Transkript
1 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu Özet Avrupa Çevre Ajansi
2 Mizanpaj: Brandenborg a/s Yasal uyarõ Bu yayõnõn içeriği Avrupa Komisyonu ya da diğer Avrupa Topluluklarõ kurumlarõnõn resmi görüșlerini yansõtmayabilir. Avrupa Çevre Dairesi ya da Daire adõna hareket eden șahõs veya șirketler bu rapordaki bilgilerin kullanõmõndan dolayõ sorumlu değildir. Her hakkõ saklõdõr Bu yayõnõn hiçbir kõsmõ, telif hakkõ sahibinin yazõlõ izni olmaksõzõn fotokopi, kayõt ya da herhangi bir bilgi depolama sistemi dahil, elektronik ya da mekanik olarak hiçbir șekilde çoğaltõlamaz. Çeviri ve çoğaltma haklarõ için EEA proje yöneticisi Ove Caspersen ile irtibat kurunuz (adres bilgileri așağõda verilmiștir). İnternette Avrupa Birliği hakkõnda birçok bilgi bulabilirsiniz. Europa sunucusu üzerinden erișebilirsiniz (http://europa.eu.int). Katalog bilgileri bu yayõnõn sonunda bulunabilir. Lüksemburg: Avrupa Topluluklarõ Resmi Yayõnlarõ Bürosu, 2003 ISBN EEA, Kopenhag 2003 European Environment Agency Kongens Nytorv 6 DK-1050 Copenhagen K Denmark Tel: (45) Faks: (45) E-posta: İnternet:
3 Özet 3 İçindekiler Giriș...4 Ekonomik kalkõnma ve çevre üzerinde yarattõğõ baskõlar..9 Doğal kaynaklarõn istikrarlõ bir șekilde kullanõlmasõ...9 Enerji...11 Tașõmacõlõk...13 Turizm...17 Sanayi... Tarõm...21 Ormancõlõk...23 Balõkçõlõk...25 Çevreyi ilgilendiren gelișmeler...28 İklim Değișikliği...28 Stratosferdeki ozon tabakasõnõn delinmesi...33 Hava Kirliliği...35 Tehlikeli Kimyasal maddeler...38 Atõklar...41 Su...43 Toprak...46 Teknolojik ve doğal tehlikeler...50 Biyolojik çeșitlilik...52 İnsan Sağlõğõ...55 Çevre yönetiminde gelișmeler entegrasyonun ilerlemesi...58 Açõğõn kapatõlmasõ Avrupa çevre değerlendirmelerini destekleyecek entegre izleme sistemine doğru...61
4 4 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu Giriș Bu rapor Avrupa nõn Çevre Sorunlarõ projesi kapsamõnda 2003 yõlõ Mayõs ayõnda Birleșmiș Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE) himayesinde Kiev de gerçekleștirilecek olan Bakanlar Kurulu Konferansõ için Avrupa Çevre Dairesi Bașkanlõğõ tarafõndan çevre izleme çalõșma grubunun desteğiyle (WGEM) hazõrlanmõștõr. Aynõ seriden ilk iki rapor 95 ve 98 yõllarõnda Sofya ve Aarhaus konferanslarõ için düzenlenmiștir. Üçüncü Değerlendirme raporu çevre sorunlarõna ilk iki rapordan daha entegre bir yaklașõm göstermekte (örneğin iç sularla denizleri birleștirmekte; sağlõk ve çevre sorunlarõnõ değerlendirmektedir) ve çevre sorunlarõnõn bölgesel politikalara entegre edilmesini sağlayarak ilgili bölgelerdeki politik gelișmeleri yansõtmaktadõr. Bu rapor ilk kez Orta Asya yõ ve Rusya Federasyonunun tamamõnõ da kapsamak suretiyle coğrafi içerik açõsõndan da ilk iki rapordan farklõlõk göstermektedir (ana ülke gruplarõ așağõdaki tabloda yer almaktadõr). İkinci Değerlendirme raporunda 90 lõ yõllarõn ortalarõna kadar alõnan politik önlemlerin raporun düzenlendiği tarihe kadar çevre konusunda fazla bir gelișme kaydedilmesini sağlamadõğõ belirtilmekteydi. Ancak özellikle havaya yapõlan salõmlarõn ve suya salõm yapan kaynaklarõn azaltõlmasõ ve havanõn kalitesinin artõrõlmasõ konularõnda bir miktar gelișme kaydedildiği belirtilmekteydi. Ancak atõk yönetimi, balõkçõlõk Tablo: Bu rapor özetinde kullanõlan ana ülke gruplarõ Batõ Avrupa (BA) Orta ve Doğu Avrupa (ODA) On iki Doğu Avrupa, Kafkas ve Orta Asya Ülkesi (DAKOA) Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, İrlanda, İtalya, Lüksemburg, Hollanda, Portekiz, İspanya, İsveç, Birleșik Krallõk (AB), İzlanda, Lihtenștayn, Norveç, İsviçre (EFTA) ve Andorra, Monako, San Marino gibi küçük ülkeler. Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Macaristan, Letonya, Polonya, Romanya, Slovak Cumhuriyeti, Slovenya, Kõbrõs, Malta ve Türkiye (AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkeler), Arnavutluk, Bosna- Hersek, Hõrvatistan, Makedonya, Sõrbistan ve Karadağ. Ermenistan, Azerbaycan, Beyaz Rusya, Gürcistan, Moldova, Rusya Federasyonu, Ukrayna, Kazakistan, Kõrgõzistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan. Bu kadar geniș bir coğrafi alanõ kapsayan bir raporda ülkeleri gruplandõrarak genel sonuçlar çõkarmak kaçõnõlmaz olmaktadõr. Bu gruplar kolaylõk sağlamasõ açõsõndan çevre sorunlarõna göre değil mevcut politik gruplanmalara göre olușturulduğundan grup içinde çevre performansõ açõsõndan büyük farklõlõklar söz konusu olabileceği gibi gruplar arasõnda da önemli çakõșmalar ortaya çõkabilmektedir. Bu farklõlõk ve çakõșmalar raporda ayrõntõlõ bir șekilde açõklanmaktadõr.
5 Özet 5 ve toprak kalitesinin bozulmasõ gibi konularda çevrenin korunmasõ açõsõndan önemli bir gelișme kaydedilmediği görülmekteydi. Çevre sorunlarõnõn tașõmacõlõk ve tarõm sektörlerinde uygulanan politikalara entegrasyonu iyileștirme sürecinin ilk așamalarõnda gerçekleștirilmiști. Sadece altyapõdaki gelișmelerin ve hõzla değișen ve artan üretim ve tüketim eğilimlerinin çevre üzerindeki etkilerinin giderilmesinde yetersiz kalan egzoz ve baca salõmlarõnõn azaltõlmasõna yönelik tekniklerin üzerinde yoğunlașõlmasõnõn hatalõ olacağõ uyarõsõnda bulunulmuștu. 90 lõ yõllarõn ortalarõndan sonra yașanan gelișmeler İkinci Değerlendirme raporunun bulgularõnõ teyit etmekte ve Avrupa nõn çevre sorunun genel olarak karmașõklõğõnõ koruduğunu göstermektedir. Doğru bir şekilde geliştirilip uygulanan çevre koruma politikalarõ çeşitli alanlarda önemli iyileştirmeler sağlamõş ve Avrupa nõn çevre sorunlarõ üzerindeki baskõnõn azaltõlmasõna yardõmcõ olmuştur. Ozon tabakasõnõn delinmesine neden olan parçacõklarõn salõmlarõ ve havaya yapõlan salõmlar önemli ölçüde azaltõlarak havanõn kalitesi artõrõlmõș, suya salõm yapan kaynaklarõn azaltõlmasõ su kalitesinin artmasõnõ sağlamõștõr. Doğal yașam alanlarõnõn korunmasõ biyolojik çeșitliliğin korunmasõnõ sağlayarak bu gelișmelere katkõda bulunmuștur. Bu gelișmeler büyük ölçüde ürünlerde (petrolde bulunan kurșun, sõvõ yakõtlarda bulunan kükürt ya da otomobillerde katalitik konvertör kullanõmõ gibi) ya da üretim süreçlerinde (elektrik santrallerinden yapõlan salõmlar, sõnai fõrõnlar ve atõk fõrõnlarõ gibi) değișiklik yapmak ve önemli doğal alanlarõ korumak gibi geleneksel yöntemlerle elde edilmiștir. Bu alanlar katõ AB yönetmelikleri ile korunmakta ve bazõ durumlarda doğrudan ya da dolaylõ olarak uluslararasõ anlașmalar kapsamõnda değerlendirilmektedir. Çevre politikalarõnõn olușturulup uygulanmasõ ve teknolojik alandaki gelișmelere uyarlanmasõ bölgede yapõlmasõ gereken en önemli görevlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Bu politikalarõn tüm Avrupa ülkelerini kapsayacak șekilde yaygõnlaștõrõlmasõ da büyük bir önem tașõmaktadõr. Yukarõda açõklanan gelișmelerin aksine atõk yönetimi gibi diğer alanlarda uygulanan çevre politikalarõ doğal kaynaklarõn kullanõmõnõn azaltõlmasõ konusunda önemli bir gelișme sağlayamamõș ve bu alanlardaki gelișmenin genel ekonomik ve sosyal kalkõnmaya bağlõ olduğu gerçeğini doğrulamõștõr.
6 6 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu Avrupa Birliğinin oluşturulmasõ sürecinin doğurduğu ekonomik ve sosyal gelişmeler çevre konusunda bazõ alanlarda olumlu gelişmeler sağlarken bazõ alanlarda da gerilemeye neden olmuştur. Avrupa 20 nci yüzyõlda ekonomik alanda önemli değișikliklere sahne olmuștur. Bu dönemin büyük bir çoğunluğunda yașanan düzenli ekonomik büyüme Batõ Avrupa nõn tarõma ve üretime dayalõ ekonomisinin hizmet sektörüne yönelmesine neden olmuștur. Orta ve Doğu Avrupa da ise Avrupa Birliğine geçiș süreci beraberinde pazar ekonomisine geçiși de getirmiștir. On iki Doğu Avrupa, Kafkas ve Orta Asya (DAKOA) ülkesinde pazar ekonomisine geçiș süreci daha yavaș gerçekleșmiș ancak yine de mevcut merkeziyetçi ekonominin terk edilmesi yolunda radikal adõmlar atõlmõștõr. Bu gelișmeler sera gazlarõ salõmlarõnõn azalmasõnõ sağlamõș, Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkelerinde tarõm ve sanayi sektörlerinin su kaynaklarõ üzerindeki baskõsõnõ ve tarõm sektörünün toprağa ve havaya yaydõğõ salõmlarõ azaltmõștõr. Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkelerinde yașanan ekonomik yeniden yapõlanma havayõ kirletici maddelerin salõmlarõnõn azaltõlmasõnda önemli bir rol oynamõștõr. Ancak Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkelerinde yașanan ekonomik yeniden yapõlanma öte yandan kõrsal alanlardan göçe neden olarak biyolojik çeșitliliği tehdit etmeye bașlamõștõr. Ekonomik büyüme ayrõca bir çok Batõ Avrupa ülkesinin sera gazõ salõmlarõnõn azaltõlmasõna yönelik bireysel hedeflerine ulașmasõnõ da zorlaștõrmaktadõr. Kentsel gelișme ve ulașõm altyapõsõ toprağõn hava almasõnõ engellemekte ve bölgenin bir çok yöresinde doğal yașam alanlarõnõ bölmektedir. Gereğinden fazla miktarda balõk avlanmasõ da denizlerdeki doğal kaynaklarõ tehdit etmektedir. Bu alanlardaki gelișmeler genel ekonomik duruma ve tașõmacõlõk, enerji ve tarõm gibi ekonomik sektörlerdeki gelișmeye bağlõ olmakla birlikte ekonomik büyümenin sürekliliğinin bu gelișmeyi engellemesi ve bir çok olumsuz etkide bulunmasõ beklenmektedir. Bu eğilim tașõmacõlõk sektöründe șimdiden kendini göstermektedir. Avrupa nõn çevreyi gerektiği gibi koruyabilmesi ve sektörel entegrasyon ve istikrarlõ kalkõnma hedeflerine ulaşabilmesi için uygulanan politikalara daha entegre yaklaşõmlar getirilmesi gerekmektedir. Konuya sektörel entegrasyon açõsõndan bakõldõğõnda, özellikle AB ülkelerinin bir çoğunda olmak üzere AB ye üyelik bașvurusunda
7 Özet 7 bulunmuș olan bir çok ülkede ve DAKOA ülkelerinde gerekli politik altyapõnõn geliștirilmesine yönelik çalõșmalarõn hõz kazandõğõ gözlenmektedir. Ancak somut politikalarõn geliștirilmesi ve uygulanmasõ konusunda șu ana kadar önemli bir gelișme kaydedilmemiștir ve ekonomik büyümenin çevre üzerindeki baskõsõnõn azaltõlmasõna yönelik sadece bir kaç örnek mevcuttur. Belirli alanlarda çevre sorunlarõnõn giderilmesinde halen en büyük görev geleneksel mücadele yöntemi olan yasal yönetmeliklere ve mevzuata düșmektedir. Ekonomik kalkõnmanõn ve genel üretim ve tüketim eğilimlerinin çevre üzerindeki etkileri dikkate alõnmamaktadõr. Bu tür etkilerle mücadelede daha etkili olan ekonomik yaptõrõmlar ve ihtiyari anlașmalar AB bünyesinde geliștirilmekte ancak henüz tüm Avrupa bölgesinde yaygõn olarak kullanõlmamaktadõr. 95 yõlõnda Sofya da düzenlenen Avrupa Birliği Bakanlar Kurulu Konferansõnda da belirtildiği gibi Avrupa bölgesinde yer alan tüm ülkeler istikrarlõ kalkõnma sürecine geçiș konusunda önemli adõmlar atmaktadõr. İstikrarlõ Kalkõnma konusunda düzenlenen Johannesburg Zirve Toplantõsõnda bu konunun önemi vurgulamõștõr. Dünyanõn çevre sorunlarõnõn bazõlarõnõn ortaya çõkmasõnda Avrupa nõn büyük bir rol oynadõğõ da altõ çizilerek belirtilmiștir. Bu nedenle küresel istikrarõn elde edilmesinde Avrupa nõn siyasi ișbirliği önemli bir rol oynayacaktõr. İstikrarlõ kalkõnmaya geçiș sürecinde, belirli çevre sorunlarõnõn çözülmesinde politik uygulamalarla yasal uygulamalarõn daha iyi bir șekilde dengelenmesi ve sektörel faaliyetlerin çevre üzerindeki etkileri ile mücadelede ekonomik yaptõrõmlarõn ve diğer yöntemlerin kullanõlmasõ kaçõnõlmaz olacaktõr. Son olarak istikrarlõ kalkõnmaya geçiș sürecinde yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararasõ düzeyde çaba gösterilmesi gerektiği hatõrdan çõkarõlmamalõdõr. Bu raporda esas itibariyle ulusal ve uluslararasõ düzeyde alõnmasõ gereken önlemler vurgulanmaktadõr. Ancak bu düzeyler genellikle gelișme için gerekli olan sõnõrlarõ belirlemektedir, asõl çözümler, sorunlarõn ve ihtilaflarõn yașandõğõ bölgelerde yerel olarak üretilmelidir. Dolayõsõyla istikrarlõ kalkõnmanõn sağlanabilmesi için yerel ve bölgesel anlayõș ve destek sağlanmalõ, hükümetler, ticari kurulușlar sivil toplum örgütleri ve bireyler bu konuda üzerlerine düșen görevleri yerine getirmelidir.
8 8 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu
9 Özet 9 Ekonomik kalkõnma ve çevre üzerinde yarattõğõ baskõlar Batõ Avrupa da 90 lõ yõllarõn bașlarõnda hüküm süren ekonomik durgunluk bu dönemin ikinci yarõsõnda yerini istikrarlõ bir ekonomik büyümeye bõrakmõștõr. Batõ Avrupa da kiși bașõna düșen Gayri Safi Milli Gelir Avrupa nõn diğer bölgelerinden daha yüksektir. Orta ve Doğu Avrupa ile ECCA ülkelerinde hüküm süren merkeziyetçi ekonomi anlayõșõ tedricen ve eșit olmayan bir șekilde yerini pazar ekonomisine bõrakmaktadõr. 90 lõ yõllarõn bașlarõnda ekonomik küçülme yașayan bu ülkeler bu dönemin sonlarõna doğru toparlanmõș ve bazõlarõ Batõ Avrupa ülkelerinden daha yüksek bir büyüme hõzõna ulașmõștõr. Yașanan ekonomik küçülme bu ülkelerin bazõlarõnda çevre üzerindeki baskõnõn azalmasõnõ sağlamõștõr ancak bu ülkelerde çevrenin korunmasõna yönelik önlemler için özel kurumlarõn ya da kamu kurumlarõnõn finansman sağlama olanaklarõ çok sõnõrlõdõr. Bu nedenle çevre üzerindeki baskõnõn niceliği ve türü ile olumlu ve olumsuz etkiler arasõndaki denge bölgeler ve ülkeler arasõnda büyük farklõlõklar göstermektedir. Doğal kaynaklarõn istikrarlõ bir șekilde kullanõlmasõ EU ve CCE ülkelerinde yüksek düzeyde malzeme kullanõmõ alõşkanlõğõ genel anlamda yerleşmiştir. Bu ülkeler gittikçe artan hammadde ithalatlarõ nedeniyle DAKOA ülkeleri de dahil olmak üzere diğer ülkelerde bu hammaddelerin topraktan çõkarõlmasõ ile ilgili bir çok çevre sorunu yaşanmasõna neden olmaktadõr. Rio de Janeiro konferansõndan bu yana öncelikli bir konu olarak ele alõnan doğal kaynaklarõn istikrarlõ bir șekilde kullanõlmasõ sorunu Johannesburg konferansõnda da vurgulanmõștõr. Ancak bu sorunla henüz tutarlõ ve geniș kapsamlõ bir șekilde ilgilenilmemiștir. Ancak Avrupa Birliği kõsa bir süre önce bu soruna karșõ özel bir strateji geliștireceğini bildirmiștir. Son yirmi yõlda AB ülkeleri ile AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkelerde kaynak kullanõmõ ekonomik büyüme ile aynõ oranda artmamaktadõr. Ancak hala yüksek olan malzeme kullanõmõ Rio da düzenlenen konferansta yüksek olduğu belirtilen düzeyin altõna
10 10 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu inmemiștir. AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkelerde malzeme kullanõmõ AB nin % 70 i kadar olmasõna rağmen kaynak üretkenliği AB nin % 20 si kadar olduğundan bu ülkelerin batõ ülkeleri düzeyinde bir yașam standardõna sahip olma hedeflerine ulașabilmeleri için üretkenliği artõrmalarõ gerekmektedir. Batõ, Orta ve Doğu Avrupa ekonomileri son 20 yõlda hammadde ithalatõnõ giderek artõrmakta ve dolayõsõyla hammaddelerin topraktan çõkarõlmasõ ile ilgili çevre sorunlarõ dünyanõn diğer bölgelerine yüklenmektedir. Avrupa Birliğine en çok hammadde ihraç eden ülkelerin bașõnda DAKOA ülkeleri gelmektedir. Küresel sorumluluk ülkelerin dünyanõn diğer bölgeleri üzerinde yarattõklarõ etkilerin bilincinde olmalarõnõ gerektirmektedir. Ayrõca istikrarõn bölgesel ya da ulusal değil küresel bağlamda değerlendirildiği zaman bir anlam tașõyacağõ da vurgulanmaktadõr. Ancak gerekli verilerin büyük bir çoğunluğu noksan olduğundan bu raporda küresel bir perspektif elde edilememiștir. Rakamlarla gerçekler: AB ülkeleri ile AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkelerde en önemli direkt malzeme girdisini toplamda % 24 ve % 31 lik oranlarla fosillerden elde edilen yakõtlar olușturmaktadõr. AB de kiși bașõ 50 ton olan toplam malzeme gereksiniminin yaklașõk % 40 õ doksanlõ yõllardan bu yana giderek artan ithalatla karșõlanmaktadõr. AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkelerin malzeme ithalatõ da bu dönemde % 30 luk bir artõș göstermiștir. AB nin DAKOA ülkelerinden yapmakta olduğu ithalat her geçen gün daha da artmaktadõr. Halen AB nin fiziki malzeme ithalatõnõn yaklașõk % 12 si, özellikle fosillerden elde edilen yakõtlar ve maden ürünleri DAKOA ülkelerinden yapõlmaktadõr.
11 Özet 11 Enerji Avrupa da toplam enerji tüketimi ve çevre üzerindeki baskõsõ90 larda azalmõştõr ancak enerji kullanõmõnõn iklim değişiklikleri üzerindeki etkisinin azaltõlabilmesi için fosil yakõtlara bağõmlõlõğõn azalmasõ ve enerji verimliliğinde önemli gelişmelerin kaydedilmesi gerekmektedir. Bu sektör iklim değişikliklerinin en büyük nedenlerinden biri olmaya devam etmektedir. Verimliliği artõrõcõ önlemler alõnmasõ ve geri dönüşümlü malzeme kullanõmõnõn artmasõ çevre üzerindeki etkilerin azaltõlmasõna yardõmcõ olmaktadõr ancak diğer şeyler arasõnda nükleer enerji üretiminin azalmasõ ihtimali göz önünde bulundurularak bu önlemlerin artõrõlmasõ gerekmektedir. Avrupa da sera gazõ ve asit içeren madde salõmlarõnõn en önemli kaynağõnõ enerji kullanõmõ olușturmaktadõr. Avrupa da 90 ila 99 yõllarõ arasõnda enerji kullanõmõndan kaynaklanan sera gazõ salõmlarõ ekonomik sorunlara ve Orta ile Doğu Avrupa ve DAKOA ülkelerindeki yeniden yapõlanma sürecine bağlõ olarak önemli ölçüde azalmõștõr. Ancak bu bölgelerde ekonominin düzelmesiyle toplam enerji tüketiminin yeniden artmasõ beklenmektedir. 99 yõlõnda Rusya Federasyonunda gözlemlenen enerji tüketimi artõșõ ekonomideki düzelmenin habercisi olarak değerlendirilmektedir. Temiz yakõt kullanõmõ, baca temizliği ve ekonominin yeniden yapõlanmasõ havaya asit içeren madde salõmlarõnõ önemli ölçüde azaltmõștõr ve bu sayede Avrupa nõn üç bölgesinin bu maddelerle ilgili 2010 yõlõ salõm hedeflerine ulașmasõ mümkün görülmektedir. Sektör bazõnda enerji yoğunluğu (toplam tüketim/gsmh) (toe/ milyon $) Sanayi Tașõmacõlõk Ev kullanõmõ ve Hizmet sektörü Batõ Avrupa Orta ve Doğu Avrupa On iki Doğu Avrupa, Kafkas ve Orta Asya Ülkesi Not: enerji yoğunluğu verileri sektör içi bölgesel karșõlaștõrma amacõ ile sunulmaktadõr
12 12 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu Enerji verimliliği tüm bölgelerde ve özellikle pozitif önlemlerin alõndõğõ ve ekonominin yeniden yapõlandõrõldõğõ Orta ve Doğu Avrupa bölgesinde artõș göstermiștir. Toplam enerji ve elektrik enerji üretimi alanlarõnda yenilenebilir kaynak kullanõm oranõ artõș göstermesine rağmen hala yeterli miktara ulașamamõș ve hidrolik enerji ile biyomas enerjisinin egemenliğinden kurtulamamõștõr. Diğer șeyler arasõnda nükleer enerji üretiminin azalmasõ olasõlõğõ göz önünde bulundurularak fosillerden elde edilen yakõt tüketiminin ve buna bağlõ olarak karbon dioksit salõmlarõnõn artmasõnõ önlemek amacõ ile rüzgar ve güneș enerjisi gibi yenilenebilir yeni enerji kaynaklarõnõn kullanõmõ konusunda hõzla ilerleme kaydedilmesi gerekmektedir. Rakamlarla gerçekler: Toplam enerji kullanõmõ 92 ila 99 yõllarõ arasõnda Batõ Avrupa da % 8 oranõnda artõș göstermiș DAKOA ülkelerinde ise % 26 oranõnda azalmõștõr. Böylece ortalama enerji tüketimi Batõ Avrupa da kiși bașõna 3.9toe, DAKOA ülkelerinde ise 3.2 toe olarak gerçekleșirken Rusya Federasyonu ile Ukrayna da sõnai enerji kullanõmõ ön plana çõkmõștõr. Avrupa da yenilenebilir enerji kullanõmõnõn toplam enerji tüketimi içerisindeki payõ 92 yõlõnda % 4.5 iken 99 yõlõnda % 5.6 oranõna ulașmõștõr. Șekil 1: Toplam enerji tüketimi Toplam enerji tüketimi (Mtoe) % % % Kömür ve kömür ürünleri Doğal Gaz 300 Petrol Nükleer Yenilenebilir (atık dahil) BA ODA DAKOA
13 Özet 13 Tașõmacõlõk 90 lõ yõllarda Batõ Avrupa da taşõmacõlõk sektörünün hacmi hõzla artmõştõr. Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkelerinde 90 larõn ilk yarõsõnda azalmasõna rağmen yeniden artmaya başlamõştõr. Bu sektörün hava kirliliğine katkõsõ Avrupa da politik kararlara bağlõ olarak gerçekleştirilen teknolojik gelişmeler, filolarõn yenilenmesi ve taşõmacõlõk işlemi hacminin azalmasõ sayesinde önemli ölçüde azalmõştõr. İklim değişikliği, toprağõn ve doğal yaşam alanlarõnõn bölünmesi, gürültü ve atõklar konusunda bu kadar olumlu gelişmeler yaşanmamõştõr.2000 yõlõnda Avrupa karayollarõnda den fazla insan hayatõnõ kaybetmiştir. Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkelerinde taşõmacõlõk sektörünün trendleri halen Batõ Avrupa dan daha tutarlõ olmakla birlikte gelişmeler olumsuz yönde seyretmektedir. Mevzuatõ, yatõrõmlarõ, vergileri ve diğer uygulamalarõ kapsayan entegre politik önlemlerin alõnabilmesi için taşõmacõlõk sektörünün çevre ve diğer konular üzerindeki etkisinin genel olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Tașõmacõlõk sektörü Batõ Avrupa nõn en çok enerji tüketen ikinci sektörü (toplam enerji kullanõmõnõn % 30 u) olmasõ itibariyle sera gazõ salõmlarõnda önemli bir kaynak olușturmaktadõr. Tașõmacõlõk sektörü Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkelerinde nispeten daha az enerji tüketen bir sektör konumundadõr (sõrasõyla % 22 ve % 17). Batõ Avrupa da karayolu ve havayolu ulașõmõna olan talebin artmasõ tașõmacõlõk sektörünün çevre/istikrar sorunlarõ gündeminde ilk sõraya oturmasõna neden olmuștur. Orta ve Doğu Avrupa ile DAKOA ülkeleri 90 larda tașõmacõlõk hacminde büyük bir düșüș yașamõștõr ancak Orta ve Doğu Avrupa nõn tașõmacõlõk hacmi yeniden yükselișe geçmiștir. Orta ve Doğu Avrupa da yolcu tașõmacõlõğõ hacmi 90 yõlõndaki seviyesine ulașmõștõr ve hõzla artmaya devam etmektedir. Tașõmacõlõk hacmi gibi, karayolu, demiryolu, deniz yolu ve havayolu tașõmacõlõğõnõn paylarõ da bölgeler arasõnda büyük farklõlõklar göstermektedir. Batõ Avrupa da yõllarca karayolu tașõmacõlõğõ hakimiyetini sürdürmüștür. 90 lõ yõllarõnda bașlarõnda Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin tașõmacõlõk sisteminde demiryolu tașõmacõlõğõ ile toplu tașõmacõlõğõn hakimiyeti mevcutken artõk karayolu tașõmacõlõğõ demiryolu tașõmacõlõğõnõn yerini almaya bașlamõștõr. Ancak Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinde demiryolu tașõmacõlõğõnõn pazar payõ hala Batõ Avrupa dakinden çok daha yüksektir. DAKOA ülkelerinde de demiryolu tașõmacõlõğõnõn payõ hala çok yüksektir ve herhangi bir azalma belirtisi mevcut değildir. Havayolu tașõmacõlõğõ en hõzlõ büyüyen sektör
14 14 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu konumunu korumaktadõr ve AB de havayolu yolcu tașõmacõlõğõnõn Pazar payõ (% 5) demiryolunu geçmek üzeredir. Havayolu tașõmacõlõğõnõn diğer bölgelerdeki pazar payõ hala çok düșüktür. AB de elde edilen deneyimler araçlar ve yakõtlarla ilgili mevzuatõn araçlarõn çevre, özellikle hava kirliliği üzerindeki etkilerinin azaltõlmasõnda büyük rol oynadõğõnõ göstermektedir. Ancak ekoverimlilikte elde edilen bu tür kazançlar tașõmacõlõk ve altyapõ hacminin hõzla büyümesinin sera gazõ salõmlarõ, gürültü ve doğal yașam alanlarõnõn bölünmesi üzerindeki etkilerini hafifletmekte yetersiz kalmaktadõr. Trafikteki artõșõn önlenmesi ve çevre dostu tașõmacõlõk sistemlerinin daha yüksek oranda kullanõlmasõnõn sağlanmasõ için teknolojik çözümlerin yanõsõra daha iyi bir entegrasyona sahip tașõmacõlõk ve çevre stratejilerinin uygulanmasõ gerekmektedir bunlar AB İstikrarlõ Kalkõnma Stratejisinin temel amaçlarõndan ikisidir. Otomobil üreticileri ile Avrupa Komisyonu arasõnda imzalanan ve AB pazarõna sunulan yeni otomobillerin ortalama CO2 salõmlarõnõn azaltõlmasõnõ hedefleyen ihtiyari anlașma AB araç filosunun enerji verimliliğinin % 2 oranõnda artmasõnõ sağlamõștõr. AB ayrõca ulașõmõn toplum üzerindeki dõș maliyetlerinin içselleștirilmesi gerektiğini savunmaktadõr. Bu hedefe ulașõlmasõnda yardõmcõ olacak uygulamalardan biri yakõtlardan alõnan vergilerdir; ancak vergilerin düzenli olarak artõrõlmasõna rağmen karayolu tașõmacõlõğõnda kullanõlan yakõt reel anlamda yirmi otuz yõl öncekinden daha ucuzdur. Bazõ Üye Ülkeler dõș maliyetlerin içselleștirilmesini sağlamak için çeșitli vergi ve harçlar uygulamaya bașlamõșlardõr ancak bunlarõn uygulanabilmesi için bazõ engellerin așõlmasõ gerekmektedir. AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkelerde tașõmacõlõk sektörünün kiși bașõna çevre üzerindeki baskõsõ, talebin daha az olmasõ nedeniyle AB ülkelerinden daha düșüktür. Ancak karayollarõ tașõmacõlõğõndaki hõzlõ büyüme bu ülkelerin tașõmacõlõk sektöründe AB benzeri istikrarsõz bir trende sahip olma riskini tașõdõğõnõ göstermektedir. Bu ülkelerin kõsa vadede karșõlașacaklarõ en büyük zorluk kurșun ve diğer kirletici maddelerin salõmlarõnõn azaltõlmasõna yardõmcõ olan AB çevre ve tașõmacõlõk mevzuatõna uyum sağlamak olacaktõr, ancak bu ülkelerin uzun vadede tașõmacõlõk sektörüne olan talebin ekonomik büyüme paralelinde artmasõ sorununu da gözden kaçõrmamalarõ gerekmektedir. EECA ülkelerinin kõsa vadede karșõlașacaklarõ en büyük zorluk kurșunlu benzin kullanõmõndan vazgeçmek, yakõt sübvansiyonu uygulamasõnõ terk etmek, yakõt vergileri vasõtasõyla tașõmacõlõk sisteminin kendi kendini finanse etmesini sağlamak, daha temiz yakõtlar ve araçlar kullanmak
15 Özet 15 ve daha etkili denetim ve bakõm rejimleri uygulamak olacaktõr. Uzun vadede tașõmacõlõk sektörüne olan talebin ekonomik büyüme paralelinde artmamasõnõ sağlamak en büyük zorluk olarak ortaya çõkacaktõr. Altyapõ yatõrõmlarõ tüm Avrupa nõn ulașõm politikasõnõn en öncelikli maddesi olmaya devam etmektedir. Batõ Avrupa da yapõlan yatõrõmlar altyapõnõn ve özellikle karayollarõnõn genișletilmesi konularõna yoğunlașmakta, AB ye üyelik bașvurusu yapmõș olan ülkelerde de aynõ eğilim gözlenmektedir. Avrupa yõ boydan boya kateden ve birden çok alternatife sahip olan ulașõm ağõ ve bu ağõn doğuya olan uzantõsõ Ortak Ulașõm Politikasõnõn belkemiğini teșkil etmektedir. Bașlangõçta bu yatõrõmlarõn demiryolu tașõmacõlõğõnõn bu alternatifler içerisinde ne yüksek paya sahip olmasõnõ sağlamak amacõyla yapõlmasõ planlanmaktaydõ ancak günümüzde karayollarõ demiryollarõndan daha hõzlõ bir șekilde gelișmektedir. Avrupa yõ boydan boya kateden ulașõm ağõnõn ve bu ağõn doğuya olan uzantõsõnõn tașõmacõlõk, ekonomi, sosyal yașam ve çevre üzerindeki etkilerinin genel değerlendirmesi henüz yapõlmamõștõr. Tașõmacõlõk sektörünün önemini vurgulayan Avrupa Birliği Ulașõm, Sağlõk ve Çevre Programõ mevcut faaliyetleri düzene koymak ve ulașõmda sağlõk ve çevre için bir tehdit olușturmayacak trendlerin olușmasõnõ sağlamak amacõ ile 3 yõl önce bașlatõlmõștõ. Rakamlarla gerçekler: ODA ülkelerinde yük tașõmacõlõğõ hacmi 90 larõn ortalarõndan itibaren yeniden artmaya bașlamõștõr; 90 daki seviyesine gerileyen yolcu tașõmacõlõğõ ise hõzla artmaya devam etmektedir. Özel otomobil miktarõ 90 ila 99 arasõnda ODA ülkelerinde % 61, DAKOA ülkelerinde ise % 20 oranõnda artõș göstermiștir; ancak ODA ülkelerinde kiși bașõna düșen otomobil adedi Batõ Avrupa nõn yarõsõ, DAKOA ülkelerinde ise bu değerin altõda biri kadardõr. Avrupa yõ boydan boya kateden ulașõm ağõna km uzunluğunda demiryolu ağõ ve 000 km otoyol ağõ ile genișletilmesi planlanmaktadõr. Bu ulașõm ağõnõn tahmini maliyeti 91.5 milyar EUR tutarõndadõr ve bu rakamõn % 48 i otoyollar, % 40.5 ğu ise demiryollarõ için harcanacaktõr.
16 16 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu Son on yõl içerisinde yolcu tașõmacõlõğõ talebindeki yõllõk değișiklikler % değişiklik yolcu km Demiryolu 12 Otomobil 10 Otobüs Uçak BA ODA DAKOA Son on yõl içerisinde yük tașõmacõlõğõ talebindeki yõllõk değișiklikler % değişiklik ton-km Demiryolu 10 Karayolu Uçak 5 İç su yolları BA ODA DAKOA
17 Özet 17 Yük tașõmacõlõğõnda nakliye araçlarõnõn paylarõ % İç su yolları Demiryolu Karayolu BA ODA DAKOA Turizm Avrupa nõn en hõzlõ büyüyen sektörlerinden biri olan turizm, taşõmacõlõk sektörünün büyümesinde en önemli etkenlerden biridir. Turizm ayrõca ziyaret edilen bölgelerde su sõkõntõsõ, atõk üretimi ve toprağõn bölünmesi gibi baskõlar doğurmaktadõr. Ekonomik, politik ve demografik değişiklikler turizm harcamalarõnõn hõzla artmasõna neden olmakta ancak turizmin daha istikrarlõ bir şekilde gelişmesine yardõmcõ olacak politik gelişmeler aynõ hõzla ilerlememektedir. Turizm yolcu tașõmacõlõğõna olan ve gün geçtikçe hõzla artmasõ beklenen talebin ve bu talebin çevre üzerindeki etkilerinin en büyük etkenlerinden biridir. Turizm tașõmacõlõğõnda en çok, çevreye en fazla zarar veren ulașõm araçlarõ olan otomobiller ve uçaklar kullanõlmaktadõr. Örneğin hava trafiğinin özellikle turizm sektöründeki büyüme nedeniyle 2020 yõlõnda iki katõna çõkmasõ beklenmektedir. Turizm ulașõm sektörü vasõtasõyla yaptõğõ etkilerin yanõsõra su, toprak ve enerji kullanõmõ, altyapõ, bina ve tesis gereksinimi ile çevre kirliliği ve atõk miktarõnõn artmasõ, toprağõn bölünmesi ve yazlõk ev sayõsõnõn artmasõ gibi etkenlerle çevre üzerindeki yükleri artõrmaktadõr. Bazõ popüler turizm yörelerinde bu baskõlar yerel çevrenin ciddi bir șekilde bozulmasõna neden olarak bu bölgelerin turizm açõsõndan çekiciliklerinin önemli ölçüde kaybolmasõna yol açmaktadõr. Tatil seyahatlerinin fiyatlarõ düșmeye devam etmekte ve turizmin aile bütçe içerisindeki payõ gittikçe artmaktadõr. Tatil alõșkanlõklarõ
18 18 Avrupa nõn Çevre sorunlarõ: üçüncü değerlendirme raporu değișmekte ve daha sõk ancak kõsa tatiller popüler olmaktadõr; insanlar daha sõk seyahat etmekte, daha uzak mesafelere gitmekte ve gittikleri yerde uzun süre kalmaktadõr. Deniz sahilleri en gözde tatil mekanõ olmaya devam ederken dağlar, șehirler ve sayfiye yerleri de daha alt bir seviyede hemen hemen eșit popülariteye sahiptir. Önceleri nadiren ziyaret edilen bazõ Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri ekonomik geçiș sürecine girilmesi ve sõnõr kapõlarõnõn açõlmasõyla daha cazip bir konuma ulașmakta ve turizmin gelișmesi açõsõndan büyük bir potansiyele sahip bulunmaktadõr. Ancak turizm sektörünün istikrarõna yönelik politikalarõn uygulanmasõndaki gelișmeler çok yavaș bir șekilde ilerlemektedir, örneğin sektörde ekolojik etiketleme programõ henüz çok düșük bir düzeyde uygulanmaktadõr. Rakamlarla gerçekler: Dünya Turizm Örgütü Avrupa da uluslararasõ turizmin 2020 yõlõna kadar yõlda % 3.1 oranõnda artacağõnõ tahmin etmektedir. Avrupa da yurtdõșõ seyahat giderleri ile ilgili turizm harcamalarõ 95 ila 99 yõllarõ arasõnda % 7 oranõnda artõș göstermiștir. Dünyanõn en çok turist çeken ülkesi olan Fransa da özellikler deniz kõyõlarõnda ve dağlõk bölgelerde yazlõk ev sayõsõ 90 ila 99 yõllarõ arasõnda % 10 oranõnda artõș göstermiștir. Yõllõk yurtdõșõ turistik seyahat harcamalarõ (uluslararasõ tașõmacõlõk hariç) Yurtdışına seyahat için kişi başına harcama, ABD$ 700 Kuzey-Batı Avrupa Batı DAKOA Güney-Batı Avrupa Balkanlar Orta Asya 13 katılma ülkeleri Kafkasya
19 Özet Sanayi Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri ile DAKOA ülkelerinde Batõ Avrupa ya oranla daha enerji yoğun olan sanayi sektörünün çevre üzerindeki etkisi de doğal olarak daha fazladõr. Ancak ODA ve DAKOA ülkelerinden ithal edilen ürünlere bağõmlõ olan Batõ Avrupa nõn bu ülkelerde sõnai kirlilikten kaynaklanan çevre sorunlarõnõn sorumluluğunun bir kõsmõnõ üstlenmesi gerekmektedir. Mevzuatta, teknik standartlarda ve diğer konularda en iyi uygulamalarõn paylaşõlmasõ Avrupa da çevre performansõnõn iyileştirilmesine yardõmcõ olacaktõr. Endüstriyel üretim tüm Avrupa da hõzla büyümekte ve endüstri tüm bölgelerde en önemli sektörlerden biri olmaya devam etmektedir. Ancak endüstrinin ekonomi içerisindeki payõ Batõ Avrupa da Orta ve Doğu Avrupa ve EECAA ülkelerine oranla daha küçüktür ve azalmaya devam etmektedir. Ekolojik verimlilik ve enerji verimliliği kõsmen doğrudan yapõlan iyileștirmeler, kõsmen de üretim sektöründen daha az enerji yoğun olan hizmet sektörüne geçiș nedeniyle gelișme göstermektedir. Orta ve Doğu Avrupa da enerji verimliliği Batõ Avrupa dan daha yüksek bir hõzla artmasõna rağmen halen Batõ Avrupa seviyesine ulașamamõștõr, DAKOA ülkelerinde ise sanayi sektörü Batõ Avrupa dan yedi kat daha enerji yoğun olma özelliğini korumaktadõr. Bu durum Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri ile DAKOA ülkelerinde üretime verilen büyük önemi yansõtmaktadõr. Batõ Avrupa nõn karșõ karșõya bulunduğu en büyük zorluk, özellikle üretim sanayiinin çevre kirliliğine en fazla katkõda bulunan sektörlerinin (madencilik, kimya) ortalama büyümenin üzerinde bir hõzla büyüdüğü ve düșük maliyetli teknik iyileștirme önlemlerinin tümünün uygulandõğõ göz önünde bulundurulduğunda, bir yandan çevreyi daha iyi bir șekilde korurken öte yandan sanayi üssü konumunu sürdürebilmektir. Yük tașõmacõlõğõndaki büyüme göz önünde bulundurulduğunda, tașõmacõlõk sektöründe sanayi üretiminden kaynaklanan talebin ilgi bekleyen bir sorun teșkil ettiği görülmektedir. Toprağõ kirleten sabit kaynaklar genellikle üretimi durdurulmuș olan sanayii tesislerinden, geçmiște yașanan endüstriyel kazalardan ve hatalõ bir șekilde boșaltõlan sanayii atõklarõndan olușmaktadõr. Orta ve Doğu Avrupa Ülkelerinde sanayiinin çevre performansõnõn üyeliğe kabul süreci için gereken standartlara yükseltilmesi için büyük yatõrõmlar yapõlmasõ gerekmektedir. DAKOA ülkelerinde en