Lozan Konferansı sonunda, 24 Temmuz 1923´de Türkiye Cumhuriyeti ile müttefik devletler arasında imzalanan barış antlaşması. Türk Kurtuluş Savaşında, Batılı emperyalistlere karşı verilen zorlu mücadelenin hem diplomatik alandaki bir devamı, hem de bir sonucudur.
Lozan Barış Antlaşması olarak adlandırılan belge, 143 maddelik ana belgeye ek olarak hazırlanmış 15 belgeyi içermektedir. Ana belge Türkiye ile İngiltere, Fransa, Japonya, Yunanistan, Romanya, Rusya, Yugoslavya arasında imzalanmış, daha sonra buna, Belçika ve Portekiz de katılmıştır. Ek belgeler ise Boğazlar Sözleşmesi, Trakya Sınırları Sözleşmesi, Yerleşme ve Yargı Yetkisi Sözleşmesi ile bazı tutanak ve bildirilerden ibarettir. Bu antlaşma ile belge, bildiri ve tutanakların yanısıra, Türkiye ile Yunanistan arasında "Türk ve Rum halkının Karşılıklı Değiştirilmesine İlişkin" bir sözleşme de imzalanmış, bununla Türkiye ile Yunanistan arasında zaten daha Önce yapılmış olan bu değiştirme böylece tevsik edilmiştir.
Lozan Konferansı Öncesi Sorunlar:
11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Mütarekesi'nden hemen sonra, Lozan'da toplanacak bir barış antlaşması için hazırlıklara başlanmıştır. Misak-i Milli ile belirlenen topraklar geri alınmış, ülkenin bütünlüğü sağlanmıştır. Artık, yeni Türk devleti kendisini ezmek isteyen devletler karşısında eşit haklara sahip, onurlu bir devlet olarak konferans masasına oturacak ve bu çetin savaş sonucu elde ettiklerini uluslararası bir güvenceye bağlayacaktır. Ancak, bu konferansta konuşulacak olan sorunlar, sadece dört yıl süren Ulusal Kurtuluş Savaşıyla ilgili değildir. Eski anlaşmalarla yabancılara verilen ayrıcalık hakları ve Türk devletinin borçları da gündemdedir.
Konferansa Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin yanında, Sevr Antlaşmasını imzalayan Tevfik Paşa başkanlığındaki İstanbul hükümeti de çağrılmıştır. Bu durum karşısında Mustafa Kemal, saltanatla ilgili düşüncelerini bir an önce uygulamaya koymaya yönelmiş, 1 Kasım 1922 tarihinde meclis´in verdiği bir kararla saltanatı kaldırmış ve böylece çift başlı temsil sorununu çözmüştür.
Konferans öncesi karşılaşılan bir diğer sorun, TBMM hükümeti temsilciler kuruluna kimin başkanlık edeceği meselesidir. Her ne kadar "Vekiller Kurulu Başkanı" Rauf (Orbay) bu göreve talip olmuşsa da, Mustafa Kemal, Mudanya görüşmelerinde başarılı sınav veren ve Batı Cephesi Komutanlığı boyunca düzenli çalışmalarıyla kendini gösteren İsmet Paşa´yı bu görev için uygun görmüştür. Aynı zamanda Dışişleri Vekilliği´ne de seçilen İsmet Paşa yanında, Dr. Rıza Nur, Hasan (Saka) Beyler ve 21 danışman, 11 Türk gazetecisi Lozan´a gitmiştir. Konferansın Temel Sorunları: Konferansın temel sorunları, Osmanlı borçları, Türk-Yunan sınırı, Boğazlar, Musul, azınlıklar ve Kapitülasyonlardı. Bu konularda müttefik devletlerin, yeni Türk devletinin haklarını kabul etmemekteki ısrarlı tutumları nedeniyle 20 Kasım 1922´de toplanan Lozan Konferansı, 4 Şubat 1923´de dağılmış, delegeler ülkelerine dönmüştür.
Konferansın dağılmasından sonra Mustafa Kemal ve TBMM hükümeti İstanbul, Boğazlar, Trakya ve Irak sınırında savaşla çözüm almaktan başka çare olmadığı düşüncesiyle yeni hazırlıklara başlamışlar ve bunun üzerine Lozan Konferansı müttefiklerin girişimi ile 23 Nisan 1923´de yeniden toplanmıştır.
Konferans´ta Ulaşılan Sonuçlar:
Türkiye´nin Sınırları: İngiltere'nin Musul'u vermemekte direnmesi sonucu Irak sınırı sorunu çözümlenmemiştir. Suriye ile olan sınır konusunda da Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması hükümleri kabul olunmuştur. Batı bölgesi sınırı ise, Misak-ı Milli´ye uygun olarak saptanamamış ve Batı Trakya kurtarılamamış, ancak, Karaağaç ve çevresi Yunanistan´dan istenilen savaş tazminatına karşılık Türkiye´ye bırakılmıştır. İmroz, Bozcaada ve Tavşan adaları Türkiye´nin, öbür Ege adaları Yunanistan ve İtalya´nın olmuştur. Antlaşmaya göre, Yunanistan, bu adalardan Sisam, Sakız, Nikarya ve Midilli´de asker bulundurmayacak, savunma ve saldırı amacıyla bu adalarda düzenlemelere girişemeyecektir.
Kapitülasyonlar: Ticaret ve ekonomi alanlarından adalet, yönetim ve diğer Önemli alanlara kadar yayılan ve bîr devletin bağımsız olma ve ülkesinde yasalarını özgürce uygulama ilkesine karşıt gelişen kapitülasyonlar, Lozan Antlaşmasıyla tümüye kaldırılmıştır.
Savaş Tazminatları: Lozan Konferansı´nda yabancıların I.Dünya Savaşı için Türkiye´den istedikleri savaş tazminatı reddedilirken, Yunanistan, Kurtuluş Savaşı´nda verdiği zararlara karşılık Karaağaç ve çevresini Türkiye´ye bırakmıştır.
Azınlıklar: Türkiye sınırları içindeki bütün azınlıkların Türk uyruğu olduğu kabul edilmiştir. Doğu Trakya ve Anadolu´da bulunan Rumlar ve Yunanistan´daki Türklerin ise karşılıklı olarak değiştirilmesine karar verilmiştir. İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri bu uygulamanın dışında bırakılmıştır.
Boğazlar: Boğazlarla ilgili olarak Lozan´da kesin bir çözüme ulaşılamamıştır,. Geçici çözüm, Boğazların iki yakasının askersiz hale getirilmesi, geçişin sağlanması amacıyla uluslararası bir kurulun oluşturulması ve bu düzenlemelerin Milletler Cemiyeti güvencesi altmda sürdürülmesidir.
Devlet Borçları: Devlet borçları, Osmanlı İmparatorluğu´nun parçalanmasıyla İparatorluk sınırları içinde ortaya çıkan devletler arasında bölüştürüldükten sonra, Türkiye´ye ilişkin bölümü takside bağlanmıştır. Aynca, Türkiye´nin Lozan´daki temsilcileri, borçların ancak Türk parası, ya da frank olarak Ödenebileceğini belirtmişler ve bu konudaki önerilerini kabul ettirmişlerdir. Lozan Antlaşmasıyla birlikte, yabancıların Türk ekonomisi üzerindeki denetim örgütü (Düyun-u Umumiye) de tarihe karışmıştır.
Lozan´da Çözülemeyen Sorunlar:
Lozan Barış Antlaşması, olumlu kararlara karşılık bazı sorunları da çözümsüz bırakmıştır. Bunlardan Musul sorunu, Musul'u Irak'a, Hakkari'yi Türkiye´ye bıraktıran 5 Haziran 1925 tarihli antlaşma ile çözülecektir. Boğazlarla ilgili olarak alınan kararlar ise, Türk ulusunun egemenlik hakkıyla bağdaşmamaktadır. Türkiye 1933´ten başlayarak bu konu üzerine gitmiş ve sonunda 20 Temmuz 1936´da Türkiye, İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, Japonya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya arasında imzalanan "Montreux Sözleşmesi" ile Türkiye´nin bölgedeki egemenliği tam olarak sağlanmıştir. İtalya da 1938´de bu sözleşmeye katılmıştır. Lozan sonrasında ayrıca, Ankara Antlaşması uyarınca Suriye sınırının kesin çizgisinin saptanması için kurulması gereken komisyonun çalışmaları sırasında Türkiye ile Fransa arasında anlaşmazlık çıkmış ve bu anlaşmazlık Türkiye'deki Fransız okulları, Fransa'ya olan borç taksidinin ödenmesi gibi konularda ortaya çıkan sorunlarla giderek büyümüştür. Sınırkonusunda, 1926 yılında, diğer konularda ise bunu takip eden yıllarda çözüme ulasilmiştir.Yunanistan´la Lozan sonrası ortaya çıkan sorun, İstanbul´daki "yerleşik"(etabli) Rumlarla ilgilidir. Bu anlaşmazlık, 1930´da imzalanan bir antlaşmayla çözümlenmiş ve yerleşme tarihlerine bakılmaksızın, Batı Trakya´daki Türklerle, İstanbul´daki Rumlar "yerleşik" deyiminin kapsamına alınmıştır,
SBA
Lozan Konferansı sonunda, 24 Temmuz 1923´de Türkiye Cumhuriyeti ile müttefik devletler arasında imzalanan barış antlaşması. Türk Kurtuluş Savaşında, Batılı emperyalistlere karşı verilen zorlu mücadelenin hem diplomatik alandaki bir devamı, hem de bir sonucudur.