Dünya neden dönüyor?
Dünya her gün ekseni etrafında dönüyor, güneşin doğuşunu ve gün batımını gezegende hayatın günlük bir özelliği haline getiriyor. Bunu 4,6 milyar yıl önce oluşturduğundan beri yapmıştı, ve dünya sona erinceye kadar da devam edecek – muhtemelen güneş kırmızı bir dev yıldıza dönüştüğünde ve gezegeni yuttuğunda. Ama neden hep dönüyor?
Dünya, yeni doğan güneşin etrafında dönen bir gaz ve toz diskinden oluştu. Bu eğirme diskinde, Space.com’a göre Dünya’yı oluşturmak için bir araya gelen toz ve kaya parçaları bir araya geldi. Büyüdükçe, uzay kayaları, gelişmekte olan gezegen ile çarpışmaya devam etti ve onu döndüren kuvvetler uyguladı. İlk güneş sistemindeki tüm enkazlar, yaklaşık olarak aynı doğrultuda güneşin etrafında dönerken, çarpışmalar Dünya’yı ve güneş sistemindeki diğer her şeyi de bu yöne çevirdi.
Ama neden güneş sistemi ilk etapta dönüyordu? Güneş ve güneş sistemi, kendi ağırlığı nedeniyle bir toz ve gaz bulutu çöktüğünde oluştu. Geri kalan malzeme çevreye, gezegen oluşturan diske girerken, gazın çoğu güneş olmak üzere yoğunlaşmıştır. Çökmeden önce, gaz molekülleri ve toz parçacıkları tüm yerlere doğru hareket ediyordu, ama belli bir noktada, bir miktar gaz ve tozun dönme hareketini ayarlayarak belirli bir yönde biraz daha fazla kayması oldu. Gaz bulutu daha sonra çöktüğünde, bulutun dönüşü hızlandırıldı – tıpkı şekil patencilerin kollarını ve bacaklarını tutarken daha hızlı döndüğü gibi.
İşleri yavaşlatmak için fazla yer olmadığı için, bir şeyler dönmeye başladığında, genellikle devam eder. Bu durumda dönen bebek güneş sistemi, nesnenin dönmeye devam etme eğilimini tanımlayan bir miktar olan açısal momentum olarak adlandırılan bir çok şey içeriyordu. Sonuç olarak, tüm gezegenler muhtemelen güneş sistemi oluşturulduğunda aynı yönde eğrildi.
Ancak bugün, bazı gezegenler hareketlerine kendi spinlerini koydular. Venüs dünyaya zıt yönde döner ve Uranüs’ün spin ekseni 90 derece eğimlidir. Bilim adamları bu gezegenlerin bu şekilde nasıl var olduklarından emin değiller ama bazı fikirleri var. Venüs için belki bir çarpışma rotasyonu tersine çevirdi. Ya da belki de diğer gezegenler gibi dönmeye başladı. Zamanla, güneşin Venüs’ün kalın bulutları üzerindeki yerçekimi çekişi, gezegenin çekirdeği ve mantosu arasındaki sürtünme ile birleşince, dönüşün dönmesine neden oldu. Nature dergisinde yayınlanan bir 2001 çalışması, güneş ve diğer faktörler ile yerçekimsel etkileşimlerin Venüs’ün yavaşlamasına ve tersine dönmesine neden olabileceğini öne sürdü.
Scientific American’ın bildirdiğine göre, Uranüs örneğinde, bilim adamları çarpışmaları – büyük bir kayaya sahip büyük bir çarpışmanın ya da iki farklı nesne ile bir-iki yumruk atmasının – kilden düşürdüğünü öne sürdüler.
Bu tür rahatsızlıklara rağmen, uzaydaki her şey bir yönde veya başka bir yöne döner. Naoz, “Döndürme, evrendeki nesnelerin temel bir davranışıdır.” dedi.
Çok hızlı dönüyorlar
Asteroitler dönüyor. Yıldızlar dönüyor. Gökadalar dönüyor (NASA’ya göre, güneş sisteminin Samanyolu etrafındaki bir devreyi tamamlaması 230 milyon yıl alıyor). Evrendeki en hızlı şeylerden bazıları, devasa yıldızların cesetleri olan pulsarlar denen dönen nesnelerdir. Bir şehrin büyüklüğünde çapa sahip bazı pulsarlar saniyede yüzlerce kez dönebilir. 2006 yılında Science dergisinde yayınlanan ve Terzan 5ad adı verilen en hızlı olanı saniyede 716 kez dönüyor.
Kara delikler daha hızlı olabilir. Birincisi, GRS 1915 + 105, saniyede 920 ve 1.150 kez arasında bir yerde dönüyor olabilir, 2006 yılında Astrofizik Dergisi’nde bulunan bir çalışma bulundu.
Ama işler de yavaşlar. Naoz, güneş doğduğunda, her dört günde bir ekseni etrafında döndü dedi. Ama bugün güneşin bir kez dönmesi yaklaşık 25 gün sürüyor, dedi. Naoz, manyetik alanının rotasyonunu yavaşlatmak için güneş rüzgarıyla etkileşime gireceğini söyledi.
Dünya’nın dönüşü bile yavaşlar. Ay’dan gelen yerçekimi, Dünya’yı hiç bu kadar hafif yavaşlatmayacak şekilde çeker. Eski tutulmalardan oluşan Kraliyet Toplumu A’nın Bildiriler dergisinde 2016 yılında yapılan bir analiz, Dünya’nın rotasyonunun son 740 yılda yaklaşık 6 saat yavaşladığını gösterdi. Bu, bir yüzyıl boyunca sadece 1.78 milisaniyeye çıktı.
Yani, güneş yarın doğacak olsa da, biraz geç olabilir.