Denisovalılar bir antik insan grubudur. Varlıkları ilk kez 2010 yılında Sibirya'nın Altay dağlarında Denisova adlı bir mağarada bulunan diş ve küçük parmak kemiğinin genetik analiziyle keşfedildi. Bu gizemli insanların fosil kayıtları olağanüstü düzeyde seyrektir: Tibet'te bulunan dört kemik, diş parçası ve bir çene kemiğinden oluşur. Denisovalıların DNA incelemesi yaklaşık 765.000 yıl önce Neandertaller ve Homo sapiens ile aynı atadan geldiklerini gösteriyor.
Denisovalıların ortaya çıkışı
Bu ata bir noktada ikiye ayrıldı ve insan aile ağacının Homo sapiens kolu Afrika'da kalırken, Neandertal/Denisovalılar Avrasya'ya yürüdüler. Yaklaşık 430.000 yıl önce Avrasya kolu bölündü ve Batı Avrasya'da Neandertaller ve doğuda Denisovalılar ortaya çıktı.
Denisovalılar ile Neandertallerin neden birbirinden ayrıldığı net değil ancak son incelemeler Kuzey Kutbu buz tabakasının güneye doğru Karadeniz'e genişlemiş olduğunu ve Avrupa'yı Asya'dan kopararak bu ilk insanları doğu ve batı gruplarına ayırdığını ortaya koyuyor.
Yine de kalıcı bir bölünme olmadı. Denisovalılar, Neandertaller ve Homo sapienler on binlerce yıl bağımsız yaşayıp evrimleştikten sonra bu üç grup bir noktada yeniden bir araya geldiler ve çiftleştiler. Bu yüzden bugün Denisovalı genomunun %5'i bizle yaşıyor: Ancak Sibirya insanlarında değil; binlerce kilometre ötedeki Güneydoğu Asya'da en başta Papua Yeni Gine insanlarında.
Hatta artık Denisovalıların en az iki bölgede modern insanla üremiş oldukları bilinir. Buralar Doğu Asya ile güneydoğudaki Endonezya veya Avustralasya bölgeleri. Dahası çoğu Tibetlide yüksek irtifanın getirdiği sınırlı oksijenle başa çıkmayı sağlayan Denisova DNA'sı bulunuyor. Tibetli insanların Dünya'nın bu en yüksek platosunda yaşamasını sağlayan, H. sapiens ile Denisovalılar arasındaki bu çiftleşme olabilir.
Denisovalılara dair fosiller
Denisovalıların varlığına dair sağlam kanıtlar Dünya'da iki yerde bulundu: Sibirya'daki Denisova mağarası ve Tibet platosundaki Baishiya Karst mağarası. Çoğu antropolog Sibirya'daki mağaranın Denisovalıların kuzey sınırı olduğunu düşünüyor çünkü daha kuzeyi çok soğuktu.
Genetik sonuçlar Tibet'ten daha da güneyde yaşamış olduklarını ve Asya'nın Endonezya kadar uzak güney bölgelerine yerleştiklerini gösteriyor. Denisovalılar yaşarken düşük deniz seviyesi nedeniyle Endonezya Asya'ya bağlıydı. Ancak daha güneydeki topraklar hala ayrıktı ve bu yüzden Avustralya'ya ulaşamadılar.
Doğuda Çin'den gelmiş çok sayıda potansiyel Denisovalı fosili var. Bunlar arasında kuzey Çin'deki Xujiayao'da birkaç kemik ve orta Çin'deki Xuchang'da iki kafatası yer alıyor. Tayvan kıyılarında keşfedilen bir çene kemiği bilinen hiçbir türün DNA profiline uymaz, bu yüzden Denisovalı olmaya adaydır. Batıda, Kırgızistan'daki Selungur mağarasında bulunan bir kol kemiğinin de Denisovalı olduğu düşünülüyor. Ancak DNA'yı çıkarma girişimleri henüz başarısız oldu.
Denisovalılar nasıl yok oldu?
Denisovalıların ne zaman ve neden yok olduğunu gösteren çok az kanıt var. Homo sapiens ile en son 30.000 yıl önce üredikleri düşünülüyor. Çok fazla çiftleşme olmuş ve daha geniş popülasyonun içinde yok olmuş olabilirler. Bir başka görüşe göre H. sapiens, Denisovalıların bölgesine vardığında kaynaklarını tüketti, onlarla savaştı veya ölümcül hastalık bulaştırdı.
İklim olayları da oldukça önemli. Sibirya'dan Endonezya'ya dek yaşadıkları düşünülürse iki yer arasındaki iklim ve çevresel koşullar oldukça farklıdır. Bu yüzden bu sorunun şimdilik tek bir yanıtı yok.
Ayrı bir tür mü?
2018 yılında bir kemik şeridi üzerinde yapılan genetik analiz, kemiğin annesi Neandertal ve babası Denisovalı olan genç bir kıza ait olduğunu gösterdi. Takma adı "Denny" olan fosil şimdiye dek keşfedilmiş tek birincil soy melez hominindir.
Bu keşfe ek olarak, bugünkü insanların hem Denisovalı hem de Neandertal geni taşıdığının ortaya çıkması bu Taş Çağı insan gruplarının nasıl sınıflandırılacağı sorusunu gündeme getirir. Araştırmacılar Denisovalıları ilk kez tanımlarken aslında onların ayrı bir tür olduğunu iddia etmedi. Bu yüzden bugünlerde H. sapiens, Neandertal ve Denisovalıların tek bir tür olup olmadığı inceleniyor.
Araştırma yazılarında henüz "tür" adı kullanılmaz. Neandertallerin tür adı Homo neanderthalensis iken, Denisovanlar için şimdilik "popülasyon" deniyor. Bunun ana nedeni fosil kayıtlarının henüz az olması ancak başka etkenler de var.
Bazı antropologlara göre bizimle Denisovalılar arasında kesin bir ayrım çizgisi yok. 65 milyon yıl önce ağaçlarda yaşamış küçük bir primata uzanan ortak bir geçmişiz var. Modern insanlar ile Neandertal ve Denisovalıların kendi aralarında çiftleşebiliyor olması da tür olarak ayrı olmadıklarına işaret ediyor.
Bir diğer ilginç nokta da iki farklı Denisovalı grubunun olmasıdır: Genleri Asya topraklarında bulunan ve genleri Melanezya'da bulunanlar. Bunları tek bir grup olarak düşünmek farklılıklarını hiçe saymaya neden olabilir.
Kaynakça ve ek bilgiler:
- https://www.science.org/lookup/doi/10.1126/science.aao1887
- https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(19)30218-1
- https://www.cambridge.org/core/journals/evolutionary-human-sciences/article/regional-impacts-of-climate-change-and-its-relevance-to-human-evolution/F48FC5562D7FF05FEB172158E60B8894