çocuğun katılım hakkı nedir
Çocuğun katılımı, demokrasi ve insan hakları kültürünün tüm toplumlarda tam olarak benimsenmesini sağlamak amacıyla, ilk kez ÇHS ile gündeme gelmiştir. Sözleşmenin öncelikle 12. maddesinde belirtilen çocuğun katılım hakkı, "çocukların ve gençlerin kendilerini ilgilendiren konularda, kararlarda, etkinliklerde ve süreçlerde etkin bir şekilde yer almaları" anlamına gelmektedir.
Çocukların katılım hakkının en önemli noktası ÇHS'nin başlıca amaçlarından bir olan, çocukların insan haklarını vurgulamasıdır. Bu şemsiye hak, 12. madde ile tanımlanmakta ve çocuğun görüşlerini ifade etme özgürlüğü (madde 13); düşünce, din ve vicdan özgürlüğü (madde 14) ve dernek kurma özgürlüğü (madde 15) ile ilgili maddelerle desteklenmektedir. Katılım hakkı, doğrudan çocukları temel insan haklarına ve kendilerine özgü düşünce ve duygulara sahip bireyler olarak tanımlar. Çocuk, hakların aktif öznesidir. Dolayısıyla çocuklarla ilgili konularda "hayırseverlik mantığı ve ataerkil yaklaşımlar" Çocuk Hakları Komitesi tarafından baştan reddedilir.
Çocuk Hakları Komitesi, 12. maddenin, ÇHS'nin uygulanmasına ve diğer bütün maddelerin yorumlanmasına ilişkin olarak her bakımdan temel önem taşıyan bir madde olduğunu vurgular. Devletlerin, belirli bir görüş oluşturma yeteneğine sahip her çocuğun, kendisini ilgilendiren bütün konularda görüşlerini serbestçe ifade edebilmesi ve yaşı ve olgunluk derecesine göre her çocuğun görüşüne gereken önemin verilmesi konusunda duyarlı olunması ve imkan yaratılması gerektiğini belirtir. Ayrıca çocuğa, kendisini ilgilendiren herhangi bir adlî ya da idarî kovuşturmada sesini duyurma hakkı tanır. Bu, mahkeme duruşmalarından çocuğu etkileyen eğitim, sağlık, planlama, çevre vb. ile ilgili de olmak üzere tüm resmî karar süreçlerine dek uzanan geniş bir alanı kapsamaktadır. 12. maddenin uygulanması konusu Komite tarafından sürekli gündemde tutulmakta ve kimi geleneksel uygulamalar, kültürel değerler ve tutumlar bu yolda engel olarak tanımlanmaktadır.
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi "Her şerdin fikir ve fikirlerini açıklamak hürriyetine hakkı vardır. Bu hak fikirlerinden ötürü rahatsız edilmemek, memleket sınırları mevzuu bahis olmaksızın bilgi ve fikirleri her vasıta ile aramak, elde etmek veya yaymak hakkını içerir" (Madde 19); Uluslararası Kişisel ve Siyasal Haklar Sözleşmesi ise "herkesin, bir müdahale ile karşılaşmaksızın fikirlere sahip olma hakkı vardır" demektedir [madde 19(1)]. Dolayısıyla ÇHS'nin 12. maddesi ile tanımlanan çocukların katılımı ilkesinin önemi, çocuğa yalnızca görüşlerini serbestçe ifade etme hakkı tanımakla kalmayıp, bu görüşleri dile getirme ve görüşlerine "gerekli önemin verilmesi" haklarını da içermesinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca sadece ÇHS değil, Çocuk Haklarının Kullanılmasına ilişkin Avrupa Sözleşmesi de çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşlerinin alınmasını, kendilerini ilgilendiren her konuda bilgi edinmeleri vurgulamaktadır. 1 Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi çocuğun katılım hakkının sağlanması için; bazı öncelikli ortamlar belirlemiştir. Bu ortamlar "genel politikaların belirlenmesi", "aile", "çevrenin korunması ve sürdürülebilirlik konuları", "okul" ve "medya"dır.
Çocuğun katılım hakkına dair durumun tanımlanmasına dair çocuğun kendisini ilgilendiren bütün konularda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkının ve bu görüşlere gerekli önemin verilmesi konusundaki hükmün yasalara nasıl dahil edildiğine ilişkin bilgiler ile çocuğun, görüşlerini gelişen yetenekleri ölçüsünde ifade etme hakkını güvence altına alan yasal ve diğer önlemler konusunda bilgiler' gibi çerçeve sorular, Çocuk Hakları Komitesi'nin ÇHS uyarınca ilgili Taraf Devletlerce sunulması gereken raporlarla ilgili kılavuzlarında bulunur.