|Tweet|
Savaş, düşman kuvvetlerinin başarısız bir deniz saldırısı ile başladı. Şubat-Mart 1915'te Çanakkale Boğazı'ndaki İngiliz ve Fransız gemileri tarafından ve 25 Nisan'da İngiltere ve Fransız birliklerinin yanı sıra Avustralya ve Yeni Zelanda Ordusu Birliği'nin (ANZAC) bölümlerini içeren Gelibolu Yarımadası'nın büyük bir kara işgaline devam etti. Arazinin, yeterli istihbarat ve bilgi eksikliği, şiddetli bir Türk direnişi ile birlikte, işgalin başarısını engelledi. Ekim ayının ortalarında, Müttefik kuvvetleri ağır kayıplara maruz kaldı ve başlangıçtaki karaya iniş alanlarından çok az uzaklaştı. Birliklerin karadan tahliyesi ise Aralık 1915’te gerçekleşti.
Birinci Dünya Savaşı ile birlikte 1915’te Batı Cephesi’nde durdu. Müttefik Kuvvetler, Belçika ve Fransa’da saldırılara devam etmek yerine, ihtilafın başka bir bölgesinde taarruzu sürdürüyorlardı. O yılın başlarında, Rusya'nın Büyük Dükü Nicholas, Kafkasya'daki bir Türk kuvvetlerinin başarılı ve hızlı ilerleyişine karşı koymak için yardım için İngiltere'ye başvurdu. ( Osmanlı İmparatorluğu Kasım 1914’e kadar Orta Güçler, Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın tarafında I. Dünya Savaşı’na girdi.) Buna karşılık, Müttefikler, Çanakkale Boğazı’nı ele geçirmek için bir deniz gezisi başlatmaya karar verdiler. İlk ve öncelikli hedefleri ise Türkiye'nin kuzey batısındaki Marmara Denizi ve boğazlardı. Başarılı olursa, Boğazların ele geçirilmesi, Müttefiklerin Türkiye’yi savaştan çıkarmak ve safdışı etmek için birlikte çalışabilecekleri Karadeniz’deki Ruslarla bağlantı kurulabilecekti. Rusların, İngilizlerden yardım talebinin gerçekleşebilmesi ve Almanları güneyden de sıkıştırıp yenebilmesinin önündeki en büyük engel Türk topraklarıydı. Bunun yolu da deniz yolu ile geçebilecekleri Çanakkale ve İstanbul Boğazları idi.
İngiliz Kuvvetleri Amiralliği'nin efendisi konumunda bulunan ve bir dönem İngiltere Başbakanlığı görevini de yürüten Winston Churchill'in (Birinci Deniz Lordu Amiral John Fisher'ın (İngiliz Donanması'nın başı) güçlü muhalefeti üzerine) öncülüğünde, 19 Şubat 1915'teki savaş gemileri eşliğinde Çanakkale Boğazı'na deniz saldırısı, İngiliz ve Fransızların uzun menzilli bombardımanı ile başladı. Türk kuvvetleri denizden gelen yoğun bombardımandan en az kayıpla kurtulmak ve olası bir kara saldırısına karşı daha dirençli durabilmek için karadaki dış mevzilerini terk ettilerse de, ancak yaklaşmakta olan düşman mayın gemileri ağır ateşle karşılaştılar. Zira hesaba katmadıkları bir şey vardı. Türk kuvvetleri karada görünürde kendileri kadar saldırıcı bir güce sahip görünmüyordu ama düşman gemilerinin ilerleyişine de izin verilmiyordu. Akılcı ve zamanlaması çok iyi hamleler karşısında düşman kuvvetleri moral motivasyon olarak çökme noktasına gelmişti. Saldırıyı yenilemek için muazzam baskı altında olan bölgedeki İngiliz deniz komutanı Amiral Sackville Carden sinir krizi geçirdi ve yerine Amiral Yardımcısı Sir John de Robeck geldi. 18 Mart'ta, 18 işgal savaş gemisi Çanakkale boğazına girdi; Tespit edilmemiş mayınlar da dahil olmak üzere Türk ateşi, gemilerin üçünü batırdı ve diğer üçüne ciddi hasar verdi.
Başarısız olan deniz saldırısının ardından düşman kuvvetleri başına gelen Amiral Sir Jonh de Robeck kara saldırısı yapacaklarını belirterek İngiliz ve Fransızlardan (bu askerlerin çoğu sömürge bölgelerinden getirilen yerli halktı) oluşan düşman kuvvetler Gelibolu Yarımadası'ndaki büyük çaplı asker inişlerine hazırlıklara başlandı. İngiliz Savaş Sekreteri Lord Kitchener, operasyon için İngiliz kuvvetleri komutanı General Ian Hamilton'u atadı; emri altında Avustralya, Yeni Zelanda ve Fransız kolonileri vardı. Yunan kuvvetleri ise Lemnos adasında İngiliz kuvvetleriyle toplandı. Bu arada, Türk askerlerinde de savunma hattı düşmanın olası kara saldırısı planlayabilecekleri noktalara yoğunlaştırıldı. Alman komutan Liman von Sanders Osmanlı birliklerini savunma hattında hayati önem arz eden noktalara yerleştirdi. Savunmalarını, inişlerin gerçekleşmesini beklediği kıyı boyunca Osmanlı birliklerini konumlandırmaya başlayan Alman genel Liman von Sanders komutası altında savunma gücü arttırıldı. 25 Nisan 1915'te, İtilaf devletleri Gelibolu Yarımadası'nı istilaya başladılar. Düşman kuvvetleri aldıkları ağır kayıplara rağmen yarımadanın güney ucundaki Helles'de ve Ege kıyılarındaki Gaba Tepe'de iki mevzii kurdular.
Karaya ilk inişten sonra, düşman kuvvetleri hem Filistin hem de Kafkasya cephelerinden Gelibolu yarımadasındakinden daha fazla birlik toplasalar da, ilk iniş alanlarından çok az ilerleme kaydedebildiler . Çıkmazı kırmak için düşman kuvvetleri, 6 Ağustos'ta Sulva Körfezi'ne bir başka büyük askeri çıkarma yaptılar. Kuzeyde Anzak Koyu'ndan Sarı Bair'deki yüksekliklere doğru ilerleyerek ve Helles'teki bir yönlendirme manevrası yaptılar. Sulva Körfezi'ndeki ani inişler karşısında Osmanlı kuvvetlerinin küçük çaplı saldırıları ile karşılaşsalar da karada bir miktar ilerleyiş sağladılar, ancak düşman kuvvetlerinin kararsızlığı, geçecekleri alanlara ilişkin bilgi ve istihbarat eksikliği, Osmanlı kuvvetlerinin akılcı manevraları karşısındaki denizde ve karada aldıkları ağır kayıplar karşısındaki moral bozukluğu ve ve ilerlemede gecikmesi, Osmanlı’nın takviye kuvvetlerinin savunma hatlarına ulaşmaları ve kıyılardaki savunma mevzilerini doldurmaları ile işgal kuvvetlerinin üç lokasyondaki ilerlemelerini durdurdu.
Gelibolu’daki kara savaşında işgal kuvvetleri aldıkları ağır zayiatlar karşısında İngiliz komutan Hamilton (Churchill'in desteğiyle) Kitchener'i 95.000 kişilik yeni askeri takviye için dilekçe verdiyse de savaş sekreteri bu rakamın ancak dörtte birini teklif etti. Ekim ayının ortalarında Hamilton, Gelibolu yarımadasından önerilen bir geri çekilme tahliyesi durumunda yüzde 50'ye kadar zayiat olacağını belirtti. İngiliz yetkililer daha sonra onu geri çağırdı ve yerine Sir Charles Monro'yu yerleştirdi. Kitchener, Kasım ayının başlarında bölgeyi ziyaret etmişti ve kalan 105.000 kişilik işgalci itilaf devleti birliklerinin tahliye edilmesi gerektiği konusunda Monro'nun önerisiyle hemfikirdi.
İngiliz işgalci hükümeti, geri çekilmenin 7 Aralık'ta Sulva Körfezi'nden başlamasına izin verdi; işgal kuvvetlerine ait son birlikler 9 Ocak 1916'da Helles'ten ayrıldı. Toplamda, 3 lokasyonda 480.000 işgalci ölü ve zayiat olarak kayda geçti. Türkiye tarafında ise ayrıca 87 bin civarında askerimizin şehit olduğu toplam şehit ve yaralı sayısının 252 bin olduğu tahmin edilmekte. (Aşağıda farklı kaynaklardan şehitlerimiz, zayiatlarımız ve düşmanın ölü ve zayiatlarına ilişkin sayılar veriler verilmiştir.)
1915'teki Gelibolu savaşı sadece Türkiye'deki insanlar için değil Yeni Zelandalılar ve Avustralyalılar için son derece önemlidir. Dokuz uzun ay boyunca Osmanlı İmparatorluğu askerleri, anavatanlarını çok uluslu bir istiladan korumak için cesurca savaştı. Savaşta 87.000 civarında Türk askeri hayatını kaybetti. Türkiye'de “Çanakkale'nin Ruhu (Gelibolu Yarımadası)” ifadesi, insanların imkansızı gerçekleştirmelerine yardımcı olan manevi bir gücü ifade eder.
ÇANAKKALE SAVAŞINDA İZ BIRAKAN KOMUTANLAR
1915 yılının Şubat ayından 1916'nın Ocak ayına kadar süren ve sonucunda büyük kayıpların verildiği Çanakkale Deniz ve Kara Savaşları sadece göz göre göre ölüme giden askerlerin değil ayrıca onları yöneten komutanların da savaşıydı.
Osmanlı askeri birlikleri;
Gelibolu Yarımadası'nda 3. Kolordu ve Arıburnu Kuzey Grubu Komutanlığı yapan Esat Paşa (19 Mayıs 1915 günü Anzaklara karşı başlatılan taarruzu komutasında ve müthiş Conk Bayırı savunmasının komutanı. Çanakkale Muharebeleri sonrası I. Ordu Komutanlığı'na atandı. 4 ciltlik "Çanakkale Hatıraları" ve "1912-1913 Balkan Harbi" adlı iki eserinde hatıralarını topladı. ),
Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’nın talebi üzerine Çanakkale 5. Ordu komutanı olarak atanan Alman kuvvetlerinde görevli Prusyalı General Limon von Sanders(Çanakkale’de 5. Ordu komutanı görevini yapan General Sanders kurduğu savunma hattı, düşman kuvvetlerinin geçebileceği olası noktaları önceden görüp yerinde ve zamanında aldığı savunma ve saldırı tedbirleri ile Çanakkale Zaferinde büyük rol oynadı. 18 Mart Çanakkale Savaşı’ndan sonra Filistin Cephesi'ne bağlı 6. 7. ve 8. ordulardan oluşan Yıldırım Orduları Komutanlığı görevini de 1917 ve 1918 yılları arasında yaptı.),
Güney Grubu Komutanı 15. Kolordu Komutanlığı Esat Paşa'nın kardeşi olan Vehip Paşa (Yaptığı savunmayla Seddülbahir taraflarında verilen yoğun kayıpların önüne geçti. Vehip Bey, savaşta savunmanın önemine dikkat çekti. Vehip Paşa, savaşta kazı yapmanın önemine değindi ve bu minvalde söylediği '' Bir kürek toprak, bir damla kan'' sözüyle meşhurdur.),
3. Kolordu emrinde 19. Fırka Komutanlığı bünyesinde Kurmay Yarbay Mustafa Kemal (Çanakkale Savaşı devam ederken Haziran 1915’te Albaylık görevine terfi etti) – (25 Nisan'da 27. Alay ile beraber, komutanı olduğu tümenle beraber Arıburnu'nda Anzakların ilerleyişini önledi ayrıca Ağustos ayında I. Anafartalar Muharebesi'ni yönetti ve devamında Conkbayırı'nda Yeni Zelanda birliklerini mağlup etti)
tarafından yönetiliyordu.
Osmanlı askerleri, vatan, bayrak ve din savunmasının kutsallığını yere düşürmemek için ölümü göze alarak savaşmaya hazırdılar: Allah rızası için ve vatanlarını korumak için savaşıyorlardı. İngilizler, Osmanlı askerlerinin ve Türk ve Alman komutanlarının azim ve becerikliliğini tamamen küçümsemişti. Nitekim 18 Mart ‘ta başlayan Çanakkale ve Gelibolu savaşları 18 Mart Çanakkale zaferi olarak tarihe geçecekti. Savaşın başladığı 18 Mart gününden dokuz ay sonra, Müttefik kuvvetleri yarımadadan çekildi.
Savaş her iki tarafta da büyük kayıplara neden oldu. Farklı kaynaklardan Çanakkale'deki şehit ve zayiat sayımız ve düşman kuvvetlerinin ölü ve zayiat sayıları;
Osmanlı Devleti;
Çanakkale Savaşı Zayiatları
Şehit Sayısı: 59.408
Hastane Kayıpları: 21.000
Kayıp ve Esirler: 11.000
Hasta veya Savaş Dışı Kalanlar: 64.000
Yaralılar: 97.000
TOPLAM: 252.408
İşgalci İngiltere, İrlanda, Fransa, Avustralya, Yeni Zelanda, Hindistan ve Newfoundland ise 525.000 askerle geldiği savaş alanında İngiliz, Fransız, Avustralyalı, Yeni Zelandalı ve Hintli olmak üzere toplam 284.000 askerini kaybetti. (Buradaki kayıp ifadesi sadece can kaybı değildir. Esaret, yaralanma gibi bir askeri savaş dışı bırakan etkenlerin tümünü ifade eder. İtilaf askerlerinin toplam ölü sayısı 44 bin, yaralı sayısı 97 bindir.)
Osmanlı Devleti: 86,692 şehit, 164,617 yaralı
İngiltere ve İrlanda: 21,255 kişi öldü, 52,230 kişi yaralandı
Fransa: yaklaşık 10.000 kişi öldü, 17.000 kişi yaralandı
Avustralya: 8.709 kişi öldü, 19.441 kişi yaralandı
Yeni Zelanda: 2,779 kişi öldü, 4,712 kişi yaralandı
Hindistan: 1.358 kişi öldü, 3.421 kişi yaralandı
Newfoundland: 49 ölü, 93 yaralı.
ÇANAKKALE RUHUNU DÜŞMAN KUVVETLERİ KOMUTANINDAN OKUYALIM
Çanakkale Zaferi ‘ne ilişkin savaşın işgalci komutanlarından olan Üstteğmen Casey şu cümlelerle savaşı özetliyor: ““25 Nisan 1915 günü Conk Bayırı’nda Türkler ve birleşik kuvvetleri arasında korkunç siper savaşları oluyor. Siperler arasında 8-10 metre mesafe var. Süngü hücumundan sonra savaşa ara verildi. Askerler siperlerine çekildi. Yaralılar ve ölüler toplanıyor. İki siper arasında açıkta ağır yaralı ve bir bacağı kopmak üzere olan İngiliz yüzbaşısı avazı çıktığı kadar bağırıyor, ağlıyor, kurtarın diye yalvarıyordu. Ancak hiçbir siperden, kimse çıkıp yardım edemiyordu. Çünkü en küçük bir kıpırdanışta yüzlerce kurşun yağıyordu. Bu sırada akıl almaz bir olay oldu. Türk siperlerinden beyaz bir iç çamaşırı sallandı. Arkasından aslan yapılı bir Türk askeri silahsız siperden çıktı. Hepimiz donup kaldık. Kimse nefes alamıyor. Ona bakıyorduk. Asker yavaş adımlarla yürüyor. Siperdekiler kendisine nişan almış bekliyordu. Asker yaralı İngiliz subayını okşar gibi yerden kucakladı, kolunu omzuna attı ve bizim siperlere doğru yürümeye başladı. Yaralıyı usulca yere bırakıp geldiği gibi kendi siperlerine döndü. Teşekkür bile edemedik. Savaş alanlarında günlerce bu kahraman Türk askerinin cesareti, güzelliği ve insan sevgili konuşuldu.
Dünyanın en yürekli ve kahraman askeri Mehmetçiğe derin sevgi ve saygılar.”