NEDEN? Atilla DorsayHer yıl olduğu gibi, milyonlarca insan bu yıl da Amerikalıların dağıttığı sinema ödülleri olan Oscar'ların kimlere gittiğini televizyondan izledi. Amerikan sineması dünyaya egemen olurken, Oscar ödülleri de dünyanın 'sinema ödülü' haline geldi. Bu ödülün sinemasal değeri, gerçekten hak edenlere verilip verilmediği, hangi tür filmlerin bu ödülü aldığı, sinemada büyük yeniliklere imza atanların ödüllendirilip ödüllendirilmediği gibi sorular, Oscar'ın parlak ışıklarının arkasında genellikle kaybolur. Biz bu sorulardan yola çıkarak, bugüne kadar sinemayla ilgili 30'u aşkın kitap yazmış olan, sinema eleştirmenlerinin duayeni Atilla Dorsay'la hem Oscar'ın içyüzünü hem de henüz bu düzeye gelememiş olan Türk sinemasının sorunlarını konuştuk.Dorsay, Türk sinemasının kendi iç serüveninde bugün nereye geldiğini, bir yandan olumlu gelişmeler olurken bir yandan da beğeni düzeyinin çok düştüğünü, buna karşılık Türk seyircisinin Türk filmlerine yönelik ilgisinin çok arttığını, iyi yönetmenlerimizin ve iyi oyuncularımızın ortaya çıktığını anlattı.Bu yılki Oscar ödüllerinin dağılımı adil miydi sizce?Doğrusu Oscar ödüllerinden adalet beklemek son derece anlamsız. Niye?Oscar dediğiniz şey Amerikan sinema sanayisinde çalışan 5 bin kadar kişinin oylarıyla belirlenen bir ödül. Üstelik her dalda o 5 bin kişi de vermiyor ödülü. Bazı dallarda 300-500 kişinin oylarıyla saptanıyor ödüller. Oscar'ı çok ciddiye almamak lazım. Oscar'lar, sinemanın ulaşabileceği en yüksek merhale değildir.Oscar ödüllerinde ölçü nedir, neye göre verilir ödüller peki?Ölçü, ortalama Amerikalıdır. Oscar ödüllü filmlerin, Amerikan halkının ortalama beğenisine uygun olması gerekir. Zaten Oscar'lar sonuç olarak Amerikan Film Sanatları Akademisi'nin mensubu olan ve sinemaya bakışları, zevkleri, taşra Amerikalısından çok da farklı olmayan bir grup tarafından veriliyor. Bu ödüller sinema sanatının kriterlerini pek gözetmez. Ödüller, biraz sanatsal, biraz 'box office'e, biraz da kitleye dönük öğelerin, o yılın kendine özgü koşullarında hamur olmasıyla ortaya çıkar. Çok aykırı, çok devrimci, sinema sanatını çok yenileyen, ortalığı sarsan filmler ve yönetmenler asla Oscar ödülü almadılar. Oscar'lar ne çok kötü filmlere, ne de çok iyi filmlere gider. Ödüller ortalama filmlere verilir. Peki Oscar'ın ölçüsü olan ortalama Amerikalının beğenisi nedir?Amerikalılar sinemaya hastalık derecesinde bağlı, sinemaya çok giden bir halktı. Böyle bir sinema sevgisi bir de Fransız halkında var. Onlar için sinema, kültür ve eğlence hayatının temel direklerinden biri. Oysa İngilizler hafta sonunda kriket oynamayı sinemaya gitmeye tercih eder. Sinema tutkusu Amerika'ya özgüdür. Hafta sonu çoluk çocuk hep birlikte sinemaya giden ortalama Amerikalı, keyifli iki saat geçirebileceği filmi beğenir. Esas yargıyı da büyük kentler değil kırsal Amerika verir. Ama kırsal Amerika'nın beğenisi de öyle yerlerde sürünmüyor tabii.Amerikan sinemasının bütün dünyayı etkisi altına almasını neye bağlıyorsunuz?Sinema, Fransa'da doğdu ama dünyada Amerika kadar sinemayı benimseyen ve onu kendi sanatı yapan bir başka ülke çıkmadı. Amerika sinemaya dört elle sarıldı. Sinemanın getireceği büyük ekonomik olanakları Avrupalılardan önce fark etti. Ayrıca İngilizceyi herkesin konuşamadığı büyük göçmen nüfusuyla Amerika, insanların gazete gibi ortak bir tüketim nesnesi etrafında bile kolayca birleşemediği bir ülkeydi. Oysa o yıllarda sessiz sinema, göçmenler dahil büyük kitleleri etrafında topladı. Zaten Amerika'da ilk sinemalar fuar, panayır ve sirk alanlarında açıldı. Niye?Amerika'da sinema, aydınların ilgi gösterdiği entelektüel bir etkinlik olarak başlamadı. Aksine kitleye, halkın orta ve alt sınıflarına seslenen büyük bir eğlence olarak başladı ve öyle gelişti. Amerikalılar sinemayı hep büyük bir kitle uğraşı olarak gördü. Fransızlar ise sinemaya entelektüel bir sanat diye baktı. Bizde de Yeşilçam'ın 1960'lı yıllardaki başarısı Hoolywood'unkine benzer. Aydınlar ilgisiz bir şekilde Yeşilçam'a yukarıdan bakarken, halk koşa koşa film seyretmeye gidiyordu. Amerikan filmlerinin tutulmasının sırrı 'hareket' mi peki?Amerikan filmlerinin başarısında, 'hareket'in yanında başka nedenler de var. Birincisi, Amerikan sineması aydınlar yerine geniş halk yığınlarını kendine hedef kitle seçti. İki, 'Tür sineması'nı neredeyse icat etti. Sinemayı korku, savaş, macera, komedi, dram, aşk, fantastik filmler gibi türlere ayırdı. Çünkü genelde seyirci ne göreceğini iyi bilmek ister. Hollywood tür sinemasını çok iyi kullandı. Komediyse komedi, korkuysa korku... Gerçek sinemasever böyle değildir. O sinemayı bir macera gibi algılar. Bir yönetmene güvenir, filmin ne olduğunu bilmeden bile gider. Üç, Amerikan sineması 'star sistemi'ni yarattı. Makyajından konuşmasına, her şeyini değiştirerek, genç kadınları ve genç erkekleri birer tanrıça ve tanrı haline getirdi. İnsanlar bir dönem Greta Garbo'nun, Gary Cooper'ın filmlerine gözü kapalı gitti. Amerikan sineması hâlâ star üretebiliyor. Bütün dünyada 'sanat filmi' diye bir kavram var. Bu filmlere baktığımızda genellikle hareketin çok az olduğunu görüyoruz. Sinemada sanatla hareket ve hız arasında bir çatışma ya da bir çelişki mi var?'Sanat filmi' yapay bir kavram. Çok iyi bir aksiyon ya da bilimkurgu filmi hızlı olduğu için 'sanat filmi' değil de, öbürü yavaş olduğu için mi sanat filmi oluyor? Hayır. Seyircisini aptal yerine koymayan, seyircisinin en az kendisi kadar zeki olduğunu varsayan bir yönetmen iyi bir film yapıyordur. Sanat filmi de bu anlamda, amaçladığı şeyi en iyi gerçekleştiren filmdir. Çok iyi bir fantastik film de bir sanat filmidir. Ben popüler sinemaya, kitle sinemasına hiç karşı değilim. Sinema zevkim bu tür filmlerle oluştu. Çocukluğumda müzikallere, korsan ve macera filmlerine bayılırdım. Bugün çok daha olgun bir sinema bilgisine sahip olsam da, o tür filmleri küçümsemem. Dünyanın en büyük yönetmenlerinden biri westernler yapmış olan John Ford'dur.Kime ' iyi yönetmen' dersiniz?Yeni bir lafı ve yeni bir dünyası olan, bize yeni şeyler anlatan ve bunu da sinema dilini yenileyerek yapan, yani dejavülerin, söylenmiş sözlerin, tekrarlanmış anlatım biçimlerinin dışına çıkan bir yönetmen iyidir. Nasıl resim sanatı yepyeni akımlarla ayakta duruyorsa, nasıl mimari Yunanlıların kaç bin yıl önce yaptığını aynen yapmıyorsa, nasıl müzik hâlâ Mozart'ta, Beethoven'da değilse, bambaşka şeyler deniyorsa, sinema da kendini yenilemek zorunda. Yoksa küçülür, güdükleşir. Sinemaseverler olarak biz sinemayı sanat olarak seviyoruz, yepyeni bir şey getiren yönetmene de bayılıyoruz. Ama kitleler bunu hemen kavramayabilir, sıkılabilir, böyle yönetmenleri ve filmlerini itebilir.Avrupa ile Amerikan sinemaları arasındaki temel fark nedir?Amerikalılar genelde çok büyük kitle filmleri yapıyor. Avrupalılar ise bölünmüş seyirci kategorileri için, aydın yaftası altına sığınmış farklı gruplar için film yapmayı amaçlıyor. Mesela minimalist sinemayı sevenler ya da bir filmde mutlaka belgesel bir tat olsun isteyenler, Avrupa sineması için birer seyirci kategorisi oluyor. Gerçi Amerika'da da aykırı akımlar var, onun da bir bağımsız sineması var ama onun bağımsız filmlerinde bile kitleye çok hoş gelecek şeyler var. Orta karar bir ticari Fransız filminden bile daha çok kitleye sesleniyor bu bağımsız Amerikan filmleri. 'Hayatın İçinden' diye bir film oynadı. Hıncal Uluç bile bu filme bayıldı. Hıncal Uluç'un çok özel, çok yaratıcı yönetmen filmlerini seven bir köşe yazarı olduğu söylenemez, o bile sevdi.Amerika ve Avrupa'yla kıyasladığımızda Türk sinemasının durumu nedir?Türk sinemasında çok ciddi bir hareketlilik var. 1990'ların ortasından itibaren 'Amerikalı', 'Berlin in Berlin', 'Eşkıya', 'İstanbul Kanatlarımın Altında', 'Ağır Roman' derken, seyirci birden kendi filmlerine büyük ilgi göstermeye başladı. 'Vizontele' gibi bazı filmler şimdi büyük iş yapıyor, en parlak Amerikan filmlerinden bile daha çok seyirciye ulaşıyor. 'Gora' 4 milyon seyirciyi aştı. Türk sinema sanayisinin üretim çarkı dönmeye başladı. Bu arada sanatsal filmler, yaratıcı yönetmen filmleri de ortaya çıktı. Ömer Kavur'a ek olarak Zeki Demirkubuz, Derviş Zaim, Serdar Akar ve en çok da Nuri Bilge Ceylan dünyadan sayısız ödül topladılar. Ayrıca dışarıdaki Türkler olayı da baş gösterdi. Almanya'da Fatih Akın, onun ardından gelmekte olan Neco Çelik, İtalya'da Ferzan Özpetek filmleriyle büyük başarı kazandılar. Çok yakında bu ülkelerde ve Fransa'da başka genç Türk yönetmenler de ortaya çıkacak.Türk sinemasında ne oluyor?Bu ülke genç nüfusuyla, ekonomisiyle, siyasetiyle, Avrupa Birliği'yle ve dünyayla bütünleşme amacıyla sürekli hareket halinde, değişim içinde. Bu durum sinemaya da yansıyor ve Türk sineması şimdi patlıyor. Sinema, Türk toplumunun gündeminden çıkmıştı, tekrar girdi. Sinemaya kıpır kıpır genç kuşak geldi. Bu gençler gökten zembille inmedi. Türkiye'de 20 yıldır sürekli sinema okulları açıldı, bunlar mezunlarını verdi. Sinema genç olmak ve kendini yenilemek zorunda olan bir sanat. Atıf Yılmaz, 'Eğreti Gelin'i yaptığında çok mutlu oluyoruz ama gençler artık nöbeti devralmalı. Bu, uzun yıllar gerçekleşmedi, gençler sinemaya son 10 yılda girdi. Yoksa biz, yaşını başını iyice almış Zeki Ökten ve Şerif Gören gibi yönetmenlere bile birkaç yıl öncesine kadar orta kuşak diyorduk.Türkiye'de dünya çapında yönetmenlerimiz var mı?Metin Erksan dünya çapında bir yönetmendir. Bugün Avrupa'nın birçok festivalinde filmleri aranır. Lütfi Akad da Avrupa'da tanınan önemli bir yönetmendir. Nuri Bilge Ceylan, Zeki Demirkubuz ve filmlerinde Türk hikâyelerini anlatan Fatih Akın, Ferzan Özpetek de dünya çapında tanınıyorlar.Gene de bütün dünyanın ilgisini çeken filmler yaptığımız söylenebilir mi bizim?Hayır. Biz henüz işin, sizin 'sanat filmi' dediğiniz aşamasındayız. O da çok saygın bir alan ama, biz kitleye seslenen filmler yapabilir miyiz bilemiyorum. Çünkü biz hep popüler güldürüler üretiyoruz. Oysa İngilizlerin deyimiyle, 'Komediler iyi seyahat etmez.' Bir ülkenin ulusal komedilerini bir başka ülkeye kabul ettiremezsiniz. Her ülkenin mizahı farklıdır.Son dönemde Türk sinemasındaki kitle filmlerinin niye hepsi komedi türünde oluyor?Yavuz Turgul'un melankoliye dayalı 'Gönül Yarası' filmi 1 milyon seyirciye belki ulaşamayacak ama ipe sapa gelmez komedi filmleri çok rahat 2-3 milyon seyirciye ulaşıyor. Oysa bir filmde gözyaşı dökmek de güzeldir. İnsanın içini temizler o yaşlar. Bizim halkımız ise bir filmde hüzünlenmekten kaçar oldu. Oysa biz melale aşina bir toplumuz. Melodramlar, aşk filmleri ülkemizde hep iş yapmıştır. Ama son 10 yıldır biraz fazla eğlence düşkünü garip bir toplum olduk. Sabahın dokuzunda kadınlar makyajları ve giysileri mükemmel, televizyon programlarında göbek atıyorlar. Dünyada hiçbir toplum sabah dokuzda göbek atmaz. Çok yapay bir şey bu. Herkes eğlenmenin taklidini yapıyor sanki. Bu sinemaya da yansıdı. Abuk sabuk filmler iş yapıyor.Peki bizim Türk sineması diyebileceğimiz, ayırıcı özellikleri olan bir sinemamız var mı?Türk sineması Hoolywood'un izinden gittiği için entelektüel kaygılar pek barındırmadı. Anlattığını hızlı anlatan sabırsız bir sinemadır bu. Yavaş tempolu filmler son yıllarda ortaya çıktı. Bir de tabii, hiçbir sanat kökenlerinden tümüyle kopmaz. Yavuz Turgul'un 'Gönül Yarası' filmi, Yeşilçam'ın melodram geleneğinin aydın bir kafadan geçerek süzülmüş çok ince bir örneğidir. Komedilerimiz de bir zamanların sulu zırtlak Yeşilçam komedilerinin teknik açıdan biraz daha özenli çekilmiş halidir.Türk sinemasının sizce en büyük eksiği nedir?Disiplin, organizasyon ve aydın katkısı eksik. Senaryoları aydınlar yazar ve bizde senaryo yok. Çok sevdiğim Bülent Oran kahve köşelerinde oturup yüzlerce senaryo yazdı ama Bülent Oran ve onun birkaç benzeriyle bir ulusal sinema dönmez. Farklı fikirler de sinemaya katkıda bulunmalı. Bu yıllarca yapılmadı, senaryoya aydın katkısı yeni başladı. İnanıyorum ki, çok yakında edebiyat ve sinema yakın bir işbirliğine girecek. Ahmet Altan ve Orhan Pamuk oturup ya senaryo yazacak, ya da kendi romanlarını sinemaya aktaracaklar. Şu anda yazarlarımız henüz sinemaya ilgi göstermese de, şimdi yönetmenlerin kendileri aydın oldular. Çok açık söyleyelim, eski yönetmenlerde lümpenlik egemen olan sosyal nitelikti. Bugün artık, lümpenlerden çok aydınlar işbaşında sinemamızda. Nuri Bilge Ceylan, Zeki Demirkubuz gibi yönetmenler kendi filmlerinin senaryolarını yazdığında bir edebi tat var.Türk sinemasındaki oyuncu kalitesini nasıl değerlendiriyorsunuz?'Eğreti Gelin'i gördük. Herkes çok iyi oynuyordu. Tiyatrodan gelenler özellikle çok iyi. Yeni starlar da yetişiyor. Nurgül Yeşilçay, 'Eğreti Gelin'le starlığa büyük adım attı. Bütün bunlardan umutlanıyorsunuz ama sonra bir İngiliz ve hatta bir Amerikan filmine gidiyorsunuz. Filmde 30 tane rol var, 30 role de öyle casting yapılmış, uygun tipler bulunmuş ve öyle iyi oynanmış ki, 'Bu tarz oyun bizde hiçbir zaman olmaz' diye umutsuzluğa kapılıyorsunuz. İngiltere'nin arkasında Shakespeare'den gelen derin bir oyun geleneği, Amerika'nın da arkasında 200 yıllık koskoca Broadway var tabii. Bunlar Türkiye'de yok, onlarla aynı oyun düzeyini yakalamak kolay değil.Türk sinemasının geleceğini nasıl görüyorsunuz?Amerikan sineması dışında her ulusal sinemanın devlet desteğine ihtiyacı var. Biraz devlet desteği sağlanırsa Türk sineması çok daha iyi yerlere gelecek.Yabancı Oscar'ını alacak bir Türk filmi olacak mı yakında?Vaktiyle 'Yol' filmiyle başvursaydık, o yıl Oscar'ı alabilirdik. Bazı dönemlerde bazı çok iyi filmlerimiz oldu. Punduna getirmek lazım. Evrensel çekiciliğe sahip olması gereken bu film ne çok fazla sanat filmi ne de çok fazla kitle filmi olmalı. İkisini optimumda birleştiren bir filmle beş aday arasına girebiliriz ve bu ileride bir Oscar'a dönüşebilir. Ama Oscar'dan önce Avrupa festivallerinin büyük ödüllerini amaçlamak gerekiyor. Onlar daha kolay lokma.