İlkin felsefe temellendirmelerinin bir ana çizgisine parmak basacağım: Her felsefe temellendirmesi, aslında belli bir felsefe sorusunun temellendirilmesidir. Felsefede temellendirme sorudan, sorusundan koparılamaz, neyse soruyla birlikte odur. Temellendirmeler, felsefede ancak sorularıyla birlikte “temellendirme” adına hak kazanır.
Günlük yaşayıştaki temellendirmeler (temellendirme felsefenin tekelinde değil ki bir bakıma) sorulardan bağımsız bir anlatımla ortaya çıkar. Kendilerine yol açan soruların ötesinde bir anlam gücü vardır çok kez bunların. “Hava güzel olduğu için Yalıboyu’nda gezindik.” cümlesini günlük temellendirmelere bir örnek olarak alalım. Bu cümle (gerçekten açıkça dile getirilmişse), “Yalıboyu’nda neden gezdiniz?” sorusuna bir cevaptır. Yalnız, bu soruyu işin içine katmadan da, kesin bir anlamı vardır, yetesiye bir şey “söyler”. Bu cümle sorusundan kopmuştur, tek başına bir temellendirmedir.
Bilimdeki temellendirmelerin de bu bakımdan günlük temelleri andıran bir gidişi olduğu apaçık. “2 x 2 = 4”, “Demirin özgül ağırlığı 3,86'dır.”, “Devletçe belgelendiğine göre 1960 yılında T.C.nin nüfusu 27.776.069’dur.”, “Fatih Sultan Mehmet 1453 tarihinde İstanbul'u ele geçirmiştir.” vb. ifadeler bilim önermeleri de her seferinde ayrı bir şeyi koyar ortaya. Hangi soruya bir cevap olurlarsa olsunlar, söyledikleri temellendirdikleridir. Bu temellendirme çoğun bir olayı, bir olay bağlantısını tasvir eder ya da bir “doğa yasası” olarak kendini kabul ettirir. Her bilim temellendirmesi sorusundan ayrı, kendi içine kapalı, çok kez tam anlamlı bir koyumdur; bu koyumla teorik ya da pratik bir işleme girişilebilir.
Felsefedeki temellendirmeler ise sorularından ayrı düşünülemez. İlk bakışta, felsefe temellendirmelerinin hem günlük hem de bilimsel temellendirmelerden ayrı bir yapısı yokmuş gibi gelir insana. Felsefede de bakışa ilk sunulan birtakım savlardır. Ancak sorularından ayrı felsefe savları, uzunlukları, verdiği “bilgiler” ne olursa olsun gene de alaca karanlıkta kalırlar. Tam aydınlığa çıkabilmeleri için onlara soruların gösterici güneşinde bakmak gerekir.
Bilinişte epeyce örtük kalan bir özellik de felsefe temellendirmelerinin her çeşit kestirmeyi dışta bırakmasıdır. “Bu budur çünkü bu şudur.” biçimindeki bir öne sürme, hangi adla tanınırsa tanınsın gene de felsefe değildir. Ancak kesin sonuçların var olduğu yerde, kestirme ve kısa gidişlerden söz edilebilir ancak oralarda kestirmenin bir yeri, bir inceliği vardır, onun için de kestirmeyi bulup seçmek ancak oralarda bir erdemdir. Matematikteki, fizikteki pek çok güçlüğün çözümünde bu yoldan gidilir, gidilmelidir de. Felsefede ise kestirmeden, kısa yoldan yürüme felsefeyi kapar.