"x, y'dir." tarzı herhangi bir yargının içinden kaçamayacağı, pek elim
durum.
"x neden y'dir?"->"çünkü z'den ötürü." ->"neden?"->"t'den ötürü."->...->"neden?"->"n'den ötürü."...
bu sorun matematik tarafından aksiyom
lar, dinler tarafından dogma
lar ile çözülmüştür*.
matematiksel gerçeklikler ile ilgili yeterli sayıda 'neden?' sorusunu sorarsanız en sonunda aksiyomlara ulaşırsınız ve daha fazla "neden?" sorusu soramazsınız çünkü aksiyomlar tanım gereği doğruluğu ispatsız olarak kabul edilen
önermelerdir.
dinlerde de aynı şekilde, bir durum/olay ile ilgili yeterince "neden?" sorusu sorarsanız en sonunda alacağınız cevap "çünkü tanrı öyle diyor." olacaktır. o da o dindar kişinin o konuyla ilgili "ispatsız olarak kabul edilen
önerme"si olacaktır haliyle.
ancak benim burada esasen değinmek istediğim işin ne matematiksel ne de dinsel boyutu. benim asıl değinmek istediğim mesele bu durumun tartışma
lardaki etkisi:
bu durumun varlığı herhangi bir konuda tartışma yapmak için tarafların belli başlı aynı ön kabuller yapmalarını zorunlu hale getiriyor. eğer ortada taraflarca yapılmış, en azından belli bir düzeyde, ön kabul yoksa o konuda tartışma yapılamıyor. yapılmaya çalışılırsa konu -haliyle- sapıyor, ta ki tarafların mutabık
olabilecekleri bir varsayım
a ulaşılana dek.
diğer bir etkisi de "neden?" sorusunun bir x konusunda yeterince sorulması sonucunda ortada pragmatik
olarak hiç bir anlamı olmayan belirsizlikler çıkıyor, kesinlikler azalıyor. tam olarak demek istediğimin anlaşılabilmesi için bu konuda şöyle bir örnek vermek istiyorum:
çocuklarına tecavüz eden mütecaviz
bir kişi var. bu kişi yakalanıyor ve cezaya çarptırılacak; ancak bundan önce bu kişinin neden böyle bir iş yaptığı araştırılmaya karar veriliyor. araştırma sonucunda bu kişinin küçükken kendi ailesi tarafından tecavüze uğradığı ve bundan mütevellit psikolojisinde bozulmalar olduğu tespit ediliyor ve bundan bağımsız olarak bu kişinin beynindeki x bölgesindeki bir anomali
den ötürü bu tarz bir eylemi gerçekleştirmeye sıradan bir kişiden daha eğilimli olduğu tespit ediliyor.
peki bu bilgiler bize pragmatik açıdan ne sağlıyor? zaten deterministik
bakış açısıyla, kötü olarak addedilebilecek herhangi bir şeyi yapan herhangi bir kişinin o şeyi o kişinin kendisinin seçmediği
pek çok etmene bağlı olarak yaptığını, ortada 'özgür irade' diyebileceğimiz bir şeyin olmadığını biliyoruz. peki, bu bilgi bize ne sağlıyor? ya da ne sağlamalı?
bu konuda getirilebilecek olan ve benim de hak verdiğim bir itiraz var: "bir şey sağlamıyor olsa bile 'neden'leri deşmekte bu bağlamda ne gibi bir sorun var?"
ben sorunu nedenleri deşmenin kendisinde değil, bu deşmeler sonucunda varılan yanılsamalarda buluyorum. resmin bir noktasına çok odaklanılınca resmin büyük hali gözden kaçar duruma gelebiliyor. olay incelenirken x kişinini o kötü şeyi yapmayı gerçekten "seçmediğini" bilsek de bu bizim toplumsal düzen ihtiyacımızın varlığına etkisi olan bir şey değil.
bu etkinin tezahürü, güncel olaylardan örnek vermek gerekirse, terör ile ilgili açık görülmekte örneğin. devlet x yapmış y yıl kadar önce o yüzden z etnisite
sinden olan vatandaşların silahlanıp t'leri öldürebilmeleri haklı -dili 'haklı' demeye varmayanlar tarafından da "suç onların değil" diye ifade edilir genelde- bir durummuş. o kişilerle empati yapmamız lazımmış, o kişileri yargılama
mamız lazımmış. çocukken ailesi tarafından tecavüze uğramış bu yüzden kendi çocuklarına da tecavüz eden bir mütecavizden daha haklı oldukları yer neresi? iddialarının hepsinde %100 haklı olsalar bile, basit şekilde yaptıklarının, x kötü bir şey olmak üzere, x'e maruz kalıp masum insalara x uygulamaktan farkı nedir örneğin?
neyse, olay çok farklı yerlere geldi. son paragrafı da güncel bir olay üzerinden örnek olsun bahsettiğim etkiye diye yazdım. umarım meramımı anlatabilmişimdir. ilgili örneği daha sonra düzenleyip silebilirim, türkiyedeki siyasi olaylarla hiç alakam olmasın istiyorum çünkü.
*: aslında ortada düzgün bir "çözüm" yok, yapılan şey "çünkü öyle" demekten ya da circular reasoning
e başvurmaktan pek öte değil.