Kıyas nedir?
Kıyas, verilen en az iki önermeden, aklın zorunlu olarak bir sonuç çıkarması işlemidir. Kıyasta verilen önermelereöncül, bu önermelerden zorunlu olarak çıkan önermeye ise sonuç adı verilir.
Örneğin, "Bütün insanlar değerlidir." önermesini takip eden ikinci bir önerme ortaya atılır: "Ali Veli insandır." ve o halde, bu iki önermeden bir sonuca zorunlu olarak varılır ki o da şudur: "O halde, Ali Veli değerlidir." Şimdi bunu daha net olacak biçimde bir kıyas olarak yazalım:
1. Öncül: "Bütün insanlar değerlidir."
2. Öncül: "Ali Veli bir insandır."
Sonuç: "O halde Ali Veli değerlidir."
Fıkıh usulünde kıyas
Hakkında nass bulunmayan bir meselenin hükmünü, Kitap veya sünnette hükmü bilinen bir meseleye göre açıklamak manasını ifade etmektedir. Başka bir tanımla, hakkında nass bulunmayan bir meseleye, aralarındaki ortak illet sebebiyle, hakkında nass bulunan meselenin hükmünü vermek demektir.
İslam hukukçularının çoğunluğu, kıyasın ameli hükümlerin bilinmesinde bir delil ve İslam hukukunun esaslarından biri olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Kıyasın delil olabileceğine delalet eden ayet ve hadisler bulunmaktadır. İslam dini, son dindir, kıyamete kadar başka bir din gelmeyecektir. Bu nedenle, kıyamete kadar ortaya çıkacak bütün olayların hükümlerini kapsayacak zenginlikte olması gerekir.
Halbuki, Kur'an ve sünnetteki nasslar sınırlıdır ve başka nass da gelmeyecektir. Buna karşılık, karşılaşılan olaylar ise sınırsızdır. Sınırlı kaynaklarla, sınırsız olaylar karşılanamayacağına göre, yeni ortaya çıkan olayların hükümlerini elde etme yolu, hakkında nass bulunan hükümlerin hangi gerekçelerle konduğunu belirleyerek, benzeri olaylara uygulama şeklinde olacaktır. Bu da kıyastır.
Kıyasın, asıl, fer', hüküm ve ortak illet olmak üzere dört rüknü bulunmaktadır. Asıl, kendisine kıyaslanan, hükmü nass ile belirlenmiş mesele demektir. Buna makisun aleyh de denir. Fer', hakkında nass bulunmayan meseleyi ifade eder. Hüküm, asıl hakkında nassla sabit olan ve kıyas yoluyla fer'e uygulanmak istenen hükümdür. İllet ise, hem asıl, hem de fer'de bulunan ortak vasıftır.
Seçmeli kıyas nedir?
Sonucun aynısının ya da karşıtının anlam ve şekilde bakımından öncüllerde bulunduğu kıyaslara seçmeli kıyas denir. Seçmeli kıyaslarda birinci öncül koşullu öncül, ikinci öncül ise seçmeli öncül adını alır. İkinci öncül birinci öncülün bileşenlerinden birini ya evetler, yani doğrulayıp kabul eder; ya da değiller, yani yanlışlayıp reddeder.
Örneğin;
Basit kıyaslar
İki öncül ve bir sonuçtan meydana gelen kıyaslara basit kıyas adı verilir.Basit kıyaslar, bütün kıyas çeşitlerinin temelini oluşturur. Ayrıca tümdengelimin en iyi örnekleri, basit kıyaslardır. Bunlar, kesin ve seçmeli kıyas olarak ayrılırlar.
Kesin kıyaslar
Kesin kıyaslarda, sonuç öncüllerde şekil bakımından yoktur; anlam bakımından vardır. Kesin kıyaslar, yüklemli önermelerden yapılırsa; yüklemli kesin kıyaslar; koşullu önermelerden yapılırsa, koşullu kesin kıyaslar diye ayrılır.
Yüklemli kesin kıyaslar
Yüklemi önermelerden yapılan kıyaslara denir. Mantıkçıların asıl üzerinde durduğu kıyaslardır. Yüklemli kesin kıyasta büyük, küçük, orta diye üç terim bulunur. Sonucun yüklemine büyük terim, sonucun öznesine küçük terim, her iki öncülde tekrar edilen terime de orta terim adı verilir. Büyük terimin içinde bulunduğu öncüle büyük önerme, küçük terimin içinde bulunduğu öncüle de küçük önerme denir.
Koşullu kesin kıyaslar
Koşullu önermelerden yapılan kıyaslardır. Koşullu kesin kıyaslar ya yalnız koşullu (bitişik koşullu veya ayrık koşullu biçimlerde) ya da koşullu ve yüklemli önermelerden yapılan kıyaslardır.
Bitişik koşullu kesin kıyas
Yağmur yağarsa sokaklar ıslanır. Sokaklar ıslanırsa tozlar yok olur. O halde yağmur yağarsa tozlar yok olur.
Ayrık koşullu kesin kıyas
Ya hukuk ya işletme okuyacağım. Hukuk okursam yargıç olacağım. İşletme okursam serbest çalışacağım. O halde ya yargıç olacak ya da serbest çalışacağım. Koşullu kesin kıyasın bir öncülü ayrık koşullu diğeri yüklemli önermelerden yapılan türünde, yüklemli önermelerin yüklemleri aynı olursa, buna ikilem (ya da dilem) denir.
Bileşik kıyas
İkiden fazla öncülü bulunan kıyaslardır. Bu kıyaslar için en önemli örnek zincirleme kıyaslardır. Zincirleme Kıyas: Ararda gelen birçok kıyastan oluşmuştur. Birinci kıyasın sonucu onu takip eden kıyasın öncüllerinden biri olur.
Örnek: Bu ırmak gürültü yapıyor. Gürültü yapan hareket ediyor demektir. Bu ırmak hareket ediyor. Bu ırmak hareket ediyor. Hareket eden donmamıştır. Bu ırmak donmamıştır. Bu ırmak donmamıştır. Donmamış olan beni taşıyamaz. Bu ırmak beni taşıyamaz.
Düzensiz kıyas
Bilinen kıyas şekillerine uymayan kıyaslara düzensiz kıyas denir. Bu kıyasların en önemli olanı kısaltılmış kıyaslardır.
Kısaltılmış kıyas
Konuşma dilinde çok kullanılan kıyas türüdür. Zihinde tam şekli olmasına rağmen, sözle ifadede kısaltma yapılır.
Sözlükte "kıyas" ne demek?
1. Bir tutma, denk sayma; tasım.
2. Karşılaştırma, oranlama.
3. Benzetme yolu, örnekseme.
Cümle içinde kullanımı
Bu adamı başkalarıyla kıyas edemeyiz.
Kıyas kelimesinin ingilizcesi
n. comparison, comparing, analogy, syllogism
Köken: Arapça