”Gecenin Günleri & Günün Geceleri” Norilsk sakinlerinin günlük yaşamı ile ilgilidir. Norilsk, 170.000’den fazla nüfusa sahip bir maden şehridir. Dünyanın en kuzeydeki şehridir (100.000’den fazla sakini bulunmakta.) Ortalama sıcaklık -10 °C’dır ve kışın -55 °C’a kadar ulaşır. Yılın iki ayı boyunca, hiç güneş ışığı olmadığında şehir kutup gecesine dalar.
Tüm şehrin madenleri ve metalurji fabrikaları 1920’lerde ve 30’larda yakındaki Norillag şehrinde gulag kamplarında mahkumlar tarafından inşa edildi. Mevcut nüfusun %60’ı, şehrin endüstriyel işletimiyle ilgileniyor: madencilik, izabe, metalurji vb. Şehir, dünyanın en büyük nikel-bakır-paladyum yatağında yer alıyor. Dünyadaki paladyumun neredeyse yarısı Norilsk’te çıkarılıyor. Dolayısıyla, Norilsk dünyanın en kirli yedinci şehridir.
Bu belgesel projesi, insanların sert iklime, çevresel felakete ve izolasyona karşı uyumunu araştırmayı amaçlamaktadır. Norilsk halkının yaşam koşulları benzersizdir ve bu da onları böyle bir çalışma için eşsiz kılar.
— Elena Chernyshova
Kuzey Kutup Dairesi’nin 400 km kuzeyinde yer alan Norilsk’in dünyanın geri kalanıyla hiçbir kara bağlantısı yoktur. Norilsk halkı, dünyanın geri kalanını ‘kıta’ olarak adlandırıyor.
175.000 kişilik nüfusa sahip olan Norilsk, Kuzey Kutup Dairesi üzerindeki en büyük şehirler arasındadır. Bu şehir fabrikasının var olmasının tek bir nedeni var: Dünyanın en büyük metalurjik maden kompleksini sürdürmek. Bu kompleksin kendisi Rusya’nın GSYİH’sının yaklaşık %2’si değerindedir.
6.000 yıl önce, bölgenin zengin yatakları insanları çekiyordu. Ancak Norilsk’in gerçek yükselişi 20. yüzyılın başında, jeolojik bir keşifte zengin nikel, bakır ve kobalt birikintilerini keşfettiği zaman meydana geldi. 1936’da SSCB bir metalurjik kompleksin inşasına başladı ve modern şehir doğdu.
Anna Vasilieva Bigus, 88, gençliğinin on yılını Gulag’da geçirdi. 19 yaşında ailesinden bölündü ve Kuzey Kutup Dairesi’ne gönderildi. “Gulag’da sahip olabileceğimiz tek neşe şarkı söylemekti. Sürekli şarkı söylerdik ve bu bize hayatta kalma gücü verirdi… ” Kızı müzik öğretmeni oldu ve torunları operada şarkı söylüyor.
“Büyük Norilsk” üç şehirden oluşan bir topluluktur: Norilsk, Talnakh ve Kayerkan. Bu şehirler 30 km’lik bir yarıçap içinde yer alır ve kara yolları ile bağlantılıdır.
“Büyük Norilsk” üç şehirden oluşan bir topluluktur: Norilsk, Talnakh ve Kayerkan. Bu şehirler 30 km’lik bir yarıçap içinde yer alır ve kara yolları ile bağlantılıdır.
Norilsk, Batı Sibirya platosunda, Putorani Dağlarının eteğinde yer alıyor. Şehir, dünyanın en büyük nikel, bakır ve paladyum yatakları üzerinde yer alıyor. Bu yataklar aşağı yukarı 250 milyon yıl önce oluştu. Günümüzde, “Norilsk Nikeli” nikel ve paladyum üretiminde dünya lideridir (sırasıyla %17 ve %41).
Norilsk mineralleri altı yeraltı ve bir açık madenden çıkarılıyor. Yataklar; nikel, bakır, paladyum, platin, kobalt, altın ve diğer nadir görülen bileşenleri barındırıyor. Yeraltı koridorların toplam uzunluğu 800 km’yi aşarken, derinlikleri 450 ila 2050 metre arasında değişmektedir.
Norilsk’in üç tesisi; nikel fabrikası, bakır fabrikası ve metalurji kompleksi “Nadejda” (“Umut”), 1942, 1949 ve 1981’de art arda inşa edildi. Nüfusun %56’sı bu yerlerde çalışıyor. Eritme bölümü burada bulunuyor. İşçiler gaz dumanlarını filtrelemek için her zaman maske takıyor.
Blacksmith Enstitüsüne göre, Norilsk, Rusya’nın en kirli şehri, dünyanın ise yedinci en kirli şehridir. Her yıl metalurji makinesi atmosfere yaklaşık 2 milyon ton gaz yayar. Bunlardan biri, sülfür dioksit, asit yağmurunun ana kaynağıdır. Şehrin etrafındaki narin tundraların yaklaşık 100.000 hektarı öldü ya da tehlikede.
Sülfür dioksit, asit yağmurunun ana kaynağıdır. Şehrin etrafındaki narin tundraların yaklaşık 100.000 hektarı öldü ya da tehlikede. Yer altındaki ağır metallerin konsantrasyonu o kadar yüksektir ki, şehrin etrafındaki 30 km yarıçapında mantar ve çilek toplamak yasaktır.
Yaz aylarında hava daha da kirlenir. Atmosferdeki sıcaklık farkı dumanın ayrılmasını önlüyor. Böylece, mide bulandırıcı duman Norilsk sokaklarına yayılır. Bu durum, üç fabrikanın konumu ile daha da kötüleşiyor: Birbirlerinin karşısında duruyorlar, yani rüzgârın hangi yöne estiği önemli değil, duman şehre giriyor.
Norilsk’teki yaşam beklentisi, Rusya’nın geri kalanından on yıl daha düşüktür. Salınım; akciğer kanserine, sindirim bozukluğuna ve kansere sebep oluyor. Alerji olguları, astım, kardiyovasküler dejenerasyon ve kan hastalıkları yaygındır. Buna akıl hastalıkları da dahil. Norilsk’te kanser riski, ülkenin geri kalanından iki kat daha fazladır.
Norilsk’in inşaat planı 1940 yılında yakınlardaki Gulaglar’da hapsedilen mimarlar tarafından kuruldu. Fikirleri ideal bir şehir yaratmaktı. En ”eski” binalar Stalinist tarzıyla inşa edilmiştir. SSCB’de geçerli olan yöntem önceden inşa edilmiş paneller kullanmak olduğunda, inşaatın ikinci aşaması 60’larda gerçekleşti.
Rusya’nın Norilsk kentindeki binaların çoğu önceden yapılmış panellerle inşa edilmiştir. Bu binalara “Gostinka” adı verildi ve yeni gelen işçiler için geçici konaklama yerleri olarak kabul edildi, ancak birçoğu kalıcı sakinler haline geldi ve bugün hala oradalar.
Kış boyunca basit bir yolculuk bile tam teşekküllü bir keşif gezisine dönüşebilir. Çoğu işler tundra’nın açık alanlarını boyunca yer almaktadır. Bir kar fırtınası sırasında, toplu taşıma araçları 15-20 otobüs dizisinden oluşur. Bir otobüs devrilirse veya bozulursa, yolcular başka bir otobüse tahliye edilebilir. Bu konvoy günde 2-3 kez dolaşır.
Norilsk’in yeni mahallelerinin inşaatı perestroykadan sadece birkaç yıl önce başlatıldı. SSCB’nin düşüşü fon akışını bozdu. Böylece, birçok binanın inşaatı “donduruldu.” Bu binalar 20 yıldır bitmemiş ve terk edilmiş durumda kaldılar.
Norilsk, binalarını korumak için büyük bir sorunla karşı karşıya. Donmuş toprağın üst katmanlarının çözülmesi, kazıklarda dayanıksızlığa ve binaların yıkılmasına neden olmuştur. Bu; kanalizasyon sisteminin ihmalkâr bakımı, sürekli sıcak su sızıntısı ve küresel sıcaklık artışı ile daha da kötüleşti.
Sert don sırasında, sıcaklık -55 °C’nin altına düşebilir. Buhar, toplayıcılardan yükselir ve alanı kalın sis ile kapatır.
Kışlar uzun, ortalama sıcaklık -30 °C ve 130 günden fazla kar fırtınası yaşanıyor.
Şehrin mimarları, sakinleri bölgenin şiddetli rüzgarlarından koruyacak kentsel alan yaratmaya çalıştı. Böylece, binalar kapalı avlu oluşturmak için birlikte gruplandırıldı. İyi dolaşım sağlamak için, mimarlar binalar arası oldukça dar geçitler planladılar.
Kışın iki aylık dönemi boyunca; güneş, ufkun üzerine yükselmez. Kutup gecesi, vücuda melatonin veren ışıktan yoksun olduğu anlamına gelir. Bu; derin uyku kaybına, sinirlenme, yorgunluk ve depresyona yol açabilir. Norilsk’teki dairelerin çoğu doğal ışığı simüle etmek için UV lambaları ile donatılmıştır.
Kışın, günlük “ev-iş-ev” rutinini kırmak zorlaşır. Aşırı hava koşulları, içerde olan aktiviteler de dahil olmak üzere aktiviteleri kolaylaştırmıyordu. Böylece, yaşamın büyük bir kısmı kapalı alanlarda gerçekleşir.
Şehrin sakinleri 9 aylık kış ayları sırasında bitki örtüsünden yoksun kalıyorlar. Dairelerinde yeşil vahalar yaratmaya çalışıyorlar, kendilerine görsel bir kaçış umuduyla, sert iklime ve endüstriyel çevreye meydan okuyorlar.
Kutup gecelerinin iç karartıcı etkisine direnmenin en iyi yolu kendinizi parlak ışığa maruz bırakmaktır. 1950’lerde ışık tedavisi popüler oldu. Okulda, öğrenciler UV lambanın önüne günlük ”güneşlenmeye” alındı. Günümüzde, solaryumlar yaygındır ve Norilsk sakinleri tarafından çok takdir ediliyor. Oldukça ucuz ve herkes için erişilebilirdir.
Yazar: Elena Chernyshova
Kaynak: lensculture
Çeviren: Yasin Günaydın
Düzenleyen: Zeynep Sena Sökmen