20.Yüzyılda İspanya-Sefarad ilişkileri
500 yıl boyunca, çeşitli kültürel zenginlikler yaratıp sürgünde tüm canlılığıyla yaşamını sürdürmüş olan Sefaradizm, fiziki olarak, 1992de sona ermiştir. Bununla beraber, Judeo-Espanyol lisanında bayramlarını kutlayan, o lisanı konuşan atalarını unutmanış olanların gönlünde günümüzde de yaşamını devam ettirmekte, Sefarad şarkılarını ve mutfağını belleklerde yaşatmayı sürdürmektedir. Sefaradizmi canlı tutan yalnızca ve yalnızca bu insanların geçmişlerine ve atalarına duydukları sonsuz sevgidir... Edgar Morin
13.Alfonso 1931de İspanyayı terk etti. Bunu izleyen yıllarda Hispano-Sefarad ilişkileri nasıl gelişti? Bugün hangi noktadayız? En önemlisi, 2. Dünya Savaşı yılları nasıl geçti? 2. Cumhuriyet, politik çalkantılar, İspanya İç Savaşı, General Francolu yıllar... Bu oldukça uzun sürecin önemli olaylarını kısaca nakledeceğiz. Doğal olarak bu, bir kitabın verebileceği ölçüde ayrıntılı bir çalışma değil. Gene de, okura bazı ipuçları iletmesi açısından yararlı olabilir.
Cumhuriyetçi iktidar Yahudilere yönelik olumlu politikasını sürdürdü. Örneğin, 1935de eski Cordoba Sinagogunda çeşitli törenlerle ünlü düşünür Maimonidesin (Rambam) doğum günü kutlandı...
18 Temmuz 1936da İspanya İç Savaşı başladı. Bunun 2. Dünya Savaşının bir provası olduğu söylenir. Yani demokrasinin faşizme karşı savaşı... Çok sayıda Yahudi, tehdit altındaki Cumhuriyetin yanında çarpıştı. Ancak, bir grup Yahudinin de asilerin ve İtalyan faşistlerin saflarında harbe katıldığı biliniyor. 1 Nisan 1939da sona eren bu şavaşın üzerinden beş ay geçmemişti ki, 2. Dünya Savaşı patlak verdi.
General Franco, henüz tüm ülkenin kontrolünü yeni, yeni sağlayabilmişti. Öyle ki, iktidarı bir ölçüde etkilendi. Politika yazarları ortak bir noktada birleşiyor: Franco, ülkesinin Hitler ve Axis Kuvvetleriyle (Almanya, İtalya, Japonya) iş birliğine olumlu bakıyordu. Böyle olmasına rağmen, savaşın ilk yıllarında, özellikle bir taahhüt altına girmekten de kaçındı. Erensia Sefardi Dergisinin editörü Dr. Albert de Vidas 2005te, yani Pulidonun 1905te yayınlanan kitabının 100. yılında şöyle yazıyordu:
Ne acıdır ki, Sefaradların, Madridin ilgisine, korumasına en çok gereksinim duydukları Holokost yıllarında Pulido hayatta değildi. Belki de yaşasaydı, 300.000 Vatansız Yahudi (Israelitos sin Patria), Franco İspanyasının onlar için küçük parmağını bile kaldırmadığı bu meşum dönemde, ölüm kamplarında, Almanya ve işbirlikçileri tarafından katledilmekten kurtulabilirdi...
Geçenlerde, İspanyanın El Pais Gazetesinde, Franco Nazilere Yahudilerin listesini verdi başlığıyla yayınlanan bir haber özetle şunları diyordu:
1941 yılında Franco, yerel yöneticilere, beldelerinde yaşayan Yahudilerin listesini hazırlamalarını emretmişti. Bunları Himmlere vermek niyetindeydi. 2. Dünya Savaşının süregeldiği yıllarda hazırlanan listelerde 6.000 Yahudinin ismi bulunuyordu. O dönemde İspanyanın, Almanya, İtalya, Japonya ittifakına katılacağı söylentileri dolaşıyordu. Öyle ki, İspanya, Yahudileri yakın göz hapsine almıştı.
Savaşın sonlarına yaklaşıldığında, Almanyanın mağlubiyetleri karşısında Franco, Hitlerle ilişkilerini sonlandırma gayretine girdi. Hazırlanmış olan listelerin yok edilmesi emrini verdi. Ne var ki, bu arada imha edilmeyen listelerin bir bölümü İspanyol arşivlerine girebildi.
Politikanın ya da kaderin bir ironisi olsa gerek, İsrailin o yıllardaki Başbakanı Golda Meir, yolladığı mektupta, Soykırım boyunca ülkesindeki Yahudileri koruduğu(!) için General Francoya teşekkür ediyordu...
Bir İspanyol yazarın, savaş yıllarıyla ilgili sözleri de oldukça düşündürücü: Geçen savaşta Yahudilerin tutumu düşünüldüğünde, İspanyol hükümetinin bu savaştaki Anti-Judio girişimleri anlayışla karşılanmalıdır. Buna rağmen, Nasyonalist İspanya, 1940ta Himmlerin Madridi istilasından önce binlerce Yahudi sığınmacıyı kurtarmıştır...*
1942de Yahudi cemaatinin tüm kurumları ve sinagoglar kapatıldı. Alman kuvvetlerinin Fransaya girmeye başladıkları dönemde çok sayıda Yahudi, çoğunlukla Résistanceın yardımları ve kaçak olarak İspanyaya girdiler. Hiç bir şekilde pasaport, vize kontrolleri yapılmadı.
Savaş sonrası, gözlemciler eldeki kanıt ve belgelere dayanarak bazı iddialarda bulundular. Onlara göre, Hitlerin kısa zamanda zafer kazanma şansı olsaydı, Franco Almanyanın yanında savaşa girecekti. Günümüzde, bu iddiaları destekler nitelikte arşivlerin su yüzüne çıktığını biliyoruz.
Savaşın sonunu izleyen yıllar Franco için oldukça sıkıntılı bir dönem. Öyle ki, bir süre batı ülkelerinin en çok nefret edilen lideri oldu. Birleşmiş Milletler Örgütü İspanyol hükümetiyle ilişkisini kesti. 1948den itibaren Franco ile Batı arasındaki ilişkilerin düzelme yoluna girdiğini görüyoruz. 1953te ABD ile İspanya, on yıl süreli bir askeri yardım anlaşması imzalandı. Uluslararası pozisyonu iyileşmekte olan Franco, 1950-60 yılları arasında daha liberal bir iç politika uygulamaya başladı.
Örneğin, o dönem başında Madridde bir sinagog açıldı. 1959da İspanya-Yahudi ilişkileri açısından çok önemli bir etkinlik, Sefarad Bibliografya Dünyası ile ilgili üniversal bir sergi açıldı. Avrupa, Asya, Afrika ve Amerikadaki Yahudi cemaatleri, el yazıları, kitaplar, resimler, gravürler ve çeşitli sanatsal objeler ve eserlerle katıldılar. Bunlar arasında, Cordoba, Toledo, Gerona Sinagogları ile Amsterdamdaki Büyük Sinagogun gravürleri gibi eşsiz sanat eserleri vardı. Böylesine zengin bir Sefarad kültürü koleksiyonunun halka tanıtılması ilk kez oluyordu. Eserler, Paris, İstanbul, Kudüs ve Amsterdamdaki Hispano- Judio merkezlerince yollanmıştı.
Sergide 15. yüzyıl öncesinden dokümanlar, Maimonides, Abravanel, Aben Ezra gibi ünlü Yahudi bilgeleri ve düşünürlerin yazıları, sinagog rituelleri, etnoloji, felsefe, tıp ve folklorla ilgili eserler tanıtılıyordu. Hispano-İbrani klasiklerinin yanı sıra, tarih, sanat, edebiyat ya da Romansero ile ilgili daha modern yayınlar da sergide yer alıyordu. Denebilir ki, beş asır boyunca korunabilen Hispano-Judia kültürü etkileyici bir şekilde sergilenme fırsatını buluyordu.
1972de yayınlanan The Spanish Jews kitabından o dönemle ilgili bir kaç cümle: 1940 yılında kurulan Instituto Arias Montana C.S.I.C günümüzde de etnografya, felsefe ve edebiyat konularında İbrani dokümanları araştırmayı ve Sepharad dergisinin yayınını sürdürüyor. 20.000 cilt kapasitesine ulaşan kütüphanesine dünyanın her yanından çeşitli dergiler, kitaplar geliyor... Yakın geçmişte Toledonun ünlü El Transito Sinagogunda bir Sefarad Müzesi açılmış bulunuyor. Böylece İspanya, atalarının toprağının lisan ve kültürünü dünyamızın değişik köşelerine götürmüş olan Sefaradlara minnetle cevap veriyor...
1970lerin başlarında yazılan bu ifadelerin yorumunu yapabilmek için sanırım, günümüzde, yani 21. yüzyılın ilk çeyreğinde hangi noktadayız? sorusuna yanıt bulmamız gerekebilir. General Franconun 1969da Juan Carlosu tahtın varisi ilan etmesi, uzun bir aradan sonra tekrar kraliyet sistemine geçileceğinin işareti gibiydi. 13. Alfonsonun torunu olan Juan Carlos, 1975 yılından bu yana İspanya Krallık tahtında oturmaktadır.
Judeo-Espanyol mirasını korumayı amaç edinmiş bir kurum, La Casa de Sefarad 2009 başında İsrailde temsil edilmeye başladı. Merkezi Cordobada olan kurumun yöneticilerinden Sebastian de la Obra ve Rosana de Azaya göre: Yahudiliğin izini sürmek, somut bir unsur olup İspanyada ya da dışardaki, Sefarad elementleri teşhis etmeyi, onların geri kazanımlarını ve korumayı sağlamaktadır. Ladinonun kullanımını canlandırmak nerdeyse olanaksız. Ama hâlâ tüm canlılığını koruyan ve Sefarad edebiyatında, gastronomisinde, müziğinde, geleneklerinde yaşayan çok zengin bir kültür mirası var.
Gelecekte İspanya-Sefarad ilişkileri nasıl olur? Osmanlı-Türk-Sefarad Kültürünü Araştırma Derneği Başkanı Karen Şarhon iki yıl önce, Uriel Macias Kapona Geleceği nasıl görüyorsun? diye sormuştu. İspanya Yahudi Cemaatlerinin sözcüsü olan Kapona göre: İspanyada Sefardi olgusuna, somut olarak da, Judeo-Espanyol lisanına yönelik yoğun bir ilgi var. Ama ne var ki, bu lisanı konuşan yok. Belki bir, iki yaşlı, Yunanistan veya Türkiyeden getirdikleri Ladinodan bir kaç söz ya da deyim anımsıyordur. Bildiğim kadarıyla, bu lisanı konuşmak için bir araya gelen gruplar olduğunu da sanmıyorum. Bizlerin yapması gereken, araştırmacıların, profesörlerin geliştirdikleri bu kültürün su yüzüne çıkmasını ve yayılmasını sağlamaktır. Geleceği mi sordun? Bugünkünün aynı...
26-30 Ekim 2009 tarihleri arasında, Casa de Sefarad Madridde, Balkanlar ve Doğu Akdeniz ülkelerinde yaşayan Sefarad cemaatlerinin katıldığı Sefardies del Oriente toplantısını tertipledi. Türkiye Sefaradlarını, o dönemin Cemaat Başkanı Silvyo Ovadya, Sefarad Kültürünü Araştırma Derneği Başkanı Karen Şarhon ve Hahambaşılık Sekreteri Yusuf Altıntaş temsil etti.
Toledo Belediye Başkanı konuşmasında, İspanyanın geçmişte Yahudilere üvey evlat muamelesi yaptığını kabul ederek, ekledi: Buna rağmen onlar, kültürlerini korudular. Şimdi, Evlerine dönüp, karşılıklı sevgiyi yenilemenin zamanı. İspanya Dışişleri Bakanı da buna benzer ifadeler kullandığı söylemini: Bundan böyle, Sefaradların başımızın üstünde yeri var sözleriyle bitirdi. Karen Şarhon bu etkinliği İspanya Balkan Sefaradlarına kollarını açıyor başlığıyla kaleme almıştı. (El Amaneser No. 57)
* Burada geçen Savaş olarak sözü edilen, İspanya İç Savaşı. C.D