne kucağında dururken topuk kısmı (%70) alkol kullanılarak temizlenir. Sonra steril lanset ya da otomatik delici bir alet yardımıyla delinir. Ardından ilk damla, bir pamuk yardımıyla temizlenerek test için gerekli olan kan örneği alınır.
Kan Tahlili ile İlgili Sıkça Sorulan Sorular
Kan tahlili içerisinde, kandaki farklı bileşenlerin değerleri yer alır. Buna göre her bileşenin azalması ve artmasının anlamı açıklanır. Sonuçlarda çıkan bu kan tahlili bileşenleri, doktor tarafından değer aralıkları göz önünde bulundurularak incelenir ve hastanın durumuyla ilgili bir değerlendirme yapılır. Her bileşenin, vücutta farklı görevi ve bu görevi sağlıklı şekilde yerine getirmek için farklı bir değer aralığı vardır. Buna bağlı olarak tahlil sonuçları, şu tip durum ve hastalıkları gösterir: Kişinin genel sağlık durumu, anemi hastalığı, inflamasyon (vücutta bağışıklık sisteminin organları yaralanma ve enfeksiyon karşısında korumaya çalışması sırasında oluşan durum), enfeksiyon, kanama bozukluğu ya da kanser gibi vücuttaki kan hücrelerinde etki yapan türlü rahatsızlık ve durumların tarama, teşhis ve takibi.
Gebelik, kan testi yapılarak belirlenebilmektedir. Ancak bunun için hamilelik testleri, oluşan döllenmeden yaklaşık 9 ila 10 gün kadar sonrasında, yani embriyonun rahim içerisine yerleşme göstermesinden 3 ila 4 gün kadar sonrasında ve kişide beklenen adet sürecinden 5-6 gün kadar öncesinde (hamilelik varsa) pozitif sonuç alınabilir. Ayrıca kanda bakılacak hamilelik testi, ister aç ister tok şekilde yapılabilmektedir.
Adetliyken kan tahlili verilip verilemeyeceği konusunda hemen ilk gün tavsiye edilmese de sonraki günlerle ilgili olumlu yönde bir bilgi vardır. Bu noktada kan tahlillerinin, hastanın adetinin 3 ila 4.günleri ya da sonrasında yapılması, çok daha net ve doğru sonuçlar vermektedir.
Kan tahlili sonuçları hem laboratuvar koşullarına hem de test yoğunluk durumuna bağlı olarak genelde 3 ila 4 saatlik bir sürede çıkmaktadır. Bununla beraber kişiye yapılan kan tahlilinin tekrar yapılması gerekebileceği için bu süre, 1 güne kadar uzayabilir.
Devlet hastanesinde kan tahlili yaptırılabileceği gibi özel hastane ve sağlık ocağı kan tahlili yapılan yerler arasındadır. Sağlık ocağı bünyesinde aile hekimi kan tahlili isteyebilir. Ayrıca detaylı kan tahlilleri, hastaneler bünyesinde hematoloji bölümünde yapılarak bazı hastalıkların teşhis edilmesi sağlanır. Bu noktada hematoloji, dahiliye (iç hastalıkları) branşında kişilerin kan hastalıkları ile ilgili çalışan bölümdür. Kan tahlili, doktorun istemesi ve gerek görmesi üzerine yapılabildiği için ayrıca bir randevu alınmaz. Hasta kişi, hastalığıyla ilgili bölümde muayene olduktan sonra o branşın doktorunun tahlil istemesi üzerine kan tahlili yapılır.