

Bulantı


Jean Paul Sartre


TOPLANTI TARİHİ
: 14.12.2005 Çarşamba..


İRDELENEN KİTAP: Bulantı - Jean Paul Sartre
GRUP DEĞERLENDİRMESİ : 4,7
KATILANLAR :


KİTAP ÜZERİNE NOTLAR:


Sartre ve Bulantı - Yücel Nural
Varoluşçuluk Bahar Vardarlı
Sartre Nobel Edebiyat Ödülünü reddetti.
Sartre düşüncesinin radikal dönüşümü Gaye Çankaya
KAPAK - Tahsin Yücel
|Bahar Vardarlı||Yücel Nural|


Özü ve kaderi olmadığından
insan kendini dünyaya atılmış ve terkedilmiş bulur. Dünya içinde diğer
insanlarla karşılaşır, KAYGI içinde diğer şeylerle ilişkiye girer, kendini
bu ilişki içinde tanımaya ve var etmeye çalışır. İLGİ ve KAYGI temel
varoluş karakteridir. Ölümü başkasında
gördüğü an varoluşunun sonlu olduğunu, hiçlikle karşı karşıya olduğunu
anlar ve ölümle yüzleşir. Bir gün sıranın kendisine de geleceğini anlayan
insan, ölüm kaygısı içinde kendi varoluşunu hatırlar ve onu gerçekleştirmenin
yine kendisine ait olduğunu kavrayarak, kendisini diğer insanlardan farklı
yapan OTANTİK VAROLUŞUNU YAŞAMAK ister.
Jean-Paul Sartre 100 yaşında. Varoluşçuluk felsefesinin en büyük temsilcisi olarak kabul edilen yazar için, 'Sartre kim' diye sorulsa, kimi filozofluğunu öne çıkaracaktır, kimi romancılığını, kimi oyun yazarlığını, kimi de denemeciliğini... Türleri ne olursa olsun, tüm yapıtları, varoluşçu felsefeden kaynaklanır
TAHSİN YÜCEL (Arşivi)
Jean-Paul Sartre 1905 yılında doğar, ilk önemli yapıtı Bulantı'yı 1938'de,
son yapıtı L'Idiot de la famille'i 1972'de yayımladığına göre, şöyle böyle
otuz beş yıllık bir süre içinde yapıt verir, 1980'de öldüğüne göre de yirmi
beş yıldır aramızda değil. Gene de 20. yüzyılın en önemli yazarının kim
olduğu konusunda kapsamlı bir soruşturma yapılacak olsa, büyük bir olasılıkla
en başta o gelir. Oysa bu adamın nasıl bir yazar olduğunu, bu olağanüstü
ünü ne türden yapıtlarla sağladığını sormanız durumunda görüşlerin dağılması
büyük bir olasılıktır. Kimi, filozofluğunu öne çıkaracaktır, kimi romancılığını,
kimi oyun yazarlığını, kimi de denemeciliğini. Felsefe ile deneme bir yana,
öteki türler üzerindeki çalışmalarının belirli dönemlerle sınırlandığı düşünülürse,
böyle bir dağılmaya şaşmamak gerekir.
Her şey nedensizdir
Eyleme de girişmişti...
2000'li yıllarda Sartre artık, varoluşa dair bir iç sıkıntısının değil, politik ve ahlâki sorumluluğun filozofu olarak yeniden okunmakta. Felsefi eserleri de, bu gözle yeniden elden geçirilmekte
GAYE ÇANKAYA (Arşivi)
Jean-Paul Sartre 1940'lı yıllardan 1970'lere kadar hem Fransa'nın hem de dünyanın felsefi ve politik gündeminin en çarpıcı figürlerinden biriydi. Her insanın içinde yaşadığı dünyaya ve insani gerçekliğe karşı sorumluluğunu, gerek felsefi eserlerinde gerek politik söyleminde gerekse denemelerinde ve edebiyat eserlerinde dile getirmişti. Buna rağmen Sartre, uzun yıllar boyunca, varoluşsal iç sıkıntısının, çatışmaya dayalı insan ilişkilerinin, özgürlük yükü altında ezilmiş yalnız bilincin filozofu olarak anıldı. 1943 yılında yayımlanan Varlık ve Hiçlik, insanı mutlak bir biçimde özgür olarak tanımlayan Sartre'ın 1935'ten itibaren yazdığı tüm felsefi eserlerinin 'fenomenolojik ontoloji' başlığı altında olgunluğa ulaştığı bir başyapıttı. Sartre'ın insanı, her an varoluşunun özünü oluşturmakta olan özgür bir bilinç olarak tanımlayışı ve bu mutlak özgürlüğün beraberinde getirdiği sorumluluk fikri, Varlık ve Hiçlik'in en çok tartışılan temalarıydı.
İçtenlik ve yücegönüllülük
Ahlâk anlayışını
değiştirdi
Sartre Nobel Edebiyat Ödülünü reddetti. Gerekçe yazısında şöyle yazmıştı: 1964 yılında Sartre'in öngördükleri tam da bugünün meseleleri değil mi ?
Armağanı istemeyişim bir anda alınmış bir kararın sonucu
değildir. Ben bu gibi unvanları hep geri çevirdim. Savaştan sonra, 1945te,
bana Legion dHonneur vermek istediler. Hükümette arkadaşlarım vardı, gene
de yanaşmadım.


SARTRE ve BULANTI
1905 yılında Pariste varlıklı ve kültürlü bir kentsoylu aileye doğar.Babası bir deniz subayı, annesi ünlü Schweitzer ailesindendir.Bir buçuk yaşında babasını kaybeden Sartre ileride:Babam ben bir buçuk yaşımda iken ölme nezaketini göstererek, beni baba otoritesi yükünden kurtardıdiyerek aile ,toplum ,ulus vs. gibi değerlere karşı isyanını dile getirecektir.Babasının ölümünden sonra annesiyle birlikte dedesi Charles Schweitzerin evine yerleşen Sartre,bir bilim adamı, profesör ve yazar olan dedesinin yanında,çevrenin kültürel etkileri içinde,ailenin göz bebeği harika çocuk olarak büyür.Fransada prestijli bir yüksek eğitim veren Ecole Normale Superieureden 1929 yılında mezun olan Sartre felsefe doçenti olarak 1945 yılına kadar Le Havre ,Laon, ve Pariste felsefe profesörlüğü yapmıştır.1933-34te Berlin Fransız Enstitüsünde Husserlin Phenomenologie (görüngübilim)ini incelemiştir.1938den başlayarak Bulantı ile roman sanatında önemli bir yenilik başlatmıştır.Savaşta meteorolog olarak orduda görev almış,bir ara esir düşse de kurnazca bir oyunla özgürlüğüne kavuşmuştur.
Uygaryüzyılda barbarlığa geri dönüş olan Dünya Savaşı ve (Sürrealist deneyim,derin benliğin psikolojisi,Bergson ve Husserlin görüngübilimi ),varoluşçuluk,absurd felsefe gibi deneyimler roman sanatını derinden etkilemişti.Bu ortamda Sartre,özgün gözlem yetisi ile dünyayı deşifre etme, Psikoloji bilgisi ile(Freud, Adler ve Jungu çok iyi okumuştu) kendini deşifre etme deneyimine girişmiştir.Araştırma araçları felsefe ve hayal gücüdür. Bir ara Bulantıyı yazdığı sıralarda bunalımlı bir devre yaşamış ve alışkanlık yapmadığı savunulan ,ve 4-12 saat etkili olan bir sanrı uyandırıcı Mescalini kullanmıştır.Görsel sanrılar eserlerine yansımış ve Sartrea psikolojik şoklar yaşatmıştır.Sosyalizm ve komünizm ürünüyeni insan tipine hiç benzemeyen Sartrea,sahip olduğu marjinal estetik anlayışı, kapitalizmin dekadan ve dejenere bir ürünü görüntüsü verir.
30lu yaşlara gelen Sartre,153 cm boyu,çirkin fiziği,ve dökülen saçları ile ölümü düşünür.Eserlerinde, leıtmotiv olan saplantılarda defalarca dile getirdiği gibi, ilkel,doğal...biçimsiz, belirsiz,ağır, gevşek ,pörsük,ıslak,tatlımsı,baygın, bitkin,karanlık, kaygan,kuşkulu,iğrenç,yağlı,yapışkan,kalın, kaba,korkunç, müstehcen bir varoluş üstüne çullanmıştır.Üstelik yaşlandığını duyumsar ve hiçliğin huzursuzluğunu yaşar. Bir gün aynanın karşısında saçlarının çok seyreldiğini görünce bu benim için sembolik bir felaket,ihtiyarlığın elle tutulur bir işareti oldu...Harika çocuk ölmüştü! diye yazar.Bu paranoya yedi yıl sürecek,Fransız edebiyatının altın yılları olan 30lu yıllar Sartreın dibe battığı karanlık yıllar olacaktır.
Can sıkıntısı ve bunalım içinde geçen bu yılları Sartre şöyle anlatır:Castor (Simone de Beauvoira kunduz anlamına gelen Castor adını takmıştı) ve ben Les Mouettes adlı kafede oturup başımıza hiç yeni bir şey gelmediği için dertlenirdik.Değişik özlemler içindeydik.Düzensiz bir yaşam,gerçeklik gereksinimi,hayal kırıklıkları , bıkkınlıklar,yapış yapış ve değersiz bir yaşamın pençesi altında olmayı duyumsamanın hüznü, çocukluğumdan beri hep hayal ettiğim büyük adam yaşantısından ne kadar uzaktaydı!
Castorun varlığı Sartre için büyük bir değerdi.Fakat hiçbir değeri yaşamına hakim kılmamaya kararlı olan Sartre Castora açıkça ve her zaman ihanet etmiş,sadık Castor bu duruma boyun eğmiştir.Sartre fizik çirkinliğine karşın hep güzel ve toplum içinde parlayan kadınlarla birlikte olmuş, ve Castor çeşitli üçgenlerin bir köşesi olmakla yetinmiştir.Bu kadınlar zaman zaman Sartreın bir öğrencisi, veya öğrencisinin kardeşi, ünlü bir Amerikalının eşi, ve yahut Sovyetler Birliğinde,nomanklaturadan seçkin bir kadın olabiliyordu.Sartre bu geçici sevgililer uğruna Atlantik ötesi veya Rus steplerine seyahat etmekten geri kalmıyordu.Buna karşın Simone de Beauvoir parlak zekası,derin kültürü ve sadakatiyle Sartreın ölümüne kadar sürecek hayat ve fikir arkadaşı olarak kalmıştır.Sartreın eserlerinin ilk okuyucusu ve değerli eleştirmeni yine Castordu.İlk önce Melancholia başlığı ile yazılan Bulantıda Castorun titiz eleğinden geçmiştir.
Melancholianın yazılması uzun ve hummalı bir çalışmaya ve yıllarca süren doğum sancılarına mal olmuştu Sartrea fakat eserini sunduğu Fransanın en saygın yayın evlerinden biri olan Gallimard yayınevi eseri yayınlamaya değer bulmamış, ve taslağı reddetmişti.Bu kara günlerin Sartreın eserlerinde yansıması, toplumun en anarşist,en düşük marjinal kesiminin,marazlı, iğrenç, müstehcen yaşantısı şeklinde olur.Bu sırada Sartre ,Simone de Beauvoir ve Sartreın o günlerdeki sevgilisi ve öğrencisi Olga (artık üç kişilik bir aile gibidirler) birlikte psikiyatri hastahanesini ziyaret ederler.Sartreın yaşamında önemli bir olaydır bu ve uzun yıllar bu ziyaretin etkilerini yaşayacaktır.
Fransız toplumu henüz ,bu hiçbir tabuyu kabul etmeyen ,özgürlük aşığı çiftin yaşamlarını, bu sapkın, ateist felsefecinin düşüncelerini hoş görmeye,ve kabullenmeye hazır değildir.Sartreın öğrencileri ise bu kötü giyimli,çoraplarının delikleri ayakkabısından taşan, çirkin adamın o zamana kadar duyulmamış fikirleri karşısında adeta büyülenmiş gibidirler ve hiçbir dersini kaçırmazlar. Öte yandan gençlerin velileri çocuklarının bu tanrı ve değer tanımaz garip adamın etkisinde kalmasından kaygılıdırlar.Sartreın işten el çektirilmesini isterler.Bir yazarın ve düşün insanının bu denli hayranlık uyandırıp,bu derece nefret çekmesi sık rastlanan bir olay değildir.Onun idolleri yıkan anti-hümanizmasına, siyasi partilerin ve kiliselerin lanetlediği radikal entelektüel bağlılığına (angajmanına) ,her olaya karışmasına , her şekle giren göçebeliğine bir çok kimse dayanamıyordu.Sartre her zaman hem hiçbir yerde hem her yerdeydi.
1940 yıllarında Alman çizmesi ile ezilmiş Fransa kendini işbirlikçi Petain hükümetine teslim etmişti.Bütün ülkede aydınların eylemsel olarak katıldığı direniş hareketinde Sartreın rolü hep sorgulanmıştır.O aktif olmak yerine olayı kaldırımdan izlemiştir.Sartreın bir ikbal avcısı olduğunu savaş sonrası satranç tahtasında kendine önemli bir yer sağlamak isteğini ,ve kahraman olma hayallerini saptamak zor değildir.Kahramanlık hayali bireysel psikolojik düzeyde değil kolektif alanda gerçekleşir.Sartre ise ,bir yazar ustalığı ile ,ulusal onurlarının kırıldığı bir devrede, Fransızlara ,ülkelerinin kahramanca bir imgesini sağlama becerisini göstermiştir.
Edebiyatçı ustalığı ve hitabet gücüyle ,Fransızlar arasında direniş şampiyonu unvanına ulaşmıştır.Edebiyat Nedir? isimli kitabında:Sözcükler dolu tabancalardır diyen Sartre eline tabanca almadan savaş kahramanı olmuştur.Böylece savaş sonrasının başlıca entelektüel referansı ve Avrupa düşün alanının hakimi olmuştur. Modern Çağlar adlı dergisini çıkarmaya, tiyatro ,roman alanında eserler vermeye, radyo konuşmaları yapmaya,siyasi toplantılara katılmaya,sanatçılar ve yazarlar üzerine yazılar yazmaya başladı. Halk Cephesinin resmi geçitlerini balkonundan izleyen, odasına kapanıp hayal ürünü görüntü oyunlarının yazarı artık otuz beş yıl boyunca kültürel ,sosyal ,politik her cephede boy gösterecektir.
Bazı askerler onun ölümünü isteyecek,evini bombalayacak.,De Gaulle onu tutuklatmaya cesaret edemeyecek,o kendisine verilen Nobel Ödülünü reddedecek, dünyanın bütün devrimcileri onun sesini duymak isteyecektir.1980 de ölümünde,cenazesine on binlerce hayranı katılacak, ders verdiği sınıfın yanından geçen sokağa Jean-Paul Sartre adı verilecek fakat sokağın tabelası yıllar boyunca bazı kişilerce hep kirletilecektir.
Sartre 1945 yılına kadar Amerikan hayranı,sonra Amerikan karşıtı olmuştur.Bulantı romanında Roquentinin jazz müziğine düşkünlüğü, Sartreın çıkardığı dergiye Şarlonun ünlü filminden esinlenerekModern Çağlar ismini vermesi ,yazarın ,Amerikan sanatına saygıyla çıkardığı şapkadır.Fakat Sartre Rosenberglerin infazından sonra Amerikaya ateş püskürmeye başlar.Gazetesinde:Kuduz hastası hayvanlar başlığı ile bir makale yazar:...Biz mi sizin müttefikiniziz?Haydi oradan! Bu gün bizim hükümetlerimiz sizin uşaklarınızdır.Yarın halkımız kurban olacak.İşte bu kadar!der.Kore Savaşı ,Vietnam Savaşı, Amerikanın Güney Amerika diktatörlerini desteklemesi Sartreın düşmanlığını körüklemiş,Amerikanın ırk ayrımcılığını acı bir şekilde betimlediği Saygılı Yosmapiyesi de Amerikayı hiç hoşnut etmemiştir.
Sartreın çalışmaları: felsefe ,siyasi gazetecilik ,sanat eleştirisi,otobiyografi,roman hikaye,tarihi antropoloji, mektup, tiyatro, film senaryosu gibi çok geniş alanlara serpilmiştir.Bu durum yazarın bilinçli bir seçiciliğinden değil ,yaşam biçiminden ve inanılmaz hırsındandır.Bıkmadan usanmadan ,delicesine çalışarak dilini geliştirmiş ve sözcüklerle bilincin gerçeğini ve eylemin görülmez nedenlerini keşfetmeye uğraşmıştır.
Sartreın eserleri sayısız geçitlerle birbirine bağlı takım adalar gibidir; okuyana hayal ve sanrılar,teorik istem,güçlü bir kaygı, saldırgan ve öldürücü bir şiddet arasında beklenmedik seyahatler sunar.Felsefe, roman ,tiyatro eserlerinin farklı özelliklerini koruyarak, düşün(spéculation) ile imgelemin hiç duyulmamış ve dinamik bir ilişkisini kurmuştur.Öyle ki edebi eserlerinde ne birinin ne diğerinin ötekine baskın olmadığını görürüz.Varoluşun anlamını araştırmak için çeşitli fikirleri, metinleri ve deneyimleri bir bütün halinde bir çırpıda bir araya getirir.Kafka ,Amerikan romanı,Husserl,Heidegger, Marxism üstünde sonu gelmez açıklamalar,incelemeler Sartre için yepyeni bir tür romana sıçrama tahtası olmuştur.
Existence yani varoluş Sartreın ana teması olmakla beraber yazar existentialisme terimini çok isteksiz kullanmıştır.Daha 19. yyda Kierkegaardın felsefesinde var olan Varoluşçuluğu ,zaten, Sartre yaratmış değildir.Gerçi, o,insanlık gerçeğinin, dünyanın bilinciyle başladığına inanmış,Varoluş kavramını felsefi projesinin merkezine yerleştirmişti.Ama ,o, ismle ifade edilen kavramların bir doktrin çağrıştırdığını düşünüyordu.(Materializm-pozitivizm-empirizm-marksizm gibi).Oysa existentialisme bir doktrin olamazdı.O sadece insani varoluşun bir betimlemesiydi. Ruhbilim,mizaç ,karakter, yaşam analizi vs. söylemleri varoluşu saptamaya yetmiyordu.Sartreın gerçeğe ulaşma kaygısı, devrin aynası olan bütün yazılarında görülür.
Birinci dünya savaşının yol açtığı insanlık felaketi, 19. yyın romantik karamanlığını yıkıp yok etmişti.Sartreın çocukluğunun hayal dünyasını süsleyen Pardaillanın şövalyelik maceraları,Zevakonun kolay roman kahramanları çağdaş insanla artık hiç benzeşmiyordu.Le Havreda can sıkıntısından ölen genç felsefe öğretmeni ise kendini daha çok düşük yaşamlar ve marazi hayallerde buluyordu
Edebiyat sahnesine büyük bir yazarın çıktığını gösteren Bulantı, bu ruh halini betimler ve Celinin şu alıntısı ile başlar:O toplumsal önemi olmayan bir adam , sadece bir birey. İşte, Roquentini anlatan bu cümle bir bakıma, genç Sartreın melankoli içindeki yaşamını da betimler.
Zaten Sartre kitabına ilk önce Mélancholia ismini vermiştir,ve kitabın kapak resmi ,Albert Dürerin Melankoliadlı bir tablosu nu içerir.1514 yılında büyük Alman sanatçısı tarafından yapılan bu gravür insanın derin yalnızlığını ve hüznünü betimler.
Fakat Sartreın büyük özveriyle ve Simone de Beauvoirın yapıcı eleştirileriyle ortaya çıkan eser,Gallimard yayınevi tarafından ,çok çiğ ve kaba kısımlar içerdiği gerekçesiyle geri çevrilir .Hayal kırıklıklarıyla geçen bu kara günlerin izleri Sartreın yazılarında, toplumun en anarşist ,en düşük ve marjinal kesiminin hastalıklı,iğrenç,müstehcen yönleriyle yansır.Yazar üstelik, gençliğini ve hayranlarını kaybettiği paranoyasına kapılarak bir olgunluk krizine girer.Fransız edebiyatının altın yılları olan 30lu yıllar Sartreın dibe battığı kara yıllar olacaktır.Sekiz yıl boyunca Sartre kendini soyutlayarak ,deli gibi çalışacak ve parlayacaktır.
En sonunda roman kabul edilir,fakat, 12 ay daha basılmayı bekleyecek,bir buçuk ay da mahkemelik olma riski içeren ve ya fazla çiğ olduğu saptanan bölümlerin ayıklanması için geçecektir.Eserin isminin de değiştirilmesi talep edilmiştir.Sartre öneriyi hiç olumlu karşılamaz, ama çaresiz kabul eder .Roman ,Bulantı ismiyle, yola çıkışından 8 yıl , ve çok zor bir doğumdan sonra nihayet dünyaya gelmiştir.
Doğal olarak pek çelişkili yankılar uyandırır bu misli görülmemiş roman.Öğrencilerinin kentsoylu velileri bu çirkin fizikli ,garip kıyafetli , duyulmamış kavramlar üreten, kışkırtmacı yazarın çocuklarına öğreteceklerinden kaygı duymaktadırlar.Sartrea göre bir yazar topluma kendi imgesini gösterir, onu,ya bu imgeyi benimsemeye ya da kendini değiştirmeye çağırır....Demek ki yazar toplumun bilincini rahatsız eder! Bu yüzden de bozmak istediği dengeyi korumaya çalışan güçlerle sürekli çatışma halindedir.(Edebiyat Nedir,s.91) Ama yazar yine de bir devrimci değil, baş kaldıran bir insandır.(s.147)Yazınsal yapıtın özü ise kendini öteki insanların özgürlüğüne yöneltilmiş bir çağrı gibi gören ve bütünüyle böyle olmak isteyen bir özgürlüktür...(s.164)
Roman, orta halli bir taşra kasabası olan Bouvillede ,fakir bir otel odasında yaşayan tarihçi Roquentinin günlüğüdür.Kitabın 7. sayfasında tarihsiz bir sayfa ile başlayan günlüğün en geç 1932 Ocağının başlangıcında yazılmış olduğu belirtiliyor.Ve Ant0ine Roquentinin Kuzey Afrika,Avrupa ve Uzak Doğu gezileri yapmış olduğu anlatılıyor.Bu yıllar iki dünya savaşı arasındaki yıllardır.Birinci Dünya Savaşını atlatmış olan Avrupa Les années Folles,yani, çılgın yılları yaşamaktadır.Atlantik ötesi seyahatler ,şık arabalar,alkol,sigara modası,Harun gibi zengin Amerikalılar,Alman Nüdizmi (çıplaklık kampları),a la garçon kadınlar,kulüpler,hareketli danslar,sessiz sinema ile aşırı özgür hevesler,kolay kozmopolitizm tuhaf ve görülmemiş yenilikler merakı ile savaşın dehşetini unutmaya çalışmıştır Avrupa.Ve batı hızlı bir enflasyonla yaşamaktadır.En sonunda 1929 son baharında ekonomik kriz kapıya dayanmış,Çılgın Yılların trajik sonu sürrealist hareketinin derin huzursuzluğuyla birlikte gelmiştir.Duyulmamış yenilik arayışı artık bir oyun, bir eğlence değil,çeşitli alanlarda,bir metot hatta metafizik bir gereksinimdir.
İşte bu tarihi çerçeve içinde Sartre olumsallık (contingence) üstüne fikirlerini geliştirmeye başlar, ve yalnız adam kavramını oluşturur.(s.91)Roquentin:Ben geçmişimi nerede saklayacağım?...gövdemden başka bir şeyim yok benim.....Geçmiş mal mülk sahibinin bir lüksüdür. Veya bir an insanları sevip sevmeyeceğimi düşündüm.Ama ne de olsa bu benim değil onların pazarıydı.Benim için ne pazartesi ne pazar var,dediğinde,konuşan,dünyaya, topluma ve kendine yabancılaşmış,taşra sosyetesinin dekor gerisini gözetleyen,ve bundan tatlımsı bir iğrenti duyan,baş döndürücü bir yalnızlık,kaygan bir sarhoşluk, ve güçlü nefretler içinde yüzen,röntgenci yalnız insandır.
Otel odasında uykusuz geçen geceden sonra cafenin sahibi madamla gereksiz ,sıkıcı birleşme,belediye kütüphanesinde kasvetli öğleden sonraları,kaybedecek neyim var? Ne karım ne Çocuklar,ne de bu dünyada bir misyonumdediğinde konuşan varoluşun anlamsız boşluğunda sallanan bulantı içindeki insandır.
Giderek bir anti-roman olan bu yapıtı, Roquentin tarihi bir kişiliğin biyografisini irdelemek için yazmaya başlamışsa da, eser günlük, felsefi meditasyon,avam gerçekçilik,ve olağan dışı imgesel betimlemelerle melez bir yapıt olur.Ve bir tükeniş ve düşüş mantığını en uç noktasına kadar zorlar.Roquentin varoluşsal kuşkularını,fantastik imgesel deneyimlerini, korkusunu, ve melankolisini kaydetmeye başlar.Yazın kendini pek de iyi anlatamayan,(anlatmayan da diyebiliriz) öznel bir bilincin (conscience subjective) kıvrımlarını izler.Başka yönüyle de , ilerleme kültürü,müze sanatı, bilimin mutluluğu gibi hümanizmanın getirdiği gelenek ve değerleri paramparça eder.Derin bir melankoli ,yaşama anlam katan en küçük değerleri etkisiz kılar.
Bulantının edebi başarısı, öznel bir gerçekçilikle göz alıcı görüntü oyununu ,ve yapıtın spekülatif ilerleyişini birleştirmiş olmasıdır.Her şey romanın baş karakterinin dünyadaki duruşunu alt üst eden,küçük ve önemsiz bir olayla, bir dokunuşun gizemiyle başlar.Bu bir yanı çamura bulanmış bir çakıl taşının uyandırdığı,sıradan bir duyusal etkinin çok ötesinde bir iğrentidir.
Sartre bu anlamsız anı varoluşsal bir olaya dönüştürür, ve sanrısal (hallucinatoire) saplantılara yol açan metaforik bir yapı oluşturur.Kişinin bedeni hayvani ve bitkisel dönüşümlere uğrar.(s.166-167-168),Eşyalar canlanır (vagondaki banket,kırmızı renkli binlerce küçük bacağını kıpırdatır),(at kestanesi ağacı pençesini toprağa daldırır.) vs.
Varlıklar kendi isimlerinden ve işlevlerinden kurtulup değişken maddelerin akıntısında yüzerler.Bu öznel çılgınlık, sıradan varoluşun kofluğunda olağan üstü geçitler oluşturur ve yazını büyülü ve iğrendirici kılar.Sartre bu görüntü oyunlarını felsefi bir açıklama adına yazınının emrine vermiştir.Can sıkıntısı,ve anlamlarından kurtulan eşyanın deneyimi varoluşsal bir gerçeği ortaya çıkarır: bu rastlantısallığın gerçeğidir.Bu sözcük (olumsallık-rastlantısallık-contingence) metnin ortasında kendini gösterir (s.176) Olağan üstü bir andı bu.Hareketsiz, donmuş,korkunç bir kendinden geçişle buradaydım.Ama bu kendinden geçişin tam içinde yepyeni bir şey beliriyordu.Bulantıyı anlıyor,onu elime geçiriyordum.Aslında buluşlarımı söz haline getirmiyordum(!) Ama şu anda onları sözcük haline getirmenin kolay olacağını sanıyorum.Bütün bunların özü olumsallıktır.Yani varoluş zorunluluk değildir demek istiyorum.Varolmak burada olmaktır sadece.Varolanlar ortaya çıkarlar .Onlara rastlanabilir, ama hiçbir zaman çıkarsayamayız (déduire) onları......Ama onlar kendi kendinin nedeni olan zorunlu bir varlık uydurarak bu olumsallığı aşmaya çalışmışlardı.Oysa hiçbir zorunlu varlık varoluşu açıklayamaz.Çünkü olumsallık bir sahte görünüş,ortadan kaldırılabilecek bir dış görünüş değildir, mutlak olanın kendisidir, bu yüzden yetkin bir temelsizliktir(gratuité parfaite).Şu bahçe şu kent, ben kendim, her şey nedensiz ve temelsizdir.Bunun farkına vardığınız zaman yüreğiniz bulanır....her şey salınmaya başlar .Bulantı budur işte...Yani kısaca,
Olumsallıkların (rastlantısallıkların) kaynaşmasıyla salınan varoluş, bulantıdır.
Böylesi bir biçem,bu tür bir programlama akıllara bir tez romanı karşısında olduğumuzu getirebilir.Oysa Sartreın derin özgünlüğü edebi yazın ile felsefe dilinin hiç duyulmamış bir bütünlüğünü yakalamış olmasıdır.Ona göre edebi metin,hiçbir zaman geliştirilmiş bir tez üstünde ,dışarıya taşan bir teori betimlememelidir.Sartreın yaptığı,sadece kavramla açıklanamayan,anlatımı için edebiyatın bütün kaynaklarına gereksinimi olan ve çok ince bir işçilikle ortaya çıkarılabilen bir olgu, bir gerçek ve bir deneyimdir. Çünkü, yazarın keşfetmek istediği varoluş gerçeği, en ince ,en narin olgulardadır.Bu ise yaşanmışa saygılı,ve onu düşüncel bir formülleştirme içinde ezmeyecek bir yazın gerektirmektedir.
Sartre,Kafka,Joyce,Rabelais,Dostoievski ,Flaubert, Céline,Proust,Neitschenin bir hülasası gibidir.Ona, zaman zaman Fransız Kafka, filozof romancı,kan dökücü mizahçı gibi sıfatlar verilmiştir.
Mürekkep kara safradır!,derler, melankoli çağlar boyunca edebiyatçıyı gütmüş, ona esin kaynağı olmuştur.Buna ister bir hastalık,ister günah, ister yazarın marazi zevki densin, melankoli her zaman yazma dürtüsüne eşlik edebilir.Sayısız sanat eserini üne kavuşturan melankoli ,dünyanın hayal kırıklığı yaşadığı zamanlarda eşsiz bir güncelliğe bürünür.Fakat büyük eserlerin özünü oluştursa da ,toplumun genç ve fazla duyarlı kesiminde etkileriyle trajik boyutlara ulaşabiliyor.Goethenin Genç Wertherin Acıları adlı romanının zamanının gençleri arasında intihar furyası yarattığını bilmeyen yoktur.Sartreın benzer etkileri 22.7.1950 tarihli Humanité gazetesinde çıkan bir haberde gözler önüne seriliyor:Saint-Antoinde hemşire 21 yaşındaki Monique varoluşsal korkular ve iç daralması yaşadığı için kendini zehirledi
Pekiyi 26 cilt eser yazmış, sınıflandırmaya sığmayacak kadar çok sayıda ve çeşitli yazılar araştırmalar, makaleler üretmiş olan Sartre ,acaba ruh sağlığı bozuk bir insanmıydı?
Bu konuya edebiyat tarihinde misli görülmemiş bir çalışma :Sartreın Gerçek Gizemini Aydınlatacak Bir Psikanalizbiraz ışık tutuyor.Amerikalı bir Psikanalistin çalışmasıdır bu ve 7000 soru işaretine cevaptan ibarettir.Çok kısaca sonuç:Sartreın bir-iki yaşlarında önemli bir ruhsal trauma geçirmiş olduğunu,anlam veremediği ve onu alt üst eden bir olaya tanık olarak derin bir kaygıya düştüğünü,bu yüzden huzursuz, kararsız ve parçalanmış bir kişilik geliştirdiğini;suçluluk duygusu ve bilinç altında kendini cezalandırma dürtüsüyle gözlerinde şaşılık oluşturduğunu,Kişiliğinin bir tür teşhircilik (Yazmak kalabalıklar içinde soyunmaktır sözünü anımsayalım) , homoseksüelliğe eğilim ve nihayet mazoşizm içerdiğini saptıyor.
Genel tanı:Sartreın normal, Parlak zekalı, düşünme yetisi yüksek ve sağlıklı olup ,marazi eserlerini geçmişinin karabasanlı imgelerinden kurtulmak için yazdığı saptanmış.Eğer yazmamış olsa idi ruh sağlığının tehlikede olabileceği düşünülmektedirdeniyor.
Bulantının son sayfasında Antoine Roquentin ....ama kitabın yazılıp bittiği,ardımda kaldığı bir an gelecek ve öyle sanıyorum ki,onun aydınlığının azıcığı geçmişimin üzerine düşecek.Belki o zaman bu kitap sayesinde hayatımı tiksinti duymadan hatırlayabileceğim. Sözleri,yazarın kendi bilinç altında keşfetmiş olduğu,dengesizliğini tedavi yöntemi değil midir?
KAYNAKLAR:
1.Sartre par lui-meme,Francis Jeanson,éditions du Seuil
2.Jean-Paul Sartre,François Noudelmann,adpf,ministére des Affaires étrangeres
3.Sartre,1905-1980,Annie Cohen-Solal,Gallimard,1985
4.Sartre,Portait Sans Tabou,LHistoıre,Numéro Spécial,no.295,Fev.2005
5.XX.e.siécle,Collection Littéraire Lagarde&Michard,Bordas
6.Jean-Paul Sartre,Edebiyat Nedir,Bertan Onaran,Can Yayınları
7.Bulantı,Jean-Paul Sartre,Selahattin Hilav,Can Yayınları
14-XII-2005