II. Tupac Amaru
- Önem : İsyanya'ya isyan eden Perulu direnişçi
- Doğum : 1740
- Ölüm : 1781
İspanya’ya isyan eden Peru yerlilerinin lideri 2. Tupac Amaru, binlerce yerliyi sömürge hükümete karşı kısa ve kanlı bir savaşa sürükledi. 1780 yılında pek çok savaş kazanmasının ardından, ertesi yıl İspanyollar tarafından yakalandı ve öldürüldü. Asıl adı Jose Gabriel Condorcanqui olan direnişçi takma adını dedesinden almaktadır. Eski İnka başkenti Cuzco’da büyüyen 2. Tupac Amaru, pek çok hemşerisine kıyasla daha iyi şartlarda büyüdü. İnkalar ile olan bağlantısı nedeniyle İspanyollar ona Marki unvanını ve sıra dışı bir ekonomik özgürlük verdi. O ise kendini, ülkenin büyük çoğunluğunu oluşturmalarına rağmen neredeyse kölelik koşullarında yaşayan yerli Peru halkıyla özdeşleşti.
1780 yılında yaklaşık seksen bir yoksul yerliden oluşan bir isyan ordusu kurdu. Günümüzde Peru, Bolivya ve Arjantin sınırlarında kalan geniş bir dağlık bölgenin kontrolünü ele geçirdi. Yüzlerce İspanyol sömürge memuru öldürüldü. Altı ay sonra İspanyol kuvvetleri isyanı bastırmak için geldiler. Yanlarında taraf değiştirmiş iki Tupac Amaru görevlisi de vardı. İsyanın liderinin yakalanmasıyla İspanyollar’a yardımcı oluyorlardı. Cuzco Meydanı’nda önce boğuldu, ardından bedeni dört parçaya ayrıldı. Ne var ki yerliler arasında bağımsızlık arzusu devam etti. Kırk yıl sonra Peru özgürlüğünü kazandı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
David S. Kidder, Noah D. Oppenheim, Entelektüelin Kutsal Kitabı, Maya Kitap, 2013
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Mary Baker Eddy
Mary Baker Eddy, New Hampshire’deki bir çiftlikte doğdu. Çocukken kronik rahatsızlıklarla başı beladaydı. Hayatının büyük bölümünde sağlık sorunları yaşadı. Bu durumu pek çok dini düşüncesinin şekillenmesine neden oldu. İlk kez yirmi iki yaşında evlenen Eddy, kısa süre sonra hamile kaldı. Ancak eşi, oğlu George’un dünyaya gelmesinden kısa süre önce hayatını kaybetti. Öğretmen olarak kazandığı para oğluyla geçimini karşılamadığı için bir doktorla evlendi. Kısa süre sonra boşandılar ve oğlunun vekaletini kaybetti. Mali ve duygusal sıkıntılar sağlık sorunlarını yeniden ortaya çıkarttı. Baker, ağır bir depresyon geçiriyordu. Çok dindar biri olmasına rağmen dini inançları onun teselli bulmasını sağlamıyordu.
-
Stalingrad Muharebesi
2. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Alman yayılma politikası Sovyetlerin sahip olduğu doğal kaynakları ele geçirmeye yönelik işledi. Almanlar ve Sovyetler aralarındaki dostluk antlaşması devam ederken, Berlin’de Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov, Hitler ve Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop savaşın geleceği ve bu savaştan Sovyetlerin alacağı payı konu eden bir görüşme yaptılar. Hitler bu görüşmede, kurmuş oldukları 3’lü Paktın savaş sonrası bütün sorunları çözümleyeceğini, Sovyetlerin dışarıda bırakılmayacağını belirtti. Ruslar, kabul edilmesi nerdeyse imkânsız bir karşı teklifle Almanlara cevap verdi. Sovyetlerin 3’lü Pakta katılma şartları karşısında çıkmaza düşen Almanya Sovyetlere saldırı kararı verdi. Hitler’in bu harekâta karar vermesinin nedenleri Hitlerin Sovyet komünizmini yok etmek istemesi, “Hayat Sahası”, Sovyetlerin hızla silahlanması, İngiltere’nin teslim olmaması çünkü Sovyetlere güvenmesi, Almanya’nın kara gücünü uygulayabileceği en elverişli yerin Sovyet toprakları olmasından dolayıydı. Hitler, Sovyetler ile barış halindeyken, savaşı başlatarak Sovyetleri hazırlıksız yakalamak ve bu şekilde başarıya ulaşmak istedi. Savaş başladığında Sovyetler büyük bir direnç gösterdi. Ağır kış koşulları Almanlar’da büyük bir moral bozukluğu oluşturdu ve başarılarını büyük oranda etkiledi.
-
Kaçarlar
Kaçarlar Tahmasb döneminde büyük oymaklar seviyesine yükseldiler. Kaçar’ın asıl boy beyi ailesi Ziyadluoğulları’ndan olan Karabağ hakimi Şahverdi Sultan, Budak Han, Kanuni Sultan Süleyman’a elçi gönderilen Şahkulu Ağa, Gökçe Sultan ve Toykun Bey bunların en tanınmışlarıdır. 1749 yılında Safevi hükümdarı II. Süleyman Şah kendisini Esterabad beylerbeyi ve bütün Kaçarlar’ın başı tayin etti. Ertesi yıl Süleyman Şah’ın tahttan indirilmesi üzerine Muhammed Hasan Han bağımsızlığını ilan etti; ayrıca Esterabad ve Cürcan’dan başka Mazenderan ve Gilan’ı da idaresi altına aldı. 1759 yılında Muhammed Hasan Han’ın ölümü üzerine başa geçen Ağa Muhammed Han daha sonraki yıllarda hakimiyet alanını giderek genişletti; İran’ın büyük bir kısmını, Azerbaycan’ı ve Gürcistan’ı ele geçirip kendisine başşehir edindiği Tahran’da kalabalık bir davetli topluluğu önünde “şehinşahlık” tacını giyerek adına hutbe okuttu ve para kestirdi; böylece Kaçar Devleti resmen kurulmuş oldu. 1855 yılında İngiltere ile Afganistan arasında İran’ın aleyhine bir ittifak yapıldı; İran da buna karşılık Rusya’nın teşvikiyle Herat’ı aldı. 1896 yılından sonra dış borçlarda artış görüldü. 1914 yılında I. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine İran tarafsızlığını ilan etti. 1921 yılında gazeteci Seyyid Ziyaeddin Tabatabai ile bir hükümet darbesi yaptı ve Ahmed Şah hayatını tehlikede görerek Avrupa’ya gitti. Rıza Han, önce Seyyid Ziyaeddin’in başbakanlığında kurulan kabinede savaş bakanlığını üstlendi. 1923’te de iktidarı eline aldı. Ahmed Şah’ın ülkeye dönmemesi üzerine arkasındaki askeri kuvvete dayanarak meclise Ahmed Şah’ı hal‘ettirip kendisini şah seçtirdi ve böylece Kaçar hanedanı sona ermiş oldu.
-
Aşık İsmetî
Akıcı bir üslupla yazdığı beş beyitlik gazelleriyle tanınan Osmanlı divan şairi İsmetî İstanbul’da dünyaya geldi. Nesiller boyu şeyh, kadı ve âlim yetiştirmiş olan ailesinin zengin ilim ve kültür ortamından faydalanan İsmetî, daha öğrenim yıllarında Şeyhülislâm Zekeriyyâzâde Yahyâ Efendi’nin ilk meşihatında hizmetinde bulunup onun hususi işlerini görmek suretiyle takdirini kazandı. Döneminin önde gelen âlimlerinden iyi bir öğrenim gördükten sonra öğretim hayatına başladı. Uzun sürmeyen ilk müderrisliğinde bazı kişilerin kendisine üstünlük taslamalarından gönlü kırılarak mesleğini bıraktı. Hamisi Yahya Efendi’nin ikinci defa şeyhülislâm olması üzerine tekrar müderrisliğe döndü ve farklı medreselerde müderrislik yaptı. 1640’ta Halep kadılığına getirildi. Bursa, İzmir, Eyüp, Galata, İstanbul ve Selânik kadılıklarında bulunduktan sonra Bolevî Mustafa Efendi’nin şeyhülislamlığı döneminde Anadolu kazaskeri, ardından Rumeli kazaskeri oldu. Emekli olduktan kısa bir süre sonra Kanlıca’daki yalısında vefat etti.
-
Zazadin Han
Konya’da bulunan Selçuklu kervansaraylar ağının en güzel yapılarından biri olan Zazadin Han, Aksaray’dan Konya’ya uzanan yol üzerinde Sultanhan ve Obrukhan’dan sonra konumlanmaktadır. Hem açık hem kapalı bölümleri olan hanlar sınıflamasına giren kervansarayın iç ve dış kapılarındaki kitabelerden yola çıkarak Vezir Sadeddin Köpek Bin Muhammed tarafından yaptırıldığı bilinmektedir. Mimar olarak da benzer kişinin adı geçmektedir. Alaeddin Keykubat döneminde, 1235’te başlayıp 1236’da oğlu Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında bitirildiği kabul edilen han, adını banisi Selçuklu vezirinden alıyor ve Saadeddin Köpek veya Köpek Han adıyla da anılmaktadır. 2008’de restore edildikten sonra lokanta olarak hizmet vermeye başlayan han bu yönüyle tartışmaları da beraberinde getirdi.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun