Anitra Nelson
(Bu makale, Anitra Nelson’ın Beyond Money: A Postcapitalist Strategy, Pluto Press, Londra, Ocak 2022 adlı kitabından gözden geçirilmiş ve doğrudan alıntılar içermektedir.)
Paranın Ötesinde: Postkapitalist Bir Strateji, yirmi birinci yüzyıl sosyal ve çevresel hareketlerini, sosyo-politik ve ekonomik eşitlik ve ekolojik sürdürülebilirliği sağlamak için parasal olmayan bir vizyon ve stratejileri ciddi olarak düşünmeye çağırıyor. Destekleyici argüman, parasal ekonomilerin toplumsal olarak bölücü dinamiklere dayandığı, parasal ekonomilerin doğa ile bizim aramızdaki dualizmin kaynağı olduğu ve parayla uğraşmanın bu tür başarısızlıkların üstesinden gelemeyeceğidir.
Kısacası, post-kapitalizm parasal olmayan uygulamalar kullanılarak tasarlanmalı ve işletilmelidir. Bu maviden bir cıvata gibi görünebilir, ancak bu tür entelektüel ve pratik düşünce yeni değildir. Para hakkındaki ilk şüphelerim, Karl Marx’ın ilk çalışmalarını, piyasa dışı sosyalist akımların düşüncesini ve hem Sovyetler Birliği’nde hem de Küba’da sosyalizme dönüşümde paranın rolü üzerine pratik tartışmaları okuduğumda doğrulandı. Yirminci yüzyılın son on yılları boyunca, kadınları ve çalışmayı çevreleyen sorulara ışık tutan Silvia Federici ve geçim ekonomileri kavramları geliştiren Alman ekofeminist Bielefeld Okulu gibi feministler tarafından para etrafında sorular soruldu. Dahası, işgalciler, komünalistler, radikal aktivistler ve takas yapmayan (ticaretsiz) topluluklar düzenli olarak paradan kaçınan dayanışma ekonomisi uygulamalarına katılırlar.
Bu makale, Paranın Ötesinde’de incelenen belirli kavramlara atıfta bulunmaktadır. Bir yandan, Janus’un “evrensel eşdeğer” ve “eşit değişim”in doğası, egemenliği ve itaatkarlığı yabancılaştırır, böler ve yeniler. Öte yandan, ‘gerçek değerler’ – temel ihtiyaçları karşılamaya ve Dünya’nın sınırlarına saygı göstermeye adanmış herhangi bir ekonominin kalbindeki gerçek, parasal olmayan, sosyal ve ekolojik değerler. Gerçek değerlere dayanan bir dünyanın nasıl işleyebileceğinin temel ilkelerini sunuyorum. Daha sonra, böyle bir dünyanın özelliklerinin Zapatista hareketinde nasıl somutlaştığını ve doğrudan demokrasiye ve maddi adalete odaklanan ilgili becerilerin çağdaş anti-kapitalist akımların “yeşil materyalist” eğilimlerinde nasıl ortaya çıktığını tartışıyorum.
Evrensel eşdeğeri
Roma tanrısı Janus’un çıkışları ve girişleri somutlaştırdığına ve yönettiğine inanılıyordu. Janus geçiş noktasında durdu, sanki bir kapının her iki tarafı da (içeri ve dışarıya) iki yöne baktı. Veya, bir madalyonun başı ve kuyruğu, birleşik, simbiyotik, birbirine bağlı. Bir satıcı ve karşıt rollerdeki bir alıcıyla değişim eyleminin keskin bir şekilde farklı tarafları gibi bile – paranın aynı anda bir kredi ve borcu temsil ettiği bir eylem. Ve borçlular ve alacaklılar olmadan ne krediler ne de borçlar var olmaz. Böylece paranın iki taraflılığı, geçmişte yapılan veya verilen bir şeyi kabul etmek, aynı zamanda gelecekte bir mal veya hizmet vaat etmek. Karl Marx, parayı tüm işlevleriyle “evrensel bir eşdeğer” ve “metaların tanrısı” olarak adlandırdı.
Para, kapitalist bir ekonominin merkezindedir. Sermaye, daha fazla para kazanmak için paraya dönüşür. Tüm kapitalist pratikler parasal olarak oluşturulur. Kapitalizm paraya başvurmadan tanımlanamaz. Bütün ticaret, borçlar ve krediler, parayı hem bir değer birimi olarak hem de bir değer ölçüsü olarak aynı anda ve zaman içinde kullanarak gerçekleşir. Farklı paraların bulunduğu yerlerde, tipik olarak baskın bir para birimi veya değer birimi ile birlikte bir döviz kuru ortaya çıkar. Yine de bu değerin doğası – veya fiyatların nasıl oluştuğu – tartışmalıdır. Ve her yerde, günlük değişim ve para eylemleri, insanlar arasında ve doğa ile bizim aramızda ikilikler doğurur.
Ticaret savunucuları bunu gönüllü bir eylem olarak teşvik ederse, birçok ticaret deneyimi zorla ve şiddetli görünmektedir. “Yaşamak için çalışmak zorundayım.” “Ücretleri ödemek zorundaydım, aksi takdirde hastaneye gidemezdim ve hayatta olmazdım.” “Yiyecekleri satın alamıyorum: Açlıktan ölüyorum ama param yok.” Gelir ve harcamalar o kadar dengesizdir ki, çoğu tüketici bir dereceye kadar borçludur ve çalışmak zorundadır. Bütün bunlara ne kadar ‘özgür irade’ dahil?
Özel mülkiyet sadece sonuç değil, aynı zamanda ticaretin öncülü; sahip olmadığınız şeyi satamazsınız. Ticaret arttıkça, müştereklere ve kolektif olarak yönetilen kaynaklara toprak ve su üzerindeki tecavüz eden özel mülkiyet de artar. Ticaret, ortaklaştırma ve paylaşma uygulamalarını devre dışı bırakırken, yıkıcı ve zarar verici hareket özgürlüğünü yatırım, geliştirme ve yok etme özgürlüğünü mümkün kılar. Bütünsel analizlerin gösterdiği gibi, Küresel Güney ve yoksullar, Küresel Kuzey’deki büyümenin ve zenginlerin bedelini ödeyerek bu karşı-hareketi sergiliyorlar.
Kapitalist pratikler doğadan, insan doğasından ve insan olmayan doğadan soyutlanmamıza neden olur. Ticaret, insanları ve şeyleri, Dünya’nın ve insanların rejeneratif gereksinimlerinden büyük ölçüde ayrı olan etkilerin oluşturduğu fiyatlarda kucaklar. Etkili “piyasa”, şiddetli rekabet, özlem ve umutsuz ihtiyaç da dahil olmak üzere ideal ve maddi uygulamalar tarafından belirlenen sosyal olarak inşa edilmiş bir kredi ve borç matrisidir. Ticaret giderek daha fazla faaliyet ve ilişkiyi kucakladıkça, piyasa gerçek bir Dünya duygusunu sular altında bırakır ve gerçek ekolojik değerler aslında onu sürdürür.
Eşit değişim
Ticaret için ticaret ve üretim, sanki piyasa borsalarında ve ticaret için üretimde örtük bir rasyonellik varmış gibi, genellikle “eşit değişim” açısından teşvik edilir. Kapitalizm, dünyanın küçük bir azınlığı “tam demokrasilerde” yaşıyor olsa da, eşit değişim ve bir oy tek değerli temsili demokrasi için kutlanmaktadır. Orada bile parası olanlar en fazla güce sahipler ve gezegenimiz, ev sahibimiz ölürken en yüksek sesle konuşuyorlar. Dahası, herhangi bir parasal değişimin nesneleri-cum-özneleri hakkında, paranın kendisinin yanlış bir eşitlik görünümü yansıtması dışında, eşit bir şey görmek zordur. Bir değer birimi olarak paranın balmumu yaptığını ve değerinde zayıfladığını biliyoruz. Başka hangi önlemin bu kadar çelişkili özellikleri var?
Parasal değişimin bir şekilde özünde temellendirilmiş, adil ve adil olarak yanlış algılandığı durumlarda, “eşit değişim” kavramı bir kilit taşı olmaya devam etmektedir. Yine de adaletsiz, aslında “adaletsiz” ticaret koşulları, kapitalist bir işveren ile işçileri arasındaki değiş tokuşu, tıpkı ticaret için üretimin zararlı ekolojik ve toplumsal boyutları da dahil olmak üzere, belirli ülkeler ve bölgeler arasındaki tarihi ve mevcut dinamikleri çarpıttıkları gibi bilmeceye çevirir. Bu nedenle, “eşit değişim”in toplumsal ve ekolojik olarak adil bir postkapitalist toplumda hiçbir faydası olmayacaktır. Evrensel eşdeğer, Dünya’nın sınırlarını gözlemlerken toplumsal yeterlilik için üretmenin yararlarını ve dezavantajlarını hesaplamanın rasyonel bir biçimi olarak hiçbir vaat veya potansiyel sunmaz. Gerçek bir değer çerçevesinde, gerçek insani ve ekolojik ihtiyaçların odak noktası olduğu yerde, eşit değişim kavramı gereksiz ve hatta saçmadır.
Gerçek değerler: Sosyal ve ekolojik değerler
Yerel bir topluluk tüm temel ihtiyaçlarını Dünya’nın sınırları içinde karşılamak istiyorsa, bunu başarmanın en kolay ve en etkili yolu kolektif yeterlilik için üretmektir. Bu, mümkün olduğunca çok sayıda ihtiyacın yerinde üretilmesi ve mümkün olan en kısa mesafede veya mümkün olduğunca Dünya dostu olan başka bir yöntemle ekstra ihtiyaçların elde edilmesi anlamına gelir.
Bu tür toplulukların kapsadığı dünyayı, içinde yaşadıkları Dünya’nın lütfuna göre yoğunluk bakımından değişen ve komşu topluluklar için temel ihtiyaçların hem ekolojik hem de insani olarak verimli yollarla karşılanmasını sağlamak için yapılan düzenlemeler olan “sözleşmelere” göre nispeten az miktarda parasal olmayan değiş tokuşa girdiğini hayal edin. Bu tür eko-habitatların veya ‘ekotatların’ sakinleri, Dünya’ya rejeneratif ihtiyaçları açısından özen gösterirler.
Bu, talep üzerine üretimdir, üretim toplumsal olarak belirlenir ve yürütülür. Para ya da pazarlanabilirlik, her şeyin tek ya da baskın “ölçüsü” olarak buharlaşır. Karar verme, gerçek ve bütünsel insani ve ekolojik ihtiyaçlarla ilgili ‘gerçek değerlere’, yani manzaralardaki ve atmosferdeki canlıların, bitkinin, hayvanın ve kayanın gerçek ve potansiyel olarak farklı değerlerine odaklanır. Gerçek değerler, farklı niteliklere göre farklı ölçüler kullanılarak nicel olarak takdir edilir. Bu tür değerlerin bolluğu içinde yaşıyoruz, her şeyi doğrudan jenerik bir “biz” için değeri için takdir ediyoruz, sadece komünal bir biz değil, aynı zamanda Dünya’yı da içeren bir biz.
Parasız bir dünya nasıl işleyebilir?
Herkesin temel ihtiyaçlarını karşılayan ekolojik olarak sürdürülebilir, parasız bir dünya üç ilke ile karakterize edilecektir.
1. Ticaret için, pazar için üretmek yerine, kolektif yeterliliğe odaklanan yerel topluluklar, yerel talep, gerçek talep için, gerçek ihtiyaçlarını ne daha fazla ne de daha az yerine getirerek kolektif olarak planlayacak ve üreteceklerdir.
2. Gerçek üretim, parasal değerlerin (fiyatların) mantığını ve dilini kullanmak yerine, insanlığı ve yeryüzünü korumak ve geliştirmek amacıyla gerçek değerlere, yani insani ve ekolojik değerlere yönelecektir.
3. Sermayeyi yeniden üretmeye adanmış güçlü devletlerde siyasi (yanlış) temsil yerine, küresel ve yerel bireyler ve topluluklar olarak yaşamlarımız üzerinde özerk güç elde edecek ve en üst düzeye çıkaracağız. Esaslı doğrudan demokrasiler içinde yaşayacağız.
Başka bir deyişle, maddi varlığımızı ve ilişkilerimizi Dünya içinde, Dünya için ve Dünya tarafından anlamlı ve güçlü bir şekilde kontrol edeceğiz. Şu anda parasal güç ve hesaplamalar, neyi ürettiğimize, nerede ve nasıl ve kimin için üreteceğimize kolektif olarak karar verebileceğimiz potansiyel katılımcı demokrasiyi gasp ediyor. Paranın ötesinde ve “müşterekleştirmeye” dayanan bir dünya, Dünya’nın sınırları içindeki temel ihtiyaçları karşılamak için üretim üzerinde kolektif kontrol kazanmamızı ve bir topluluk üretim tarzı yaratmamızı sağlar.
Topluluk üretim tarzı
Bu özeti takip eden başarılı bir postkapitalist hareket, ilgili özerk Yerli halkın kültürleri ve ekonomileri tarafından bilgilendirilir, hatta yönlendirilir. Beyond Money, Uruguaylı Eduardo Galeano’nun çalışmalarına atıfta bulunarak Kürt ve Zapatista hareketlerini böyle bir damarda tartışıyor. Özellikle, Galeano’nun “Açgözlülük üzerine değil, dayanışma, asırlık özgürlükler ve insanlar ile doğa arasındaki kimlik üzerine kurulmuş, topluluk temelli bir üretim tarzını ve yaşam tarzını geri kazanmamız nostalji değil, umutsuzdur” ifadesi. Bu kimlik, şimdi Avustralya olarak bilinen bölgenin Aborjin halkları tarafından ifade edilmektedir. Ngunnawal Elder Jude Barlow şöyle açıklıyor: “Ülke her şeydir. Bu aile, hayat, bağlantı.”
Zapatistalar, Yerli, Marksist ve anarşist düşünce ve pratiklerden etkilenen yatay bir örgütlenmeye (yatay özerklik, karşılıklı saygı ve kolektif pratikler) sahip tuhaf bir yirmi birinci yüzyıl hareketini temsil eder. Zapatistaların, gıda egemenliği, İşgal ve alternatif küreselleşme hareketleri gibi küresel etkileri ve ağları vardır. Zapatistalar, Meksika devleti tarafından askeri olarak -yeniden dağıttıkları toprakların işgali yoluyla- meydan okurken ve direnirken bile, iktidarı ele geçirmeme, hiyerarşik egemenlik ve kontrolün devlet biçimlerinden kaçınma yönünde devrimci bir stratejiye sıkı sıkıya bağlıdırlar.
Dylan Eldredge Fitzwater’ın Autonomy is in Our Hearts: Zapatista Autonomous Government Through the Lens of the Tsotsil Language (2019) adlı kitabında özetlendiği gibi, Zapatista vizyonları ve uygulamaları, çeşitli özerk yönetişim biçimleri, eğitim, sağlık ve medya hizmetleri ve Meksika devletine karşı sürekli direniş yoluyla tabandan gelen maddi demokrasiye odaklanmaktadır. Yedi yol gösterici ilke, uygulamaları ile ana akım kapitalist ekonomilerin ve yönetimlerin uygulamaları arasındaki ayrımları açıklığa kavuşturmaktadır. Bencil, bireyci ve rekabetçi homo economicus’un tam tersi bir duruş sergiliyorlar. Bunun yerine kişi başkalarına hizmet eder, başkalarının yerine durmak yerine gerçekten temsil eder, yıkmak yerine inşa eder, kurallardan ziyade itaat eder, güçler yerine teklif eder, fethetmek yerine ikna eder ve kibirli olmaktan ziyade alçakgönüllüdür.
Özerk yönetişimin farklı yapıları, belediye yönetimine, karakollara ve bağımsız iyi hükümet konseylerine talimat veren binlerce topluluğa tabidir. Tüm bu tür kurumlar zorunlu olarak akışkandır, çünkü ayırt edici biçimlerde özerk olarak belirlenirler. Yine de hepsi, kadınların eşitliği, devletten ve savunma hakkından kaçınma da dahil olmak üzere yedi ilke ve Zapatista hakları üzerinde dönüyor. Meclis, özerk yönetişimin atan kolektif kalbi, teklifler, kabul veya ret için bir forum ve izleme yoluyla uygulama için değerlendirmedir. Çalışma belgeleri biçimindeki anlaşmalar, demir kaplı bir anayasanın yerini alır. Adaletsizlik cezalandırma değil çözüm yoluyla ele alınıyor, bu yüzden polis gücü yok. Aynı şekilde, dağıtılmış güç kullanımı, gücü merkezsizleştirme ve silahsızlandırma etkisine sahiptir, iyi bildiğimiz haliyle devleti ortadan kaldırır.
Bu, bir topluluk üretim tarzındaki politika tarzıdır.
Yeşil Materyalistler
Yirmi birinci yüzyıl hareketleri içindeki birçok anti-kapitalist, devletçi ve işçici yönelimleriyle geleneksel sol sendika ve parti örgütlenmesinden kaçınır. Anti-kapitalist hareketler, Marx’ın Feuerbach Üzerine Tezler’deki (1845) “yeni materyalizme” karşılık gelen insan failliğini vurgular. Marx’ın “yeni materyalizmi”, dünyayı kapitalist ya da dinsel ideolojilerden bağımsız olarak algılayan, kolektif varlıklarından alçakgönüllülükle sorumlu olan, düşüncelerini sonsuza dek değişen politik, ekonomik ve ekolojik gerçekliklere uyarlayanlara atıfta bulundu. Başka yerlerde olduğu gibi, Paranın Ötesinde’de, çağdaş anti-kapitalist akımların “yeşil materyalizmi”nin, toplumumuzun örgütlenme ilkesi olan paranın, doğrudan demokrasinin yerini alacak temeller sunduğunu iddia ediyorum. [i] Kolektif yeterlilik için maddi üretime dayanan, gerçek değerleri ve sosyal adalet ve ekolojik sürdürülebilirlik ilkelerini kullanan maddi demokrasi.
Marx’ın yeni materyalistlerine benzer şekilde, genç anti-kapitalistler, dışarıda sadece kısmen anladığımız, onu geliştirmek için sürekli daha iyi anlamaya çalıştığımız bir dünyayı tanıyan yeşil materyalistlerdir. Toplu olarak tedarik edilen yerellerde paranın yerini doğrudan demokrasinin alması, anti-kapitalistlerin soldaki herkesin arzuladığı bütünleşik geleceği yaratmak için ihtiyaç duydukları birleştirici süreç haline gelebilir mi? Açıkçası, sosyal adaleti sağlamak için, gerçek değerlerin üstünlüğünü iddia etmemiz ve Dünya’nın tüm kaynaklarını müşterekler olarak yönetmemiz gerekir. Bu ancak parasal değerleri ortadan kaldırırsak ve gerçek sosyal ve ekolojik değerler aracılığıyla doğrudan demokrasi ve yönetim için sosyo-politik yapılar yaratırsak gerçekleşebilir. Bir ağaç, nitelikler ve potansiyellerle dolu bir ağaçtır; bir alan, on iki vadeli işlem için bir alandır. Biz, insanlar, bu anlayışları somutlaştırmalı ve geleceğimizi birlikte yönetmeliyiz. Dünya ve güneşin yanı sıra insan enerjisi, aramızda paylaşmamız gereken meyve sayısını belirler. Gerçek değerleri ve doğrudan eylemi kullanarak şeffaf bir şekilde birlikte karar verebildiğimizde neden para ve piyasaları kullanalım? Ne de olsa bu tür modellerden sonra, bazıları Beyond Money’de tartışıldı.
Anti-Kapitalizm’de, Arjantinli Ezequiel Adamovsky, mevcut anti-kapitalistleri, iktidar karşıtı veya karşı-iktidar olan, özerk, dolaysızlığa ve varlığa sahip, yatay yapıları kullanan, merkezsizleştirilmiş, çok sayıda insanı bütünleştiren şekillerde çalışmaya odaklanmalarıyla ayırır.
insanlar ve nedenler, stratejik olarak ayrıntılara tepki verir, genel bir program ortaya koymak yerine dinleyerek öğrenir, kapitalizme karşı ulusal veya devlet odaklı mücadeleler yerine glokal olarak hareket eder, şiddetsiz doğrudan eylem ve sivil itaatsizlik kullanır ve “onlar-biz” yerine yapıcı, yaratıcı kültürler geliştirir. Bu betimleyiciler, anti-kapitalist hareketler içinde karakteristik bir amaç ve örgütlenme birliği göstermektedir. Bir ekolojistin doğanın birbirine kenetlenme, antagonistik ama dengeleyici, kendi kendine yeterli ve dinamik olduğuna dair bütünsel çerçevesini yansıtırlar. Marx’ın, Dünya’nın varlığımızın kaynağı olduğunun farkında olan sosyal bir insan olmanın gerçekte ne anlama geldiğine dair radikal görüşüne oldukça yakındırlar.
Bu arada, yüzlerce yıl boyunca ve tüm kıtalarda birbirini izleyen ödeneklerin doruk noktası, kapitalistleri Dünya’nın kontrolünde bıraktı ve çalışma biçimleri hem anti-sosyal hem de anti-doğadır. Bu nedenle, çağdaş toplumsal kriz, eşitsiz bir açlık ve aşırı tüketim dünyasında yaşamaya devam etmek yerine, herkesin temel ihtiyaçlarını – ne daha az, ne daha fazla – karşılamamızı gerektiriyor. Ekolojik krizler, Dünya’nın rejeneratif sınırlarını ve ihtiyaçlarını dikkate almamızı gerektiriyor. Kapitalist direksiyonun merkezinde parayı reddetmek, ileriye dönük parasal olmayan yollar, sosyal ve çevresel değerlerin ekolojik olarak sürdürülebilir ve sosyal olarak adil bir gelecekte doğal ve önemli bir yer edinmesini sağlar. İşgalciler ve işgalciler gibi birçok aktivist, parasal çalışma biçimlerine olan bağımlılıklarını azaltmak için küçülme ve adalet ilkelerini uygulama deneyimiyle öğrenirler. Küçülme hanehalkları ve toplum temelli gıda faaliyetleri ve küçülme topluluk destekli tarımsal modeller, ajanların genellikle kasıtlı olarak piyasadan çekildiği örneklerdir.
Adamovsky’nin genç anti-kapitalistleri nitelemesinden yola çıkarak, her biri onları ayakta tutan ortamların sürdürülebilirliğinden sorumlu olan, kolektif olarak yeterli, hücre benzeri topluluklardan oluşan küresel bir ağ hayal edin. Her farklı topluluğun güçlendirilmiş, nispeten özerk, mevcut, yatay olarak içsel olarak örgütlenmiş, yerel ve küresel olarak kesintisiz yollarla ağ kurduğunu, Dünya’ya baktığını hayal edin. Herkesin temel ihtiyaçlarını kolektif olarak karşıladığımızı hayal edin. Bu şekilde, yaratıcı aktif varlıklar olarak gerçek insan potansiyelimizi yerine getiriyor olacağız. Kısacası, anti-kapitalist akımların tanımlayıcı özellikleri, toplumun örgütleyici ilkesi olarak paranın yerini almak için demokratik ve materyalist temeller sunmaktadır. Gündem önümüzde. Üzerine inşa edilmesi gereken budur. Yapılması gereken budur.
—————————————————————————-
Aktivist akademisyen Anitra Nelson, Melbourne Üniversitesi (Avustralya) Melbourne Sürdürülebilir Toplum Enstitüsü’nde Onursal Baş Araştırmacı, Küçülmeyi Keşfetmek: Eleştirel Bir Rehber (2020) kitabının ortak yazarı, Parasız Yaşam: Adil ve Sürdürülebilir Ekonomiler İnşa Etmek (2011) kitabının ortak editörü ve Small is Required: Shared Living on a Shared Planet (2018) ve Marx’ın Para Kavramı: Emtiaların Tanrısı kitaplarının yazarıdır. (1999/2014, Routledge). Site: https://anitranelson.info/beyond-money/
Referans:
[i] Paranın Ötesinde, s. 161-3; Anitra Nelson, ‘Yeni ve yeşil materyalizm’, Ekonomi Politikte İlerleme, 29 Temmuz 2015; Anitra Nelson, ‘Yeni materyalizm yeşil materyalizmdir’, Historical Materialism Australasia 2015: Reading Capital, Class & Gender Today konferansı, Sydney Üniversitesi, NSW, Avustralya, 17–18 Temmuz; Anitra Nelson’ın “Changing yourself: Marx on work” (Kendimizi değiştirmek: Marx on work) adlı kitabında Joe Collins’in (ed.), Marx’ın Kapitalini 21. Yüzyıla Uygulamak, Londra: Palgrave Macmillan, yakında çıkacak olan bölümüne atıfta bulunarak çalıştı.