Çocuklar çok küçük yaşlarda iken para ile tanışırlar ve onun anlamını kavramaya başlarlar. 1-2 yaşlarında, para onlar için, ağızlarına sokmamaları gereken tehlikeli bir maddedir. Aşağı yukarı 3 yaşlarında, paranın gerekli ve önemli olduğuna dair ilk kanaatleri gelişir. 5 yaş civarında, artık, paranın ne işe yaradığını bilirler. 8 yaşlarında iken parayı kullanabilirler. 10 yaşlarında ise kendileri için daha yararlı bir şekilde kullanmaya başlarlar.
Çocuğun para kavramını öğrenmiş olması, onda para bilincinin oluştuğu anlamına gelmez. Para kavramının öğrenilmesi, para bilincinin oluşturulmasının sadece bir basamağıdır.
Şimdi kısaca, çocuğu para konusunda bilinçlendirmede yardımcı olabilecek noktalara değinelim:
“Para yönetimi öğretilmelidir.”
Çocukların para yönetimini öğrenmelerindeki ilk adım parayı anlamalarıdır. Anne-babaların hem evde oyunlar yoluyla, hem de dışarıda çocukların kendilerini gözlemlemelerine fırsat vererek para kavramını çocuğa anlatmaları gerekir.
5-6 yaşlarındaki bir çocuğa, eline az miktarda para verilerek marketten ya da bakkaldan tek başına alışveriş yapması için izin verilebilir. Verilen para alacağı ürünün fiyatı değerinde olmalı, eğer fazla verildiyse de paranın üzerini alması tembih edilmelidir.
Çocuklar küçük yaştan itibaren parayı tanısalar da, ne işe yaradığını bilseler de, okul öncesi dönemde paranın miktarına yönelik bilgi sahibi değillerdir. Rakamları ve sayıları kullanabilmeyi öğrendikçe, yaklaşık 7-8 yaşlarında, paranın miktarına ilişkin de bilgi sahibi olurlar. Yavaş yavaş bağımsız bir şekilde parayı kullanmaya başlarlar.
Para yönetiminin öğrenilmesinde diğer bir adım ise harçlıktır. Paranın miktarını öğrenmesi ile birlikte, çocuğa harçlık verilmelidir. Çocuk harçlık sayesinde parasının hesabını yapmayı öğrenir. Harçlığını ister harcar, ister biriktirir, paylaşır, borç verir, bağış yapar.
Harçlık düzenli bir şekilde verilmelidir. Çocuğa üç gün üst üste harçlık verip, iki hafta hiç vermemek ya da bir gün çok az verirken ertesi gün fazla vermek sağlıklı bir yöntem değildir. Çocuk bu şekilde hem parasının hesabını yapamaz, hem de değerini bilemez. Küçük çocuklar için harçlık günlük olarak verilmeli, yaşın ilerlemesine bağlı olarak haftalığa ya da aylığa çevrilmelidir.
Harçlık yeterli miktarda verilmelidir. Ne az verilip çocuk arkadaşları arasında mahçup edilmeli ne de çok verilip parayı bir üstünlük olarak görmesine sebep olunmalıdır. Harçlığın sabit bir miktarı olmalı, istisnai durumlarda ise esnek davranılmalıdır. Belirli periyotlarla, verilen harçlık tekrar gözden geçirilmeli, gerekirse güncellenmelidir.
“Paranın amaç değil araç olduğu düşüncesi benimsetilmelidir.”
Çocuklar, her öğrendikleri tutum ve davranışta olduğu gibi para konusunda da önce ebeveynlerini örnek alırlar. Bu nedenle ebeveynlerin paraya bakış açısı, ona atfettikleri değer çocuğun para ile ilgili düşüncelerinin şekillenmesinde önemli yer tutar.
Günümüzde insanlar, özellikle medya aracılığıyla sürekli tüketmeye teşvik edilmektedir. İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamalarına bakmaksızın, sırf tüketmiş olmak için tüketmektedir. Bu durumdan elbette ki çocuklar da nasiplerini almaktadır. Ebeveynler bu tür tuzaklara düşmemeye özen göstermelidirler; hem kendileri, hem çocukları için.
Ebeveynler paranın ihtiyaçların karşılanması için gerekli olduğunu, para ya da para ile sahip olunanlarla insanların daha değerli, daha özel, daha güzel, daha kabul edilebilir olmayacaklarını çocuklarına anlatmalıdırlar. Bunlar için farklı erdemlerin gerektiği konusunda çocuklarını bilinçlendirmelidirler.
Ebeveynler çocuklarına paranın hayatın amacı değil, hayatımızdaki küçük ya da büyük hedeflerimize ulaşmanın, ideallerimizi gerçekleştirmenin bir aracı olduğunu öğretmelidirler. Tabi bu, çocuğu karşılarına alıp anlatmaktan ziyade öncelikle ebeveynlerin kendilerinin bu düşünceyi benimsemiş ve yaşam tarzlarına yansıtmış olmaları sayesinde olur.
Bitiriken;
Yaşadığımız dünyada çocuğumuzu para kavramından uzakta yetiştiremeyiz. Madem ki bu kavram, bu kadar hayatımızın içinde bir kavram; o zaman, daha küçükken çocuklarımızı para ve paranın kullanımı konusunda bilinçlendirmeliyiz.
Haftaya bu konu ile ilgili sorulara cevap verilecektir. Görüşmek üzere.
Psikolog Canan Cantürk — Olcay Onur Çaylak ve Zehra Egridere Basaran ile birlikte.