Özel Taşıma Sistemi Olmayan Organizmalar
İster bir hücreli organizmalar gibi tek başına yaşasın, isterse çok hücreli bir organizmanın bir öğesi olsun her canlı hücre kendi metebolik faalliğini asıllaştırmak zorundadır. Her hücre, hücresel solunum ile ve/veya fotosentez kendi ATP’sini birleşimlemeli, kendi gelişmesi ve bakımı için zorunlu tüm faallikleri muvaffak olmalıdır. Hücre metabolizmasını desteklemek için hammaddeleri gıdaları ve şayet aerobik solunum yapıyorsa oksijeni […]
İster bir hücreli organizmalar gibi tek başına yaşasın, isterse çok hücreli bir organizmanın bir öğesi olsun her canlı hücre kendi metebolik faalliğini asıllaştırmak zorundadır. Her hücre, hücresel solunum ile ve/veya fotosentez kendi ATP’sini birleşimlemeli, kendi gelişmesi ve bakımı için zorunlu tüm faallikleri muvaffak olmalıdır. Hücre metabolizmasını desteklemek için hammaddeleri gıdaları ve şayet aerobik solunum yapıyorsa oksijeni elde etmelidir. Aynı zamanda karbon dioksiti ve hayvanlardaki azotlu bileşikler gibi metabolizma artıklarını kendi başına uzaklaştırmalıdır. Kısacası, her hücrenin hammaddeleri elde edebileceği ve artıklarını boşaltabileceği bir civara sahip olması gerekir. Bir hücreli organizmalarda ve kolay yapılı bazı çok hücrelilerde hücrelerin her biri ya civarıyla doğrudan ilişkidedir ya da ona çok yakındır. Ancak daha büyük ve yapısal olarak karışık olan çok hücreli nebatlar ya da hayvanların iç kısımlardaki hücreler beden yüzeyinden ve civardan uzakta bulunurlar.
Böyle organizmalarda gıda alımı, gaz başkalaşımı ve atıkların uzaklaştırılması bedende bu işlevler için özelleşmiş belli kısımlarda asıllaşmaktadır. Sarihçe, bu organizmaların gıda alma, birleşimleme ve ortadan kaldırma için özelleşmiş sistemler ve bedenin her tarafında canlı hücre arasında maddelerin taşınımı için de mekanizmalara sahip olmaları gerekir.
Özelleşmiş Taşıma Sistemi Olmayan Canlılar
Bakteriler, protozoalar ve bir hücreli alglerde ve genelde tek başına yaşayan hücrelerde difüzyon, maddelerin taşınmasında ehemmiyetli bir rol oynar. Hücredeki tüm maddelerin her bir partikülü sıcaklığa bağlı olarak gelişigüzel hareket ettiğinden özelleşmiş, çeperler tarafından önlenmedikleri taktirde hücrenin her tarafına denk parçalama meyli gösterirler.
Difüzyon çok hücreli bir organizmanın bedeninde maddelerin bir hücreden değişik bir hücreye geçişinde de ehemmiyetlidir. Nebat hücreleri arasındaki bu cins bir difüzyon komşu hücrelerin sitoplazmalarını birbirine bağlayan plazmodezmler tarafından basitleştirilebilir. Ayrıca hücre zarından suyun, hücreler arası alanlardan ise gazların difüzyonunun nebatlar açısından ehemmiyetlidir. Ancak difüzyon çok yavaş bir operasyondur. Şayet sadece difüzyonla olmuş olsaydı bir maddenin bir hücreden değişik bir hücreye, hatta bu maddenin tek bir büyük hücrenin bir ucundan değişik bir ucuna erişmesi uzun zaman alabilecekti. Bu sebeple, birhücrelilerde ve ufak, çok hücreli organizmalarda dahi değişik taşıma mekanizmalarının difüzyonla beraber çalışması donakaltıcı gelmemelidir. Misalin, hazmedilen mahsulleri sitoplazmanın tüm kısımlarına dağıtmak için, gıda kofullarının, yaygın bir şekilde hücre içinde apaçık bir yol süresince hareket eder. Ayrıca, bazı maddelerin hücreler arasında hareketi için endoplazmik retikulumunda bir yol oluşturur. Değişik yandan, genellikle, sitoplazmanın kendisi de hareketlidir; hücre içinde çoğunlukla süratli bir kütle akışı vardır. Etkin bir amipin akış halindeki sitoplazması buna bir misal oluşturur.
Bir çok nebat hücresinde sitoplazma sitoplazmik akıntı ya da siklosiz ismi verilen karakteristik bir hareket yapar. Bu hareket sırasında sitoplazma hücre vakuolunun yüzeyi süresince belli akıntılar halinde akar. Bu akıntı, bazen hücrenin yerel bölgelerinde hudutlu kalır. Değişik zamanlarda ise, sitoplazmanın büyük bir kısmının katıldığı genel bir sirkülasyon görülür. Bu kütle akışı, aktin mikroflamentleri süresince ER’un etkin hareketleriyle muvaffak olunur. ER’a bağlı miyozin, aktinle ilişkiye girerek bu çeperleri ve onlarla beraber de sitoplazmayı sürükler. Bu sıvılık, kolay difüzyona göre, maddeleri, hücrenin bir kısmından değişik kısmına kerelerce daha süratli taşıyabilir.
Genellikle, çok hücreli nebatların tümü, su, zorunlu gazlar ve besleyicilerin hücrelere dağıtılmasını sağlayan özelleşmiş bir manevi taşıma sistemine sahiptirler. Bununla beraber, pek çok algde, özellikle de kırmızı alglerde ve kahverengi alglerin büyük bir kısmında taşıma dokulan bulunmaz. Bu nebatlar yaşadıkları etraf ve anatomik özellikleri sebebiyle bu cins dokulara gerek dinlemezler. Bu cins nebatlarda hücreler genellikle, etraflarındaki sudan ya da dış civarla ilişkili hücreler arasındaki boşluklarda bulunan suyun yakınında bulunurlar. Dahası, gıda ve gaz alınımı, bedenin özelleşmiş bölgelerinde hudutlandırılmamış ve fotosentez genellikle özel yapılarda lokalize olmamıştır. Bunun neticesinde, yerel olarak, her hücre bol ölçüde madde aldığından uzun mesafeli taşıma pek gerekmez. Bununla beraber, bazı maddelerin, özellikle de hormonların, mesajım demeti bulunmayan bazı büyük boylu nebatlarda bazen donakaltıcı bir şekilde uzun mesafelerde süratle taşındığına ait deliller mevcuttur. Bunun nasıl asıllaştığı öğrenilmemektedir.