Nelson Mandela
Gençlİk Yılları - Nelson Mandela Centre of Memory
“...birlikte gruplar halinde çalıştığımız ve oyun oynadığımız bozkırlardaki deneyimlerim bana birlikte çalışma fikrini genç yaşta kazandırdı.”
Nelson Mandela 1918'deki doğumundan 1941'e kadar kırsal Doğu Cape'te yaşadı. Thembu şefinin (geleneksel lider) oğlu olan Mandela'yı gençliğinde etkileyen ilk unsurlar Thembu halkının gelenekleri ve Hristiyan misyoner okullarında aldığı eğitimdi. 1939-1941 arasında, siyah Güney Afrikalılara (ve diğer Afrika ülkelerinden gelen siyah öğrencilere) yönelik üçüncü derece bir kurum olan Fort Hare Üniversitesi'nde okudu ve Afrika milliyetçiliği siyasetiyle ilk defa orada tanıştı. 1941'de Doğu Cape'ten ayrılarak Johannesburg'a gitti ve orada devlet ırkçılığının gerçekleriyle daha dolaysız şekilde karşılaşarak, Afrika Ulusal Kongresi'nde siyasi bir yer edindi.
Bunlar, Nelson Mandela Centre of Memory arşivindeki en eski öğelerdir.
Yetişkinlik yaşlarının büyük bölümünde Mandela kayıt tutma konusunda çok titizdi, adeta kayda geçirme saplantısı vardı. 1929-1934 arasında Metodist Kilisesi'ne yıllık üyeliğinin birer kaydı olan üyelik kartları koleksiyonu başka ne ile açıklanabilir?
Bu küçük, sararmış kartların üzerinde, Mandela'nın ana dili olan isiXhosa dilinde, bunların Metodist Kilisesi'nin çocuk cemaatine yönelik Pazar Okulu'nun üyeleri için olduğu belirtiliyor ve ayrıca tarih bulunuyor. Kartların üzerinde İncil'den alıntılar da yer alıyor.
Çocukken gittiği Pazar Okulu'nun Mandela'nın üzerinde belli bir etkisi olmuş olmalıdır, çünkü ilk defa Fort Hare'de üniversiteye gittiğinde, kendisi de Pazar Okulu'nda öğretmenlik yapmıştır.
27 Mart 1977'de Robben Adası'ndan en büyük kızı Maki Mandela'ya yazdığı bir mektubunda şunları söylüyordu:
“Bildiğiniz gibi ben Metodist Kilisesi'nde vaftiz edildim ve Wesleyan okullarında okudum – Clarkebury, Healdtown ve Fort Hare'de. Wesley House'da kaldım. Fort Hare'de, Pazar Okulu'nda öğretmenlik dahi yaptım.”
Bilinen en eski Nelson Mandela fotoğrafı olan ve şu anda Nelson Mandela Centre of Memory'de bulunan bu fotoğrafta, Healdtown'da 1937 ve 1938'de gittiği Wesleyan College'de bir sınıf fotoğrafında görülüyor.
Bu fotoğrafta ortada oturan kişi kızlar yurdunun yöneticisi Bayan Myrtle Workman'dir; yanındaki de Healdtown'ın o zamanki yöneticisi Peder Arthur Wellington'dur. Mandela, Healdtown ile ilgili tüm anılarında "Ben Wellington Dükü'nün soyundan geliyorum" iddiasında bulunan Peder Wellington karakterini vurgular. Mandela çevresindekileri okul günlerine ait hikayelerle eğlendirirken sık sık kahkahayı basardı.
Peder Wellington'ın sağındaki kişi, diğer işlerinin yanında erkekler yurdunun yöneticiliğini de yapan Peder SM Mokitimi'dir. Onun yanındaki, stajyer öğretmen Bayan Jane Methola, Peder Mokitimi'nin arkasındaki kişi ise diğer bir stajyer öğretmen olan Bay Gilbert Nzimeni'dir.
Mandela, Peder Mokitimi hakkında şöyle yazar: "Peder Mokitimi bizi başka bir nedenden dolayı etkilemişti: Peder Wellington'a karşı durmuştu." Buna tanık olması "siyah bir adamın ne kadar kıdemli olursa olsun bir beyaz adam karşısında otomatik olarak saygı göstermesi gerekmediğini" anlamasını sağlamıştır.
“... erken yaşlarda ailemden uzak kaldım ve orada burada, diğer çocuklarla birlikte oynadım, karnımı doyurdum. Aslında evde yalnız kaldığım bir zamanı pek hatırlamıyorum .”
Nelson Mandela 13 Haziran 1964'ten itibaren Robben Adası'nda müebbet hapis cezasını doldurmaya başladığında sadece altı ayda bir, 500 kelimelik tek bir mektup yazmasına ve almasına izin veriliyordu. Mektuplar çok değerliydi; dış dünya ile iletişim kurmanın ve ailelerden haber almanın tek yoluydu.
Ayrıca insanın o ana kadarki hayatını hatırlamasını ve düşüncelerini kaydetmesini sağlıyordu. Mektubun güvenli bir şekilde hedefine ulaşıp ulaşmayacağı bilinmese de, bir tür meditasyondu.
Nelson Mandela, büyükleri sorun çözerken dinleme tecrübeleri ya da içinde yaşadığı iki dünya gibi, geçmişi ve çocukluğu hakkında çok şey yazmış ve anlatmıştır.
Arşivlerin bize gösterdiği şey, Mandela’nın gelenek ile modernizm arasındaki gerilimin keskin şekilde bilincinde olduğu ve kırsal hayattaki geçmişinden çok şey öğrenerek modern bir insan haline geldiği görüşünü benimsediğidir.
Ayrıca başkalarını aşağılamak için kültürel geleneklerini kullananlar hakkında çok sert yazmıştır. Her zaman insanların geleneğe saygı duyması, ancak geleneğin başkalarıyla etkileşimini belirlemesine izin vermemesi gerektiğini vurgulamıştır.
Nelson Mandela ve kuzeni Justice, kendileri için planlanan evliliklerden kaçma üzere 1941'de Great Place'deki evlerinden ayrıldıklarında Johannesburg'daki Crown Madenlerine kadar gelmişlerdi. Girişte, memleketinden tanıdığı Bikitsha adındaki adamdan bavulunu taşımasını istedi.
Madendeki güvenlik görevlileri bavulu ararken, Mandela’nın babasının ona bıraktığı içi bir dolu tabancayı elbiselerinin içine sarılmış halde buldular.
30-40 yıl sonra Güney Afrikalı tarihçi Charles van Onselen Johannesburg'da bir kitapçıda “ortanın solu” fikirler içeren ikinci el kitaplara bakıyordu. Birden Eddie Roux’un "İpten Daha Uzun Zaman: Güney Afrika'da Siyah Adamın Özgürlük Mücadelesi" adlı kitabının bir baskısını gördü. Bu kitap o dönemde Güney Afrika'da yasaktı. Profesör Van Onselen kitabı satın aldı ve evine götürdü.
Kitabın arasından iki gencin fotoğrafı yere düştüğünde şaşkınlığını gizleyemedi; birini tanıyordu: Robben Adası Sakini Nelson Mandela.
Mandela, fotoğraftaki diğer kişinin gizli tabanca destanının Bikitsha'sı olduğunu doğruladı.
Nelson Mandela 1939'da Fort Hare Üniversitesi'nde üniversitede okumaya başladı ve 1942'de lisans öğrenimini tamamlayıp mezun oldu.
Johannesburg'ta, Witwatersrand Üniversitesi'ne kaydoldu, 1962'de hapsedildiğinde Londra Üniversitesi'nde okumaya başladı. Mezuniyeti ancak 1989'da, serbest bırakılmasından aylar önce, LLB derecesiyle (her ne kadar orada değilse de) gerçekleşebildi.
Ancak Fort Hare'de geçirdiği dönem hatıralarında en çok yer eden zamanlardı. Orada, kırsal bölgeden gelmiş ve Güney Afrika'daki siyahlar için en prestijli eğitim kurumlarından olan bir okulda okuma olanağı bulmuş genç bir adamdı.
Orada okumanın, ırkçılık takıntısı olan bir ülkede siyah olmanın zorluklarına ve şiddetli ayrımcılığa rağmen hayatında başarılı bir yol çizmesine yardımcı olacağını biliyordu. Orijinal otobiyografisinde yazdığı gibi, öğrendiği şeylerin Güney Afrika'nın durumuyla doğrudan ilgili olmadığını gördüğünde ise hayal kırıklığına uğramıştı.
Nelson Mandela'nın hayatını belirleyen en önemli noktalardan biri belki de babası Gadla Henry Mphakanyiswa'nın ölümüdür, çünkü bu olay sevgili annesinden ayrılması ve Mandela'yı kendi oğlu gibi gören Kral Naibi ile birlikte gitmesi demekti.
Kraliyet merkezi olan, Mqhekezweni'deki Büyük Saray'da Jongintaba Dalindyebo ve oğlu Justice ile birlikte yaşamak demek, ayrıcalıklı ve fırsatlarla dolu bir hayat demekti. En iyi okullarda okumak ve üniversiteye girmek demekti. Ayrıca, bir kenarda oturup Kral Naibinin halkla yaptığı toplantıları izleyebilmek ve onların sorunlarını dinleyerek nasıl çözüm bulduğunu izlemekti.
Bu deneyimler Nelson Mandela'nın nasıl bir kişi olacağını derinden etkiledi. Yayınlanmayan el yazması otobiyografisini babasının ölümüyle başlatır.
Nelson Mandela 16 yaşındayken geleneksel Xhosa erkekliğe geçiş ayinine katıldı. Kendisiyle birlikte bulunan 25 genç ile birlikte doğduğu yerin yakınındaki bir nehir kıyısında 'başlatma okulu' adlı bir işlem için toplandılar.
Başlatma, evden uzaklaşıp diğer gençlerle birlikte çalılık arazide yaşamayı gerektiriyordu. Erkek olma hakkında tavsiye ve öneriler aldılar ve bu geçişi sünnet olarak tamamladılar.
Başkanlığı sırasında ve sonraki yıllarda Mandela bazı yabancı erkek misafirlerine yaşadığı sünneti ürkütücü detaylarla anlatarak onlarda şoke etmekten keyif alırdı.
1970'lerde Robben Adası'nda yazdığı yayınlanmayan el yazması otobiyografisinde benzer bir betimleme bulunur.
Nelson Rolihlahla bir kral tarafından büyütüldü. Thembu King'in danışmanlığını yapan babası Nkosi'nin (Şef) Mphakanyiswa Mandela'nın ölümünden sonra çocuk, Mqhekezweni'deki kraliyet sarayına (veya Büyük Saray da denir) gönderilmişti. Orada henüz küçük bir çocuk olan Kral Sabata'nın Naibi Jongintaba Dalindyebo tarafından himaye edildi ve büyütüldü. Onun gözetimi altında genç Mandela ayrıcalıklı bir şekilde yetiştirildi ve zamanının en iyi eğitimini aldı. Mahkemeye başkanlık eden ve ihtilafları çözen Kral Naibi'nin etrafında dolaşan geleceğin lideri bu diyaloglardan çok şey öğreniyor, kendi fikrini oluşturmadan önce bir iddianın tüm taraflarının fikirlerini duyma fırsatı yakalıyordu. Bu becerileri onu sonraki yıllarda önemli bir yere getirecekti.
Doğu Cape'in Mvezo köyünde doğan ve babasının üçüncü eşinden tek çocuğu olan Nelson Mandela ilk çocukluk yıllarının çoğunu Qunu'da geçirdi, babası öldükten sonra ise Mqhekezweni'ye taşındı. Qunu'ya gitmek her zaman hoşuna giderdi; hatta 1990'da serbest bırakılmasının ardından orada bir ev yapmıştı. Özgür bir insan olarak en çok istediği şey anne ve babasının mezarının bulunduğu Qunu'yu ziyaret etmekti. Annesi Nosekeni, oğlunun Robben Adası'nda hapse gönderildiği 1968 yılında 70'li yaşlarda ölmüştü. İlk fırsatta onun ve kendisi küçük bir çocukken ölen babası Nkosi (Şef) Mphakanyiswa'nın mezarını ziyaret etti.
Nelson Mandela, genç dünyasına Xhosa şairi Mqhayi'nin ansızın nasıl dramatik bir şekilde girdiğini, efsaneleri nasıl paramparça ettiğini, kabullenmiş olduğu engellerin gerisini görmesi için kendisine nasıl ilham verdiğini anlatmaktan her zaman keyif almıştır. Defalarca anlattığı bu hikaye Mqhayi’nin Mandela'nın lise eğitimini tamamlamak üzere gönderildiği yatılı Metodist okulu Healdtown'u ziyaret etmesine dayanır. Bu hikayede dinleyiciye, sömürgeci bir kişiliği olan ve hakimiyetini kimsenin sorgulayamadığı Dr Arthur Wellington tarafından yönetilen kurumda 1930'ların sonunda Mqhayi'nin sahneye çıkıp kendisini hararetle izleyen kitleye kendilerinin nasıl en önemli kişiler olduğunu gösterdiği anlatılır. Mandela bununla birlikte, daha sonra kabileci bir yaklaşımın gericilik anlamına geldiğini öğrendiğini söyleyerek hikayeyi bitirir.
Bir defasında Nelson Mandela kendisini Fort Hare Üniversitesi'nden attırarak, hamisi Kral'ı kızdırmış, sorunun anlaşmalı bir evlilikle çözülmesine karar verilmişti. Plan, ona ve kuzeni olan kralın oğlu Justice'e sunuldu: Kral her ikisine de birer eş bulmuştu. Ve işte bu olay Mandela’nın kırsal bölgeden çıkıp hızla sanayileşen Johannesburg şehrinin kollarına atılmasının sebebi oldu. Orada siyasete ilgi duydu ve kendisine bir yol çizdi: Ayrımcı rejimi yıkmak.
Katkıda Bulunan: Photographer—Ardon Bar Hama
Katkıda Bulunan: Photographer—Matthew Willman
Katkıda Bulunan: Reasearch & Curation—Nelson Mandela Centre of Memory Staff