

KUDÜS
Hasan Hamdi Konya 2005
16 ay süre ile bir savunma sanayi projesi için kaldığım
İsrail'de sürekli ziyaret imkanı bulduğum, Müslümanlar, Hıristiyanlar ve
Museviler için çok kutsal olan Kudüs şehri ile ilgili öğrendiklerimi
paylaşmak istedim.


|Zeytin Dağı'ndan Kudüs Manzarası|
Müslümanların ilk kıblesi olması, Peygamber Efendimizin (sav) muallak
taşının üzerinden Mi'raca yükselmesi, Ağlama Duvarı ve Kıyamet Kilisesi'ni
barındırması, Kudüs'ün kutsallığı hakkında fikir vermesi açısından önemlidir.
Kudüs tarih boyunca genellikle vahye dayalı dinlerin birçoğuna beşiklik ettiğinden
önemli bir konuma ve bu yönden zengin bir tarihi mirasa sahiptir.
Kudüs şehri günümüzde eski şehir (Doğu Kudüs) ve yeni şehir (Batı Kudüs) olmak üzere
iki kısımdan oluşmaktadır. Şehrin en kutsal ve tarihi mekanları eski şehir içinde
bulunmaktadır. Araplar Kudüs'ün doğu kısmında yoğun olarak yaşamaktadırlar.
Yahudi nüfus ise genellikle şehrin batı kısmında kurulan yeni yerleşim bölgelerinde bulunmaktadır.
İsrail'deki en kalabalık nüfuslu şehir olan Kudüs'ün 2000 yılı sayımındaki nüfus dağılımı
şu şekildedir. 204.100 Müslüman, 530.400 Yahudi, 14.700 Hıristiyan olmak üzere toplam 758.300.
Kanuni Sultan Süleyman'ın 1538-1540 yılları arasında Haçlılar dönemine ait sur kalıntıları
üzerine yaptırdığı surlarla çevrili alan eski şehir olarak adlandırılmakta ve yukarıda bahsettiğimiz
tüm kutsal mekanları içinde barındırmaktadır. Geçmişi yer yer Bizans, Herodes, hatta Hasmon dönemlerine kadar
uzanan surların yüksekliği yaklaşık oniki, kalınlığı bir metredir.


|Kanuni Surları|
Eski kenti çevreleyen surlarda 11 kapı mevcuttur.
Kapıların en ünlüleri Şam ve Yafa kapılarıdır.
1538 yılında yapılan ve diğer adı Halil kapısı olan Yafa kapısı gibi,
eski kentin kuzeyindeki Şam Kapısı ve Tapınaklar Tepesi'nden Kidron Vadisi'ne
açılan Aslanlı Kapı da Kanuni Sultan Süleyman tarafından yaptırılmıştır.
Son olarak II. Abdülhamit tarafından 1887'de yaptırılan kapı Yeni Kapı adıyla
biliniyor. Aslanlı kapı eski şehrin doğusunda bulunmaktadır ve
Via Dolorosa(hüzünlü yol)'ya açılır.
Herodes Kapısı, Sion Kapısı, Çöp Kapısı ve Altın Kapı kentin diğer kapılarıdır.
2. yüzyıldan bu yana şehrin çöpünün çıkartıldığı kapıya Çöp kapısı denmiştir.
Yahudiler, Mesih'in Altın kapıdan Kudüs'e gireceğine inanıyor. Bu nedenle Kanuni
zamanında bu kapı kapatılmıştır. Güney taraftaki duvarda da tekli, ikiz ve üçüz kapılar
olarak adlandırılan 3 kapalı kapı daha mevcuttur.
Eski Şehir, kuzeydeki Şam kapısı ile batıdaki Yafa
kapısından başlayarak merkezde kesişen iki ana cadde ile dört bölüme ayrılır.
Kuzeydoğudaki bölüm Müslüman, kuzeybatıdaki bölüm Hıristiyan, güneydoğudaki bölüm
Yahudi ve güneybatıdaki bölüm Ermeni mahallesi olarak adlandırılır.


|Yafa kapısından eski şehre giriş|
Yafa kapısından girişte sağ taraftaki yol Ermeni Mahallesine götürür.
Ermeni Mahallesi etrafı duvarlarla çevrili bir
manastırdan ibarettir ve içinde Osmanlı çinileriyle tezyin edilmiş Mar Yakub
(Aziz James) Kilisesi bulunur. Yolun devamında Nebi Davud (Siyon) Kapısının
yanından geçilir. Bu kapının hemen dışında Hz. Davudun mezarı,
Hz. İsanın havarileriyle son akşam yemeğini yediği oda ve
Hz. Meryemin vefat ettiği evin mekanlarına kurulmuş bir sinagog,
bir cami ve bir kilise bulunur.


|Arap mahallesindeki çarşı|
Yafa kapısından girişte, eski şehrin dar yollarında karşılıklı
dizilmiş hediyelik eşya dükkanlarına rastlanır. Eski şehir tasvirleri içeren gümüş ve
alçı mumluklar, tablolar, hamsa(el şeklinde nazarlık), şamdan, kolye ve yerel kıyafetler gibi
hediyelik eşyaların satıldığı dükkanlarda beğenilen ürünler pazarlıkla dörtte bir, beşte bir
fiyatına kolaylıkla alınabilir.
Hafif aşağı eğimli sokakta, Arap nüfusun işlettiği dükkanlar arasından ilerleyerek
Haremü'ş-Şerif girişine ulaşılır. Belli günlerde, kısıtlı saatler haricinde sadece müslüman
nüfusun girişine izin verilen bu kutsal mekana girişte İsrail askerleri beklemektedirler.
Pasaport kontrolünden sonra da Filistinli görevlilerce müslüman olduğu anlaşılan ziyaretçiler
içeri kabul edilmektedirler. Mescid-i Aksa ve Kubbet-üs Sahra Haremü'ş-Şerif içinde yeralır.
Mescid-i Aksa bilindiği gibi Müslümanların ilk kıblesidir.
Peygamber Efendimiz (sav) Beyt-ül Makdis (Mescid-i Aksa) tarafına on altı ya da on yedi
ay namaz kılmıştır. Kudüs, Hz. Ömer döneminde müslümanlarca fethedildi (638).
Ünlü Beytü'l Makdis'in yerinde Mescid-i Aksa diye bilinen mescid yapıldı.


|Mescid-i Aksa|
Tanınmış tefsir alimlerinden Kasımi, Mescid-i Aksâ'nın ismi hakkında şu açıklamayı
yapmıştır: "Aksa kelimesi "en uzak" anlamındadır. Mescid-i Aksa da Mekke'ye olan
uzaklığından dolayı böyle adlandırılmıştır." Mescid-i Aksa vahye dayalı diğer
dinlerde olduğu gibi İslâm'da da büyük bir öneme sahiptir. Peygamber Efendimiz (sav) bir
hadisi şerifinde şöyle buyurmuştur: "Yolculuk ancak şu üç mescidden birine olur:
Benim şu mescidime, Mescid-i Haram'a ve Mescid-i Aksa'ya." (Müslim, Kitâbu'l-Hacc,
15/415, 511, 512) Burada kastedilen yolculuk ibadet kastıyla olan özel yolculuktur.
Bu hadisi şerif dolayısıyla Mescid-i Aksa harem mescitlerin üçüncüsü sayılmıştır.
Mescidi Aksa'nın İslâm'daki müstesna yerinin bir sebebi de Peygamber Efendimizin (sav)
isrâ ve mirac mekânı olmasıdır. Yüce Allah, İsrâ suresinin birinci âyetinde
Mescid-i Aksa'yı adıyla anarak şöyle buyurur: "Kulunu, kendisine birtakım
ayetlerimizi göstermek için bir gece Mescid-i Haram'dan çevresini mübarek
kıldığımız Mescid-i Aksa'ya yürütenin şanı pek yücedir. Şüphesiz o duyandır,
görendir." Burada dikkat edilirse Mescidi Aksa'dan "çevresini mübarek kıldığımız"
şeklinde söz edilmektedir. Mescid-i Aksa'nın çevresi ise başta Kudüs sonra diğer
Filistin topraklarıdır.


|Mescid-i Aksa'nın içi|
Peygamber Efendimizin (sav) miraca yükseltildiği sırada Kudüs'te bugünkü şekliyle bir
cami yoktu. Ancak Hz. Süleyman (a.s.) tarafından inşa edilmiş ve daha sonra
yıkıma maruz kalıp yenilenmiş olan Mescid-i Aksa'nın kalıntıları vardı ve burası da
Beyt-ül Makdis olarak adlandırılırdı. Peygamber Efendimizin (sav) ziyaret ettiği mekan
da işte burasıydı. Beyt-ül Makdis ibaresi bazı tarihi kaynaklarda Kudüs şehri için
de kullanılmıştır.
Ahmed ibnu Hanbel, Nesâi ve Hakim'in Abdullah ibnu Ömer (r.a.)'den
rivayet etmiş oldukları bir hadisi şerife göre de Peygamber Efendimiz (sav) şöyle
buyurmuştur: "Süleymân (a.s.) Mescidi Aksa'yı yaptığında Rabbinden üç şey istedi.
Rabbi ona ikisini verdi. Ben üçüncüsünü de vermiş olmasını ümit ediyorum: Kendisine,
kendi hükmüne denk gelecek hüküm vermesini istedi, (Rabbi) bu istediğini verdi.
Kendisinden sonra hiç kimsenin ulaşamayacağı bir saltanat vermesini istedi,
bu istediğini de verdi. Bir de her kim, bu Mescid'de -yani Mescid-i Aksa'da-
namaz kılmak amacıyla evinden çıkarsa anasından doğmuş gibi günâhlarından sıyrılsın
istedi. Biz Allah'ın bu istediğini de ona vermiş olmasını ümit ediyoruz."


|Mescid-i Aksa'nın vitrayları|
1969 yılında fanatik Yahudiler tarafından yakılan Mescid-i
Aksa'nın minberini Türk ustalar yeniden yapıyor. Bütün dünyanın merakla beklediği
ve Ürdün Kralı'nın 2 milyon dolar para ayırdığı minberin 2007 yılında bitirilmesi
planlanmakta. Minberi yapmak için oluşturulan enstitü ise 2005 senesinden itibaren
klasik sanatların öğretildiği bir eğitim fakültesi olarak programını sürdürecek.


|Kubbet-üs Sahra|
Peygamber Efendimizin (sav)
Miraç sırasında uğrak yeri olan Mescid-i Aksa'nın hemen yakınında Peygamber Efendimiz'in (sav)
Sakal-ı Şerifi ve Ayak İzi gibi kutsal emanetlerin korunduğu Kubbetü's-Sahra vardır.
691 yılında Halife Abdülmelik bin Mervan tarafından yaptırılan Kubbet-üs Sahra,
islam mimarî tarihinin önde gelen eserlerindendir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde
onarılan Kudüs'deki eserin, alt kısmı mermer, üst kısmı ise Anadolu'dan getirilen yeşil, sarı
ve mavi renkli çiniyle kaplatılmıştır. 20. yüzyılın başında da Mimar Kemaleddin Bey
tarafından onarılmıştır.
Kubbet-üs Sahranın içinde "Asılı Duran Taş" anlamına gelen Hacer-i Muallak taşı
bulunmaktadır. Peygamber Efendimizin (sav) Miraça çıktığı kaya işte
burasıdır. Bu kayanın en geniş yeri 18 metre, en dar yeri ise 13.5 metredir.
Bu kayanın içine on bir basamak merdivenle inilebilmektedir. Kayanın iç kısmında
yaklaşık 1.5 metre yüksekliğinde ve 4.5 metre x 4.5 metre boyutlarında bir boşluk
bulunmaktadır. Bu mağarada Peygamber Efendimiz (sav) namaz kılmıştır.


|Muallak taşı|
Yahudiler için kainatın kendisinden başlanılarak yaratıldığı(kutsalların kutsalı
olarak adlandırırlar), Hz. İbrahim'in (a.s.) üzerinde oğlunu kurban etmek istediği,
Hz. Süleyman (a.s.) mabedinin en kutsal emaneti olan Ahd-i Atik Sandığını üzerine koyduğu,
Hıristiyanlar için ahir zamanda mahşer meydanı etrafında yerleştirileceği ve
Hz. İsanın (a.s) adalet kürsüsünün üzerine yerleştirileceği Muallak taşı diğer semavi dinler
için de çok kutsaldır.
Kubbet-üs Sahra dışarıdan sekiz köşeli, içeriden merkezi dairelidir.
Kubbet-üs Sahra'nın birinci kısmına dört kapıdan girilir. Kubbeyi taşıyan iki
katlı kasnak burada dört ayak ve on iki sütunun taşıdığı on altı kemere dayanmaktadır.
Dört ayağın her biri de birinci galerideki ayakların ortasına düşmektedir.
4 büyük ayak mevsimleri, 12 küçük sütun ayları,
çevresindeki 8 sütun arzı taşıyan melekleri ve 52 pencere haftaları temsil
etmektedir. Dışında yer alan çiniler Osmanlı zamanında yapıyı güzelleştirmek ve
korumak için yapılmıştır. Çevresinde Ayet-el Kürsi ve Yasin sureleri yer almaktadır.
Altın rengindeki kubbe gerçekte altın değildir.
Mescid-i Aksa'nın doğusunda ikinci Mabet'ten kalan
duvarın bir bölümünü oluşturan Ağlama Duvarı, Yahudilerin en kutsal mekanıdır.
70 yılında Romalılar, Kudüs'teki Hz. Süleyman Tapınağı'nı ikinci kez yıkmışlar,
şehirdeki Yahudilerin büyük bölümünü katletmiş kalanları da sürmüşlerdir.
Geriye Tapınak'tan yalnızca tek bir duvar kalmıştır; o da bu yıkım'ın anısına
Ağlama Duvarı'na dönüştürülmüştür. Mesih geri geldiğinde ise, inanışa göre,
Tapınak yeniden inşa edilecek ve buradan dört bir yana hükmedecektir.


|Ağlama Duvarı|
Ağlama duvarının hemen yanında, Şam Kapısına kadar uzanan bir
tünel girişi vardır. Bu tüneli önceden rezervasyon yaptırarak gezmek mümkündür.
Tünel içinde birinci ve ikinci tapınak zamanlarından kalma su sarnıçları,
sokaklar ve ikinci mabedin eski giriş kapılarından birisi görülebilir. Bu tünelin
Mescid-i Aksa'nın altını oymak ve yıkımını hızlandırmak için açıldığı iddia edilmektedir.


|Üç kutsal mekan bir arada|
Tarihi verilerden izlenebildiği kadarıyla Yabusiler denilen karışık bir halkın
yaşadığı Kudüs'ü M.Ö. 1000 dolaylarında Hz. Davud ele geçirerek krallığının
başkenti yaptı. Oğlu Hz. Süleyman Kudüs'ü genişleterek Beytü'l Makdis adıyla
ünlü Birinci Mabed'i inşa ettirdi. M.Ö.586'da Babil kralı Nabukadnezar
Beytü'l Makdis'i ve kenti tümüyle yaktı ve Yahudileri Babil'e sürdü. Sürgünü
II. Kyros M.Ö. 538'de sona erdirdi. Kudüs'e dönen Yahudiler M.Ö. 515'te
Beytü'l-Makdis'i ikinci adıyla yeniden inşa ettiler. M.Ö. 63'te Roma kralı
Pompeus Kudüs'ü ele geçirdi. M.S. 66'da Yahudiler Roma'ya karşı ayaklandılar.
70'te Romalılar kente girerek Beytü'l-Makdis'le birlikte her yeri yaktılar.
Kent 130'da bir ölçüde yeniden iskan edildi. Yahudiler 132-135 arasında Roma'ya
karşı yeniden ayaklandılar. Kanlı biçimde bastırılan bu ayaklanma sırasında
Yahudiler toplu biçimde katledildi, hayatta kalanlar ise dünyanın dört bir yanına
dağılmak zorunda kaldı.
Kıyamet Kilisesi diğer adıyla Kutsal Kabir Kilisesi, yaygın Hıristiyan
inancına göre Hz. İsa'nın çarmıha gerildikten sonra defnedildiğine ve sonra da
mezarından dirilip göğe yükseltildiğine inanılan mekan. Protestanlar Hz. İsanın çarmıha
gerildiği yerin söz konusu Kıyamet Kilisesi olmadığına inanıyorlar. Protestan inancına
göre çarmıha gerilme, Şam Kapısının dışında bulunan ve bugün yaygın adıyla Garden
Tomb (Kabir Bahçesi) olarak bilinen mekanda gerçekleşti.


|Kıyamet Kilisesi|
Hıristiyan geleneğinde, Hz. İsa'nın (a.s.) Praetorium'da Ölüm cezasına çarptırılması üzerine,
buradan, haçı sırtında taşıyarak Golgotha Tepesi'nde çarmıha gerilmesine kadar,
kent içinde izlediği güzergâh Latince'de "Via Dolorosa" (Çile Yolu) ya da "Via Crucis"
(Haç Yolu) olarak adlandırılmış, bu güzergâh üzerinde Hz. İsa'nın (a.s.) yaşadıkları, 14 durakla
(statio) belirtilmiştir: 1) Hz. İsa'nın (a.s.) mahkûm edilmesi, 2) Hapsedilmesi ve kamçılanması,
3) İlk kez düşmesi, 4) Annesiyle karşılaşması, 5) Cyreneli Aziz Simeon'un haçın taşınmasına
yardım etmesi, 6) Azize Veronica tarafından yüzündeki terin mendille silinmesi,
7) İkinci kez düşmesi, 8) Kudüslü kadınları teselli etmesi, 9) Üçüncü kez düşmesi,
10) Elbiselerinin soyulması, 11) Çarmıha gerilmesi, 12) Çarmıhta ruhunu teslim etmesi,
13) Çarmıhtan indirilmesi, 14) Naaşının geçici kabrine konması. Hıristiyanların üzerinde
prosesyonlar (dinî yürüyüşler) düzenledikleri Via Dolorosa güzergâhı ve durakları,
tarihî ve arkeolojik veriler yerine İncil metinlerine ve yüzyıllar içinde oluşan sözlü
geleneğe dayanır. Son 5 durak Kıyamet Kilisesi içindedir.


|Zeytin Dağı|
Zeytin Dağı, Mescid-i Aksa'nın tam karşısına düzen tepedir.
Bu dağa Tur Dağı ya da Zeyta Dağı da denir. Meşhur Sahabi Selman-i Fârisî ve büyük hanım
velilerden Râbiatü'l Adeviyye'nin türbeleri burada yer almaktadır.
Zeytin Dağı'ndan üç dinin de kutsal mekanlarını barındıran eski şehri bütünüyle
görmek mümkündür. Zeytin Dağı'nın eteklerinde bir çok kilise mevcut.
Tüm Uluslar Kilisesi, Gözyaşı Kilisesi (Hz. İsa'nın buradan eski şehre bakıp,
ağladığı rivayet edilir), Hz. Meryem'in kabrinin bulunduğu kilise bunlardan başlıcalarıdır.
Zeytin dağı üzerindeki mezarlıklar,
"Mesih" geldiğinde onu ilk karşılayan cemaat olabilmek, aynı zamanda
cennetin kapısı olduğuna inanılan Altın kapıya en yakın olabilmek için 40.000 dolardan
başlayan fiyatlarla zengin yahudilerce satın alınmakta.
Mesihin kıyametten önce Zeytin Dağından gelip eski şehir ile Zeytin Dağı
arasındaki Kidron Vadisine ineceğine ve oradan da Kudüse gireceğine inanılır.
İsrail (askeri-politik-stratejik kararlılığını gösteren bir simge olarak),
intihar bombacılarının kaynaklarını engellemek iddiası ile
Filistinlilere ayrılan toprakları kilometresi bir milyon dolara mal olan bir
duvarla yalıtmaya karar verdi.


|Batı Şeria içine örülen duvar|
2004 haziran ayında, dozer ve vinçlerle
700 kilometre uzunluğundaki duvarın inşasına başlandı. Filistin (Batı Şeria)
topraklarını en büyük açık hapishaneye dönüştürecek olan duvarın ilk aşamada
120 km'lik bir bölümünün inşası düşünülüyor. Duvarın büyük kısmı 3 metre
yüksekliğinde olacak ve üstüne dikenli tel gerilecek.
Yüksek risk taşıyan
alanlarda ise, zırhlı betondan yapılacak. Güvenlik kameraları duvardan sızmak
isteyenleri izleyecek, duvarın büyük bir bölümüne de elektronik duyargalar
yerleştirilecek.


|Kudüs taşından evler|
Kudüs'te inşa edilen binaların Kudüs taşından yapılması
zorunluluğu vardır. Eski şehre yakın bölgelerdeki evler çok değerli olup, genellikle
Amerika'dan gelen zengin yahudiler tarafından satın alınmaktadırlar.
Yeni Kudüs'te İsrail parlementosu Knesset, cumhurbaşkanı konutu, Yad Vaşem
soykırım müzesi ve King David Oteli en bilinen mekanlardır.