"Roma Hukuku’nda ceza hukuku ve ceza usul hukukunun, özel hukuka kıyasla günümüz çağdaş hukuklarına daha az etki ettiği bir gerçektir. Bunun nedenlerine değinecek olursak; ilk sebep, Roma’da çok uzun bir süre, sistemli ve devlet kontrolünde bir ceza hukuku ve ceza usul hukukunun bulunmamasıydı diyebiliriz. Roma’da neredeyse Cumhuriyet Dönemi’nin ortalarına kadar, devlet hemen hemen çok az fiili suç olarak nitelendirmiş ve devlet otoritesi çok az suçu kendisi cezalandırmıştı. Cumhuriyet Dönemi’nin ortalarına kadar vatana ihanet kapsamına giren suçlar dışında, günümüz ceza kanunlarında suç sayılan fiiller devletin herhangi bir denetim ve müdahalesi olmadan, kişilerin şahsi öcüne ve kısasa dayanıyordu. Ayrıca Roma aile babasının egemenlik hakkının kapsamı nedeniyle aile içinde yargılama yetkisi henüz bir şehir devleti olan Roma’da ihtiyaçlara cevap vermeye yetiyordu.
Ayrıca çağdaş hukuklardan farklı olarak, Roma’da haksız fiil (delictum) ve suç (crimen) arasında net bir ayırım yapılmamıştı. Romalılar yine de kamu suçlarını crimina, haksız fiilleri (kötü hareket) ise delicta (maleficia) olarak adlandırarak bir ayrım yapmışlardı. Bu nedenle, Roma Hukuku’nda hukuka aykırı fiiller kamu suçları (delictum publicum-crimina) ve haksız fiiller (özel suçlar) (delictum privatum) olarak ikiye ayrılmıştı. Günümüz Ceza Hukuku kapsamına giren suç anlamında kullanılan Kamu suçları (crimina-delicta publicum); kamu yararı gerekçesiyle yani tüm topluma karşı işlenmiş suç olarak farz edildiğinden, ya devlet tarafından ya da herhangi bir Roma yurttaşı tarafından takip edilir (actiones populares) ve bunlara özel suçlara (delictum privatum) kıyasla daha ağır yaptırımlar uygulanırdı. Özel suçlar (delicta privatum) ise, sadece suçtan zarar gören tarafça kovuşturulabilen ve çoğunlukla zarar görene ödenecek bir para cezası yaptırımı olan suçlardı. Devlet tarafından yaptırım uygulanan crimina’nın aksine delictum’da fail para cezası ödemekle yükümlüydü. Bu durum ve buna ek olarak haksız fiil için suçtan zarar görene tanınan ayrıca tazminat davası açma imkanı tanınması Roma Hukuku’nda özel suçların/haksız fiillerin aynı zamanda bir borç kaynağı (obligatio ex delicto) olarak görülmesine sebep olmuştu.
Çalışmamızın birinci bölümünde yukarıda anlattığımız kapsamda öncelikle Roma’da crimen kavramını ve crimen’in delictum ile ilişkine değineceğiz. Sonrasında Roma Ceza Yargılama Hukuku ile bağı nedeniyle, genel olarak Roma Yargılama Hukuku hakkında bilgi verip sonrasında, Roma Ceza Yargılama Hukuku’nu ayrıntılı bir şekilde inceleyeceğiz. Roma Ceza Yargılama Hukuku, Roma Devlet otoritesinin güçlenmesi nedeniyle yargılamalara daha çok müdahil olmaya başladığından, yargılama usul ve merciileri farklılık arzetmişti. Bu nedenle, bu bölümde uygulanan Ceza Yargılama Usulleri’ni, uygulandığı dönemlere göre sınıflandırarak açıklamaya çalışacağız. Bu bağlamda Roma Ceza Yargılama Usullerini üç döneme ayıracağız. Birinci dönem; questiones perpetuae’lere kadar olan dönem, ikinci dönem; quaestiones perpetuae’lerde ceza yargılaması yapıldığı dönem ve üçüncü dönem de; Principatus Dönemi’nde başlayan ve Roma Devleti’nin yıkılışına kadar uygulanan Ceza Yargılama Usulleri’ni ele aldığımız dönem. Principatus Dönemi Roma Ceza Yargılama Hukuku açısından bir geçiş dönemi olduğu için, önce bu geçiş döneminde uygulanan yargılama hukukuna değineceğiz. Son olarak da Roma’da hem ceza hukuku hem de özel hukuk yargılamalarının yapıldığı, imparatora, dolayısıyla devlete bağlı, günümüz yargılama hukukunun kaynağını oluşturan cognito extra ordinem yargılama usulünü ayrıntılı olarak anlatacağız.
Çalışmamızın ikinci bölümünde ise, suçları ve bu suçlara verilen cezaları, çağdaş ceza hukuku sınıflandırması çerçevesine ayrıntılı olarak ele alacağız. Bu bölümde, her bir suçun Roma’da nasıl ortaya çıktığı, o suça Roma’nın farklı dönemlerinde hangi cezalara hükmedildiği ve o suçun hangi mahkemede, hangi yargılama usulü uygulanarak yargılandığı anlatılacaktır.
Bu anlamda öncelikle malvarlığına karşı işlenen suçlar olan; hırsızlık, hırsızlığın özel türleri, vis ve gasp, mala verilen zarar, mirasa el koyma, hile ve dolandırıcılık, tehdit, alacaklılardan mal kaçırma, plagium, kölenin yozlaştırılması, tahrip etmek/yangın çıkarmak, sahtecilik suçları incelenecektir. Daha sonra, kişilere karşı işlenen suçlar olan; adam öldürme, iniuria ve hadım sünnet anlatıcak, sonrasında ise Roma’da ayrıntılı düzenlemeler yapılmış olan cinsel suçlar olan; adulterium ve stuprum, lenocinium, ensest, bigami, eşcinsellik ve tecavüz/kaçırma suçları anlatılacaktır. Bir sonraki başlıkta ise, yine Roma Devleti’nin kuruluşundan itibaren suç olarak kabul edilen devlete karşı suçlar olan; vatana ihanet, isyana teşvik, collegia’ların hukuka aykırı faaliyetleri, magistra’ların görevi kötüye kullanmaları, kalpazanlık ve annona’ya karşı suçlar incelenecektir. Son başlıkta ise, Roma’da ahlaka ve kamu düzenine suçlar olarak sınıflandırabileceğimiz; bonos mores’e karşı suçlar, gelir ve gidere ilişkin suçlar, bizatihi meslek ya da faaliyetleri nedeniyle şüpheli addedilen kişiler, makam ile ilgili suçlar, dine karşı işlenen suçlar ve son olarak da yargılama sırasında işlenen suçlar incelenecektir." (Girişten)
Metus ya da korkutma (ikrah), bir kimsenin manevi cebirle zihninde yaratılan korku neticesinde özgür iradesi ile yapmayacağı bir hukukî işlemi yapması durumunda dikkate alınan hukuksal bir konudur, lus civile'nin, özellikle de dar hukuk (stricti iuris) sözleşmelerine konu borçlar bağlamında metus'a hukukî sonuç bağlamaması, ancak diğer taraftan sık görülen bu olayların yarattığı hukuksal ihtiyaçların karşılanmasının gerekliliği, beraberinde yargısal alanda faaliyetlerde bulunan praetor'ları bu sorunları giderecek düzenlemeleri yapmaya zorlamıştır.
Roma hukukunda metus (korkutma) adı altında karşımıza çıkan düzenleme ve Roma hukuku uygulamasındaki yeri ile ilgili günümüze kadar ulaşan bilgi kaynaklarının sayısı yetersizdir. Bununla birlikte konu, Roma hukukunun, Türk hukukunun içeriğine etki eden konularından biri olarak incelenebilir. Korkutmanın her iki hukuk düzeni bakımından mümkün olduğu ölçüde benzer konu başlıkları altında ve birbirini takip eden bir sıra halinde incelenmesi ile Roma hukukunda metus'un Türk hukukunda korkutmanın içeriğine nasıl ve ne ölçüde etki ettiği ortaya konulabilir.
İçindekiler
Hukuk öğretiminde öğrencilerin hukuki düşünce ve hukuk kurallarını yorumlama becerisini kazanarak, teoride edindikleri bilgileri olaylara uygulayabilmelerini hedefleyen tüm dersler gibi Roma Hukuku öğretimi bakımından da pratik çalışmalar önem taşımaktadır. Roma Hukukunun modern hukuk sistemlerini en fazla etkileyen bölümü Roma Borçlar Hukuku olduğu için, eserin sadece bu konuya ayrılmasını uygun gördük. Hukuk öğrenimine yeni başlayan öğrencilere yönelik olarak hazırlanan bu kitapta yer alan olaylar, Roma toplumsal yaşamına uygun olarak, antik edebi ve hukuki kaynaklardan esinlenerek oluşturulmakla birlikte, söz konusu kaynaklara atıf yapılmamıştır. Kitapta yer alan dipnotlar açıklayıcı nitelikte olup, yararlanılan eserler "kaynaklar" bölümünde belirtilmiştir. İstendiği takdirde belirtilen kaynaklara öğrenciler tarafından ulaşılabilmesi amaçlandığından latince ve yabancı dillerdeki eserlere yer verilmemiş, konular kapsamında sınırlı bir kaynakça oluşturulmuştur. Yeni Borçlar Kanunu'nda kapsam ve dil bakımından yapılan değişiklikler gözönüne alınarak, kitapta yer verilen ifadeler ile Yeni Borçlar Kanunu'nda yer alan hukuki terimler arasındaki uyuma mümkün olduğunca özen gösterilmiştir. Yardımcı bir kaynak olarak tasarlanan kitapta olay soruları cevaplandırılmış, son bölümde öğrencilerin bilgilerini sınayabilmesi amacıyla cevaplanmamış olay metinlerine de yer verilmiştir. Kitabın tüm öğrencilerimize yararlı olmasını temenni eder, hukuk öğrenimlerinde ve meslek yaşamlarında başarılar dileriz. (Önsöz'den)
İçerik
"Roma borçlar hukukunun bugünkü hukukumuza tesiri, sadece pek çok kavram ve prensiplerin hukukumuza kadar gelmiş olmasında değil, aynı zamanda Borçlar Kanunumuzun evvela borçların teşekkülünden ve bu arada borç doğuran hadiselerden, sonra borçların hükümlerinden ve nihayet borçların sukut sebeplerinden bahsetmektedir." (Önsözden)
İçindekiler
Bugünkü Kıta Avrupası Özel Hukuku'nun temeli Roma Hukuku'na dayanmaktadır. İsviçre Özel Hukuku da bu hukuk sistemine dahildir. Bu hukuk sistemine dahil olan ülkelerin özel hukukunun mantığını ve felsefesini anlamak için Roma Hukuku'nu öğrenmek gerekir. Bu nedenle Avrupa Hukuk Fakültelerinin büyük çoğunluğunda öğrencilere daha birinci sınıfta özel hukuk formasyonu kazanmaları için Roma Hukuku Dersleri zorunlu ders olarak okutulmaktadır.
Cumhuriyetle birlikte Türk Hukuk Devriminin temel taşları niteliğini taşıyan Türk Medeni Kanunu ve Borçlar Kanunlarımız İsviçre'den alınmış ve 4 Ekim 1926 tarihinde yürürlüğe girmiştir. İsviçre ve dolayısıyla Türk Medeni ve Borçlar Kanunlarının temelleri de Roma Hukuku'na dayandığından, Roma Hukuku, Türk Hukuku ve hukukçuları için de araştırılması ve öğrenilmesi gereken önemli bir hukuk dalı haline gelmiştir. Türk Hukuk Fakültelerinde eğitim programlarına Roma Hukuku Derslerinin girmesi bu şekilde başlamıştır.
Roma Hukuku eğitimi bu alanda araştırmaların yapılmasını ve eserlerin yaratılmasını gerektirir. Bu araştırmaları yapan ve eserler yaratanların başında ismini saygıyla anmamız gereken Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Roma Hukuku Anabilim Dalı öğretim üyesi sayın Prof. Dr. Özcan Karadeniz Çelebican hocamız yer almaktadır."(Sunuştan)
İçindekiler
"Bu kitap, Roma Hukuk alanında yapılacak bilimsel ve öğretici Çalışmalara yardımcı olmak amacıyla Hazırlanmıştır.Bu nedenle özne çözümü istenen hukuki meseleler ve bu meselelere ilişkin sorular tertip edilmiştir.Daha sonra cevaplara ve meselelerin incelendiği, sonuca bağlandığı Roma kaynaklarına yer verilmiştir. Bu şekilde, çözüm yollarının Roma Hukuku kaynaklarından alınması imkanı doğmuştur. Kitabın sonunda meselelerde geçen parayla ilgili terimler açıklanmış ve hukuki yapıdan ayrılması mümkün olmadığı için Roma iktisadi yapısı hakkında bu bağlamda bilgi verilmiştir.
Tertip edilen meselelerin çoğunluğu Digesta 'da yer alan metinlere dayanmaktadır. Digesta. devrinin hukuk hayatında ortaya çıkan sorunlar hakkında karara varması yönünden Anglo-Sakson eğitiminde esas alınan meseleler külliyatına (case-book) benzetilmektedir. Gerçekten, Digesta eşine rastlanmayacak şekilde azametli bir meseleler kitabı, hukuki olaylar derlemesidir (Prof A.Schwarz).
Meselelerle ilgili Roma Hukuku kuralları ve prensipler incelenirken bunların modern hukukları ve bilhassa İsviçre-Türk Hukukunu nasıl etkilediği açıklanmaya çalışılmıştır. Bu sebeple, Roma kaynaklarının çözüme bağlandığı hukuki meseleler yanında yeri geldikçe ve imkan nispetinde modern hukukun prensiplerinden İsviçre-Türk Yargıtay 'larının ve Danıştay’ın verdiği kararlara değinilmiştir. Bu şekilde, Roma Hukukunun vardığı sonuçlarla, modern hukukumuzun sonuçları arasındaki hukuki kavram ve düşünce bakımından ortaya çıkan paralellik üzerinde durulmuştur. Bunun sonucunda, modern Türk Hukukunun Roma Hukukunun büyük etkisinde bulunduğu ve Roma Hukuku kurallarının modern hukukumuza hakim olduğu görülmektedir."(Önsözden).
İçindekiler
İçerik
Kökenleri tarihte olan hukuk, sadece bir kanun koyucunun iradesiyle özdeşleşen soyut bir yapı değildir. Hammurabi’den modern Cumhuriyetlere kadar, kanun koyucular her toplumun temel unsurlarından biri olan hukuku yaratmıştır. Kutsal kitaplar da hukuk kuralları koymuştur. Aristo ve Jean-Jacques Rousseau nasıl olması gerektiğini belirtmiştir. XII Levha Kanunu hukukun esaslarını belirlemiş, Gaius yapıyı tamamlamıştır. Hukuksuz toplum olmaz.
Kitap, Hukuk Fakültesi birinci sınıf öğrencilerine Roma Hukuku’nu Medeni Hukuk’a hazırlayıcı bir temel sağlayacak bir biçimde öğretme amacına yönelik olduğundan, Roma Hukuku kavram, kural ve kuramları tarihsel olmaktan çok dogmatik açıdan ele alınmış, olanaklar elverdiği ölçüde çağdaş, medeni hukuk kavram, kural ve kurumlarıyla bağlantı kurulmuştur.
Başka bir deyişle, hukuki kavram, kural ve kurumların, önce çağdaş özel hukuklarda kazandıkları nitelik ve içerikler dogmatik bir yöntemle açıklanmakta, daha sonra bunların Roma Hukuku’nda ortaya çıkış ve tarihsel süreç içinde gelişimleri incelenmektedir. Öğrenciler için hazırlanmış bir ders kitabı niteliği taşıdığı için kitapta, dipnotlarından, uzun ve ayrıntılı bir Bibliyografya’dan kaçınılmıştır.
Konu Başlıkları