Türkiye genelinde çoğu Sultan Abdülaziz Han ve 2. Abdülhamid Han dönemlerinde yaptırılan saat kuleleri, zamanı hatırlatmalarının yanı sıra buluşma noktası olmaları dolayısıyla önem taşıyor. Osmanlı Devleti'nde Anadolu'dan Şam'a kadar 63 adet saat kulesi inşa edildi.
1901'de II. Abdülhamid Han'ın tahta çıkışının 25. yıldönümü nedeniyle Türkiye'nin dört bir yanında yapılması talimatı verilen, çoğu günümüze gelebilmiş, kimisi yaşadığı afetlerde ve zamanın yıpratıcı etkisiyle hasar görerek kartpostal ve fotoğraflarda kalmış saat kuleleri, hikâyeleriyle de dikkat çekiyor.
İstanbul'daki saat kuleleri
İstanbul'daki başlıca saat kuleleri; Dolmabahçe ve Yıldız ile restorasyon çalışmaları süren Şişli Etfal Hastanesi ve Tophane Nusretiye saat kuleleri. Dolmabahçe Sarayı girişindeki kule, Sultan 2. Abdülhamid Han'ın emriyle 1890'da yapımına başlanıp, 1895'te tamamlandı. Saray mimarı Sarkis Balyan'ın tasarımı olan kule, neobarok ve ampir mimari çizgilerinin izlerini taşıyor.
27 metre yükseklikteki kulenin çevresini, 12 metre uzunlukta bir kare platform çevreliyor. Kara ve deniz cephelerinde 2. Abdülhamid Han'ın tuğraları bulunan Dolmabahçe Saat Kulesi'nin taş basamaklarla çıkılan saat odası dördüncü katta.
Hamidiye Saat Kulesi adıyla da anılan Yıldız Saat Kulesi, 1889-1890 yılları arasında yaptırıldı. Üç kattan oluşan saat kulesinin katlarında, barometre ve termometre bulunuyor. Sekizgen planlı zirvesinde rüzgârgülü taşıyan yıldız saat kulesi süslü bir çatıyla kaplı.
İzmir'in simgesi
İzmir'in Konak Meydanı'nda yer alan, aynı zamanda kentin simgesel yapılarından sayılan İzmir Saat Kulesi, Osmanlı saat kuleleri içinde en estetik görünüşlü ve en zarifi olarak kabul ediliyor. 2. Abdülhamid Han'ın tahta çıkışının 25. yıldönümüne yetiştirilmek üzere 1901'de bazı parçaları yurt dışından getirilen, 25 metre boyundaki mücevher görünümlü İzmir Saat Kulesi'nin mermer kubbeli çeşmeleri ve dört girişi üzerinde 68 sütunu var. 1985'te ışıklandırılan Osmanlı armalı, Abdülhamid Han tuğralı kulenin saati günümüzde elektronik sistemde.
Ankara Kalesi'nde de var
Milattan önce 200'lere uzanan tarihiyle farklı dönemlerde onarım gören Ankara Kalesi Hisar kapısının sol burcu üzerine inşa edilen saat kulesinde tek kadranlı bir saat bulunuyor. Çevresinde yapılan düzenlemelerle daha turistik hale gelen Ankara Saat Kulesi'nin kitabesinde, 1884'te Ankara Valisi Sırrı Paşa tarafından yaptırıldığı yazıyor.
Bursa'nın Tophane Saat Kulesi
Bursa Saat Kulesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun kurucusu Sultan 1.Osman Han ve Orhan Han türbelerinin kuzeyindeki Tophane Parkında. "Tophane" diye de anılan kule, 2. Abdülhamid Han'ın tahta çıkışının 30'uncu yıldönümünde hizmete açıldı. Günümüzde orijinali yerine elektronik bir saat takılan kule, Bursa Belediyesi'nce yangın gözetleme amacıyla da kullanılıyor.
Türkiye’nin en büyük saat kulesi
Türkiye’nin en büyük saat kulesiyse Adana'nın Seyhan ilçesinde. Adana Valisi Ziya Paşa tarafından 32 metre yüksekliğinde yaptırılan büyük saat kulesi, zamanı göstermeyi sürdürüyor.
UNESCO'nun Dünya Kültür Mirası Listesi'ndeki Safranbolu'nun saat kulesiyse Sultan 3. Selim'in sadrazamı İzzet Mehmet Paşa tarafından yaptırıldı. 12 metre yükseklikteki saat kulesi Türkiye'deki tek zembereksiz saat olma özelliğini taşıyor.
Bazısı gravürlerde yaşıyor
Erzurum'dan Amasya'ya, Eskişehir'den Trabzon'a kimi saat kuleleri tüm görkemiyle ayakta kalırken, yangın, deprem ya da kent düzenlemesi ile günümüze ulaşmayan Amasya, Edirne, Gelibolu, Konya, Kütahya, Manisa gibi saat kuleleri anılarıyla birlikte gravür ve fotoğraflarda yaşamaya devam ediyor.
Makedonya'nın saat kuleleri
Osmanlı Devleti Balkan topraklarına da birçok saat kulesi miras bıraktı. Makedonya da saat kulelerinin bulunduğu ülkelerden biri. 16. yüzyılda Osmanlılar zamanında Balkanlar'da inşa edilen saat kulelerinin ilk örneklerinden olan Üsküp Saat Kulesi, yanı başında yükselen camiye de ismini veren Gostivar Saat Kulesi ilk akla gelenlerden.
Makedonya'nın tarihi yapıları ve mimarisiyle ünlü Manastır şehri de Osmanlı'dan kalma bir saat kulesine ev sahipliği yapıyor. Her bir kenarı yaklaşık 5.5 metre genişliği olan bir kaide üzerinde yükselen kule 22 metre uzunluğunda.
Tarih boyunca birçok kez onarımdan geçen kulenin çan kısmı 1935 yılında değiştirilmiş. Kulenin kaidesi, yukarıya doğru üç aşamada daralıyor. En üst bölümde korkulukla çevrili balkon ve dört saat mevcut. Kulenin orijinal saati 2. Dünya Savaşı sırasında değiştirilmiş. Beyaz zemin üzerine siyah rakamlardan oluşan orijinal saatin nerede olduğu ise bilinmiyor.
Randevuların verildiği, etrafındaki bahçede çocukların koşturduğu, hatıra fotoğraflarının değişmez fonu saat kulesi, şehirdeki mimariyle uyum içinde. Kule, Manastır'ın en işlek ve en ünlü sokağı olan, Osmanlı dönemindeki ismiyle Hamidiye, bugün bilinen adıyla Sirok sokağın başında bulunuyor.
Ancak Balkan coğrafyasında Osmanlı'dan kalma eserlere yönelik bilinçli tahribattan, Manastır Saat Kulesi de nasibini almış. Makedonya'nın başka şehirlerinde örneğine rastlandığı gibi Manastır'daki saat kulesine de bir haç dikilmiş ve yapı dini bir objeye çevrilmiş. Bugün şehrin sembollerinden biri olan saat kulesinin önünde, Makedonya'nın 2001 yılında yaşadığı iç çatışmada hayatını kaybeden Makedonların anısına yapılan heykel yükseliyor. Bahçesinde ise Makedon halk kahramanlarının büstleri yer alıyor.
Rivayete göre, inşası için çevre köylerden tam 60 bin yumurta toplanan ve harcı bununla tutulan Manastır Saat Kulesi, etrafındaki tarihi camilerin minareleriyle birlikte Manastır semalarını süslemeye devam ediyor.
Kosova'nın saat kuleleri
Osmanlı'dan Kosova'ya miras kalan saat kuleleri, başkent Priştine ve Prizren'de yükseliyor. Savaşın ardından hızlı bir dönüşüm geçiren Kosova'da Osmanlı'dan miras tarihi eserler restore edilerek eski görkemine kavuşturuluyor.
Başkent Priştine'de öne çıkan yapılar arasındaki tarihi saat kulesi Osmanlı mimarisinden izler taşıyor. Kule, Fatih Sultan Mehmet Camii'nin karşısında, şehrin tam merkezinde bulunuyor. Yaşar Paşa tarafından 1746'da yaptırılan saat kulesinin mimarisinde kullanılan taşlar göze çarpıyor. 2001'de içinde bulunan çan çalınan kule günümüzde turistlerin uğrak yeri.
Bölge halkı yüzyıllara meydan okuyan Priştine Saat Kulesi'nin, zamanın getirdiği yıpranmalar nedeniyle onarılmasını bekliyor. Prizren Saat Kulesi'yse Osmanlı idarecisi Ahmet Şemseddin Bey tarafından 1498'de inşa ettirilen ve bugün müze olarak kullanılan binada bulunuyor.
15. yüzyılda saat kulesi eklenen yapının, 19. yüzyıla kadar hamam olarak hizmet verdiği belirtiliyor. Saat kulesini barındıran müzede Roma, Bizans ve Osmanlı dönemine ait eserler sergileniyor. Prizren Saat Kulesi ve Müze müdürü Luan Koçbaşlı, Prizren Saat Kulesi ile alakalı şu şekilde konuştu: “Prizren Saat Kulesi, Prizrenliler tarafından Arkeoloji Müzesi olarak da biliniyor. 1975 yılındaki ilk restorasyonun ardından, saat kulesi müzeye dönüştürüldü ve yer altından çıkarılan yüzlerce tarihi eser burada sergileniyor. Her ne kadar yapı yenilense de eski ihtişamını koruyor. Biz de saat kulesinin, tarihi dokusunu bozmamaya çalıştık.”
2003'te arkeolojik kazıların yapılması amacıyla tamamen yıkılan bina; 2008'de aslına uygun olarak inşa edildi. Prizren Saat Kulesi ve Arkeoloji Müzesi'ndeki son restorasyon projesiyse geçtiğimiz yıl tamamlandı. Kule ve müze tarihi eserlerle bezeli Prizren'de, köklü geçmişe ışık tutmaya devam ediyor.
Arnavutluk'ta saat kuleleri
Arnavutluk'un başkenti Tiran'ın sembollerinden olan Tiran Saat Kulesi, 1821'de Hacı Ethem Bey tarafından yaptırıldı. Kule yapıldığında saat mekanizması Venedik’ten getirilmişti ve saat başlarında çalıyordu.
1928'de Tiran Belediyesi tarafından Alman yapımıyla değiştirilse de 1970'de kuleye eklenen Çin malı saat bugün kulede işlevini sürdürüyor. Son olarak Edi Rama'nın belediye başkanlığı döneminde restore edilen ve ışıklandırılan Tiran Saat Kulesi, Ethem Bey Camii ile birlikte Tirana gelen turistlerin ilgi odağı.
Taş evleri, Arnavut kaldırımlı sokakları ve doğal güzellikleriyle Arnavutluk'un önemi beldelerinden Cirokastra kentinde de bir saat kulesi zamana direniyor. Cirokastra Kalesi'nin bir parçası olan kulenin, tam olarak ne zaman yapıldığına dair net bilgi olmasa da, tarihçiler Osmanlı döneminde namaz vakitlerini hesaplamak amacıyla inşa edildiğini belirtiyor. Kale ve saat kulesi ziyaretçilerini tarihte yolculuğa çıkarıyor.
Arnavutluk'un üçüncü büyük şehri Elbasan'ın muhafaza ettiği tarihi eserlerden biri de şehrin merkezinde yer alan saat kulesi. 16. yüzyılda yapılan ve günümüze kadar orijinalliğini koruyan saat kulesı Elbasan’da mutlaka görülmesi gereken yapılardan. Osmanlı döneminden miras saat kulesi Elbasan'ın simgelerinden biri.
Bulgaristan'da saat kuleleri
Osmanlı Devleti Balkanlar'da hemen her önemli şehre bir saat kulesi inşa etmiş. O şehirlerden biri de Bulgaristan'ın Şumen kenti. 14790 yılında kurulan saat kulesi Şumenlilere zamanı hatırlatıyor.
Mehmet Doducuoğlu tarafından inşa edilen saat kulesinin önünde taş işlemeli bir çeşme var. Kulenin mermer kitabesinde “Bu saat kulesini inşa eden usta, eserinin muhteşemliğini ve eşsizliğini kanıtlamıştır ki dünyada benzeri yoktur” yazılı.
Osmanlı'nın Deliorman’a miras bıraktığı yapılardan biri de Razgrad’daki saat kulesi. 1864 yapımı saat kulesi tam Tanzimat döneminin karakteristik özelliklerini taşıyor. 1984'te Bulgaristan Milli Kültür Anıtı Statüsü kazanan saat kulesi, Razgrad’ın simgelerinden.
26 metrelik taş gövde üzerinde yükselen saat kulesi ahşap çan kubbeye sahip. 1767'de inşa edilen kule yıkılınca 1864'te yerine yenisi inşa edildi. Kulenin kubbesinin Bulgar usta Tonço Tonçev tarafından yapılan orijinal saatten kaldığı düşünülüyor. Çevresinde bulunan parklar ile Razgrad Meydanını süsleyen saat kulesi şehrin buluşma noktaları arasında yer alıyor.
Filistin'deki saat kuleleri
Filistin topraklarındaki en eski Arap kentlerinden Yafa, Osmanlı mirası eserlere ev sahipliği yapıyor. Tarihi Yafa kentinin merkezindeki saat kulesi, bugün kentin en önemli sembolü. Osmanlı döneminde Filistin’de inşa edilen 7 saat kulesinden biri olan Yafa Saat Kulesi, Yafa kentinin Osmanlı için önemini de ortaya koyuyor.
Yefet ana caddesinde yer alan Yafa Saat Kulesi kentin girişini de belirliyor. Yafa Saat Kulesi, Sultan Sultan Abdülhamid Han'ın saltanatının 30. yılının kutlanması amacıyla inşa edilmiş ve üzerinde onun tuğrası bulunuyor. Kulenin yapımında kireçtaşı kullanılmış. 1965'de restore edilen saat kulesine, yeni saatlerin yanı sıra Yafa kentinin tarihini simgeleyen mozaikler eklenmiş. Yine İsrail döneminde yerleştirilen bir başka plaket ise, 1948 Arap-İsrail savaşında hayatını kaybeden İsraillileri betimliyor. Önemli turizm merkezlerinden olan Yafa'daki saat kulesi İsrail'in 2004'te yayınladığı pulların üzerinde de yerini aldı.
Eski Filistin kentlerinden Tsafid, Akka, Hayfa, Nasıra, Kudüs ve Nablus kentlerinde yer alan saat kulelerinden en iyi korunanı olan Yafa Saat Kulesi şehrin simgesi olarak zamana meydan okuyor.
Lübnan'daki saat kuleleri
Lübnan'da, Osmanlı döneminde inşa edilen iki saat kulesi bulunuyor. Bunlardan biri başkent Beyrut'ta diğeriyse ülkenin ikinci büyük kenti Trablus'ta yer alıyor. İç savaş ve çatışmalardan paylarına düşeni alan ve sonraki yıllarda restore edilen saat kuleleri, Birinci Dünya Savaşı ve ardından yaşanan olayların sessiz tanıkları olarak yükseliyor.
Lübnan, Osmanlı'dan emanet iki saat kulesine ev sahipliği yapıyor. İlki 1897 tarihli ve şehirlerine verdiği önemden dolayı Beyrutluların Sultan İkinci Abdülhamid'e armağanı. Sultan'ın tahta çıkışının 25. yıldönümüne ithafen inşa edilen saat kulesinin ilk taşı da Abdülhamid Han'ın doğum gününde büyük bir törenle konulmuş.
Trablus Tarihi Eserleri Koruma Komitesi Başkanı Halid Tedmuri, şehirdeki saat kulesi ile ilgili şu şekilde konuştu: “Beyrut ahalisi kendilerinden II. Abdülhamid Han'a olan sevgilerinden yola çıkarak bir saat kulesini inşa etmeye karar verdi. Bu saat kulesini Mecidiye Kışlası’yla, Hamidiye Askeri Hastanesi arasındaki meydanda inşa etmeye karar verdiler. Çünkü bu iki bina tamamen Beyrut'a bakan tepenin üstünde yer alıyordu. Saat kulesinin orada inşa edilmesi bütün şehre saat sesini ulaştıracaktı.”
Bir asrı aşkın süredir ayakta duran saat kulesi, Beyrut'un yıkıma uğradığı iç savaş sırasında büyük zarar gördü. 1990'da biten iç savaş sonrası kule, dönemim başbakanı Refik Hariri tarafından aslına sadık kalınarak restore edildi.
Ülkedeki diğer saat kulesi ise Trablus'ta bulunuyor. II. Abdülhamid Han'ın tahta çıkışının 25. yıldönümü dolayısıyla halka hediyesi. O da savaşlardan ve çatışmalardan zarar gördü. 2006'da yapılan restorasyonla duran saati çalışır hale getirildi.
Saat kulesinin 6 kattan oluştuğunu ifade eden Tedmuri kule ile ilgili şunları söyledi: “Birinci katın hemen üstünde Osmanlı kitabesi yer alıyor. Üst katında saatin hemen altında 2006 yılında restorasyon sırasında iki cephede bir tuğra ve bir tane de arma kalıntısı bulduk. Bunları TİKA ile birlikte hem restore ettik hem de 4 cepheye 2 tane arma ve iki tane tuğra yaptırdık. Saat kulesinin dış restorasyonunu gerçekleştirdik.”
Ancak 2006'dan sonra da kentteki çatışmalar nedeniyle saat kulesi bir kez daha zarar gördü, saatler ve pencerelerin camları kırıldı. Lübnan'daki Osmanlı eserlerinin envanterini çıkarmak için önemli çalışmalar yapan tarihçi Halid Tedmuri'ye göre kule yeni bir restorasyona ihtiyaç duyuyor.
Irak'ta saat kuleleri
Bir yanında tarihi binlerce yıl geriye uzanan Erbil Kalesi, diğer yanında ticaretin nabzının attığı Kayseri Çarşısı. Erbil Saat Kulesi bu tarihi mirasın hemen gölgesinde 2011'de inşa edildi. Şehrin diğer tarihi eserlerine kıyasla yeni olsa da saat kulesi şimdiden Erbil’in simgeleri arasına girdi.
Erbil'in şehir meydanında bulunan 23 metre yüksekliğindeki saat kulesi tuğladan inşa edildi. Renginin ve mimari özelliklerinin ise meydandaki diğer yapılarla uyumlu olmasına özen gösterildi. Kulenin inşası toplam 60 bin dolara mal oldu. Saat ilk olarak 2011'in Nevruz Bayramı'nda çalıştırıldı.
Dört yüzü olan saatin kadranının çapı 2,5 metre. Süslemelerinde doğuya özgü motifler kullanılan saat kulesi yine de yapı itibarıyla Londra’daki Big Ben saat kulesini andırıyor. Geceleri özel ışıklarla aydınlatılan saat kulesinin altında bir çarşı bulunuyor. Daha önce bitpazarı olan bu çarşı da saat kulesiyle beraber restore edildi.
Saat kulesinin altındaki çarşıda, kulenin inşasıyla birlikte geniş bir restorasyon gerçekleştirildi ve tekrar halka kazandırıldı. Çarşı, Erbil'i ziyaret eden turistlerin de uğrak yerlerinden biri oldu. Çarşı içinde ayakkabıcılar, çayhaneler ve süs eşyaları satan dükkânlar mevcut. Erbil'e gelen ziyaretçiler mutlaka bu çarşıya da uğruyor ve alışveriş yapıyorlar.
Özellikle gündüzleri hayli hareketli olan bu çarşıda Erbil’e özgü tespihler ve çeşitli süs eşyaları satılıyor. Çarşıdaki çayhanelerdeyse halk günün yorgunluğu atılıyor.
Hamza Türkyıldız haber verdi