Üst biliş, düşünme biçimimiz ve bilişsel stratejilerimizin farkındalığıdır. "Düşüncelerimizi düşünmek" olarak tanımlanabilir. Ayrıca, öğrendiğimiz zaman kendi bilişsel süreçlerimizin kontrolünü ve denetimini de içerir.
Bu yetenek geliştirilebilir ve istihbarat ve akademik başarı ile ilişkilendirilebilir. Bu yüzden, esas olarak eğitim psikolojisinden bahseden ve üzerinde çalışılan bir konudur.
Bir metabiliş örneği, bir metni diğerinden öğrenmenin daha zor olduğunu fark etmektir. Bir önceki sorunun bizim için işe yaramadığını gördüğümüzde bir sorunu çözmek için zihinsel stratejiyi değiştirdiğimizde metabilişselliği de uyguluyoruz.
Metabilişselliğin tanımı
Metabilişselliği tanımlamak kolay bir iş değildir. Terim giderek daha fazla kullanılsa da, kavramsallaştırılması hakkında büyük tartışmalar var.
Görünüşe göre bu aynı olguyu tanımlamak için farklı terimler kullanılıyor. Örneğin, metabiliş bazen literatürde "yürütme kontrolü" veya "öz düzenleme" olarak görünür.
Genel olarak, insanların kendi bilişsel deneyimlerini yansıtma ve onları düzenleme yeteneği anlamına gelir. Bu süreç, bilişsel süreçlerin denetlenmesi ve düzenlenmesi ile ilgili kapasiteler olan yürütme işlevlerimizde gözükmektedir.
Yani, dikkati modüle etmek, çalışma hafızasını planlamak, davranışları engellemek, duyguları kontrol etmek vb.
Metabiliş terimi, bu alandaki kapsamlı araştırmasından dolayı sıklıkla John Flavell ile ilişkilidir. Amerikan gelişiminin bu psikoloğu, 1979'da ilk kez bu kavramı kullanan kişiydi. Flavell, metabilişin bilgi ve biliş kontrolünü ifade ettiğini açıkladı.
Böylece “metabiliş”, bilişi yönlendiren tüm süreçler olarak kavramsallaştırılabilir. Kendi düşüncesinin yönlerini tespit etmek, kendi düşüncesini düşünmek ve kontrol ve düzenleme yoluyla buna cevap vermek.
Diğer bir deyişle, bir öğrenme arayışı içinde öğrenme davranışlarımızda planlama, düzenleme, değerlendirme ve değişiklikler yaptığımızda ortaya çıkar.
Üstbilişin özellikleri
Üst biliş üç karakteristik unsurdan oluşur:
Üstbilişsel bilgi
Bilginin nasıl işlendiğine dair kendimiz ve diğerleri hakkında bildiklerimiz budur. Hem öğrenciler hem de düşünürler olarak kendimizle ilgili sahip olduğumuz bilgileri ve performansımızı etkileyen faktörleri içerir. Buna "bildirimsel bilgi" denir.
Aynı zamanda "usule ilişkin bilgileri" de kapsar. Yani, farklı işler yapmak için stratejilerimiz ve prosedürlerimiz hakkında bildiklerimiz.
Son olarak, bildirimsel ve prosedürel bilginin ne zaman ve neden kullanıldığını bilmekle ilgili olan “koşullu bilgiyi” içerir.
Üstbilişsel düzenleme
Bu, bilişsel deneyimlerimizin ve öğrenmemizin düzenlenmesi demektir. Üç beceri ile gerçekleştirilir: planlama ve uygun strateji seçimi, kendi performansının denetlenmesi ve elde edilen sonucun değerlendirilmesi.
İkincisinde, görevin yerine getirildiği verimlilik üzerinde düşünebilirsiniz. Kullanılan stratejilerin yeniden değerlendirilmesini içerebilir.
Üstbilişsel deneyim
Bilişsel bir çaba sırasında gerçekleştirdiğimiz metabilişsel alıştırmanın kendisidir.
Metabiliş örnekleri
Bazılarından bahsedilse de, sayısız üstbiliş örneği vardır. Aşağıdaki durumlarda metabiliş pratiği yaptığımızı söyleyebiliriz:
- Kendi öğrenme sürecimizin farkındayız. Yani, dışarıdan izleyebilir ve analiz edebiliriz.
- Her an kullandığımız zihinsel süreçlerin farkındayız.
- Öğrendiğimiz yolu yansıtıyoruz.
- Her durumda en uygun öğrenme stratejilerinin kullanımını kontrol ederiz.
- Misyonu, görev tamamlanana kadar uzun bir süre devam ettiririz.
- Bizi rahatsız eden iç ve dış olayların farkındayız ve onları görmezden gelmek ve hedeflere ulaşmak için gayret gösteriyoruz.
- Bilişsel düzlemle ilgili zayıf ve güçlü noktalarımızın farkında olun. Örneğin: "Görüntüleri hatırlamakta zorluk çekiyorum ama görüntüleri ve diğer görsel öğeleri hatırlamak için çok iyi bir hafızam var".
- Belirli bir görevin anlaşılmasının karmaşık olup olmadığını anlayın.
- Hangi stratejiyi kullanacağınızı ve yapılacak faaliyet için uygun olup olmadığını öğrenin. Örneğin: "bir kağıda bu metnin temel kavramlarını yazarsam, onları daha iyi ezberlerim". Veya, "ilk önce her şeyi hızlıca okursam konuyu daha kolay anlayacağım".
- Belli bir stratejinin başarılı olamayacağının farkındayız ve farklı bir strateji gerçekleştirmeye çalışıyoruz. Ayrıca daha iyi veya daha rahat ve verimli başka bir strateji olduğunu fark ettik.
- Belirli bir faaliyette bulunmadan önce, kendimize amacın ne olduğunu, hangi stratejileri kullanacağımızı ve geçmişte bize hizmet edebilecek olanları kendimize sorarak planlıyoruz.
- Tamamladığımız işin sürecini soruyoruz. Başka bir strateji kullanabilirsek ya da sonuç beklendiği gibi olsaydı.
Metabilişselliğin Yararları
Üstbiliş, eğitim alanında önemlidir, çünkü öğrenmede başarılı olmanın zorunlu olduğu gösterilmiştir.
Metabilişsel becerilerini sıklıkla kullanan öğrenciler daha iyi sınav sonuçları elde eder ve işleri daha verimli yaparlar. Bu öğrenciler bir görev için hangi stratejilerin kullanılacağını hızlı bir şekilde belirler ve hedeflerine ulaşmak için bunları değiştirmek veya değiştirmek için esnektir.
Aslında, metabilişsel bilginin IQ ve önceki bilgilerin yokluğunu telafi edebileceği görülmüştür.
Ayrıca, Rosen, Lim, Carrier & Cheever (2011) tarafından yapılan bir çalışmada, yüksek düzeyde bilişsel becerilere sahip üniversite öğrencilerinin ders sırasında cep telefonunu daha az kullandıkları görülmüştür.
Metabilişselliğin diğer faydaları:
- Öğrencilerin özerk ve bağımsız öğrenmelerine yardımcı olur, kendi ilerlemelerini kontrol eder.
- Geniş bir yaş aralığında faydalıdır. Örneğin, birincilden ileriye.
- Metabilişsel beceriler, diğer bağlamlara ve farklı görevlere öğrenilenleri genişletmeye yardımcı olur.
- Okulda metabiliş becerilerinin öğretilmesi pahalı değildir veya altyapıda değişiklikler gerektirir.
Metabiliş nasıl geliştirilir
Metabilişselliği geliştirmenin ve okulda öğretmenin çeşitli yolları vardır. Genel olarak kendimiz ve performansımızın gerçekçi bir şekilde farkında olmamız önemlidir.
Her bireyin kendi metabilişsel stratejilerini geliştirdiği doğrudur, dolayısıyla her zaman bir strateji herkes için iyi değildir. Bu yüzden, öğrenme stratejilerini öğretmek yerine, alıştırmalar öğrencileri kendi düşünceleri ve güçlü yönlerinden haberdar etmeye dayanır.
Üstbiliş becerilerinin gelişimi, tutuklamayı öğrenmeye yardımcı olur. Bu, kendi öğrenme sürecimizi tanıma yeteneğinin geliştirildiği, böylece etkinliğini, performansını ve üzerindeki kontrolünü artıracağı anlamına gelir.
Amaçlar, öğrenmeyi planlayabilmek, kontrol edebilmek ve değerlendirebilmektir. Nasıl daha iyi öğrenileceğini ve ne öğrenildiğini ve nasıl öğrenildiğini fark etmeyi bilmek yanında.
Metabilişselliği artırmak için yapılabilecek bazı görevler şunlardır:
- Aynı etkinliği yapmanın birkaç yolunu prova edin. Örneğin, okulda, farklı stratejileri olan bir kelime öğrenmek mümkündür.
Bunlar, şu kelimeyi bilinen başka biriyle ilişkilendirmek, onunla bir cümle oluşturmak, yeni sözcüğü daha önce kullanılmış bir başka sesle ilişkilendirmek, yeni sözcüğü bir çizim veya resimle ilişkilendirmek veya başka kelimelerle kafiyeli yapmak.
Her insan bir stratejiyi diğerinden daha yararlı bulacaktır. Veya bunların her birini, içinde bulunduğunuz bağlam veya ana göre nasıl kullanacağınızı bileceksiniz. Yani, öncelikle bir şey öğrenmek veya belirli bir hedefe ulaşmak için hangi stratejilerin kullanıldığını bilmek önemlidir. Bu stratejiler uygulandığında, sizin için her zaman hangisinin en yararlı olduğunu belirlemeye çalışın.
- Metabilişselliği geliştirmenin başka bir yolu, her konudan sonra öz değerlendirme alıştırmaları yapmaktır. Örneğin, gerçekçi bir şekilde belirli bir iş veya faaliyetteki performansınızı yansıtmaya çalışın. Ne geliştirebilirsin? Hangi kısmı senin için daha kolaydı? En karmaşık olan neydi?
- Bilişsel bir görev yaptığınızda, hedefe ulaşmak için hangi bilişsel stratejileri kullandığınızı adımlarla parçalamaya çalışın. Örneğin, bir sınavın içeriğini ezberleyeceğinizde, hangi stratejileri kullandığınızı, hangi şeylerin sizi yoğunlaştıracağını veya daha iyisini yapmak için neleri değiştirmeye çalışabileceğinizi unutmayın.
- Başka bir strateji, bağımsız çalışma görevlerinde öğrenileni karşılaştırmak için kişisel anketlerin geliştirilmesidir. Bunlar gibi sorular içerebilir:
Metnin ana fikirleri nelerdir? Metnin bölümlerini kendi kelimelerimle tekrar edebilir miyim? Metnin içeriği hakkındaki önceki fikirlerim ve içinde öğrendiklerim arasında farklılıklar var mı? Hangi anlama sorunlarını buldum? Metnin farklı bölümleri arasında tutarsızlıklar buldum mu?
- Kavramsal haritalar yapın. Bunlar farklı kavramlar arasındaki ilişkileri temsil etme hedefine sahiptir. Bu, kavramlar arasındaki bağımlılıkları, benzerlikleri ve farklılıkları ve bunların hiyerarşik organizasyonlarını gösterir.
Bunlar, kendi öğrenme süreçlerimizden ve kavramlar arasındaki değer ilişkilerinden haberdar olmamıza hizmet eder. Hepsinden önemlisi, görünüşe göre bağlantısı olmayanlar arasında.
- Öğrencilerin öğretmen yerine soru sorması. Yani, bir iş, sergi veya sınavdan önce, konunun mevcut alanını kontrol etmek zorunda olup olmadığınızı soracağınızı düşünmeye çalışın.
Öte yandan, öğretmenler, öğrencilerine önceden öğrenilmesi veya okunması gereken bir konu hakkında sorular sormalarını söyleyebilir. Ayrıca, sorulan soruları da yansıtabilirler: basit mi yoksa öğrenme hedefinden uzak mı olduklarını.