Sivrisineklerin tarih boyunca, verdiği zarar imparatorlukların kaderini belirledi, ekonomik faaliyeti felç etti ve belirleyici savaşların sonucunu önceden gösterdiler. Sivrisinekler yıllar boyunca insanlığın neredeyse yarısını öldürdüler. 1980 ile 2010 yılları arasında sıtma yılda 1.200.000 ila 2.780.000 kişiyi öldürdü. Dünya Sağlık Örgütü’nün 2017 yılı raporuna göre, 435.000 kişi sıtmadan öldü (219 milyon vaka arasında) ve bunların üçte ikisi beş yaşın altındaki çocuklardan oluşuyor. Bu, sıtmanın tarihteki diğer hastalıklardan daha fazla insanı öldürmüş olabileceği anlamına gelir.
Sivrisinekler neden tehlikelidir
İlk bakışta zararsız gibi görünen sivrisinekler gezegenimizin hemen her köşesinde varlar. 100 milyon yıldan fazla bir süre önce Dünya’da ortaya çıkan sivrisineklerin yaklaşık 3.600 türü vardır. Sivrisinekler yaygın olarak, sıcak tropikal bölgelerde bulunurlar. Başlıca kurbanları insanlardır, ancak bu böcekler, bitkilerin özü ve nektarı ile diğer hayvanların kanıyla ziyafet çekmekten çekinmezler. Sıcak ve nemli yerlerde böcekler yıl boyunca etkindir, ancak iklim koşullarının insanları ısınmaya zorladığı yerlerde sivrisinekler kış uykusuna yatar, kış uykusuna yatar veya diyapoz (böcek gelişiminin aşamalarından biri) olarak adlandırılır.
Sivrisinekler evrim sürecinde donma ve sıcaklıklara maruz kalmaya uyum sağlamışlardır. Bu böcekler, ılıman ve sıcak bir iklimi bırakın, Kuzey Kutbu’nda bile üremeyi başarmışlardır. Bu arada, Dünya’da sadece bir yerde sivrisinek yok – Antarktika bölgesinde dâhi bulunmaktadır.
Sıtma nedir?
Sıcak ülkelerde yaşam, sivrisineklerden gelen sürekli tehlikelerle doludur. Ek olarak sivrisinekler, günümüzde subtropikal ve tropikal bölgelerdeki popülasyonlar için ciddi bir tehdit oluşturan Dang hummasının taşıyıcılarıdır.
Bu hastalık, insanlara dişi sivrisineğin ısırığı yoluyla bulaşan ölümcül bir hastalıktır. Bir sivrisineğin bir ısırık sırasında deri altına enjekte ettiği böcek tükürüğü, kanın pıhtılaşmasına müdahale eden antikoagülanlar içerir. Aynı zamanda bu hastalığın etken maddeleri olan Plasmodium cinsinin parazitlerini de içerir. Kan dolaşımına girdikten sonra, parazitler karaciğere saldırır, burada çoğalırlar ve daha sonra kırmızı kan hücrelerini yok ederler.
Bilimadamları Batı ve Orta Afrika’da, bu hastalığın insanlarda tarih boyunca var olduğuna dair kanıtlar buldular – arkeologların bulduğu parazit kalıntılarına sahip sivrisinek fosillerinin yaşının 30 milyon yıl olduğu tahmin ediliyor.
Sıtma Tehlikelimidir?
Sivrisineklerden yayılan bu hastalık tehlikelidir çünkü kendini hemen göstermez. Isırmadan sonra 1 ila 4 hafta sürebilir. Belirtileri baş ağrısı, ateş, eklem ağrıları, ishal, mide bulantısı, yorgunluk ve diğer belirtileri içerir. Sıtma, her 6 veya 10 saatte bir şiddetlenen ve azalan döngüsel bir seyir ile karakterizedir. Hastalar arasında ölüm oranının %80-90 olduğu unutulmamalıdır.
Cengiz Han, Kristof Kolomb, Attila, Büyük İskender ve tarihin diğer birçok lideri sıtmaya kurban gittiler. Sivrisinekler olmasaydı bugün insan uygarlığının nasıl olacağı bilinemezdi. Nitekim, Roma İmparatorluğu’nun dahi kurtuluşu yeminli düşmanı Hannibal’ın taktikleriyle olmuştur.
Sıradan bir sivrisinek sıtma sivrisineğinden nasıl ayırt edilir?
Sivrisinekler bu kadar tehlikeliyse, hangisinin bu hastalığın taşıyıcısı, hangisinin sıtma taşımayan cinsten olmadığını nasıl anlarsınız? Neyse ki bu iğrenç yaratıkları yok edemeyen evrim sayesinde cevabı biliyoruz.
Bu sivrisineklerin en tehlikelisi olan ve tarih boyunca neredeyse 52 milyarı geçkin insanı öldüren Anofel (Anopheles) sivrisineğini iyi bilmenizde fayda var – yaklaşık olarak 400 çeşidi vardır. Bu yaratığın (Anofel sivrisineği) oldukça uzun bacakları vardır ve kanatlarında koyu lekeler görülebilir. Böyle bir sivrisineğin boyutu yaklaşık 6-7 mm’dir ve bu böceklerin ayrıca dar bir karnı, dar kanatları ve çıkıntılı bir göğsü vardır.
Sıtma sivrisineklerine genellikle uzun bacaklı sivrisinekler adı verilir. Onlarla ülkemizde oldukça sık karşılaşabilirsiniz ama bu böcekler zararsızdır ve kan bile içmezler. Dahası, bu, yaklaşık 4.200 türü bulunan ayrı bir uzun bacaklı sivrisinek ailesidir.
Nerede meydana gelir?
Bu rahatsızlık çok yaygın bir hastalıktır ancak Afrika, Orta ve Güney Amerika, Doğu Avrupa, Güneydoğu Asya ve tropikal ve subtropikal iklime sahip ülkeleri ziyaret ederken özellikle dikkat edilmelidir.
Bu bölgelerdeki sıtma sivrisineklerinin faaliyetlerinin de mevsime bağlı olduğunu unutmayın. Örneğin Gana, Angola ve Gine’de hastalığın tüm yıl boyunca, Zimbabwe’de yalnızca Kasım ayından Haziran ayına kadar ve İran ve Irak’ta Mart’tan Kasım’a kadar şiddetlenebilmektedir.
Türkiye’de sıtma
Bu tehlikeli böceklerin Türkiye’ye gelmediğini düşünüyorsanız, yanılıyor olabilirsiniz. Anofel cinsindeki sivrisinekler, ülkemizin topraklarında da hep var olmuşlardır. Ama sivrisinekler varsa, o zaman sıtma nerede? Gerçek şu ki, Anofel cinsinin dişisinin içinde kış uykusuna yatan sıtma parazitleri kışın hayatta kalamazlar.
Bununla birlikte, Türkiye’de sıtma vakaları görülebilmektedir. Esas olarak sıtmanın yaygın olduğu bölgelerden dönen turistlerde görülürler.
Sıtma için aşı var mı?
Tarih boyunca ortalığı kasıp kavuran ve sivrisinekler nedeniyle ortaya çıkan bu hastalık için, 21. yüzyıl’da iyi haberler gelmiştir. Bunlar, 2017 yılında başarıyla test edilen bir sıtma aşısının oluşturulmasını içermekte. Genel olarak aşılar hem sizin hem de başkalarının hayatını korumanın en iyi yoludur. Örneğin Kongo’ya seyahat etmeyi planlıyorsanız, planlanan seyahatten iki hafta önce aşı yapmayı ve sivrisineklerle karşılaşmaktan kaçınmayı unutmayın.
Sivrisinekler olmadan dünyamızın nasıl olacağını düşünüyorsunuz? Görüşlerinizi yorumlarda paylaşın. Sivrisineklerle ilgili diğer yazımızı okumadıysanız okumanızı tavsiye ederiz.