Stefan Zweig dünyanın en çok okunan yazarlarından biri. Berrak bir dille, insan ruhunun inceliklerini irdeleyerek yazdığı eserleri bu zamana dek onlarca dile çevrildi ve milyonlarca okura ulaştı. O, insanı anlayabilen ve anlatabilen eşsiz bir yazardı. Ne var ki ruhunun derinliği, yaşadığı zamanın korkunçluğundan nasibini almaktan kurtulamadı.
Stefan Zweig 1881 yılında, Avusturya’da dünyaya geldi. Aslına bakarsanız Zweig hayatının ilk yıllarında oldukça şanslı biri sayılırdı çünkü görmek istediği eğitim için ailesi tarafından fazlasıyla destekleniyor ve bu destek sayesinde çok yönlü bir eğitim alıyordu. Zweig erken yaşlarda İngilizce, İtalya, Yunanca, Latince ve Fransızca öğrendi. Daha sonra Viyana ve Berlin üniversitelerinde felsefe eğitimi aldı ve 23 yaşına ulaştığında felsefe doktorasını tamamladı.
1914 yılında, Zweig’ın yaşadığı Avrupa’da I. Dünya Savaşı patlak verdi ve yazar gönüllü olarak orduya katıldı. Ancak Zweig’ın savaşta gönüllü olarak yer alması kısa süreli bir tutumdu. Yazar çok geçmeden savaşın anlamsızlığının ayırdına varıp savaş karşıtı eserler yayımlamaya başladı. 1916 yılında yayımlanan Babil Kulesi ve 1918 yılında yayımlanan Zorlama Stefan Zweig’ın savaş karşıtı yazılarındandı. Zweig daha sonra, savaş cephesindeki trajedileri anlattığı Yeremya adlı oyunu yazdı ve Yabancı Ülkedeki Dostlarıma başlıklı mektubu ile savaşı açık açık kınadı.
Tarihler 11 Kasım 1918’i gösterdiğinde I. Dünya Savaşı nihayet sona erdi. Savaş sırasında şahit oldukları Stefan Zweig’ı daha bilge ve daha yorgun biri yapmıştı. Yazar, o sıralar köklerini Avusturya’nın Salzburg kentine saldı ve burada hayatını Frederike Von Winternit ile birleştirdi. Yeni hayatında Zweig, savaş karşıtı düşüncelerini korumayı sürdürdü ve kendisiyle aynı düşüncelere sahip olan Fransız şair Romain Rolland ve Alman şair Rainer Maria Rilke ile arkadaşlık etti.
Zweig’ın Salzburg’daki, yaşamının bir sonraki bölümüne göre sakin sayılabilecek günleri, on yılı aşkın süre boyunca devam etti. Ardından Avusturya’da, Adolf Hitler liderliğindeki Nasyonal Sosyalizm egemen olmaya başladı ve Stefan Zweig Yahudi olması sebebiyle kara listeye alındı. Tarihler 1933’i gösterdiğinde Stefan Zweig’ın kitapları ateşe verilmeye başlamıştı. 1934 yılına gelindiğinde ise Zweig ülkesi Avusturya’yı terk etmek zorunda kaldı.
Stefan Zweig ilk önce İngiltere’ye, sonra Amerika’ya ve en sonunda da, hayatının nihayete ereceği yer olan Brezilya’ya yerleşti. Bu sırada eşi Frederike Von Winternit’ten ayrıldı ve Lotte Altmann isimli genç sekreteriyle ikinci evliliğini yaptı.
Stefan Zweig sürgün yaşamı boyunca kitaplar yazmaya devam etti; üretkenliği yaşadığı ötekileştirilmeden hiç zarar görmemiş, aksine içinde biriken anlaşılma ihtiyacı ile kamçılanmıştı.
Zaman ilerledikçe Hitler Avrupa’daki hegemonyasını genişletti. İnsanlar katlediliyor, şehirler bombalanıyor, Yahudi düşmanlığının etki alanı gitgide genişliyordu. Hitler kazandıkça Stefan Zweig daha çok kaybettiğini hissetti. Ve bir gün gazetede Hitler’in yeni hedefleri arasına Süveyş Kanalı’nı ele geçirmeyi eklediğini görünce geleceğe olan, kalan son umudunu da yitirdi.
Tarih, 21 Şubat 1942’ydi. Stefan Zweig o sabah uyandı ve yaşadığı kentin (Petropolis) postahanesine giderek o öldükten sonra büyük başarı yakalayacak ve en tanınan eseri olacak “Satranç”ın müsveddelerini Amerika’daki yayımcısına yolladı. Ardından evine döndü ve karısı Lotte ve yakın dostu Ernst Feder ile son gecesini geçirdi. Stefan Zweig ve Ernst Feder birlikte satranç oynadılar. Ertesi gün, 22 Şubat, 1942’de Stefan Zweig ilk eşi Frederike’ye bir mektup yazdı. Yazar mektupta şu sözleri sarf ediyordu:
“Hayata kendi dileğimizle başlamıyoruz, oysa ölümü seçmekte özgürüz. Bu kararı aldığımdan beri ne denli rahatladım, bilemezsin.”
Stefan Zweig ardından bir mektup daha yazdı. Bu sefer mektubunda, onu tanıyan herkese hitap ediyordu:
“Özgür iradem ve açık bir bilinçle bu yaşamdan ayrılırken, son bir sorumluluk yerine getirilmeyi bekliyor: Bana ve işimi yapmama huzurlu bir ortam sunan harika ülke Brezilya’ya içten teşekkürlerimi sunmak. Her yeni günle bu ülkeyi daha çok sevmeyi öğrendim, ruhsal anavatanım Avrupa kendi kendini yok ettikten ve ana dilimin dünyası yok olduktan sonra, dünyanın hiçbir yerinde hayatımı bu kadar severek yeniden kuramazdım. Ama altmışıncı yaştan sonra tam anlamıyla yeniden başlamak çok özel bir güç gerektiriyor. Ve benim gücüm yıllar süren vatansız yolculuklardan sonra iyice tükendi. Bu nedenle hayatımı doğru zamanda ve doğru bir şekilde sonlandırmamın iyi olacağına inanıyorum. Ki hayatım boyunca tinsel uğraşım en büyük haz kaynağım… Ve kişisel özgürlüğüm en yüce değerim oldu. Bütün dostlarımı selamlarım! Hepsine uzun geceden sonra gelen tanın kızıllığını görmek nasip olsun! Ben, her zamanki sabırsızlığımla önden gidiyorum.”
Bu mektubun ardından Stefan Zweig bir soda şişesine zehir doldurdu ve eşi Lotte ile birlikte şişenin tamamını içtiler.
Ardından yan yana uzanıp birbirlerine sımsıkı sarıldılar… Bu o kadar sıkı bir sarılmaydı ki ölü bedenlerini bulanlar onları birbirinden ayırırken epey uğraş göstermek zorunda kaldılar.
Stefan Zweig Brezilya’da devlet resmi töreniyle defnedildi ve eşiyle birlikte intihar ettiği ev sonraki yıllarda bir müzeye dönüştürüldü. Bugün kitapları hâlâ milyonlarca okur tarafından büyük saygı ve hayranlık ile okunuyor…
Kader, oyun oynamayı çok sever. Sürprizler hazırlamayı, ilginç tesadüfler kurmayı. Belki, ona inanmayı sürdürmemiz için kendini “bu kadarı da olmaz” denen olaylarla hatırlatıp duruyor. Ve adına “karma” denilen türlü oyunbazlıklarla kendi adalet sistemini gerçekleştirmeye devam ediyor.
Çok değil ölümünden üç yıl sonra bu adalet sistemi Stefan Zweig’ın intiharı için de devreye girdi ve ünlü yazarın ölümü de dahil en az 5.5 milyon insanın ölümünden sorumlu olan Adolf Hitler Rus orduları kapısına dayanmış ondan teslim olmasını isterken, Berlin’deki yer altı sığınağında kendini vurarak intihar etti. Onunla birlikte eşi Eva Braun da aldığı siyanürle kendisini öldürdü.
Daha sonra Hitler’in cenazesi devlet resmi töreniyle defnedilmedi. Ve aklıevvel olmayan hiç kimse onun adını saygı ya da hayranlık duygularıyla anmadı.
Adalet elbette er geç yerini buluyordu, ama haksızlığa uğramış olmak da sonunda adalet yerini bulsa bile insanın göğsünde her zaman bir yumru olarak kalıyordu.