Bu makale aslen oDR, openDemocracy’nin Rusya ve Sovyet sonrası uzay bölümünde ortaya çıktı. Burada izin ile yeniden yayınlanır, ve stil ve kısalık için düzenlenmiştir.
Geçtiğimiz on yılda deneyimler, tek bir halka açık meydanda -Kahire’nin Tahrir meydanında veya Kiev’in Maidan’da olduğu gibi — büyük protestoların gerçek siyasi değişime yol açabileceğini gösterdi. Aynı zamanda, devlet yetkilileri protesto etmek için yer ayırmaktan sorumlu oldukları zaman -2011’de Moskova’da Bolotnaya Meydanı ve Sakharov Meydanı’nda olduğu gibi – kitlesel protestolar bile hiçbir şey ile sonuçlanamaz.
9 Ağustos seçim sonuçlarından sonraki ilk iki gece boyunca, Belarus makamları, Minsk’in merkez meydanlarında toplanma girişimlerini vahşice bastırdı. Bu, protestoların dağılmasına ve hiperlokal bir karakter edinmesine yol açtı. Bu sayede protestoların tek bir noktada yoğunlaşmadığı, ancak caddeden sokağa, mahalleden mahalleye kadar farklı yerlerde aynı anda alevlendi.
Bu “dağınık” protesto önemli avantajları vardı. İlk olarak, protestonun gidişatını ve belirledikleri koşulları, gösterilere yetki veren devlet organları yerine vatandaşlar kendileri belirlediler. İkinci olarak, “dağınık” protesto meydanında protesto öncesinde bir geçiş aşaması haline geldi: bir hafta sonra, 16 Ağustos’ta, protestocular Minsk başkentinde barış ve direniş olmadan Hükümet Binası’na ulaşmayı başardı ve yakındaki önemli bir savaş anıtı. Bu barışçı protesto artık sayılar açısından Alyaksandr Lukaşenka’yı destekleyen hükümet yanlısı mitingden çok daha önemliydi.
Sokaklara topluca katılan bireysel vatandaşlar, Belarus’un protesto gösterisinin başarısının ayrılmaz bir parçası olmuştur, ancak kurumsal ve fabrika kolektifleri de var — yani grup aktörleri. Protesto bu kadar geniş bir kitleye nasıl bu kadar çabuk ulaştı? Özellikle Belarus makamlarının interneti engellemek için kısmen başarılı girişimleri göz önüne alındığında, internet kanallarının burada merkezi bir seferberlik rolü oynadığı söylenemez.
Bir dizi Telgraf kanalının popülaritesindeki inanılmaz büyümeye rağmen (örneğin, popüler Nexta kanalına abone sayısı birkaç gün içinde 1,5 milyon arttı), bu bilgi akışları Belarus içinde birçok erişilemez kaldı, bu büyümenin önemli bir kısmı ile kanalların popülaritesi küresel kitle ile ilişkili. Aynı zamanda, bilişim teknolojisi ile ilgili endüstrilerin son yıllarda aktif olarak geliştiği Beyaz Rusya’da BT okuryazarlığının yüksek seviyesine dikkat etmek önemlidir. Bu okuryazarlık düzeyi, önemli sayıda insanın internetin engellenmesini kısmen atlamasına ve protesto ile ilgili içerikler üretmesine izin verdi.
Devamını oku: Beyaz Rusya, binlerce seçim sonuçlarını protesto ederken interneti kapatıyor
Bunun yerine, Belarus protestolarında internetin rolünü anlamanın en önemli soru şudur: Şiddet kullanma maliyeti devlet için etkinliğini nasıl aştı? Belarus senaryosunda internet, protestoları harekete geçirmek ve koordine etmek için anahtar bir mekanizma haline gelmedi, ancak vatandaşların hızlı ve kitlesel katılımı mümkün hale geldiği koşullar yarattı. Bu, protestoların iki önemli özelliğine atfedilebilir: eşi görülmemiş devlet şiddeti ve hem başkentte hem de ülke genelinde protestoların dağınık doğası.
Hiperlokal protestolar modern bilgi ortamı bağlamında gerçekleştiğinde, en acımasız şiddet bile protestoları bastırma amacına ulaşmaz, ancak sadece büyümelerine katkıda bulunur.
Dijital yatay kırılganlığı
On yılı aşkın bir süredir araştırmacılar, internetin siyasi protestoların başarısı için önemini tartıştılar. İnternet teknolojileri hem ciddi siyasi değişime (örneğin Arap Baharı veya Euromaidan) neden olan protestolarda hem de iktidarda bir değişikliğe yol açmayanlarda büyük rol oynamıştır: 2009 yılında İran’da, 2011-2012 yıllarında Rusya’da veya Türkiye’deki Gezi Parkı protestoları sırasında 2013. Bir yandan araştırmacılar, protestoları kapsamanın şeffaflığını artıran ve eylemlerin seferberliğini ve koordinasyonunu kolaylaştıran çok çeşitli siyasi ve teknolojik yeniliklere işaret ettiler.
Bu damarda Lance Bennett ve Alexandra Segerberg, ortak eylemlerin herhangi bir resmi organizasyon veya partiye gerek kalmadan organize edilmesine olanak tanıyan “bağ hareketi” olarak adlandırılan yeni bir kolektif eylemin ortaya çıkışını tartıştılar. Bu modelde kurumların yerini dijital platformlar alıyor ve politik eylemlerin daha kolay ve hızlı bir şekilde organize edilmesini sağlıyor (örneğin, gazeteci Ilya Klishin tarafından oluşturulan bir Facebook etkinliği, 2011’de Rusya’da Bolotnaya Meydanı’nda düzenlenen ilk mitingin düzenlenmesinde kilit rol oynadı).
Öte yandan, bu “bağ eylemleri” güvenlik açıklarına sahiptir. Örneğin sosyolog Zeynep Tufekci, protesto seferberliğini basitleştirmenin maliyetine dikkat çekti. Teknoloji, insanları liderler veya partiler olmadan topluca sokaklara hızla sokmayı mümkün kılarken, bu protestoların önemli bir siyasi değişime dönüşmesi çok daha zor. Bu yeni protesto türü gerçek sonuçlar olmadan ve ortaya çıktığı kadar çabuk ortadan kalkabilir. Buna ek olarak, teknoloji gözetim ve dezenformasyon için yeni fırsatlar yaratmanın yanı sıra, katılımcılar için az risk taşıyan ve gerçek siyasi aktivitenin simülasyonu bir tür olarak yorumlanabilen sözde “klicktivism” gibi önemsiz siyasi katılım biçimlerini teşvik etmektedir.
Siyasal yenilik döngüleri
Siyasi krizlere genellikle hükümetler ve protestocular arasındaki güç dengesini değiştirmeye çalışan yeni yenilik dalgaları eşlik ediyor. Örneğin, Moskova Şehir Duması seçimleri sırasında 2019 protestolarında, protestoların kapsama ve koordinasyonunda ve karşılıklı yardım ve gözetim teknolojilerinde çeşitli yenilikler gözlemlenebilir. Çoğu zaman, yetkililer muhalefet aktivistlerinin yeniliklerine geleneksel güç ve baskıcı tedbirlerle yanıt verir (tutuklamalardan internetin kapatılmasına kadar). Ancak bazı durumlarda devletler de yenilikçi taktikler kullanmıştır, örneğin, provokasyon ve dezenformasyon için anonim Telgraf kanalları kullanarak. Belarus’taki son olaylar siyasi yenilik dinamikleri açısından da analiz edilebilir. Bir yıl önce Moskova’da gözlemlenen pek çok uygulama şu anda Belarus’ta mevcut.
İlk olarak, vatandaşlar çeşitli araçlarla internet bloklarını atlamayı öğrendiler: Belarus kullanıcıları VPN ve Psiphon gibi anonimleştiricileri kullandılar. Protestocular ayrıca internet çöktüyse birbirleriyle doğrudan iletişim kurmak için Mesh ağlarını (Bridgefy uygulaması) kullanmaya teşvik edildi. Telgraf kanalları ve telgraf sohbetleri (şirketin desteğiyle sınırlı internet erişimi koşullarında bile çalıştı) aktif olarak eylemleri koordine etmek ve isyan polisinin konumu hakkında bilgi iletmek için kullanıldı, ancak bu iletişimin bilgi koşullarında etkinliği aşırı yük ve güvenilirlik söz konusu kalır.
Aynı zamanda, veri toplama için daha karmaşık crowdsourcing çözümleri hiç kullanılmadı (Google Haritalar’a dayanan basit haritalar hariç). Biraz sonra, kalabalık kaynaklı bir “Grev Haritası” ortaya çıktı.
Diğer bir konu da karşılıklı yardımla ilgili. Telgraf kanalları, protestocuların gizleyebileceği binaların erişim kodları hakkında bilgi gösterdi (buna da potansiyel olarak kolluk kuvvetleri tarafından erişilebilmesine rağmen). Kanallar, protestocuların su ve ilaç bulabilecekleri yerleri de bildirdi. Tutuklamadan serbest kalanlar için yardımın koordinasyonuna özellikle dikkat edildi.
Devamını oku: ‘Endişeli bilişim uzmanları’ gözaltına alınan Belaruslu protestocuların veritabanını fırlattı
Telgraf kanalı Okrestina Listeleri, şu anda ünlü Akrestina geçici gözaltı merkezinde gözaltına alınan tüm kişilerin tutukluları aramak ve listelerini yayınlamak için kullanıldı. Son olarak, özel kanallar şiddete katılan devlet yetkililerinin “anonimleştirilmesine” ayrıldı. Ayrıca, Belarus dışındaki kullanıcıların devlet şiddet mağdurlarına yardım edebildikleri küresel kitle fonlaması girişimlerini de belirtmek gerekir (örneğin, aktivist Alexey Leonchik tarafından başlatılan bir girişim 2 milyon ABD dolarından fazla artırdı).
Ancak protestocuların teknoloji seçimi tehlikede olan en önemli şey değildir. Daha önemli bir soru, siyasi bir krizi değişim fırsatına dönüştürmek için hangi teknolojilerin temelde önemli olduğu; bu durumda Lukaşenka rejiminin devamını önlemek için. Bu soru esastır, çünkü mevcut Belarus protestoları resmi muhalefet liderlerinin yokluğunda gerçekleşiyor (çoğu hapisteyken Sviatlana Tsikhanouskaya, seçimlerin galibi olarak kabul edilir, Belarus terk etmek zorunda kaldı) veya kurumlar. Doğaları gereği, bu protestolar kırılgan ve savunmasız “bağ eylemleri” olarak kabul edilebilir — protesto gücünü gerçek politik değişim alanına aktarmayı zorlaştıran türden.
Yatay gözetim ve devlet şiddeti kritik kütlesi
Belarus’taki son olaylar, protestolara katılım için motivasyonların şekillendirilmesinde internetin kilit rolünü göstermektedir. İlk motivasyon seçim dolandırıcılığı oldu. İlk sonuçların açıklanmasından sonraki saatlerde, tahrif ölçeğinin yaygın kanıtları çevrimiçi görünmeye başladı. Sviatlana Tsikhanouskaya için ikna edici bir zafer gösteren son protokollerin fotoğrafları vardı. Sahtekarlığın sırf ölçeği, her şeyden önce, seçimleri yetkilendirdi. Ama bu sadece protestoların ilk sebebiydi.
İnsanlar sokaklara çıkmaya başladıktan kısa bir süre sonra barışçıl protestolarla ilgili şiddetli baskınlar rapor edildi. Birkaç saat içinde, sosyal medya şiddet delilleriyle doldu. Şiddetin bu tür trajik görüntüleri çoğu zaman hızlı bir şekilde protesto sembolleri haline gelir. Örneğin, Tahran’daki 2009 protestoları sırasında İranlı bir kadın olan Neda Agha-Soltan’ın vahşice öldürülmesinin videosu dünyanın her yerinde görüldü. Beyaz Rusya durumunda, devlet şiddeti kritik kütlesi benzeri görülmemiş bir durumdu. Sosyal medya, polis ve güvenlik güçlerinden tam anlamıyla her dakika vahşice yeni kanıtlar getirdi, görgü tanıklarının batonlarla dövülmesi, arkadan saldırıya uğrayan insanlar ve arabalara ve konutlara ateş etti.
Belarus Telgraf kanalları, özellikle Nexta ve Beyaz Rusya Beyin, “savaş alanından raporlar” akışı haline geldi. Bu bilgi akışı, Belarus makamlarının internet erişimini tamamen engellemek için başarısız girişimi sayesinde mümkün oldu. Başka bir sebep de şiddetin sadece kamu meydanlarına yaklaşımlarda değil, her yerde, avlularda ve sokakta gerçekleşmesi olmasıydı. Polis şiddeti, evlerinin pencerelerinden ve karşı şeritte neler olduğunu filme alan sıradan insanlar tarafından görüldü. Bu kanıta, tutukluların izolasyonda kötü muamele gördüğü görüntüleri katıldı ve komşu apartman bloklarının pencerelerinden de çekildi.
Devamını oku: Bir Telgraf kanalı, Belarus’un protestolarının merkezine nasıl dönüştü
Bütün bunlar bir “ters Panopticon” etkisiyle oynandı: cep telefonları, dashcams ve CCTV ile dolu bir ortamda, devlet vatandaşlarını gözlemlemekle kalmaz, aynı zamanda vatandaşlar da devleti etkili bir şekilde izleyebilir. Devlet şiddetine tepki bu “yatay gözetim “dir. Şiddetin kritik kütlesi, protestolar ve genel halk seferberliği için yeni kilit tetikleyici haline geliyor. İnsanlığa karşı suçlar ana odak noktası olarak seçim dolandırıcılığı yerini alıyor. Daha sonra, bu kanıt potansiyel olarak failleri kovuşturmak için kullanılabilir. Bir dizi örgüt, Belarus protestolarının bastırılması sırasında işlenen insan hakları ihlallerine ilişkin tüm verileri sistematik olarak toplamak, doğrulamak ve analiz etmek olan ortak bir açık kaynak girişimi duyurdu.
Her yerde ve hiçbir yerde
Amerikalı siyaset bilimci Elmer Eric Schattschneider bir protesto başarısında ana faktörlerden biri siyasi çatışma “bulaşıcı kapsamı” olduğunu savunuyor.
Bazen devletin baskıcı önlemlerle vatandaşların katılımını sınırlama girişimleri tam tersi etkiye sahiptir. Örneğin, bir dizi çalışma, internet kapanmalarının çoğu zaman protestoları tırmandırmaya hizmet ettiğini gösteriyor, çünkü bilgi vakumu insanları sokaklara götürmeye zorluyor. Kendi evlerini terk edenlerin ne beklediği sorusu hala var. Devlet tarafından protestonun acımasız bastırılması protestocular için bir ikilem yaratıyor. Bir yandan, protestolara katılım riski artar. Dahası, protestoları bastırmada belirgin bir başarı, sözde “özgür biniciler” sayısında bir artışa yol açabilir — siyasi hedeflere katılımları olmadan elde edilmesini umanlar. Öte yandan, katılımcı sayısının şiddete tepki olarak arttığı ve protestonun ivme kazandığı hissi, katılma isteğinin “risk mantığından” daha ağır basması durumunda hayati önem taşıyor.
Sosyal medya, protestoları koordine etmek için değil, yenilmez büyümesi duygusu yaratmak için temelde önemli olduğu ortaya çıktı. Bu, hem protestonun coğrafi yayılımı hem de katılımcıların çeşitliliği – konumları, cinsiyetleri, yaşları ve sosyal statüleri için geçerlidir. Araştırmacılar bunu protesto “görünürlüğü” meselesi olarak konuşur: sokaklara çıkmak için yeterli değildir, ancak bunu evde kalanlara öznel olarak kitlesel katılım hissi uyandıracak şekilde göstermek önemlidir. İlkeli bir “görünürlük teknolojisi” in bir örneği, havadan bir kalabalığın boyutunu fotoğraflamak için dronların kullanılmasıdır.
Bu arada yetkililer, insanları sokaklardan dağıtmak için değil, aynı zamanda protestonun potansiyel “görünürlüğünü” en aza indirmek için de çaba gösteriyorlar. Hiperlokal protestolar durumunda görünürlük sorunu özellikle akut hale gelir. “Tek kare” protestoların aksine (Kahire veya Kiev’de olduğu gibi), bunlar tek bir “İHA’nın gözü görüşünde” gösterilemez. Ama Belarus davası “görünürlük sorunu” için bir çözüm göstermektedir: Telgraf kanalları ve yerel Telgraf sohbet grupları tarafından oluşturulan haber akışı yüzlerce yerde aynı anda gerçekleşen protestoları gösterdi.
Hiperlokalite ve ademi merkezileştirilmiş protesto noktaları çoğu zaman protestocular için bir avantaj haline gelebilir – devletin bu tür eylemleri bastırması daha zordur. Bununla birlikte, geçmişte, bu tür protestoların kitlesel katılımın etkisini yaratması da zordu. Beyaz Rusya’da gösterildiği gibi, bilgi teknolojileri telafi etmek için bu eksikliği görünürlük “meydanda kalabalık” oluşturarak kitle etkisi sürekli bilgi akışları ve işaret yeni siteler protesto.
In the critical hours when riot police, using violence, were increasing the risk of participating in the protests and thus seeking to stop them, the opposite happened – the documented violence created a new motivation for mobilisation. The effect of the mass scale and geographic distribution of protests, as seen in the feeds of Telegram channels, exceeded the subjective threshold of participation – that is, the threshold beyond which the subjective feeling of danger of participation in actions is overshadowed by the willingness to go out because everyone was going out. The snowball mobilisation effect had begun. In the emerging information environment, people felt that, wherever they took to the streets, they would not be alone.
At the same time, the role traditionally attributed to social networks in the tactical coordination of protests may have played a secondary role, particularly during the first days of the protests. Some forms of online coordination were effective – for example, the emergence of closed women’s chats, created to organise chains of solidarity. At the same time, many other chats often could not cope with the chaos of conflicting mobilisation messages and instructions, which made it difficult to track the development of protests, including for the authorities.
Coordination is important when relatively small groups are protesting and there is no critical mass of participants. In this situation, it is possible to resist the more powerful pro-government resources precisely because of the increased efficiency of the action. However, when the ubiquitous chain reaction of involvement begins, numbers of protesters become more important than coordination. Going out onto the streets and squares, people self-organise without the help of information technology, and internet blocks only contribute to this scenario.
The mobilisation effect was also facilitated by the viral spread of stories showing the moments of protesters’ victories over security forces, footage of people beating away attempts to detain them or stories of law enforcement officers taking off their IDs, uniforms or epaulettes as a sign of non-violence.
Transformed from object to subject
Of course, the success of the Belarusian protests cannot be attributed to information technology alone. This is primarily the result of political and social factors that arose during the totalitarian rule of Lukashenka, and especially during his recent election campaign. Moreover, we still do not fully know what the political outcome of the current events will be. However, what is happening in Belarus is an important example of how information technology can help turn a political crisis into an opportunity for political change, despite the fragile nature of “connective action”.
Here let me recall the paradox described by the Strugatsky brothers and brilliantly shown by Andrei Tarkovsky in the film Stalker. Entering “The Zone”, the main characters find themselves far from “The Room”. However, the direct path to it is not the shortest. It is the same with protests: having entered the square immediately, the crowd may find itself in the trap described by Zeynep Tufekci. It may fail to gain critical mass, lose energy and disintegrate before it can achieve its political goals. The “path to the square” through which Belarusians have passed has helped them to avoid this trap – if at a tragic cost.
In the new information environment, the violence used against participants in the course of hyperlocal dispersed protests is becoming less effective at suppressing them. Quite the opposite: violence is becoming a new motive for people to take to the streets. The intimidation effect is neutralised by the general mobilisation effect and contributes to a sharp increase in the scope of involvement. It is at this point that a chain reaction begins, which is increasingly difficult to stop: repression becomes ineffective and even counter-effective; a crowd of protesters turns from an object of persecution into a subject of the political process. Over time, the crowd becomes ready to enter the central square, uniting hundreds of hyperlocal protests into a single column. It was this path to the square, laid in the first five days after Belarus’ presidential elections, that turned the crowd into a political force capable of escaping the trap of horizontal mobilisation and bringing about real change.
Will Belarusians be able not only to complete the impossible task of removing Lukashenka, but also prove the senselessness of violence as an instrument for achieving political goals? Perhaps, just like the “end of history” thesis, it is too early to announce the “end of political violence”. But events in Belarus may push other authoritarian regimes to rely less and less on traditional force to suppress internal discontent, instead investing more and more resources in innovative forms of control designed to create new, invisible barriers to the “path to the square”.