Sinema sanatıyla izleyici olarak ilgileniyorsanız veya kamera arkasında yer
almak istiyorsanız siz de kendinize ait bir kısa film yapabilirsiniz.
Sinemaskop Geceler adıyla atölye çalışmaları yürüten, bugüne kadar beş tane
kısa film çekmiş ve festivallerde yer almış olan bir sinemasever Meriç Renkver
ile özellikle kısa filmler ve sinema tarihi hakkındaki röportajımızın size pek
çok bilgi sağlayacağına eminim.
Kısa filmin tanımıyla başlamak istiyorum. Kısa film nedir?
Sanatta tanımlama yapmak zordur. Bugüne dek yapılan tanımlamalar, kısa filmin üç
şekilde ele alındığını gösteriyor: Birincisi, kavramın kendisinden hareketle,
türü ne olursa olsun belirli bir süreyi aşmayan film anlamına geliyor.
Festivallerin doğal sınırlaması olan bu nokta, örneğin Cannesda 15 dakikadır bu
süre, kısa film, süresi kısa olan film değildir deseniz de, bir zemin
oluşturuyor tabii ki. Bu çerçevede, kısa filmi, uzun metraj filmin egzersiz
alanı olarak da görmek mümkün. İkinci yaklaşım ise, daha çok içerik bağlamında,
kısa filme atfedilen özelliklerden hareketle yapılan tanımlama çabaları:
Deneysellik, özgürlük, bağımsızlık, öncülük, sistem dışılık, ticari kaygılardan
uzaklık gibi. Bu çerçevede, özellikle kâr amacı gütmemek ve deneysellik ön
plana çıkan özellikler.
Üçüncü yaklaşım ise, edebiyattaki türlerle yapılan benzeştirmeler: Uzun metraj
film roman ise, kısa film öyküdür; uzun metraj film öykü ise, kısa film
kısa öyküdür veya şiirdir, hatta atasözüdür gibi.
Tüm tanımların savunulabilir veya karşı çıkılabilir yönleri olduğu bir gerçek.
Kişisel görüşüm, kavramdaki kısa yerine film olgusunun daha önemli olduğu
yönünde.
Bir başka deyişle, kısa filmin, film gibi olmasını önemsiyorum. Kısa film,
içeriksizlik veya anlaşılmazlık olmamalıdır. Anti-sinema yaparken bile, bunu
izleyenin algılaması için belirli bir dile ve yapıya ihtiyaç duyarsınız. Başka
sanat dallarında olmayan uzun-kısa ayrımının, içerik temelinde ele alındığında
bir anlam kazanabileceğini düşünüyorum. Kısacası, filminizin süresini kısa
tutmanız sorun değil, tutarsınız!
Sinema tarihinde ilk kısa filmler ne zaman ve nasıl ortaya çıkmıştır?
Sinema tarihinin doğrudan kısa filmlerle başladığını söylemek yanlış olmaz.
Fransa ve Amerikada yapılan ilk filmler kısa filmlerdi. Sadece süre bakımından
değil, henüz sinema yaygın bir endüstri olmadığından, içeriklerinin daha
özgürce, kısa filmin ruhuna uygun bir özgürlükle ele alındığını dahi
söyleyebiliriz.
Lumière kardeşlerin 1896 yılı yapımı Trenin Ciotat Garına Gelişi adlı ünlü
filmlerinin süresi bir dakikadır ve trenin gara gelişinden başka bir şey
anlatmaz. Méliès, Porter gibi sinemanın öncü isimleri yüzlerce kısa film
çekmişlerdir. Tabii bu durum, filmlerin, eğlence vaat eden endüstriyel meta
haline gelmesi ve prodüksiyon altyapısının gelişmesiyle hızla aşılmış ve düzenli
uzun metraj film üretme ve kazanç sağlama sürecine geçilmiştir. Ancak kısa film,
ticari mekanizmaların gücü ve ağırlığına karşın varlığını korumuş ve özellikle
batılı ülkelerde belli ölçülerde kurumsallaşmıştır.
Bazı ünlü yönetmenler bugün de zaman zaman kısa film çekmekte veya Godard,
Greenaway gibi isimler kısa filmin deneysel ve özgür ruhuna uygun uzun metraj
filmler çekebilmektedirler.
Kısa filmlerin, uzun metrajlı filmlere göre daha cesur konulara yöneldiğini
söyleyebilir miyiz?
Ticari kaygılardan uzak olmak bakımından, evet. Kısa film çekerek para
kazanamazsınız, festivallerdeki mütevazı ödülleri saymazsak. Bununla birlikte,
youtube gibi modern zaman medyalarında kısa filminizle yüksek hit alabilir ve
bunu ticari kazanç sağlamanın bir aracı olarak kullanabilirsiniz. Tabii bunların
ne kadar sanatsal, ne kadar ticari süreçler olduğu tartışılır. Biz burada kısa
filmden, yani temelde sinema sanatından söz ediyoruz. Dolayısıyla, kazanç
getirmeyecek bir işe soyunmak, bir şeyleri denemek, sistemin dışına çıkmak, hem
bir tür cesaret, hem de bir tür adanmışlık ister, hele günümüzde. Buna kısaca,
çılgınlık da diyebiliriz.
Daha somut konuşursak, uzun metrajlı filmle kıyaslandığında, kısa film ne tür
farklılıklar gösterir?
Süre faktörü bir yana, kısa filmi uzun metraj filmden ayıran en temel özellik,
sanırım yaratıcısına sağladığı özgürlük alanı. Uzun metraj bir film, kendisine
zaman içinde özgürlük sağlamış bir yönetmene de ait olsa, seyirciyle buluşma
gibi bir zorunluluk taşır. Bunun adını net olarak koyarsak, filme yatırılan
paranın fazlasıyla geri kazanılması gerekir.
Özgürlük noktasından bakarsak, bir saatlik kısa film de yapılabilir, bağlı
olduğu prangalar bakımından on dakikalık bir film uzun metraj kategorisine de
dahil edilebilir.
Özgürlük derken, iki boyut söz konusu. Birincisi, kısa filmi tamamen bir
laboratuar, bir araştırma alanı olarak görüp, deneyselliğin sınırlarına kadar
gitmek. Bu, kısa filmde yaygın bir anlayıştır, Warhol filmleri de dahil.
İkinci boyut ise, elinizdeki özgürlük alanını, ticaretin kurallarından uzak, ama
insanlarla bir duygu-düşünce ilişkisi kurmayı dert edinen tarzda kullanmanızdır.
Bundan kastım şu: Ticari kuralların dışında ama sinemanın dili ve kuralları
içinde kalarak da kısa film yapabilirsiniz. Bu anlamda, kısa filmin uzun metraja
yaklaştığını söyleyebiliriz. Kısa filmden söz ederken hep kısa olmak kavramına
ve onun çağrışımlarına odaklanıyoruz, oysa bir de film olmak gerçeği var. Film
olmak demek, sinemanın bir dil olarak taşıdığı işlevin gereklerini yerine
getirmektir. Festivallerde gösterilen ve ödüllendirilen kısa filmlerin,
genellikle, film olmanın gereklerini yerine getiren çalışmalar olduğu görülüyor.
Kısa film çekmek, uzun metraj film çeken yönetmenler için mutlaka gerekli bir
deneyim midir?
Böyle bir gereklilikten söz edilemez, ancak faydalı olduğu veya bir başlangıç
noktası oluşturabildiği bir gerçek. Doğrudan uzun metraj çekmeye başlamış
yönetmenler olduğu gibi, kısa film deneyiminden sonra film çekmeye başlamış ve
yıllar sonra da çekmeye devam eden yönetmenler de var. Scorsese, Spielberg,
Lucas gibi Amerikan sinemasının dev isimlerinin, Almodovar, Kiarostami, Von
Trier gibi usta yönetmenlerin, kariyerlerinin başında kısa filmler çektiklerini
görüyoruz. Bizde de Nuri Bilge Ceylan, Yeşim Ustaoğlu, Mustafa Altıoklar kısa
filmle başlamışlardır. Rahmetli Ahmet Uluçay, hiçbir eğitim almadan, binbir
imkansızlık içinde köy ortamında kısa filmler çekmiştir. Ve bugün Türk sinema
tarihi içinde çok özel bir yeri vardır.
Lumière et Compagnie adlı film, bu bakımdan mükemmel bir örnektir. 1995
yılında gerçekleşen bir proje. 40 ünlü yönetmenden, süresi 50 saniyeyi geçmeyen
kısa filmler çekmesi isteniyor. Ancak şöyle bir zorunluluk var: Kullanacakları
kamera, Lumière kardeşlerin 1895de geliştirdikleri sinematograf. Yönetmenler,
sinemanın doğduğu dönemdeki şartlar altında kısa film çekiyorlar ve bu
çalışmaların toplamından Lumière et Compagnie adlı film ortaya çıkıyor.
Filmde, yönetmenlerin sinemayla ilgili görüşleri de var. Özellikle kısa filmle
ilgilenenlere tavsiye ederim, kısa film ile yaratıcılık arasındaki ilişkiyi
görmek bakımından.
Kısa film çekmenin aşamalarına ve sürelerine kısaca değinir misiniz?
Kısa filmin çekim aşamalarıyla, uzun metraj bir filmin çekim aşamaları temelde,
yani nitelik olarak aynıdır. Çünkü ikisi de filmdir, biri uzun diğeri kısa.
İkisinde de senaryo hazırlanır, oyuncular belirlenir, çekim alanı saptanır,
kamera, ışık gibi malzemelerin yanısıra gerekiyorsa aksesuarlar temin edilir,
vs. Bu açıdan fark yok, sonuçta film çekiyorsunuz. Farklılık, tüm bu aşamaların
süresinde, bütçesinde, çapında, altyapısında, gösteriminde, seyircisinde ve
beklentisinde. Kısa filmde, senaryo da dahil olmak üzere, her şeyin compact
olması gerekiyor. Tabii ki bir de finansman yönteminde fark var. Kısa filmciler
genellikle kendi ceplerinden para harcarken, uzun metraj film yapmak isteyenler
finansman bulmak gibi bir dertle uğraşırlar.
Kısa film çekmenin, uzun metraj film ciddiyetiyle, belki de düşünsel olarak
ondan daha derinlikli ele alınması gereken bir mesele olduğu söylenebilir.
Yaratıcılık açısından ise, teorik olarak bir fark olmaması gerekir, o da film,
bu da film, ikisi de sanatsal yaratıcılık gerektirir. Ancak, uzun metrajın
ticari sınırları klişelere daha çok başvurmanıza yol açabilir. Bu bakımdan, kısa
filmin yaratıcılığa daha fazla imkan tanıdığını söyleyebiliriz, ki bu da
özgürlükle ilgili bir konu zaten.
Kısa filmle diğer film türleri arasındaki ilişki hakkında neler söylemek
istersiniz?
Bu önemli bir konu; kısa filmin ne olup ne olmadığıyla da ilgili. Şimdi,
sinemada, yani en geniş anlamıyla peliküle veya dijital ortama değişik amaçlarla
kaydedilen görüntü üretme sektöründe, kısa filmle akrabalık içinde olabilecek
onlarca kavram ve tür var:
Belgesel, dramatik belgesel, animasyon, video-art, video-clip, öğrenci filmi,
eğitim filmi, bilimsel film, tanıtım filmi, reklam filmi, underground sinema,
bağımsız sinema, deneysel sinema, avant-garde sinema, haber filmi, TV filmi,
kurmaca film vs. Bu kavram ve türlerin biri veya birkaçı içinde kalarak kısa
film yapılabileceği gibi, bunun tersi de mümkün: Sanatsal süreç, biçim ve içerik
açısından bazı kavram ve türlerin kısa filmle örtüşmediğini söyleyebilirsiniz.
Kısa filmle diğer film türleri arasında, özellikle yaşanan sorunlar çerçevesinde
bir örtüşme olduğu gerçek. Kısa filmcilerin sorunlarıyla, belgeselcilerin,
bağımsız sinemacıların, öğrencilerin, yani ticari sinema dışında bir şeyler
yapmak isteyen herkesin sorunları hemen hemen ortak. Bunların başında da
finansman geliyor. Dolayısıyla, kavramların giderek sınırlarını yitirdiği
günümüzde, film üretmenin ve paylaşmanın maddi koşulları kategorilerin ayrımında
daha fazla rol oynuyor.
Ülkemizde kısa filmlerin üretim, gösterim ve izlenme durumu nedir? Türkiyenin
bu alandaki konumu nasıl?
Sinemanın büyük bir endüstri olduğu batılı ülkelerde, kısa film çalışmalarının
bize oranla daha kurumsallaşmış olduğunu söyleyebiliriz.
Bu ülkelerde sinemanın alt başlıkları, asistanlık, kameramanlık, belgesel film,
deneysel film, sinema eğitimi, senaryo vs. bir uzmanlık alanı olduğundan, kısa
film de spesifik bir alan olarak var olma fırsatını nispeten daha fazla
bulabiliyor. Tabii ki finansman, seyirciyle buluşmak gibi ortak problemler
vardır her ülkede, ama mesele, ikinci sınıf muamelesi görüp görmemek.
Kısa film alanı, sinema eğitimi veren okullardaki imkanların artması,
festivallerde özel bölümler oluşturulması, özgün organizasyonlar yapılması,
örgütlenilmesi, endüstri içinde desteklenmesi, televizyonların, Kültür Bakanlığı
gibi resmi kurumların çabaları ve özel şirketlerin himayesiyle gelişebilir. Tüm
bu paydaşların desteğinin düzeyi ile, bir ülkede kısa film alanının derinlik ve
etkinliği paraleldir.
Bu açıdan baktığımızda, ülkemizde öğrencilerin bu alanda daha aktif olduklarını
görüyoruz. Son yıllarda çekilen kısa filmlerin büyük çoğunluğu öğrenci
filmlerinden oluşuyor. Doğal olarak, sinema eğitimi alan öğrenciler daha
motiveler bu konuda ve okulları sayesinde belli bir altyapıya da sahipler.
Üretim anlamında sayı yüksek ama yaratıcılık, sinema dili vb. bakımdan ne
düzeydeler, tartışılır.
Önemli film festivalleri içinde artık düzenli olarak kısa film bölümleri yer
alıyor. Ankara, Antalya, Adana ve İstanbul film festivalleri önemli platformlar.
Yıllardır İFSAKın sürdürdüğü çabalar var. Ayrıca, birkaç özel kuruluşun
yarışmaları ve birkaç kentte düzenlenen kısa filme yönelik organizasyonlar da
mevcut. Dolayısıyla, 15-20 yıl öncesine göre üretim ve gösterim imkanları
oldukça artmış durumda. Tabii bu sürecin arkasındaki en önemli etken, dijital
çekim imkanlarına kolaylıkla ulaşılabilir olması. Tabii, sayısal artış
niteliksel artış anlamına gelmeyebilir. Çok sayıda filmden iyi filmlerin çıkma
olasılığı yüksektir, ancak kişisel gözlem olarak söylüyorum, yaratıcılık
açısından çoğu filmi, kısa veya uzun, doyurucu bulmuyorum.
Okulların ve festivallerin dışında, bugüne dek TRTnin ve birkaç özel kanalın
kısa filme destek verdiğini de belirtmek gerekir. 1995 yılından bu yana Kültür
Bakanlığını da bu çerçeveye dahil edebiliriz. Bunların hepsi önemli destekler.
Ancak, iyi niyetli çabaların, medya dünyasının izlenme üzerinden giden sert
kurallarına çarpıp dağılabildiği de bir gerçek. Türkiyede kısa filmin
sistematik olarak ele alınmasının tarihi 1963 yılına, Hisar Yarışmasına kadar
uzanır. Bir zamanlar sinemalarda, film başlamadan önce kısa haber filmleri
gösterilirdi. Kısa filmin de ülkemizde kendine göre bir tarihçesi var ve
incelemeye değer.
Sizin sinemayla ilişkiniz, uğraşınız nasıl başladı?
Benim sinemayla ilgim lise yıllarında, televizyonda sürekli film izleyerek
başladı. Fiilen uğraşmayı, düzenli film izlemek ve okumak şeklinde tanımlarsak,
o yıllardan başladığını söyleyebilirim. TRTnin ilk dönemlerinde sürekli eski
Amerikan filmleri gösterilirdi. Bu filmler, klasik sinemayı ve sinema tarihini
tanımak bakımından büyük bir ders olmuştur benim için. Aile ortamında sinemaya
olan ilgi de bir faktör tabii ki. Ondan sonra, festivaller, filmler, kitaplar,
dergiler, senaryolar, kısa filmler, sohbetler, dvdler, atölyelerle bu ilgim
devam etti.
Kaç kısa film çektiniz? Filmleriniz festivallerde yer aldı mı?
Beş kısa film çektim. İkisiyle, Ankara ve Antalya film festivallerinin yarışmalı
bölümlerine katıldım.
Kısa film çekerken en keyif duyduğunuz aşama hangisi?
Tüm süreç keyifli olmakla birlikte, sanırım kurgu aşaması, yarattığınız esere
şekil vermek açısından büyüleyici bir deneyim. Bir de, filmi bitirip
başkalarıyla birlikte seyrettiğiniz ilk an.
Sizin yaptığınız atölye çalışmalarından söz eder misiniz?
Sinemaskop Geceler adıyla, periyodik bir film atölyesi yapıyorum. Yönetmen
bazında bir çalışma; her seferinde önemli bir yönetmenin önemli bir filmini
izliyor ve gerek yönetmen, gerekse film üzerinde birlikte konuşuyor ve
tartışıyoruz. Akademik tarzda bir film okuma değil, daha çok sinema kültürü ve
film değerlendirme, film eleştirme disiplini üzerinden yaptığım bir atölye
çalışması.
Sinema eğitimi almamış fakat sinemayı yakından izleyenler kısa film çekmek için
nasıl bir yol izleyebilirler? Meraklılar için küçük ipuçları verebilir misiniz?
Kısa film çekmek için kısa film çekmek gerekir! Şöyle: Hemen kendilerine bir
dijital kamera alsınlar ve bir şeyler çeksinler, ne olursa olsun. Basit kurgu
programları var, gerekirse onları da yükleyip kurgulasınlar. Sinemanın ilk
keşfinde olduğu gibi, öncelikle dünyaya kadrajdan bakmanın farkını görsünler,
görüntülerin ardışıklığının nasıl anlam yaratabileceğini keşfetsinler. İkincisi,
rastgele değil, yönetmen bazında film izlesinler. Sinemanın genel kabul görmüş
dili kadar, yaratıcılığın öznelliğini de keşfetsinler.
Klasik filmlerden başlanmasını öneririm. Sinema kültürü, değişik türde filmler
izleyerek oluşur.
Önce bir filmi izleyin, ondan sonra üzerine yazılanları okuyun. Farklı türdeki
filmler aslında, hayata ve sanata farklı açıdan bakan yönetmenlerin dünyalarını
yansıtır. Ford, Capra, Wilder gibi Amerikan sinemasının önemli yönetmenlerinin
filmleriyle klasik sinemayı keşfederken, Truffaut, Godard, Antonioni, Tarkovski,
Bergman, Kiarostami gibi farklı estetik, üslup ve dil arayışı içindeki, farklı
meseleleri olan yönetmenler de izlenmeli ve karşılaştırılmalı.
Çok sayıda temel sinema eğitimi veren kurs var. Herkesin kendi imkanlarına göre
bunlardan birine katılması tabii ki faydalı olur. Ancak, gerçek bir fayda
sağlamanın ön şartı var: Sevmek, yeteneğiniz bile sevgiyle gelişir veya
sevgisizlikle körelir.
Görsel dünyada bir bakıma patlama yaşanıyor, dijital imkanların artması
sonucunda. Eline kamera alan herkes film çekebilir, çekiyor da zaten. Ancak, az
önce de belirttiğim gibi, sanatsal kaygıyla yapılanlarla diğerlerini ayırmak
gerekiyor; ancak bu anlamda sınırlar giderek birbirine karışıyor, tanımlamayı ve
kategorize etmeyi güçleştiriyor.
Sanatsal yaratıcılığın her şeyin önünde olması gerektiğini düşünüyorum, sanatın
hangi dalıyla uğraşırsak uğraşalım. Sanatın temelinde yaratıcılık yatıyor ve
üzerinde kafa yormamız gereken temel konu bu.
Sinem Ergun
May 13, 2011
Sayı: (Ocak 2011)
sanatnotlari.blogspot.com