Bîr ihtiyacın giderilmesi veya arzulanan bir hususun yerine gelmesi için kılınan namaz.
Sözlükte "ihtiyaç duyulan şey" anlamına gelen hacet kelimesi Kur'ân-i Kerîm'-de bu anlamda üç âyette geçmekt349, ay-rıca tekil ve çoğul (hâcât, havâic) olarak hadislerde de yer almaktadır.350
Dört Sünnî mezhebe ve Ca'feriler'e göre müstehap olan hacet namazının meşruiyetine dair şu hadis zikredilmektedir: "Kimin Allah tarafından veya hemcinsi olan biri tarafından giderilecek bir ihtiyacı varsa usulüne uygun abdest alıp iki rek'at namaz kılsın, arkasından Allah'a hamdedip Peygamber'e salavat getirsin ve şöyle desin: Halım ve kerîm olan Allah'tan başka ilâh yoktur. Büyük arşın rabbi olan Allah'ı yüceltir, âlemlerin rab-bi olan Allah'a hamdederim. Senden rahmetine ve affına ulaştıracak davranışlarda bulunmayı, her türlü İyiliği elde etmeyi, her türlü günahtan salim olmayı diliyorum. Bende bağışlamadığın günah, gidermediğin keder ve karşılamadığın rızâna uygun bir ihtiyaç bırakma, ey merhametlilerin en merhametlisi olan Allah!".351 Ayrıca Resûl-i Ekrem, yanına gelerek kör olan gözlerinin açılması için dua etmesini isteyen birine usulüne uygun abdest almasını ve iki rek'at namaz kılıp şöyle dua etmesini söylemiştir: "Allahım! Rahmet peygamberi Mu-hammed vasıtasıyla senden diliyor ve sana yöneliyorum. Yâ Muhammedi Bu ihtiyacımın giderilmesi için seninle rabbime yöneldim. Allahım, onun hakkımdaki şefaatini kabul et!".352
Tirmizî, yukarıdaki birinci hadisi naklettikten sonra rivayetin "garîb" olduğunu ve isnadına yönelik tenkitler bulunduğunu kaydeder. Tirmizî şârihi Ebû Bekir İbnü'l-Arabî ise hadisin zayıf kabul edildiğini belirterek Allah'tan bir şey talep edecek kimsenin onu doğrudan isteyebileceğini ifade etmiş, ancak talepten önce sadaka vermesini ve tövbe etmesini ögütlemiştir.353
Hacet namazı için delil gösterilen ikinci hadisin Tirmizî rivayetinde namaz kılma kaydı yoktur. Osman b. Huneyf'ten nakledilen ve Tirmizî'nin "hasen-sahih-garîb" olarak değerlendirdiği bu rivayete göre Hz. Peygamber, kendisine gelen âmâ sahâbîye usulüne uygun abdest alıp dua etmesini öğütlemiş. fakat bunun yanında herhangi bir namazdan söz etmemiştir.
Bu rivayetler yanında diğer farklı bazı rivayetleri de354 esas alan mezhepler, hacet namazının meşruiyetini kabul etmiş, ancak kaç rek'at kılınacağı hususunda değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu namaz Hanefîler'e göre dört. Mâliki, Hanbelî ve Ca'ferîler'e göre iki rek-'attır. Şafiî mezhebindeki meşhur görüşle Hanefî mezhebinde bir görüş de bu yöndedir. İmam GazzâlTye ve Hanefî mezhebindeki başka bir görüşe göre ise hacet namazı on iki rek'at kılınır. Bu namaz mekruh vakitler dışında her zaman kılı-nabilir. Namazdan sonra hacet duası okunur ve istekler Allah'a arzedilir.
Bibliyografya :
Tehânevî, Keşşaf, !, 867; Wensİnck, el-Muc-cem, "hvc" md.; İbn Mâce, "İkâme", 189; Tir-mizi. "Vitir", 17, "Da'avât", 118; İbn Huzeyme, Sahih (nşr. Muhammed Mustafa el-A'zâmî). Beyrut 1395/1975, II, 225-226; Cezîrî. el-Me-zâhibü't-erbaca,!, 335; Hâkim, el-Müstedrek, 1, 313, 320; Ebû Ca'fer et-Tûsi, en-Nihâye fî mü-cerredî't-fıkh üe'l-fetavâ, Beyrut 1400/1980, s. 142-143; Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, cÂrizatü'l-ah-vezî, Beyrut, ts. (Dârü'l-Kıtâbi I-Arabî), II, 261-262; İbn Kudâme, el-Muğnî, I, 769; Nevevî, el-Mecmû', IV, 55; Heysemî, Mecma'u'z-zeoâ'id, I!, 278-279; İbn Nüceym, el-Eşbâh ue'n-nezâ'ir (nşr. Muhammed Mutî' el-Hânz), Dımaşk 1403/ 1983, I, 124-125; Buhûti. Keşşâfü't-ktnâ\ 1, 443; Bahrânî, el-Hadâ\ku'n-nâdire (nşr. Muhammed Takı el-frevânî). Beyrut 1405/1985, X, 543-544; Derdir, eş-Şerhu'l-kebtr (Desûki Haşiye 'ate'ş-Şerhi'l-kebîr içinde). Kahire 1303, I, 314; Zebîdî. İthâfü's-sâde, III, 470-472; İbn Âbidîn. Reddül-muhtâr(Kahire), II, 28; Mübâ-rekfûrî. Tuhfetü'l-ahuezî (nar Abdurrahman M Osmanl. Kahire 1384-87/1964-67, II, 589-590; X, 22, 33-34; "Şalâtü-J-hâce" Mu.F, XXVII, 211-213.
HACET PENCERESİ
Türbelerin dış cephelerinde ziyaretçilerin önünde Fatiha okuduğu pencere.
"Muvacehe penceresi, niyaz penceresi, dua penceresi" gibi adlarla da anılan İslâm türbe mimarisine ait bu önemli unsura, Hz. Muhammedin türbesi başta olmak üzere, manevî huzurlarında edilecek duaların Allah katında makbul olacağına inanılan din büyükleri ve velîlere ait türbelerde rastlanmaktadır. Türbeyi aydınlatmak ve havalandırmak için düzenlenmiş pencerelerden farklı olarak ziyaretle ilgili özel bir fonksiyonu olan bu pencere birtakım mimari ayrıntılar ve sembolik bazı unsurlarla da donatılmaktadır.
İslâmî mezar yapılarının en eskisi ve en muteberi olan Hz. Peygamberin türbesi, Mescid-i Nebevî ile birlikte tarih boyunca birçok onarım ve tadilât geçirdiği için ilk sekliyle günümüze ulaşmamışsa da burada da cami harimine olduğu gibi dışarıya açılan hacet pencerelerinin bulunduğu tahmin edilebilir. İlk yapıldığında Mescid-i Nebevfnin güneydoğu köşesini teşkil eden türbe-i saadet, daha sonra caminin güney (kıble) ve doğu yönünde genişletilmesi sonucunda dört taraftan harimle kuşatılmıştır. Böylece tamamen mescidin içinde kalan türbenin üç tarafı demir, kıbleye bakan ve "muvacehe" denilen cephesi ise gümüş bir şebeke ile çevrilmiştir.355 Üstü bir kubbe ile örtülü olan (kubbe-i hadrâ) bugünkü türbenin kıbleye bakan cephesinde, aralarında kalın sütunların bulunduğu üç adet sivri kemerli açıklık sıralanmakta, bu açıklıkların alt kesimlerindeki şebekelerin üzerinde ikişer hacet penceresi yer almaktadır. Türbede bulunan Hz. Muhammed ile Ebû Bekir ve Ömer'in kabirlerinin cami hariminden ziyaret edilebilmesi için tasarlanan bu ikili pencere grupları batıdan doğuya doğru "şebeke-i Resûlullah", "şe-beke-i Ebû Bekir" ve "şebeke-i Ömer" olarak adlandırılmıştır. Hz. Peygamber'in kabri tam ortadaki şebeke hizasına rastlar. Günümüzdeki şekliyle Osmanlı barok üslûbunun izlerini taşıyan süsleme ayrıntıları, bu pencerelerin XVIII. yüzyılın ikinci yarısı içinde son şekillerini almış olduklarını göstermektedir. Pencerelerin dikdörtgen açıklıkları, beyzî madalyonlarla süslü gümüş kaplamalı sövelerle kuşatılmış ve küresel topuzu pirinç parmaklıklarla donatılmıştır. Parmaklıkların önünde yer alan şebekeler, istifli sülüsle yazılmış "Yâ Allah - Yâ Muhammed" ibarelerinin yer aldığı dilimli alınlıklarla taçlandırıl-mıştır. Alınlıkların tepelerinde birer alem. yanlarında da aynı dönemin buhurdanlarını andıran birer ayaklı vazo bulunmaktadır. İtinalı bir işçiliğe sahip şebekeler kendi içlerinde üç bölüme ayrılmıştır. Üstteki bölümde, ikili sıralar halinde düzenlenen sekiz adet kartuş içinde karşılıklı olarak istifli sülüsle yazılmış "Lâ ilahe illallâ-hü'1-melikü'l-hakku'l-mübîn" ve "Muham-medün Resûlullah sâdıku'1-va'di'l-emtn" ibareleri bulunmaktadır, Şebekelerin ortalarındaki bölüm, uçları yapraklarla son bulan "C" kıvrımlarının kesişmesinin meydana getirdiği bir kompozisyonu sergiler. Bu bölümde "C kıvrımlarının arasına, ziyaretçilerin türbenin içine bakabilmesi için çelenkli çerçeveleri olan küçük yuvarlak menfezler yerleştirilmiştir. Şebekelerin en alt bölümleri ise bezemesiz pirinç levhalarla kaplıdır. Yalnız kabr-i saadetin tam Önünde yer alan ortadaki çifte hacet penceresinin arasına ince uzun bir şebeke daha yerleştirilmiş, bunun üstüne madenî levha üzerine işlenmiş dokuz sabrlık bir kitabe konulmuştur. Altında dört satır halinde, öbür şebekelerde de yer alan ve yukarıda zikredilen ajurlu ibare bulunur. Bunun da altında zemin seviyesine kadar diğer büyük hacet pencerelerindeki şebekelerin benzeri tezyin! unsurlar taşıyan bir şebeke yer alır. Pencerelerin üzerine, Hz. Muhammed'in Allah katındaki yüce makamını belirten nesih hattıyla yazılarak pirinçten dökülmüş âyetlerin yer aldığı büyük levhalar asılmıştır. Kemerli açıklıkların bu levhaların üzerinde kalan kesimi, nisbeten yakın tarihli olduğu anlaşılan madenî kafeslerle kapatılmıştır. Sütunlarla bu kafeslerin arasında, benzerlerine Sultan Ahmed Camii'nde ve Bursa Muradiye'deki Şehzade Mustafa Türbesi'nde rastlanan, XVI ve XVII. yüzyıllara ait sır altı tekniğinde Osmanlı çini-leriyle kaplı yüzeyler seçilmektedir. Zamanında şebekelerin üzerinde bu çini kaplamanın devam ettiği söylenebilir. Hacet pencerelerini ayıran iri kahverengi sütunların alt kısımları, yaklaşık 2 m. yüksekliğinde damarsız beyaz mermerden kılıflar içine alınmıştır. Barok üslûpta panolar halinde bölünen bu mermer kaplamanın yüzeylerini çerçeveleyen çubuklu taksimatın ortalarına renkli taşlardan kakmalar konulmuştur. Panoların üstünde ikişer ikişer sülüs hattıyla yazılmış Arapça beyitler ihtiva eden levhalar işlenmiştir.
Türbe-i saadette bunların yanı sıra doğu duvarında Osmanlı döneminde yapıldığı bilinen, Mescid-i NebevTnin kapalı olduğu saatlerde gelen ziyaretçiler için düşünülmüş dış hacet pencereleri de bulunmaktadır. Bu pencereler şebekelere bez bağlamak, mum yakmak gibi bâtıl inançlara engel olmak amacıyla Suudî yönetimi tarafından bir duvar çekilerek kapatılmıştır.
Bölgenin Osmanlı idaresinden çıkma-sından sonra Medine'nin Cennetü'l-Baki" mezarlığında medfun bulunan Ehl-i beyt'-ten bazılarıyla ashabın ileri gelenlerine ait türbeler, mimari özellikleri tesbit edilemeden Suudiler tarafından yıktırılmış olduğundan bu yapıların bünyesindeki hacet pencereleri hakkında hemen hiçbir şey bilinmemektedir. Irak'taki önemli zi-yaretgâhlarda {Bağdat'ta İmâm-ı Âzam ve Abdü!kâdir-i Ceylânî, Necefte Hz. Ali, Kerbelâ'da Hz. Hüseyin türbeleri gibi) türbelerin tasarımına ve özellikle süsleme programlarına hâkim olan ihtişam ve zenginlik, altın ve gümüş şebekelerle donatılan hacet pencerelerinde de gözlenmektedir.
İstanbul'daki bazı sahâbîlere atfedilen birkaç türbe dışında Anadolu türbe mimarisinde hacet pencerelerine çoğunlukla velî türbelerinde rastlanmaktadır. Büyük velîler, bir tarikatın ya da tarikat kolunun kurucusu olan pîrler, pîr-i sânîlerle dönemlerinin ileri gelen şeyhlerine ait bu türbelerin hemen hepsi, ya bizzat o velî yahut vefatından sonra onun adına halifelerinden biri tarafından kurulmuş olan bir tarikat yapısı veya külliyesinin bünyesinde yer almaktadır. Örneklerin çoğunda, namazların kılındığı ve tarikat âyinlerinin icra edildiği mekânlarla bütünleştiği gözlenen velî türbeleri tasarımları ve süsle-meleriyle, Irak'ta, İran'da, Türkistan'da ve Hindistan'da bulunan emsallerine oranla çok daha mütevazi yapılardır. Anadolu Türk mimarisinde tarikat yapılarına hâkim olan bu "dervişane sadelik" velî tür-belerindeki hacet pencerelerine de yansımıştır. Nitekim Anadolu'da, İstanbul ve Rumeli'de tesbit edilen çok sayıdaki velî türbesinin hiçbirisinde altın ve gümüş gibi kıymetli madenlerin bolca kullanıldığı gösterişli hacet pencerelerine rastlanmamaktadır.
Anadolu'nun en eski ve en önemli tarikat merkezlerinden Konya'daki Mevlânâ Külliyesi'nde, "kubbe-i hadrâ" olarak adlandırılan Mevlânâ Türbesi'nİn güneyindeki İri payanda ile bunun batısındaki Hasan Paşa Türbesi'nİn arasında kalan girintiye. XIX. yüzyılın sonlarında Mevlânâ neslinden gelen çelebilere mahsus bir ziyaret mekânı {çelebi odası) yerleştirilmiştir. Söz konusu odadan, kubbe-i hadrânın batısındaki kubbeli türbe birimine açılan ve "niyaz penceresi" olarak anılan hacet penceresi dikdörtgen açıklıktı ve demir parmaklıklıdır. Pencerenin üzerinde çini kaplamalı, basık kemerli bir alınlıktan sonra kalem işi tekniğiyle resmedilmiş büyük boyutlu bir Mevlevi tacı görülmektedir. Tacın içinde, destann üzerinde kalan sikke yüzeyine talik hatla Mevlânâ'ya İthaf edilen Farsça bir dörtlük yazılmıştır. "Yâ Hazret-i Mevlânâ" ibaresinin altındaki dörtlükte yer alan şu ifade niyaz penceresinin sembolik içeriğini ortaya koyar: "Seninkinden başkasına yol bulamasın diye diğer bütün kapılar kapanmıştır garibe".
Anadolu'dan diğer bir örnek olarak Ankara'da bulunan ve 1430'a tarihlenen Hacı Bayrâm-ı Velî Türbesi verilebilir. Bayra-miyye tarikatının merkezi olan külliyede cami-tevhidhânenin kıble duvarına bitişik türbenin hacet penceresi, mermer kaplı batı cephesinde türbe girişinin solunda yer alır. Duvarların alt kesiminde bulunan ve ziyaretçilerin türbenin içini görebilecekleri yegâne açıklık olan bu dikdörtgen pencere mukarnaslı mermer sövelerle kuşatılmış ve topuzlu demir parmaklıklarla donatılmıştır.
İstanbul'da bulunan örnekler arasında, şehrin dinî folklorundaki önemli yerinden ötürü öncelikle Eyüp Sultan Türbesi'nin hacet penceresi üzerinde durmak gerekir. 49 (669) yılındaki Konstantiniye kuşatması sırasında şehid olan Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabri üzerine Fâtih Sultan Mehmed'in fetihten az sonra inşa ettirdiği bu yapı, günümüzde olduğu gibi Osmanlı döneminde de İstanbulluların hemen her vesile ile ve en çok ziyaret ettikleri türbedir. Hacet penceresi, türbenin kıble yönüne i. Ahmed tarafından 1022 (1613) yılında eklenen ziyaret bölümünü avludan ayıran duvara, türbe girişinin tam karşısına yerleştirilmiştir. Pencerenin yer aldığı duvar, dönemleri ve imal yerleri farklı olan (XVI -XVII. yüzyıl, İznik; XVIII. yüzyıl, Kütahya ve İstanbul/Tekfur Sarayı; XIX-XX. yüzyıl, İstanbul/Yıldız ve Avrupa) ve değişik kompozisyonları içeren çini panolarla kaplıdır. Pencereyi çerçeveleyen mermer sövelerden üstte yer atanı basık
kemer biçiminde yontulmuş ve ortasına yuvarlak bir rozet oturtulmuştur. Bunun da üzerinde Ebû Eyyûb el-Ensârî'ye ithaf edilmiş ve istifli sülüsle kartuşlar içine yazılmış bir dörtlük bulunmaktadır. Pencere açıklığı küresel topuzlan olan tunç parmaklıklarla donatılmış, bunların önüne pencerenin yarı yüksekliğine kadar gelen bir pirinç şebeke konmuştur. Şebekenin üst kesiminde basık kemerli bir dikdörtgen çerçeve içinde, üstte yıldızlarla kuşatılmış bir ism-i celâl, bunun altında istifli sülüsle yazılmış olan "Lâ ilahe ülallâhü'l-melikü'I-hakku'l-mübîn" ve "Muhamme-dün Resûllullah sâdıku'l-va'di'l-emîn" ibarelerini içeren iki kartuş yer alır ki bunun Mescid-i Nebevrdeki hacet penceresi üzerinde bulunan ibare ile aynı oluşu dikkat çekicidir. Bu çerçevenin altında, ziyaretçilerin içeriyi görebilmeleri için küçük boyutlu dikdörtgen bir açıklık bırakılmış, bunlardan geriye kalan şebeke yüzeyi, birbirlerine teğet konumdaki dairelerin içini dolduran kıvrık dallarla bezenmiştir. Dairelerin ortalarında ve aralarında bulunan daha küçük dairelerin içindeki mühr-i Süleyman motifleri 1970'li yıllarda İsrail bayrağındaki yıldıza benzetildiğinden cahilce bir davranışla yok edilmiştir. Hacet penceresinin iç yüzünde ise I. Ahmed tarafından yaptırıldığını belgeleyen bir kitabe ile hicretten sonra Hz. Muhammed'in devesinin Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin evine yakın bir yerde çökmesiyle ilgili rivayeti ifade eden bir ibare bulunmaktadır. Ayrıca ziyaret bölümünün avluya açılan kapısı üzerinden başlayan ve I. Ahmed'in bu bölümle birlikte yaptırdığı sebile kadar devam eden büyük boyutlu, İstifli sülüsle yazılmış kitabe. Şeyhülislâm Mehmed Esad Efendi'nin Ebû Eyyûb el-Ensârî için kaleme aldığı Arapça bir methiyeyi ihtiva eder. Hacet penceresinin ve sağındaki girişin önüne III. Selim tarafından, ziyaretçileri yağmurdan korumak amacıyla mermer sütunların ve kıvrımlı başlıkların taşıdığı ahşap bir saçak ilâve edilmiştir.
İstanbul'da inşa edilmiş olan yüzlerce tekkenin büyük çoğunluğunda velî türbeleri ve bunlara ait hacet pencereleri testi it edilmektedir. Bu pencereler, türbenin konumuna göre tekkenin iç avlusuna veya doğrudan sokağa açılır ve türbede gömülü olan velînin kabrine bakar. Türbenin diğer pencerelerinden daha büyük boyutlu olarak tasarlanan hacet pencereleri değişik bir malzemeden yontulmuş sö-veler, diğer pencerelerde bulunmayan ya da oniardakinden değişik türde bir kemer, yanlardan açıklığı kuşatan sütunçeler, pencerenin üzerine yerleştirilen ve genellikle "Yâ Hazret-i Sultan Pir" ibaresiyle başlayıp türbede yatan velînin adını veren sülüs yahut ta'lik kitabeler, ziyaretçiye bir velînin huzurunda bulunduğunu hatırlatarak onu edebe davet eden bir beyit, velayet, şefaat gibi kavramlara, kabir ziyareti gibi hususlara dair âyet ve hadislerin bulunduğu levhalar gibi farklı mimari özelliklere sahiptir. Birçok pencere de türbedeki velînin tarikatını temsil eden tâc-ı şerif kabartmaları ile taçlandırılmış-tır.
İstanbul tekkelerinde tesbit edilen en dikkat çekici hacet penceresi. XVI. yüzyılın sonlarında inşa edilen Yenikapı Mevle-vîhânesi'nde türbenin avluya bakan kuzey duvarında bulunmaktaydı. II. Mahmud'un 1232 (1817) ve 1253 (1837) yıllarında yenilettiği. 1961 'de bir yangın sonucunda tarihe karışan ahşap semâhâ-ne-türbenin dikdörtgen şeklindeki hacet penceresi iç içe iki silme çerçevesiyle kuşatılmış, bunların arasında kalan yüzey Konya'daki Mevlânâ Türbesi'ne ait fîrûze renkli çinilerle kaplanmıştır. Ahşap duvara kabaralı çivilerle tesbit edilmiş olan bu çiniler, büyük bir ihtimalle II. Mahmud'-un aynı yıllarda kubbe-i hadrâda gerçekleştirdiği onarım sırasında sökülmüş olan eski çinilerdir. Pencerenin üstünde de ahşap bir çerçeve içinde sülüsle yazılmış kabir ziyaretine dair bir hadis yer almaktaydı. Bunun da üstünde muhtemelen Mehmed Reşad'ın onarımına ait demir iskelet-li ve camekânlı bir sundurma bulunuyordu.
Kuruluşu XVIII. yüzyılın sonlarına ait olmakla birlikte Kaptanıderyâ Ahmed Ve-sim Paşa tarafından 1289 (1872) yılında son şekliyle yenilenen Üsküdar Mevlevî-hânesi'nde semahanenin altında bulunan türbede. Yenikapı Mevlevîhânesi'ndekine oranla daha sıradan bir hacet penceresi bulunmaktadır. Türbenin Doğancılar caddesi boyunca uzanan güney cephesinde sıralanan beş adet pencereden yanlardaki ikişer pencerenin üçgen kemerli olmasına karşılık ortadaki hacet penceresi diğerlerinden daha büyük tutulmuş, sepet kulpu biçiminde bir kemerle taçlandırılarak önüne ziyaretçilerin içeriyi görebilmeleri için basamaklı bir sahanlık konulmuştur.
İstanbul'da XVI. yüzyıl başlarında. Merkez Efendi lakaplı Şeyh Mûsâ Muslihud-din Efendi tarafından tesis edilen Merkez Efendi Tekkesi"ndeki hacet penceresi değişik bir örnektir. Tamir edildiği II. Mahmud döneminde revaçta olan empire üslûbunun özelliklerini yansıtan Merkez Efendi Türbesi'nin batı cephesinde sıralanan üç adet yuvarlak kemerli büyük pencereden en güneyde yer alanı adı geçen velînin sandukasına bakmakta ve hacet penceresi olarak kullanılmaktadır. Cephenin kısa tutulmuş olan saçağı bu pencerenin hizasında ileriye doğru genişleyerek bir ziyaret sakfı niteliği kazanmıştır. Tekkelerin faal olduğu dönemde bu sakfın altında Merkez Efendi Tekkesi postnişini ve dervişleriyle, bayram namazlarını burada eda etmeyi gelenek haline getirmiş olan Yenikapı Mevlevîhânesi şeyhi ve dedegânı arasında namazdan sonra bir bayramlaşma merasiminin icra edildiği bilinmektedir. Tarikatlar arasındaki samimi ve dostane yakınlığın güzel bir örneğini oluşturan bu gelenek sakfın ayrıntılarına da yansımış, ortasına Sünbüliyye1-nin sembolü olan sümbül çiçekleriyle bezeli bir göbek yerleştirilmiştir. Bunun çevresine Merkez Efendi'ye ziyareti teşvik eden. "Bes tevessül sana bu türbe-i ik-sîr-i türâb / Bundadır sür yüzünü mer-kez-i kutbü'l-aktâb" beyti yazılmış, sakfın alemi ise Mevlevî tacı biçiminde yapılmıştır.
İstanbul Eyüp'te bulunan ve Halvetiy-ye'nin Sinâniyye kolunun pîr makamı olan Ümmî Sinan Tekkesi XVI. yüzyılın ortalarında kurulmuş, ancak tevhidhâne ile bunun kıble duvarına bitişik olan türbe II. Mahmud tarafından yeniden inşa ettirilmiştir. Pîr İbrahim Ümmî Sinan ile daha sonraki tekke şeyhlerinin gömülü olduğu türbenin hacet penceresi doğudaki Üm-müsinan sokağına açılır. Hacet penceresi, dikdörtgen açıklıklı sövelerin çerçevelediği diğer pencerelerden farklı olarak duvara gömülü mermer dikmelerle kuşatılmış ve sepet kulpu biçiminde bir kemerle donatılmıştır. Pencerenin üzerinde günümüzde mevcut olmayan bir levhada, üMürid~i râh-ı Hakk'a kıblegâh-ı âşıkan-dır bu / Edeble gir gözün aç türbe-i Ümmî Sinan'dır bu" beytinin yazılı olduğu bilinmektedir.
İstanbul Dolapdere'de yer alan Halve-tiyye'den Hüsâmeddin Uşşâki Tekkesi XVI. yüzyılın son çeyreğinde kurulmuş olup Uşşâkıyye'nin âsitânesi ve pîr makamıdır. XIX. yüzyıl sonlarında yeniden İnşa ettirilen tekkenin türbesinde, Pîr Hüsâmeddin sokağı üzerinde sıralanan üç pencereden ortada bulunan tarikatin pîri olan Şeyh Hasan Hüsâmeddin Uşşâki'nin sandukasına bakmakta, hacet penceresi olan bu açıklığın üzerinde Mehmed Rifat Mıs-ri'nin ta'lik hattı ile. "Yâ Hazret-i Pîr Sultan Hüsâmeddin Uşşâki kuddise sırru-hü'l-âlT ibaresinin yer aldığı 1266 (1850) tarihli bir kitabe bulunmaktadır.
İstanbul Karagümrük'teki Halvetiyye'-nin Cerrâhiyye kolunun merkezi olan Nû-reddin Cerrahî Tekkesi XVI1İ. yüzyılın başlarında tesis edilmiş, aynı çatı altında yer alan tevhidhâne ile türbe II. Mahmud"un 1252 (1836) tarihindeki yenilemesiyle bugünkü halini almıştır. Pîr Nûreddin Cer-râhî'ye ait sandukanın baş ucuna isabet eden ve Nûreddin Tekkesi sokağına açılan hacet penceresi türbenin son yapısına göre daha eski olup Osmanlı barok üslûbuna has ince sütunçelerle kuşatılmış ve bir bileşik kemerle taçlandınlmıştır. Kemerin üzerinde uzanan 3 Şevval 1211356 tarihli kitabede sülüs hatla pîrin adı yazılıdır.
Nakşibendiyye'nin İstanbul'daki en eski faaliyet merkezlerinden olan, Fâtih Külliyesi yakınındaki Emîr Buhârî Tekkesi'nde (XVI. yüzyıl başlan) HâceEmîr Ahmed-i Buhârî'nin kare açıklıklı. büyük boyutlu demir parmaklıklı hacet penceresi 1197 (1783) tarihli manzum bir kitabe ile taç-landırılmışttr.
İstanbul Eyüp'te bulunan ve son dönem tekke mimarisi açısından ilginç bir yapı olan Şeyh Selâmî Efendi Tekkesi. 1213te (1798) sadâret kethüdası Arabacızâde İbrahim Nesîm Efendi tarafından Nakşiben-diyye meşâyihinden İzmirli Şeyh Seyyid Mustafa Selâmî Efendi için yaptırılmış, XIX. yüzyılın sonlarında ihya edilmiştir. Dış görünümü ile döneminin ahşap konaklarını andıran tekkede tevhidhâne ile aynı kanadı paylaşan türbenin şadırvan avlusuna açılan hacet penceresi, diğer pencerelerden daha büyük tutulmuş olan boyutları ve yuvarlak kemeriyle dikkati çekmektedir.
Bibliyografya :
Mir'âtü'l- Haremeyn, 1, 545; Gönül Öney, Ankara'da Türk Deuri Yapıları, Ankara 1971, s. 114-116, 305, 383; Recep Akakuş. Eyyüb Sultan oe Mukaddes Emanetler, İstanbul 1973, s. 121,128,132; M. Baha Tanmatı. "Settings for the Veneration of Saitıts", The Deruish Lodge, Architecture, Art and Su/îsm in Otto-man Turkey, Berkeley 1992, s. 139; a.»ı!f.. "Emir Buharı Tekkesi", DBİst.A, III, 167; a. mlf., "Hüsâmeddin Uşşakı Tekkesi", a.e., IV. 105-106; a.mlf., "Merkez Efendi Külliyesi", a.e, V, 396-400; a.mlf, "Nûreddin Cerrahî Tekkesi", a.e., VI, 97-99; a.mlf.. "Ümmf Sinan Tekkesi", a.e., Vll, 336-338; a.mlf.. "Üsküdar Mevlevîhânesi", a.e., Vll, 348-349; a.mlf. - Ekrem Işın. "Yenikapı Mevlevîhânesi", a.e., Vll, 476-485.