Editörün Notu, 24 Eylül 2019: Renia Spiegel'in günlüğünün tam İngilizce versiyonu bugün yayınlandı. Ailesinin dergiyi yeniden keşfetmesini Kasım 2018 sayımızda yazdık. Renia'nın günlüğünden özel alıntımızı okuyabilirsiniz. İşte .
31 Ocak 1939'da, Polonya'nın bir taşra kasabasında, 15 yaşında bir Yahudi kız, elinde okul defteriyle dar bir apartman dairesinde oturdu ve hayatı hakkında yazmaya başladı. Çok uzaklarda Varşova'da yaşayan annesini özlemişti. Ailesinin bir zamanlar yaşadığı çiftliğe yerleşmiş olan babasını özlemişti. Hayatının en mutlu günlerini geçirdiği o evi özlemişti.
Kızın adı Renia Spiegel'di ve o ve kız kardeşi Ariana, Almanlar ve Rusların Polonya'yı paylaştığı o ağustosta büyükanne ve büyükbabalarının yanında kalıyorlardı. Anneleri Nazi tarafında mahsur kaldı; kızları, Sovyet kontrolü altında sınırın öte tarafında mahsur kaldı. Sonraki birkaç yıl içinde babaları Bernard ortadan kayboldu ve daha sonra savaşta öldürüldüğü sanıldı.
Renia, 15 ila 18 yaşları arasında 700'den fazla sayfa boyunca arkadaşları hakkında komik hikayeler, doğal dünyanın büyüleyici tasvirleri, yanında olmayan ebeveynlerine yalnız çekicilikler, erkek arkadaşı hakkında tutkulu sırlar ve ürpertici gözlemler yazdı. dehşet verici şiddete karışan ulusların makinesi. Mavi çizgili ve kenarları yırtılmış defter sayfaları, kızın olabileceği yaşlı kadının yüzü kadar ince buruşuk. Senaryosu hassastır, büyük harflerin eteklerinde ilmekler ve T'leri geçmek için tatlı bir şekilde kıvrımlı çizgiler vardır.
Okuyucular doğal olarak Renia'nın günlüğünü Anne Frank'inkiyle karşılaştıracak. Renia biraz daha yaşlı ve daha bilgiliydi, hem şiirde hem de düzyazıda sık sık yazardı. Ayrıca inziva yerine dünyada yaşıyordu. Bu kadar farklı ilk elden hikayeleri okumak bize Holokost'un milyonlarca kurbanının her birinin benzersiz ve dramatik bir deneyim yaşadığını hatırlatıyor. Holokost'un, hayatta kalan en gençlerin bile yaşlı olduğu kadar geçmişe düştüğü bir zamanda, olayları gerçek zamanlı olarak anlatan Renia'nınki gibi genç bir sesi keşfetmek özellikle güçlüdür.
Günlük, dijital bilgi çağında özellikle güçlü bir formdur. Teknolojinin hayatımızdaki rolünü inceleyen Massachusetts Institute of Technology'de profesör olan Sherry Turkle, birinin zihninin nasıl çalıştığına ve fikirlerinin nasıl ortaya çıktığına dair insan hızında bir deneyim olduğunu söylüyor. Sürekli sayfalar boyunca, diyor, günlük yazarları duraklıyor, tereddüt ediyor, geri dönüyor, ne düşündüklerini bilmiyorlar. Okuyucu için, diyor, başka birinin düşüncesine bu uzun süreli katılım empati üretiyor. Ve empati bu günlerde tehlikeli derecede yetersiz.
satın al
Renia Speigel'in günlüğünün çevirisini buradan okuyun.
Sol üst: Renia, Zaleszczyki, Ukrayna (o zaman Polonya), 1936. Sol alt: Renia, Ariana ve anneleri ile birlikte, 1936 Zaleszczyki'de hasat zamanı. Sağda: Renia'nın 17 yaşındayken bu fotoğrafı 1941 kışında çekildi. Polonya'nın güneyindeki küçük kasaba olan Przemysl'de yaşıyordu.(Bellak ailesinin izniyle)
Okulda öğrendiğimiz tarih, doğrusal bir mantıkla ilerler - her olay zinciri açık ve amansız görünür. Bu tarihi karıştıran bir kişinin günlüğünü okumak, sarsıcı bir şekilde farklıdır, daha çok onu gerçekten yaşamanın kafa karıştırıcı deneyimi gibi. Gerçek zamanlı olarak, insanlar etraflarında meydana gelen olayları tanımakta yavaştır, çünkü onların başka öncelikleri vardır; çünkü bu olaylar görünmez bir şekilde gerçekleşir; çünkü değişiklikler artımlı ve insanlar yeniden kalibre etmeye devam ediyor. Renia'nın günlüğünün şoku, standart meşguliyetlerle (arkadaşlar, aile, okul işleri, erkek arkadaş) bir genç kızın, onu içine çeken şiddetin kaçınılmaz olarak farkına varmasını izlemektir.
Soldan sağa: Przemysl'de Renia, 1930; 1936'da Renia; Renia, Almanya'nın Polonya'yı işgalinden bir yıl önce, 1938'de Przemysl'de en iyi arkadaşı Nora ile birlikte.(Bellak ailesinin izniyle)
* * *
Renia günlüğüne yalnız hissederek başladı. Girişken, küstah 8 yaşındaki kız kardeşi Ariana, oyunculuk kariyerine devam edebilmek için anneleriyle birlikte Varşova'ya taşınan, gelecek vadeden bir film yıldızıydı. Renia, bir kırtasiye dükkânı olan büyükannesi ve bir inşaat müteahhidi olan büyükbabasıyla birlikte, Krakow'un yaklaşık 150 mil doğusunda, Polonya'nın güneyindeki küçük bir şehir olan uykulu Przemysl'de yaşamaya gönderilmişti. Ariana, o yazın sonunda savaş patlak verdiğinde onu ziyaret ediyordu. Kız kardeşler, Przemysl'in bombardımanından yaya olarak kaçtılar. Geri döndüklerinde kasaba Sovyet işgali altındaydı.
İki yıl sonra, Almanlar Sovyetler Birliği'ni işgal etmeye hazırlanırken, Renia ilk öpücüğünü bir doktor ve konser piyanistinin oğlu olan Zygmunt Schwarzer adında yeşil gözlü bir Yahudi çocukla yaptı. Zygmunt'un (şimdi adı Marcel olan) bir arkadaşı olan Renia, Zygmunt ve Maciek Tuchman bir tür üçlü oldular. Birbirimize bağlıydık ve birbirimizin hayatını yaşıyorduk, diye hatırlıyor Tuchman, New York'taki evinde yakın zamanda yapılan bir röportajda.
Haziran 1942'de 18. doğum gününden sadece iki hafta önce Renia, Zygmunt ile ilk kez coşkuyu anlamayı anlattı. Ama romantizmi yoğunlaştıkça savaş da arttı. Nereye baksam kan dökülüyor, diye yazdı. Öldürme, öldürme var. Naziler, Renia'yı ve Yahudi arkadaşlarını ve akrabalarını mavi bir Davut Yıldızı ile beyaz kol bantları takmaya zorladı. Temmuz ayında, 20.000'den fazla Yahudi ile birlikte, dikenli tellerin arkasında, muhafızların gözetimi altında kapalı bir gettoya girmeleri emredildi. Renia, bugün saat 8'de gettoya kapatıldığımızı yazıyor. Şimdi burada yaşıyorum; dünya benden, ben de dünyadan ayrıyım.
Zygmunt yerel direnişle birlikte çalışmaya başlamıştı ve birkaç gün sonra Renia ve Ariana'yı bir an önce gettodan kaçırmayı başardı. aksiyon Naziler Yahudileri ölüm kamplarına sürgün ettiğinde. Zygmunt, Renia'yı ailesiyle birlikte amcasının yaşadığı bir apartmanın çatı katına yerleştirdi. Ertesi gün Zygmunt, 12 yaşındaki Ariana'yı Hristiyan arkadaşının babasına götürdü.
30 Temmuz'da Alman askerleri, Zygmunt'un anne babasını ve Renia'yı çatı katında saklandıklarını fark ederek idam etti.
Renia'nın saklandığı kısa süre boyunca günlüğü elinde tutan kederli bir Zygmunt, son girişi kendi pürüzlü senaryosuna yazdı: Üç atış! Kaybedilen üç can! Tek duyabildiğim atışlar, atışlar. Diğer savaş çocukları dergilerinin çoğundan farklı olarak, Renia'nın ölümü sayfaya yazılmıştır.
Sol üst: 1930'larda Skole, Ukrayna'da (daha sonra Polonya) Renia. Sol altta: Renia, büyükbabasıyla Przemysl'de yürüyor. Sağda: 1930'larda Dinyestr Nehri üzerindeki Renia. Renia, nehirdeki güzel bir malikanede yaşamayı sevdiğini yazdı.(Bellak ailesinin izniyle)
* * *
Ariana kaçtı. Arkadaşının direnişin bir üyesi olan babası, Ariana ile Varşova'ya gitti ve köpekleriyle treni inceleyen Gestapo yetkililerine onun kendi kızı olduğunu söyledi. Yakında Ariana annesinin gözetimine geri döndü.
Annesi Roza, savaşta hayatta kalmak için her beceriyi ve bağlantıyı bir araya getiren, şaşırtıcı derecede becerikli insanlardan biriydi. Katolik adı Maria Leszczynska olan sahte evraklar elde etmiş ve Almanca bilgisini Varşova'nın en büyük oteli olan Hotel Europejski'nin müdür yardımcısı olarak kullanmıştı. Silahlı Kuvvetler memurlar. Savaş sırasında çocuklarını en az iki kez görmeyi başarmıştı, ancak bu ziyaretler kısa ve gizli olmuştu. Artık Maria adını kullanan kadın, dikkatleri üzerine çekmekten korkuyordu.
Ariana 1942'de gettodan kaçıp Varşova'ya geri döndüğünde, Maria çaresizlik içinde Polonya başpiskoposuyla bağlantıları olan yakın bir arkadaşına döndü. Kısa süre sonra kız kendi takma adı Elzbieta ile vaftiz edildi ve bir manastır okuluna gönderildi. İlmihal alarak, tespih duası ederek, Ursuline kız kardeşlerle derslere katılarak - gerçek kimliği hakkında tek kelime bile etmeden- çocuk oyuncu hayatının en zorlu rolünü oynadı.
Savaşın sonunda, bir dizi cüretkar ve fantastik hamleyle—bir romantizm de dahil olmak üzere. Silahlı Kuvvetler memur - Maria kendini Avusturya'daki Amerikalılar için çalışırken buldu. Tanıdığı hemen hemen her Yahudi ölmüştü: Renia, ailesi, kocası, arkadaşları ve komşuları. Hayatta kalan tek akrabalarından biri, Fransa'ya yerleşen ve bir sosyetikle evlenen bir erkek kardeşti. Maria ve Elzbieta'yı kendisine katılmaya davet etti ve hatta onları alması için bir araba bile gönderdi. Bunun yerine, Maria kendisi ve çocuğu için Amerika Birleşik Devletleri'nde yeni bir başlangıç yapmak için vize aldı.
Kimliklerinin çoğunu gömdükten sonra, hangi parçaların yeniden dirileceğini bilmek zordu. Maria, Katolikliğin hayatını kurtardığını hissetti ve ona sarıldı. New York'a indiklerinde sponsorları onlara buradaki Yahudileri de pek sevmediklerini söyledi. Artık Elizabeth olarak bilinen Ariana-cum-Elzbieta, Pennsylvania'daki bir Polonya manastırının yatılı okuluna kaydoldu ve burada pek çok arkadaşına Yahudi olarak doğduğunu söylemedi. Maria, Yahudi aleyhtarı yorumlar yapmaya meyilli bir Amerikalıyla yeniden evlendi ve yeni kocasına gerçek kimliğini asla söylemedi, kızı daha sonra hatırladı. Öldüğünde, New York'taki bir Katolik mezarlığına gömüldü.
Elizabeth bir öğretmen olmak için büyüdü. Müstakbel kocası George Bellak ile bir öğretmenler sendikası partisinde tanıştı ve kısmen onun da Nazilerin Avrupa'yı ele geçirmesinden kaçan bir Yahudi olduğu için ona çekildi - kendi durumunda, Avusturya. Ancak Elizabeth uzun bir süre George'a ortak yönlerini söylemedi. Maruz kalma korkusu artık onun bir parçasıydı. İki çocuğunu vaftiz etti ve onlara bile sırrını söylemedi. Bazı detayları kendisi de unutmaya başladı.
* * *
Ama geçmişi onunla henüz bitmemişti. Elizabeth, 1950'lerde, Elizabeth ve annesi Manhattan'ın Batı 90. Caddesi'ndeki bir stüdyo dairede yaşarken, Zygmunt Schwarzer'in merdivenlerden yukarı çıktığını hatırlıyor. Ayrıca savaştan sağ kurtulmuş ve New York'a yerleşmişti ve Elizabeth'e çocukluk lakabı olan Arianka ile hitap ederek her zamanki gibi yakışıklı ve çekiciydi! Yanında değerli bir şey taşıyordu: Renia'nın günlüğü. İşte oradaydı, ablasının sözlerini, zekasını, duyarlılığını ve aşk ve şiddete karşı artan anlayışını içeren soluk mavi çizgili defter, Amerika'daki bu yeni hayata teslim edildi. Elizabeth onu okumaya cesaret edemedi.
Ariana/Elizabeth New York'taki evinde. Günlüğünde Renia, Ariana'nın çocukluğunu kaybettiğinden yakındı - ortadan kayboldu ve bu yanlıştı.(Claire Rosen)
Bugün yaşayan hiç kimse, Renia'nın günlüğünün Polonya'dan New York'taki Schwarzer'in ellerine nasıl ulaştığının gizemini tam olarak açıklayamıyor gibi görünüyor - Elizabeth, Tuchman veya Schwarzer'in oğlu Mitchell değil. Belki de Zygmunt Schwarzer onu Polonya'da saklaması için Yahudi olmayan bir komşusuna vermişti; belki biri onu bir saklanma yerinde bulmuş ve sahibine iletilmek üzere Uluslararası Kızıl Haç'a göndermiştir. Savaştan sonra fotoğraflar, kişisel eşyalar ve belgeler her türlü dolambaçlı yoldan hayatta kalanlara ulaştı.
Bilinen şu ki, Schwarzer günlükle birlikte ortaya çıktığında Auschwitz Birkenau, Landsberg ve diğer kamplardan sağ kurtulmuştu. 1986'da kaydedilen ve şu anda Birleşik Devletler Holokost Anıt Müzesi'nde dosyalanan bir ifadede Schwarzer, ünlü ölüm kampı doktoru Josef Mengele'nin kendisini bizzat muayene ettiğini ve yaşamasına izin vermeye karar verdiğini söyledi. Başka bir zaman, bir kız arkadaşı serbest bırakılması için bir elmas ödemeye geldiğinde elbise çaldığı için idam edileceğini söyledi.
Kampı 1945 baharında kurtarıldı. O yılın sonbaharında, oğlu, Almanya'da eski Nazi profesörlerinin yanında tıp okuduğunu söylüyor. Polonyalı bir Yahudi kadınla evlendi. Okulu bitirdikten sonra, ülkenin ilk mülteci yasası olan yeni oluşturulan Yerinden Edilmiş Kişiler Yasası uyarınca Amerika'ya göç ettiler. ABD Ordusunda görev yaptıktan sonra, Queens ve Long Island'da bir çocuk doktoru olarak mutlu bir kariyere sahipti. İki çocuğu onu girişken, zeki, komik ve kibar, sanki savaştan sağ çıkmak sadece yaşama sevincini arttırmış gibi, her yemeği tatmak, her görüntüyü görmek ve yoldan geçen herkesle sohbet etmek isteyen türden biri olarak hatırlıyor.
Ancak geçmişten uzaklaştıkça içsel hayatı karardı. 1980'lerde, Mengele'nin neden yaşamasına izin verdiğini yüksek sesle merak etti. Bende ne gördü? Mitchell'a sordu. Bu adam neden hayatımı kurtardı?
Günlüğün bir kopyasını çıkarmıştı ve bodrumdaki ofisi Renia için bir türbe haline gelmişti. Onun fotoğrafı duvarında asılıydı. Günlüğünün fotokopi sayfalarını kahverengi deri tıbbi muayene masalarına yerleştirir ve saatlerce üzerlerine bakardı. Oğlu, görünüşe göre bu günlüğe aşık oluyordu. Bana Renia'yı anlatacaktı. O, bu ruhsal varlıktı.
Zygmunt Schwarzer'in karısı Jean Schwarzer, kocasının kalp ağrısına pek ilgi göstermedi - uzun zaman önce ölmüş kıza yaşayan bir rakip gibi tepki verdi. Annem, 'Ach, o aşağıda günlükle birlikte' derdi, dedi Mitchell. 'O' olarak adlandırdığı her şeyle ilgilenmiyordu. ağlar ' onun çılgın saçmalığı.
Ancak Schwarzer'in çocukluk arkadaşı olan Tuchman, yaşamın ilerleyen dönemlerinde geçmişle yeniden bağlantı kurma ihtiyacını anlamıştı. Geçenlerde açıkladığı gibi, bir tür bağlılık ve ortak bir nokta görme arzusu için yaygara koparıyorduk. Hayatta kalanlar, genellikle atmosferde süzülmediğimizi hissetmek için bir tür çapa olarak eserler aradılar, dedi.
Zygmunt'un oğlu Mitchell, bu kayıp dünyayı araştırma görevini üstlendi. Ebeveynlerinin Polonya'daki memleketlerine ve savaştan sağ çıktıkları kamplara ve saklanma yerlerine gitti ve hikayeleri hakkında halka açık bir şekilde konuştu. Auschwitz'den Sonra Bina ve Holokost ve mimarlık hakkında diğer makaleler yayınlayarak mimarlık tarihi profesörü oldu.
Zygmunt Schwarzer 1992'de felç geçirerek öldü. Ölümünden önce Renia'nın günlüğüne son bir katkı yapmıştı. 23 Nisan 1989'da Elizabeth'i ziyaret ederken iki ek girişten birini yazdı. Renusia'nın kız kardeşiyle birlikteyim, diye yazdı. Bu kan bağı bende kalan tek şey. Renusia'yı kaybedeli 41 yıl oldu... Renia sayesinde hayatımda ilk defa derinden ve içten aşık oldum. Ve onun tarafından olağanüstü, doğaüstü, inanılmaz derecede tutkulu bir şekilde sevildim.
Soldan sağa: 1940 yazında Przemysl'deki San Nehri'nde arkadaşları ve kuzenleriyle Zygmunt Schwarzer; Zgymunt'un Heidelber'den tıp fakültesi kimlik fotoğrafı; Zgymunt, 1945 baharında Bavyera'daki Lager Buchberg'den kurtarıldıktan sonra. Hayatının ilerleyen dönemlerinde, oğlu, kolundaki dövmeli numaraları gizlediğini söylüyor.(Schwarzer ailesinin izniyle)
* * *
Maria 1969'da öldükten sonra Elizabeth, kız kardeşinin günlüğünü aldı ve sonunda Manhattan'daki Union Square yakınlarındaki havadar dairesinin alt katındaki Chase bankasındaki bir kasada sakladı. Hem en değerli varlığıydı hem de Yahudiliğinin yakından korunan sırrı gibi açılamazdı. Fransız amcası ona her zaman şöyle derdi: Geçmişi unut.
Bir gün, en küçük çocuğu Alexandra yaklaşık 12 yaşındayken, Yahudilere karşı gelişigüzel aşağılayıcı bir şey söyledi.Elizabeth, Alexandra ve kardeşi Andrew'un gerçeği öğrenmesinin zamanının geldiğine karar verdi.
Elizabeth, onlara Yahudi olarak doğduğumu söyledim, dedi.
Alexandra büyüdüğünde, günlük hakkında daha fazla şey öğrenmek istiyordu. Ne dediğini bilmek zorundaydım, dedi Alexandra. 2012'de sayfaları taradı ve çeviri için Polonya'daki bir öğrenciye her seferinde 20 olmak üzere e-postayla gönderdi. Geri döndüklerinde, sonunda ölen teyzesinin sözlerini okuyabildi. Bu yürek parçalayıcıydı, dedi.
2014'ün başlarında Alexandra ve Elizabeth, Holokost'tan sağ kurtulan Polonyalı bir Yahudi animatör hakkında bir belgesel izlemek için New York'taki Polonya konsolosluğuna gittiler. Elizabeth, film yapımcısı Tomasz Magierski'ye kız kardeşinin savaş günlüğünü okumak isteyip istemediğini sordu.
Magierski nezaket gereği evet dedi. Sonra bu kitabı okudum ve okumadan duramadım, dedi. Üç dört gece okudum. Çok güçlüydü.
Magierski, savaşın bitiminden 15 yıl sonra, güney Polonya'da, diğer Polonya kasabalarının çoğu gibi Yahudilerden arındırılmış bir kasabada doğdu. Polonya, Avrupa'daki Yahudilerin çoğunun yaşadığı ülkeydi ve aynı zamanda tüm büyük Nazi ölüm kamplarının yeriydi. Okulda, Magierski Holokost'u öğrenmişti, ancak keder veya suçluluk, resmi baskı veya sefil geçmişi araştırmadaki isteksizlik nedeniyle kimse kayıp insanlar hakkında konuşmuyor gibiydi. Sadece insanların değil, hikayelerinin de gitmiş olması Magierski'ye yanlış geldi.
Renia'ya aşık oldum, diyor nazik sesiyle, neden onun hakkında bir film yapmaya karar verdiğini açıklıyor. Kaybolup öldürülen yüzbinlerce genç ve çocuk var ve hikayeleri asla anlatılmayacak. Bu onun sorumluluğu gibi hissetti: Bu şeyi hayata geçirmeliyim. Kasaba arşivlerini, eski mezarlıkları, gazete kayıtlarını ve Przemysl halkını ziyaret etmeye, Elizabeth'in bile bilmediği veya hatırlamadığı bilgileri bulmaya başladı.
Ayrıca Renia adına bir şiir yarışması düzenledi ve Renia'nın günlüğünden yola çıkarak bir oyun yazdı. 2016'da Przemysl'den oyuncular bunu Przemysl ve Varşova'da sergilediler. Başrol oyuncusu, 18 yaşındaki Ola Bernatek, kasabasındaki Yahudilerin hikayelerini daha önce hiç duymamıştı. Şimdi, dedi, her gün okula gittiğimde evini görüyorum.
Ancak Renia'nın ailesi için amaç, günlüğünü yayınlamaktı. Kitap 2016 yılında Lehçe olarak yayınlandı. Yahudi Holokost deneyimi konusunun hâlâ bir tür tabu olduğu Polonya'da geniş çapta incelenmedi, ancak okuyucular kitabın gücünü ve nadirliğini kabul etti. Londra'da yaşayan Polonyalı bir Yahudi yazar ve akademisyen olan Eva Hoffman, Renia için açıkça yetenekli bir yazar olduğunu söyledi. Anne Frank gibi, kendini sayfaya aktarma ve yazılarına büyük bir duygusal yoğunluk ve nükte katma yeteneği vardı.
Günlüğünün basıldığı gece, Magierski bütün gece matbaada kaldı, izledi. Üşüdüğüm bir an oldu, dedi. O var olacak. O döndü.
Solda: Ariana/Elizabeth çocukken, Renia onun arkasında oturuyor. Sağda: Renia'nın yeğeni ve kız kardeşi Alexandra ve Elizabeth Bellak, 2018 yazında New York'ta fotoğraflandı(Bellak ailesinin izniyle; Claire Rosen)
* * *
Günlüğü okumak Elizabeth'i hasta etti, diyor, kelimeyi tükürerek. Şaşırtıcı derecede solgun mavi gözleri, parıldayan yeşil göz farı, özenle şekillendirilmiş saçları ve beyaz dantel bluzu olan 87 yaşında zarif bir kadın, bir seferde günlüğünden yalnızca birkaç sayfa almaya dayanabileceğini söylüyor. Sonra kalbinin hızlandığını, midesinin bulandığını, vücudunun ablasının ve kendisinin uzun zaman önce yaşadığı dehşeti yaşadığını hissedecekti.
Yine de, son kırk yıldır en çok her yıl Fransız akrabalarını görmek için çıktığı yaz gezisinde günlüğünü de yanında getirmişti - ona doğum adıyla değil, Hıristiyan olduğu varsayılan adıyla hitap eden insanlar, bu insanlar hakkında hiç konuşmadığı insanlar. savaş ya da onların ortak Yahudiliği. Günlüğü onlara gösterdi. Sorular sordular ve ilk kez o cevapladı.
Editörün notu, 30 Ekim 2018: Bu hikaye, Renia Spiegel'in ailesinin hayatıyla ilgili birkaç küçük ayrıntıyı düzeltmek için güncellendi.
Duy Ey İsrail, Kurtar Bizi
Renia Spiegel'in günlüğünün özel çevirimizi okuyun satın al