Ahlak gelişimi, bireye, doğru ve yanlışla ilgili ölçüler arasında ayırım yapma gücü kazandıran ve onu giderek toplumsal davranış bakımından etkili duruma getiren gelişim süreci; törel gelişim.
Piaget‘ye Göre Ahlak Gelişimi
Piaget ahlak gelişimini bilişsel gelişime dayandırıyor; ona göre bu iki gelişim, doğru orantılıdır. Çocukta ahlak gelişimi, başkalarına bağımlılıktan, kendini yönetme aşamasına yönelik olarak gerçekleşiyor. Başkalarına bağımlı çocuk, ahlak açısından daha az olgundur. Bu çocuğun haklılık anlayışı, ast olan kendisi ile üst olan anne babası arasındaki tek yönlü ilişkiye dayanıyor. Otoriteye olan saygı, tek yönlüdür; otoritenin söylediklerine uyan haklı görülüyor. Kurallar değiştirilemiyor. “Boyun eğmek iyidir.” yargısı geçerli oluyor. Bu aşamada, nesnelerin kendisinden doğan kendiliğinden cezaların varlığına inancı anlatan “ilahi adalet”e inanılıyor. Hatalı davranış, kendiliğinden cezalandırılıyor. Çocuk, 7-8 yaşına gelince, arkadaşlarıyla daha eşitlikçi ilişkiye girmeye başlıyor; çocukta otoriteye uyma, giderek azalıyor. 11-12 yaşlarında çocuk, ahlak açısından olgunlaşıyor ve onun haklılık yargılarında, bağımsız tutumu başatlık kazanıyor. Kurallar, artık, değiştirilebilen ilkeler olarak algılanıyor; hakça oluş, ağırlık kazanıyor. Eşitliğin daha ileri düzeyi olan hakçalık, Piaget kuramında kişinin, içinde bulunduğu duruma özgü koşulların göz önünde tutulması anlamını taşıyor.
Kohlberg’e Göre Ahlak Gelişimi
Kohlberg’e göre ahlak, çocukluk, ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde ve bilişsel yaklaşım çerçevesinde gerçekleşiyor. Kohlberg, deneklere, ahlaksal ikilemler içeren öyküler sunarak yaptığı araştırmalarda, ahlak gelişimi dönemlerinin sürekli ileriye giden bir süreç izlediğini saptamıştır. Kohlberg’in kuramının çekirdeğini otoriteye boyun eğmeyi içeren bir kavram olarak adalet oluşturuyor. Kohlberg’e göre ahlak gelişiminin üç evresi vardır.
- Evre, gelenek öncesi evredir. Bu evrede birey, dışsal ölçütlere göre yargı yürütüyor. Yargılar, niyete göre değil, sonuçlara bağlı olarak gerçekleştiriliyor. Bu evre ikiye ayrılıyor. Bunların ilki, boyun eğme ve cazalandırmadır. Bu evrede otoritenin koyduğu kurallara sorgulamasız boyun eğiliyor. Onu, göreceli hedonizm izliyor. Bu evrede kuralların değişmez olduğu kabul edilmeye başlanıyor. Bu kurallara göreceli bakılıyor. Bunu ise kişinin gereksinimi ve bakışı belirliyor.
- Evre, geleneksel evredir. Kişi bu evrede geleneksel toplumsal düzeni korumaya ve toplumun beklentilerine uygun davranmaya yöneliyor. Başkalarının yargılarını da saygıyla karşılamaya başlıyor. Bu evre de ikiye ayrılıyor. Bunların ilki, iyi çocuk olma eğilimidir. Bu alt evrede çocuk, yargılarında niyeti önemsemeye başlıyor. Davranış gösteren kişinin istek ve duygularının iyiliği ya da kötülüğü, onun yargılarını etkiliyor. İkinci alt evre, otorite ve toplumsal düzenin sürdürülmesidir. Bu evrede, toplumsal onay imgesi biçimleniyor. Her iyi kişinin onayladığı davranış, doğru davranıştır. Toplumsal düzeni sürdürmek ve koruyabilmek için kurallara uyulmalıdır.
- Evre, gelenek ötesi evredir. Bu evre de ikiye ayrılıyor. İlk alt evre, demokratik olarak kuralları kabul etme evresidir. Bu alt evrede kurallar, esnek olarak algılanıyor; yaşama uymazsa demokratik olarak değiştirilebiliyor. Kişisel değerlerin yasalardan üstün olduğu da bu evrede sezilmeye başlanıyor.
3. Evrenin 2. Alt evresini evrensel ilkeler oluşturuyor. Kişiler, yasaların üzerine çıkan belli soyut evrensel ilkeleri açık seçik olarak bu evrede kavramlaştırıyorlar. Ahlak gelişimini bu denli ayrıntılı ve geniş olarak ele almasına karşın Kohlberg çok eleştirilmiştir. O, sonuçları, enlemesine kesitsel çalışmalarla elde etmiştir. Bu nedenle bulguların genellenmesi kuşku ile karşılanmıştır. Ayrıca başka birçok araştırma, Kohlberg’in gelişim aşamalarında kimi zaman gerilemeler olduğunu göstermiştir. Kohlberg’in kültürlerarası çalışmaları da yanlılık eleştirileri almıştır.
Lawrance KOHLBERG Kimdir?
(1927-1987) Amerikalı eğitimci ve psikolog. Kohlberg, öğrencisi olduğu Piaget’den çok etkilendi ve onun gelişimsel yaklaşımını ahlaksal akıl yürütmedeki değişimlerin çözümlenmesine uyguladı. Chicago ve Harward üniversitelerinde özellikle çocuklardaki ahlak gelişimini, ahlaksal ikilemlere ilişkin akıl yürütmeleri inceledi ve sekiz evreli bir ahlaksal gelişim modeli geliştirdi. Kohlberg’e göre bu evreler değişmez bir diziyi oluşturuyor. Ahlaksal akıl yürütmede giderek daha esnek bir yapı oluşuyor. Bir hastalık sonucu 60 yaşında ortada görülmeyen Kohlberg’in cesedi, bir bataklıkta bulundu. İntihar ettiği yönünde yaygın bir kanı bulunuyor.
Başlıca eserleri: The Just Community Approach to Corrections (1974), The Meaning and Measurement of Moral Development (1981), The Philosophy of Moral Development (1981), Child psyphology and Childhood Education: A Cognitive Developmental View (1987), The Stages of Ethical Development from Chilhood Through Old Age (1986), Programs of Early Education: The Constructivist View (1987)
[docxpresso file=”http://www.beybut.com/wp-content/uploads/2016/06/ahlak.odt” comments=true]