4Pangea, Dünya'nın oluşumundan beri varolmuş dördüncü ve son Süper Kıtadır. Pangea magma tabakasındaki konveksiyonel hareketler sonucunda ikiye bölünmüş, bu bölünmeden sonra güneyde kalan kısmına Gondvana, kuzeyde kalan kısmına Laurasia adı verilmiştir.Gondvana sonradan Antarktika, Güney Amerika, Avustralya ve Afrika Kıtaları olarak ayrılmıştır.Laurasia ise Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya Kıtaları olarak ayrılmıştırPangea şu anki haline gelene kadar belli evreler geçirmiştir.
5Permiyen 225 milyon yıl önce, Trias 200 milyon yıl önce,Jura 135 milyon yıl önce,Kretase 65 milyon yıl önce,Kıtalar Bugünkü hali.
719. yüzyıl sonlarında Avusturyalı jeolog Edward Suess, Hindistan, Avustralya, Güney Afrika ve Güney Amerika’daki Gec Paleozoyik yaşlı bitki fosilleri arasındaki benzerliğe ve aynı zamanda bu güney kıtalarındaki kayaç istiflerinde bulunan buzullaşma kanıtlarının farkına varmıştır.1885 yılında yayımlanan The Face of the Earth (Dünyanın Yüzü) adlı kitabındaSuess güney kıtalarından oluşmuş super kıtaya Gondwanaland (ya da buradakullandığımız şekliyle Gondvana) adını önermiştir. Bu adı kömür yataklarının içinde bol miktarda Glossopteris bitki topluluğu fosili bulundurduğu Hindistan’ın Gondwana yöresinden almıştır. Suess, bu güney kıtalarının birbirlerine bitkiler ve hayvanların göç ettiği kara köprüleriyle bağlandığını düşünmüştü.Amerikalı jeolog Frank Taylor 1910 yılında, kıtaların kayması ile ilgili kuramını sunan bir kitapcık yayınlamıştır. Sıradağların oluşumunu kıtaların yanal hareketine bağlayan Taylor bugünkü kıtaların büyük gelgit kuvvetleri ile dünyanın dönme hızının yavaşlaması sonucunda daha önce kutuplarda bulunan kıtaları parçalandığını ve ekvatora doğru göç ettiğini düşünmüştür. Taylor’a göre 100 milyon yıl kadar önce Dünya'nın Ay‘ı yakalaması ile bu gelgit kuvvetleri ortaya çıkmıştır.
8Alman bir meteorolog olan Alfred Wegener genellikle kıtaların kayması varsayımını geliştiren kişi olarak tanınır. Wegener, The Origin of Continents and Oceans (Kıtaların ve Okyanusların Kokeni) adlı tarihi kitabında (ilk baskısı 1915 yılında), butun kara parcalarının başlangıçta Yunanca anlamı “bütün karalar” olan Pangea adlı tek bir supe rkıtanın içinde birleşmiş olduğunu önermişti.Wegener, kıtaların kayması ile ilgili büyük düşüncesini, Pangea’nın parçalanması ve çeşitli kıtaların şimdiki yerlerine hareketini gösteren bir dizi haritayla ortaya koymuştur.Wegener kıtaların kayması düşüncesini destekleyen çok sayıda jeolojik, paleontolojik ve iklimbilimsel kanıt toplamıştır. Varsayımın ana sorunu granitik kayaçlardan oluşmuş kıtaların, daha yoğun bazaltik okyanusal kabuğun içinde nasıl hareket ettiğini açıklayacak bir mekanizmanın olmamasıydı.Guney Afrikalı unlu jeolog Alexander du Toit, Wegener’in iddialarını daha da geliştirerek kıtaların kaymasını destekleyen daha fazla sayıda jeolojik ve paleontolojik kanıtlar topladı yılında yayınlanan Our Wandering Continents (Gezinen Kıtalarımız) adlı kitabında du Toit, Gondvana’nın buzul çökelleriyle Kuzey Yarımküre kıtalarında bulunan enyaşlı komur yataklarını karşılaştırdı. Bu belirgin iklimsel farklılığı çözümlemek için du Toit, Gondvana kıtalarını Güney Kutbuna taşırken, kuzey kıtalarını da kömür yatakları ekvatorda olacak şekilde bir araya getirmiştir.
9Birçok jeolog bu oldukça inandırıcı görünen kanıtlara rağmen, kıtaların kayması düşüncesini yine de kabul etmemişti. 1960’lı yıllarda okyanuslarda yapılan araştırmaların, bir zamanlar birlikte olan kıtaların daha sonra ayrıldıkları konusunda inandırıcı kanıtlar sunmasıyla kıtaların kayması varsayımı sonunda yaygın kabul görmüştür.
11Kayaç istiflerinin Benzerliği Pensilvaniyen’den Jura’ya kadar olan denizel, denizel olmayan ve buzul kayaç istifleri bütün Gondvana kıtalarında hemen hemen aynıdır. Bu yakın benzerlik bunların bir zamanlar birleşik olduklarını gösterir.G ile işaretli kısım Glossopteris bitki topluluğunu göstermektedir.
12Sıradağların Benzerliği Kıtalar yan yana getirildiğinde dağ sıraları tümüyle aynı yaş ve deformasyon tarzında kesintisiz tek bir dağ sırası oluşturur. Bu tür kanıtlar, kıtaların bir zamanlar birbirine bitişik olduklarını ve daha sonra ayrıldıklarını gösterir.
13Buzul KanıtlarıGondvana kıtalarını Güney Afrika Güney Kutbunda yer alacak şekilde bir arayagetirince çiziklerin (kırmızı oklar) gösterdiği buzul hareketleri anlamlı hale gelir. Budurumda, kutup ikliminde yer alan buzul (beyaz alan), kalın bir merkez alandanetrafına doğru ışınsal olarak hareket etmiştir.
15Fosilleri bugün birbirinden çok ayrı duran Güney Amerika, Afrika, Hindistan, Avustralya ve Antartika kıtalarında bulunan bazı hayvan ve bitkiler. Geç Paleozoyik sırasında bu kıtalar Pangea’nın güneydeki kara kütlesi olan Gondvana’da bir arada bulunmaktaydı. Glossopteris ve benzeri bitkiler beş kıtanın tümündeki Pensilvaniyen ve Permiyen yaşlı çökellerin içinde bulunurlar. Fosillerine Brezilya ve Güney Amerika’daki Permiyen yaşlı kayaçlarda rastlanan Mesosaurus bir tatlı su sürüngenidir. Cynognathus ve Lystrosaurus ise Erken Triyas Döneminde karada yaşayan sürüngenlerdir. Cynognathus fosillerine Güney Amerika ve Afrika’da rastlanırken, Lystrosaurus fosilleri Afrika, Hindistan ve Antarktika’dan elde edilmiştir.
16Paleomanyetizma ve Kutup Gezinmesi Kuzey Amerika’da bütün yaşlardaçok sayıda lav akıntısından alınanpaleomanyetik okumalar, manyetikkutbun zaman içindeki görünenhareketini izler. Tek bir kıtadanalınmış olan bu paleomanyetikkanıtlar üç şekilde yorumlanabilir:Kıta sabit kalıp kuzey manyetik kutbu hareket etti;kuzey manyetik kutbu sabit kalıp kıta hareket ettiya da her ikisi birden hareket etti.Kıta kenarları birbiriyle çakıştırıldığında paleomanyetik veriler sadecebir manyetik kutbu işaret eder.Dolayısı ile Wegener’in savunduğu gibi kayaç istifleri ve buzul çökelleri birbiriyle uyuşmakta ve fosilkanıtları kurgulanan paleocoğrafyaile tutarlı hale gelmektedir.
17Deniz Tabanı Yayılması 1960’lı yıllarda oşinografide okyanus havzalarının geniş ölçüde haritalandığı yeni bir dönem başlamıştır. Gerçekleştirilen bu haritalarla 65,000 km den daha uzun bir okyanus sırt sisteminin dünyanın en geniş sıradağını oluşturduğu açığa çıkmıştır. Bu sırt sisteminin en iyi bilinen kesimi ise Atlas Okyanusu havzasını yaklaşık iki eşit parçaya bölen Orta Atlantik Sırtıdır lerde yürütülen oşinografi araştırmalarının sonucunda Princeton Üniversitesi’nden Harry Hess, 1962 yılında kıta hareketini açıklayan deniz tabanı yayılması kuramını öne sürmüştür. Hess, kıtaların okyanusal kabuk boyunca değil de, okyanusal kabuk ile birlikte hareket ettiğini önermiştir. Hess’e göre deniz tabanı yükselen magma ile oluşan yeni kabuğu okyanus sırtlarında ayırır.
21Uzaklaşan bir levha sınırının geçmişi Uzaklaşan bir levha sınırının geçmişi. (a) Kıtanın altında yükselen magma, kabuğu üste doğru iterek çok sayıda kırık ve çatlak oluşturur. (b) Kıta gerilip inceldikçe rift vadileri gelişir ve vadi tabanlarında lavlar akar. (c) Yayılmanın daha fazla sürmesi kıtayı, dar bir deniz yolu gelişinceye kadar ayırır. (d) Yayılma sürdükçe okyanus sırt sistemi oluşur ve okyanus havzası gelişerek büyür.
22Okyanusal-okyanusal levha sınırı Okyanusal-okyanusal levha sınırı. (a) Bir okyanusal levhanın diğerinin altınadaldığı yerlerde bir okyanus çukuru oluşur. Dalan levhanın ortaya çıkardığı magma yükselerek dalmayan levhanın üzerinde volkanik bir ada yayı oluşturur.(b) Japonya’nın uydu görüntüsü. Japon Adaları, okyanusal bir levhanın diğerinin altına dalmasının ürünü olan volkanik bir ada yayıdır.
23Okyanusal-kıtasal levha sınırı Okyanusal-kıtasal levha sınırı. (a) Okyanusal levha kıtasal bir levhanın altına daldığı zaman, yükselen magmanın ürünü olarak kıta üzerinde volkanik bir sıradağ oluşur.(b) Peru’da And Dağlarının havadan görünümü. And Dağları okyanusal-kıtasal levha sınırında sürmekte olan dağ oluşumunun en iyi örneklerinden biridir.
24Kıtasal-kıtasal levha sınırı Kıtasal-kıtasal levha sınırı. (a) İki kıtasal levha birbirine yaklaştığında, büyük kalınlıkları ile düşük ve eşdeğer yoğunluklarından ötürü ikisinde de yitim gerçekleşmez. Kıtasal iki levha çarpışırken, yeni ve daha büyük bir kıtanın iç kısmında bir sıradağ oluşur.(b) Dünyanın en genç ve yüksek dağ sistemi olan Himalayalar’ın üstten görünümü. Himalayalar 40 ile 50 milyon yıl önce Hindistan, Asya ile çarpıştığı zaman oluşmaya başladı.
25model ortaya atılmıştır. Levha hareketlerini açıklamak için ısıl iletim hücrelerini kapsayan ikimodel ortaya atılmıştır.Bir modelde termal konveksiyon hücreleri astenosfer ile sınırlıdır.(b) Diğer modelde ise ısıl iletim hücreleri bütün mantoyu kapsar.
27MİNERALLER Kristal sistemleri Küp sistemi Tetragonal sistem Mineral doğal olarak oluşan, belli bir kimyasal bileşimi ve formülü olan, kendineözgü fiziksel özellikleri ve atomik yapısı olan madde veya cisme verilen addır.Mineralleri tanıyabilmek için onların kristal şekillerini veya amorf olup olmadıklarını,fiziksel özelliklerini, kimyasal bileşimlerini ve mikroskobik karakteristiklerini bilmekgerekir.Kristal sistemleriKüp sistemi Tetragonal sistemHeksagonal sistemTrigonal sistemOrtorombik sistem Monoklinik sistemTriklinik sistem
28Minerallerin Fiziksel Özellikleri Sertlik6. Çizgi rengi2. Yoğunluk7. Parlaklık3. Dilinim8. Manyetik özellik4. Kırılma yüzeyi9. Dokunum5. Renk10.Tat11. Koku
30SERTLİKBir mineralin çizilmeye karşı gösterdiği dirence “sertlik” darbelere karşıgösterdiği direncede “sağlamlık” adı verilir.1.Talk Tırnakla çizilir2. Jips Tırnakla çizilir3. Kalsit Toplu iğne ve çakı ile çizilir4.Florit Toplu iğne ve çakı ile çizilir5. Apatit Toplu iğne ve çakı ile çizilir6. Feldspat Camı çizer, toplu iğne ve çakı ile çok zor çizilir7. Kuvars Toplu iğne ve çakı ile çizilmez8. Topaz Toplu iğne ve çakı ile çizilmez9. Korundum Toplu iğne ve çakı ile çizilir10. Elmas Herşeyi çizer
31Mohs sertlik dizisinde yeralan mineraller 1.Talk2.Jips3.Kalsit4.Fluorit5.Apatit6.Feldspat7.Kuvars8.Topaz9.Korundum10. Elmas
39ARAGONİTKimyasal Bileşimi, CaCO3 Kristal Sistemi, Ortorombik Kristal Biçimi, İkizlenme göstermeyen türleri nadir, iğnemsi, bazen levha şekillidir. Güçlü ikizlenme gösteren türleri iğnemsi, prizmatik, lifsi, pizolitik, sarkıt ve sütun şekillidir. İkizlenme, Çok yaygın pseudo-hegzagonal şekilli ikizleri, özellikle {110} yüzeyinde altılı prizmalar halinde gözlenir. Sertlik, Özgül Ağırlık, Dilinim, {010} belirgin Renk ve Şeffaflık, Renksiz, beyaz, sarımsı, gri, yeşil, mavimsi yeşil,mavi, kırmızı, kahverengi; şeffaf-yarı şeffaf Çizgi Rengi, Beyaz Parlaklık, Camsı, reçine parlaklığıAyırıcı Özellikleri, HCl'de çözünebilirlik, CaCO3'ın polimorfu olan kalsitten kristal formu ve özgül ağırlığının fazla olması nedeniyle ayrılabilir. Bulunuşu, Kalsit kadar yaygın değildir. Yüzeye yakın kesimlerde oluşan düşük sıcaklıklı yataklardan itibaren jips bantları ile birlikte oluşur. Maden yataklarının oksidasyon zonlarında malahit ve smitsonit gibi ikincil minerallerle birlikte; değişik metamorfik ve sedimanter kayalarda oluşabilir.
40KUVARSKimyasal Bileşimi, SiO2 Kristal Sistemi, Hegzagonal Kristal Biçimi, Altıgen prizmalar şeklinde kristalli; prizma yüzeyleri kristalin uzun kenarlarına dik yönde çizikli İkizlenme, Dauphin, Brezilya ve Japon ikizleri çok yaygındır. Sertlik, 7 Özgül Ağırlık, 2.65 Renk ve Şeffaflık, Genellikle renksiz, bazen beyaz; şeffaf-yarı şeffaf Parlaklık, Camsı Ayırıcı Özellikleri, Kristal şekli, camsı görünümü, sertliği, konkoidal kırılması Türleri; Sagenit (rutil iğnecikleri içeren kuvars), ametist (mor, eflatun), süt kuvarsı (beyaz), gül kuvarsı (gül pembesi), sitrin (sarı), dumanlı kuvars (duman renkli, bulanık görünümlü)Bulunuşu, Doğada yaygın olarak rastlanan minerallerin başında gelir. Magmatik, metamorfik, özellikle granit ve gnaysların, sedimanter kayaların olağan bileşenidir. Kuvarsitlerin ana bileseni olan kuvars, birçok cevherlesmenin de gang minerali olarak bulunur.
41Kayaç Yapan Mineraller Kuvars6. Piroksenler2. Feldspat7. Olivin Grubu mineraller3. Feldspatoidler8. Kil mineralleri4. Mikalar11. Granatlar5. Amfiboller12. Diğer
42KAYAÇLARTek bir veya birden fazla minerale ait kristal ve/ veya tanelerinbir araya gelerek oluşturdukları katı kütlelere “kayaç” veya “taş” adı verilir.Kayaçlar kökenleri ve oluşum koşullarına göre üç grupta toplanırlar.1.Mağmatik Kayaçlar2. Sedimanter (Tortul) Kayaçlar3. Metamorfik Kayaçlar (Başkalaşım kayaçları)
44MAĞMATİK KAYAÇLAR:Ergimiş halde bir silikat hamuru durumunda olan mağmanın yükselerek yer kabuğunun içerisine girmesi ve yer kabuğunun derinliklerinde, yeryüzüne yakın veya yeryüzünde soğuyarak katılaşması sonucu oluşan kayaçlardır.Mağmanın soğuması ve katılaşması derinlerde meydana gelirse ortaya çıkan kayaçlara plütonik kayaçlar (derinlik kayaçları) denir(örnek: granit). Bu soğuma ve katılaşma yüzeyde meydana gelirse volkanik kayaçlar (örnek: bazalt), derinlik kayaçları ile volkanik kayaçlar arasında bir geçiş safhasında oluşmuşsa yarı derinlik(damar) kayaçları denir(örnek: diyabaz).
45MAGMATİK KAYAÇLARININ KİMYASAL BİLEŞİMİ Kimyasal bileşim kayacı teşkil eden minerallerin cinsine ve bulunuş oranına bağlıdır. Mağmatik kayaçlarının bünyesinde yer alan başlıca minarellerin bulunuş oranları şöyledir: Feldspatlar %59 Piroksen ve amfiboller %17 Kuvars %12 Mika %4 Diğer mineraller %8 Bu durama göre silisyum ve aliminyum mağmatik ayaçların başlıca bileşenini teşkil eder. Özellikle silisyum en önemli bileşendir. Mağmatik kayaçlar içlerindeki silisyum oranına göre 4 gruba ayrılır. Bunlar:Asit Kayaçlar:Silisyum oranı %65-66’dan çok, açık renkli nisbeten hafif.Nötr Kayaçlar:Silisyum oranı %52-65 arasındaBazik Kayaçlar:Silisyum oranı %52’den az, koyu renkli nisbeten ağır.Ultrabazik Kayaçlar:Silisyum oranı %40, çok yoğun ve koyu renkli
46VOLKANLARMagmanın yeryüzünde veya yeryüzüne yakın derinliklerdeki faaliyetine volkanizma denir. Bu sırada sıvı katı ve gaz hallerinde yeryüzüne çıkan magma değişik biçimde volkanları (yanardağlari) meydana getirir. Her volkan yer içinin (özellikle üst mantonun)yeryüzüne çıkmıs bir parçası sayılır. Volkanın şekli ve yapısı onu oluşturan magmanın fiziko kimyasal özelliğinin taşlaşmıs bir örnegidir.Volkanik faaliyetin en önemli nedeni , gazların magmadan ayrılısıdır. Normal olarak , yüksek basınç altında magma içerisinde erimiş halde bulunan çeşitli gazlar basıncın azalması ile magmadan ayrılır ve büyük bir güçle yeryüzüne çıkmak ister. Basıncın azalması veya kalkması ile magma köpürür, hafifler, daha akıcı bir hal alır,daha kolay püskürme özelliği kazanır.
47 Volkan Türleri Tabla Şeklinde Volkanlar: Tabla Şeklinde Volkanlar:Fazla akıcı bazaltik lavların yer kabuğunun yarık ve çatlaklarından çıkarak geniş alanlara yayılmaları ile meydana gelen volkan şekilleridir. Bunların kalınlıkları binlerce metre olabilir.Kalkan Volkanlar:Koyu bazaltik lavların dar kanallardan yavaş yavaş çıkması ile meydana gelen az eğimli –hafif kubbemsi yapılardır. Bunların yatay kesitleri genellikle daireseldir. Yamaçların egimi en çok 10o olup volkanların şekli böylece kalkana benzemektedir.Patlama veya çökelme nedeniyle lav kubbesinin ortasında çoğu kez geniş bir kazan, bir kaldera ortaya çıkar.
49Strato VolkanlarBüyük ,uzun süre aktif lav akıntiları ile birlikte piroklastik döküntüler çıkaran volkanlardır. Piroklastik malzemeler genellikle lav miktarından fazladır. Böylece ,büyük volkanik konilerin yamaçları piroklastik koniler gibi dik ve binlerce metre yükseklikte olabilir.Strato volkanlar (karma volkanlar) parçalı malzeme ile birlikte vizkoz lav çıkaran ve çok dik konik tepeler olusturan bir volkan olarak tanımlanır.
50Volkan Yapıları MAAR:Bir veya birkaç kez patlamalarla meydana gelen ve yalnızca (tüflerden) küllerden oluşan krater biçimindeki volkanlara maar denir. Bunların çogunluğu dairesel göller şeklinde bulunurlar. Kuru olanlarıda vardır.Türkiye’de Nevşehir ve Karapınar çevresinde yer alan Acı göl, Tuzla gölü ,Mekke gölü maar şeklinde kraterlerdir. Maarlar yeryüzü seviyesine kadar aşındıklarında alttan içerisi tüfle dolu bir baca ortaya çıkar bunlara volkan embriyoları da denir.KÜL VOLKANI:Bazı volkan konileri yanlızca küllerden oluşmuştur. Bunların şekilleri düz ve muntazamdır. Genellikle birleşik volkan bölgelerinde diğer büyük yapılar arasında yer alır.
54LAV:Püskürme sırasında yüzeye çıkan magma Lav adını alır. Yanardağın yamaçlarından ,lavdan oluşan bir nehir gibi akan lav akıntısının zamanla soğuyup katılaşmasıyla volkanik kayalar oluşur. Bir yanardağı püskürmesi sırasında sıkışmış gazların patlama biçiminde kurtulması sonucu havaya fırlayan lav kütlelerine piroklastlar denir.SÖNMÜŞ VOLKANLAR:Son yıl içinde hiçbir etkinlik göstermemiş yanardağlar sönmüş olarak tanımlanır. Bunların yeniden etkin duruma gelme olasılığı yok gibidir. Ancak çok enderde olsa sönmüş yanardağın püskürdüğü olur. Sönmüş olduğuna inanılan Meksika’da ki El Chichon yanardağı 1982 yılında beklenmedik biçimde tekrar püskürmüştür.
55UYUYAN VOLKANLAR:Herhangi bir etkinlik belirtisi göstermemesine karşılık, günün birinde yeniden püskürme olasılığı olan yanardağlar için bu terim kullanılır.Bazı uyuyan yanardağlar kükürt ve karbondioksit gibi volkanik gazlar çıkarır.