Biz devrimciler, sıkça küçük-burjuvaziden, küçük-burjuva aydınlarından söz ederiz. Karşılaştığımız her türlü bireysel olumsuzluğu küçük-burjuvalık olarak tanımlarız ve küçük-burjuva zaafının nelere yol açabileceğini konuşuruz.
En azından, düne kadar konuşurduk.
Küçük-burjuva aydınları ise, kendilerini her türlü olumsuzlukla, bencillikle, bireycilikle, özenmecilikle özdeşleştiren devrimcilere karşı içten içe düşmanlık duyguları beslerler.
En azından, hala besliyorlar.
Her ne kadar küçük-burjuvazinin sınıfsal özellikleri elle tutulur, gözle görülür biçimde ortaya konulsa da, kendi sınıf ilişkilerinin kendilerini bu duruma getirdiği açık seçik gösterilse de, küçük-burjuva aydınlarının devrimcilere karşı düşmanlıkları hiç değişmemiştir.
Küçük-burjuvazi, büyük burjuvaziyle, yani kapitalist sınıf ile işçi sınıfı, yani proletarya arasında yer alan, nicelik olarak nüfusun çoğunluğunu oluşturan, ama kaçınılmaz olarak proleterleşmek zorunda kalan geçici bir ara sınıftır. Kimilerinin ortadirek, kimilerinin orta sınıf adını verdiği bu küçük-burjuva sınıf, geçici ve ara sınıf olma özelliğiyle her zaman proleterleşme korkusu içinde yaşar. Onun proleterleşme korkusu, proletaryayı ayaktakımı olarak aşağılamasında ifadesini bulan sosyo-psikolojik ve patalojik davranışlara yol açar.
Küçük-burjuva aydını, kaçınılmaz olarak sınıfının ortadan kalkacağı korkusuyla burjuvazinin (kapitalistlerin) saflarında yer almak için yırtınır. Bir kez kapağı bu kapitalist sınıfın yanına atabilirse, artık hiçbir şeyden korkması gerekmeyecektir. Üstelik o proletarya denilen ayaktakımı durumuna düşmekten kurtulmuş da olacaktır. Bu nedenle içinden çıktığı toplumsal sınıfa, yani küçük-burjuvaziye kolayca ihanet eder.
Küçük-burjuva aydını, tıpkı kendi sınıfı gibi bir arada-bir derede kaldığından, sürekli yalpalar. Bu da onun ünlü kaypaklığının gerçekliğidir.
Ama küçük-burjuva aydını, bu korkularını ve kaypaklığını kendi entelektüel bilgisiyle gizlemekte çok başarılıdır. Ağzı laf yapar, eli kalem tutar. Mürekkep yalamış bir kişi olarak, dili ve kalemi kıvraktır. Bu kıvraklığı sayesinde de, her türlü belirleyici ve kararlaştırıcı konularda ve aşamalarda kolayca kendisine bir çıkış yolu bulur, kıvrak zekasıyla övünür ve övülür.
En tipik küçük-burjuva aydını ise, kendisini solcu olarak tanımlayan, bir zamanlar biz devrimi sevmiştik diye konuşan tiptir. Zaman zaman bu solculuku değişik renklere bürünür. Kimi zaman marjinal bir marksist olarak sahneye çıkar, kimi zaman sosyal-demokrat olur. Devrimci mücadelenin geliştiği dönemlerde ise, keskin bir marksist-leninist ve hatta maoist olur.
Yine de sınıfsal özelliği onu her yerde ele verir. O, her düğünde gelin, her cenazede ölü olmak ister. Tüm gözler onun üzerinde olmalıdır, tüm projektörler ona dönmelidir. O ki, engin ve zengin entelektüel bilgisi ve zekasıyla herşeye layıktır! O, insanlara yol göstermek, akıl vermek için yaratılmıştır!
Bir rastlantı sonucu geniş kesimler tarafından tanınır ve bilinir hale gelirse, artık onun için karada ölüm yok gibidir. Alkışlar ve övgüler canına can katar.
Öte yandan içinden çıktığı sınıf uyumcudur. Her ortama uyar, her gelişmeye uygun davranışlar geliştirir. Sıkıya ve sıkıntıya fazlaca gelemez. Ortamcı olduğu kadar eyyamcıdır da. En sıradan ve basit şeyleri abartmayı sever. Bu nedenle de tez canlıdır. Saman alevi gibi ateş alır ve söner. Ama her sıkıntıya düştüğünde büyük abisinin, yani kapitalist sınıfın sözünü dinler, onların gözüne girmeye çalışır.
Küçük-burjuva aydınının diğer bir tipik özelliği, kendisini halkla özdeşleştirmesi ve halk adına konuşma hakkına sahip olduğunu düşünmesidir. Bu nedenle kendi bireysel düşüncelerini kolayca halklaştırır, genelleştirir ve her şeye uyarlamaya çalışır. Eğer kafası karışık ise, herkesin kafasının karışık olduğunu ilan eder. Eğer depresyona girmişse, herkesin depresyonda olduğunu söyler.
Aynı zamanda keskindir, marjinaldir, radikaldir. Uçlarda dolaşmayı sever ve sevdiği her şeyi en sert ve keskin biçimde savunmaya kalkar.
Ne olduğu belirsiz entelektüel zekasıyla her türlü zorluğun altından kalkacağına inanır. Öngörülerinin şaşmaz olduğunu düşünür.
O, güçlüden yanadır. Bir savaşta kimin kazanacağını önceden, ama herkesten önce saptayarak pozisyon alır. Aldığı pozisyon, her durumda savaşın galibinden yanadır.
İşte bu özellikleriyle küçük-burjuva aydını, sürekli yanlış ata oynar. Yanlış ata oynadığı açık seçik ortaya çıktığında bile, o, inatla doğru bir pozisyonda olduğunu söyler. Safında yer aldığı kesimin yenilmeye başladığını gördüğünde ise (ilk görenin hep kendisi olduğuna inanır), safları hızla terk eder. Bu terk edişini gizlemek için de bir yığın mazeret sıralar.
Saf değiştirirken ve değiştirdiğinde de, olağanüstü bir pişkinlikle, kendisinin hep eskisi gibi olduğunu, hiç değişmediğini ileri sürer.
Bir kez saf değiştirdiğinde de, eski saflarına ve eski saflarda birlikte yer aldığı yoldaşlarına karşı acımasızdır. Öylesine acımasızdır ki, ilk baştan itibaren o saflara düşman olanlar bile, onların bu acımasızlığı karşısında onu frenlemeye çalışırlar. Acımasızlık, açık bir düşmanlıkla özdeşleşir.
Medya dünyasında Hadi Uluengin gibileri bu tipin en zavallı örneğini oluştururlar. Şahin Alpay, Halil Berktay gibi teorisyen tipler ise, geçmişteki oportünist deneyimlerini egemenlerin hizmetine sunarlar. İçlerinde Oya Baydar gibi, nedamet getirmiş ve nedamet getirdiği oranda pavyondaki namuslu kadın rolünü oynayanlar da vardır.
Ancak bu tipler sadece marksist saflardan gelmezler. Kimi zaman Yiğit Bulut gibi, günün modasına, yükselen değerine uygun olarak ulusalcı olanlar da vardır. Bu tipler, marksist bir geçmişe sahip olmadıkları için, pavyona fedai olarak gönüllü yazıldıklarında, yine de pavyonun sahibi ve yöneticisiymiş gibi davranırlar.
Tüm bunların dışında ve bir dönem için bunlara muhalif olan medyatik küçük-burjuvalar vardır. Ülkemizin özgünlüğünde ortaya çıkan bu özel tipler, solcu ailenin özenle-bezenle büyüttüğü ve Behrenginin Küçük Kara Balık öyküsüyle yetiştirdiği çocuklardır. Hemen hepsi Behrengiyle yetiştirilmiş ve 12 Eylül döneminde büyümüşlerdir. Genellikle reklamcılık alanında, sinema sektöründe çokça bulunan bu özel tiplerin bazıları, örneğin Ece Temelkuran gibileri medya dünyasında bir köşe sahibi olabilmişlerdir.
Behrengi öyküleriyle yetiştirildiklerinden, ortak özellikleri solcu hümanizmdir. Küçük-burjuva bireyciliği ve bencilliği, onların dilinde kolektif insancıllık şeklini alır. Benden çok bizden söz ederler ve bizden söz ettikleri her yerde beni genelleştirirler. Bu nedenle de, hem solcu olabilirler, hem de küçük-burjuva aydınların dünyasında itibar görürler.
Gerçekte bu özgün tipler, diğerleri gibi dönmeye gereksinme duymazlar. Her iki kesimi de idare edebildikleri için, zaten böyle bir şeye gereksinmeleri de yoktur. AKPnin medyatik baskısının yoğunlaşmasıyla birlikte bu konumlarından da uzaklaşmaya başlamışlardır.
Ne olmuştur, nasıl olmuştur bilenmese de, Milliyet gazetesinin Tayyip Erdoğanın talimatıyla yandaş medya haline getirilmesi kararı ve ardından Ertuğrul Özkök gibi her dönemin adamının istifaya zorlanmasıyla birlikte medyada bazı gelişmeler ortaya çıkmıştır. Bu gelişmelerin ilk işareti Yiğit Bulut tarafından gösterilmişse de, son gelişme Ece Temelkuranın açıkça yeni bir kerteriz alarak ortaya çıkışı olmuştur.
Önce sürekli yayıncısı, eski AKP Urfa milletvekili Faruk Bayrakın sahibi olduğu Everestten Muz Sesleri romanı yayınlandı. Ardından her kaset çıkaran popçu gibi, kanal kanal dolaşarak kitabının PR çalışmalarını yürüttü. Bolca fotoğraf çektirip, bolca röportaj yaptı. Popüler kültürün simgelerinden olduğunu söylediği Hülya Avşarın programına bile çıkmaktan kaçınmadı.
Aydın Doğanın Fettullahçı jokeri Devrim Sevimayla yaptığı röportajda şöyle konuşmaya başladı: Biliyor musun, aslında bu kadar Ortadoğulu olduğumu bilmiyordum. Kaldı ki Türkiyenin de Ortadoğulu olduğunu ama bunu henüz Türkiyenin de bilmediğini düşünüyorum. Çünkü bu bir dünyanın güney yarımküresi hissi ve biz o histen, yani ezilen tarafız hissinden kaçıp duruyoruz. Oysa gelip biraz Ortadoğuda yaşansa bunun böyle olmadığı, Türkiyenin de Ortadoğulu olduğu hemen anlaşılır. (3 Ocak 2010) Ardından Radikal Kitap ekiyle yaptığı röportaj geldi: Bir Türk olarak doğduğun gibi bir Patagonyalı olarak da doğmuş olabilirdin. O zaman neyle gurur duyacaktın? Ama sınıfsal kimlikten de kurtulmak lazım dersek eğer, bu hem çok zengin, hem iştah açıcı, hem de zor bir konu. Evet, ondan da kurtulmak gerektiğini düşünüyorum. Hiçbir sınıfa ait olmamayı becerebilsek keşke. (8 Ocak 2010) Ve İslam mı? O dediğin, sosyalizmdir! başlıklı köşe yazısı çıka geldi: Anlattım ki, kalbin matematiği bize ezberletmeye çalıştıkları gibi değil. Tek başımıza mutlu olmuyoruz. Ben denen lanet yük yoruyor bizi. Ben ancak biz içinde eriyince mutlu oluyor...
Aynı sözleri televizyonda, Hülya Avşarın programında söylemiştim. O sırada Nihal telefonuma bir mesaj atmış: Çok islami söylemlerin var yahu!
Sonra açıklamış
Bizde erimek, kalbin ancak adanarak, feda ederek mutlu olması... Bunlar Kurani mesajlar.
Ben de cevap verdim: Fena halde sosyalizmdir o!...
Hep böyle düşündüm. Yeni olan ise, Beyrut serüveninden sonra mesela, İslami başkaldırı geleneğini, yerli isyan tarihini sosyalizmin kalbiyle buluşturmak derdim, merakım. Yakında belki de bu konuları konuşmaya başlamalıyız. (Milliyet, 15 Ocak 2010) Ece Temelkuranın dönüşüm serüveninin ilk günleri bu sözlerle geçti. Ilımlı islama karşı islami başkaldırı geleneğine sığınarak, yani ılımlı islamın karşısına Lübnan Hizbullahının radikal islamcılığını çıkartıyormuş gibi görünerek yeni bir kerteriz aldığını ilan etti. Üstelik Hülya Avşarın programında kendisine mesaj atan Nihalle, yani HaberTürkün türbanlı yazarı Nihal Bengisu Karacayla islamın başkaldırı geleneğini... sosyalizmin kalbiyle buluşturmak derdine düşeceğinin de sinyalini verdi.
Şüphesiz Ece Temelkuran gibi, kendi bireyselliğinden yola çıkıp tüm kadınların kafası karışıktır genellemesi yapan birisinin kafasının içinden nelerin geçtiğini bilmemiz olanaklı değildir. Ama görünen o ki, medyada ortaya çıkan gelişmeler karşısında bir pozisyon almaktadır. Bu pozisyon, tıknaz düşünce adamı dediği Fehmi Koru gibi ılımlı islamcıların hedefi haline gelmesine karşı, Mumcu korumasının sona erdiği bir dönemde, korunmak için radikal islamcıların safında yer alma pozisyonu gibidir.
Bu pozisyonu, tam da, kendi sözüyle, Tayyip Beyin çok yakında führerleşeceği[1*] tartışmalarının, yani sivil vesayet tartışmalarının yoğunlaştığı bir dönemde almıştır.
O, şimdi Cinerin Habertürküne transfer olmuştur. Ocağın ilk günlerinde gerçekleşen bu transfer sonrasında, hiçbir şey olmamışcasına Milliyetteki yazılarını sürdürme becerisini göstermiştir. Üstelik Milliyette yayınlanan son yazısında okuyucularına hiçbir açıklama yapmaksızın ve onların vefasına karşı bir tek söz söylemeksizin gidivermiştir.
Bu pozisyon, kendisini ne kadar ılımlı islamcılardan korur bilemiyoruz. Ama bildiğimiz tek şey, kafası karışık bir küçük-burjuva olarak Ece Temelkuranın yeni bir kerteriz alarak, yeni bir ummana yelken açtığıdır. Yerli islamcılara (şeriatçılara) karşı yabancı islamcılar (Lübnan Hizbullahı) kendisini ne kadar korur bilemeyiz. Ama bildiğimiz bir şey var ki, bu koruma pozisyonu etkisiz kaldıkça, Ece Temelkuran daha çok yeni kerterizler almak zorunda kalacaktır.
Ece Temelkuranın serüveni, 12 Eylül günlerinde Behrenginin Küçük Kara Balıkıyla başlamışsa da, vardığı yer büyük balık operasyonudur. Açıktır ki, bu Küçük Kara Balıkın büyük balık karşısında mücadele yerine teslimiyeti seçişidir, Küçük Kara Balıkın intiharıdır!
Ama Behrenginin öyküsü şöyle biter:
On bir bin dokuz yüz doksan dokuz küçük balık İyi geceler dileyerek yatmaya gitti. Büyükanne de uykuya daldı. Ama küçük bir kırmızı balık ne yaptı ne ettiyse de uyuyamadı. Sabaha kadar denizi düşündü hep...
(Behrengi, Küçük Kara Balık)
[1*] Sen bu ülkenin garnitürüsün! (25. 7. 2007) diyerek gitmiştim tatile. O yazıya, Tayyip Beyin çok yakında führerleşeceğini söylediğim için kızdılar... İslami muhafazakârlığın artık kendini çekincesiz dayatacağını söylediğim için kızdılar... İktidarın pek yakında Ya bizim gibi olacaksın ya da hiç olmayacaksın diyeceğini ileri sürdüğüm için kızdılar... Ne oldu? Bilhassa Yaşasın, demokrasi kazandı diyenlere, sivilleşiyoruz gazıyla ortalamanın faşizminin tepemize bağdaş kurmasını destekleyenlere, Tayyip Beyin seçim gecesi yaptığı konuşmayı çok kucaklayıcı bulanlara soruyorum: Bekir Coşkuna söylenen Ya sev ya terk et size hiç mi değmedi? (Milliyet, 26 Ağustos 2007)