Eski Avrupa Birliği Türkiye Temsilcisi, emekli büyükelçi Marc Pierini ve Carnegie Avrupa’nın kıdemli program yöneticisi Francesco Siccardi, 2023 sonrasında Türkiye’nin nasıl bir yöne evrileceğine ilişkin senaryoları değerlendiren bir makale kaleme aldı. Cumhurbaşkanlığı seçiminin ertelenmesi veya tekrarlanması olasılığını da içeren bu senaryolara ilişkin değerlendirme 2021 sonunda yapıldı.
Çarpıcı noktalara değinen analizin geniş bir özetini paylaşıyoruz:
"Türkiye'nin hukuk devleti mimarisi son on yılda istikrarlı bir şekilde kötüleşti. Avrupa Komisyonu'nun 19 Ekim'de yayınlanan Türkiye 2021 raporu, demokratik gerilemenin devam ettiğini vurguladı. Bu Türkiye hakkında yzılmış şimdiye kadarki en olumsuz rapordu. Bu düşüş eğilimini tek bir olay belirlemese de, birkaç dönüm noktası belirlenebilir.
Birincisi, 2013 çok önemli bir yıldı. O yılın Mayıs ayında başlayan Gezi Parkı protestoları, hükümetin bir parkı ortadan kaldırma planına karşı oturma eylemi olarak başladı. Hızla tüm ülkede eşi görülmemiş bir kitlesel gösteri dalgasına dönüştül. Türk hükümetine karşı en büyük protesto hareketi olma özelliğini taşımaya devam ediyorlar.
Aylar sonra, 2013'ün sonunda bir yolsuzluk skandalı AKP'ye bağlı onlarca kişinin tutuklanmasına yol açtı. Bu tutuklamaların, o zamana kadar siyasi müttefiki olan İslami vaiz Fethullah Gülen'in düzenlediği siyasi bir saldırı olduğuna inanan, dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan bir dizi tasfiye emri verdi. Freedom House, soruşturmaya dahil olan 45.000 polis memuru ile 2.500 hakim ve savcının yeniden görevlendirildiğini tahmin ediyor.
2013'ten bu yana, demokratik erozyon süreci, kilit seçim anlarıyla el ele gitti. Ağustos 2014'teki cumhurbaşkanlığı seçimleri, 2015'teki iki tur yasama seçimleri, Nisan 2017'deki anayasa referandumu ve Haziran 2018'deki cumhurbaşkanlığı seçimleri öncesinde şu gelişmeler yaşandı:
2018 ÖNCESİ BASKI ORTAMI
Muhalefetin hakları giderek daraltıldı; ülkeyi bayrak ve liderlik etrafında toplamak için giderek daha fazla milliyetçi anlatılar kullanıldı; Kürt azınlıkla uzlaşma süreci terk edildi; ve zaman zaman Türkiye'nin Suriye'deki operasyonları kamuoyunu etkilemek, ülkenin moralini yükseltmek ve siyasi muhalifleri zayıflatmak için kullanıldı.
Temmuz 2016'daki başarısız darbe başka bir dönüm noktası oldu. Sadece ordunun siyasi etkisine kesin bir son vermek için bir fırsat sağlamakla kalmadı, aynı zamanda hükümetin sözde düşmanlarına karşı kapsamlı tasfiyeleri de tetikledi.
Son birkaç yılda, Türkiye'nin dış politikası, Erdoğan'ın hedefleriyle açık bağlantılarla giderek daha kişisel hale geldi: Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile olan karmaşık ilişkisini yönetirken iki ABD başkanı Donald Trump ve Joe Biden ile yakın ilişkiler kurmayı başardı. Daha sistematik bir hedef, partisinin iki partili bir ittifak yoluyla parlamentonun kontrolünü elinde tutmasıydı.
Türkiye'nin dış politikası 2019 ve 2020'de dönüm noktalarına ulaştı. Haziran 2018 seçimlerinden bu yana AKP ile Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) arasındaki resmi ittifak, Türk hükümetini sağa yönlendirdi. 2019'un sonlarında ve ardından 2020'de bu, Doğu Akdeniz, Libya ve Suriye'de bir dizi iddialı dış politika girişimine dönüştü.
S-400 BÖLGE DENGELERİNİ DEĞİŞTİRDİ
İkili dış ilişkilerdeki bu bozulma, NATO içindeki artan görüş ayrılıklarıyla el ele gitti. Türkiye’nin Rus S-400 füze sisteminin satın alması, ABD yaptırımlarına - özellikle Washington'un Türkiye'yi F-35 Müşterek Taarruz Uçağı programından çıkarma kararına - ve alt bölgedeki askeri anlaşmalarda ve silah satışlarında kayda değer bir değişime yol açtı.
Stratejik bir perspektiften bakıldığında, Ankara'nın Rus füze sistemleri satın alması, Moskova'ya güney kanadında önemli bir avantaj sağladı. Sonuç olarak, birçok Batılı ülke Doğu Akdeniz ve Karadeniz alt bölgesindeki diplomatik ve askeri anlaşmalarını yeniden yapılandırdı.
Bir örnek, Ekim ayında gerçekleştirilen, ekonomi, savunma, iklim, afete hazırlık ve terörle mücadele dahil olmak üzere tüm ortak çıkar alanlarının çok sektörlü bir incelemesi olan üçüncü ABD-Yunanistan stratejik diyalogudur.
ABD-Yunanistan ortak bildirisinde, “egemenliğe, egemen haklara [ve] deniz hukuku da dahil olmak üzere uluslararası hukuka saygı gösterilmesinin önemi” vurgulandı ve deniz sınırları konusunda Türkiye ile devam eden bir davaya işaret edildi.
ABD-Yunanistan karşılıklı savunma işbirliği anlaşmasının eş zamanlı olarak duyurulması, Yunanistan'a yeni altyapı ve silah satışlarını öne çıkardı ve ABD kuvvetlerine Yunan askeri altyapısına daha fazla erişim sağlayacak.
AVRUPA VE AMERİKA YUNANİSTAN’A YANAŞTI
Benzer şekilde Fransa ve Yunanistan da Eylül ayında stratejik ortaklık anlaşması imzaladı. Bu anlaşma üç fırkateyn ve 24 Rafale uçağının satışını ve ayrıca saldırganlık durumunda karşılıklı yardım maddesini içeriyordu. Bu son husus Türk Dışişleri Bakanlığı ve Türk bilim adamları tarafından eleştirildi.
ABD ordusu ayrıca Romanya ile Câmpia Turzii hava üssünde yeni altyapı ve uçak konuşlandırması konusunda anlaşmalar yaptı ve bu sayede halihazırda konuşlandırılmış dronlara ek olarak ABD Hava Kuvvetleri personeline, savaş uçaklarına, ağır nakliye uçaklarına ve bir mühimmat deposuna yeni bir alan açtı.
Bu üssün yeniden yapılandırılması ABD'nin, Türkiye'deki İncirlik hava üssünün -ülkedeki Rus füze sisteminin varlığı nedeniyle- azalan güvenilirliğini dengelemesine ve Karadeniz bölgesindeki askeri beklenmedik durumlarla daha verimli bir şekilde başa çıkmasına olanak sağlayacaktır.
Bu değişiklikler, Ankara'nın devasa F-35 siparişinin kaybıyla baş etmeye çalıştığı ve ABD yönetimini ona kırk F-16 uçağı ve seksen modernizasyon kiti satması için ikna etmeye çalıştığı bir zamanda Doğu Akdeniz'de yeni güç dinamiklerini beraberinde getiriyor.
Böylesi bir yeniden donatımın dışında Türk Hava Kuvvetleri, Rusya için başlı başına bir kazanım olan caydırıcılık değerini kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.
TÜRKİYE ULUSLARARASI İTİBARINI KAYBETTİ
Türkiye, coğrafyası, işgücü, sanayi ve iş kültürü ve gümrük birliği yoluyla AB imalat sektörüne entegrasyonu dahil olmak üzere çekici ekonomik özelliklere sahip olsa da, tutarsız bir para politikası uluslararası itibarını zedelemiştir.
Erdoğan, enflasyonu düşürmenin bir yolu olarak düşük faiz oranları kavramını defalarca Türkiye Merkez Bankası'na dayattı. Bu model, hakim ekonomik teorilere aykırı ve bu durumların her birinde Türk lirasının düşmesine neden oldu. Erdoğan, 2019'dan bu yana iki maliye bakanına, dört Merkez Bankası başkanına ve birkaç yardımcısına kapıyı gösterdi.
Erdoğan, başbakan olarak iktidardaki ilk on bir buçuk yılında, altyapıda (karayolları, köprüler, tüneller, havaalanları, hastaneler ve sosyal konutlar) gözle görülür iyileştirmeler ve krediye dayalı bir tüketim politikası yoluyla siyasi tabanını sağlamlaştırdı. Yeni nesil genç Türkler, o ana kadar şehirli laik seçkinlerin ayrıcalığı olarak görülen “modern” bir yaşam biçimine yükseldi.
Ancak 2013'ün ikili şokları -Gezi Parkı protestoları ve çözülmemiş kitlesel yolsuzluk suçlamaları- tek parti liderliğini vurduğunda, Erdoğan ve AKP'nin şimdiye kadar bozulmamış başarısında çatlaklar ortaya çıkmaya başladı. Kısmen hukuk devleti mimarisinin ortadan kaldırılmasıyla elde edilen siyasi kontrol, liderliğin en önemli önceliği haline geldi.
Genel olarak, hukukun üstünlüğü Türkiye vatandaşları için liderliğin varsaydığından çok daha önemliydi.
Uluslararası olarak, hukukun üstünlüğü de Türkiye'nin liderliğinin isteyeceğinden çok daha önemli. Ekim 2021'de on Batılı büyükelçiye karşı olağanüstü bir diplomatik girişime rağmen, acı gerçek şu ki Türkiye, hayırsever Osman Kavala'nın yargılanmak üzere serbest bırakılmasına karar veren Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Aralık 2019 tarihli kararına uymayı hâlâ reddediyor. 1950'den beri Avrupa Konseyi üyesi olan Türkiye, ihlal prosedürü riski altındadır.
RUSYA ERDOĞAN SAYESİNDE KAZANIM ELDE ETTİ
Bazı Türk yazarlar, ülkenin NATO'ya münhasır savunma üyeliğinin geçmişte kaldığını ve Sovyetler Birliği'nin çöküşünden bu yana yaşanan gelişmelerin Türkiye'yi NATO'dan uzaklaştırıp Batılı güçler ile Rusya arasında yeni bir çok kutuplu özerk bir konuma yeniden konumlandırması gerektiğini savundular.
Bu tabloya Rus stratejik perspektifinden bakıldığında, Moskova güney kanadında, Rusya ve Gürcistan'ın münhasır ekonomik bölgeleri arasındaki Karadeniz sınırında iki önemli puan kazandı.
Birincisi, bloğun balistik füze savunma mimarisinde yer almayı taahhüt eden bir NATO üyesi ülke için mantıklı bir seçim olabilecek ABD yapımı Patriot füzelerinin (veya Fransız-İtalyan Eurosam füzelerinin) potansiyel konuşlandırılmasını ortadan kaldırdı. İkincisi, NATO hava savunma mimarisinin bir parçası olarak ABD yapımı yaklaşık 125 F-35 hayalet uçağın konuşlandırılması olasılığını yok etti.
2023'teki cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin bir sonraki turuna bakıldığında, Türkiye'nin Batılı ortakları üç teorik senaryo ile karşı karşıya kalacak: “Aynısının daha fazlası”, “Bir devrin sonu” veya “Sürpriz senaryo(lar)”. Batılı politika yapıcılar her olasılığa hazırlıklı olmalıdır.
İLK SENARYO: AYNISININ DAHA FAZLASI
Muhalefete cömert bir liderlik sağlayan anketlerin yakın tarihli bir özetine rağmen, görevdeki cumhurbaşkanına yakın kaynaklar, Erdoğan/AKP'nin güçlü bir ihtimal olduğunu düşünüyor. Haziran 2023'te bir galibiyet, toplam cumhurbaşkanlığı görev süresini on dört yıla çıkaracak - on üç buçuk yıllık başbakanlıktan sonra - ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Ekim 2023'teki yüzüncü yıl kutlamalarına başkanlık etmesine izin verecek. Takipçileri için bu etkinlik, Erdoğan'ın itibarını 1923'ten 1938'e kadar iktidarda olan eski cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ünkine yükseltecekti.
Bu senaryoya göre Batılı ülkeler, Yunanistan, Kıbrıs ve Afrika ülkeleri de dahil olmak üzere muhtemelen Türkiye’nin daha iddialı dış ve askeri politikalarla karşı karşıya kalacaklardır. Ayrıca NATO içinde artan zorluklarla ve AB ile devam eden gerilimlerle başa çıkmak durumunda olacaklar.
Daha da önemlisi, Türkiye'nin Rusya ile ikircikli ilişkisi ve S-400 füze sistemi konuşlandırması, daha önce sonlandırılmadığı takdirde, Türkiye'nin Batılı ortakları için önemli bir olumsuz faktör haline gelecektir. Bu senaryoda, ihtiyatlılık ve çevreleme AB tarafında anahtar kelimeler olabilir.
İKİNCİ SENARYO: BİR DEVRİN SONU
Bu varsayıma göre, muhalefet koalisyonunun öngörülen zaferi sandıklarda teyit edilecek, AKP-MHP koalisyonu mecliste azınlık haline gelecek, Erdoğan cumhurbaşkanlığından çekilecek, ekonomi politikası önemli ölçüde değişecek ve yeniden anayasa reformu yapılacaktı. parlamenter sisteme geçilecektir. Bu senaryoyu değerlendirirken dikkat edilmesi gereken önemli bir not, geçmişte Erdoğan'ın son derece olumsuz seçim beklentilerini altüst etmeyi başardığıdır.
Bazı analistlere göre “Erdoğan dönemi. . . bitiyor". Bu senaryo, Ankara'nın son yıllarda uyguladığı yıkıcı politikaların sonunun habercisi olacaktır. Yeni bir rejimin tonu muhtemelen daha ılımlı olacaktır. Ancak Rusya ile net bir kopuş şöyle dursun, mevcut politikaların tamamen tersine çevrileceği üzerine bahse girmek tehlikeli olacaktır, çünkü bu politikaların altında yatan faktörlerin hâlâ yerinde olacağı basit bir nedendir: Batı karşıtı duygular devam edecek ve Rusya Türkiye ile yapılan çok sayıda anlaşmada yer alan stratejik kazanımlarının yeni bir yönetimin devreye girmesiyle aşınmasını kabul etmeyecektir.
Bu senaryoda, AB'den yoğun diplomatik angajman gerekli olacaktır.
ÜÇÜNCÜ SENARYO: SÜRPRİZ SENARYO(LAR)
Günümüz siyaset sahnesindeki gerilimler ve Erdoğan'ın iktidarı kaybetmesiyle bağlantılı korkular düşünüldüğünde, bir takım beklenmedik gelişmelerin yaşanması imkansız değil.
Biri, görevdeki cumhurbaşkanının 100’üncü yıl kutlamalarına başkanlık etmesine izin vermek için seçimlerin birkaç ay ertelenmesi olabilir, ancak mevcut mevzuat ülke savaşta olmadığı sürece ertelemeye izin vermiyor.
Diğer bir belirsizlik, Türkiye'nin çevresindeki güvenlik gelişmeleri ile ilgili olabilir: Suriye'de Rusya ile bir çatışma, Ukrayna'da alevlenen bir savaş, Karadeniz'de Moskova ve Ankara'yı karşı karşıya getiren gerilimler veya Rusya'nın S-400 füze sisteminin operasyonlarına müdahalesi.
Gergin iç siyasi tartışma, mevcut anketlere göre AKP ile MHP arasında bir ayrılıkla sonuçlanabilir ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Erdoğan'ın zaferini imkansız hale getirebilir.
Son olarak, daha sıradan bir senaryo, başa baş bir başkanlık yarışının, Yüksek Seçim Kurulu önünde bir davayla sonuçlanacak ve, görevdeki kişinin şansını artırmak için son bir çaba olarak bir iptal ve kısa aralıklarla seçimlerin tekrarlanmasıy kararına varılacak.. Bu prosedür, planlanan Haziran 2023 oylama ile Ekim 2023 yüzüncü yıl kutlamaları arasındaki dört aydan fazla sürebilir.
Tüm bu senaryolarda, Türkiye'nin Batılı ortakları birden fazla belirsizlik, ekonomik ve finansal risk ve artan uluslararası gerilimlerle karşı karşıya kalacaktı. Yurtiçinde, seçmenlerin çoğunluğunun, seçimlerinin sonunda görmezden gelineceğini veya açıkça reddedileceğini hissedenlerin çaresizliği, AKP seçmenleri de dahil olmak üzere ciddi hüsrana yol açabilir.
Bu, bu tür ilk örnek olmayacak, ancak 2018 cumhurbaşkanlığı seçiminden farklı olarak, kamuoyu yoklamalarının hepsi aynı yönde ilerliyor ve muhalefet şu ana kadar cumhurbaşkanı değişikliği ve parlamenter demokrasiye dönüş lehinde güçlü bir şekilde birleşti. .
AB, özellikle bazılarının ağır bir güvenlik ve dış politika boyutuna sahip olabileceğinden, bu tür beklenmedik senaryolara karşı tamamen hazırlıklı olmalıdır.
AVRUPA BİRLİĞİ NE YAPMALI?
AB, özellikle bazılarının ağır bir güvenlik ve dış politika boyutuna sahip olabileceğinden, bu tür beklenmedik senaryolara karşı tamamen hazırlıklı olmalıdır.
Şu anda AB-Türkiye ilişkileri parça parça yürütülüyor: Suriyeli mülteciler lehine yeni bir anlaşma tartışılıyor; iklim, göçler ve sağlık dahil olmak üzere çeşitli ortak ilgi alanlarında üst düzey diyaloglar yürütülüyor. Türkiye'nin Erasmus+, Horizon Europe araştırma ve inovasyon gibi AB programlarına katılımına izin veren özel anlaşmalar yakın zamanda sonuçlandırıldı.
Bu gelişmeler memnuniyetle karşılanmaktadır. Yine de hukukun üstünlüğü, dış ve güvenlik politikası ve ticaret gibi temel konularda AB ile Türkiye arasındaki önemli uçurumu kapatmıyorlar.
Ankara'nın 2018'den bu yana izlediği strateji, hukuk devleti mimarisine ilişkin konuları Avrupa Konseyi için 'uygun olmayan' bir alan haline getirmek ve AB üye ülkelerini bu konularda mümkün olduğunca bölmek. AB'nin bu tavrı kabul etmesi, yalnızca Türkiye'deki demokratlara zarar vermekle kalmayacak, aynı zamanda AB'nin gücünü ve güvenilirliğini de derinden değiştirecektir.
AB üye ülkeleri son birkaç yıldır ikilemde kaldı ve bazıları ekonomik çıkarlarını korumak için Türkiye'de hukukun üstünlüğünün bozulmasına göz yummaya istekli oldular. Ancak diğerleri, Türkiye'nin iddialı askeri ve diplomatik hamlelerini dizginlemeye daha hevesli bir tavır aldı. Sonuç, cumhurbaşkanlığı ve yasama seçimlerinin sonuçları bilinene kadar düşük seviyeli bir ilişkinin devamı olabilir. Ancak siyasi tutumlar, yeni Avrupa hükümetlerinin konumundan da büyük ölçüde etkilenebilir.
Seçim sonrası Türkiye ile yatıştırılmış, kapsamlı bir AB ilişkisini yeniden inşa etmek her iki taraf için de zorlu bir görev olacaktır.