- bu başlıkta
- bakın dur
- sırala
- #kültür sanat
- çoğu kaynakta "film noir" (fransızca kara film demek) diye de geçer. 40'lı yılların amerikası gibi ortamlarda geçer genellikle. çoğu mutsuz sonlarla biter. tüm atmosfere bir siyahlık, bir betlik hakimdir. izlemesi yorar ve üzer insanı.
başlığın "kara film" iken "film noir" olarak değiştirilmesi üzerine gelen zorunlu edit: e amına koydunuz girinin ama? neyse ilk cümleden sonrası yine idare ediyor.
- sigara dumanı,femme fatale,karizmatik dedektif,suç,yağmur gibi vazgeçilmez unsurları olan,karanlık soğuk ortamlarda geçen, şehir hayatının çürümüşlüğünü anlatan filmlerdir.artık bu tiplere neo-noir denio.
- (bkz: kara film)
- çoğu siyah beyaz çekilir. siyah beyaz çekilmeyenler ise inatla siyah beyaza çevrilir. iyi ve kötü arasında kalan gizemli karakterleri vardır, bol bol chiaroscuro görürsünüz. bu filmlerin görüntü yönetmenleri de çoğu zaman adının sonunda asc bulunan, her türlü ışık kullanımını mükemmelleştiren insanlardır. bu yüzden obsesif bir biçimde sinematografiye bakarak izlediğinizde hastası olabileceğiniz yüzlerce film noir vardır.
(bkz: neo-noir)
- günümüze en yakın tarihli ve en belirgin örneği coen kardeşlerin 2001 yapımı 'orada olmayan adam' (the man who wasn't there) adlı yapımıdır.
- kökleri alman dışavurumculuğuna* dayanmaktadır. birinci dünya savaşındaki nazi baskısı ile zorla göç ettirilen almanya'da yaşayan yabancı yönetmenler , kendi teknikleri ile abd'de bu akımın temellerini atmıştır. fransız şiirsel gerçekçilik* akımı ve italyan yeni gerçekçiler* 40lı yıllardan önce bu akıma şeklini vermiştir. adının fransızca olmasının nedeni de, zamanında series noir adı altında abdli yazarlardan çevrilen suç konulu roman serisinin *, fransada çok büyük ilgi toplaması ve terimin daha sonra günlük hayata geçmesidir.
kaynak:
-film noir: a bibliography of materials in the uc berkeley library http://www.lib.berkeley.edu/...
-wikipedia
-a guide to film noir genre , roger ebert / january 30, 1995 http://rogerebert.suntimes.com/...
(bkz: 201 gibi giri girmek)
- son dönemlerdeki en iyi örneği için (bkz: oldboy)
- kara film'lerdeki suç, şiddet ya da aç gözlülük öğeleri toplumdaki kötülüğün gizli çatışma eğilimiyle birlikte sinemaya metaforik bir yansımasıdır.
klasik film noir'ın ruh hali; melankoli, yabancılaşma, kasvet, düşüş, pesimizm, belirsizlik, ahlaki çöküş, kötülük, suçluluk ve paronayadır. kahramanlar ya da antikahramanlar, çökmüş karakterler veya hainler, serseriler, duygusuz dedektifler; polisler, gangsterler, hükümet çalışanları, ruh hastaları, savaş gazileri, önemsiz suçlular ve katillerden oluşur. bu kahramanlar çöküşün ve şiddet içeren suçların kasvetli dünyasından gelen çoğu zaman ahlaki ikileme düşmüş insanlardır. diğerlerinden farklı olarak obsesif, hüsnü kuruntulu, tehditkar, şeytani, korkmuş ve korkularından dolayı yalnız kalan, hayatta kalmak için uğraşan ve eninde sonunda kaybedenlerdir. klasik film noir ıı. dünya savaşı sırasında ve sonrasında gelişir. savaş sonrası korku, pesimizm ve şüpheciliğin sinemaya yansıması film noir'ın gelişiminde büyük bir etkiye sahiptir.
- konularının vazgeçilmez çekirdeğini , bir insanın öbür dünyaya ya da bir meleğin dünyaya yaptığı ''fantastik yolculuk'' gibi konuların oluşturduğu , ölümün ve doğa üstü olayların bir korku değil , ahengin ve uyumun bir araya geldiği bir ütopya oluşturduğu film türü.
- (bkz: double indemnity)
- türün başta gelen örnekleri örnekleri:se7en,mulholland drive,chinatown,pulp fiction,lost highway,blue velvet,dark city...
- chain smoking'in anlam bulduğu filmlerdir.
- abd'de savaş sonrası art arda çevrilen kara filmler alman dışa vurumcu sinema sından esinlenerek yapılmıştır.bu filmlerin önde gelen özelliği görüntülerindeki yalınlıktır.kara film yapımcıları, karanlıktan korkmamak gerektiğini bilakis karelerdeki karanlık anların görüntünün en önemli yerleri olduğunu söyleyerek ışıklı ve ışıksız alanlar arasındaki karşıtlıktan yararlanarak görüntünün derinliğini arttırmaya çalışırlar.
- film noir-türkçeye çevrilmiş ismiyle kara film dediğimiz tür, amerika'da ortaya çıkmıştır. "hard boiled" edebiyatının ürünlerinden beslenen amerikan sineması teknik ve konu açısından benzer ürünler vermiş fakat bunları yeni bir türün oluşumu olarak adlandırmamıştır. film noir kavramı fransızların bulduğu bir kavramdır ve ingilizce kaynaklarda da aynen, tercüme edilmemiş haliyle geçer. bu yüzden "kara film" kelimesinin kullanımı hususunda tereddütler vardır. hatta film noir'ın bir tür olup olmadığı da tartışılır. bazıları onu filmin tonlandırılma derecesiyle ifade eder. burada tonlandırma dediğimiz şey filmin belirlenmiş noir kıstaslarına uygunluğunu ifade etmeye yarayan niceliktir.
film noir dediğimizde ele almamız gereken konular femme fatale, hard boiled edebiyatı, dışavurumculuk, sahnelerdeki ışık kullanımı, sigara, voice over, flash back, karakter ve onun subjektif dünyası...
hard boiled edebiyatının ürünleri film noir'in temelini oluşturur. savaşa girmiş amerika'da hükümetin yaptırdığı propaganda filmlerinin haricinde de sinema yapmak isteyen insanlar vardı ve onların çekimleri roosevelt tarafından engelleniyor, çektikleri sansürleniyordu. sokakta yaşam ise asla yansıtılan kadar kolay değildi. insanlar gerçeğin yansıması olan karamsarlığı görmek istiyordu. bu yüzden film noir'ın temelini oluşturan dedektif öyküleri şekil değiştirdi. artık daha gerçektiler. eskiden sherlock holmes gibi insani yanı zayıf idealize kahramanlar vardı. insanlarla temasta bulunmaktan çok olayı mekanik bir süreç gibi düşünür olayın insani yönünü pek de umursamazlardı. inzivaya çekilip bulmacanın parçalarını birleştirir, olayı da çözerlerdi. fakat hard boiled'tan sonra karakterler savaş döneminin etkisiyle şekillendiler. artık karakterler olayın içindeydiler. ayrıca kendilerinin de problemleri vardı. şehrin dokusunu,sosyal sorunları çok iyi biliyorlardı. artık taraflar da keskin çizgilerle ayrılmıyordu birbirinden. dedektiflerin de sorunları vardı ve bu onları ideal modelden uzaklaştırıyordu. artık beyaz değil griydiler. pek paraları yoktu, kötü giyiniyorlardı, gelecekleri belirsizdi ve bunların yarattığı karanlık, suç dünyasının karanlığıyla iç içe geçtiğinde neredeyse aralarındaki çizgi ayırt edilemez bir hal alıyordu. kent içinde yalnızdılar ve bazen tek dostları peşlerinde oldukları suçlular oluyordu.bu zor bir hayattı ve zor hayatlar korkutucu nesneler, karanlık sokaklarla ifade ediliyordu.
femme fatale dediğimiz kadınlar kahramanımızın(daha doğrusu anti-kahramanımızın) hayatını daha da zorlaştıran karakterlerdi. savaş sonrası dönemde erkekler savaş dönüşü psikolojisindeydi ve bazıları da sakatlıkları dolayısıyla fiziksel yetersizliğin getirdiği bir kimlik bunalımı yaşıyordu. bunların hepsi erkeğin topluma adaptasyonunu zorlaştırıyordu. bunun haricinde onlar yokken kadınlar çalışmış ve statüsünü yukarıya çekmişti. ayrıca savaştan dönenlerin aldatılmış olma ihtimalinin de etkisi erkek psikolojisinde hakim etkenlerden biriydi. bunun sonucunda femme fatale adı verilen yuva yıkan,baştan çıkaran,erkeklerin hayatına mal olan olan kadın ortaya çıkmıştır.
voice over dediğimiz üst ses kavramı anlatıcının hikayesini kendi ağzından dinlememiz anlamına gelir.film noir'larda da kullanılan bir yöntemdir ve protagonist'in içinin karanlığını seyirciyle buluşturur.flash back'ler ve halüsilasyonlarla anti-kahramanın subjektif dünyası yansıtılır.
sahnelerde ışık kullanımı aydınlık ve karanlık arasındaki keskin ayrımı yaratmaya yöneliktir. dışavurumcu atmosfer bu şekilde yansıtılmak istenir. soyut anlamlar, kişinin duygu dünyasının yansıması önemlidir.
yine film noir'lerde sıklıkla kullanılan bir diğer öğe de sigaradır. ortamın belirsizliğine ve kasvetine katkıda bulunur. femme fatale'nin ağzında ise bir iktidar simgesi haline gelir.
film noir daha sonraki dönemlerde , bu ve benzeri özellikler ışığında neo noir, future noir(techno noir) gibi kavramlar yaratmada kaynak olarak kullanılmıştır. son dönemlerden coen kardeşler, david lynch, david fincher, oliver stone gibi ünlü isimlerin filmlerini sanırım örnek olarak verebiliriz.
- ingmar bergman filmleri
- insanı sigara içmeye özendiren filmlerdir.
- dedektifleri, ikircikli kadın karakterleriyle günümüze ismini kazımış film türlerindendir.
film noir karakterizasyonu çok zor hatta imkansız bir türdür. film noir üzerine birşey okumak isterseniz çoğu yazarın önce, 'film noir nedir?' sorusuyla başladıklarını görürsünüz. tesadüf değildir bu durum, öyle ya ne olduğunu belirtmeden sınırları belli olmayan birşeyi açıklayamazsınız.
ben de kendimce şöyle tanımlıyorum film noir'i, iyi-kötü karakter psikolojilerinin belirsizleştiği, insan doğası ve içgüdülerinin önplana çıkarıldığı, herhangi bir iç ya da dış uyaran (dedektif, sevgili, tutuklanma korkusu, çıkar kaygısı vb.) ile karakterlerinin dönüşüme uğradığı filmlerdir.
bu nedenle net bir iyi ya da kötü bulamazsınız kara filmlerde, bol bol sürpriz vardır. suç ve suçun doğası alenen ortada bile olsa.
bu da kara filmleri, suçlunun direkt olarak adalete teslim olduğu, herkesin mutlu mutlu yaşadığı, işte şerefsiz katil diye ahan diye gözümüze sokulduğu klasik hollywood sinemasından ayıran bir noktadır.
- herkesin aklına max payne ile kazınmış hadisedir. fakat film noir atmosferi sadece ; kapalı ve kasvetli hava, yağmur, new york ve uzun deri ceketten ibaret değildir. film noir olayının en sağlam ve hatırda kalan örneklerinden biri, l.a. confidential'dır. film gayet, açık havada ve los angeles'ta geçmektedir. tabi kapalı hava ve yağmur, yine filmde vardır fakat anlatılmak istenen hikaye kurgusudur. film noir bunu amaçlar. yani birnevi, kimin eli kimin götünde belli değil olayıdır. dedektiflik hadisesi tamamen karmaşaya dayanmıştır. herkes katil ve herkes hain olabilir.
zaten rockstar games'in, max payne 3'ün ilk ekran görüntüleri yayımlandıktan sonra " film noir atmosferi için, new york'a ve kapalı havaya gerek yok. " demesindeki gücü l.a. confidential filminden almıştır. tek isteğim gta serisine benzetmesinler, max payne'in orjinalliği oyunda kalsın.
- özellikle plan farkılılkları ve ışık kullanımıyla diğer türlerden ayrılan bir türdür.
akım değil türdür (özellikle yazıyorum bunula ilgili hala çatışmalar söz konusudur)
son yıllarda klasik film noirin en belirgin örneği frank miller yapımı sin cty dir.
yukarıda yazılı örnekte filmin kodları ders anlatırcasına işlenmiş açıklıktadır. hatta biraz daha açıktır.
atmosfer özellikleri, karakter özellikleri, kamera kullanımı, kara fiml kodlarının kulanımı ve bu kodlara destek veren öğelerin gözün içine sokula sokula kullanımı (sigara, araba, famme fatal, detay plan küçük objeler) filmi türle bağdaştıran ağır örneklerdir.
- hastasıyım.
konunun uzmanı değilim, hatta bazı şeylerden hiç anlamam, ama uzun zamandır ilgimi çeken bu türün bazı klasik (ve güzel) örneklerine başlangıç düzeyinde yaklaşıyorum. siz de yaklaşın, mümkün olduğunca spoiler ihtiva etmez:
--- the maltese falcon ---
normal şartlarda ve oda sıcaklığında bir kara filmin* olmazsa olmaz özelliklerinden "izleyiciyi kapanış sahnesine kadar merakta ve tetikte bırakma" aksiyonu bu filmde net bir şekilde karşınıza çıkacaktır. kalburüstü tüm kara film örneklerinde bunu görmek zaten mümkün, ama 1940'lar ve 50'lerde çekilen filmlerin ve yazılan senaryoların 21. yüzyıl insanını çok da zorlayabileceği söylenemez. zira biz sherlock holmes öyküleriyle büyümüş, the usual suspects'i hatmetmiş, memento'yu ilk izleyişte çözmüş, se7en'ı çerez diye izlemiş şahane insanlarız. (şaka lan şaka, çoğumuz zihinsel özürlülük sınırlarında yaşıyoruz.) bu bağlamda bu filmdeki dönüm noktaları günümüze göre biraz ilkel görünse de sam spade'in özünde neler hissettiğini, geçmişini, geleceğini, taraf tutup tutmayacağını, tutarsa hangi tarafı tutacağını, heykelin akıbetini, esas oyunu kimin oynadığını, kimin bu işten kârlı çıkacağını filmin sonlarına kadar çözemeyecek olmamız (hatta bu saydıklarımdan bazılarını film bittiğinde bile çözemeyecek olmamız) filmi çağdaşlarından bir adım öteye taşıyor.
ölü köpek gözleri ve ağzından bastıra bastıra çıkardığı her kelimeyle, ve hatta kelime tasarrufuyla, aktör humphrey bogart (ve canlandırdığı karakter sam spade) bu filmi sürükler. hemen bir replik gelsin buraya:
sam spade: beni öldürürsen kuşu nasıl ele geçireceksın? peki beni öldürmeyi göze alamayacağını bildiğimi varsayarsak, kuşu elimden almak için beni nasıl korkutmayı düşünüyorsun?
--- the third man ---
bu filmin en belirgin özelliği karakterlerin sıradan, hatta "karikatürize edilmiş" diyebileceğimiz kadar sıradan olmaları. hatta öyle ki, tüm karakterler filmin esas oğlanı olan amerikalı bir "ucuz roman yazarı" holly martins'in kaleminden çıkmış gibidir. fakat karakterleri sıradan olmaktan çıkaran şey, 2. dünya savaşı sonrasında dört ayrı yönetim bölgesine ayrılmış, her türlü hinliğin ve cinliğin döndüğü viyana'da yollarını bulma çabası olarak göze çarpar. savaşta yaralanan şehrin kendisi, kimin hangi amaca hizmet ettiğinin belirsizliği, karakterlerin komik olacak kadar keskin düşüncelere sahip olmaları ve harry lime rolüyle orson welles ile holly martins rolüyle joseph cotten filmi sırtlayıp götürmektedir. "arkadaşım ölmüş lan?! alala, nasıl ölmüş ki? yoksa öldürülmüş mü? kim yapmış, romanyalı kuntin mi yapmış? yoksa rusların mı parmağı var? ingiliz kolluk kuvvetleri bir şey mi saklıyor?" soruları bugünün gerilim meraklılarını kesmeyecek olsa da filmin ilerlemesini sağlar.
ayrıca, kafa sikmeyen ender kara film esas kızlarından anna schmidt'e* buradan sevgilerimi yollardım da ölü kadın ne yapsın sevgimi?
replik iyidir replik:
harry lime: o kadar da karamsar olma. durum o kadar da kötü değil be. adamın birinin dediği gibi, italya'da 30 yıl süren borjiyaların hükmünde savaş, korku, cinayet ve kıyımdan başka bir şey yoktu ama michelangelo'yu, leonardo da vinci'yi ve rönesansı da italyanlar yarattı. isviçre'de kardeş sevgisi vardı, 500 yıllık bir demokrasi ve barış geleneği, ama onlar ne yaratabildiler: guguklu saati!
--- double indemnity ---
ba ba ba, ismi bile olacakların habercisi: "çifte tazminat." halbüsü normal tazminat olsa alır, cebine indirir ve yürüyerek gidersin. ama fazlasını istersen olaylar karışır.
"kadının biri kocasını öldürüp kaza süsü vererek kocasının kaza sigortası tazminatını ele geçirmeyi planlar fakat..."
şu yarıda bıraktığım cümleyi konusu haline getirmiş onlarca, yüzlerce film vardır, size de tanıdık geldiğine eminim. işte bu konuyu popüler hale getiren film budur. "senin benim gibi (şaka şaka, senin gibi.) sıradan bir insan aşk, seks ve para vaadiyle nasıl en ince ayrıntıya bile dikkat eden bir katile dönüştürülür?" sorusu filmin odak noktalarından biri. bu noktada fred macmurray, walter neff karakteriyle günümüz sinemasına bol miktarda malzeme bırakmıştır. yine aynı yerden yola çıkarak söyleyebiliriz ki, filmin diğer odak noktası da femme fatale karakterinin standartlarını belirleyen phyllis dietrichson karakteriyle barbara stanwyck'tir.
bir replik şart:
walter neff: tamam, onu ben öldürdüm. onu para ve bir kadın için öldürdüm. ama ne parayı ne de kadını elde edebildim. ne kıyak iş be!
***
3 örnek yeter şimdilik. fakat meraklılara şu filmlere de bir göz atmalarını öneriyorum. naçizane:
(bkz: sunset blvd.)
(bkz: the big sleep)
(bkz: the night of the hunter)
(bkz: the asphalt jungle)
(bkz: the naked city)
(bkz: deadly is the female)
(bkz: the collector)
not: üşenmeyip bir ara da neo noir konusuna değineceğim. o daha da sürükleyici. niye?
a) orada kavramlar, temalar, konular ve senaryo daha karmaşık.
b) orada başrollerdekiler kadar yan rollerde görev alanların da oyunculukları biçimli.
c) orada, klasik kara filmde göremediğimiz bir şey daha var: seks.
- karanlık ilişkiler,
birbirinin kuyusunu kazan adamlar,
suçla içiçe bir toplum,
melek yüzlü şeytan kadınlar(arabesk tanımlama),
dürüstlükle, suç toplumunun hayatta kalma kriterleri arasında gidip gelen bir dedektif
ucuz ve basık odalar
dar ara sokaklar
sigara, duman altı mekanlar
şiddet, silah
türün başlıca fenomenleridir.
hikaye beklenmedik şekilde ilerler. simülakr karakterler bulunmaz ve kötü sonla biter. teknik olarak karanlık bir etki bırakmak adına ışıklandırma çok cılızdır. zaten bol bol gece çekimi yapılır. ayrıca duman efektleri. zaten amaçta insanın içindeki kötülüğe vurgu yapmaktır.
yeni başlayanlar için eskilerden bir kaç öneri:
(bkz: the big sleep)
(bkz: maltese falcon)
(bkz: double indemnity)
(bkz: the third man)
(bkz: touch of evil)
(bkz: chinatown)
- klasik dönem kara filmleri (the third man, the maltese falcon, double indemnity, touch of evil, sunset blvd.) sonrası gelişen psiko ve neo-noir alt türü de bulunmaktadır. chinatown, taxi driver, blue velvet ve coenlerin miller's crossing'i muhakkak izlenmesi gereken neonoir yapımlardır.