Dünya tarihinde beş kitlesel yok oluş olayı yaşandı ve bazı araştırmacılar altıncısının ortasında olduğumuzu söylüyor.
Bir türü kaybettiğimizde, sonsuza dek yok olur. Bilim adamları, tür kayıplarının insanlar için korkunç sonuçlar doğurabileceğini söylüyor.
İnsanlar, bir koruma kuruluşunda gönüllü olarak çalışmak veya tüketim iştahlarını azaltmak gibi yollarla neslinin tükenmesini önlemeye yardımcı olabilir.
Altmış altı milyon yıl önce, Meksika‘nın Yucatan Yarımadası kıyılarına bir meteor çarparak çoğu dinozor için sonun başlangıcı oldu.
Profesörler, iklimin çılgına döndüğü konusunda hem fikirler. Birkaç on yıldan birkaç bin yıla kadar herhangi bir zaman aralığında, bu tarih öncesi sürüngenler ortadan kayboldu.
Dinozorlar, Dünya’yı vuran beş olaydan biri olan bir kitlesel yok olma olayı sırasında ölümleriyle karşılaştı. Bu olayların her biri, o dönemde yaşayan türlerin çoğunu yok etti. Şimdi bazı araştırmacılar, böyle bir altıncı neslin tükenmesinin ortasında olduğumuza inanıyor ve durum daha da kötüye gidiyor.
Uzmanlara göre elli yıl önce, nesli tükenmekte olan türler çok spesifikti, büyük hayvanlar ya da insanlarla rekabet edenler ve benzerleri vardı. Ama şimdi her şey risk altında olabilir. Bunlar küçük ve büyük, göze çarpan ve göze çarpmayan, kötü ve o kadar da kötü değil şeklinde sıralanabilir.
Geçmişteki kitlesel yok oluşların doğal nedenleri vardı, ancak araştırmacılar altıncıyı yalnızca insanlara bağlıyor. Yine de, bu aynı zamanda bu konuda bir şeyler yapma gücüne sahip olduğumuz anlamına gelir. İşte bazı araştırmacıların biz de dahil olmak üzere tüm yaşam için korkunç sonuçları olacağını söylediği altıncı kitlesel yok oluş için bir rehber.
Kitlesel yok oluş olayı nedir?
Uzmanlara göre, bir kitlesel yok oluş olayı, doğal bir felaket nedeniyle Dünya’daki çoğu türün ortadan kaybolmasını içeriyor. Jeolojik açıdan hızlı olan birkaç milyon yılda gerçekleşebilirler.
500 milyon yıldan fazla bir süre önce, neredeyse tüm modern hayvan grupları ilk olarak Kambriyen Patlaması olarak bilinen olay sırasında ortaya çıktı. O zamandan beri, tüm bitki ve hayvanların yaklaşık %70’ini veya daha fazlasını yok eden beş yıkıcı yok oluş olayı meydana geldi. Bu olaylar, atmosferin gazlarındaki değişiklikler gibi doğal afetleri veya 66 milyon yıl önce dinozorların çoğunu yok eden kitlesel yok oluş durumunda, bir asteroit çarpmasını içeriyordu.
En eskiden en yakın zamana kadar, beş kitlesel yok oluş olayı şunlardır: Ordovisiyen-Silüriyen, Geç Devoniyen, Permiyen-Triyas, Triyas-Jura ve Kretase-Paleojen. Permiyen-Triyas neslinin tükenmesi, türlerin yaklaşık %90’ının kaybıyla sonuçlanan en ölümcül olanıdır. Kretase-Paleojen neslinin tükenmesi dinozorları yok etti.
Altıncı yok oluş bazen, yaklaşık 10.000 yıl önce başlayan jeolojik çağa atıfta bulunan Holosen neslinin tükenmesi veya insanların gezegenin ekosistemlerini ve iklimini önemli ölçüde etkilemeye başladığı önerilen çağa atıfta bulunan Antroposen neslinin tükenmesi olarak adlandırılır.
Çevreci uzmanlara göre, kitlesel yok oluşlar nadir olsa da, yok oluşun kendisi olağandışı değil. Türlerin soyu tükeniyor ama aynı zamanda evrim geçirerek genetik bir miras bırakıyorlar. Örneğin, bir tür diğerine dönüşebilir veya bir türün popülasyonları bölünebilir, artık orijinaline benzemez ve zamanla farklı türler haline gelebilir.
Uzmanlar, kitlesel bir yok olma olayından sonra hayatın düzeldiğini, ancak bu düzelme geçmişte 10 milyon, 15 milyon veya 20 milyon yıl sürdüğünü belirlediler.
Altıncı kitlesel yok oluşta mıyız? Nasıl bilebiliriz?
Uzmanlar, altıncı neslin tükenmek üzere olduğuna inanıyor. Türlerin neslinin tükenmekte olduğu yüksek orana işaret ediyorlar.
2015 yılında manşetlere konu olan bir çalışmada , araştırmacılar, arka plan ve mevcut omurgalı neslinin tükenme oranıyla ilgili muhafazakar tahminleri karşılaştırdılar (arka plan, insan faaliyetinden önceki doğal oranı ifade eder) ve yine de mevcut oranın arka planı büyük bir farkla aştığını buldular.
Uzmanlara göre, 100 yılda kaybettiklerimiz, normal zamanlarda 10.000 yılda kaybolması gereken şeylerdi.
Uzmanlar, altıncı neslin jeolojik bir perspektiften hızlı bir şekilde, önceki birçok kitlesel yok oluş olayı kadar hızlı bir şekilde gerçekleştiğini söyledi. Yok olma oranı son birkaç on yılda arttı ve insan kaynaklı yok oluşları şiddetlendirerek insan nüfusu arttıkça muhtemelen tırmanmaya devam edecek. Altıncı neslin tükenmesi, son beşi kadar ölümcül olma potansiyeline sahiptir.
Bir 2022 çalışmasında , uzmanlar, olası omurgasız yok olma sayısı tahminini hesaba katarken, nesli tükenme oranları arasında endişe verici bir eşitsizlik buldu.
Bilim adamları, kaybolan her tür hakkında bilgi sahibi olmama sorunuyla boğuşuyorlar. Bu bilinmeyeni telafi etmek için kara salyangozu verilerinden cesurca sonuçlar çıkardılar. Bu tahminler hedefteyse, 1500’den beri kaybedilen türlerin sayısı (salyangoz ve diğerleri) başlangıçta düşünülenden çok daha yüksek olabilir – 2021’de Uluslararası Doğa Koruma Birliği tarafından bildirilen bir sayı olan 897’ye karşı 150.000 ila 260.000 arasında. Bu, mevcut yok olma oranının arka plandan yaklaşık 100 kat daha fazla olduğu anlamına gelir.
Altıncı kitlesel yok oluşun kesinlikle veya muhtemelen devam etmekte olduğu konusunda herkes hemfikir değil. bir makaleye göre, bazı araştırmacılar yok olma oranlarının önemli ölçüde artmadığını söylüyor. Makalede başkalarının neslinin tükenme sayılarının yeni türlerin nesliyle dengelendiğini söylüyor.
Uzmanlar, 2017 tarihli bir makalede , insan kaynaklı yok oluşlardan kaynaklanan kayıpların muhtemelen bu süre zarfında doğan türler tarafından eşit veya daha fazla olduğunu buldu.
Yine araştırmacılar, evrimin yok olma oranını telafi edeceğini düşünmüyor.
Buna sebep olmak için ne yapıyoruz?
Geçmişteki kitlesel yok oluşların aksine, altıncısı insanlardan kaynaklanır.
Gezegeni değiştirme ve etkileme şeklimiz, türlerin o kadar hızlı bir şekilde yok olmasına yol açıyor ki, bir tür genetik miras bırakamıyorlar. İnsanlar altıncı kitlesel yok oluşa hem doğrudan hem de dolaylı olarak neden oluyor.Başlıca nedenlerin başında habitat tahribi, yasadışı ticaret ve türlerin aşırı kullanımı, istilacı türlerin yayılması, kirlilik, ortaya çıkan hastalıklar ve iklim değişikliği gelmektedir.
Biyo çeşitlilik sıcak noktaları – en çok küresel güney ve tropiklerle ilişkili yerler – saldırı altındadır. Yağmur ormanları, mangrov bataklıkları ve mercan resifleri gibi en hassas habitatların bazılarında orantısız olarak yüksek sayıda tür bulunmaktadır. Mercanların iklim değişikliğinden, okyanusların ısınmasından ve asitlenmeden mustarip bir durumdadır. Yeryüzündeki hayvan ve bitki türlerinin yarısından fazlasının bulunduğu yağmur ormanları, Dünya’nın kara örtüsünün %6’sını oluştururken, bir zamanlar %14’ünü kaplıyordu.
Sonuçları nelerdir?
Yok olma geri döndürülemez. Bir tür kaybedildiğinde, sonsuza dek gider. Deniz ineği, Tazmanya kurdu ve büyük auk gibi türlerin yok olmasına insanlar neden olmuştur. Bu türler muhtemelen insan eliyle yok olan son türler değil.
Bazı uzmanlar, SPECIES adlı organizasyonunda etoburlara odaklanıyor ve onların insanlardan nasıl etkilendiklerine dikkat çekiyor. Tehdit altındaki bir tür olan jaguarlar, eskiden bulundukları iki ülkede de soyu tükendi ve menzilleri 150 yıl öncesine göre yaklaşık yarı yarıya azaldı. ABD‘deki kurtlar, orijinal menzillerinin %10’undan daha azını işgal eder.
Gergedanlar ve filler tehdit altında, boynuzları ve fildişi için yasadışı vahşi yaşam kaçakçılarının hedefi. Ayrıca, büyük ölçüde balık avlama uygulamaları nedeniyle dolanıp boğulmalarına neden olan 300 ila 400 kişiye indirgenmiş bir tür olan Kuzey Atlantik sağ balinaları da hedefte. Bu türlerin hepsinin hikayeleri var. 2017 tarihli bir makalede, uzmanlar, Dünya’nın “biyolojik yok oluş” anlamına gelen bir ölçekte nüfus düşüşleri ve yerel yok oluşlar yaşadığı sonucuna vardı. Uzmanlar bunun insanlar için korkunç sonuçları olabileceği konusunda uyarıyor.
O kadar çok tür kaybediyoruz ki, medeniyet önümüzdeki yirmi ya da otuz yıl içinde küresel bir çöküş olasılığıyla karşı karşıyadır. Hayvanlar ve bitkiler, Dünya’da yaşam için gerekli olan koşulları yaratırlar. Bilim adamlarının ekosistem hizmetleri dediği, doğanın doğru işlevinden ücretsiz olarak elde ettiğimiz tüm faydaları sağlamada çok önemli bir rol oynuyorlar. Bu faydalar, atmosferdeki gazların doğru kombinasyonundan içme suyuna ve besin döngüsüne kadar uzanır.
Başka bir örnek ekinleri içerir. Bugün tüm mahsullerin yüzde yetmişi arılar, kelebekler ve kuşlar da dahil olmak üzere tamamen veya kısmen hayvanlar tarafından tozlaştırılıyor. Bu türleri kaybederek, örneğin gezegenin bizi yiyecek açısından sürdürme yeteneğini kaybediyoruz. Hiçbir şey yapılmazsa, türlerin kaybı zamanla artacak ve çöküşe yol açacak.
Bu önlenebilir mi? Ne yapabiliriz?
Uzmanlar, yüksek yok olma oranı üzerinde hareket etmek için siyasi, ekonomik ve sosyal irade eksikliği olduğuna dikkat çekiyor. Neslinin tükenmesini önlemek için yapılan çabaları desteklerken, bu çabaların her şeyi kurtaramayacağını düşünüyorlar. Biyo çeşitlilik önceliğinin torunlarımız için sahip olduklarımızı belgelememiz gerekiyor.
Uzmanlar, insanları, şirketleri ve diğer hükümetleri sorumlu tutan politikaları desteklemektedir. Ortalama bir insan, bir koruma organizasyonu için gönüllü olarak veya satın aldığı gıda ve diğer ürünlerin nasıl yapıldığına dikkat ederek bile bir etki yaratabilir. Örneğin, tüketiciler adil ticaret ve biyo çeşitlilik dostu kahve almaya karar verdiğinde ve sahadaki işçiler adil bir ücret aldığında, yerel toplulukları ekolojik olarak sorumlu seçimler yapmaya teşvik edilir.
Daha varlıklı ülkelerdekiler, büyük tüketim iştahlarını azaltabilirler. Daha az et yiyebilir ve yeni ekosistemleri istila edip onları yok edebilecek egzotik hayvanları evcil hayvan olarak tutmayı bırakabilirler.
Uzmanlar için altıncı kitlesel yok oluşun gidişatını değiştirmek için hala zaman olduğu düşünülüyor.
Bizim nedenimiz olmasaydı, onu durdurmak için neredeyse hiçbir şey yapamazdık. Süreci azaltmak veya durdurmak için bir şeyler yapabiliriz.
Kaynakça:
BBC
Yazar: Tuncay Bayraktar