Vahide Çakır Şule: İsterseniz sizi kısaca tanıyalım. Vahide: 1977 İzmir doğumluyum. Üç yaşında çocuk felci geçirdim. O dönemde aşı yaptırılmayan çocuklar arasındayım ben de. 1980 yılında İzmir SSK Hastanesinde çocuk felci geçirdim. O günden bugüne de hayatımı tekerlekli sandalyede sürdürüyorum. Şule: Daha sonra okul yaşantınız nasıl oldu? Vahide: Bizde şöyle bir inanış vardır. Engelli çocuğu olan aileler kendilerini ruhsal olarak bu bunalımdan bu şekilde korumaya çalışıyorlar. Bu yola koyan Allah, bir yola daha koyar. Kader gibi inanışlar. Aslına bakarsan, benim hayatımdaki en büyük felç, bu tür inanışlar diyebilirim. Nitekim hastalık sadece bacaklarımı felç etti, ama cehalet bütün bir yaşantımı etkiledi diyebilirim. Ben okula gitmem gerektiğini bile benden bir yaş küçük olan kız kardeşim okula başladığı zaman ben niye gitmedim? Ondan büyük olan benim diye bir tepki verdim. O zamanlar adı kıskançlık diye tabir edildi. Öncelik benim hakkımdı, onun farkına vardım. Bundan birkaç sene sonra evimiz okulun karşısında olduğu için zorunlu olarak okula yazdırdılar beni ve üç numaralı kardeşim de okula gitmek istemediği için benim okula yazılmama vesile oldu. Birinin mutsuzluğu, diğerinin sevincine neden oldu diyebiliriz bu anlamda. O okuldan kaçınca ablası göz kulak olur diye beni de okula yazdırdılar. Ama ben bu arada birinci sınıfla ilgili, kardeşim okuldan geldiği zaman çantasını getirdiğinde, o okulda ne yaptıysa ben de aynısını evde yapıyordum. Onun ödevlerini yapıyordum. Ona fişler öğretilirken ben dikkat ediyordum. Yani nerdeyse birinci sınıfı kısmen çözmüştüm. Sevgili öğretmenim orda bana çok büyük bir iyilik yaptı; birinci sınıfa bir sene gitmeme gönlü razı olmadı. Birinci sınıfa iki hafta gittikten sonra, uyumsuzluğum nedeniyle ikinci sınıftan başlamama vesile oldu. İki ve üçüncü sınıfı okudum. Sonra tekerlekli sandalyem kırıldı. Ben biraz daha büyüdüm. Mimari engeller, annem okula geldiği zaman yardım ederken bilinçsiz bir şekilde yardım etmesinden kaynaklı kendine verdiği zararlar ki, tekerlekli sandalyeden tuvalet ihtiyacımı karşılarken sandalyenin tam arka kısmından tutup kaldırıyordu. Yan taraftan bunu yapsaydı, kendine zarar vermeyecekti. Ama onu bilmiyordu. Sonrasında tekerlekli sandalyenin kırılması, onu edinmenin zorluğu, okuldan daha uzak bir yere taşınmamız, maalesef okul hayatım iki yılla sınırlı kaldı. Şule: Okula kaç yaşında başladınız ve tekerlekli sandalyeyi ilk ne zaman kullandınız? Vahide: Dokuz on yaşlarıma kadar hiç tekerlekli sandalyem olmadı. Kucakta ve sırtta taşınıyordum ve evde emekliyordum. Okula başladığımda on on bir yaşındaydım. Şule: Üçüncü sınıftan sonra eğitim nasıl devam etti? Vahide: Eğitim kaldı. Yaşam koşulları, babamı kaybetmem, ailevi sorunlar, bunların hepsinin üst üste gelmesi, yirmi yedi yaşıma kadar dört duvar arasında kapalı kalmama neden oldu. Okul hayatım bittikten sonra yirmi yedi yaşıma kadar en son ne zaman sokağa çıktığımı hatırlayamadan yaşadım. Şule: Diğer okulları dışarıdan mı bitirdiniz? Vahide: Yirmi yedi yaşına kadarki süre tamamen evde kapalı olarak geçti. Diğer okulları bitirmedim. Yirmi yedi yaşından sonra tedavi görmek için evden çıktım. Tedaviler başarılı olmadı. Daha sonra dört duvar arasına tekrar dönmemeye karar verdim. Dışarda aktif olarak kendini kanıtlamış engelli arkadaşlarımın her birinden bir fikir alarak önce sürücü belgesi alabileceğimi öğrendim ki, bu benim için ciddi bir hayaldi. Ama onu almam için ilkokul diploması gerekiyordu. İlkokul diploması için başvurumu yaparak önce ilkokul diplomamı, sonra da sürücü belgemi aldım. O kadar büyük bir şeye cesaret ettim ki, şu an olsa acaba yapabilir miyim? Emekli maaşımızın tamamının tutarınca kredi kullandım. Kendime araba alabilmem için. Şule: Yirmi yedi yaşından sonra evden çıkmaya karar vermenize neler ve kimler etkili oldu? Vahide: Etkili olan belirli kişiler yok. Yirmi yedi yaşına kadar evdeki hayatı, kardeşlerimin ve yeğenlerimin hayatını çok benimsemiştim. Yaşadıklarıma o kadar bağlıydım ki, yaşamadıklarımın farkına varmadım belki. Biraz dışarı çıkmakla yaşamadıklarımın farkına vardığım anda dışarı çıkma mücadelesi başladı. Sürücü belgesi aldıktan sonra bilgisayar kursu başladı. Ben sadece tedavi görme gerekçesiyle dışarı çıkabileceğimi düşünüyordum. Bu da bir eylemdi belki. Burada gittiğim rehabilitasyon merkezi daha farklı yaklaştı. Meslek edindirme, sosyal hayata atılma yönünde çalışmalar yürüttü. Bilgisayarı hayatım boyunca hiç görmemiştim, mouse nedir bilmiyordum. Öğretmenim mouse dediğinde hiçbir şey anlayamadım. Araba alıp ulaşım sorununu çözdükten sonra çalışma hayatına atılacağımı biliyordum. Üstesinden geleceğimi ve çabuk öğreneceğimi biliyordum. Bu arada birkaç yerden çalışmaya ilişkin fikir edinmiştim. Yirmi sekiz yaşında medikal sektöründe çalışmaya başladım. Çalışma hayatımda en büyük darbeyi de orda aldım. Benim medikal malzemelerini yapan firmanın sahibi arkadaşımdı. Biz rakip olduktan sonra sıkıntılar başladı. Çünkü engelliye hitaben bir iş yapıyorsunuz, ortez protez üzerine çalışıyordum ben. Eğitimini almadığım bir durum. Ben kendi cihazlarım yapılırken bu konulara hiçbir şekilde vakıf değilken bu işte çalışıyorsam, bütün ayrıntılarını bilmeliydim. Bu arada bilgisayarla birlikte internet de hayatıma dahil oldu. İnternet üzerinden ortez ve protez üzerine yaklaşık bir ay kadar evimden her türlü ayrıntıyı inceledim. Engelli arkadaşlarım benimle çalışsın ya da çalışmasın, bu bilgileri onlarla paylaştım. En başta bu medikal firmalarını rahatsız etti. Medikal firmasında çalışmaya başladıktan sonra on yıldır bu işi yapan arkadaşım bana ”Utanmıyor musun bu halde bu işi yapmaya?” dedi. Boğazımda bir şey düğümlendi ama onun görmek istediği manzarayı göstermek istemedim. Görmek istediği manzara, belki oradan üzgün, kırgın ağlayarak çıkmam, işi bırakmamdı. “Affedersin ama, bu utanılacak bir işse, önce senin utanman gerekiyor. Sonuç itibarıyla iki-üç ay oldu ben bu işi yapalı. Sen on yıldır bu işin içerisindesin. Eğer utanılacaksa sen utanmalısın.” dedim. “Sende mi dışarı çıktın? Keşke bu havada dışarı çıkmasaydın, sen yorulma sokakta” gibi söylemler bana ters etki yaptı. Beni eve kapatmak yerine dışarıda daha çok olmam gerektiği izlenimini uyandırdı. Medikal sektöründe bir yıl çalıştıktan sonra derneklerin birçok projelerinde çalıştım. Daha sonra kısa bir süre bir ofiste ofis sorumlusu olarak çalışırken bir buçuk ay maaş almadık. Sahada on beş kadar personel çalışıyordu. Bunların ne zaman nereye gittiklerini, ne yaptıklarını ben takip ediyordum. Bir buçuk ay sonra maaşımın neden geciktiğini sordum. Patronum kadındı, bana “Seni bu halde işe aldım, bir de maaş mı istiyorsun?” dedi. Ofisi kapatmak üzereydik. Kendisiyle aynı çalışma alanındaydık. Satıştan ve ofisten sorumluyum, temizliğini de yapıyorum bu arada. Hanımefendinin yanına tekerlekli sandalyemle yavaşça yanaştım, şiddeti asla onaylamam, itiraf ediyorum orda şiddet uyguladım, kadının saçlarından yakalayıp üç yüz firmayı benim tekrar geri çektiğimi, on beş personeli benim yönettiğimi ve bunun bir karşılığı olacağını söyleyerek başını çalışma masama vurdum. Yoksa paramı vermeyecekti. Böylece maaşımı aldım. Belki bugün olsa yasal yollara başvururdum ama bardağı taşıran son damla olmuştu. Her yerde zorlanıyorsunuz, sabit bir işiniz yok. Bir şeyler için sürekli mücadele ediyor ama karşılığını almakta zorlanıyorsunuz. Kadın olduğunuz için zorlanıyorsunuz. Buna engellilik de ekleniyor. Her şeyden önce kadın olmak zor bir zanaat. ” Kadın sürücü mü?!” Kadın kadınlığını aşağı çekmeye çalışıyor. Bir kadına erkek gibi kadın dendiğinde kadın bundan hoşnut kalır. Ve bunu da söyleyen yine bir kadındır. Ama bir erkeğe kadın gibi erkek derseniz erkek bunu hakaret olarak algılar. Kadın bunu neden hakaret olarak algılamıyor. Önce ben kadınım, kadın olmam gerekiyor. Biz bunlarla büyütüldük. Bunların da ektisi var. Erkek gibi kadın. Erkeğin öncelikleri vardır. Erkek yesin, evin erkeği gelecek, erkek çocuğun mutlaka okutulması gerekiyor. O kızdır. Kız el aşıdır, okusa da olur, okumasa da olur. Onu evin içine kapatacak şekilde düşünüyoruz. Çünkü böyle görmüşüz. Buna engellilik te eklenince başta dışarıdaki hayatınızı başta aileniz kabullenmiyor. Bunu ispatlamak da kolay olmadı. Onlar gördükten sonra o güveni şimdi aldılar. Ben gecenin üçünde İstanbul’a gidiyorum diye evden çıkarım, annem de beni uğurlar. Şule: Daha sonra hangi tür işlerde çalıştınız? Vahide: Özel hayatım biraz devreye girdi. Bir yıl kadar ara verdim. Daha sonra iletişim sektöründe Bakanlığın bir projesinde çalışmaya başladım. Çağrı merkezi çalışanı olarak destek müşteri temsilcisi olarak çalıştım. Bilgisayar amaçlı bir şeyler geliştirmek için bir kursa gittim. Fakat bilgisayarcılık olmadı, radyoculuk eğitimi aldım. Hayallerimin mesleği idi. Çocukluğumdan beri radyo programlarını aramak, kendi ses kaydımı banda almak gibi uğraşılarım vardı. 12 yaşlarındaydım. Çocuk felci aşısına üç damla mutluluk ismini vermiştim. Aşı yaptırıldığından bahsedilince bu aşının üç damla mutluluk olduğunu kendi kafamda kurguladım. Çünkü bana göre o aşıyı alan bir çocuk engelli olmayacak, engelli olmayınca da hayatı boyunca mutlu olacaktı. Şule: Üç damla mutluluğun açılımı nedir? Vahide: Çocuklara ağız yoluyla uygulanan aşı, sadece üç damladır. Oradan geliyor. Sonrasında bu isimde bir radyo programı geliştirdik. Dışarıda karşılaştığım insanlar, beni bu konuda canı gönülden desteklediler. Çok şanslıydım. Kimse bana “Sen radyo televizyon eğitimi mi aldın? Biz sana niçin sponsor oluyoruz?” demedi. Radyo kanalları bana mikrofonlarını açarken bu konuyu irdelemediler. Ayrımcılıkla karşılaşmadığım için de giderek işime daha çok bağlandım. Üç damla mutluluk programına başladığımda üç-dört ay sürerse ne mutlu diye düşünüyordum. Şu anda üç yılımı doldurmuş bulunuyorum. Buda çok mutluluk verici. Şule: Şu anda Avrasya-Türk’te mi çalışıyorsunuz? Vahide: Evet, Türkcell sponsorluğunda Radyo Avrasya-Türk’te çalışıyorum. Şule: Şu anda çok mutlu görünüyorsunuz. Vahide: Evet, ama yetiyor mu bana? Biraz doyumsuz bir yapım var. İnsan egoları tatmin edildikçe azar. Elde ettikçe daha fazlasını istiyorsunuz. Benim de öyle bir yapım var. Şule: İşyerinde uğradığınız ayrımcılıkları çok güzel örneklediniz. İş arkadaşlarınızın size kadın, engelli ya da engelli kadın olarak tutumları nasıldı? Farklı tutumlarıyla karşılaştınız mı? Vahide: Engelli ve kadın olarak sorun, işyerinde değil, başta evin içindeki koşullarda başlıyor. Sonra sokağa çıktığında devam ediyor. Çalıştığınız yerlerin mimari engelleri devreye giriyor. Aile içindeki en büyük problemlerden bir tanesi, çocuk engelliyse, ya onu çok sahipleniyor, onun adına her şeyi yapabileceğini düşünüyor: aman yorulmasın, yemeğini, suyunu getireyim, kıyafetini giydireyim, banyosunu yaptırayım. Bu da engelli bireyin kendisini yetiştirememesine, sürekli anne-baba ya da ablaya bağlı kalmasına neden oluyor ya da tam tersi, kendi haline terk ediş. Bu da onun yalnız kalarak hayat mücadelesinde çabuk yorulmasına neden oluyor. Kendisini güzel yetiştiriyor, hayatla nasıl mücadele edeceğini öğreniyor ama bu arada çok yıpranıyor. Şu anda arkadaşlarımla bir problem yaşamıyorum. Yaşadığım problemler de engellilikle ilgili değil. Arkadaşlarım benimle çalışırken bir zorluk yaşıyor mu? Bunu da onlara sormak gerekir. Şule: Engellisiniz, aynı zamanda çalışan bir kadınsınız. Evde de birtakım sorumluluklarınız var. Bu kadar işi bir arada götürürken çeşitli sıkıntılar yaşıyor musunuz? Üzerinize başka yükler alıyor musunuz? Vahide: Ev ortamında çocuklarla, yeğenlerimle birlikte olmayı çok seviyorum. Farkındalığı olan çocuklar yetiştiriyoruz. Benim yeğenim on yaşındayken rampanın önüne arabama park edilmeyeceğini biliyor. “Ne biçim bir yere araba park etmiş. Burası kapatılmaz.” Gibi tepkiler veriyor. Engelli otoparkında “Konuşma, sen haksızsın, başkasına ait bir yeri gasp ediyorsun.” diyebiliyor. Mesela, medikal sektöründe çalışırken işten geldiğimde dört-beş yaşındaki kız yeğenimle zaman geçirmek beni dinlendiriyordu. Bir gün yeğenim, işten gelirken beni gördü ve koşarak yanıma geliyordu. Ondan bir-iki yaş büyük arkadaşı yolunu kesti, “senin halan sakat mı?” dedi. Tepkisini merak ediyordum. Müdahale etmek istemedim. Ama çocuğun da üzüldüğünün farkındayım. Bir an durdu. “Benim halam araba kullanıyor, çalışıyor. Beni gezdirmek için geldi. Bence senin halan hiçbir işe yaramıyor, pasaklı” dedi. Kucağıma alıp hiçbir şey bilmiyorcasına “Ceren sana ne sordu?” dedim. “Boş ver hala, hiçbir şey değil, saçmaladı.” dedi. Şule: Annenizle birlikte mi yaşıyorsunuz? Ben ev içindeki sorumluluklarınızı kastetmiştim. Vahide: Son zamanlarda çok dağınığım ama önceden daha çok yardım ediyordum. Tabi ki yemek ve ev işleri de yapıyorum. Şule: Bedensel engelliler tekerlekli sandalyede oturdukları için ayakta gezmediklerinden onların hiç yorulmadıklarını düşünen insanların olduğunu söylemiştiniz. Vahide: Yorulmadığımızı, sandalyede uyuduğumuzu bile düşünenler var. Ne yaparsak yapalım, ne kadar çalışırsak çalışalım, şöyle bir kanı var: Nasıl olsa oturduğu yerden para kazanıyor, zihnen yorulduğumuz unutuluyor. Sürekli sandalyeye yapışık olarak yaşadığımız, buna mahkum olduğumuz düşünülüyor. Tekerlekli sandalye benim vazgeçilmezim elbette. Bu benim mahkumiyetim değil, özgürlüğüm. Şule: Siz yaşamınızı üç yaşından sonra engelli bir kız çocuğu olarak sürdürdünüz. Acaba ailenizde kız çocuğu yerine bedensel engelli bir erkek çocuk olsaydı durum farklı olur muydu? Çevrenizdeki engellilere bakarak da bu değerlendirmeyi yapabilirsiniz. Vahide: Bilmem, bunu anneme babama sormak gerekiyor. Ben bir fark görmüyorum. Engelli olduğunuz zaman kız erkek farkı kalkıyor sanki ortadan. Şule: Engelli kız çocuklarını okutmak istemiyorlar mesela. Vahide: Engelli erkek çocukları için de aynı şey geçerli. Bu ailenin bakış açısıyla ilgili bir şey. Şule: Birçok engelli arkadaşımız sizin gibi çalışmayıp daha çok evde oturmayı tercih ediyor. Bu konuda ne söyleyeceksiniz? Vahide: Tercih etmek zorunda kalıyor. Tadını bilmediğiniz bir meyveyi yemek istemezsiniz. Hiç dışarı çıkmadığı için de ne olduğunu bilmediği bir şeyi de arzulamıyor aslında. Evi kabullenmenin en baştaki nedeni bu: Dışarının tadını almamış, sokak tozu yutmamış, eve kapanmaya razı olmuş. Sorun engellinin kendisinden başlıyor yine. Şule: Engelli kadınların çalışma hayatına daha çok katılabilmesi için neler yapılması gerekir. Vahide: Bir kere korkmamamız gerekir. Biraz cesaret edip topluma gireceğiz. Kendimizle barışık olacağız. Aynaya baktığımızda gördüğümüz yüzle barışık olmamız gerekir. Bu bizim bedenimiz, bu bedeni sorun etmekten vaz geçmeliyiz. Bu yükü biz taşıyoruz. Gizleyecek bir şey yok. Hayat zaten yardımlaşmaktır. Ben tekerlekli sandalyemi birinden istemekten gocunmuyorum. Bir ev kadını, perdenin asılmasında, pazardan getirdiği poşetlerin taşınmasında eşinden ya da bir delikanlıdan yardım isteyebilir. Şule: Aileler engelli çocuklarının eğitilmesi veya çalışması için neler yapmalı? Vahide: Şöyle düşünmeleri lazım; eğer bir kişi engelli değilse, fiziksel güçle çalışabilir, her şekilde para kazanabilir ama bu duruma engellilik dahil olduğu zaman fiziksel güç kullanamayacağı için onun eğitilmesi kesinlikle şart. Engelle birlikte hayatla nasıl mücadele edeceğini irdelemesi gerekiyor. Durumuna razı olmaktan ziyade Şule: Devlet neler yapmalı? Vahide: Devlet birçok yasa çıkarıyor. Bu yazıp çizdiği yasalara her şeyden önce kendisi uymalı. Medikal malzemelerdeki ödemeleri iyileştirmeli. Her şeyden önce tekerlekli sandalyeleri. Okullardaki mimari engelleri kaldırmalı. Çocuğu eğitim alan ailelere destek olmalı. Evde bakım maaşları ödenirken gelir durumuna bakılmamalı. Şule: Eğer diğer kardeşlerinizle eşit koşullarda olsaydınız, bulunduğunuz yerden çok farklı yerlere gelebilirdiniz. Hem eğitim anlamında hem çalışma anlamında. Mücadeleniz diğer engelli kadınlara örnek olmalı. .