Bipolar bozukluk nedir?
Bipolar bozukluk, aşırı yükseklerden aşırı düşüklere kadar günlük yaşamı bozan yoğun ruh hali değişikliklerini içeren kronik (uzun vadeli) bir durumdur. Genellikle ilk kez gençlik yıllarında veya yetişkinliğin başlarında gelişir. Bipolar bozukluk, erkeklerden daha fazla kadını etkileme eğilimindedir. Bazen manik depresyon olarak da adlandırılır.
Bipolar bozukluğu olan kişiler, farklı zamanlarda aşağıdaki gibi aşırı ruh hali dönemleri yaşarlar:
- Manik (veya hipomanik) dönemler: Aşırı derecede öforik (iyi) veya yüksek hissetme durumudur. Hipomani, ‘maniden daha az’ anlamına gelir. Hipomani yaşayan biri, manik atakla aynı semptomlara sahip olacaktır, ancak bunlar daha az şiddetlidir ve genellikle daha kısa süre devam eder. Manik ataklar sırasında, ruh halindeki değişiklikler iş yerinde veya sosyal olarak işleyişte sorunlara neden olacak kadar şiddetli değildir.
- Depresif dönemler: Düşük enerji, umutsuz, kaygılı ve aşırı derecede üzgün hissetme durumudur. Kişi kendisini olağanüstü derecede mutsuz hissedebilir.
Bipolar bozukluğunuz varsa, her bir ruh hali sırasında yaşadıklarınız (ve ne kadar süreyle) değişebilir. Bir bölüm haftalarca hatta aylarca sürebilir. Çevrenizde olup bitenler bağlamında ruh haliniz bir anlam ifade etmeyebilir.
Bipolar bozukluk türleri nelerdir?
Ruh sağlığı uzmanları 2 ana bipolar bozukluk türünü ayırt eder:
- Bipolar tip 1: Bu, aşırı, uzun süreli yüksekler (mani) ve depresif dönemler ile karakterizedir ve psikozu (neyin gerçek olup olmadığını bilmede zorluk) içerebilir.
- Bipolar tip 2: Bu, yalnızca birkaç saat veya gün süren daha az aşırı yüksek (hipomani), depresif dönemler ve normal ruh hali dönemleri ile karakterizedir.
Diğer bipolar bozukluk türleri arasında siklotimik bozukluk (daha az şiddetli olan ancak yine de günlük işlevi etkileyen ruh hali değişiklikleri) ve madde kaynaklı bipolar bozukluk (örneğin, alkol veya eğlence amaçlı kullanılan maddeler) bulunur.
Bipolar bozukluk neden olur?
Bipolar bozukluğun kesin nedeni tam olarak anlaşılmamıştır. Ancak uzmanlar, fiziksel, çevresel ve sosyal faktörlerin (zihinsel stres dahil) bir kombinasyonunun, bir kişinin bu durumu geliştirme olasılığını artırabileceğine inanıyor.
Genetik
Bipolar bozukluğu olan her 5 kişiden 4’ünde genetik önemli bir faktördür. Bir ebeveynin bipolar bozukluğu varsa, çocuğunun da durumu geliştirmesi olasılığı 10’da 1’dir. Her iki ebeveynde de bipolar bozukluk varsa, olasılık 10’da 4’e yükselir. Bazı insanların neden bipolar bozukluk yaşarken diğerlerinin yaşamadıklarının arkasındaki genetik faktörleri daha iyi anlamak için araştırmalar devam etmektedir.
Kimyasal dengesizlikler
Bipolar bozukluğun, vücudunuz adrenalin, dopamin, asetilkolin, serotonin ve GABA (gama-aminobütirik asit) gibi belirli beyin kimyasallarını (nörotransmiterler) ve belirli hormonları üretmek ve parçalamak için mücadele ettiğinde ortaya çıktığı düşünülmektedir. Beyin görüntüleme çalışmaları, bipolar bozukluğu olan kişilerin beyinlerinde yapısal değişikliklerin görülebileceğini göstermektedir.
Tetikleyiciler
Bipolar bozukluğa karşı savunmasız bazı insanlarda, stresli bir durum veya deneyim bir mani veya depresyon atağını tetikleyebilir. Bunlar, çocuklukta fiziksel, cinsel veya duygusal taciz, aile çatışması veya diğer önemli yaşam olayları olabilir. Eğlence amaçlı madde gibi belirli maddelerin kötüye kullanılması da bipolar bozuklukla bağlantılıdır.
Depresyon dönemi tedavisi için antidepresanların kullanımı güvenli kabul edilir, ancak bir psikiyatrist tarafından yakından denetlenmelidir çünkü bazı insanlar mani atakları veya hızlı döngü yaşayabilir.
İlkbaharda bipolar semptomların tetiklenme olasılığı daha yüksektir. Bazı uzmanlar, artan parlak güneş ışığının, beyninizin uykuyu düzenlemeye yardımcı olan bir parçası olan epifiz bezini etkileyebileceğini düşünüyor.
Bipolar bozukluğa yatkın kadınlar, ilk ataklarını hamileyken veya bebeklerini doğurduktan sonra yaşayabilirler.
Bipolar bozukluk belirtileri nelerdir?
Bipolar bozukluğu olan bir kişi, manik ve depresif dönemler arasında değişen ruh hali değişiklikleri yaşar.
Manik bir dönem sırasındaki semptomlar şunları içerebilir:
- Yüksek, son derece mutlu veya sinirli hissetmek
- Şişirilmiş benlik saygısı veya görkemli fikirler
- Artan enerji, aktivite ve yaratıcılık ile birlikte uyku ihtiyacının azalması
- Görev odaklı davranışlarda artış (işleri halletmek için bütün gece ayakta kalmak gibi)
- Yarıştaymış gibi düşünme ve konuşma, konudan konuya atlama
- Herhangi bir uyaranla (sesler veya diğer insanlar gibi) kolayca dikkatinin dağılması
- Para harcama, iş veya cinsel aktivite ile ilgili dürtüsel veya riskli davranışlar
- Gerçekçi olmayan planlar, sanrılar veya halüsinasyonlar
Depresif bir dönem sırasındaki semptomlar şunları içerebilir:
- Düşük ruh hali
- Motivasyon eksikliği
- Boş zaman aktivitelerine veya hobilere ilgi kaybı
- Uyku düzenindeki değişiklikler
- Konsantrasyon zorluğu
- Sosyal iletişim ve faaliyetlerden çekilme
- İntihar düşüncelerini içerebilen değersizlik veya suçluluk duyguları
Bipolar bozukluk nasıl teşhis edilir?
Kendinizdeki veya bir başkasındaki aşırı ruh hali değişiklikleri konusunda endişeleriniz varsa, destek ve yardım istemek önemlidir. Sorunun bipolar bozukluk olup olmadığını belirlemeye yardımcı olması için bir akıl sağlığı uzmanıyla konuşulabilir.
Kendiniz için yardım arıyorsanız, bir doktor veya akıl sağlığı uzmanı depresif veya manik ruh halinizi, bunları ne kadar süredir deneyimlediğinizi ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini soracaktır.
Bipolar bozukluğun teşhisi, tipik olarak fiziksel bir nedeni veya diğer sağlık sorunlarını ortadan kaldırmak için fiziksel sağlığınızın kapsamlı bir incelemesini içerir. Aynı zamanda zihinsel durumunuzun bir değerlendirmesini, yaşamınızdan ve deneyimlerinizden ayrıntıların dikkatlice bir araya getirilmesini içerir.
Bipolar bozukluk nasıl tedavi edilir?
Bipolar bozukluk etkili bir şekilde tedavi edilebilir, ancak dikkatli ve sürekli bir tedavi gerektirir. Tedavi genellikle uzun süreli ilaç tedavisini içerir ve ayrıca psikolojik terapi ve diğer yaşam tarzı değişikliklerini içerebilir.
İlk tedavi
Bipolar bozukluğu olan çoğu kişiye başlangıçta aşırı ruh halini dengelemek için ilaçlar reçete edilir. Bu ilaçlar, bipolar bozukluğu olan kişinin bireysel ihtiyaçlarına göre uyarlanmıştır ve duygudurum düzenleyicileri ve antipsikotikleri içerebilir.
Elektrokonvülsif terapi (EKT) bazen psikiyatristler tarafından, insanların ruh halleri için diğer akut tedavilere yanıt vermediği durumlarda önerilmektedir.
Devam eden tedavi
Devam eden tedavinin amacı, bir nüksün olmasını önlemek, dayanıklılık oluşturmak ve yaşam kalitesini iyileştirmeye yardımcı olmaktır. Bu, aşağıdaki ilaçlardan bir veya daha fazlasını içerebilir:
- Antidepresanlar (kısa bir süre için verilebilir ve sadece bipolar bozukluğu olan kişiler için bir duygudurum dengeleyici ile birlikte alınmaları önemlidir)
- Lityum (yaygın bir uzun vadeli duygudurum dengeleyici)
- Sodyum valproat, karbamazepin ve lamotrijin gibi antikonvülsanlar
- Olanzapin, aripiprazol, ketiapin ve risperidon gibi antipsikotik ilaçlar
Bipolar bozukluğu doğru şekilde yönetmek için, ilacınızı belirtildiği gibi almanız önemlidir. Herhangi bir yan etki konusunda endişeleriniz varsa doktorunuza bildirmelisiniz. Doktorunuz tedavinizi değiştirebilir veya sorunu yönetmenin başka yollarını önerebilir.
Unutmayın, hangi ilacı ne şekilde alacağınıza doktorunuz karar verecektir.
Terapi
Psikolojik terapiler veya psikoterapi, bilişsel davranışçı terapi ve danışmanlık gibi konuşma terapileri, ilaçların yanı sıra bipolar bozukluğun yönetilmesine yardımcı olabilir.
Bu tedaviler, nüks riskini azaltmaya ve yaşam kalitesini iyileştirmeye yardımcı olabilir. Hayatınızdaki olayları nasıl düşüneceğinizi, bunlara nasıl tepki vereceğinizi ve geçmişte olayları tetikleyen streslerle nasıl başa çıkacağınızı öğrenirsiniz.
Bipolar bozukluk önlenebilir mi?
Bir kişinin bipolar bozukluk geliştirmesini engellemenin garantili bir yolu olmasa da, birçok kişi bunu doğru tedavi ve destekle başarıyla yönetir. Başarılı bir strateji ilaç, terapi ve diğer kendi kendine yardım stratejilerini içerebilir.
Ailenizde bipolar bozukluk öyküsü varsa, erken uyarı belirtilerinin farkında olmanız ve arkadaşlarınız ve ailenizin de bunlardan haberdar olması önemlidir. Alkol, kafein ve eğlence amaçlı madde gibi manik veya hipomanik atakları tetikleyebilecek maddeler de alınmamalıdır.
Nüksleri önlemenin diğer yolları, stresinizi yönetmeyi öğrenmek ve yeterince uyumayı içerir.
Özet olarak
- Bipolar bozukluk, günlük hayatı etkileyen veya bozan aşırı duygudurum değişikliklerine neden olur.
- Manik atakların semptomları arasında konuşma ve aktivitede aşırı yüksek enerji gösterilmesi, ajitasyon ve uyku ihtiyacının azalması yer alır.
- Depresif dönemlerin semptomları arasında düşük enerji ve düşük motivasyon, günlük aktivitelere ilgisizlik ve bazen intihar düşünceleri yer alır.
- Bipolar bozukluk kronik bir hastalıktır ve tedavisi olmamakla birlikte, insanların iyi çalışmasına ve tatmin edici bir yaşam sürmesine yardımcı olabilecek ilaçlar ve diğer tedaviler vardır.
- Bipolar bozukluğu olan kişiler, yakın bir arkadaş veya aile üyesinin desteğinden büyük ölçüde faydalanacaktır.
Kaynak ve ileri okuma:
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: