Gizli Ajan (Joseph Conrad) Özeti Forum Alev
Conradın Londrada geçen romanı
Conradın Londrada geçen romanı
Yazan: KAYA GENÇ
Yazı Kaynağı: Kitap Zamanı
1984 yılının Şubat ayında, Greenwich Rasathanesinin hemen yakınında yer alan parkta bir patlama oldu. Park görevlisi gürültünün geldiği yere gittiğinde dizlerinin üzerine çökmüş, üstü başı düzgün, zengin görünümlü bir adamla karşılaştı.
Bahsi geçen kişinin ellerinden biri kopmuş, vücudu da boydan boya yarılmıştı. Götürüldüğü hastanede yarım saat sonra ölen adamın adı Martial Bourdindi. Patlamanın meydana geldiği yer incelendiğinde, paramparça olmuş bir şişe bulundu: İçi patlayıcı maddeyle dolu şişeyi Bourdin henüz Greenwiche ulaşamadan yere düşürmüş, bu yüzden de ölmüştü.
1978 yılının Mayıs ayında, Northwestern Üniversitesinin hemen yanındaki otoparkta bir paket bulundu. Park görevlisi paketi eline alıp baktığında üniversitede ders veren profesör Buckley Cristin adresiyle karşılaştı. Paket adresine ulaşmamış, bu yüzden de gönderen kişiye geri gönderilmişti. Görevli paketi profesöre götürdü -fakat Buckley Crist şaşkınlık içinde başını iki yana salladı, çünkü gönderen kısmında kendi adıyla adresinin yazılı olduğu bu paketi ilk defa görüyordu. Kampüsün güvenlik görevlisi çağrıldı: Terry Marker paketi açtığında bir patlama oldu ve polis memurunun sol eli kanlar içinde kaldı. Yapılan incelemede amatörce hazırlanan bombanın iyi bir patlama için gerekli niteliklere sahip olmadığı ortaya çıktı. Bir başka deyişle, bütün odayı havaya uçurabilecek bu paket, tesadüf eseri patlamamış, üniversitede barınan öğretim görevlileri de bu şekilde akademik faaliyetlerini sürdürebilme şansına erişmişlerdi.
Kısa bir hikâye olacaktı
Joseph Conrad, Greenwich Rasathanesindeki patlamanın haberlerini merak, heyecan ve şaşkınlıkla okumuştu. 36 yaşındaydı, gemilerde geçen zor ve maceralı bir hayatın ardından yazarak para kazanmaya karar vermiş, Almayerin Şapşallığı isimli ilk romanını yayımlamaya çalışıyordu. Ülkesinden, arkadaşlarından uzaktaydı ve hem Londrada yabancı olmanın hem de İngilizlerin kurduğu dünya düzenine karşı duyulan öfkelerin çok iyi farkındaydı. Fakat yazacağı romanların hiç biri Londrada geçmeyecekti; onu Dickensla Thackeray gibi babadan kalma büyük romancılarla Virginia Woolf, James Joyce gibi yenilikçilerin arasında duran bir tür ara bölge, sınır çizgisi, köprü ya da kapı olarak görenler, Kongoda, Hint okyanusunda ya da Costaguana isimli uydurma bir Güney Amerika cumhuriyetinde geçen hikâyeler yazan Conradı 19. yüzyılın, Viktorya dönemi ahlâkının, Viktorya dönemi edebî gerçekçiliğinin uzak diyarlarda kendisiyle hesaplaşması için gereken ortamı yarattığı gerekçesiyle seviyor; henüz karakterlerin içine Virginia Woolfdaki gibi girmediğimiz, fakat onların his ve duyarlılıklarının hikâyenin atmosferini değiştirdiği gerçekçi romanların, yani izlenimci romanın büyük öncüsü olarak da, yine ona işaret ediyorlar. Edebiyat tarihçilerinin geçmişi dönemlere ayırma hevesinin sonucunda, bir ucu sokağa, diğer ucu otelin girişine yayılan paspas muamelesi yapılan Conradı, bu özellikleriyle değil, bence hikâyelerinin başarısıyla değerlendirmeliyiz.
Londrada geçen tek romanı Gizli Ajanı 1906 yılında yazmaya başlamıştı ve ilk düşüncesi kısa bir hikâye kaleme almaktı. 5 Martta edebi ajanı James Brand Pinkere hikâyesinin uzunca bir hikâye olmaya başladığını söyler. Üzerinde çalıştığı kitabını gösterdiği romancı arkadaşı John Galsworthye, sonbaharda, elinde kırk beş bin kelimelik malzeme olduğunu yazar. İki dost arasında gidip gelen mektuplardan birinde Conrad, siyasetin Gizli Ajandaki yeri hakkında şöyle yazar: Kitabım bu konuya yüzeysel biçimde yaklaşıyor, sonuçta bir hikâye benimkisi. Anarşizmi politik olarak değerlendirmeyi ya da anarşizme felsefi bir açıdan, insan doğasının sıkıntılarıyla aptallığının bir ifadesi olarak bakmayı hiç düşünmedim. Bir başka deyişle bir anarşistin sansasyonel eyleminden yola çıkan bu roman, politikayı farklı bir şekilde kullanan, değişik bir kitap olacaktı.
Conradın siyasetten yola çıkıp insan psikolojisinin derinliklerine eğilmeyi hedefleyen projesinin 19. yüzyıldaki en parlak ve hâlâ okunan örneği Dostoyevskinin Cinler romanıydı. Ruslarla Polonyalılar arasındaki nefret ilişkisinin tarihi eskilere dayanır; Conrad da, Turgenyev dışında, Rus romancıların hepsinden nefret ediyordu (yirminci yüzyılın ortalarında Vladimir Nabokov çeşitli vesilelerle Conrada olan öfkesini dile getirerek bu mücadeleyi sürdürür). Hem romantik kuşağın sosyalizmini hem nihilist gençlerin anarşizmini hem de dindar muhafazakârları bir kasabada bir araya getiren, bunları birbirleriyle çatışmaya sokan ve ortaya çıkan durumun psikolojik ve ideolojik genişliğini içinde barındıracak bir roman yazan Dostoyevskinin iddialı projesinin yanında Conradın kitabındaki soğukkanlı psikolojik gerçekçilik bugün bir parça sıkıcı ve eski moda duruyor. Yine de, sonra yazacağı büyük politik romanına bir giriş olarak bu kitap içinde pek çok ilginç şey de barındırıyor.
Verloc, öncü bir kahraman
Ridgways Weekly dergisinde 1906 yılının Ekim ayından 1907 yılının başına dek tefrika edilen Gizli Ajan Londranın Soho mahallesinde dükkân işleten Verloc isimli bir adamın hikâyesidir. Yirminci yüzyıl boyunca yazılacak uluslararası ajanlar-kumpaslar edebiyatını çok etkileyecek olan karmaşık bir ilişkiler ağının ortasında duran Verloc, hem İngiliz polisi hem dış güçler hem de anarşistlerle birlikte çalışır. Köklü siyasi görüşlerin birbirleriyle büyük bir kuvvetle çatıştığı bu dönemde Verloc, arada kalmış bir adam olarak bir o yana bir bu yana gider. Dış güçlerin temsilcisi Vladimir, kahramanımızdan solcu-devrimcileri gözden düşürmek için Greenwich Rasathanesini bombalamasını ister. Fransız bir babanın çocuğu olan Verloc, Londradaki tuhaf hayatını insanlara yalan söyleyerek, herkesi farklı derecelerde kandırarak geçiriyordur; karısı Winnie ve Winnienin ahmak kardeşi Stevie de kandırdığı kişiler arasında yer alır. 1894′teki patlamanın romanın tepe noktasını oluşturacağı bir biçimde tasarlanan bu trajik kitap, Conradın ilk defa beş sene sonra çıkan politik romanı Batılı Gözler Altındaya göre hem daha düz hem daha zayıf hem de genişlik ve cesaretten yoksunluğuyla edebi bakımdan daha başarısızdır. Ancak buna rağmen, Gizli Ajan, Joyceun büyük kitabı Ulyssesin enerjik parodisine maruz kalmadan önce edebî gerçekçiliğin son mutlu günlerinde yazıldığı için ilginçtir.
Gizli Ajan, bir anarşistin el kitabı oldu
Thomas Mann, bir yerde, Conradın romanlarındaki objektifliğin göze soğukkanlı görünmekle birlikte, aslında bir tutkunun işareti olduğunu söyler. Özgürlüğe karşı duyulan bir tutkudur bu. 1978 yılında, profesörün üniversitedeki odasına bombayı gönderen Theodore Kaczynski de, hayatını Anglo-Saksonlar arasında geçirmiş bir Polonyalıydı. Çok akıllıydı, yetenekliydi ve teknolojinin insanlık üzerinde yaptığı tahribatı engellemek bahanesiyle, insanların adreslerine özel olarak hazırlanmış bombalı paketler göndermeye karar vermişti. On sekiz sene boyunca üç kişiyi öldürüp yirmi dokuz kişiyi yaralayan Kaczynskinin en sevdiği roman Gizli Ajandı ve Conrad takma ismiyle gönderdiği paketlerle Amerikada anarşist bir skandal yaratan bu adamın Conradın romanını onlarca defa okuduğu da yıllar sonra ortaya çıkmıştı. Hayatın sanatı taklit ettiği bu örnek, Irak ve Afganistan füzeler ve intihar bombacılarıyla her gün sallanırken, dünyanın içinde bulunduğu korkutucu durumu da bize hatırlatmalı.