NAHÇIVAN ÖZERK CUMHUR?YET?NDE ERMEN? MEZAL?M? (1917-1920) VE BÖLGEDE TÜRK ORDUSUNUN KURTARMA FAAL?YETLER?Doç. Dr. Ebulfez AMANOĞLU*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt


| ||.n ªPle="text-align: juğÿ i NAHÇIVAN ÖZERK CUMHUR?YET?NDE ERMEN? MEZAL?M? (1917-1920) VE BÖLGEDE TÜRK ORDUSUNUN KURTARMA FAAL?YETLER?290 R?YET?NDE ERMEN? MEZAL?M? (1917-1920) VE BÖLGEDE TÜRK ORDUSUNUN KURTARMA FAAL?YETLER?|
Doç.Dr.Ebulfez AMANO?LU*
Ermenilerin Kafkaslarda Türklere kar?? dü?manca tav?rlar? Rus siyasilerinin k??k?rt?c? siyaseti sonucunda 20.yüzy?l?n ba?lar?nda h?zlanmaya ba?lad?.Bu ortamda Japonya kar??s?nda ma?lubiyete u?rayan Çarl?k Rusyas?’nda 1905 ihtilali ortaya ç?kt?.Düzenin bozulmas? Kafkasya’n?n güney bölgelerinde de etkisini gösterdi.Bilhassa Türkler ve Ermeniler aras?nda kanl? olaylar ya?and?.Bakü’de meydana gelen olaylar k?sa zamanda tüm bölgeye yay?ld?.Bir müddetten beri silahlanmaya ba?lam?? olan Nahç?van Ermenileri Türk ahaliye kar?? dü?manca bir tav?r içerisine girmi?lerdi.Nitekim onlar 5 May?s 1905’te Cehri köyünde üç erke?i yaralad?klar? gibi 7 May?sta'da Tumbul köyünde bir Türkü öldürdüler.Bunun üzerine Kevan valisi Baranovski Erivan belediye reisi A?amalov ve ?revan’da bulunan Nahç?van belediye reisi Caferkulu Han 8 May?sta Nahç?van’a geldiler.Türk ahali Ermenilerin kendilerine tak?nd?klar? tutumu ve yapt?klar? zulmü valiye ?ikayet ettiler.Ancak olaylar?n önlenmesi yönünde bir sonuca varamad?lar.9 May?stan itibaren olaylar yeniden ba?lad?.Ermeniler Müslüman mahallelerini ate? alt?na alm??t?.Küçük çapta da olsa devam eden çarp??malar 27 Kas?ma kadar devam etti.[1]27 Kas?mda bölgedeki Kazaklar ile Ermenilerin i?birli?i yapmas? ile birlikte hadiselerin boyutu de?i?ti.Bilhassa Rus Kazaklar? taraf?ndan Müslümanlar katledilmeye,ev ve i? yerleri y?k?lmaya ba?land?.Nahç?van ?ehrindeki büyük pazar Kazaklar taraf?ndan tamamen yak?ld?.Ama Müslümanlar?n buna kar?? koyacak gücü yok idi.Olaylar bir süre böyle devam etti ve neticede merkezi hükümet taraf?ndan 1906’da kontrol alt?na al?nd?.[2]
Çarl???n zulmüne kar?? 20.yüzy?l?n ba??nda Rusya imparatorlu?unun de?i?ik bölgelerde yer yer kendini hissettiren tepkiler ne yaz?k ki Nahç?van ve di?er Azerbaycan topraklar?nda sergilenemedi.Çünkü bu bölge Türkleri Rus idaresince desteklenen ve k??k?rt?lan Ermenilerle mücadele etmek zorunda kald?lar.Rusya’da 1917 ?ubat ve Ekim aylar?nda ortaya ç?kan ihtilaller Kafkaslarda da dengelerin de?i?mesine neden oldu.Çarl?k Rusya’n?n y?k?lmas? Osmanl? devletinin kaybetti?i topraklar? yeniden ele geçirmesine vesile oldu?u gibi Kafkaslarda da bir tak?m askeri ve siyasi olu?umlara neden olmu?tu.Bölgedeki çe?itli milletler ba??ms?zl?klar?n? elde edebilmek hususunda harekete geçmi?ler.Ancak Azerbaycan Türkleri,Gürcüler ve Ermeniler bir taraftan siyasi olu?um etraf?nda birle?meye çal???rken,di?er taraftan Güney Kafkasya’daki miras? payla?mak hususunda da birbirleriyle kanl? bir mücadeleye ba?lam??lard?.Say?lar?n?n bölgede çok az olmas?na kar??n Ruslar?n deste?ini alan ve toprak miras?ndan aslan pay?n? koparmak isteyen Ermeniler hiç ku?kusuz kanl? mücadelenin ba? aktörleri idi.Do?u Anadolu’da oldu?u gibi Sürmeli,Nahç?van,Erivan,Zengevur ve Karaba?’da ya?ayan Türk ahali de Ermeni çeteleri ile ba? ba?a kalm??t?.Bölgeden ac? feryatlar yükseliyordu.Ar?iv belgelerinin verdi?i bilgiye göre 1917 y?l?nda Nahç?van ve Serur Derele?ez kazalar?nda tahmini olarak 170 bin Azeri Türkü,70000 Ermeni ya?am??t?r.[3]Bölgede Ermenilerin bu nispette ya?amalar? Ruslar?n onlar? uzun bir süre içerisinde ?ran’dan Nahç?van’a tahliye siyasetinin sonucu olmu?tur.Bu yüzden 1905’de ba? gösteren daveti devam ettirerek f?rsat bulduklar?nda Rusya’n?n deste?i ile kendilerinin bölgenin as?l sahibi olmas? konusunda ideolojik temeller haz?rlamaya giri?mi?tiler.Rasgele de?ildir ki henüz 1917 y?l?nda Nahç?van bölgesinde oturan Ermeniler ayr?mc?l?k eylemlerine ba?vurmu?, Yamhana,Tumbul,Karahanbeyli köylerinin Ermeni ahalisi bu arazilerin özel köy cemiyetleri gibi ayr?lmalar? hakk?nda karar alm??t?rlar.[4]
?unu da belirtelim ki Bol?eviklerin milletlerin e?it haklar? hakk?nda doland?r?c? siyasetin,1917 y?l?n?n Aral?k ay?nda Lenin’in Ermeni planlar?n?n gerçekle?mesine ortam yaratan tedbirleri Saumyan’?n Kafkasya’n?n ola?anüstü komiseri tayin olunmas? onlar? daha da faalle?tirdi.Rus askerlerinin bölgeden çekilmesiyle Nahç?van ahalisi kaderleriyle ba?ba?a kalm??t?r. Öte yandan ?ran’dan dönen Rus askerleri de tüm silahlar?n? Ermenilere b?rakm??t?lar.Bu yüzden ilk zamanlar üstünlük Ermenilerin taraf?ndayd?.Bu f?rsattan yararlanarak onlar Eznebürt köyüne sald?r?p 129 kad?n ve çocu?u(1918 ?ubat?n sonlar?) katlettiler.[5]Bu olay iki toplum aras?ndaki ili?kileri daha da gerginle?tirdi.Mart ay?nda bölgede Ermenilerin giri?imi ile sava? ba?lad?.Ermenilere d??ar?dan silah yard?m? artt?r?ld?ktan sonra onlar var güçleriyle taarruza ba?lad?lar.Osmanl? Türkleri gelene kadar devam edilen bu sava?ta Ermenilerin muntazam askerleri taraf?ndan Nahç?van bölgesindeki Müslüman köylerinin ço?unlu?u yak?larak ahalisi katledilmi?tir.Ama buna ra?men Müslüman ahaliyi teslim almada ve mukavemeti k?rmada ba?ar?l? olamad?lar.Çünkü Türkler geçte olsa bir te?kilat yapmaya ve silahlanmaya ba?lam??lard?.
Ermenilerin Azerbaycan topraklar?na tacizde bulunmas?na Osmanl? Devleti seyirci kalamazd?.Anadolu Türkleri ile ayn? din,ayn? tarih,ayn? kültürü payla?an Azerbaycan Türkleri her zaman karde?lerine güvenmi?tir.Rasgele de?ildir ki,daha 1917 y?l? Kas?m ay?nda Kafkasya Türkleri Musuldaki 6.Ordu Komutanl???ndan yard?m istemi?ler.Bölgedeki Ermeni sald?r?lar?ndan b?km?? Müslüman ahalinin yo?un istekleri üzerine Osmanl? Devleti’nin kurmaylar?nda bölgedeki durum gözlem alt?na al?nm??,geli?meler izlenmekte idi.Bu amaçla önce bölgeye yan?nda bir top yüzba??s? ve bir piyade üste?meni bulunan binba?? Halil Bey gönderildi. ?unu da belirtelim ki Halil Bey ve onun ekibi görevlerini Nahç?van’da k?sa kesintilerle olsa bile 1920 y?l?n?n yaz?na kadar sürdürmü?tür.Tekirda?’l? olan Halil Bey Nahç?van’?n nüfuzlu ki?ilerinden Mehmet Ali Bey’in k?z? ile evlenmi?tir.Halil Bey yüzba?? Hüsnü Bey arac?l???yla Nahc?van’daki askeri te?kilatlanmay? düzenlemekte ve yerli kuvvetlerin sava? haz?rl???n? yükseltmekle u?ra??yordu.Hüsnü Bey Nahç?van merkezde topçu te?kilat? yaratt?.K?sa bir süre sonra yani 5 Haziran 1918’de Antranik ve onun çetesi Nahç?van ve Güney Azerbaycan’a inip orada ?ngiliz kuvvetleri ile birle?mek ve Türklere kar?? sava?mak amac? ile Gökçe göl k?y?s?nda bulunan Yelenoka köyünde ?ah taht? ?erur güzergah? ile Nahç?vana do?ru hareket ettiler.20 Haziran’da Nahç?van'a ula?an Antranik liderli?indeki Ermeni kuvvetleri 4000 piyade,100 süvari,6 toptan ibaret idi.O,3000 kadar piyade ve 700 süvari ile kar??na ç?kan engelleri defederek Hoy’a geldi.24 Haziran’da Hoy’un 3 Km. Güneyinde 4.kolorduya ba?l? 12.piyade tümeni ile Ermeniler aras?nda ba?layan sava?ta Türkler ba?ar?l? oldular.[6]
Türk ordusundan bu a??r darbeyi yiyen Antranik ac?y? Nahç?van ordular?n masum insanlar?ndan ç?karmak istedi Yayc? köyün Müslümanlar? Antranikin kuvvetleri taraf?ndan muhasara olundular.Silahs?z ahali ?ran’a geçmek için Aras nehrine do?ru çekilmek istedi.Ama Ermeniler hücum ederek bine yak?n kad?n,çocuk,ihtiyar? katlettiler.Ölenler o kadar çok idi ki onlar? defnetmeye adam bulunamad?.[7]Yayc? katliam?ndan sonra bölge Ermenileri Antranik kuvvetleriyle beraber Müslüman köylerine sald?r?lar?n? devam ettirdiler.Binba?? Halil Bey Antranikin mezalim yapa yapa Nahç?van merkeze yakla?mas? üzerine 9.ordu kumandanl???na,o da ?ark ordular? grubu kumandanl???na Nahç?vandaki Antranik kuvvetlerini say?s?n?,Ermeni ahalinin silahland???n?,Müslümanlar?n katledildi?ini bildirmi?,çare olarak 2.Kafkas tümeninin bölgeye sevkini münasip görmü?ler.[8]
Türk ordusunun Nahc?van’a yakla?makta oldu?unu iyice anlayan,buna kar?? bölgeyi onlara kapt?rmadan Rusya’n?n hakimiyetine sokarak buray? kendi kontrolünde tutmak isteyen Antranik bu amaçla ?aumyan’a müracaat etti.Bu müracaat?nda o Nahc?van’da Sovyet Hükümetini kurdu?unu haber veriyordu.?aumyan’da 17 Temmuz 1918 de bu haberi Lenin ve Stalin’e iletmi? ayn? zamanda ona cevap yazm??t?.
17 Temmuz’da Antranik’in çeteleri Nahc?van ?ehrinin 15 kilometre uza??nda bulunan Nehren köyüne sald?r?ya geçtiler.Sava?a iyice haz?rlanm?? Nehren ahalisi bu hücumlara ba?ar?yla kar?? koydular.Antranik kuvvetleri geri çekilmeye mecbur kalarak Nahç?van çay? civar?nda mevzilendiler.Müslümanlar?n silahlar?n? teslim etmesi konusunda Antranikin teklifi kabul edilmedi?i zaman Ermeni hücumu ba?lad?.?ehir tam bir sava? alan?na dönmü?tü.Sava??n en k?zg?n anlar?nda 2.Kafkas Tümeni Nahç?vanl?lar?n imdad?na yeti?ti ve 20 Temmuzda Ermeniler ma?lup edilip çekilmeye mecbur edilerek Nahç?van’a girildi.Ma?lup edilen dü?man kuvvetleri ?ehirde 4 makineli tüfek,1 top ve bir çok silah ve ganimet b?rakm??t?lar.Türk kuvvetleri önünde tutunamayan Antranik çetesi önce Gorus,sonra Sisyan’a gitti.Sonra Karaba?’a çekildi.
Nahc?van havalisinin Türk kuvvetlerinin eline geçmesi ile birlikte bölge insan? Ermeni zulmünden kurtar?lm??,Gümrü-Culfa demiryolu tamamen kontrol alt?na al?nm??,Batum antla?mas?n?n prensipleri fiilen yerine getirilmi?ti.
1918 Y?l?n?n 1 A?ustos’unda Osmanl? ?mparatorlu?unda kolordular?n te?kili ve cephede yap?lan de?i?ikliklerle alakadar olarak Nahç?van ve Tebriz bölgelerini savunmas? Kaz?m Karabekir Pa?a’n?n komutas?ndaki 1.Kafkas Kolordusuna b?rak?ld?.Bu yüzden Pa?a 7 A?ustos’ta Nahç?van’a ula?t? ve orada karargah?n? kurdu.Kafkas kolordusunun geri kalan askeri birlikleri kumandanl???n tespit etti?i yerlere yerle?iyordu.Kaz?m Karabekir Pa?a Nahc?van’la Azerbaycan aras?nda engel te?kil eden ve Ermeni çetelerinin kontrolünde olan Zengezur’u al?p Türk Dünyas? aras?nda fiili irtibat? kurmak istiyordu.Ancak teklifleri kabul edilmeyince Tebriz’e gitme konusu kesinle?ti.1 Eylül’de bu do?rultuda Nahç?van’dan yola koyuldu.Nahç?van’da Türk askeri birliklerinin yerle?tirilmesiyle birlikte Zengezur ve onun etraf?ndaki Ermeni silahl? kuvvetlerinin Nahç?van’a sokulmalar?n?n,sald?r?lar?n?n kar??s? kesildi.
Türk kuvvetleri Nahç?van bölgesini dü?man kuvvetlerinden temizledikten sonra Halil Bey bölgenin general Gubernabtoru tayin edilmi?ti.Ama k?sa bir aradan sonra yeniden Nahç?van Milli Komitesi ve onun silahl? birlikleri berbat olmu?tu.Osmanl? Devleti Nahç?van’da güçlü ve istikrarl? yerel hakimiyetin yerle?mesine e?ilim göstermeye ba?lam??t?r.Amaç bu idi ki,Ta?naklar?n hücumuna dayanabilen bir hakimiyet kurulsun.Böylece 1918 y?l? Kas?m ba?lar?na kadar bölgede durum sakin idi.
Osmanl? ordusu 1918 y?l? 30 Ekimde Mondros Mütarekesinin zorunlu ?ekilde imzalanmas?na müteakip feth etti?i bölgeleri terk etmek zorunda kald?.Nahçivan bölgesinin tahliyesinin ancak Aral?k ay? ba?lar?nda son bulaca?? anla??l?yordu.Böylece Aral?ktan itibaren Nahç?van? ve kontrolündeki di?er bölgeleri tahliye etmeye ba?layan 9.Kafkas Tümeni 2 Aral?k 1918,de Ka??zman üzerinden Sar?kam??’a gitti.
Türk Askeri’nin bölgeyi tahliyesinden sonra Nahçivan’?n arazi ve ahalisinin kaderi için tehlike olu?maya ba?lad?.Bu ortamda bölgenin Müslüman Türk liderleri mecburen yerel nitelikli bir siyasi devlet müessesesi olu?turmaya karar verdiler.
Yakla?makta olan Ermeni tehlikesini aradan kald?rmak için Türk askeri makamlar?n?n bilhassa yard?mlar? ile bölgenin yerli ahalisi Aras Türk Cumhuriyetini yaratt?lar.Kamerlide kurulan ve az sonra merkezi Nahçivan ?ehrine tahliye edilen bu hükümetin s?n?rlar? içinde üç kilisenin bir k?sm? Serdararabad,Uluhanl?,Kamerli,Vedi,Serur,Nahç?van,Ordubad,Mehr? ve Sürmeli bölgeleri yer almaktad?r.Bu devlet kurumu bölge ahalisinin emniyeti için aseri te?kilatlanmaya çok önem vermek zorunda idi.Ama Ermeni tehlikesi,sald?r?lar? an meselesi idi.Böyle ki,onlar 14 Aral?kta genel taarruza geçtiler.Ermeniler Dehne bo?az?n? geçip Nora?en merkeze yakla?t?kça A.T. Hükümeti nüfuzunu kaybetmeye ba?lad?.Bu yüzden 1919 Mart?nda Aras Türk Hükümeti tamamen y?k?ld?.Bu devlet kurumu bölge kuvvetlerinin Ermenilere kar?? birle?tirilmesinde,bölgenin Ermenilerin kontrolüne geçmesinin önlenmesinde önemli rol oynad?.
Yukar?da belirtildi?i gibi 17 Kas?m 1918,de Bakü ihtilaf devletleri ad?na ?ngilizlerin kontrolü alt?na al?nm??t?.Nahç?van da bu Ermeni yanl?s? ?ngiliz komutas?na tabi idi.Böylece 19 Ocak 1919 da Laughton yarbay rütbesi ile Nahç?van bölgesine askeri vali tayin edildi.Valinin Nahçivan da 150 civar?nda askeri bulunmakta idi.Nisan ay? ba?lar?nda askeri vali görevini Yarbay John Simpson devrald?,?ngilizler Ermeni yanl?s? olmas?na ra?men ilk zamanlar Ermeniler ve Müslüman Türkler aras?nda e?it davrand?klar? izlenimi sergilemekte idiler.Sonralar ?ngiliz siyasetinin asl? ortaya ç?kt?.?ngilizler bölgeyi Ermeni yönetimine b?rakmak için haz?rl?k yapmaya giri?tiler.Bu amaçla silahlar?n b?rak?lmas?,Nahç?van da bulunan Osmanl? vatanda?lar?n?n bir gün içinde valili?e gelmeleri emredildi.
3 May?s’ta Dro ve General Davie imzalar? ile bir beyanname yay?nland?.Orada aç?kça belirtiliyordu ki bu bölge Ermenistan devletine ba?lanm??t?r ve halk?n bu emre kar?? tav?r sergilemek yetkisi ve hakk? yoktur.Burada Nahç?van halk?n?n emre uymas? önemle vurgulanm??t?r.[9]5 May?s’ta general Davie Nahç?van’a geldi.Tren istasyonundan otomobil ile beraberindekiler ile birlikte misafir edilece?i Behram Han?n evine gitti.Burada milli ?ura üyeleri ile Davie aras?nda görü?me yap?ld?.Ahaliye, Davie hakk?nda bilgi verildi:Beyannamenin içeri?i do?rudur.3 May?s’tan itibaren Nahç?van,?erur ve Ordubad’?n ?slam ahalisi geçici olarak Ermenistan vatanda?? olmu?tur.Ermenistan’a itaat etmeyenler bize itaat etmiyorlar demektir.Davie bir an önce Ermeni Hükümeti’nin Nahç?van’a gelerek yönetimi devralaca??n? söyledi.Nahç?van ahalisi büyük hayal k?r?kl???na u?rad?.
13 May?sta mahalli vekillerin toplant?s? yap?l?p milli ?ura la?vedilerek yerine milli komite te?kil edildi.Alikulu Ali? Bey ba?kan,di?er üyeler Mirza Nesrullah Emirov,Kerbalai Abbas Bayramov,Haydarkulu Bey Muradaliyev ve Kabla Muhtar Nehremi’den olu?makta idi.14 May?sta Nahç?van demiryolu istasyonunda General Davie,Hatisyan ve Var?amyan ile Müslüman ileri gelenleri aras?nda k?sa bir görü?me yap?ld?.Görü?menin ard?ndan Culfa’ya geçen heyet burada incelemeler yapt?ktan sonra Nahç?van’a döndü.15 May?s tarihinde milli komite binas?nda bu heyetinde kat?ld??? toplant? yap?ld?.?lk konu?maya Davie ba?lad?,sonra Hatisyan konu?ma yapt?.Hatisyan kendilerinin Nahç?van’da hakimiyet kurmak istemediklerini,?ngiliz makamlar?n?n emri üzerine buraya geldiklerini söyledi.Temsilciler kesin itirazda bulundular.Davie ve Hatisyan ahali ile görü?mek için d??ar?ya ç?kt?lar.Davie halka dönerek“cemaat bu tarihten itibaren Ermeniler size hakimdir.Valiler de geldi.Herkes ona itaat etmelidir. Onu tan?mayan ve itaat etmeyenler,Ermeni hükümetini tan?m?yorlar demektir.Onlar?n hakimiyetine girmek istemeyen bizim dü?manlar?m?z kabul olunacakt?r”dedi.Fakat halk?n tepkileri bir i?e yaramam??t?.Böylece ?ngilizler ilk görevlerini bitirmi? oldular.Bir kaç gün sonra Ermeni birlikleri ve muhacirler Nahc?van’a ak?tmaya ba?lad?lar.[10]Bölgeyi Ermenilere teslim eden ?ngilizler yarbay Simpson ve birlik karargah? 1 Haziranda Nahç?van’? terkettiler.
Ermeni birlikleri Nahç?van’a gelene kadar durum sakin idi,yönetim görevlileri ahaliye yumu?ak muamele yap?yorlard?. Askerler geldikten sonra durum de?i?ti.Ahaliye silahlar?n teslim edilmesi konusunda emir verildi.Askerler bunu bahane ederek köylere sald?r?yor,suçsuz insanlar? katl ediyorlard?.Devrin kaynaklar?n?n verdi?i bilgilere göre Ermeniler Nahç?van bölgesinde katliamlara uzun süre devam etmi?ler.Nahç?van ve ?erur havalisindeki 45 köy Ermeni askerlerinin tecavüzüne u?ram??,demiryolu güzergah?na yak?n bölgeler z?rhl? vagonlarla ate? alt?na al?nm??,ahalisi mahvedilmi?ti.Müslümanlar taraf?ndan yakalanan Ermeniler Nahç?van havalisinde bir tek Türk kalmay?ncaya kadar katliamlar?n devam ettirilmesi veya bütün Müslümanlar?n Aras nehrine dökülmesi hususunda amirlerinin karar ald???n? ifade etmi?lerdir.[11]
Azarbeycan hükümeti Han Tekinski arac?l??? ile devaml? ?ekilde Nahç?van hakk?nda bilgi al?yor,mümkün oldu?u kadar yard?m yapmaya çaba gösteriyordu.Ayn? zamanda Nahç?van ileri gelenleri Osmanl? devleti hükümet makamlar? ile ili?ki kurmu?, dertlerini onlara anlatmaya ba?lam??lard?.Türk makamlar? Nahç?vandaki Ermeni mezalimi ile ilgili telgraflar? s?k? ?ekilde incelemekte idiler.
Temmuz ay? ba?lar?nda Ermeni zulmüne kar?? Vedibasar’da ba?layan çarp??malar Nahç?vana da etkilemeye ba?lam??t?.20 Temmuzda art?k Nahç?van’da çarp??malar geni?lemektedir.Yerli bir kad?nla evlenmi? Osmanl? Türkünü Ermeniler hapse atm?? sonra da öldürmü?ler.Bunun üzerine Türkün kay?npederi de idare önüne giderek iki Ermeni askerini vurmu?tu.Bu vesile ile Ermeni askerleri Müslüman ahali üzerine hücuma geçmi?ler.Sabah çarp??ma yeniden k?z??t?.Ermeniler Müslüman mahallelerini topa tutmu?tu.Buna kar??l?k veren Müslümanlar istasyonu basarak ele geçirmi? ve trenleri ya?malam??lard?.Bu s?rada Nehrem köyünde Kerbelay? Hac? Muhtar Cafer Ali o?lunun kumandas?nda 200 kadar süvari ve piyade ?ehir ahalisine yard?ma geldiler.Ermeni taarruzunun kar??s? al?nd?,onlar hayli zayiat verdi.Nahç?vandaki Ermeni kuvvetlerine yard?n için gelen 400 ki?ilik Ermeni birli?inin kar??s?n? K?z?lbo?az yönünden Cehrililer kar??s?na keserek onlar? da??tt?lar.
Art?k Nahç?vanda bulunan Ermeni kuvvetleri oldukça zor durumda kalm??t?.24 Temmuz günü Ermeni kuvvetleri bütün gücü ile ?ehre hücum ederek ak?am karanl???ndan yararlanarak Eznebürt üzerinden Almal?’ya oradan da Novo Bayazit’e do?ru çekildi.
Nahç?van eski kumandan? Halil Bey Kaz?m Karabekir Pa?a taraf?ndan görevlendirilerek 17-18 Temmuzda Beyaz?t’tan s?n?r? geçerek 19-20 Temmuzda Yenice’ye varm??t?.Halil beyin maiyetinde bulunan üste?men Halil ?brahim efendi 21 Temmuzda ?ahtaht? ahalisi ile istasyonda bulunan Ermeni kuvvetlerine hücum etti.40 kadar Ermeni askeri öldürüldü.23 Temmuzda üste?men Naci kumandas?nda gönderilen kuvvetler Dehne bo?az?n? ele geçirdiler.23 Temmuz sabah? bununla ayn? günde Halil Bey kumandas?ndaki 5000 ki?ilik bir kuvvet Yenice istasyonuyla Nore?en’de bulunan Albay Karake?i?of’un kuvvetlerine taarruza geçti.Ermeni güçlerini yenilgiye u?ratt?.Ertesi günü Hanl?klar köyü sava?s?z teslim oldu.Burada 217 asker ve 7 subay esir edildi.600 tüfek ele geçirildi. Böylece Halil beyin kumandas?ndaki kuvvetler Kurtkap?s? ve Sederek etraf?ndaki Ermeni güçlerini büyük bir bozguna u?ratt?. Culfa ve Ordubad bölgesinde de ?iddetli çarp??malar olmu?,Ermeni direni?i k?r?lm??,onlar muntazam bir ?ekilde bölgeyi terk etmeye ba?lam??lard?r.[12]
Art?k Ermeni kuvvetleri bölgeden tamamen at?lm??t?.Eskiden oldu?u gibi Milli ?ura hükümetleri olu?turulmaya ba?lanm??t?.[13] Nahç?van yeniden ba??ms?zl???na kavu?mu?tu.Azerbeycan temsilcisi Samet bey Cemilinski Nahç?van’?n valisi,Halil bey genel kumandan Kelbali Han onun yard?mc?s? tayin edilmi?ti.Amerikan yetkilileri bölgedeki durumdan yararlanmaya çal??t?lar,burada bir Amerika valili?i olu?turmaya haz?rland?lar.Uzun tart??malar sonucunda Albay Haskell’in bask?s? alt?nda Azerbeycan ve Ermenistan aras?nda 4 Ekimde mutabakata var?lm?? ve Nahç?van-?erur-Derele?es kazalar? tarafs?z bölge olarak Amerikan valili?inin olu?turulmas? haz?rl???na ba?land?.Amerikan temsilcileri Azebeycan’a yard?m ad? ile gelmesine ra?men Kafkasya’da bir üst elde etmek maksad? gütmekte idi.Bu plan? haz?rlayan Albay Haskell onun uygulanmas? için hareket etmi?ti.Tarafs?z sahay? olu?turma i?i için ABD ordusunda Albay Edmunt Daley vali atanm??,bu i?in gerçekle?tirilmesi için albay James Rhea görevlendirilmi?ti.24 Ekimde bir heyetle Nahç?van’a do?ru harekete geçti.Albay Daley,Halil beyinde teklif etti?i gibi Nahç?vanda müttefik Yüksek komiserinin temsilcisi olarak bulunacakt?.Albay Rhea Daley’i Nahç?vanda b?rak?p 28 Ekimde Erivan’a döndü.Bir kere ?ngilizlere aldanm?? Nahç?van Türk ahalisi art?k Amerikan’lara güvenmiyordu.Bu yüzden Haskell’in plan? gerçekle?medi.Albay Daley Nahç?van’da bulundu?u süre içerisinde ?ngiliz,Hindistan telgraf hatt?n? tamir ettirmi? ve mültecilere de küçük bir yard?mda bulunmu?tu.1920 y?l?n?n Ocak ay?nda maiyetiyle birlikte bölgeyi terk etmi?ti.Böylece Nahç?van’da Amerikan varl??? ve siyaseti sona ermi?ti.
1919 y?l?n?n sonlar?ndan itibaren Türkiye’nin Nahç?van bölgesine askeri ve siyasi yard?m? yeniden artt?r?lmaya ba?land?. Mustafa Kemal Pa?a’n?n talimat?yla Azerbeycan’da bulunan Halil Pa?a’n?n bilhassa görevi Anadolu ile Azerbeycan’? birle?tiren stratejik koridorun,yeni Nahç?van ve Zangezurun güvenli?ini sa?lamaktan olu?uyordu.Halil Pa?an?n Ordubad’a Ermenilerin Zangezur taraftan sald?r?s?n?n kar??s?n?n al?nmas?nda önemli rolü oldu.Çünkü Ermeniler Zangezur’da Okcu ve G??? derelerinde 25-40 köyü y?kt?ktan sonra Ordubat üzerine yürümek,Ermenilerin oturdu?u E?lis köyü ile birle?mek ve Nahç?van’? ele geçirmek niyetindeydiler.?unu da belirtelim ki 1920 y?l? ba?lar?nda Türkiye’nin Nahç?van bölgesine gösterdi?i dikkat ve himaye daha da kuvvetlendi.Bu Ermenilerin Nahç?van’? ele geçirme çabas?n? önlemek,ayn? zamanda Anadolu milli mücadelesine ihtilaf devletlerinin bu istikametten olu?turacaklar? tehlikeyi ortadan kald?rmak amac? ta??makta idi.
Bu amaçla askeri talimat uyar?nca Binba?? Ali Timur Bey zay?f mevcutlu bir müfreze ile Mart-Nisan aylar?nda Nahç?van’a ula?t?.Bir tak?m savunma tedbirleri haz?rland?.Bu devirde Azerbeycan Cumhuriyetinin ordusu Zengezur’da Ermeni kuvvetlerine kar?? operasyon uygulamakta idi.
Bu aç?dan böyle bir ortamda Türkiye’nin bölgeye asker sevk etmesinin de bölge insan?n? her yönden desteklemesinin büyük bir öneme sahip oldu?u mühim bir gerçektir.Bu Mart ay?nda özellikle ?erur ve Ordubad’da Ermeni kuvvetlere a??r darbeler vurulmas?nda etkili olmu?tur.Biraz sonra bölgeye Binba?? Veysel Beyi de gönderdiler.Binba?? Halil beyin bölgeden ayr?lmas? ile 1920 y?l?n?n Temmuz ay? ba?lar?nda Binba?? Ali Timur bey Nahç?van havalisi kumandan?,Binba?? Veysel Bey Nahç?van ahalisi müfetti?i idi.[14]
?unu da belirtelim ki bir dönemde Nahç?van bölgesinde ?ran’?n da kendi ç?karlar? vard?.Böyle ki ?ran Azerbaycan Cumhuriyetine kar?? arazi iddias? ileri sürüp Nahç?van bölgesine sahip ç?kma bu olmad??? zaman bölgenin Ermenilerin eline geçmesine çaba gösteriyordu.Mesela,resmi Tahran ?ngiliz ve Ermenilerin tahriki ile Nahç?van ve onun çevresinden 60.000 den fazla ahalinin ?ran’a tahliyesine bununla da bölgeyi zay?f duruma dü?ürmek ve Da?naklar?n planlar?n?n gerçekle?mesi için ortam sa?lamaya e?ilim göstermede idi.
Bakü’de 1920 y?l?n?n 28 nisan?nda Bol?eviklerin hakimiyeti ele geçirmesi ile birlikte Azerbeycan Cumhuriyeti ordusunun da??lmas? Zengezurda Ermeni çetelerinin elini kolunu açt?.Onlar bölgede faalle?tiler.?erurun birkaç köylerini i?gal ettiler. Veysel Bey Ermeni kuvvetlerinin bölgeden ç?kar?lmas? için çok çaba sarf etti.Bu i? de ona milis kumandan? Habib Bey Selimof çok yard?mda bulundu.Ama art?k Temmuzun ba?lar?nda Ermeni birlikleri ?erur kazas?n? ve ?ahtaht? istasyonunu ele geçirebildiler.?erurun ahalisi Güney Azerbeycan’a ve Nahç?van’a kaçmak zorunda kald? mülteciye döndüler.Kaynaklar?n verdi?i bilgiye göre bu devirde Dereleyezde 74,?erur ve ?ahtaht? bölgelerinde 76 Müslüman köyü yak?lm??,?erur ilçesinde 810 hasta yata??nda mahvedilmi?,144 kad?n esir götürülmü?,topçu ate?inden 72 ki?i mahvolmu? 150 ya?l? ve kad?n öldürülmü?tü.?ahtaht?’da ise 3 kad?n götürülmü?,35 çocuk,14 ya?l?,8 ihtiyar kad?n ve 9 hasta öldürülmü?tü.[15]Yukar?da belirtti?imiz gibi bu devirde Türkiye’nin genel amac? bölgenin Ermeni i?galinden kurtarmaktan ibaret olmu?tur.Art?k bu amaçla Cavit Bey’in kumandas?nda 3000 ki?ilik Türk birli?i Temmuzun ikisinde Nahç?van-?ahtaht? bölgesine girdiler.Beyaz?t tümenin temsilcileri 7 Temmuzda 2. Rus ordusunun Gorus’daki sahra tümenini karargah?na getirerek ?revan’dan Nahç?van üzerine yürüyen Ermenilere kar?? birlikte operasyon düzenlemek amac?yla Rusya k?rm?z? birliklerinin bir an önce Nahç?van Ordubat hatt?na ilerlemesini istirham ettiler. Hatta merkezden Türk’lerin bu tür tekliflerine olumlu bakmakta idiler.?unu da belirtelim ki bu zamanda bölgenin iç durumu gergin ve çeli?kiliydi.Azerbaycan’?n ba??ms?zl???n?n taraftarlar? ile Rusya Sovyet’e e?ilim gösteren güçler ars?nda kar?? durma gün geçtikçe keskinle?iyordu.2.Rus ordusunun bölge s?n?rlar?na yakla?mas? Rusya Sovyet e?ilimli güçleri daha da faalle?tirdi.Bölgede ideolojik haz?rl?klar Ruslara ra?bet olu?turulduktan sonra 2.ordu birlikleri,yani 28.At?c? tümeninin 1. Süvari alay? Gorus,?ahbuz ve Cehri’den geçerek 28 Temmuzda Nahç?van ?ehrine girdi.Ayn? gün Bekta?o ve Kadimo,Mahmutbeyov vs. olu?an Nahç?van ink?lap komitesi onun yüksek hakimiyet organ? ilan olundu.Nahç?vanda Sovyet hakimiyeti ilan olunmas?na ra?men ?erur ve Ordubat’da Ermeni ordusunun vah?ilikleri devam etmekte idi.Azerbaycan Hükümeti’nin ?srarl? talepleri sonucunda 2. ordu birlikleri harekete geçti ve 18 Eylülde Ordubat ?ehrini,ekimin ba?lar?nda ise tüm Ordubat kazas?n? Ermeni Ta?nak kuvvetlerinden temizlediler.?erur kazas? da Aral?k’?n ba?lar?nda Ta?naklardan temizlendi.Böylece Nahç?van bölgesi tamamen Rus ordusu taraf?ndan i?gal olundu.Bu vesile ile Nahç?vanla ilgili siyasi ve diplomatik çeki?melerin yeni a?amas? ba?lam?? oldu.
[1]?smail Hac?yev.Ebülfez Amano?lu.Tarihte ve Günümüzde Nahç?van,Ankara,1998,s.37.
[2]Memmet Seyyit Ordubadi.Kanl? Y?llar,Bakü,1991.
[3]Bkz.?smail Musayev.Azerbaycan?n ve Zengezur bölgelerinde siyasi vaziyet ve harici devletlerin siyaseti.Bakü.1996,s.33.
[4]?smail Musayev.A.g.e.,s.38.
[5]Ebulfez Amano?lu.1919’da Nahç?van’da Ermeni Zulmü.‘Tarihi Gerçekler ve Ermeni”Konulu U?uslararas? I?d?r Sempozyumu,24-27 1995 Nisan.Ankara,1997,s.163.
[6]?brahim Ethem Atnur.Osmanl? Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahç?van.Doktora Tezi,1996,s.21.
[7]Mirzaba??r Aliyev.Kanl? Günlerimiz.Bakü,1992,s.40.
[8]?brahim Ethem Atnur.A.g.e.,s.38.
[9]?brahim Ethem Atnur,A.g.e.,s.165,166.
[10]?brahim Ethem Atnur,A.g.e.,s.173-175.
[11]?brahim Ethem Atnur,A.g.e.,s.194.
[12]?brahim Ethem Atnur,A.g.e.,s.206-212.
[13]Kaz?m Karabekir.?stiklal Harbimiz,?stanbul,1998,s.391.
[14]?brahim Ethem Atnur.A.g.e.,s.298.
[15]?smail Musayev.A.g.e.,s.248.
| ||----------------------|
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt
| « Geri|

