COĞRAFİ DURUM:
Mestanlı kasabası, Doğu Rodoplar'ın Söğütlü nehri, Ali Bey (Nanovitsa) Deresi ve "Soğuk Pınar" Barajı'nın etrafında bulunmaktadır. 360 bin metre kare yüzeyi vardır. Toplam 17268 nüfusu olup, bunlardan 9336'sı köylerde, 7932'si ise kasaba merkezinde yaşamaktadır. Mestanlı Kırcaali, Cebel, Koşukavak ve Kızılağaç (Kirkovo) Belediyeleri ile sınırlıdır. Kasabanın iklimi yumuşaktır ve hemen hemen bütün sene sıcak ve güneşlidir. Belediyenin bölgesinde 48 köy ve 27 muhtarlık daireleri bulunmaktadır.
Arkeolojik kazılardan anlaşıldığına göre kasaba çok eski zamanlarda kurulmuştur. Semerciler, Özbek vb. yerlerde yapılan kazılar bizden önceki insanlar iklimin yumuşak olmasından yararlanmasını bilmişlerdir. Kasaba müzesinde bulunan birçok tarihi kalıntılar bu topraklarda uzun zaman Trakların yaşadığı anlaşılmaktadır. Ustura, Kayabaşı, Asarcık, Mal Asar (Kazıklı-Cebel) vb. yerlerdeki kaleler her türlü düşmanlardan korunmak için yapılmışlardır.
Kırcaali konusunda da belirttiğim gibi eski zamanlarda kurulan Boyacılar (Bagrıyanka), Balabanlı (Balabanovo), Bektaşlar (Bektaş), Yazla (Letovnik), Soluk Dağ (Mançevo), Aydınköy (Jitkovets) vb. köylerinin hepsi tepeler üzerine kurulmuşlardır.
XIV. yüzyıldan sonra Mestanlı bölgesinin adı Mora olmuş. Sınırları batıda Meropa (Orta Rodoplar), doğuda ise Dimetoka'ya kadar uzanıyormuş.
İDARİ YAPILANMA:
Osmanlı Hakimiyeti zamanında Söğütlü nehrinin kenarındaki topraklara Sultan Yeri ve Mestanlı deniyormuş. O zamanlarda Mestanlı Edirne vilayeti, Gelibolu sancağının Sultan Yeri kaza merkeziymiş. 1881'den 1912'ye kadar ise Sultan Yeri (Mestanlı) Gümülcine sancağının kazasıymış. Mestanlı'da o zaman 160 hane yaşıyormuş.
1913'den 1920 yılına kadar kasaba Gümülcine sancağının sınırları içerisine giriyor. O zaman Mestanlı 8 belediyenin merkezi oluyor. Bölgede (kazada) 106 köy ve 24992 kişi yaşıyormuş.
1920 yılında Bulgaristan sınırları içinde Mestanlı ili kuruluyor. Mestanlı, Koşukavak, Eğridere ve Ortaköy kazalarının da merkezi oluyor.
1922 yılında eski Hasköy sancağı tekrar meydana geliyor ve Kırcaali kazası da Hasköy sancağına bağlanıyor. 1925 yılında ise Küçükviran (Mişevsko) Belediyesi de Mestanlı kazasına katılıyor.
1931 yılında Mestanlı kazasında 7 Belediye vardır. Onlar da şunlardır: Mestanlı, Şeyh Cuma (Cebel), Cebiroğulları (Gledka), Hatiboğulları (Fotinovo), Küçükviran (Mişevsko), Cambaşalı (Duşinkovo) ve Çorbacılar (Çorbaciysko) dır. Bunlara bağlı köy sayısı toplamı 119'dur.
01.07.1933 tarihinde Mestanlı ili lağvediliyor ve tüm kazalar Eski Zağara vilayetine bağlanıyor.
21 Eylül 1934 yılında ise Mestanlı'nın adı Momçilgrad oluyor.
1936 yılında Momçilgrad kazasına Asarcık (Royozçe) belediyesi de katılıyor. 1950 yılında Hasköy ili kuruluyor ve Hasköy 9 kaza (ilçe'nin) merkezi oluyor.
1959 yılında ise tüm ilçe merkezleri lağvediliyor ve yeni ilin merkezi Kırcaali oluyor. O zamandan bu yana Mestanlı 24 köyün belediye merkezi olarak faaliyet göstermektedir.
Mestanlı'nın adı ile ilgili birkaç efsane vardır:
Birincisi: "Söğütlü nehri vadisinde taştan örülmüş bir kalede bir bey oturuyormuş. Bir gün bey geyik avına çıkar ve kalenin yakınlarında samanla örtülü kulübede eşine seyrek rastlanan çok güzel bir kız görür, o kızı alıp sarayına kaçırır. Kızı görenler güzelliğine hayran kalırlar. Kızın Allah tarafından bu yerleri korumak için gönderildiğine inanırlar. Falcı ve cinciler buralarda bir kasaba kurulacak ve adı da Mestaniye veya Mestanlı olacak derler."
İkincisi: "O güzel kızın anasına Mestan adında birisi dükkan açar ve oralarda yaşayan insanların tuz, aba ve silah gibi ihtiyaçlarını karşılar. Mestanlı'nın adı oradan kalmıştır" denilmektedir.
Üçüncüsü: " Buralardan Avgust Vikenel adında bir seyahatçı geçer, buralarının Sultan Yeri olduğu için Şeriat ve Sultan tarafından Mestanlı adının verildiğini söyler."
Bulgar tarihçilerine göre ise, bütün bu efsaneler yanlıştır, kasabanın Osmanlılar tarafından kurulmadığını ve buralarda çok eski zamanlarda da Hıristiyan ahalisinin yaşadığını iddia ederler.
OSMANLI DÖNEMİ:
1352 yılında başlayan Balkan fetihleriyle Osmanlılar çok zaferler kazanıyorlar ve 5 yıl zarfında tüm Balkan Yarımadası'nı sahipleniyorlar. Türkler Balkan'lara kültür ve medeniyet götürüyorlar. Osmanlı'lar gittikleri yerlerde bir çok medreseler, mektepler, camiler ve mescitler açmışlardır.her köyde hocalar çocuklara okuma-yazma, öğretiyorlarmış. Mestanlı'nın her mahallesinde mescitler ve kursalar açılmıştır. O zamanlarda Mestanlı'da kaymakam, kadı mali mümessil bulunuyormuş. Kasabada 160 hane yaşıyormuş. Mestanlı yalnız idari merkez değil, aynı zamanda Sultan Yeri'nin ve Doğu Rodoplar'ın dini merkezi sayılıyormuş. Kasabada İslam'ı yaymak amacıyla Medrese de bulunuyormuş.
Mestanlı kasabası küçüktür fakat aynı zamanda şanslıdır, çünkü Nalbantlar (Podkova) - Rusçuk(Ruse) demiryolu buradan geçer. Koşukavak ve Kızılağaç (Kirkovo) karayolları da buradan geçerler.
Mestanlı ve Kırcaali 1912-1913 yıllarında, Balkan Savaşı sonunda, Türk topraklarından koparılıp, Bulgaristan'a bağlanmıştır.
Folklor-Kültür:
Mestanlı Belediyesi sınırları içinde birkaç yerüstü ve yer altı mağaraları mevcuttur. Birisi Koca Dere'nin sol tarafında, diğeri ise bir maden ocağında ve içerisinde iki küçük kaynak bulunmaktadır. Tokmaklı Dere ve Külcüler köyleri civarında da mağaralar bulunmaktadır. Kışla köyü yakınlarında deniz sathından 910m yükseklikte bulunan Dambalı tepesi bulunmaktadır. Aynı tepenin vadisinde bir türbe, çok soğuk su kaynağı vardır ve kekelemeyi tedavi ettiği söyleniyor. Bir zamanlar bu sudan İstanbul ve Anadolu'ya kadar gönderiliyormuş. Hıdrellez günü tüm yöre halkı buraya toplanır ve "Dambalı Bayram'ı" yaparlar.
Mestanlı Belediyesi Eğitim ve çğretime her zaman büyük önem vermiştir ve vermektedir. Şu anda Belediyenin bölgesinde 1 Orta Öğrenim Okulu, 12 Ortaokul (bu okullarda 1'den 8'e kadar öğrenciler öğrenim görürler), tam mevcutlu 1 ilkokul, 13 anaokulu ve 4 yarım günlük anasınıfı vardır. Bunlardan başka Makine Kuruculuğu Meslek Okulu, Gıda Meslek Okulu, Traktör Meslek Okulları da vardır. Tüm okullarda 2 binden fazla öğrenci, 300 kadar öğretmen tarafından eğitilmektedir. Totaliter Rejim'in kalkmasından sonra kasabada İmam Hatip Okulu açılmış ve 25 Mayıs 1999 tarihinde ilk mezunlarını vermiştir.
Mestanlı Belediyesi Kültür Hizmetlerine de çok büyük önem vermektedir. Belediye bölgesinde çok sayıda okuma evleri, sinema salonları bulunmaktadır. Birkaç yıl önce yeni ve çok büyük Okuma evi inşa edilmiş modern bir şekilde döşenmiştir. Okuma evinde çok sayıda kitap ve okuyucu da vardır.
Kasaba küçük de olsa, bölgede yapılan kazılar sonucunda toplanan birçok tarihi eşya ve aletler uzun yıllar kültür faaliyetçisi olarak çalışan ressam Kamber Kamber tarafından düzenlenen tarihi müze 18 Haziran 1994 yılında törenle ziyaretçiler için açılmıştır.
Sağlık hizmetleri de iyi durumdadır. Kasabada, Devlet Bölge Hastanesi 1963 yılında hizmete açılmıştır. Birçok köyde ise Sağlık Ocakları bulunur ve sağlık hizmetleri Sağlık memurları (felşerler) tarafından verilmektedir.
Mestanlı hem iklimiyle, hem insanlarıyla, hem doğasıyla sıcak ve sevecen bir kasabadır. Güzelliklerini anlamak ve hissedebilmek için gidip görmek gerekir...