Alevîlik Nasıl Ortaya Çıkmıştır?, Bir Mezheb midir, Siyasî bir fırka mıdır?
Alevîlik aslında bir fırka veya mezheb değildir. Âl-i Beyt'in muhabbetini esas alan bir tarikat şeklinde ortaya çıkmıştır.
Mes'elenin tarihî seyrine baktığımızda Alevîliğin bir tarikat şeklinde gelişmesi şöyle olmuştur:
Timur, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bâyezid'i yendikten sonra Anadolu'dan aldığı otuz bin kadar esiri İran'a götürmüştü. Bunları Erdebil’e yerleştirmişti. Bunlar zamanla, Erdebil Şeyhi[1] olarak bilinen Şeyh Ali'ye intisap ettiler ve ondan tarikat dersi aldılar. Bir süre sonra Timur, arasıra ziyarete gittiği Erdebil Şeyhi'nin kendisinden bir arzusu olup olmadığını sorduğunda, şeyh, “Hiçbir dileğim yok, sadece Anadolu'dan esir olarak getirmiş olduğun Türkleri serbest bırakmanı istiyorum” dedi. Timur, şeyhin bu arzusunu memnuniyetle kabul etti ve onları serbest bıraktı. Bu esirler, bu vesile ile, şeyhe olan muhabbetlerini aşırı derecede ziyâdeleştirdiler. Şeyhin bu sofilerinin bir kısmı Anadolu'ya döndü, bir kısmı da Erdebil'de kaldı[2].
Erdebil Şeyhi, Anadolu'ya dönen bu müritleriyle alâkasını devam ettirdi. Erdebil Şeyhi'nin tarikatında Hz.Ali muhabbeti esas alındığı için, bu tarikata devam edenler Hz.Ali sevgisi ile tamamen boyandılar. Bunlara bu vasıflarından dolayı Alevî denildi. Aslında bu esirlerin ecdadları ve kendileri, bu tarikat ile intisap kuruncaya kadar, Ehl-i Sünnet itikadında idiler. Bu tarikatla irtibatlarını yoğunlaştırdıktan sonra, tamamen Erdebil tekkesinin emrine girdiler. Oradan gelen her emri, harfiyyen yerine getirmeye gayret gösterdiler. Öyle ki, bu müritler vergi, sadaka ve zekâtlarını bile Erdebil'e tahsis ettiler. Bunların bu fedakârane gayretleri ve karşılıklı diyalogları, gidip gelmeleri devam etti. Hattâ Erdebil'den gönderilen ve şeyhin halifesi olarak isimlendirilen şahıslar, Anadolu'da nezir ve sadaka namıyla para topluyor ve bu paraları gizli olarak İran'a gönderiyorlardı[3].
Böylece Erdebil Şeyhi'nin tekkesi gittikçe genişliyor, müritleri çoğalıyordu. Bu Şeyh'in asıl maksadı, gerek İran'da, gerekse Anadolu'da müritlerini çoğaltarak irşad postundan saltanat tahtına, şeyhlikten şahlığa geçmekti. Ancak bu arzusuna nâil olamadan ölünce, yerine oğlu Şeyh Cüneyd geçti. O da babasının gizli emelini sürdürmeye devam etti. Bunu hisseden o zamanın İran hükümdarı Cinahşah, kendisini İran'dan sürdü. Bunun üzerine Şeyh Cüneyd Anadolu'ya geldi. Onun altı yıl süren bu Anadolu ziyareti, tarikatına çok mürit kazandırdı. Sadece bir şeyh değil, aynı zamanda bir "seyyid" ünvanı ile de dolaştığı için umudunun fevkinde taraftar topladı[4].
Artık Erdebil tekkesi Anadolu'da güçlenmiş, küçümsenmeyecek kadar büyük bir te'sir sahasına sahip olmuştu. Şeyh Cüneyd de babasının akıbetine uğradı. Yerine geçen oğlu Şeyh Haydar da aynı gayeyi takip etti. Bütün gayret ve ihtiraslarına rağmen o da siyasî maksadına nâil olamadı. Nihayet oğlu Şah İsmail, babasının ve dedelerinin rüyalarını gerçekleştirmeye maalesef muvaffak oldu. 13 yaşında iken Anadolu'daki müritlerinden teşkil ettiği bir orduyla, o gün İran'da hâkim olan Akkoyunlulara harb ilân etti ve Akkoyunlü hükümdarını devirerek irşad postundan saltanat tahtına çıkmaya muvaffak oldu ve Safevîler Devleti'ni kurdu. Bununla beraber Şah İsmail Anadolu'dan elini çekmedi. Zaman zaman birçok halifeler göndererek Anadolu'daki nüfuzunu kuvvetlendirmek için çalıştı. Bu çeşit faaliyetler, Çaldıran Muharebesi'ne kadar artan bir hızla devam etti. Bu muharebeden sonra İran'la Osmanlı Devleti arasında kesin hudutlar çizildi. Böylece Erdebil sofîleriyle Anadolu arasındaki irtibat kesilmiş oluyordu. Bunun neticesi olarak Anadolu'daki müritler, pirlerin te'sirinden gitgide uzaklaştılar. Bu tarikatın Anadolu'da kalan mensupları, Erdebil tekkesinden aldıkları te'sirle, kendilerinin dışında kalan Müslümanların Ehl-i Beyt'e gerektiği gibi muhabbet beslemedikleri zannına kapıldılar. Onların bu telâkki ve davranışları diğer Müslümanlarla aralarında bir soğukluk husule getirdi. Bu soğukluk, zamanla ihtilâfa dönüştü.
Bu ihtilâf neticesinde, Erdebil tekkesine bağlı Anadolu Türkleri medreseden uzak kaldılar. İtikada, ibadete ait birçok hükümleri gereği gibi öğrenemediler. Sadece babadan oğula intikal eden birtakım telkinlerle iktifa ettiler. Diğer Müslümanlar ise, bunlarla yakın alâka kuramadı ve onlara karşı vazifelerini lâyıkınca yerine getiremediler. Mizansız münakaşalar, yersiz ithamlar ve ölçüsüz davranışlarla, aradaki soğukluk gittikçe büyüdü ve derin bir ayrılığa dönüştü. Buna bir de idarecilerin ihmali eklenince, Anadolu Müslümanları arasında Sünnîlik ve Alevîlik şeklinde bir ikilik ortaya çıktı. Aslında bir Müslümanın veya bir tarikatın Hz.Ali muhabbetini meslek ve meşrebine esas almasının dinen hiçbir mahzuru yoktur. Diğer sahâbelere tecâvüz etmemek, Kur'an ve Sünnet'in ışığında namazını kılmak, orucunu tutmak ve diğer mükellefiyetlerini yerine getirmek kaydı ile, Hz.Ali ve Ehl-i Beyt muhabbetini şiar edinmenin hiçbir mahzuru yoktur. Gerçek şu ki, Kitap ve Sünnet'i bilen ve gereği gibi yaşayan hakiki bir Alevî, ancak Allah-ü Teâlâ'yı ma'bûd olarak tanır. Kendisini, İslâmiyetin bir ferdi olarak bilir, Peygamberimizi, en son Peygamber, Kur'ân-ı Kerim'i de son semavî kitap kabul eder.
Bu sun'î ayrılığın ortadan kalkmasının tek yolu, Kur'an ışığı altına girmek ve O'nu yegâne ölçü kabul etmektir. Nitekim Cenâb-ı Hak Kur'ân-ı Kerîm'de “Hepiniz Allah'ın ipine sımsıkı sarılınız ve ayrılmayınız” buyurmakla, bütün Müslümanlara Kur'an etrafında toplanmayı emretmektedir.
Bediüzzaman, “Milliyetimiz bir vücuttur.Ruhu islamiyet , aklı Kur’an ve imandı” buyurarak bunun reçetesini ortaya koymaktadır.
Müslümanların birlik ve beraberlikleri ancak böylece te'min edilebilir, ihtilâflar O'nun esaslarıyla bertaraf edilebilir. Her türlü hurafe ve safsatalardan ancak böylece uzak kalınabilir.
Evet, Hakk'ı bulmanın, hakikate ermenin tek yolu, Kur'ân'a iman ve muktezasiyle amel etmektir. Çünkü, Kur'ân, insanlığı mutlak hayır ve hakikata sevketmek için, bizzat Allah-ü Teâlâ tarafından gönderilmiş Mukaddes bir kitabtır. İnsanın dünyevî ve uhrevî saadetini izhar ve ikmâl edecek olan O'dur. O, insanı iman ve tevhide, tâat ve ibadete, uhuvvet ve muhabbete davet eder. îman ve amel-i sâlihe ait ölçülerin en güzelini O vazetmiştir. İslâmiyet ancak ve ancak O'nun ölçüleriyle te'sis edilmiştir. O'nun rasin ve muhteşem düsturlarının haricinde hiçbir hakikat yoktur ve aranılmaz. O'nun güzel görüp tasdik ettiği herşey hakikat; çirkin bulup reddettiği herşey ise hurafattır. O'nun te'sis ettiği İslâmiyet köhne hurafeleri, bâtıl itikadları, rezalet ve fuhşiyatı şiddetle takbih eder. Şu halde, helâla, harama, zikre, fikre, muhabbete ait kudsî hakikatları, O'nun terazisiyle tartacaklardır.
Kur'an âyetlerinin Allah'a ait beyanları her insanı ikna edecek bir kuvvettedir. Avam, O'nun beyanının sadeliğine meftun, kibir erbabı da fesahat ve belâğatına hayrandır. "Kalbler O'nun zikriyle mutmain olur" ve her seviyedeki fikir erbabı, inanma ihtiyaçlarını O'nunla karşılarlar. O'na uymakla kemâle ererler.
Kur'ân, insanları tefekküre teşvik etmiş ve bunun ölçülerini aklın eline vermiştir. İnsanlar ancak O'nun ders verdiği ölçülerle kâinat kitabı'nı okuyabilmişler ve O'ndaki gizli hakikatları keşfedip Haliklarını, Ma'bûdlarını bulabilmişlerdir. O, hayatın karanlık ve fırtınalı yollarını aydınlatmak için aklın eline verilen bir ilâhî meş'aledir. Güneş, madde âlemini aydınlattığı gibi, Kur'ân da maneviyat âlemini aydınlatmak için nazil olmuştur.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyurulmaktadır:
"Gerçekten bu Kur'ân, insanları en doğru yola götürür." (İsrâ Sûresi, 9)
Bir fende terakki etmek için, o fennin kanunlarına uymak bir zaruret olduğu gibi, hak ve hakikati bulmak için de, Kur'ân ve Sünnet'in düsturlarını rehber kabul etmek elzemdir.
Evet, insan Cenâb-ı Hakk'ın zâtını, sıfatlarını ancak Kur'an'ın ve Sünnet'in irşadiyle bilebilir. Nereden gelip, nereye gittiğini, dünyadaki vazifesinin ne olduğunu, gideceği âhiret âleminin mahiyetini, hakikatını ve o âlemde nelerin makbul, nelerin merdud olduğunu, ancak bu iki vesile ile anlayabilir. Hangi fiil ve hareketlerin, hangi hâl ve tavırların Cenâb-ı Hakk'ın rızasını, hangilerinin de gadabını celbedeceğini; neyin hak, neyin bâtıl ve neyin hata, neyin doğru olduğunu yine Allah'ın Kitabı ve O'nun sevgili Peygamberinden (SAV) öğrenecektir. Her Müslüman, kendi inanç ve ibadet dünyasını, bu iki hakikatin rehberliğinde tanzim etmekle mükelleftir.
Nelere, nasıl inanmakla iman dairesine gireceğini ve hangi amelleri işleyip nelerden içtinab etmekle İslâm dairesinde kalacağını yine bu iki esasdan, yâni Kitap ve Sünnet'ten öğrenecektir.
Madem ki, bütün Müslümanların ölçüsü Kur'ân ve Sünnet'tir, o halde bir Müslüman beşerî her fikri, her iddiayı, her inancı, her itikadı Kur'ân'a ve O'nun birinci derecede tefsiri olan Hadis-i Şeriflere göre değerlendirecek ve muvazene edecektir.
Kur'ân-ı Azîmüşşân, imanın birinci rüknü olan Allah'a imanı bizlere ders verdiği gibi, melâikelere, semavî kitaplara, peygamberlere, ahirete, kadere (hayır ve şerri O'nun yarattığına) iman etmeyi de ders verir. Bir insan, ancak iman hakikatlarına Kur'an'ın bildirdiği gibi iman etmekle mü'min olur.
Hem Kur'ân-ı Kerîm, Allah-ü Teâlâ'nın bütün emir ve yasaklarından ibaret olan İslâmiyeti mü'minlere ta'lim etmiştir. Bir mü'min, bu emir ve yasaklara harfiyyen uymakla kâmil bir Müslüman olur.
__________________________
[1] Bu Erdebil Şeyhi, Şah İs mail'in dedesidir.
[2] Prof.Dr. Walter Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, Cev.: Tevfik Bıyıkoğlu, Türk Tarih Kurumu yayını, IV. Seri, No: 5, s.9. Ayrıca bak: Bekir Kütükoğlu, Osmanlı-İran Siyasî Münasebetleri, İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fak. yayını, sh. 7
[3] Dr. Bekir Kütükoğlu, Osmanlı-İran Siyasî Münasebetleri, s. 7.
[4] Erdebil, İran'da Tebriz'in takriben 200 km. doğusunda bir kasabadır. Erdebil tarikatının kurucusu Safiyüddin İshak'ın atası Fîruz Şah, X. y.y.'da İran'a gelmiş ve yerleşmiştir.
Safiyüddin'den sonra Erdebil tarikatının başında, Sadreddin, Sultan Hoca Ali, İbrahim, Şeyh Cüneyd, Şeyh Haydar, Sultan Ali ve Şah İsmail bulunmuşlardır. Erdebil Şeyhi Safiyüddin'in torunlarından olan Şeyh Cüneyd, Erdebil'de irşad postuna oturduktan kısa bir müddet sonra, pek çok mürid kazanmış ve İran'da kendisi ve müridleri siyasî bir tehlike arzedince Karakoyunlular'ın 3. Meliki olan Mirza Cihan Şah zamanında, İran'dan çıkartılmışlardır. Şeyh Cüneyd, taraftar-larını artırmak için, seyyidlik iddiasında bulunmuş, kendini Hz.Ali ahfadından saymıştır. Gerçekte Erdebil şeyhlerinin seyyidlik ile alakası olmayıp Fîruz Şah neslinden geldiği kesin şekilde ortaya konulmuştur.
İran'dan ayrılan Şeyh Cüneyd, Diyarbakır'a gelmiş, Akkoyunlü hükümdarı Uzun Hasan'ın himayesine sığınmış ve onun teveccühünü kazanmıştır. Uzun Hasan'ın kızkardeşi ile evlenen Şeyh Cüneyd'in, bu evlilikten Şeyh Haydar adlı oğlu doğmuştur. Bu zât, Şah ismail'in babasıdır. Şeyh Cüneyd'in tahrikiyle Akkoyunlular Azerbaycan'a savaş açmış ve Azerbaycan'ın alınmasından sonra tekrar Erdebil'e dönen Şeyh Cüneyd irşad postuna oturarak dinî perde altında si-yasî faaliyetlere başlamıştır. Şeyh Cüneyd'in müridleri sadece İran'lılara inhisar etmemiş, Osmanlılardan da pek çok sofîleri kendine celbetmiştir. Şeyh Cüneyd, adamlarını Anadolu'ya salıyor, bu adamlar gittikleri yerlerde çeşitli desise ve hilelerle bazı saf insanları kendilerine raptediyorlardı. Aslında sünnî olan Osmanlı sofîleri, yapılan telkinlerin te'siriyle bilâhare Şiîler gibi düşünmeye başlıyorlardı. Hattâ öyle ki birbirini tanıyabilmek, ülfet ve ünsiyet etmek için aynı tarzda konuşuyorlar, aynı tip ve tarzda elbise giyiyorlardı. (Bak: Prof. Faruk Sümer. Safevî Devleti'nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, s.2).
Yazar: Mehmed Kırkıncı, 07-7-2010
İLGİLİ YAZILAR
34total visits,3visits today