percy bysshe shelly
'in 1819 şubat'ında venice
'de cappucini villasında uzun zamana yayarak yazdığı eserdir bu. şimdi böyle bir tanımdan sonra kuru bir bilgiyle yetinmek istemiyorum ey sözlük, ondan biraz kasmak istiyorum izninle; sanırım bir philanthrop
olan shelley için uygun bir konu imiş bu; zira idealizmin dibini kaşıyan shelley, yunan mitolojisine göre; insanın insan olma sürecindeki en büyük etken olan prometheus'u işlemesi, hem de ayskhylos
gibi yunan yazınının temel taşlarından birinin eserini yani prometheus desmotes
i (bkz: zincire vurulmuş prometheus
) ters çevirip ya da insanın ayağındaki prangalardan kurtulması için tanrıların karşısına dikilen koca titanın ceza olarak zincire vurulmasının ardından özgürlüğüne kavuşması için kalemi eline alan shelley, çözülen prometheus
yani prometheus unbound
ı yazmıştır.
bu aslında batı edebiyatında sık gördüğümüz bir hadise; yani batı ozanlarının, tragedya ve komedi yazarlarının sık yaptığı birşey idi; yunan ve roma edebiyatlarından ve tarihi vakalarından esinlenmek; -aslında roma ve yunan edebiyatlarıyla tarihi vakalar çoğu yerde iç içe geçmiştir, başka hiç bir edebiyat böylesine buğulu fakat görkemli çizilmemiştir sanırım.- ( shakespeare
'in timon of athens
, titus andronicus
, julius caesar
,antony and cleopatra
ve coriolanus
gibi. ) veya aynı konuları dallandırıp budaklandırmak (shelley 'in bu başlıkta anlattığım eseri güzel bir örnektir.), veyahut da aynı hikayeyi baştan yazmak. (goethe
'nin iphigeneia tauris te
'si örneğin)
shelley, bu eserini dört perdeye yaymış.
konunun özü yine belli, şimdi prometheus işlenir de; başka bir şey düşünülür mü, ne kadar solcu karındaşım varsa hemen mal bulmuş mağribi gibi atlamakta bu hususa; devrim efendim konu, her ne kadar ben inanmasam da - bu mevzuda sanırım ayrıntılı yazdım; (bkz: hybris/#9917695
) - üçünü devrim konu. -bu üçüncü devrim adını koyan da üstadlarımızdan azra erhat
'tır.-
devrim insanla yapılır; insanın içinde olmadığı isyan olmaz. tabi insan
'dan kastım bu entiride; 'isyan eden insan'dır; öyle böyle isyan değil, ateşi isteyen, kadınını elde etmede (bkz: pandora/@jimi the kewl
) ısrarcı, bir şekilde zaten elde edecekti, öyle böyle isyan değil, insanın insan olma savaşında bir devrimcidir bu titan, fakat hikayenin sonunda tanrıların dediği olmuştur. hangi devrimde yıkılmaya çalışılan gücün, devrim teşebbüsü sonunda teşebbüste bulunanları cezalandırması söz konusudur. böyle devrim olmaz, olympos'ta oturan tanrılar, titan prometheus'u cezalandırıyor, ciğerini akbabalara yediriyor, hani devrimci prometheus nerede?
ben işte bu inançla bu esere baktım hep, acaba shelley ne düşünüyor bu konuda diye, veya hikayeyi nasıl sürdürdü diye.
prometheus, insan ırkının ruhu, ideal zekası bu çok açık.çiğdem dürüşken
hoca da benzer şeyler söylüyor, biraz da fikirlerimi ona dayandırıyorum, ondan iddialıyım; hoca "ilk trajik kahraman" olarak görüyor prometheus'u, hatta titanın 'yaşadığı duygulanımları, yunan trajik kahramanlarının ruh hallerine öncülük ettiğinden söz ediyor, aiskhylos'un şiirindeki "her insana baştan yüklenmiş bir kadere" karşı gelerek, sadece "tanrının özgür olduğu" bir düzene, kendi yasasıyla karşı gelmeyle başlar.' diye de ekliyor. benim sırtımı dayadığım nokta şudur; insan bir şekilde kişiliğinin farkında, titanın trajik sonuyla varmıştır. devrim konusunu kapadık, bir şekilde insanın artık evrildiği hususunda hemfikiriz.
tekrar esere dönersek;
birinci perde; yazarın hissettiği o hassas duyguları;
ikinci perde; asia
'nın dilinden, prometheus'un kahramanlığı (asia, insanın ruhunun hakiki eşidir. güzelliğin sembolü, dünyayı yaşatan ve onu aşkla ışıklandıran hayat güneşinin bir gölgesidir, hatta o kadar güzelleşir ki kardeşi ionia onu göremez hale gelir, yani dişi güzelliğine bakış açısının değerlendirilişine, tasvirine bakar mısınız? sana bakmak allaha inanmaktır
kadar olmasa da (!) shelley 'in antikite'den çıkarttığı, hatta bence biraz da pandora 'nın karşısına diktiği asia, korkunç bir tehlikedir, pandora'dan daha tehlikeli bir oyuncaktır. güzellik idesinin sınırına dikkat! )
üçüncü perde; zeus
, demogorgon
tarafından tahttan indirilir. prometheus, hercules
tarafından kurtarılır.
dördüncü perde; lirik bir anlatıma sahiptir; aksiyon yerine fikirler sunulur.
bence shelley 'in en büyük başarısı -haddime düşmez bu sanırım ama yine de bu cümlenin tamamını getirmeliyim.- antik dünya edebiyatının, yunan ve roma tarzının o muhteşem buğusunu, evet yanlış okumadınız, buğusunu, o perdenin arkasında, her zaman gizli kalmış birşeyler barındıran o buğulu havayı muhteşem taklit etmesidir. taklit konusunu sanırım başka başka entirilerde işledim, sonraki batı edebiyatçılarının, yunan ve roma'ya dönerek, yukarıda bahsettiğim türde esinlenmeler yaşamaları, bu hislerle eserler ortaya dökmeleri, günümüz manasında taklitçilik olarak görülmemeli, bu büyük isimlerin taklidini olabildiğince mecburiyete ve sosyal, edebi gelişimlerinin bir sonucuna bağlayabilirim. ama zaten kültürler arasında ve ardıllarına bilgi aktarımında hep bu geriye dönüş yok mudur? mitoslarin uygarlasma ve insanlasma sureci
hususu da beni destekler konumdadır. zira, bir kütleyi parsel parsel ayırıp, alman edebiyatı, ingiliz edebiyatı, fransız edebiyatı, kuzey milletler edebiyatı, latin ve yunan edebiyatı, arap edebiyatı, türk edebiyatı şeklinde, birbirlerinden kopmuş olarak değerlendirmenin yanlış olacağı kanaatindeyim, işte kanıtlarımdan biri bu eserin ta kendisi. aiskhylos'un zincire bağladığı prometheus'u zincirlerinden çözme haddini buluyor kendinde shelley. bu çok açık.
her ne kadar beğlan bir and
, "prometheus hiç bir zaman insanlığın tekamülüne dair yazılmış bir eser olarak sayılmamalıdır." dese de, yine kendisinin belirttiğince; shelley, ateist ve materyalist godwin'den elde ettiği fikirler içinde, bu eserinde platon ve isa'nın itikatlarına en muhteşem ifadeyi verebilmiştir.
zincire vurulmuş prometheus ile çözülen prometheus 'u belki önümüzdeki günlerde daha detaylı inceleyebilirim.
kaynaklar:
.navisalvia
2004; çiğdem dürüşken
. garp filolojileri dergisi
, 1947