Buldur Boğazı Muharebesi
( 22 — muharrem : 21 — ağustos sah ). Altı saat ilerde Buldur köyü.
Öncü, düşmanın olduğunu ve öncünün 5.000 kadar süvariden terekküp ettiğini haber verdi. Derhal muharebeye yarar tertip alınarak yürünmeğe başlandı. Dört saat sonra Fen [Feny] denilen yerdeki büyük bir bataklığa gelindi. Yol bunun içinden geçiyordu. Bu bataklığın genişliği 12 saatlik, uzunluğu 2 saatlikti. Yol bunun tam ortasından bir top menzili genişliğinde kuru bir kısmın ortasından geçiyordu. Bu boğazın ağzında duruldu.
Öncüden ayrılan bin kişilik bir müfreze düşman öncüsüne doğru ilerledi ve taarruz etti. Düşman öncüsü geri çekilmeye mecbur oldu. Biraz sonra asıl düşmanın üç kolla ilerlediği görüldü. Düşman 60 şahi, 8 kalanburne topunu önüne dizmiş General Taf sağda, General Kaprare ortada, General Hayzler solda ve Fredrik kendisini takip eden 100 atlı ile bir koldan bir kola gidip emirler vererek ilerliyordu. Bu görülünce bütün vezirler, beylerbeyleri, beyler, sipah ve silâhtarları, terakkilileri
ve serdengeçtileri, cebeliler öncüyü takviye için gönderildiler. Öncü boğazı geçmiş, bir top menzili daha ilerde ovada durmuştu. Bunlar da öncüye mülâki oldular ve üç kol halinde tertibat alarak durdular. Kırımlılar da sağ ve solda etrafa yayıldılar.
Düşman henüz kafi derecede yaklaşmamıştı. Bütün kuvvete komuta eden öncü komutanı taarruz zamanını bekliyordu. Fakat ön hatların birden ileri atıldığı görüldü. Öncü komutanı bu taarruzu durdurmaya çalıştı. Lakin önüne geçemedi. Bilhassa orta koldaki terakkililer ve serdengeçtiler çok fedakârca atılmışlardı. Bunları gören sağ ve sol kuvvetleri de aynı şiddetle ilerliyorlardı. Düşman durmuş top ateşine başlamıştı. Göğüs, göğüse muharebe de oluyordu. Düşman
generallerinden Yangaro vuruldu. Düşmanın 2 topu alındı. Fakat ordu bu taarruzu takviye etmediğinden ilerleyenler neticede geri çekildiler. Düşman da ilerleyerek Sazlık boğazında Gavur tepesinde ordugah kurdu.
Türk ordusu bataklığın içindeydi. Ordugâhın etrafı arabalarla kuşatıldı ve arabaların dışına hendek kazıldı. Mevziler yapıldı. Mevzilerin iki başı bataklığa dayatıldı. Mevziler üzerinde bırakılan yollar ağızlarına şahi toplar kondu . Artçının kuvveti de arttırıldı [ Çankırı kuvvetleri, 500 bostancı, 100 bayrak piyade, 10 şahi topla ]. Bunlar yapıldıktan sonra ordugahın bir top menzili ilerisinde bir mevzi daha seçilip hendekleri kazıldı. Buraya 60 şahi top kondu. Bu işler bütün gün ve gece sürdü. Sabahleyin bütün Yeniçeriler, cebeciler, topçu, Bosna ve Arnavutluk piyadesi burada mevzie girdiler. Sipah, silâhtar serdengeçtileri terakkili ve cebeliler ve diğer bütün atlı kuvvetler bu hendeğin dışında muharebe tertibi alarak durdular. Bu mevziin üzerinde üç tepe vardı. Bu tepeler bataklığı, bataklığın dışım ve ordugahı tamamıyla görüyorlardı. Sağdaki tepeye Zagarcıbaşı, soldakine Sansoncubaşının komuta yerleri olarak seçildi; üzerlerine sekizer şahi top ve cenkci kondu . Ortadaki tepe sadrazama tahsis olundu. Sadrazamın askerleri 8 kalanburne topla burada mevzi aldılar. Mustafa II. mutat maiyetiyle iki mevziin arasında durdu .
Öğleye kadar bu tertiple duruldu. Mevziden 1,5 saat uzaktaki Gavurtepe’de bulunan düşman çadırlarını bozdu. Muharebe tertibi aldı. Öncüleri ara yerde dolaştı.
Mustafa II. öğleden sonra orduyu teftiş etti. Akşam olunca ordunun iki mevzi arasına alınmasını emretti. Akşamleyin düşman da çadır kurdu.
Türk ordusu gece boş durmadı. Sabaha kadar mevzilerini ileri yürüttü . Sabaha kadar araları birer top menzili olan 2 mevzi daha yapıldı. Türk ordusu bu suretle ilerleyerek boğazdan çıkacaktı.
(24 — muharrem : 28 — ağustos perşembe) sabahleyin Zağarcıbaşı, Yeniçeri ağası, Sansoncubaşı kolları en ilerdeki mevzii işgal ettiler. Her kol için birer de tabya yapılmıştı. Topları bunlara koydular. Erzak ve tombaz arabaları gene hendeklere siper olarak kondular. Süvari de mevzi dışında muharebeye hazırlandı . Düşman da dünkü gibi yaptı. Akşam gene böyle edinildi. Yalnız bugün dünden farklı olarak bugün bir az öncü muharebesi oldu ve düşman Gavurtepesi’ne koyduğa 8 kalanburne ile 40 kadar yuvarlak attı.
Akşama doğru orduyu teftiş eden Mustafa II. ertesi gün düşmana taarruz edilmesi için emir verdi. Sadrazam gece padişaha: “Düşman mesafesinin henüz uzak olduğunu, süvari bu mesafeyi geçerse de piyadenin yorulacağını, yaklaşınca düşmanın top ateşi altında fazla zayiat verileceği gibi yorgun bir piyade ile yapılan taarruzun şüpheli olacağını, boğazın dışına hemen hemen gelinmişse de boğaz dışında bir mevzi daha alınarak taarruzun bir gün sonraya bırakılmasını” söyleyerek müsaade istedi. Mustafa II. razı olduğundan o gece ve ertesi gün bir gün evvelki gibi yapıldı. Yalnız bu sefer yapılan üç tabyaya kalanburneler, mevziin münasip yerlerine de şahiler konmuştu. İki tarafın mevzileri birbirine çok yaklaşmış olduğundan düşman sabahtan itibaren bütün toplarıyla ateşe başladı. Kalanburneleri tepede, şahileri alayları önüne
dizilmiş bir halde idi. Bizim toplar da mukabele ettiklerinden akşama kadar top düellosu oldu.
Mustafa II. henüz gelmiş bir kısım Kırım süvarisini Yalı ağası Osman ağa komutasında geceden düşman arkasına göndermişti. Bunlar bataklığı 7 saatte dolaşıp düşmanın arkasına düştüler. Fakat düşman her tarafını arabalarla pek sağlam olarak kapamış olduğundan birkaç esir almaktan başka bir şey yapamadılar ve bir mülteci getirdiler. Bu; düşmanın muharebe niyetinde olduğunu, fakat bataklık öküz boynuzu nizamı almağa müsait olmadığından durduklarını, maksatlarının Türkleri mevzi kazdıra kazdıra yormak, mevzileri önüne gelince geri çekilip Türkleri açık ovada muharebeye mecbur etmek olduğunu, komutanlar arasında fikir ayrılığı ve yiyecek sıkıntısı bulunduğunu söyledi.
Bu günkü mevziler düşmana yarım saatlikti. Gece bir mevzi daha ilerletilmesine ve yarın taarruz olunmasına karar verildi.
Gece bir top menzili yere yeni bir mevzi hazırlandı. (26 — Muh. : 25 — ağustos cumartesi) sabah olunca düşmanın mevzilerini boşaltmış olduğu görüldü. Dünkü haberin doğruluğu meydana çıktı. Düşman gece toplarını, araba ve ağırlıklarını, sonra piyadelerini geri göndermiş ve süvarisi de sabaha karşı mevziini boşaltmıştı. Derhal mevzilerden çıkılması emri verildi. Kırımlılar ve Tuna akıncıları düşmanla temas tesisine memur edildiler. Süvariler de ileri sürüldüler.
Düşman 3 saat ilerde Begye suyu kenarındaki Buldur köyü civarında idi. Suya arka vermiş, etrafına araba ve çarkıfelekler dizip durmuştu. Top ve tüfekçi ateşile kendisini müdafaa ediyordu. Gidenler düşmana taarruz etmekle beraber vaziyeti geriye de bildirdiler.
Mustafa II. düşman üzerine gitmeğe karar verdi. Ordu öğleyin hareket etti. Gavurtepe’de ki düşman mevziine geldi. Piyade burasını işgal etti. Arkasına hendekler kazıldı. Ordugâhın dört bir etrafı arabalarla çevrildi. Tımışvar muhafızına kalede kâfi kuvvet bırakarak mütebakisi ile orduya gelmesi emri gönderildi.
Buldur [Olasch] Muharebesi
[27 — Muh. : 26 — Ağustos Pazar]
(27 — Muh. : 26 — ağustos pazar) hareket. Düşman ordugahı görülüyordu. Her hale karşı hazır olmak üzere süvariler kanatlarda, piyade ortada muharebe nizamı ile ve her kolun önünde toplar götürülmek suretiyle yavaş, yavaş ilerlenip düşmanın bir saat ilerisine geçilerek Begye suyu sağda kalmak üzere kenarında Cenes [ Cesene ] denilen yerde duruldu.
Ordugâh Tımışvarı arkaya almıştı. Mustafa II.’nin otağı ağzı düşman tarafına gelmek üzere kuruldu. Ordugâhın etrafı arabalarla çevrildi. Türk ordusu bu ordugah içinde tamamıyla muharebeye hazır hizamda idi.
Öğle olmuştu. Düşman Türk ordusu yerleşmekle meşgul sanıyordu. Bu fırsat zamanını bekleyerek şimdiye kadar hareketsiz kalmıştı. Şimdi baskın tarzında bir taarruzla neticeyi alacaktı. İki ordunun arasının ormanlık olması da bu baskına müsaade ediyordu. Birden ilerlemeye başladı. Yine üç kol halinde idi. Sağ kola General Taf, orta kola General Kaprare, sol kola General Hayzler komuta ediyordu. 8 kalanburne, 60 şahi topu ve çarkıfelekleri kollar önünde ilerliyordu. Akıncılar ve Kırımlılar düşmanı karşıladılar.
Türk ordusu ordugah kurduğu yerde muharebeye şu suretle hazırlanmıştı:
Sağda arabaların Begey suyuna dayandığı yere ve arabalar dışına 3 kalanburne, 8 şahi, 2 havan konmuş ve burada yine arabalar dışında olarak Zağarcıbaşı kuvvetleri hazırlanmıştı [Cebecibaşı ocağının ve ocağı serdengeçtilerinin yarısı ile ve 10 şahi topla bu kuvvetlerin sağma sonradan memur edildi. Diğer yarısı de Cebeci kethüdası komutasında artçının yanma gönderildi]. Buradan itibaren sola doğru:
4 şahi top ile ve 2000 Bosna piyadesile Fazlı bölük başı;
5 kalanburne, 26 şahi topla Yeniçeriağası komutasında bütün yeniçeriler;
8 şahi, 2 havan topu ile Sansoncubaşı komutasında, sansoncu, turnacı ve sadrazamın piyade kuvvetleri;
3 şahi topla Bostancı başı komutasında bostancılar;
3 şahi topla Mısır askeri;
7 şahi topla Rumeli piyadesi ve Beylik Arnavut piyadesi mevzilenmişti.
Rumeli ve Anadolu süvarileri, süvari yeniçeriler, sipah ve silâhtarlar serdengeçtileri, sipah ve silahtar terakkilileri, cebeliler, Mısır süvarisi piyadenin sağ ve solunda muharebe tertibi almıştılar. Artçı Begye suyunun bittiği yerde duruyordu.
İkindi olmuştu. Mustafa II. namazı otağında kıldı. Namazdan sonra [Ezan saati ile 10] Toybuk adlı atma bindi. Otağı önündeki sancağın yanında durdu. Sadrazam ilerde idi. Bütün orduyu dolaşmış, askeri teşci etmişti.
Akşamdan 2 saat önce Türk ordusu süvarisi de ilerlemeğe başladı. Yarım saatte bir ok atımı ileri gidildi. Düşman da yaklaşmış ve taarruza başlamıştı. Atılan top ve tüfek ateşinden çok kayıp vermesine bakmayarak piyadenin mevzileri önüne geldi, hatta Sansoncubaşı kolu ile yeniçeriler arasında arabaların birkaçını bozarak 70 kişi içeri de girdi. Bunlar derhal yok edildi.
Düşmanın birinci taarruzu top, tüfek ateşi, kılıç ve okla kırılıp düşman bir kurşun atımı geri sürüldü. Piyade mevzilerini bitirmemiş olduğu için ikinci bir taarruza kadar mevzilerin önüne yiyecek çuvalları kondu. Nöbetle mevzi kazılmasına da devam olunuyordu.
Sol kanatta süvarilerimizle başlayan muharebede top ateşinden ürken bir kısım düşman süvarileri, bostancı, Mısırlı, Arnavut piyadesi mevzileri üzerine düşmüşlerdi. Piyade bu süvariyi top ve tüfek ateşi ile karşıladıktan sonra geri çekilmişti. Düşman piyade sol kanadını bozdum zannı ile buraya piyade ve süvari ile hücuma başladı. Mustafa II. piyadenin çekilmemesini emir ve silahtarları buraya şevketti. Sipahileri artçı yanına gönderdi.
Düşmanın ikinci taarruzu da geri atıldı. Akşam da olmuştu. Düşman da yüz çevirmişti. Komutanlarının geri çevirmeğe çalıştıkları, fakat muvaffak olamadıkları görülüyordu. Kırımlılar düşmanı takibe başladılar. Takip yatsıya kadar sürdü.
Düşman komutanlarından General Hayzlerle biri aynı zamanda prens olan diğer üç general vurularak ölmüş, birçok beylerle 16 000 kişi maktul düşmüştü. Kırımlılar epey şey yağma etmişlerdi. Yedişerlik atar, 5 kalanburne, birerlik atar 17 şahi top, 4 sancak, 5 bayrak ele geçirildi. Piyade mevziiden çıkmadığı, süvarinin karanlıkta takibine izin verilmediği halde düşman bu kadar fazla zayiat vermişti. Türk ordusunun kaybı 1500 kadar şehit, 2032 yaralı idi.
* * *
Süvari de mevziler gerisine alındı. Her biri bir kolun arkasına ve aralarına yerleştirildiler. Piyade geceyi siperler gerisinde, süvari at başında geçirdi. Kırımlılar mevziler dışında [Bütün ordugahı kuşatarak] hazır durdular.
Düşman yüksek bir yere koyduğu toplarla gecenin beşinci saatine kadar Türk ordugâhım top ateşine tuttu. Fakat bu bombardıman zararlı olmadı. Bir mermi padişahın bulunduğu yerin yakınına düşmüştü. Buraya bir tabya yapılarak padişah buraya sokuldu. Şeyhülislam yanında idi. Silahtarlar, hasodalılar, içoğlanları, musahip ağalar, rükap ağaları, gedikli ağalar ve divan erbabı hepsi 3000 kadar insan yalınkılıç padişahın etrafını beklediler.
Türk topçusu da gece yarısına kadar ateş etti. Gece yarısında düşmanın çekildiği anlaşıldı.
(28 — Muharrem : 27 — Ağustos Pazartesi) Tımışvar muhafızı orduya geldi. Cebeci ocağının sağına Begye suyu kenarında durduruldu. Karakolcudan başka kuvvet ordugâhtan dışarı çıkarılmadı. Düşman Begye suyunun iki tarafından yürüyerek gidiyordu.
Bu gece de muharebe tertibi ile geçirildi . Düşman ise gece Begye suyunu Baçka ovasına geçmiş ve köprüyü de yakmıştı. Kırımlılar bu gece düşmandan 50 araba kadın ve çocuk, 500 kadar koyun ve 500 kadar da öküz almışlardı.
(22 — muharrem : 28 — ağustos sah) 20 000 süvari düşmanı takibe gönderildi. Düşman dört tarafını top arabalarla çevirmiş, piyadesini ortasına almış, süvarileri bu hattın dışında olduğu halde yürüyordu. Takibe gidenler bir şey yapamadılar.
(30 — muharrem : 29 — ağustos çarşamba) hareket olundu. Etraf arabalarla çevrilip piyade içinden, süvari dışından yürüyerek 3 saat ilerdeki Havafil köyüne varıldı.