Çağdaş bilim bütün canlıların cansız, akılsız ve bilinçsiz atomlardan çıktığını ve yalnız onlardan oluştuğunu iddia ediyor. Ne kadar büyük bir iddia değil mi? Bazılarına göre çok da saçma! Ama ilginç olarak bütün hayvanlarda bizim bilinç dediğimiz ve kısaca çevrenin farkına varmak olarak tanımlayabileceğimiz bir yetinin var olduğunu biliyoruz. Onların yalnız cansız, akılsız ve bilinçsiz atomlardan oluştuklarını da biliyoruz.
Peki ama bu yeti neden var? Kökeni nedir? Bilinç maddenin nasıl bir davranış biçiminin veya biçimlerinin ürünüdür? Cansız ve akılsız atomlar bir araya gelince nasıl oluyor da akla ve bilince kavuşmaktadırlar? Bilinci atomcu dünya görüşü olan materyelizmle nasıl açıklayabiliriz? Açıklayabilir miyiz? Soyut bir kavram olan bilinç maddenin nasıl bir davranış ürünü olarak ortaya çıkmaktadır? Ve neden?
İsterseniz hep birlikte atomlardan başlayalım. Hidrojen ve oksijen atomlarını ele alalım. Hidrojen evrendeki en yaygın atom. Bütün elementlerin yüzde 75'ine yakınını oluşturuyor. Oksijen de oldukça yaygın bir element. İki hidrojen atomu ile bir oksijen atomu bir araya gelince su ortaya çıkıyor. Su moleküllerinin davranışlarını inceleyerek gelişmeleri izleyelim. Bakalım gerçekten bu moleküller aptal ve akılsız mı?
Tek bir su molekülü imgeleyelim. H2O. Tek başına ortaya çıkamaması yanı sıra, hiçbir davranış özelliği de yoktur bu molekülün. Birkaç milyon su molekülü bir araya gelince bir damla oluşturur. Damla oluşturan su moleküllerinin davranışı birden değişmektedir. Su damlası yüzey gerilimine sahip olur ve tek bir su molekülünden çok daha farklı bir dizi davranışlar sergilemeye başlar. Herşeyden önce tek başına ne sıvı, ne gaz, ne de katı olan tek su molekülü bu şekilde çoğalınca ortama bağlı olarak çesitli nitelikler kazanarak katılaşmakta, sıvılaşmakta ve buharlaşmaktadır.
Bir bardak su alalım. Bu suyun bardak içindeki davranışları, damla olarak davranışlarından çok farklı olacaktır. Kenarlarda damlaların yüzey gerilim özelliklerini gösterirken, diğer yerlerde daha serbest davranışlar sergileyecektir. Akacaktır. Bardak ters çevrilirse yere dökülecektir ama yine bardağın içinde bir miktar su kalacaktır. Bu haliyle su damla gibi davranma niteliğinden fazla birşeyler kaybetmemiştir. Ona ek olarak bazı yeni davranış biçimleri kazanmıştır.
Arka bahçenizde bir havuz düşünün. Bardaktan daha büyük bir su birikintisi düşünün yani. İçine girebilirsiniz. Üzerinizde suyun basıncını hissedersiniz. Havuzun duvarlarına basınç uygulayan bu su içinde yüzerken dalgalar oluşturursunuz. Dalgalar kenarlara vurur. Bu su buharlaşır. Arada bir kaybolan suyun yerine yenisini koymanız gerekir.
Daha geniş bir su birikintisi, bir göl, imgeleyelim. Bu gölde suyun davranışları havuzdakinden daha farklı olacaktır. Gölün üzerinde bulunduğu topografiye göre suyun akıntılar ve girdaplar şeklinde bazı hareketleri olacaktır. Büyüklüğüne göre göl çevreyi etkileyecektir. Büyükse yörenin iklimini bile değiştirebilecektir. İçinde hayvanlar ve bitkiler yaşayacaktır. Kendine göre bir eko sistemi oluşturacaktır.
Denizlerde göllerdeki bu durum abartılarak devam edecektir. Dalgalar daha yüksek olacak, çevrede iklim bu geniş su birikintisinden çok daha fazla etkilenecek ve çevrenin eko sistemi de ona göre zengin bir görünüş arzedecektir. Göllerin yanı sıra bu keresinde daha büyük dalgaların dövdüğü sahil önem kazanacak ve orada yaşayan bazı canlılar sahilin alacağı şekilden ve sahilin doğasından sorumlu olacaklardır.
Okyanuslardaki durum denizlerdeki durumun abartılmış şeklidir. Ayrıca kasırgalar ve tayfunlar şeklinde fırtınalar ortaya çikacak, okyanuslar yalnız sahilin ve komşu kara parçalarının değil, bütün dünyanın iklimini etkileyeceklerdir.
Bütün bunlardan ve fazlasından cansız, bilinçsiz ve akılsız su molekülleri sorumludur. Onlara akılsız deyip duruyoruz ama, akıllı veya bilinçli olduklarını düşündüren bazı davranışlar sergilediklerini yadsıyamıyoruz. Eğilimini bilmediğimiz bir patikada eğilimin yönünü biz hislerimizle saptayamazken, bir kova akılsız ve bilinçsiz su bize hangi tarafın diğer taraftan 1 mm daha alçak olduğunu bilecek, yola dökülen bir kova su, yolda eğilimin ne tarafa doğru olduğunu bize gösterecektir.
Bilincin evrilerek kazanıldığını biliyoruz. Çünkü canlılarla ilgili her özelligin evrilerek kazanıldığını biliyoruz. Bunun bir istisnası olmadığını da biliyoruz. Bilinç de evrilerek kazanılmalıdır diyoruz. Bilincin kökenini bulmak için yaşam filmini geriye doğru çevirerek inceleyelim. Zamanda geçmişe gidelim yani. Ama bu evrimsel süreci geriye ne kadar götürebiliriz? Bitkilere kadar götürebilir miyiz? Ben daha da öteye götürmek istiyorum..
Bakterilere kadar götürebilir miyiz? Ben onla da tatmin olmuyorum. Bilinci daha da ilkel bir düzeye indirgemek istiyorum.
Bilinci moleküler düzeye, atomik düzeye, hatta atomaltı düzeye kadar indirgeyebilir miyiz?
Bilinci çevreyi tanıma ve farketme olarak tanımlarsak her canlıda ilkel düzeyde de olsa bir bilincin olduğunu kabul etmiş oluyoruz. Bakteriler bile çevrelerini tanırlar ve ona uygun davranışlar sergilerler. Bakteriler bilinçsiz ve akılsız atom ve moleküllerden oluşmuşlardır. O halde atomların ve moleküllerin de içinde bulundukları ortamı anlayıp anlamadıklarını ve o ortama uygun davranışlar sergileyip sergilemediklerini sorgulamamamız için bir neden olmamalı, değil mi?
Bilinç hakkında bazı yanlış düşünceler var. Bilinç istemli hareket edebilme yeteneğidir şeklinde bir yorumu kabul edemeyiz. Burada yaptığımız hareketin farkında olduğumuz için onu istemli olarak nitelendiriyoruz. Oysa o hareketi yaptığımızın farkında olsak da olmasak da, onu yapıyoruz. Yapmak zorundayız. Refleksler bunun güzel örnegi. Ayrıca günlük yaşamımızda farkında olduğumuzu farketmediğimiz binlerce hareketi yapıyoruz. Ancak üzerinde düşününce farkettiğimizi anlıyoruz. En basiti yürümemiz. Adımlarımızı istemli mi atıyoruz? Yoksa atmamız gerektiği için mi atıyoruz? Her ikisi de mümkün. Ama adımlarımızı saymadığımız ve kontrol etmediğimiz zaman onları bilinçiz olarak attığımızı söyleyebilir miyiz? Bir yerde amaçsız, bilinçsiz yürüyen bir insan gördünüz mü hiç? Gördüğünüz o insan normal insan sayılır mı?
Bilinçli hareket etmenin farkında olmaktan öte bir özelligi var. O da o hareketi yapmamızın zorunluluğu. O hareketi yapmak zorundayız. Sorun yürümek ise, yürümek zorundayız. Yemek yemekse, yemek yemek zorundayız. Bilinçli olduğumuz için yemek yemiyoruz.Yemek yemeden yaşayamadığımız için yemek yemek zorundayız.
Ayrıca istemek, arzu etmek ve farkında olmak bilinç üstü yetilerdir. Ben burada bilinci sadece çevrenin farkında olmak anlamında kullanıyorum. Çevrenin farkında olduğumuzun farkında oluruz veya olmayız. Orası temel bilinçsel niteliklerle ilgili olmayan bir durumdur.
İnsan korteksi farketmese de beynin diğer bölümleri çevreden sürekli olarak kendilerine gelmekten olan uyarıları alırlar ve değerlendirirler. Her saniye beynimize vücudumuzdaki reseptörlerden onbinlerce uyarı akmaktadır. Beynin subkortikal yöreleri onları işlerlerler ve onlara uygun davranışlar sergilemeleri için onların kaynak aldığı vücut yörelerine uyarılar gönderirler. Onların bilinçsiz tepkiler olduklarını ileri süremeyiz. Bu bağlamda bilinçli davranışları çevreden gelen uyarılara uygun davranışlar sergilemek olarak tanımlayabiliriz.
Kimyasal reaksiyonları yakından incelerseniz, tepkileşen moleküllerin yalnız birbirlerini tandıklarını (birbirlerinin farkında olduklarını) değil, aynı zamanda birbirleri ile değişen koşullarda değişik şekillerde tepkileştiklerini de görürsünüz. 20 derecede yoğun bir tepkileşme gerçekleşirken, 0 derecede moleküller birbirlerine aldırış bile etmeyebilirler. Bu durumu nasıl açıklayacaksınız? Moleküller çevreleri ile ilgili bazı niteliklerin farkındadırlar şeklinde açıklayabilir misiniz? Başka nasıl açıklayabilirsiniz?
Moleküller hiç kuşkusuz ortamla ilgili bazı nitelikleri de farketmekte ve onlara uygun tepkiler göstermektedirler. Bu ilkel düzeyde olan bir bilinçtir. Moleküllerin seçeneği değildir bu farkındalık. Bir zorunlutur. Farkedilen ve tepki gösterilen bu nitelikler moleküller arasında mevcut ısı farkları da olabilir, basınç farkları ve diğer farklar da. Ortamda bulunan diğer moleküller de bu tepkileşmeyi etkileyebilirler. Çevrede bulunan moleküllerden bazıları iki molekülün tepkileşmesini hızlandırırlar, bazıları yavaşlatırlar.
Bakteriler de çevrelerini tanırlar. Bazı ortamlarda etkinliklerini durdururlar. Çoğalmazlar. Beklerler. Ve koşullar iyice kötü ise, tohuma (spora) kaçarlar ve bazan yüzlerce yıl uygun koşulların oluşmasını beklerler. Bazı ortamlarda ise şımarırlar, sere serpe yayılır ve hızla çoğalırlar.
Bakterilerde ve atom ve moleküllerde bilinçden bahsedebilir miyiz?
Biz bilinç teriminden çevrenin farkında olmayı kastediyoruz. Bu bilincin en yalın tanımıdır. En temel düzeyde atom ve moleküller birbirlerini yalnız tanımakla yetinmezler, aynı zamanda koşullara uygun tepkileşmelere bile girerler. Bakteriler daha ileri bir düzeyin habercisidirler.
Peki insanda bilinçden hangi beyin yöreleri sorumludur?
İnsanda uyanıklıktan ve bilinçli olarak çevrenin farkında olmaktan ilginç olarak korteks sorumlu değildir. Korteks sadece kendisine gönderilen uyarılar aracılığı ile çevrenin farkına varmaktadır. Korteksin bütün yaptığı farkına varmanın farkına varmaktır. İnsanda uyanıklıktan ve farkında olmaktan sorumlu tek bir merkez yoktur. Beyinde beyin sapı ile omuriliğin üst kısmı arasında yer alan ve retiküler formasyon denen bir yapı vardır. Orada yaygın olarak dağılmış olan hücreler uyarılarını beynin çesitli yerlerine gönderirler. Bu arada korteks de oradaki hücrelerden uyarılar alır. Ve inssan çevresinin farkına vardığının farkına varır.
Retiküler formasyondaki hücrelerin zedelenmesi durumunda hasta komaya girer ve korteksin kendisi ve diğer beyin yöreleri ile olan ilişkileri sağlıklı bile olsa, retiküler formasyondaki nöronlardan uyarı alamadığı için çevrenin farkına varamaz. Küçücük bir yerin zedelenmesi büyük klinik belirtilere neden olabilir.
Başka bir deyişle bilinçten dimağ da denen kortikal beyin yöreleri sorumlu değildir. O yöreler sadece kendilerine ulaşan sinyalleri doğru yorumlamakla yükümlüdürler. Çevrenin asıl farkına varan nöronlar, çok daha ilkel bir yer olan beyin sapının retiküler formasyonunda yer alırlar.
Beyin ölümü denen ölümde aslında yalnız korteks ölmüstür. Diğer beyin yörelerine hiç bir şey olmamıştır. O yöreler insanın yaşamı için korteksden çok daha önemlidirler. Beyin ölümü gerçekleşen insanlardan bazılarının, akut hecmeyi atlatabilirlerse, yıllarca yaşadıklarını biliyoruz. O hastalar normal olarak soludukları, kalbi normal olarak çalistigi ve her türlü bitkisel işlevleri normal olarak devam ettiği halde, çevreden beyne ulaşan sinyalleri algılayamazlar. Hatta beyin ölümünden önce hamile iseler, hamilelikleri devam eder ve zamanında normal doğum yaparlar. Beyindeki merkezler çevrenin ve vücudun bitkisel işlevlerinin farkında olmasalardı bütün bunlar mümkün olamazdı. Hasta elbette çevresinin ve içinde bulunduğu durumun farkındadır ama, korteksi olmadığından, farkında olduğunun farkında değildir!
Yaşam temel olarak kimyasal bir olgudur. Başlangıcı da kimyasaldır, devamı da. Yaşam herşeyi ile kimyasaldır. Evrim de kimyasal bir süreçtir. Evrende yaşam nerede ortaya çikarsa çiksin kimyasal bir olgu olmak zorundadır. Canlılarla ilgili etkinliklerin hepsi kimyasal tepkileşmelerle başarılırlar. Bu bağlamda bilincin farklı olması için bir neden yoktur. Dikkat ederseniz biz burada yaşamın temeli kimyasaldır derken, kimyasal maddelerin özel davranış biçimlerinden bahsetmiyoruz. Kimyasal maddeler tek başlarına hiçbir şey başaramazlar. Birşeyler başarabilmeleri için mutlaka başka kimyasal maddelerle tepkileşmeleri ve işbirliği yapmaları gerekir. Bir kimyasal maddenin başka bir kimyasal madde ile olan tepkileşmesi her ikisinin de birbirlerini tanımaları ile sonlanacağından, temel düzeyde bilinçli bir davranış olarak nitelendirilmesinde bir sakınca olmamalıdır. Kimyasal maddeler birbirlerine aynı koşullarda aynı tepkileri göstereceklerdir. Burada çevre devreye girmektedir. Kimyasal maddeler birbirlerini tanırlarken, çevrenin de farkında olmaktadırlar. Bu basit olay bize evrende bilgi alışverişinin gerçekleştiğine işaret etmektedir. Bilincin temeli bu bilgi alışverişdir. Atom ve moleküllerinin birbirlerine afinite göstermelerinin zamanla evrilerek canlılarda ve en üst düzeyde insanda ortaya çikan bilinçten sorumlu olduğunu çogumuz düşünmeyiz. Madde örgütlenerek giderek daha karmaşik nitelikler kazanır ve çok farklı davranışlar sergilemeye başlar. Su örneginde buna değindik. Bir damla su ile bir okyanusun arasındaki fark yalnız nicel değildir. Aynı zamanda niteldir de.
Suyun davranışlarını kendini manifest etme, belirtme, farklı davranma olarak tanımlasak da, temeli molekülerdir. Ayrıca farkında olmanın temeli de molekülerdir. Bu şekilde tanımladığımız bilinci atom düzeyine kadar indirebiliriz.
Atomlar bir araya gelip sayıları artınca daha önceki davranışlarından daha farklı davranmaya başlarlar. Diğer atomlarla bir araya gelip örgütlenince daha da değişik davranışlar sergilerler. Her üst düzeyde örgütlenme aynı atom ve moleküllerin grup davranış repertuarlarının geometrik olarak artmasına neden olacaktır. Canlılarda bu kimyasal örgütlenmedir. Giderek karmaşiklaşan ve sofistikasyon kazanan bu örgütlenme, sonunda, insanda bilinç dediğimiz düzeye çikacaktir. Bize son derece ileri ve sofistike görünen bu olayın aslı son derece basit bir dizi kimyasal tepkileşmelerden başka bir şey değildir.
Biz insanlardaki bilinci atom ve moleküllerde aramıyoruz. İnsanlardaki bilincin nasıl evrildiğini araştırıyoruz. İnsan beyninde tepkileşen moleküllerin bilinçten sorumlu olduklarına inanıyoruz. Bunu nasıl başardıklarını henüz tam olarak bilmesek de, bu olayın doğasının moleküler olduğuna eminiz.
İnsanda bilincin olması için beyinde bazı kimyasal tepkileşmelerin olması gerekmektedir. Bu durumda diyebiliriz ki: Eğer atom ve moleküllerle ilgili bazı nitelikler olmasaydı, canlılarda bilinç ortaya çikamazdi. Hatta yaşam bile mümkün olamazdı. Başka bir deyişle aptal, cansız ve akılsız atom ve moleküller bir araya gelip insanda bilincin ortaya çikmasini sağlayamazlardı.
İnsanlarda bilinç vardır. O halde bilinçten yalnız atom ve moleküllerden ibaret olan insan beynindeki atom ve moleküller sorumlu olmalıdırlar. İnsanda bilinç ayrıca (farkettiğini farketme olarak tanımlanırsa) bir epifenomendir. Ama temeli yine de kimyasal tepkileşmelerdir. Maddedir.
Su örnegine geri dönelim. Su hidrojen ve oksijenden oluşmuştur. Onların bireysel olarak davranışları farklıdır. Bir araya gelince ikisinde de olmayan bazı davranışlar ortaya çikmaktadir. Bu olay da bir epifenomendir. Su damlalarını çogaltin, suyun daha farklı davranışlar sergilediğini göreceksiniz. Ne kadar çogaltirsaniz su molekülleri o kadar farklı ve kompleks davranışlar sergileyeceklerdir. O davranışları H2O'nun sergilediğini düşünmezseniz, nedenini anlayamazsınız. Suyun davranışlarını size gizemli bir olgu olarak görülür. Oysa alt tarafı o davranışları çok sayıda 2 hidrojen atomu ile bir oksijen atomu sergilemektedir.
Evrende vuku bulan, gerçekleşen herşeyin temeli atomisttir. Tabii biz herşeyden atomaltı kuantum aleminin sorumlu olduğundan bile bahsedebiliriz. Maddenin kuantum davranışları atomüstüne farklı bir düzen şeklinde yansımaktadır ve o yansıyan düzen evrendeki herşeyden sorumludur.
Var olan bir şeyin doğasını bilmek için onu ögelerine ayırmamız gerekiyor. Bilinci ögelerine ayırırsak ve karşimıza bilinçsizlik çikarsa, onun doğasını anlayamayız tabii. Bilinçsizlik bir araya gelince bilinç mi oluyor? Yoksa alt düzey bilinç, birikerek ve organize olarak üst düzeye mi yansıyor?
Okyanus farklı su moleküllerinden mi oluşuyor, yoksa bir araya gelince farklı davranan aynı su moleküllerinden mi ibaret?
Bilincin ki tanımı ister farkında olmak olsun, ister farkında olmanın farkında olmak, atom ve moleküllerin davranışlarının sonucu olarak ortaya çıktığını inkar etmemiz mümkün değildir.
Ama bilinci öğelerine ayırıp da gerçek doğasını araştırmaya başlar başlamaz, içinde kayboluyoruz. Çünkü ayırdığımız öğelerin de bir tür (bir başka tür) bilinçli olabileceklerini düşünemiyoruz. Onlar bize sanki çok daha farklı bir domain'in ögeleri gibi geliyor. Halbuki değiller. Onlar da birbirlerini farkediyorlar ve farkettikleri için evrilerek canlı yaratıkları oluşturuyorlar. Onların evrimi için kimyasal evrim deniyor.
Atom ve moleküller birbirlerini farketmeselerdi, canlılar oluşamazlardı. Canlılardan vazgeçtik, kimyasal maddeler bile oluşmazdı. En basit moleküller bile oluşamazdı. O halde onların hepsi birbirlerini farkediyorlar. Bu farketmeyi insana kadar götürün. İnsanda moleküllerin birbirleri ile tepkileşmesi o kadar karmaşik bir nitelik kazanıyor ki sonunda farketmek bile farkediliyor. Bir molekülün bir başka molekülü tanıması ile insanın farkettiğini farketmesi arasında başka hiç bir fark yoktur.
Canlılarda (insanda) bilinç, atom ve moleküllerin birbirlerini tanımaları ve farketmelerinden evrilmiştir.
Bunu şöyle de ifade edebiliriz: İnsanda bilinç, bazı spesifik moleküllerin ve atomların davranış biçimlerinin bir düzen dahilinde organize olup tanınmasından oluşan bir epifenomendir.
Bilinç hiç kuşkusuz atomaltı kuantum evrenden başlar ve onu aşıp makroevrene tansend olur. Orada sonunda beyinle buluşur. Ama bilinç yalnız beynin ürünü değildir. Beyin bilinci üst düzeyde işleyen ve manüple eden bir organdır. Bilinç hücre düzeyinde de vardır, organel düzeyinde de, makromoleküler düzeyde de..Canlı varlıklar birbirlerinin farkında olan ve birbirleri ile tepkileşen moleküler sistemlerden oluşmuşlardır.
Bütün, kendisini oluşturan parçalardan daha farklı birşeydir. Hemen her şeyde bu böyledir. Bütün, bir okyanus da olabilir, bir jet uçağı da.Bir bakteri de olabilir bir balina da.. Daha da ötesi bütün bir atom da olabilir. Bu atom ki temel olarak kuantum davranışlar sergileyen parçacıklardan oluşmuştur. Parçacıkların bireysel davranışları, bir araya gelip bir atomu oluşturunca, tümüyle değişmektedir.
Atom, belirsizlik yasasına uyan parçacıkların bir araya gelmesinden ortaya çikan ve daha sonra deterministik davranışlar sergilemeye başlayan bir yapıdır. Farklı ve çok az bilgi içeren atomaltı parçacıklar bir araya gelip atomu oluşturunca, onların bir araya gelmesinden oluşan fiziksel evren birden dramatik bir şekilde karakter değiştirmekte ve çok farklı davranışlar sergilemeye başlamaktadır. Bütün bu davranışlar ilerde canlı varlıklar şeklinde organize olmanın en önemli şartıdır.
Eğer atomaltı parçacıklar ve onların bir araya gelmesinden oluşan atomlar böyle davranmasalardı, ne evren ortaya çikabilirdi, ne de onun en ilginç manifestasyonu olan canlılık... Canlılıkla ilgili bütün etkinlikleri maddenin davranış biçimleri ile açıklamak hem mümkündür, hem de zorunludur. Elimizdeki tek meta maddedir. Herşeyi onunla açıklamak zorundayız. Maddeyi yakından incelediğimiz zaman müthiş bir davranış repartuvarına sahip olduğunu görürüz. Bilinç geniş bir yelpaze oluşturan o repertuvarın ilginç öğelerinden biridir. Ve bu bilinç maddenin ortaya çıkışının ilk anlarında, onunla birlikte ortaya çıkmıştır. Evet, evrende yaşam ve bilinç, maddenin davranış biçimlerinin örneklerini simgeleyen varlıklardır. Bir araya gelen madde karakter değiştirip, evreni ve içinde yaşayan canlıları oluşturmakta ve bilinç onlarda kendini manifest eden davranış örneklerinden sadece birini simgelemektedir.
Aslında bilinç de enerji dönüşümlerinin varlığını gerektiren bir olgudur. Bu enerji dönüşümlerinin doğası hakkında bilinenler çok azdır. Bilindiği kadarıyla beyin metabolik olarak son derece aktif bir organdır. Vücudun enerji tüketiminin yüzde 25'inden sorumludur. Bu demektir ki her an beyinde vücudun diğer organlarında vuku bulan metabolik etkinliklerden çok daha fazla bir takım etkinlikler vuku bulmaktadır.
Beynin kullandığı enerjinin önemli bir kısmının bilince harcandığını ileri sürmek yanlış sayılmamalıdır. Çünkü beyin hiç durmaksızın düşün üreten ve çevreyi sürekli olarak izleyen bir organdır. Bu etkinlikler enerjisiz başarılamaz. Peki beyin bu enerjiyi nereden bulmaktadır? Beyin saf glukozla beslenen bir organdır. Yani enerji yağlardan ve proteinlerden sağlanmaz. Çünkü onlar hızla enerjiye dönüşemezler.Beyin hızla enerjiye dönüşen saf glukozdan yararlanır. Ama bilinçli olmak için onu nasıl kullandığını bilmiyoruz.Muhtemelen bu süreç sırasında bazı enzimler aktive ediliyorlar ve açığa çıkan enerji bilinç olarak kendini manifest ediyor. Enzimlerin etkinlikleri kuantum davranış biçimlerinden biri olarak düşünülebilir. Enzimsel reaksiyonlarda tunelling gibi bazı kuantum süreçlerin sorumlu olduklarına inanılmaktadır. Yani bilinç yalnız atomun değil, onun ögelerinin davranış biçimlerinden de yararlanılarak ortaya çıkan bir süreçtir.
Biyolojik sistemlerde bilinç, biyolojik olmayan sistemlerde olduğu gibi, enerji dönüşümleri sırasında kuantum ilkelere baş vurur. Yıldızların merkezindeki fırınlarda enerji dönüşümleri füzyon ile sağlanır. Bu kuantum süreçte dört hidrojen atomundan bir helyum atomu sentez edilirken, enerji fazlası ısı ve ışık olarak etrafa yayılır. Biyolojik sistemlerde de benzeri bir kuantum süreç gerçekleşir. Biyolojik olarak yararlı bir enerji türü, biyolojik olarak daha az yararlı bir diğer enerji türüne dönüşürken, canlı varlığını sürdürür. Canlının her türlü metabolik etkinliği bu enerji dönüşümleri sırasında sağlanır.
Bilinç de bu tür enerji dönüşümlerinin ilginç bir ürünüdür. Bilincin neden kuantum bir süreç olduğunu anlamak için kuantum biyolojiye kısaca bir göz atmamız gerekecektir.
Biyolojik enerji dönüşümleri sırasında gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda kuantum mekanik süreçler devreye girerler. Bu süreçler sırasında ışık absorbe edilir, elektronlar uyarılır ve uyarılan enerji ile birlikte elektronlar ve protonlar bir yerden bir yere taşınır.
Diğer biyolojik süreçler sırasında da kuantum mekanik yasalardan yararlanılır. Örneğin kuşlar dünyanın manyetik alanlarını algılayan bir sisteme sahiptirler. Bu hisleri kullanan kuşlar kendilerini dünyanın manyetik alanlarına oriente ederek, göçecekleri yeri doğru olarak bulurlar. Hiç hata yapmazlar. Kuşların bu niteliğini farkında olmak olarak açıklamaktan başka çaremiz yoktur. Farkında olunan ise quantum mekanik bir olaydır.
Biz burada iki türlü bilinçten bahsediyoruz. İlki için aşağıdaki yorum geçerli.
Bilinci çevreyi tanıma ve farketme olarak tanımlarsak her canlıda ilkel düzeyde de olsa bir bilincin olduğunu ileri sürmek yanlış sayılmaz. Bakteriler bile çevrelerini tanırlar ve ona uygun davranışlar sergilerler. Bu durumda atomların ve moleküllerin de içinde bulundukları ortamı anlayıp anlamadıklarını ve o ortama uygun davranışlar sergileyip sergilemediklerini neden düşünmeyelim?
Şurasına açıklık getirmek istiyoruz. Biz insanlardaki bilinci atom ve moleküllerde aramıyoruz. İnsanlardaki bilincin nasıl evrildiğini araştırıyoruz. İnsan beyninde tepkileşen moleküllerin sonunda bilinçten sorumlu olduklarını kurguluyoruz.. Bunu nasıl başardıklarını henüz tam olarak bilmesek de, bu olayın doğasının moleküler olduğuna eminiz.
İnsanda bilincin olması için beyinde bazı kimyasal tepkileşmelerin olması gerekmektedir. Bu durumda diyebiliriz ki: Eğer atom ve moleküllerle ilgili bazı nitelikler olmasaydı, canlılarda bilinç ortaya çıkamazdı. Hatta yaşam bile mümkün olamazdı. Başka bir deyişle aptal ve cansız atom ve moleküller bir araya gelip bilincin ortaya çıkmasını sağlayamazlardı.
İnsanlarda bilinç vardır. O halde bilinçten yalnız atom ve moleküllerden ibaret olan insan beynindeki atom ve moleküller sorumlu olmalıdırlar. İnsanda bilinç ayrıca (farkettiğini farketme olarak tanımlanırsa) bir epifenomendir. Ama temeli yine de kimyasal tepkileşmelerdir. Maddedir.
İnsandaki bu bilincin de aslında atom ve moleküllerin davranışlarından evrilmiştir ama, su moleküllerinin sayısı nasıl artınca davranışları da değişiyorsa, insan bilinci söz konusu olunca, ortaya yeni bir fenomen çikmaktadir. Ona biz epifenomen diyoruz.
Bilinci maddeni davranış biçimlerinden biri olarak kabul etmemek mümkün değildir. Ve bu kabul de aslında o kadar aşırı değildir.
Yaşam atomların özgün bir davranışı sonucu ortaya çıkmamıştır. Yaşam atomların olağan bir dizi davranışları sonucu ortaya çıkmıştır. Çünkü atomlar ve moleküller birbirleri ile tepkileşmekte ve daha farklı moleküllerin ortaya çikmasina neden olmaktadırlar.
Atom ve moleküllerin birbirleri ile tepkileşmesi için de fizik yasalarına uymaları gerekmektedir.
Bilinç de yaşam gibi atomların birbirleri ile tepkileşmelerinin ürünüdür.
Atom ve moleküllerin ise birbirleri ile tepkileşebilmeleri için önce birbirlerini tanımaları gerekmektedir.
Bütün olay budur.
Kimyasal evrim atom ve moleküllerin birbirlerini tanımaları temeli üzerine kurulmuş bir evrim türüdür. Atom ve moleküller birbirlerine ne kadar büyük bir afinite ile tutunurlarsa, ortaya çikan molekül o kadar kararlı olacaktır. Bu temel davranış örnegi yalnız yaşamın değil, aynı zamanda bilincin de ortaya çıkmasından sorumludur.
Bilincin başka türlü ortaya çıkması mümkün değildir.
Ne yaşam ilahi bir güçle ortaya çıkmıştır ne de bilinç.
Bunlar maddenin olağan davranış biçimlerinden bazılarıdır.
Yaşam ve bilinç varlıklarını maddenin olağan davranış biçimlerine borçludurlar.