Epir, epeIros olarak da bilinir, Yunanistan’ın kuzeybatı, Arnavutluk’un güney kesimlerinden oluşan tarihsel kıyı bölgesi. Arnavutluk’taki Vlore (Avlonya) Körfeziyle Arta Körfezi arasında yer alır. Hinterlandı doğuda Pindos Dağlarının su bölümü çizgisine kadar uzanır., Yunanistan’da kalan bölümü günümüzde Arta, İoânnina, Preveza ve Thesprotia illerini (nomoi) kapsamaktadır. Arnavutluk’taki bölümünün en büyük kenti Gjirokaster’dir. Epir’in büyük bölümü kuzeybatı-güneydoğu ve kuzey-güney doğrultularında uzanan büyük kireçtaşı sırtlarından oluşur. Genellikle kıyıya paralel olan sırtlar 2.600 m’ye kadar yükselir ve özellikle batı yönünde dik bir biçimde iner. Sarp yamaçlar nedeniyle vadi alanlarının çoğu yalnızca hayvan otlatmaya elverişlidir; Epir’in kuzeyindeki ovalarda tahıl üretimi yapılır. Yunanistan’ın en yağışlı bölgesidir. Antik Çağda yoğun nüfuslu ve canlı bir bölge olan Epir, 15. yüzyıldan 20. yüzyıla değin süren Osmanlı egemenliği sırasında yetersiz ekim ile orman kesiminin yol açtığı toprak aşmımının etkisiyle seyrek nüfuslu bir yapı kazanmıştır.
Epir’de ren geyiği avcılığı yapan Paleolitik Çağ insanlarından kalma pek çok kalıntı bulunmuştur. Geç Neolitik Çağda gemiciler Arnavutluk’un güney kıyısındaki Himare yakınında limanlar kurdular. İlk ve Orta Tunç Çağında Epir’i istila eden çoban ve avcı topluluklar Yunancayı da beraberlerinde getirdiler. Dikili taş mezarların bulunduğu büyük höyüklerin bugünkü Rusya’nın güneyinden gelerek bölgeye atın yanı sıra Hint-Avrupa dillerini getiren Kurgan halklarına ait olduğu sanılmaktadır. Benzer mezar odaları yapmış olan Miken uygarlığının çöküşünden sonra Epir, Dor istilalarının (İÖ 1100-1000) başladığı bölge oldu. Zamanla Yunanca konuşan üç ana kabileler topluluğu ortaya çıktı: Epir’in güneybatısındaki Thesprotlar, orta kesimindeki Mo- loslar ve kuzeybatısındaki Khaonlar. Bu halklar Eski Yunanlıların kent devletlerinin tersine küçük köylerden oluşan topluluklar halinde yaşıyorlardı ve Ambrakia (bugün Arta), Elatria, Bukation ile Pandosia’da koloniler kurmuşlardı.
İÖ 5. yüzyılda Epir hâlâ Eski Yunan dünyasının sınırında kalıyordu. Bu dönemde yaşayan tarihçi Thukydides’e göre Epir- liler “barbari’dı. Molossis kral ailesinden gelen ve Yunanlı sayılan Aikidler, prensesleri Olympias’m MakedonyalI II. Philippos’la evlenmesiyle birlikte güçlenmeye başladılar. II. Philippos ve Olympi- as’ın oğlu Büyük İskender’in Asya’ya geçtiği İÖ 334’te, İskender’in dayısı Molossis hükümdarı Aleksandros da İtalya’nın güneyine saldırdı. Ama Romalılarca durduruldu ve İÖ y. 331’deki bir çarpışmada öldürüldü. Molossis hükümdarlarının en büyüğü olan Pyrrhos (İÖ 318-272) ile oğlu II. Aleksandros güneyde Akarnania’ya, kuzeyde ise Arnavutluk içlerine değin uzanan bir bölgeye egemen oldular. İÖ y. 330’da oluşturulan kabileler koalisyonu, ayrı bir meclisi (syned- rion) bulunan Epir Birliği adlı federal bir devlete dönüştü. III. Makedonya Savaşı’n- da (İÖ 171-168) yıkıma uğrayan Molossis İÖ 167’de Roma’nın eline geçti ve 150 bin kadar Molossisli köleleştirildi.
Bizans İmparatorluğu’nun parçalanmasından sonra, 1204’ten başlayarak Epir’de bağımsız bir krallık {bak. Epeiros Despotluğu) ortaya çıktı. 1318’de Sırp ve Afnavut istilasına uğrayan bölge, 1430’da da OsmanlI yönetimine girdi. OsmanlIların 1778’de Yanva valisi yaptıkları Ali Paşa (Tepede- lenli) buradaki Osmanlı egemenliğini sarsan, başına buyruk bir yönetim kurdu. Ali Paşa’nın 1810’a değin Peloponnesos, Yunanistan’ın orta kesimi ve Batı Makedonya’ nm bazı yörelerine kadar yayılan baskıcı yönetimi, Yunan Bağımsızlık Savaşı’nm (1821-29) başlıca etkenlerinden biri oldu. Epir’in kuzeyinin büyük bölümü 1913’te Yunanistan’la birleşti; Yunanistan-Arnavutluk sınırının her iki yanında azınlıklar kaldı. 1939’da Arnavutluk’u işgal eden Italyanlar daha sonra Yunanistan’ı istilaya giriştiler.
Yunan ordusu İtalyanları Epir’de durdurarak püskürttükten sonra bölgenin kuzeyde kalan kesimini de büyük ölçüde ele geçirdi. Almanya’nın Yunanistan’a saldırmasından sonra bölge Alman işgali (1940-44) altına girdi. Müttefiklerin üstünlüğü ele geçirmesiyle sınır yeniden eski durumuna getirildi. Epir’in Arnavutluk kesiminde yaşayan Yunanlılar etnik özelliklerini korumakla birlikte, Yunanistan’la birleşme yönündeki çabalarında başarısız kalmışlardır. Bölgedeki başlıca ekonomik etkinlikler koyun ve keçi besiciliği ile narenciye, zeytin, tahıl ve tütüne dayanan tarımdır. Mandıracılık ve balıkçılık da önemlidir.