Dünyada ilk anayasa hangi tarihte, nerede oluşturulmuştur?
Anayasa, bir devletin veya başka bir örgütün yönetimini belirleyen bir dizi temel ilke ve/veya kurallar bütünüdür. Bu kurallar birlikte, yani varlığın ne olduğunu oluşturur. Bu ilkeler tek bir belgeye veya yasal belgelere yazıldığında somutlaştırılmış yazılı bir anayasaya olduğu söylenebilir, tek ve kapsamlı belgede yazılırsa, sistemleştirilmiş bir anayasanın somutlaştırıldığı söylenebilir. Bazı anayasalar (Birleşik Krallık’ın anayasası gibi) yazılı olmamakla birlikte kanunlar, mahkeme davaları veya antlaşmaların içerisinde yazılı haldedir.
İlk Anayasa
1877’de Ernest de Sarzec tarafından Irak’ta yapılan kazılarda, M.Ö 2300 yılında Sümerler’de Lagaş şehir devleti kralı Urukagina tarafından çıkarılan en eski yazılı kanunların kanıtları bulunmuştur. Belki de bir anayasa için en eski örnek olan bu belgenin tamamı henüz keşfedilmemiştir. Ancak vatandaşlarına bazı haklar tanınması gerektiğini bildirmektedir. Örneğin, dul ve yetimlere vergi indirimi yapıldığı ve fakirleri zengin tefecilerden koruduğu bilinmektedir.
Sümerlerden sonra, birçok devlet, özel yazılı kanunlarla yönetilmiştir. Halihazırda bilinen en eski belge Ur şehrine ait Ur-Nammu Kanunları MÖ 2050 yılına aittir. Bilinen eski hukuk kurallarının bazıları arasında İsin Krallığı Lipit-İştar Kanunları, Babil Hammurabi Kanunları, Hitit Kanunları, Asur kanunları ve Hz. Musa’nın Mozaik Kanunları bulunmaktadır.
M.Ö. 621’de Draco adlı bir katip, Atina Şehir Devletinin acımasız sözlü yasalarını yazılı hale getirmiştir. Bu belgelerde, birçok suç için ölüm cezası öngörülüyordu (günümüzde çok ağır cezalar genellikle “Draconian” yani “Drakon yasaları gibi gaddar” olarak adlandırılıyor). M.Ö. 594’te, Atina hükümdarı Solon, yeni Solon Anayasasını oluşturdu. İşçilerin yükünü hafifletti ve egemen sınıfın doğuştan (aristokrasi) değil, servete (plutokrasi) dayalı olduğunu belirledi. Antik yunanda bir soylu olan Kleistenes Atina anayasasını yeniden biçimlendirdi ve M.Ö. 508 yılında demokratik bir temelde yeniden kurdu.
Aristoteles (yaklaşık 350 MÖ), sıradan hukuk ve anayasa hukuku arasında resmi bir ayrım yapan, anayasa ve anayasacılığın fikirlerini belirleyen ve farklı anayasal hükümet biçimlerini sınıflandırma girişiminde bulunan ilk kişiydi. Genel anlamda bir anayasayı tanımlamak için kullandığı en temel tanım “bir devletteki ofislerin düzeni” idi. Atina Anayasası, Siyaset ve Nicomachean Ethics Anayasası adlı çalışmasında, Atina, Sparta ve Kartaca’nın da dahil olduğu zamanının farklı anayasalarını araştırdı. Hem iyi hem de kötü gördüğü şeyleri sınıflandırdı ve en iyi anayasanın monarşik, aristokratik ve demokratik unsurları da içeren karma bir sistem olduğu sonucuna vardı. Ayrıca, devlete katılma hakkı olan vatandaşlar, vatandaş olmayanlar ve köleler arasında ayrımları yaptı.
Romalılar ilk olarak anayasalarını MÖ 450’de günümüz Avrupa Hukuku’nun temelini oluşturan 12 Levha Kanunları olarak yazdılar. Zaman zaman eklemeler yapılmış bir dizi yasa altında işlemişlerdi, ancak Roma yasası Theodosius kanunlarına (M.Ö 438) kadar tek bir kitap olarak düzenlenmedi. Daha sonra, Doğu İmparatorluğu anayasası Codex repetitæ prælectionis (534) Avrupa çapında oldukça etkiliydi. Bunu doğuda Bizans İmparatorluğu’nda III. Leon’nun Ekloga’sı (740) ve Basilica of Basil I (878) takip etmiştir.
M.Ö. 3. yüzyılda Antik Hindistanda Maurya kralının yazdırdığı 33 kitabelik Asoka Fermanları yönetim için anayasal ilkeleri ortaya koymuştur.
Erken Orta Çağ
Erken Ortaçağ’da Batı Roma İmparatorluğu iktidar boşluğunu Almanlar doldurmuş kendi yasalarını yazdılar. Alman hukukunun ilklerden biri, Eurik’in Visigotik’i idi (471). Bunu, Almanlar ve Romalılar için ayrı yasalar uygulayan Lex Burgundionum takip etti; Pactus Alamannorum; ve Franks’in Salic Yasası, hepsi 500’den kısa bir süre sonra yazılmıştır. 506’da, Visigotların kralı olan Alarvi II’nin Breviarum’u veya “Lex Romana” adlı eseri, Codex Theodosianus’u daha önceki Roma kanunlarıyla birleştirmiş ve pekiştirmiştir. Bir süre sonra ortaya çıkan sistemler arasında Lombards’ın Edictum Rothari (643), Lex Visigothorum (654), Lex Alamannorum (730) ve Lex Frisionum (yaklaşık 785) sayılabilir.
Japonya Prens Şōkuku tarafından belirlenen 604 yılında yazılmış on yedi madde anayasası, Asya siyasi tarihinde bir anayasanın ilk örneğidir. Budist öğretilerden etkilenen belgede, devletin kendi kurumlarından ziyade sosyal ahlaka daha fazla odaklanmakta ve bir hükümet anayasasında dikkate değer bir erken girişimdir.
Medine Tüzüğü olarak da bilinen Medine Anayasası (Arapça: صحیفة المدینه, Ṣaḥīfat al-Madīna), Hz. Muhammed tarafından 622 yılında hazırlanmıştır. Medine Anayasası Müslümanlar, Yahudiler ve putperestler dahil olmak üzere önemli kabileleri ve aileleri arasında resmi bir anlaşma oluşturdu.
Türkiye’de İlk Anayasa
Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk anayasası 1876’da kabul edildi ve 1908’de revize edildi. Kuruluşundan bu yana, modern Türk devleti dört belge altında yönetilmektedir:
- 1921 Anayasası
- 1924 Anayasası
- 1961 Anayasası
- 1982 Anayasası
Mevcut anayasa 1980-1983 askeri cuntası sırasında halkın referandumuyla onaylandı. 1982’deki onayından bu yana, mevcut anayasa, Türkiye Cumhuriyeti’ndeki birçok önemli olayı ve değişimi gözlemlemiş, küresel ve bölgesel jeopolitik konjonktürlere ayak uydurmak için defalarca değiştirilmiştir. Son önemli değişiklikler 2010 yılında yapıldı. 2011 yılının Mart ayında 59. Maddede ufak bir değişiklik yapılmıştır.