Ocak 1977'de Siyah Halkın Kongresi, özgürlük mücadelesine yaptığı önemli katkılardan dolayı oy birliğiyle Biko'yu Onursal Başkan seçti. Biko, yalnızca Güney Afrika'da yeni bir siyasi gücün gelişimine katkıda bulunmakla kalmayıp, aynı zamanda Aelred Stubbs'ın "toplum gelişimi için örnek çalışma" olarak tanımladığı şeyi oluşturmuştu.
"Kendimi bir özgürlük savaşçısı olarak tanıtırdım ve soranlara da öyle tanıttım"
- Biko
Ağustos 1977'de, Steve Biko özgürlük arayışındaki son yolculuğunu yaptı. Üç yıl boyunca Afrika Ulusal Kongresi, Afrika Birliği Kongresi ve Yeni Birlik Hareketi gibi büyük politik güçler arasında birlik görüşmelerini yürütüyordu. 1977'de, çok saygı duyduğu PAC Başkanı Robert Mangaliso Sobukwe ile doğrudan görüşmeler yapmıştı bile.
17 Ağustos 1977'de, Biko ve çalışma arkadaşı Peter Jones, Yeni Birlik Hareketi lideri Neville Alexander ile birlik görüşmeleri yapmak amacıyla Cape Town'a bir gezi ayarlamıştı. Bu seyahatten dönerken, Teğmen Oosthuizen'in sorumlu olduğu bir barikatta, Grahamstown'da tutuklandılar. Daha sonra, kötü bir üne sahip Port Elizabeth güvenlik şubesine nakledildiler.
Port Elizabeth özel şubesinin, Johan Coetzee ve Vlakplaas birimi gibi üst düzey Irkçı ajanlarla yakın bağları bulunuyordu. Bunlardan biri ırkçı hükümetin "süper ajanı" Craig Williamson'dı. Williamson, İsveç merkezli Uluslararası Üniversite Değişim Fonu'na (IUEF) sızmış ve Lars Gunar Eriksson'un liderliğinde Genel Müdür Yardımcısı görevine gelmişti. Williamson, orduda "vatani hizmetini" yerine getirirken istihbarat örgütüne alınmıştı. Önceden NUSAS Başkan Yardımcısı olarak liberal politikayla uğraşması ve sürgündekiler için kaçış rotalarını kolaylaştırması, özgürlük hareketinde yer alan bazı kişilerin rahatsızlığına rağmen Williamson'a IUEF'ye girmesine yetecek politik çekimi sağlamıştı.
"Gerçek şu ki Biko'nun gözaltına alınması ve ölümü, Tambo ile görüşmek için ülkeden gizli bir şekilde ayrılacağı sırada oldu. Bu, kötü bir haberdi.”
-Craig Williamson , İsveçli diplomat ve 'İsveç ve Güney Afrika'nın Özgürlüğü'nün yazarı Tor Sellstrom ile yaptığı bir röportajdan
IUEF, Güney Afrika'daki aralarında BCM, PAC ve ANC'nin de bulunduğu çeşitli organizasyonlara yardım sağlamada yardımcı oldu. Kabulüyle, Williamson'ın öncelikli stratejisi Siyah Bilinci Hareketi'ne verilen desteği sona erdirmekti. Bunun nedeni, organizasyonun "bir iç sorun olmasıydı". Kendisine ayrıca, ANC'ye sızma ve özgürlük hareketi için sağlanan uluslararası desteği izleme görevi de verilmişti. IUEF Genel Müdür Yardımcısı olarak görevinde Williamson, Biko ve Afrika Ulusal Kongresi Başkan Vekili Oliver Tambo arasındaki birlik görüşmeleriyle ilgili istihbarat topluyordu. Ranwedzi Nengwekhulu ve Thabo Mbeki'nin (Güney Afrika Cumhuriyeti eski Başkanı) kolaylık sağladığı ilk toplantının Eylül 1976'da, Botsvana bağımsızlık kutlamalarının 10. yıl dönümüne denk gelecek şekilde yapılması planlandı. Toplantı başarısız olunca, Mayıs 1977'de Maseru'da yapılması için bir girişimde bulunuldu. Bu girişim de somutlaşmayınca, toplantının 1977 Eylül ayının ilk haftasında Botsvana'da düzenlenmesi için son bir girişimde bulunuldu.
Eylül 1977 toplantısına Biko, Tambo ve 1976'daki seçimlerde İsveç Başbakanlığı'nı kaybedip enerjisini Güney Afrika'ya yoğunlaştırmayı seçen Oluf Palme katılacaktı. Biko, bu liderlerle görüşmek için Botsvana'ya geçecek ve daha sonra, hemen geri dönecekti. Toplantı, IUEF tarafından düzenlenecekti.
GÖZALTINDA ÖLÜM
" Değişim istiyorsak ceketlerimizi çıkarmalı, rahatlığımızı ve güvenliğimizi, işlerimizi ve prestijli pozisyonlarımızı ve ailelerimizi kaybetmeye hazır olmalıyız... Kayıp verilmeyen bir mücadele, mücadele değildir."
- Biko, Gerçek İnsanlığı Ararken
Biko, 18 Ağustos 1977'de, toplantı için belirlenen tarihten iki hafta önce tutuklandı. Daha sonra, Oluf Palme suikasta uğradı.
Port Elizabeth'te, emniyet polis merkezindeki Sanlam Binası'nın 619 numaralı odasında Biko'ya işkence yapıldı. Dışarıdan, bu bina diğer ofis bloklarından biriymiş gibi görünür. Ancak, şans eseri veya özellikle yapılan bir çalışma sonucu, binanın birkaç metre önünden geçen yükseltilmiş çevre yolunun trafik gürültüsü, bunun bir işkence odası olduğuna dair belirtileri ortadan kaldırır. 11 Eylül 1977'de, Biko Sanlam Binası'nda o kadar ciddi şekilde işkenceye uğradı ki bir hapishane hastanesine transfer edilmesi gerekti. O gece Yüzbaşı Siebert, Wilken ve Komiser Yardımcısı Dedektif Niewoudt, Biko'yu Port Elizabeth'e 1000 km'den fazla mesafedeki Pretoria Maksimum Güvenlikli Cezaevi'ne götürdü. Biko, çıplak bir halde bir polis Land Rover'ının arkasında yatarken ölüyordu ve yanlarında tıbbi refakatçı yoktu. Biko, 12 Eylül günü öldü.
"Yaşayacak bir düşünce için ölmek, ölmeye mahkum bir düşünce için yaşamaktan iyidir."
- Biko
"Onu tanıdığım üç yıl içinde, onun tüm ülkedeki en önemli politik lider ve tanıma ayrıcalığına eriştiğim en büyük insan olduğuna dair düşüncem hiç değişmedi"
- Donald Woods, Doğu Londra'daki Daily Dispatch'in Editörü
"Tarih zaman zaman anı yakalayan, baskıya uğrayanların dileklerine ve özlemlerine bağlı liderleri öne çıkarır. Steve Biko da böyle biriydi; tam olarak zamanının bir ürünü, bir halkın yeniden uyanışının mağrur bir temsilcisi."
- Nelson Mandela
— Steve Biko Foundation:
— Nkosinathi Biko, CEO
— Y. Obenewa Amponsah, Director International Partnerships
— Donna Hirschson, Intern
— S. Dibuseng Kolisang, Communications Officer
— Consultants:
— Ardon Bar-Hama
— Marie Human