Strona główna Diplomasi
DiplomasiHenry Kissinger
Czytaj online
Henry Kissinger DİPLOMASİ Çeviren: İbrahim H. Kurt Henry Kissinger Diplomasi Özgün Adı Diplomacy Çeviren: İbrahim H. Kurt TÜRKİYE İŞ BANKASI KÜLTÜR YAYINLARI Genel Yayın No: 380 Tarih Dizisi: 29 Editör: Funda Keskin Kapak Tasarımı: Osman Bellek ISBN 978-975-458-111-8 İkinci Baskı 3.000 Adet / Mart 2000 Bu kitap, Henry KISSINGER, DİPLOMACY, New York, 1994 adlı baskısından Türkçeye çevrilmiştir. Woodrow Wilson, Paris Barış Konferansı, 25 Ocak 1919. İçindekiler 1 Yeni Dünya Düzeni .......................................................................................................10 2 Bağlantı: Theodore Roosevelt veya Woodrow Wilson ..................................................23 3 Evrensellikten Dengeye: Richelieu, Oranjlı William ve Pitt ...........................................55 4 Avrupa Konferansı: Büyük Britanya, Avusturya ve Rusya .............................................81 5 İki Devrimci: III. Napoleon ve Bismarck ...................................................................... 110 6 Realpolitik Kendine Dönüyor ..................................................................................... 150 7 Politik Kıyamet Günü Makinesi: Birinci Dünya Savaşı’ndan Önce Avrupa Diplomasisi. 186 8 Girdaba Doğru: Askeri Kıyamet Günü Makinesi .......................................................... 224 9 Diplomasinin Yeni Yüzü: Wilson ve Versay Antlaşması ............................................... 243 10 Galiplerin Karşı Karşıya Bulunduğu Çıkmazlar ........................................................... 275 11 Stresemann ve Yenilenin Tekrar Doğrulması ............................................................ 298 12 Hayal Görmenin Sonu: Hitler ve Versay’ın Yıkılışı ..................................................... 323 13 Stalin’in Pazarı ......................................................................................................... 358 14 Nazi - Sovyet Paktı ................................................................................................... 379 15 Amerika Tekrar Arenaya Giriyor: Franklin Delano Roosevelt .................................... 401 16 Barışa Üç Farklı Yaklaşım: II. Dünya Savaşı’nda Roosevelt, Stalin ve Churchill ........... 431 17 Soğuk Savaş’ın Başlaması ......................................................................................... 465 18 Sınırlandırma Politikasının Başarıları ve Sancıları ..................................................... 492 19 Sınırlandırma Politikasının Çıkmazı: Kore Savaşı ....................................................... 523 20 Komünistlerle Görüşme: Adenauer, Churchill ve Eisenhower ................................... 545 21 Sınırlandırma Politikasının Üzerinden Atlanması: Süveyş Krizi .................................. 578 22 Macaristan: İmparatorlukta Ayaklanma ................................................................... 610 23 Kruşçev’in Ültimatomu: Berlin Krizi 1958-63 ............................................................ 630 24 Batı Birliği Kavramları: Macmillan, de Gaulle, Eisenhower ve Kennedy ..................... 661 25 Vietnam: Bataklığa Saplanış; Truman ve Eisenhower ............................................... 690 26 Vietnam: Ümitsizlik Yolunda; Kennedy ve Johnson .................................................. 717 27 Vietnam: Kurtulma; Nixon ....................................................................................... 753 28 Jeopolitik Dış Politika: Nixon’ın Üçgen Diplomasisi ................................................... 785 29 Yumuşama (Detente) ve Yarattığı Hoşnutsuzluklar ................................................... 819 30 Soğuk Savaş’ın Sonu: Reagan ve Gorbaçov ............................................................... 851 31 Yeni Dünya Düzeninin Yeniden Değerlendirilmesi .................................................... 898 Teşekkür ....................................................................................................................... 933 Haritalar ....................................................................................................................... 934 Birleşik Devletler Dışişleri Bakanlığı’nın, mesleğe bağlılıkları ve fedakârlıkları Amerikan diplomasisini ayakta tutan kadın ve erkek bütün mensuplarına. H.K. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1 Yeni Dünya Düzeni O anki bir doğa kanunuymuş gibi, her yüzyılda tüm uluslararası sistemi kendi değerlerine göre yeniden biçimlendirecek kuvvet, irade ve entelektüel ve moral güce sahip olan bir ülke ortaya çıkmaktadır. XVII. yüzyılda Kardinal Richelieu’nün yönetimindeki Fransa, uluslararası ilişkilere, ulus-devlet kavramına dayanan ve nihai amaç olarak ulusal çıkardan güç alan modern yaklaşımı getirmiştir. XVIII. yüzyılda, Büyük Britanya, sonraki 200 yıl boyunca Avrupa diplomasisine egemen olan güç dengesi kavramını geliştirmiştir. XIX. yüzyılda, Metternich’in Avusturya’sı, Avrupa Anlaşması’nı yeniden kurmuş ve Bismarck’ın Almanya’sı da Avrupa diplomasisini soğukkanlı güç politikası oyununa döndürerek bu anlaşmayı yıkmıştır. XX. yüzyılda, uluslararası ilişkileri hiçbir ülke Birleşik Devletler kadar kesin, fakat aynı zamanda kararsız bir şekilde etkilememiştir. Hiçbir toplum, onun kadar başka devletlerin içişlerine karışmama ilkesinde ısrarlı veya kendi de- Henry Kissinger │ 11 ğerlerinin bütün dünyaca uygulanması düşüncesinde onun kadar ateşli olmamıştır. Hiçbir ülke, kendi diplomasisinin bugünden yarına uygulamasında onun kadar pragmatik veya tarihsel ahlak görüşlerinin izlenmesinde onun kadar ideolojik olmamıştır. Hiçbir devlet, örneği olmayan bir genişlikteki anlaşma ve yükümlülükler altına girerken kendi dışındaki işlerle uğraşmak konusunda onun kadar isteksiz hareket etmemiştir. Amerika’nın, tarihi boyunca sahip olduğunu düşündüğü kendine özgü özellikler, dış politikaya karşı iki birbirine zıt tavır yarattı: Birincisi, Amerika’nın kendi değerlerine göre en iyi şekilde kendi ülkesinde demokrasiyi kusursuz hale getirip, böylece insanlığın geri kalanı için bir ışıldak olarak hizmet edebileceği görüşüdür, ikincisi ise, Amerika’nın değerlerinin, ülkeye, bunları bütün dünyaya yayma yükümlülüğü getirdiği görüşüdür. Temiz bir geçmişe hasretle, mükemmel bir geleceğe istek arasında bocalayan Amerikan düşüncesinde, her ne kadar II. Dünya Savaşı’ndan beri karşılıklı bağımlılığın gerçekleri ağır basmakta ise de, yalnızlık politikası ile yükümlülüklere girme politikası arasında bir saat rakkası gibi gidip gelmektedir. Her iki düşünce ekolü –yani Amerika’nın aydınlatıcı bir ışıldak olması veya kendi değerlerini bütün dünyaya yayma görevi yapması– demokrasi, serbest ticaret ve uluslararası hukuka dayanan bir küresel uluslararası düzeni, normal düzen olarak öngörmektedir. Böyle bir sistem hiç var olmadığından bunun yaratılması gerekmektedir ve bu, diğer uluslara aptalca değilse bile, daima ütopik olarak görünmüştür. Ancak yabancıların şüpheciliği, Woodrow Wilson, Franklin Roosevelt yahut Ronald Reagan’ın veya XX. yüzyıldaki herhangi bir Amerikan başkanının idealizmini hiçbir zaman söndürememiştir. Bu şüpheciliğin bir etkisi olduysa, bu ancak Amerika’nın, tarihin üstesinden gelinebileceği ve dünya gerçekten barış istiyorsa, Amerikan ahlaki reçetelerini uygulamasının şart olduğuna olan inancını güçlendirmek olmuştur. Her iki düşünce ekolü de Amerikan deneyiminin ürünleridir. Her ne kadar başka cumhuriyetler mevcut idiyse de, hiçbirisi, Amerika gibi özgürlük fikrini yüceltmek için bilinçli bir şekilde kurulmamıştır. Hiçbir ülkenin halkı, Amerikan halkı gibi özgürlük ve herkese refah sağlanması adına yeni bir kıtanın liderliğine soyunmamış ve onun vahşi doğasını terbiye etmeye kalkışmamıştır. Böylece, yalnızlık veya misyonerlik şeklindeki iki görüş, birbirinin zıttı gibi görünüyorsa da, temelde yatan ortak bir inanışı yansıtmaktadır: Birleşik Devletler, dünyadaki en iyi yönetim sistemine sahiptir ve insanlığın geri kalan 12 │ Diplomasi bölümü, ancak geleneksel diplomasiyi terk edip, onun uluslararası hukuk ve demokrasiye olan saygısını kabul ederse, barış ve refaha kavuşabilir. Amerika’nın uluslararası politika deneyimi, inancın deneyime karşı bir zaferi olmuştur. Amerika 1917’de dünya politikası arenasına adım attığından beri güç bakımından o kadar ağırlığını hissettirmiş ve ideallerinin doğruluğuna o kadar inanmıştır ki, Milletler Cemiyeti ve Briand-Kellogg Paktı’ndan, Birleşmiş Milletler Antlaşması ve Helsinki Nihai Senedi’ne kadar bu yüzyılın başlıca uluslararası anlaşmaları, Amerikan değerlerinin hayata geçirilmesi niteliğindedir. Sovyet komünizminin çöküşü ise, Amerikan ideallerinin entelektüel haklılığını doğrulamış ve Amerika’yı tarihi boyunca yüz yüze gelmekten kaçındığı türde bir dünya ile karşı karşıya getirmiştir. Ortaya çıkan uluslararası düzende, milliyetçilik yeni bir hayat bulmuştur. Uluslar, yüksek ilkeler yerine, daha sık olarak kendi çıkarlarının takipçisi olmuşlar ve işbirliği yapmak yerine daha çok rekabet yolunu seçmişlerdir. Bu eski davranış biçiminin değiştiğini veya ilerideki on yıllarda değişebileceğini gösteren çok az belirti vardır. Ortaya çıkan dünya düzeninde yeni olan şey, Birleşik Devletler’in, ilk kez olarak, ne dünyadan elini eteğini çekebilmekte, ne de ona hükmedebilmekte olmasıdır. Amerika, tarihi boyunca üstlendiği rolü nasıl algıladığını değiştiremez; bunu istememelidir de. Amerika uluslararası arenaya girdiği zaman yeniydi, kuvvetliydi ve uluslararası ilişkilere bakış biçimini dünyaya kabul ettirme gücü vardı. 1945’te II. Dünya Savaşı son bulduğunda, Amerika o kadar güçlüydü ki (bütün dünya ekonomik üretimin %35’i Amerika’ya aitti) dünyaya, kendi tercihlerine göre şekil vermesi kaçınılmaz görünüyordu. 1961’de John F. Kennedy, Amerika’nın, özgürlüğün başarısı için “her bedeli ödeyecek, her yükü çekecek kadar” kuvvetli olduğunu söyledi. Otuz yıl sonra, Birleşik Devletler bütün isteklerinin hemen gerçekleştirilmesi için ısrarlı olacak bir konumda değildir. Diğer ülkeler büyüyerek Büyük Devlet statüsüne kavuştular. Artık Birleşik Devletler, amaçlarını, her biri Amerikan değerleri ve jeopolitik gerekliliklerin birer karışımı olan aşamalarla gerçekleştirmenin zorluklarıyla karşı karşıyadır. Yeni gerekliliklerden birisi, birbirine denk güçte birçok devletten oluşan bir dünyanın düzenini, bir tür denge kavramı üzerine oturtmak zorunda olmasıdır ki, Amerika, hiçbir zaman bu fikri rahatlıkla içine sindirememiştir. Dış politikaya ilişkin Amerikan düşünce biçimi ile Avrupa diplomatik gelenekleri, 1919 Paris Barış Konferansı’nda karşı karşıya gelince, tarihi deneyimdeki Henry Kissinger │ 13 farklılıklar, dramatik bir şekilde ortaya çıkmıştır. Avrupalı liderler, var olan sistemi bilinen yöntemlerle tekrar kurmak isterken, Amerikan barış kurucuları, Büyük Savaş’ın başa çıkılması zor jeopolitik uyuşmazlıkların değil, Avrupa’nın kusurlu uygulamalarının sonucu olduğuna inanmaktadırlar. Meşhur On dört Nokta’sında Woodrow Wilson, bundan böyle uluslararası sistemin güç dengesine değil, etnik self-determinasyon prensibine, devletlerin güvenliklerinin askeri anlaşmalara değil, ortak güvenlik sistemine ve diplomasilerinin de uzmanlar tarafından gizlice yürütülmeyip, “açıkça varılan antlaşma” esaslarına dayandırılmasını Avrupalılardan istemiştir. Açıkça görülüyor ki Wilson, Paris’e, savaşı sona erdirme şartlarını tartışmak veya var olan uluslararası düzeni yeniden kurmak için değil, hemen hemen üç yüzyıldan beri uygulanan bütün uluslararası ilişkiler sistemini değiştirmek için gelmişti. Amerikalılar, dış politika hakkında düşünmeye başladıklarından beri, Avrupa’nın çektiği sancılan, hep güç dengesi sistemine bağlamışlardır. Avrupa’nın da, Amerikan dış politikası ile ilk kez ilgilenmek zorunda kaldığı zamandan beri, Avrupalı liderler, Amerika’nın kendine tanıdığı küresel reform misyonuna kuşku ile bakmışlardır. Her iki taraf da, sanki diğer taraf diplomatik davranış biçimini serbestçe seçmiş ve daha akıllıca veya saldırgan, sanki daha kabul edilebilir başka bir davranış biçimi seçebilirmiş gibi davranmıştır. Gerçekte, dış politikaya Amerika’nın ve Avrupa’nın yaklaşımları, kendi koşul ve çevrelerinin ürünüdür. Amerikalılar, yağmacı güçlerden iki geniş okyanusla korunmuş ve zayıf ülkelerle komşu olan hemen hemen boş bir kıtaya yerleşmişlerdir. Amerika, denge kurulmasını gerektiren herhangi bir güçle karşılaşmadığından, liderleri de, Avrupa koşullarını tekrarlamak gibi garip bir fikre saplansalar bile, arkasını Avrupa’ya dönmüş bir halk topluluğu arasında denge sorunlarıyla ilgilenemezlerdi. Avrupa uluslarına acı çektiren güvenlik konusundaki çıkmazlar, Amerika’da yüz elli yıl boyunca hemen hemen hiç hissedilmemiştir. Hissedildiği zaman ise, Amerika Avrupa ülkeleri tarafından çıkarılan dünya savaşlarına iki kez girmiştir. Amerika’nın her savaşa girişinde, güç dengesi, daha evvel işlemez hale gelmiş ve şu paradoksu yaratmıştır: Birçok Amerikalının beğenmediği güç dengesi, kuruluş maksadına uygun çalıştığı sürece, Amerika’nın güvenliğini sağlamış ve çalışmayınca da Amerika’yı uluslararası politikaya çekmiştir. Avrupa ulusları, güç dengesi politikasını, doğuştan var olan kavgacılıkları veya Eski Dünya’nın entrika düşkünlüğü nedeniyle ilişkilerini düzenleme aracı 14 │ Diplomasi olarak seçmiş değildir. Demokrasiye önem verme ve uluslararası hukuk, Amerika’nın kendine özgü güvenlik duygusunun bir sonucu ise, Avrupa diplomasisi de döğülerek şekil verilen demir gibi zorluk altında biçim almıştır. Avrupa, ilk tercihi olan Ortaçağ’ın dünya imparatorluğu rüyası çökünce ve eski hayalin külleri içinden aşağı yukarı birbirine denk güçte devletler ortaya çıkınca, ister istemez güç dengesi politikasını kabul etmek zorunda kalmıştır. Bu şekilde kurulan bir grup devlet, birbiriyle uğraşmak zorunda kalınca yalnızca iki olasılık ortaya çıktı: Ya bu devletlerden birisi, çok güçlenerek diğerlerini egemenliği altına alacak ve bir imparatorluk yaratacaktır veya hiçbir devlet bu amacı gerçekleştirecek kadar güçlenemeyecektir. İkinci olasılıkta, uluslararası topluluğun en saldırgan üyesinin istekleri diğer devletlerin bir araya gelmesiyle, başka bir deyişle, güç dengesi yoluyla kontrol altında tutulmuştur. Güç dengesi sistemi, krizleri, hatta savaşları önlemek iddiasında değildir. Düzgün işlediği zaman, hem bir devletin diğerlerini egemenliği altına alma arzusunu, hem de anlaşmazlıkları sınırlamak amacındadır. Bu sistemin amacı barıştan çok istikrarın ve aşırılıklardan kaçınmanın sağlanmasıdır. Bir güç dengesi düzenlemesi, tanımı gereği uluslararası sistemin her üyesini tatmin edemez. Fakat hoşnut olmayan tarafın hoşnutsuzluğu, uluslararası düzeni bozmaya kalkışacağı düzeyin altında kaldığı sürece, sistem en iyi şekilde çalışmış demektir. Güç dengesi teorisyenleri, bu sistemin, uluslararası ilişkilerin doğal şekli olduğu izlenimini yaratmaktadırlar. Gerçekte, insanlık tarihinde güç dengesi sistemleri çok seyrek olarak yer almıştır. Batı yarımküresinde hiç görülmemiştir; çağdaş Çin topraklarında ise, iki bin yıl önceki savaşçı devletler devrinden beri güç dengesi sistemi olmamıştır, insanlığın büyük bölümü ve tarihin en uzun devreleri için tipik devlet modeli, imparatorluktur, imparatorluklar ise, uluslararası sistem içinde hareket etmeye ilgi duymazlar, bizzat kendileri uluslararası sistem olmak çabası içindedirler, imparatorlukların güç dengesine gereksinimi yoktur. Birleşik Devletler, Asya’da Amerikalarda ve Çin tarihinin çoğu döneminde dış politikalarını böyle yürütmüştür. Batı’da güç dengesi sistemlerinin uygulandığı örneklere, eski Yunanistan’ın ve Rönesans İtalya’sının şehir devletleri arasındaki sistemde ve 1648 Vestfalya Barış Antlaşmasının ortaya çıkardığı Avrupa devlet sisteminde rastlanır. Bu sistemlerin ayırıcı özelliği, birbirine denk güçte devletlerin var olması gerçe- Henry Kissinger │ 15 ğini yücelterek, dünya düzeni için yol gösteren bir ilke haline getirmek olmuştur. Entelektüel olarak da güç dengesi kavramı, Aydınlanma Döneminin belli başlı politik düşünürlerinin inançlarını yansıtmaktadır. Bu düşünürlerin görüşlerine göre, politik dünya dâhil, tüm evren, her biri diğerini dengeleyen akılcı prensiplere göre yönetilmektedir. Mantıklı insanlar tarafından görünüşte rastlantısal olarak yapılan eylemler, sonunda ortak iyiliğe dönüşmektedir. Otuz Yıl Savaşları’nı izleyen neredeyse sürekli anlaşmazlıklarla dolu yüzyılın ise, bu görüşü desteklediği pek söylenemez. Adam Smith, Ulusların Zenginliği (The Wealth of Nations) kitabında, “görünmeyen bir elin” bencil kişisel ekonomik eylemleri damıtarak, bunu genel ekonomik refaha dönüştürdüğünü söylemektedir. Madison, Federalist Yazılar’da, kendi çıkarlarını bencilce savunan birçok politik “hizbin”, yeterince büyük bir cumhuriyette, sonunda bir çeşit otomatik mekanizma yoluyla bir iç uyum yaratabileceğini savunmuştur. Montesquieu tarafından algılandığı ve Amerikan Anayasası’nda somutlaştığı biçimiyle, kuvvetler ayrılığı ve kontrol ve denge (checks and balances) kavramları da aynı görüşü yansıtmaktadır. Kuvvetler ayrılığından maksat, uyumlu bir yönetime ulaşmak değil, diktatörlüğü önlemektir; hükümetin her kanadı kendi çıkarını takip ederken aşırılıkları sınırlar ve böylece ortak iyiliğe hizmet eder. Aynı prensipler, uluslararası ilişkilere de uygulanacaktı. Kendi bencil çıkarlarını savunan her devletin, sanki seçme özgürlüğü sağlanınca görünmeyen bir el herkesin refahını garanti ediyormuş gibi, ilerlemeye katkıda bulunacağı varsayılıyordu. Bir yüzyıl boyunca, bu beklenti gerçekleşmiş görünmektedir. Fransız Devrimi ve Napoleon Savaşları’nın sebep olduğu karışıklıktan sonra, Avrupa liderleri güç dengesini 1815 Viyana Kongresi ile sağladılar ve uluslararası işbirliğini ahlaki ve hukuki bağlarla daha ılımlı hale getirerek, kaba kuvvete olan güveni de yumuşattılar. Bununla beraber, XIX. yüzyılın sonuna kadar Avrupa güç dengesi sistemi, yeniden güç politikasının ilkelerine dönerek daha da acımasız bir çevre yarattı. Düşmanını küstahlıkla sindirmek, diplomasinin geçerli metodu haline geldi ve kuvvet gösterileri birbirini izledi. Sonunda 1914’te kimsenin bir adım geri atamayacağı bir kriz doğdu. I. Dünya Savaşı felaketinden sonra, Avrupa hiçbir zaman dünya liderliğini tekrar elde edemedi. Birleşik Devletler diplomaside egemen oyuncu olarak sahneye çıktı fakat Woodrow 16 │ Diplomasi Wilson, ülkesinin oyunu, Avrupa kurallarına göre oynamayı reddettiğini açıkça belirtti. Birleşik Devletler, tarihinde hiçbir zaman bir güç dengesi sistemine katılmadı, iki dünya savaşından önce, Amerika, güç dengesinin diplomatik manevralarından uzak durup, canı istediğinde bunu eleştirmenin keyfini de çıkarırken, güç dengesinden yararlandı. Soğuk Savaş sırasında, Amerika Sovyetler Birliği ile güç dengesi sisteminden büsbütün farklı prensiplerin geçerli olduğu iki kutuplu bir dünyada ideolojik, politik ve stratejik bir savaşıma girdi, iki kutuplu bir dünyada, çatışmanın ortak iyiliğe hizmet ettiği hiçbir şekilde ileri sürülemez; bir tarafın kazancı, öbür tarafın kaybıdır. Amerika Soğuk Savaş’ta, savaş yapmadan zaferi gerçekleştirmiştir. Öyle bir zafer ki, şimdi Amerika’yı George Bernard Shaw’un söylediği çıkmazla karşı karşıya getirmektedir: “Hayatta iki trajedi vardır: Biri gönlünün istediğine kavuşamamak, diğeri de ona kavuşmaktır.” Amerikan liderleri, kendi değerlerini o kadar doğal bir şeymiş gibi kabul etmişlerdir ki, bu değerlerin başkalarına ne kadar devrimci ve her şeyi yerinden oynatacak nitelikte göründüğünü kavrayamamışlardır. Ahlaka uygun hareket etme ilkesinin uluslararası uygulamalarda da tıpkı bireyler arasında olduğu gibi geçerli olduğunu başka hiçbir toplum ileri sürmemiştir ki, bu fikir Richelieu’nün (raison d’état) Ulusal Güvenlik Çıkarının tam karşıtıdır. Amerika’ya göre, savaşı önlemek diplomatik meydan okuma olduğu kadar, hukuki bir sorundur ve Amerika’nın karşı çıktığı bu tür bir değişme olmayıp, değişmenin sağlandığı yöntem, özellikle de kuvvet kullanmadır. Bir Bismarck veya bir Disraeli, dış politikanın, içerikten çok yönteme ilişkin olduğu fikrini eğer anlayabilselerdi, bunu çok saçma bulurlardı. Dünyada hiçbir ulus, Amerika kadar kendini ahlaki değerlerle bağlamış değildir. Dünyada başka hiçbir ülke, tanımı gereği mutlak olan değer yargıları ile bunların uygulanması gereken somut durumlar arasındaki boşluğu doldurmak için kendine bu kadar eziyet etmemiştir. Soğuk Savaş boyunca Amerika’nın dış politikaya yaklaşımı, var olan soruna hayret edilecek bir şekilde uygun düşüyordu. Derin bir ideolojik çatışma vardı ve yalnız bir ülke, Birleşik Devletler, komünist olmayan dünyanın savunmasını organize etmek için politik, ekonomik ve askeri tüm araçlara sahipti. Böyle bir konumdaki bir ulus, görüşlerinde ısrarlı olabilir ve daha az önemli ulusların devlet adamlarıyla ters düşme probleminden de çoğunlukla kaçınabilir: Bu devletlerin sahip oldukları araçlar, onların umutlarına göre daha az ihtiraslı Henry Kissinger │ 17 amaçlar izlemelerini ve bu amaçlara bile aşamalar halinde yaklaşmalarını zorunlu kılar. Soğuk Savaş dünyasında geleneksel güç kavramı kökünden yıkıldı. Genellikle tarih, çoğu zaman birbiriyle simetrik olan bir askeri, siyasi ve ekonomik güç sentezi göstermiştir. Soğuk Savaş devrinde gücün farklı elemanları birbirinden oldukça bağımsız bir hale geldi. Eski Sovyetler Birliği, askeri bir süper güç iken, ekonomik bakımdan bir cüceydi. Yine Japonya örneğinde olduğu gibi bir ülke ekonomik bakımdan bir dev iken, askeri bakımdan adı bile geçmeyebilirdi. Soğuk Savaş sonrası dünyada, gücün çeşitli unsurlarının, daha uyumlu ve daha simetrik bir şekilde büyümeleri almaları olasıdır. Birleşik Devletler’in göreceli askeri gücü zamanla azalacaktır. Belirgin bir düşmanın olmaması, kaynakların savunmadan diğer öncelikli alanlara doğru yönelmesi için iç baskıları ortaya çıkaracaktır ki, bu süreç halen başlamış durumdadır. Tek bir tehdit olmadığı zaman, her ülke kendisine yönelen tehlikeleri, kendi ulusal perspektifi içinde kavrayacak, Amerikan koruması altında yaşayan ülkeler, kendi güvenlikleri için daha büyük sorumluluk yüklenme zorunluluğunu hissedeceklerdir. Böylece yeni uluslararası sistem, bunun gerçekleşmesi birkaç on yılı alabilirse de askeri alanda bile bir dengeye doğru işleyecektir. Bu eğilimler, Amerikan egemenliğinin gittikçe azaldığı ekonomi alanında daha da belirgin olacak ve Birleşik Devletler’e meydan okuma daha güvenli sayılacaktır. XXI. yüzyılın uluslararası sistemi, görünüşte bir karşıtlıklar sistemi olacaktır: Bir tarafta bölünmeler, diğer tarafta ise, giderek artan küreselleşme. Devletler arasındaki ilişkiler düzeyinde ise, yeni düzen, Soğuk Savaş’ın kati kalıplarından çok XVIII. ve XIX. yüzyıl Avrupa devlet sistemine benzeyecektir. Yeni düzen, en az altı büyük güçten –Birleşik Devletler, Avrupa, Çin, Japonya, Rusya ve olasılıkla Hindistan– ve küçük ve orta büyüklükteki birçok devletten oluşacaktır. Aynı zamanda uluslararası ilişkiler ilk kez gerçekten küreselleşmiş olmaktadır. Günümüzde haberleşme anında yapılmakta, dünya ekonomisi bütün kıtalarda eş zamanlı olarak işlemektedir. Nükleer yayılma, çevre, nüfus artışı ve ekonomik karşılıklı bağımlılık gibi ancak tüm dünya bazında çözümlenebilecek yeni bir sorunlar dizisi su yüzüne çıkmıştır. Amerika için, önemli ülkeler arasındaki çok farklı tarihi deneyimleri ve farklı değerleri uzlaştırmak yeni bir deneyim ve aynı zamanda geçen yüzyılın yalnızlık politikalarından ve Soğuk Savaş’ın de facto hegemonyasından temel bir 18 │ Diplomasi ayrılış olacaktır ki, bu kitabın aydınlatmaya çalıştığı konu da bu ayrılıştır. Aynı ölçüde diğer belli başlı oyuncular da, yeni ortaya çıkan dünya düzenine uyum sağlama güçlükleriyle karşı karşıyadırlar. Modern dünyanın çok devletli bir sistemi işleten tek parçası olan Avrupa, ulus-devlet, egemenlik ve güç dengesi kavramlarını yaratmıştır. Bu kavramlar üç yüzyılın büyük bölümünde uluslararası uygulamalara egemen olmuştur. Ancak artık Avrupa’nın eski raison d’état uygulayıcılarından hiçbirisi ortaya çıkan yeni uluslararası düzende önemli rol alacak kadar güçlü değildirler. Bu göreceli zayıflıklarını dengelemek için birleşmiş tek bir Avrupa yaratmaya çalışmaktadırlar ki, bu çaba enerjilerinin büyük bölümünü tüketmektedir. Başarılı olsalar bile küresel sahnede birleşmiş tek Avrupa’nın küresel sahnede işlemesi için hazır, otomatik olarak uygulanabilecek bir kılavuz yoktur; çünkü daha önce böyle bir siyasi oluşum hiçbir zaman var olmamıştır. Bütün tarihi boyunca Rusya özel bir durum oluşturdu. Rusya, Fransa ile Büyük Britanya, durumlarını sağlamlaştırdıktan çok sonra, Avrupa sahnesine girmiş ve Avrupa diplomasisinin geleneksel prensiplerinden hiçbirisi onun için geçerli olmamıştır. Üç farklı kültür alanına komşu olan Rusya –Avrupa, Asya ve İslam Dünyası–, bu üç grup insandan oluşan nüfusu ile hiçbir zaman Avrupa’nın anladığı anlamda bir ulus-devlet olamamıştır. Yöneticileri tarafından komşu ülkelerin toprakları, kendi topraklarına katılan ve bu suretle devamlı sınırları değişen Rusya, herhangi bir Avrupa ülkesi ile kıyaslanamaz büyüklükte dev bir imparatorluk olmuştu. Üstelik, her yeni fetihle topraklarına yeni, huzursuz ve Rus olmayan âsi etnik gruplar katılmış ve devletin karakteri de değişmiştir. Rusya’nın kendisini, dış güvenliğine yönelebilecek olası bir tehditle ilgisi olmayan büyüklükte dev ordular beslemek zorunda hissetmesinin nedenlerinden birisi de budur. Saplantılı güvensizlik duygusu ile coşku ve Avrupa istekleri ile Asya’nın çekici yönleri arasında bocalayan Rusya, Avrupa dengesinde her zaman bir rol almıştır; fakat duygusal olarak hiçbir zaman onun bir parçası olmamıştır. Fetih ve güvenlik gereksinimleri, Rus liderlerin kafasında birleşmiştir. Viyana Kongresi’nden bu yana Rusya imparatorluğu, silahlı kuvvetlerini, diğer önemli devletlerden daha sık bir şekilde yabancı topraklarda tutmuştur. Analizciler çoğu zaman Rus yayılmacılığını güvensizlik duygusuna yormaktadır. Fakat Rus yazarlar Rusya’nın dış dünyaya doğru baskısını bir nevi misyonerlik hizmeti olarak görmüşlerdir. İlerleyen Rusya, nadir olarak bir sınır duygusuna sahip Henry Kissinger │ 19 olmuş ve hareketi önlenince de kızgınlık göstermiştir. Tarihi boyunca Rusya her zaman fırsat kollayan bir devlet konumunda olmuştur. Komünizm sonrası Rusya, kendisini tarihte benzeri olmayan sınırlar içinde bulmuştur. Avrupa gibi Rusya da, enerjisinin çoğunu kimliğini yeniden tanımlamaya harcayacaktır. Acaba tarihi ritmine dönme ve kaybettiği imparatorluğunu yeniden kurma arayışı içinde olacak mı? Ağırlık merkezini doğuya kaydıracak ve Asya diplomasisinde daha aktif bir rol alacak mı? Hudutları çevresindeki ve özellikle de çalkantılı Ortadoğu’daki karışıklıklara karşı hangi prensip ve metotlarla tavır alacak? Rusya dünya düzeni için her zaman gerekli olacaktır ve bu sorulara verilecek cevaplarla bağlantılı olarak ortaya çıkacak kaçınılmaz karmaşada, dünya düzenine karşı potansiyel bir tehdit de oluşturacaktır. Çin de, kendisi için yeni olan bir dünya düzeni ile yüz yüzedir, iki bin yıl boyunca Çin imparatorluğu, kendi dünyasını tek bir imparatorluk egemenliği altında birleştirmiştir. Bu egemenlik zaman zaman aksamıştır da. Çin’de savaşlar, Avrupa’da olduğu kadar sık olmuştur. Fakat bu savaşlar, imparatorluk üzerinde iddia sahibi kimseler arasında olduğu için, uluslararası savaştan çok, iç savaş niteliğinde olmuş ve er veya geç yeni bir merkezi gücün ortaya çıkmasıyla sonuçlanmıştır. Çin, XIX. yüzyıldan önce, hiçbir zaman kendisine kafa tutacak güçte bir komşuya sahip olmamıştır ve böyle bir devletin ortaya çıkabileceğini de düşünmemiştir. Dışarıdan gelen işgalciler Çinli hanedanları devirmişlerdir; ancak Çin kültürü içinde öyle bir şekilde kaybolmuşlardır ki, sonunda Orta Krallık geleneklerini devam ettirmişlerdir. Çin’de devletlerin eşit bağımsızlığı fikri hiçbir zaman var olmamıştır; yabancılar barbar kabul edilir ve yalnızca ikinci sınıf bir ilişkiye tâbi tutulurdu. –XVIII. yüzyılda İngiliz Sefiri Beijing de böyle kabul edilmiştir.– Çin, dışarıya elçi göndermeyi küçümseyerek bakmıştır; fakat uzaktaki barbarları yakındaki barbarların hakkından gelmek için kullanmada bir sakınca görmemiştir. Ancak bu uygulama olağanüstü durumlar için geçerli olan bir stratejiydi; Avrupa güç dengesi gibi işleyen günlük bir sistem değildi ve Avrupa’nın ayırıcı özelliği olan devamlı diplomatik temsilcilikler kurulması sonucunu da doğurmadı. Çin XIX. yüzyılda Avrupa sömürgeciliğinin aşağılanan bir süjesi olduktan sonra, tarihinde görülmemiş bir şekilde son yıllarda yeniden II. Dünya Savaşı’ndan bu yana çok kutuplu dünya sisteminde ortaya çıkmıştır. 20 │ Diplomasi Japonya da kendisini dış dünyayla olan bütün ilişkilerden uzak tutmuştu. Japonya, 1854’te Kaptan Matthew Perry tarafından açılana kadar, geçen beş yüzyıl boyunca, ne barbarları birbirlerine karşı dengelemeye, ne de onlar için Çinlilerin yaptığı gibi ikinci sınıf ilişkiler yaratmaya tenezzül etmişti. Dış dünyadan soyutlanmış olan Japonya, kendine özgü gelenek ve göreneklerinden gurur duymuş, askeri geleneğini iç savaşlarla tatmin etmiş, iç yapısını ise, kültürünün dış tesirlerden hiçbir şekilde etkilenmeyeceği, kendi kültürünün üstün olduğu ve diğer kültürleri özümlemek yerine, onları bir gün yeneceği inancına dayandırmıştır. Soğuk Savaş sırasında Sovyetler Birliği, kendisi için sürekli bir güvenlik tehdidi oluştururken, Japonya dış politikasını binlerce mil ötedeki Amerika’yla birlikte tanımlayabilmiştir. Sorunlarının bolluğuyla yeni dünya düzeni, geçmişiyle bu derece gurur duyan bu ülkeyi, tek bir müttefike dayanma politikasını yeniden gözden geçirmeye mecbur edecektir. Japonya, Asya güç dengesine karşı Amerika’dan daha hassas olmak zorundadır. Çünkü farklı bir yarımkürede üç değişik yöne bakmaktadır –Atlantik’e, Pasifik’e ve Güney Amerika’ya–. Japonya için, Çin, Kore ve Güneydoğu Asya, Birleşik Devletler’den daha farklı bir önem kazanacak ve Japonya, daha bağımsız ve daha kendine has bir dış politika başlatacaktır. Güney Asya’da büyük bir güç olarak ortaya çıkan Hindistan’a gelince, bu ülkenin dış politikası pek çok yönüyle Avrupa sömürgeciliğinin en iyi günlerinin son izlerini taşımakta ve eski kültürün gelenekleri ile yoğrulmuş bulunmaktadır, İngilizlerin gelişinden önce, bu ülke, bin yıldır tek bir politik birlik olarak yönetilmemiş durumdadır, İngilizlerin sömürgeleştirmesi küçük askeri kuvvetlerle gerçekleştirilmiştir. Çünkü, her şeyden önce yerel halk, bu kuvvetleri, bir grup işgalcinin yerini, yeni bir grup işgalcinin alması olarak görmüştür. Ancak tek bir yönetim kurulduktan sonra, Hindistan’a kendisinin getirdiği halk hükümeti ve kültürel milliyetçilik değerleri, İngiliz İmparatorluğu’nun altını oymuştur. Bununla beraber, bir ulus-devlet olarak Hindistan dünya sahnesine yeni çıkan bir devlettir. Büyük nüfusunu doyurma savaşı ile uğraşan Hindistan, Soğuk Savaş esnasında Bağlantısızlık hareketi ile kendini oyalamıştır. Fakat artık uluslararası politika sahnesinde büyüklüğüyle uyumlu bir rol alması gerekmektedir. Sonuçta, yeni dünya düzenini kurmaları gereken en önemli ülkelerin hiçbirisinin ortaya çıkmakta olan çok devletli sistem konusunda deneyimi yoktur. Daha evvel hiç bu kadar çok sayıda farklı algılama biçimini bir araya getirmesi Henry Kissinger │ 21 gereken veya bu kadar küresel çapta bir yeni dünya düzeni kurulmamıştır. Bunun gibi, daha önceki düzenlerden hiçbirisi küresel demokratik düşüncelerle ve çağımızın hızla gelişen teknolojisi ile tarihten gelen güç dengesi sistemlerinin özelliklerini bir araya getirmek zorunda olmamıştır. Geçmişe bakacak olursak, bütün uluslararası sistemlerin kaçınılmaz bir simetrileri olduğunu görürüz. Bu sistemler bir kez kurulunca başka tercihler yapılmış olsaydı, tarihin nasıl bir gelişme göstereceğini veya diğer tercihlerin yapılmasının olası olup olmadığını saptamak çok zordur. Bir uluslararası düzen ilk oluştuğu zaman birçok tercih yolu henüz açıktır. Fakat yapılan her tercih, geri kalan seçenekler evrenini daraltır. Karmaşıklık, esnekliği azalttığı için bu ilk tercihler hayati önem taşır. Uluslararası düzenin Viyana Kongresi’nden sonra ortaya çıkan düzen gibi kararlı mı, yoksa Vestfalya Barış Antlaşması ve Versay Antlaşmalarından sonra ortaya çıkan düzenler gibi son derece değişken mi olacağı sorunu, kurucu toplumların âdil kabul ettikleri şartlarla kendilerini güvende hissetmelerini sağlayan şartları birbiriyle uzlaştırabilme derecelerine bağlıdır. Oluşan sistemlerin en istikrarlıları olan Viyana Kongresi sistemi ile II. Dünya Savaşı’ndan sonra Birleşik Devletler’in empoze ettiği sistem, aynı algılama biçimlerine sahip olma avantajına sahiptirler. Viyana’daki devlet adamları, kavranması zor olan konuları aynı şekilde gören ve esas noktalarda anlaşmaya varmış olan aristokratlardı; savaş sonrası dünyasını şekillendiren Amerikan liderleri ise, olağanüstü dayanışma ve yaşama gücü gibi bir entelektüel geleneğe sahip bir topluluk içinden çıkmışlardır. Şimdi ortaya çıkmakta olan düzen, büyük ölçüde farklı kültürleri temsil eden devlet adamları tarafından kurulmak zorundadır. Bu devlet adamları, o kadar karmaşık ve dev bürokrasi orduları yönetmektedirler ki, enerjilerinin çoğu amaçların belirlenmesi çabası içinde değil, yönetim mekanizmasında tüketilmektedir. Bu devlet adamları, yönetim için gerekli olmayan ve uluslararası bir düzen kurmaya daha da az uygun olan yetenekleri ile yükselmektedirler. Elde bulunan yegâne çok devletli sistem modeli ise, Batı toplumları tarafından kurulmuş olandır ve katılanların birçoğu da bu modeli reddedebilir. Yine de Vestfalya Barış Antlaşması’ndan günümüze kadar olan ve birçok devlete dayanan dünya düzenlerinin yükselişi ve çöküşü, çağdaş devlet adamlarının karşı karşıya bulunduğu sorunları anlamaya çalışırken örnek alınabilecek tek deneyimdir. Tarih çalışmaları gösteriyor ki, otomatik olarak uygulanabile- 22 │ Diplomasi cek bir el kitabı yoktur. Tarih, karşılaştırma yoluyla birbirlerine benzer durumların olası sonuçları üzerine ışık tutar. Fakat her kuşak hangi durumların karşılaştırılabilir olduğuna da kendisi karar vermelidir. Entelektüeller uluslararası sistemlerin çalışmasını analiz ederler; devlet adamları ise, bu sistemleri kuran kişilerdir. Bir analistin bakış açısı ile bir devlet adamının bakış açısı arasında büyük farklılık vardır. Analist hangi sorunu inceleyeceğini kendisi seçebilir; devlet adamı ise sorunları önünde bulur. Analist açık bir sonuca varmak için ne kadar zaman gerekiyorsa o kadar zaman kullanabilir; devlet adamı için asıl sorun zamanın darlığıdır. Analist üzerine risk almaz. Vardığı sonuçlar yanlış çıkarsa, başka bir inceleme yazabilir. Devlet adamı ise, bir tek tahmin yapma hakkına sahiptir; yaptığı yanlışlardan geri dönüş yoktur. Analistin elinde bütün bilgiler vardır ve bunlar analistin entelektüel gücüne göre değerlendirilir. Devlet adamı ise, doğruluğu henüz kanıtlanmamış tahminlere göre karar verir; kaçınılmaz değişimi ne derece akıllıca yönlendirdiğine ve her şeyden önce barışı ne kadar iyi koruduğuna göre tarih tarafından değerlendirilir. İşte bu yüzden devlet adamlarının dünya düzeni sorunu ile ne kadar başarılı veya başarısız bir şekilde ilgilendiklerini araştırmak, çağdaş diplomasiyi anlamanın sonu değil, belki de başlangıcıdır. Theodore Roosevelt, Ağustos 1905 Woodrow Wılson, Temmuz 1919 2 Bağlantı: Theodore Roosevelt veya Woodrow Wilson Bu yüzyılın başlarına kadar yalnızlık eğilimi Amerikan dış politikasına egemen oldu. Sonra iki faktör Amerika’yı dünya işlerine itti: Hızla büyüyen gücü ve Avrupa’nın merkez olduğu uluslararası sistemin yavaş yavaş çöküşü, iki başkan, bu değişime damgasını vurdu. Theodore Roosevelt ve Woodrow Wilson. Uluslararası gelişmeler, isteksiz bir ulusu girdaba sürüklerken, bu adamlar hükümetlerin dizginlerim ellerinde tutuyorlardı. Yalnızlık politikasından ayrılmayı karşıt felsefelere dayanarak savunmakla beraber, Amerika’nın dünya gelişmelerinde çok hayati bir rol oynaması gerektiğini her ikisi de kabul etmişti. 24 │ Diplomasi Roosevelt, bir güç dengesinin sofistik bir analistiydi. Ulusal çıkarları bunu gerektirdiği için ve aynı zamanda Amerika’nın katılımı olmadan küresel güç dengesinin olanaksız olduğunu düşündüğü için Amerika’nın uluslararası arenada rol alması üzerinde ısrarla duruyordu. Wilson’a göre, Amerika’nın küresel rolü bir çeşit göreve dayanıyordu: Amerika’nın güç dengesi için bir yükümlülüğü yoktu; ancak kendi ilkelerini bütün dünyaya yayma görevi vardı. Wilson yönetimi zamanında Amerika, Amerikan düşüncesinin klişelerini yansıtan ve Eski Dünya diplomatları için devrimci bir değişiklik anlamına gelen ilkelerini ilan ederek dünya gelişmelerinde başlıca anahtar rolü oynamıştır. Bu ilkelere göre barış, demokrasinin yaygınlaşmasına bağlıdır; devletler de bireylerle aynı ahlaki kriterlere göre değerlendirilmelidir; ulusal çıkar ise, evrensel hukuk sistemine uymaktan ibarettir. Güç dengesine dayanan Avrupa diplomasisinin görmüş geçirmiş üyelerine, Wilson’ın, dış politikanın sonuç olarak ahlaki temeller üzerine oturtulması gerektiği görüşü, garip, hatta biraz da ikiyüzlü görünmüştür. Ancak tarih, çağdaşlarının karşıt görüşleri üzerinde durmazken Wilsonizm canlılığını hep korumuştur. Wilson, barışı anlaşmalar yerine, ortak güvenlik yoluyla koruması düşünülen evrensel dünya örgütünün, Milletler Cemiyeti’nin de fikir babasıdır. Her ne kadar Wilson kendi ülkesini dahi bu fikrin faydalarına inandıramamışsa da, fikir yaşamaya devam etmiştir. Daha da ötesi, Amerikan dış politikası onun dönüm noktası niteliğindeki başkanlığından beri Wilson idealizminin yolunda yürümüş ve bugüne kadar da yürümeye devam etmiştir. Amerika’nın uluslararası ilişkilere olan kendine özgü yaklaşımı, aniden veya kendi başına bir ilhamın sonucu olarak gelişmemiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında Amerikan dış politikası, yeni devletin bağımsızlığını kuvvetlendirmekten ibaret olan Amerikan ulusal çıkarının karmaşık bir yansımasıydı. Rakipleriyle bir mücadeleye girmek zorunda kalmadan hiçbir Avrupa ülkesi, kendisi için bir tehdit oluşturmadığı için, Amerika’nın Kurucu Ataları çıkarlarına uygun olduğu zaman, hor görülen güç dengesini yönlendirmeye son derece hazır olmuşlardır; gerçekten de Fransa ile Büyük Britanya arasında manevra yaparak yalnızca, Amerika’nın bağımsızlığını korumak değil, aynı zamanda sınırlarını da genişletmek için olağanüstü becerikli olmaları gerekirdi. Fransız Devrimi savaşlarında hiçbir tarafın kesin bir zafer kazanmasını istemediklerinden tarafsız olduklarını açıklamışlardır. Jefferson, Napoleon Savaşları’nı karadaki Henry Kissinger │ 25 diktatör (Fransa) ile denizdeki diktatör (Büyük Britanya)1 arasında bir yarışma olarak tanımlamıştır; başka bir deyişle, Avrupa mücadelesindeki tarafların ahlaki yönden eşit olduklarını söylemiştir. Bağlantısızlık politikasının bir çeşit ilk şeklini uygulayan yeni devlet, o zamandan beri ortaya çıkan birçok yeni devlet gibi tarafsızlığı bir pazarlık aracı olarak kullanmanın faydalarını keşfetmiştir. Aynı sıralarda Birleşik Devletler, Eski Dünya yöntemlerini reddetmeyi, toprak genişlemesini reddetmeye kadar ileri de götürmemiştir. Aksine, daha başlangıçtan beri Birleşik Devletler, Amerikalarda genişleme politikasını olağanüstü bir kararlılıkla uygulamıştır. 1794’ten sonra, bir dizi antlaşmayla Kanada ve Florida sınırlarını Amerika’nın çıkarına olacak şekilde çözüme kavuşturmuş, Mississippi Nehri’ni, Amerikan ticaretine açmış ve İngiliz Batı Hint Adaları’nda Amerikan ticari çıkarlarını yerleştirmeye başlamıştı. Bu genişleme, Mississippi Nehri’nin batısında kalan ve İspanyol toprağı olan Florida ve Teksas toprakları üzerinde hak iddia edebilecek durum yaratan ve çok büyük genişlikteki sınırı belirlenmemiş toprakları, yeni devlete katan Louisiana’nın 1803’te Fransa’dan satın alınması ile en yüksek noktaya ulaşmıştır ki, bu da büyük güç olmak için temel oluşturmuştur. Satışı yapan Fransız imparatoru Napoleon Bonaparte, bu tek-yanlı işlem hakkında Eski Dünya’ya özgü şöyle bir açıklamada bulunmuştur: “Bu toprak alımı, Birleşik Devletler’in gücünü ebediyen perçinlemektedir ve bu suretle Büyük Britanya’ya da, sonunda denizde onu alt edecek bir rakip sağlamış oluyorum.”2 Amerikalı devlet adamları, Fransa’nın sahip olduğu toprakları satmasına ne gerekçe gösterdiğine hiç aldırmadılar. Onlara göre, Eski Dünya’nın güç politikasının eleştirilmesi, Amerika’nın Kuzey Amerika boyunca toprak kazanmasıyla ters düşmüyordu. Çünkü Amerika’nın batıya doğru genişlemesini bir dış politika konusu olmaktan çok, Amerika’nın bir içişi olarak görüyorlardı. Bu ruh hali içinde James Madison, orduların, vergilerin ve diğer tüm “çoğunluğu, azınlığın egemenliği altına sokan araçların”3 habercisi olarak savaşı, bütün kötülüklerin kaynağı biçiminde eleştirmiştir. Onun yerine gelen James Mon1 Robert W. Tucker and David C. Hendrickson, “Thomas Jefferson and American Foreign Policy,” Foreign Affairs, vol. 69, no. 2 (Spring 1990), p. 148. 2 Thomas G. Paterson, J. Garry Clifford, and Kenneth J. Hagan, American Foreign Policy: A History (Lexington, Mass.: D. C. Heath, 1977), p. 60. 3 Tucker and Hendrickson, “Thomas Jefferson,” p. 140, quoting from Letters and Other Writings of James Madison (Philadelphia: J. B. Lippincott, 1865), vol. IV, pp. 491–92. 26 │ Diplomasi roe, batı yönünde genişlemeyi, bunun Amerika’yı büyük bir güç yapmak için gerekli olduğu temeline dayanarak savunmakta hiç bir çelişki görmemiştir: “Herkes şunu açıkça görmelidir ki, adil sınırlar içinde kalmak şartıyla, toprak genişlemesi her iki (eyalet ve federal) hükümete de daha büyük hareket serbestisi sağlar; güvenliklerini sağlamlaştırır ve diğer her yönden bütün Amerikan halkı üzerinde iyi etkiler gösterir. Büyük veya küçük, toprağının büyüklüğü bir ulusun birçok özelliğini belirler. Kaynaklarının, nüfusunun ve fiziksel gücünün sınırlarını gösterir. Kısacası, büyük güç ile küçük güç arasındaki farkı ortaya koyar.”4 Zaman zaman Avrupa güç politikasının yöntemlerini kullanmakla birlikte, yeni ulusun liderleri, kendi ülkelerini farklı kılan ilkelere sadık kalmışlardır. Avrupa güçleri, potansiyel egemen güçlerin ortaya çıkmasını önlemek için sayısız savaş vermiştir. Amerika’da güç ve uzaklık kombinezonu, herhangi bir sorun ortaya çıktıktan sonra onun üstesinden gelinebileceği yönünde bir güven yaratmıştır. Yaşamlarını sürdürmek için çok daha kısıtlı hareket alanları olan Avrupa ulusları, değişiklik olasılığına karşı koalisyonlar oluşturmuşlardır; oysa Amerika, herhangi bir gerçek değişikliğe göre politikasını ayarlayabilecek kadar uzaktır. Her ne sebeple olursa olsun, “birbirinin içine girmiş” anlaşmalara karşı George Washington’un yönelttiği uyarının jeopolitik temeli de buydu. Washington’a göre: “Kendimizi yapay bağlarla, Avrupa politikasının sıradan iniş çıkışlarına veya onun dostluk veya düşmanlıklarının çakışmasına, ya da çatışmasına bağlamamız akıllıca bir hareket değildir. Bizim ayrı ve uzak durumumuz, bizi değişik bir rota izlemeye çağırıyor ve aynı zamanda bunu mümkün de kılıyor. “5 Yeni ulus, Washington’un uyarısını pratik ve jeopolitik bir kural olarak değil de, ahlaki bir kural olarak kabul etmiştir. Özgürlük ilkesinin merkezi olan Amerika, büyük okyanusların kendisine sağladığı güvenliğini, ilahi takdirin bir işareti olarak yorumlamayı ve eylemlerine, güvenlik marjı yerine, başka herhangi bir ulus tarafından paylaşılmayan üstün bir ahlaki değer yüklemeyi doğal bulmuştur. 4 James Monroe quoted in William A. Williams, ed., The Shaping of American Diplomacy (Chicago: Rand McNally, 1956), vol. I, p. 122. 5 George Washington’s Farewell Address, September 17, 1796, reprinted as Senate Document no. 3, 102nd Cong., 1st sess. (Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1991), p. 24. Henry Kissinger │ 27 Cumhuriyetin ilk yılları dış politikasını bir bütün olarak bir arada tutan şey, Avrupa’nın bitmek tükenmek bilmeyen savaşlarının, kötü devlet yönetiminde kullanılan bencil metotların bir sonucu olduğu inancıdır. Avrupalı liderler, uluslararası sistemlerini bencil çıkarların rekabetinden uyum doğacağı inancı üzerine oturturken, Amerikalı meslektaşları, devletlerin, birbirine güvenmeyen rakipler gibi değil, işbirliği yapan ortaklar gibi davrandığı bir dünya düşünüyorlardı. Amerikalı liderler, devletlerin ahlaka uygun hareket edip etmediğinin, bireylerin ahlaklılığından farklı bir ölçütle değerlendirilmesi gerektiği şeklindeki Avrupa görüşünü reddetmişlerdir. Jefferson’a göre: “insanlar ve devletler için tek bir ahlaki sistem” vardır. “Bu da, koşullar ne olursa olsun bütün yükümlülüklere tam sadakat, hatta uzun vadede, iki tarafın da çıkarlarını koruyacak şekilde açık ve cömert olmaktır.”6 Zaman zaman yabancıları çok sinirlendirse bile, Amerika’nın sesinin tonundaki erdemlilik, Amerika’nın yalnızca onu eski ülkeye bağlayan hukuki bağlara karşı değil, aynı zamanda Avrupa’nın sistemine ve değerlerine de başkaldırmış olduğu gerçeğini göstermiştir. Amerika, Avrupa’da savaşların bu kadar sık olmasını özgürlük ve insan onuru değerlerini reddeden hükümet kurumlarının egemen olmasına bağlamaktadır. Thomas Paine şöyle yazıyor: “Savaş, eski yapıda bir hükümet etme sistemi olduğundan, ulusların birbirine karşı beslediği düşmanlık duygusu, hükümetlerinin politikalarının sistemin ruhunu ayakta tutmak için uyandırdığı bir düşmanlıktan başka bir şey değildir... Yanlış bir hükümet sistemi tarafından insanlar birbirine düşman hale getirilmediği sürece, insan insanın düşmanı değildir.”7 Barışın, her şeyden önce demokratik kurumların gelişmesine bağlı olduğu görüşü, Amerikan düşüncesinin bugüne kadar ayrılmaz bir parçası olmuştur. Geleneksel Amerikan düşünce biçimi, istikrarlı bir şekilde demokrasilerin birbirleriyle savaş yapmadıkları merkezindedir. Aleksandr Hamilton, cumhuriyetlerin, diğer hükümet şekillerine göre, özünde daha barışçı olduğu görüşüne karşı çıkmıştır: “Sparta, Atina, Roma ve Kartaca hepsi cumhuriyetti; bunlardan ikisi, Atina ve Kartaca, ticari özellikte birer cumhuriyettiler. Bununla bera6 Jefferson letter to Mme. La Duchesse D’Auville, April 2, 1790, in Paul Leicester Ford, ed., The Writings of Jefferson (New York: G. P. Putnam’s Sons, 1892–99), vol. V, p. 153, quoted in Tucker and Hendrickson, “Thomas Jefferson,” p. 139. 7 Thomas Paine, Rights of Man (1791) (Secaucus, N.J.: Citadel Press, 1974), p. 147. 28 │ Diplomasi ber, ister saldırı, ister savunma amaçlı olsun, komşuları olan monarşiler kadar devamlı savaş halinde idiler. Britanya hükümetinde halkın temsilcileri milli yasama meclisinin bir kolunu oluşturmaktadır. Ticaret, bu ülkenin yüzyıllardan beri izlediği temel uğraştır. Yine de, dünyada ancak birkaç ülke, Büyük Britanya’dan daha sık savaş yapmıştır.”8 Ancak Hamilton, küçük bir azınlığı temsil etmektedir. Şimdi olduğu gibi o zaman da Amerikan liderlerinin ezici bir çoğunluğu, Amerika’nın dünya barışına katkısı olarak kendi değerlerinin yayılması biçiminde özel bir sorumluluğu olduğu inancındaydılar. O zaman da anlaşmazlıklar, daha çok bu sorumluluğun yerine getirileceği yöntemle ilgili idi. Amerika, dış politikasının temel hedefi olarak özgür kurumları yaygınlaştırmak için aktif biçimde çaba harcamalı mıdır? Yoksa kendi örneğinin diğer ülkelere etkisine mi güvenmelidir? Cumhuriyet’in ilk yıllarında egemen olan görüş, oluşmakta olan Amerikan ulusunun demokrasi davasına en iyi demokratik prensipleri kendi ülkesi içinde uygulayarak hizmet edeceği şeklindeydi. Thomas Jefferson’ın sözleriyle Amerika’da “adil ve sağlam bir cumhuriyet”, dünyanın diğer bütün ulusları için “dikilmiş bir anıt ve örnek” olacaktır.9 Bir yıl sonra, Jefferson, Amerika’nın “bütün insanlık adına hareket ettiği” temasına şu sözlerle döndü: “...başkalarına nasip olmayıp bize teveccüh eden şartlar, bir toplumun, bireylerine sağlayabileceği özgürlük ve kendi kendini yönetim alanının derecesinin ne olduğunu kanıtlama görevini bize vermiştir.”10 Amerikan liderlerinin, Amerika’nın davranış biçiminin ahlaki dayanakları ve özgürlük sembolü olarak önemi üzerinde ısrarla durması, Avrupa diplomasisinin klişelerinin reddedilmesine yol açmıştır: Güç dengesi bencil çıkarların rekabetinden doğan nihai uyum sonucu oluşmuş ve güvenlik endişeleri medeni hukuk ilkelerini geçersiz hale getirmiş, başka bir deyişle, devletin amaçları, kullandığı araçları haklı çıkarmıştır. Benzeri görülmemiş bu fikirler, XIX. yüzyıl boyunca kalkınmasını gerçekleştiren ve iyi çalışan kurumları ve değer yargıları doğrulanan bir ülke tarafından 8 Alexander Hamilton, “The Federalist No. 6,” in Edward Mead Earle, ed., The Federalist (New York: Modern Library, 1941), pp. 30–31 9 Jefferson letter to John Dickinson, March 6, 1801, in Adrienne Koch and William Peden, eds., The Life and Selected Writings of Thomas Jefferson (New York: Modern Library, 1944), p. 561. 10 Jefferson letter to Joseph Priestley, June 19, 1802, in Ford, ed., Writings of Thomas Jefferson, vol. VIII, pp. 158–59, quoted in Robert W. Tucker and David C. Hendrickson, Empire of Liberty: The Statecraft of Thomas Jefferson (New York/Oxford: Oxford University Press, 1990), p. 11. Henry Kissinger │ 29 ileri sürülüyordu. Amerika, yüksek prensipler ile hayatta kalmanın gerekleri arasında bir çatışma olduğunun farkında değildi. Uluslararası anlaşmazlıkları gidermek için ahlakçılıktan yardım umulması, zamanla tam Amerikan tarzı bir ıstırap ve benzeri görülmemiş bir belirsizlik doğurmuştur. Amerikalılar, dış politikalarını, kişisel hayatlarındaki aynı manevi kararlılıkla yürütmek zorundaysalar, güvenlik konusu nasıl analiz edilecekti? Gerçekten de bu, ayakta kalmanın, ahlaklı olmaya feda edilebileceği anlamına mı geliyordu? Yoksa Amerika’nın özgür kurumlara bağlılığı, en bencil amaçlı eylemlere bile otomatik olarak bir ahlaklılık havası mı veriyordu? Bu doğru ise, Amerikalıların görüşleri ile Avrupalıların raison d’état görüşü, yani devletin işlediği fiillerin, yalnızca başarılarına göre değerlendirileceği görüşü arasında ne fark vardı? Profesör Robert Tucker ve Prof. David Hendrickson, Amerikan düşüncesindeki bu çelişkiyi parlak bir şekilde analiz etmişlerdir: “Jefferson ‘in devlet adamlığının en büyük çıkmazı, görünüşte devletlerin sonuç olarak güvenliklerini sağlamak ve arzularını gerçekleştirmek için başvurdukları araçları reddetmesi ve aynı anda bu araçların kullanılmasını gerektiren arzulan reddetmekte isteksiz olmasıdır. Başka bir deyişle, Jefferson, Amerika’nın, her iki hedefe de ulaşmasını istemiştir: Yani gücün kullanılmasının normal sonuçlarının kurbanı olmadan, güçlü olmanın avantajlarından yararlanmak”11 Bugüne kadar iki yaklaşım arasındaki gidip gelmeler, Amerikan dış politikasının başlıca temalarından birisi olmuştur. 1820’ye kadar, Amerika, bu iki yaklaşım arasında ikisine de sahip olma olanağı tanıyan bir uzlaşma sağladı. Kuzey Amerika kıtası boyunca genişlemesini kaderin acıklı bir tecellisi (manifest destiny) olarak değerlendirirken, okyanusun ötesinde olanları güç dengesi politikasının suçlanacak sonuçları olarak eleştirmeye devam etti. XX. yüzyılın başına kadar Amerikan dış politikası esas itibariyle çok basitti: Ülkenin açık kaderini gerçekleştirmek ve deniz aşırı işlere bulaşmaktan uzak durmak. Amerika, bunun olanaklı olduğu yerlerde, demokratik idarelerden yanaydı; ama gerektiğinde, bu tercihini gerçekleştirmek için harekete geçmekten geri durmayı da bilmiştir. O zamanki Dışişleri Bakanı John Quincy Adams, bu tavrı 1821’de şöyle özetlemiştir: 11 Tucker and Hendrickson, “Thomas Jefferson,” p. 141. 30 │ Diplomasi “Her nerede özgürlük ve bağımsızlık bayrağı açılmış veya açılacak ise, Amerika’nın kalbi ve iyi niyetleri oradadır. Fakat Amerika canavarları ortadan kaldırmak için denizaşırı girişimlerde bulunmaz. Herkese özgürlük ve bağımsızlık için iyi dileklerde bulunur. Ancak Amerika yalnızca kendisinin şampiyonu ve kendi hakkının koruyucusudur.”12 Amerika’nın bu kendi kendini sınırlama politikasının diğer yüzü, eğer gerekirse, Avrupa diplomasisinin bazı yöntemlerini de kullanarak, Avrupa güç politikasını Batı Yarımküresi’nden uzak tutma karandır. Bu politikayı ilan eden Monroe Doktrini, 1820’lerde İspanya’daki devrimi bastırmak için Prusya, Rusya ve Avusturya arasında yapılan Kutsal İttifak’ın bir sonucu olarak ortaya çıktı, ilke olarak başkalarının içişlerine karışmayı reddeden Büyük Britanya da Kutsal İttifak’ı Batı Yarımküresi’nde kabul etmekte aynı derecede isteksizdi. İngiliz Dışişleri Bakanı George Canning, Amerika kıtasındaki İspanyol kolonilerini Kutsal îttifak’ın ele geçirmesinden korumak için Birleşik Devletler’e birlikte hareket etme önerisinde bulunmuştur. Amacı, İspanya’da olanlar bir tarafa, Latin Amerika’nın herhangi bir Avrupa gücünün kontrolü altına girmemesini sağlamaktı. Kolonilerini kaybetmiş bir İspanya’nın hiç de değerli bir ödül olmayacağını düşünen Canning, bu durumun, ya müdahale etme cesaretini kıracağını veya bunu gereksiz kılacağını varsaymıştır. John Quincy Adams İngiliz teorisini anlamıştı; fakat İngilizlerin gerekçelerine de güvenmedi. 1812’de Washington’ın İngilizler tarafından işgal edilmesinden sonra, eski anavatanı Büyük Britanya’nın yanında yer almak için vakit henüz çok erkendi. Böylece Adams, Amerika’nın tek-taraflı bir kararla Avrupa sömürgeciliğini Amerikalardan uzaklaştırması için Başkan Monroe’yu zorlamıştır. 1823’te ilan edilen Monroe Doktrini, Birleşik Devletler’i Avrupa’dan ayıran okyanusu, iki kıtayı ayıran bir hendek haline getirmiştir. O zamana kadar Amerikan dış politikasının en önemli kuralı, Birleşik Devletler’in Avrupa’daki güç kavgasına hiçbir biçimde bulaşmaması ilkesi idi. Monroe Doktrini, Avrupa’nın da Amerika’nın işlerine karışmaması gerektiğini ilan ederek bir sonraki adımı atmıştır. Monroe’nun Amerikan işlerinden anladığı ise, bütün Batı Yarımküresi olarak gerçekten 12 John Quincy Adams, Address of July 4, 1821, in Walter LaFeber, ed., John Quincy Adams and American Continental Empire (Chicago: Times Books, 1965), p. 45. Henry Kissinger │ 31 Bunun da ötesinde, Monroe Doktrini kendisini prensip açıklamalarıyla sınırlamamıştır. Yeni devletin, Batı Yarımküresi’nin dokunulmazlığını sağlamak için savaşa da gidebileceği konusunda Avrupa devletlerini cesaretle uyarmıştır. Birleşik Devletler’in Avrupa gücünün “bu yarımkürenin herhangi bir parçasına doğru” genişlemesini, “barışımız ve güvenliğimiz için bir tehlike” şeklinde göreceğini ilan etmiştir.13 Son olarak dışişleri bakanından iki yıl önce Başkan Monroe, o kadar iyi ifade edilmemiş olsa da, açıkça Avrupa’daki anlaşmazlıklara karışmak niyetinde olmadığını açıklamıştır: “Avrupa güçlerinin kendilerini ilgilendiren konulardaki savaşlarına hiçbir şekilde katılmayız; bunu yapmak politikamızla da bağdaşmaz.”14 Amerika aynı anda hem Avrupa’ya arkasını dönüyor hem de Batı Yarımküresi’nde genişlemek için ellerini serbest bırakıyordu. Monroe Doktrini’nin şemsiyesi altında Amerika, herhangi bir Avrupa kralının rüyalarından –ticaretini ve etkisini genişletmek, toprak elde etmek– farklı olmayan bir politika izliyordu; kısacası güç politikası uygulamaya mecbur kalmadan kendisini büyük bir güç haline getiriyordu. Amerika’nın genişleme arzusu ile Amerika’nın Avrupa’ya göre daha saf ve ilkeli bir ülke olduğu konusundaki inancı hiçbir zaman çalışmamıştır. Genişlemesini bir dış politika sorunu olarak görmediğinden, Birleşik Devletler gücünü Kızılderililer, Meksika ve Teksas üzerinde rahatlıkla ve hiçbir vicdan rahatsızlığı duymadan kullanmıştır. Özetlersek, bir ceviz kabuğu içindeki Birleşik Devletler’in dış politikası, bir dış politikaya sahip olmamaktı. Louisiana’nın şahsıyla ilgili olarak Napoleon’un yaptığı gibi, Canning de Eski Dünya’nın güç dengesinin dengelenmesi için Yeni Dünya’yi yarattığıyla övünebilir. Çünkü Büyük Britanya Kraliyet Deniz Kuvvetleri ile Monroe Doktrini’ni destekleyeceği işaretini vermişti. Amerika, Avrupa’nın güç dengesini ancak Kutsal İttifak’ı Batı Yarımküresi’nden uzak tutacak ölçüde dengeleyecekti. Geri kalanlar için, Avrupa güçleri Amerika’nın katılımı olmadan dengeyi korumak zorundaydılar. 13 Message of President Monroe to Congress, December 2, 1823, in Ruhl J. Bartlett, ed., The Record of American Diplomacy (New York: Alfred A. Knopf, 1956), p. 182. 14 Ibid. 32 │ Diplomasi Yüzyılın geri kalan kısmında, Amerikan dış politikasının ana teması, Monroe Doktrini’nin uygulanmasını yaygınlaştırmaktı. 1823’te Monroe Doktrini, Batı Yarımküresi’nden uzak durmaları için Avrupa güçlerini uyardı. Monroe Doktrini yüzyılını doldurduğunda, anlamı, Amerika’nın Batı Yarımküresi üzerindeki egemenliğini haklı çıkaracak biçimde adım adım genişletilmişti. 1845’te Başkan Polk, Teksas’ın Birleşik Devletler’e bağlanmasının “kendisinden daha güçlü başka bir yabancı devletin müttefiki veya bağımlısı” olmasını ve böylece Amerika’nın güvenliğine yönelik bir tehdit oluşturmasını önlemek için zorunlu olduğunu açıkladı.15 Başka bir deyişle, Monroe Doktrini tıpkı Avrupa güç dengesinin yaptığı gibi, yalnız var olan bir tehdide karşı değil, üstü kapalı bir tehdit olasılığına karşı da Amerika’nın müdahalesini haklı çıkarmaktaydı. İç savaş, Amerika’nın toprak genişlemesi uğraşını kısa bir süre için durdurdu. Amerikan dış politikasının şimdi birinci derecede ilgilendiği konu, Konfederasyon’un, Avrupa devletleri tarafından tanınmasını ve bu suretle Kuzey Amerika toprakları üzerinde çok devletli bir sistemin ve bununla birlikte Avrupa diplomasisinin güç dengesi politikasının oluşmasını önlemekti. Fakat 1868’e kadar Başkan Andrew Johnson, Monroe Doktrini yoluyla genişleme politikasını haklı çıkaran eski tutuma geri döndü; bu sefer de Alaska satın alınıyordu: “Bu toplulukların yabancı mülkiyetinde veya kontrolünde olması, Birleşik Devletler’in büyümesini engeller ve etkisini azaltır. Buralarda, kronikleşmiş devrim ve anarşi de aynı derecede zararlı olabilir.”16 Uygulamada Büyük Güç denilen devletler tarafından fark edilmemiş olmakla beraber, Amerika kıtasının bir ucundan öbür ucuna kadar genişlemeden daha önemli bir şey gerçekleşiyordu: Dünyanın en güçlü ülkesi olan Birleşik Devletler, onların kulübüne yeni üye olarak katılıyordu. 1885’te Birleşik Devletler üretimde dünyanın en büyük sanayi gücü olarak Büyük Britanya’yı geçmişti. Yüzyılın başlangıcına kadar Birleşik Devletler, Almanya, Fransa, AvusturyaMacaristan, Rusya, Japonya ve İtalya’nın hepsinden daha fazla enerji tüketiyordu.17 İç savaş ile XX. yüzyılın başı arasındaki devrede, Amerikan kömür üretimi %800, çelik ray üretimi %523, demiryolu uzunluğu %567 ve buğday 15 President James Polk, Inaugural Address, March 4, 1845, in The Presidents Speak, annot. by David Newton Lott (New York: Holt, Rinehart and Winston, 1969), p. 95. 16 Quoted in Williams, Shaping of American Diplomacy, vol. 1, p. 315. 17 See Paul Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers (New York: Random House, 1987), p. 201 and pp. 242ff; also, Fareed Zakaria, “The Rise of a Great Power, National Strength, State Structure, and American Foreign Policy 1865–1908” (unpublished doctoral thesis, Harvard University, 1992), chapter 3, pp. 4ff. Henry Kissinger │ 33 üretimi %256 oranında artmıştı. Göçler de Amerika’nın nüfusunun ikiye katlanmasını sağladı. Ayrıca büyüme sürecinin gittikçe hızlanması da bekleniyordu. Hiçbir ülke, bunu küresel etkiye çevirmeye çalışmadan böyle bir büyüme yaşamamıştır. Amerikan liderleri heyecanlı idiler. Başkan Andrew Johnson’m Dışişleri Bakanı Seward, Kanada’yı ve Meksika’nın büyük kısmım içine alan ve Pasifik’in derinliklerine kadar giden bir imparatorluğun hayalini kuruyordu. Grant yönetimi, Dominik Cumhuriyeti’ni topraklarına katmak istedi ve Küba’nın alınması işiyle de ilgilendi. Bunlar, Disraeli veya Bismark gibi onunla çağdaş olan Avrupa liderlerinin anlayabileceği ve onaylayacağı girişimlerdi. Fakat Amerikan Senatosu, iç öncelikler üzerine dikkatini yoğunlaştırarak bütün genişleme projelerini sona erdirdi. Kara ordusunu küçük (25.000 asker) ve deniz kuvvetlerini zayıf tuttu. 1890 yılına kadar, Amerikan kara ordusu, dünyada, Bulgaristan’dan sonra 14. sırada geliyordu ve Amerikan deniz kuvvetleri de, Amerika sanayi gücü İtalya’nın 13 katı iken, İtalya’nınkinden küçüktü. Amerika uluslarası konferanslara katılmayan ikinci sınıf devlet işlemi görüyordu. 1880 yılında Türkiye diplomatik misyonlarını küçültürken İsveç, Belçika, Hollanda ve Birleşik Devletler’deki elçiliklerini kapattı. Aynı dönemde, Madrid’deki bir Alman diplomata, Washington’a atanmak veya maaşında bir indirim yapılmasını kabullenmek önerisinde bulunuldu. 18 Bir ülke, Amerika gibi iç savaş sonrası sahip olduğu güç düzeyine geldikten sonra, bu gücünü uluslararası arenada önemli bir pozisyona dönüştürmek arzusuna sonsuza kadar direnemez. 1880’lerin son yıllarında Amerika, deniz kuvvetlerini kuvvetlendirmeye başladı ki, deniz gücü 1880’de Şili, Brezilya ve Arjantin’den küçüktü. 1889 sonunda Deniz Kuvvetleri Bakanı Benjamin Tracy, bir savaş gemisi için lobi yapıyor ve çağdaş deniz tarihçisi Alfred Thayer Mahon ise bu talebin gerekçelerini hazırlıyordu. 19 Her ne kadar İngiliz Kraliyet Deniz Kuvvetleri Amerika’yı, Avrupa güçlerinin sataşmasından korumuşsa da, Amerikan liderleri, Büyük Britanya’nın, ülkelerinin koruyucusu olduğunu kavrayamadılar. XIX. yüzyıl boyunca, Büyük Britanya, Amerikan çıkarlarına karşı en büyük rakip, Kraliyet Deniz Kuvvetleri de en ciddi stratejik tehdit olarak değerlendirildi. Amerika pazılarını göstermeye 18 Zakaria, ibid., pp. 7–8. 19 Ibid., p. 71. 34 │ Diplomasi başladığı zaman, Büyük Britanya’yı, bizzat Büyük Britanya’nın yerleşmesinde önemli rol oynadığı Monroe Doktrini’ni ileri sürerek, Batı Yarımküresi’nde etkili olmaktan alıkoymak istemesine şaşmamak gerek. Birleşik Devletler, meydan okuma konusunda da pek çekingen değildi. 1895’te Dışişleri Bakanı Richard Olney, Büyük Britanya’yı Monroe Doktrini’ni ileri sürerek eşitsizliği konusunda uyardı. “Bugün” diyordu, “Birleşik Devletler bu kıta üzerinde egemendir ve vatandaşları hakkındaki kararı hukuka uygun olarak verir. Sonsuz kaynaklarıyla birleşen soyutlanmış pozisyonu Amerika’yı durumun hâkimi haline ve herhangi bir gücün veya bütün güçlerin zarar veremeyeceği bir duruma getirmektedir.”20 Amerika’nın güç politikasını reddetmesi, açıkça Batı Yarımküresi’nde uygulanmadı. 1902’de Büyük Britanya, Orta Amerika’daki başlıca egemen güç olma iddiasını terk etmişti. Batı Yarımküresi’nde üstün duruma geçen Birleşik Devletler, uluslararası ilişkilerin daha geniş olan arenasına girmeye başladı. Amerika neredeyse kendisine rağmen bir dünya gücü olmuştu. Bir büyük devlet, dış politika uygulamak istemediğini ısrarla söylerken, kıtada boydan boya genişleyerek Amerika’nın bütün kıyılarında üstünlük kurdu. Bu süreç sonunda, tercihleri ne olursa olsun, Amerika kendisini, önemli bir uluslararası faktör yapan bir tür gücü yönetirken bulmuştur. Amerika’nın liderleri, hâlâ esas dış politikalarının, insanlığın geri kalan bölümünü aydınlatan bir ışıldak olmak olduğu iddiasında ısrar edebilirlerdi; fakat bazılarının, Amerika’nın gücünün, ona günün diplomatik konuları hakkında görüşlerinin dinlenmesi hakkını verdiğini ve kendilerini uluslararası sistemin bir parçası yapmak için bütün insanlığın demokrat olmasını beklemeye gerek olmadığını fark ettiklerini de reddetmek mümkün değildir. Hiç kimse bu mantığı Theodore Roosevelt’ten daha açık ve keskin bir şekilde açıklamamıştır. Roosevelt, etkisini küresel çapta hissettirmenin Amerika’nın görevi olduğunu ve Amerika’nın dünyayla ulusal çıkarları çerçevesinde ilişki kurması gerektiğini ısrarla savunan ilk başkandır. Kendinden öncekiler gibi Roosevelt de Amerika’nın dünyada hayırlı bir rol oynadığına inanmıştı. Ancak onlardan farklı olarak Roosevelt, Amerika’nın hiçbir bağlantıya girmemek suretiyle çıkarlarını korumaktan öte, gerçek bir dış politika çıkarları olduğunu savunuyordu. Roosevelt, Birleşik Devletler’in bir erdem sembolü değil, diğerleri gibi bir devlet olduğunu kabul ederek yola çıktı. Amerika, çıkarları başka 20 Paterson, Clifford, and Hagan, eds., American Foreign Policy, p. 189. Henry Kissinger │ 35 ülkelerin çıkarları ile çatıştığı zaman, üstün gelmek için kendi gücünü kullanmak zorundaydı. Roosevelt, ilk adım olarak, o dönemin emperyalist doktrinlerinden yararlanarak, Monroe Doktrini’ne en müdahaleci yorumu getirdi. Roosevelt, Monroe Doktrini’nin “doğal bir sonucu” olarak 6 Aralık 1904’te “bazı uygar uluslar” için genel bir müdahale hakkı yarattı ki, Batı Yarımküresi’nde bu hak yalnız Birleşik Devletler’e aitti: “... Batı Yarımküresi’nde Birleşik Devletler’in Monroe Doktrini’ne bağlılığı, onun istemeye istemeye de olsa bazı yanlış ve yetersiz girişimlere karşı uluslararası polis gücü kullanmasını gerektirebilir.”21 Roosevelt’in bu konudaki uygulaması, fikrini açıklamasından önce oldu. 1902’de Amerika, Avrupa bankalarına olan borçlarını ödemesi için Haiti’ye baskı yaptı. 1903’te Amerika’nın körüklemesi ile Panama’daki huzursuzluk tam bir ayaklanmaya dönüştü. Amerika’nın yardımı ile yerel halk, Kolombiya’dan bağımsızlığını alabilmek için uğraş verdi; fakat daha önce Washington, sonradan Panama Kanalı adı verilen kanalın her iki yakasında da Amerikan egemenliğini kurdu. 1905 ‘te Birleşik Devletler, Dominik Cumhuriyeti üzerinde mali koruma hakkı elde etti. 1906’da ise Amerikan askerleri Küba’yı işgal etti. Roosevelt’e göre, Batı Yarımküresi’nde kuvvete dayanan diplomasi, Amerika’nın yeni küresel rolünün bir parçasıydı, iki okyanus artık Amerika’yı dünyanın geri kalan kısmından soyutlamak için yeterli genişlikte değildi. Amerika uluslararası sahneye çıkmak zorundaydı. Roosevelt, Kongre’ye 1902 tarihli bir mesajında “Uluslararası politik ve ekonomik ilişkilerin giderek artan bir şekilde karşılıklı bağımlı ve çapraşık hale gelmesi, gittikçe artan bir şekilde bütün uygar ve iyi organize olmuş güçlere, doğru dürüst bir dünya polisliği yapmak görevini yüklüyor” diyordu.22 Roosevelt’e göre, Amerika’nın, uluslararası ilişkilere olan yaklaşımında kendine özgü bir tarihsel konumu vardır. Hiçbir Amerikan başkanı, Amerika’nın dünyadaki rolünü, onun yaptığı gibi tam anlamıyla ulusal çıkar çerçevesinde görmemiş, ya da ulusal çıkan güç dengesi ile birlikte tanımlamamıştır. Roosevelt, vatandaşlarının Amerika’nın dünyanın en çok güvendiği ülke olduğu 21 President Roosevelt’s Annual Message to Congress, December 6, 1904, in Bartlett, ed., Record of American Diplomacy, p. 539. 22 Roosevelt’s statement to Congress, 1902, quoted in John Morton Blum, The Republican Roosevelt (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1967), p. 127. 36 │ Diplomasi görüşünü paylaşmaktadır. Ançak onların birçoğundan farklı olarak, Amerika’nın yalnızca uygar değer yargılarının barışı koruyabileceğine veya kaderini gerçekleştirebileceğine inanmıyordu. Dünya düzeninin doğasını algılama biçimi de, Thomas Jefferson’dan çok, Palmerston veya Disraeli’ye yakındı. Büyük bir başkan, halkının geçmişi ile geleceği arasında bir köprü kurarak aynı zamanda bir eğitici olmalıdır. Roosevelt, barışın uluslar arasında olağan bir durum olduğuna, kişi ve devlet ahlakı arasında fark olmadığına ve Amerika’nın dünyanın geri kalan bölümünü etkileyen karışıklıklardan güvenli bir şekilde korunmuş olduğuna inanarak yetişen bir halka, özellikle ciddi bir doktrin öğretti. Çünkü Roosevelt, bu düşüncelerinin her birini, kanıtlan ile reddetmişti. Roosevelt’e göre uluslararası hayat mücadele demekti ve Darwin’in, en güçlünün hayatta kalacağı hakkındaki teorisi, tarihte kişisel ahlaktan daha iyi bir yol göstericiydi. Roosevelt’in görüşüne göre, uysal insanlar, ancak güçlü olurlarsa dünyaya sahip olabilirler. Amerika, ulaşılacak bir amaç değil, büyük bir güçtür, potansiyel olarak en büyük güçtür. Roosevelt, Büyük Britanya’nın XIX. yüzyıla egemen olması gibi, ılımlılığı ve akıllılığıyla, istikrar, barış ve ilerleme için çalışacak büyük bir güce sahip bir ülke olarak Amerika’nın da, XX. yüzyıla şekil vermesi için ulusunu dünya sahnesine yönelten bir başkan olmayı ümit etmiştir. Roosevelt, dış politikaya ilişkin olarak Amerikan düşüncesine egemen olmuş dindar, kendini Tanrı’ya adamış sabırsız bir insandı. Uluslararası hukukun istenen sonucu verebileceğine inanmıyordu. Bir ulusun kendi gücüyle koruyamadığı bir şey, uluslararası toplum tarafından da korunamaz. Roosevelt, tam o sıralar uluslararası bir konu olarak ortaya çıkan silahsızlanmayı da reddetmiştir: “Henüz yanlış davrananları etkin bir şekilde kontrol edecek... herhangi bir uluslararası güç oluşturma olasılığı bulunmamaktadır ve bu şartlar altında, büyük ve güçlü bir devletin, kendi haklarını koruma olanağından kendi isteği ile vazgeçmesi, hem aptalca, hem de kötü bir şeydir. Özgür ve kültürlü insanların, bütün despot ve barbarların silahlı olduğu bir devirde, kendi isteği ile kendilerini güçsüz kılmaları kadar hiçbir şey kötülüğü davet edemez.”23 Roosevelt, dünya hükümeti hakkında konuşmaya sıra gelince, daha da serttir: 23 Ibid., p. 137. Henry Kissinger │ 37 “Ben Wilson-Bryan’in hayali barış anlaşmalarına, yerine getirilemeyecek sözlere, gerekli güçle desteklenmemiş bütün kâğıt parçalarına güvenmek biçimindeki tavırlarına tiksinti ile bakıyorum. Hem bir ulus ve hem de tüm dünya için, devamlı ulusal dış politika tavrı olarak Bryan veya Bryan-Wilson’ın tutumu yerine, Büyük Frederick ve Bismarck geleneğine sahip olmak kesinlikle daha iyidir... Güçle desteklenmemiş masum, ağzı süt kokan haklılık, haklılıktan yoksun güç kadar kötü ve hatta ondan daha da zararlıdır.”24 Roosevelt, güçle yönetilen bir dünyada eşyanın doğal düzeninin “etki alanları” kavramında yansımasını bulduğuna inanmıştı. Bu kavram, dünyanın geniş toprakları üzerinde belli güçlere, örneğin Batı Yarımküresi’nde Birleşik Devletler’e, Hint Yarımadası’nda Büyük Britanya’ya etki tanıyan bir kavramdı. 1908’de Roosevelt, Japonya’nın Kore’yi ele geçirmesine göz yumdu. Çünkü Roosevelt’in düşüncesine göre, Japon-Kore ilişkileri bir anlaşma kurallarına veya uluslararası hukuka göre değil, bu iki ülkenin göreceli gücüne göre belirlenmeliydi. “Kore, kesin olarak Japonya’nındır. Bir antlaşma ile Kore’nin bağımsız olması gerektiğinin kararlaştırıldığı-doğrudur. Fakat Kore, bu antlaşmanın uygulanmasını zorlayacak güce sahip değildir ve başka bir devletin, Korelilerin kendileri için yapmaya muktedir olmadıkları bir şeyi onlar için yapmaya kalkışmalarını beklemek de olanaksızdır.”25 Böyle Avrupa tarzı görüşleri olan Roosevelt’in, güç dengesi politikasına, Richard Nixon’dan başka hiçbir Amerikan başkanının yaklaşamadığı ölçüde sofistike bir şekilde yaklaşması, hiç de hayret uyandıran bir şey değildir. Önceleri Roosevelt, Amerika’yı Avrupa güç dengesinin ayrıntıları içine sokmaya gerek görmedi; çünkü bunun az, ya da çok kendi kendine işleyen bir sistem olduğunu düşünüyordu. Yalnızca bu yargının yanlışlığının kanıtlanması halinde Amerika’yı dengenin yeniden kurulması için müdahale etmeye zorlayabilirdi. Ancak Roosevelt, yavaş yavaş Almanya’nın Avrupa dengesi için bir tehlike oluşturduğunu görmeye başladı ve Amerika’nın ulusal çıkarlarını, Büyük Britanya’nın ve Fransa’nın ulusal çıkarlarıyla birlikte tanımlamaya başladı. 24 Roosevelt letter to Hugo Munsterberg, October 3, 1914, in Elting E. Morison, ed., The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1954), vol. VIII, pp. 824–25. 25 Blum, Republican Roosevelt, p. 131. 38 │ Diplomasi Bu durum 1906’da Fas’ın geleceğini belirlemek üzere toplanan Algeciras Konferansı’nda kendisini gösterdi. Bir Fransız üstünlüğünü şimdiden önlemek için “açık kapı” prensibi üzerinde ısrar eden Almanya, orada önemli ticari çıkarları olduğuna inandığı Amerika’nın temsilcisinin de konferansta bulunmasını istedi. Amerika’nın Fas’taki konsolosu konferansa katıldı; ama oynadığı rol Almanları hayal kırıklığına uğrattı. Roosevelt, aslında çok geniş olmayan Amerikan çıkarları jeopolitik görüşüne göre geri plana attı. Bunlar, Henry Cabot Lodge’un Fas krizinin en kritik devresinde Roosevelt’e yazdığı bir mektupta şöyle açıklanmaktadır: “Fransa, bizimle ve Büyük Britanya ile beraber olmalıdır –kendi bölgemizde ve birliğimiz içinde. Bu, ekonomik ve politik bakımdan sağlam bir düzenlemedir.”26 Roosevelt, Avrupa’da başlıca tehdidin Almanya olduğunu düşünürken, Asya’da da Rusya’nın arzularından endişe duyuyordu ve bu yüzden Rusya’nın en büyük rakibi olan Japonya’ya karşı olumlu davranıyordu. Roosevelt, “Dünyada hiçbir ulus, Rusya kadar gelecek yılların yazgısını elinde tutmamaktadır” diye açıklamada bulundu.27 1904’te Japonya, Büyük Britanya ile yaptığı anlaşmadan güç alarak Rusya’ya saldırdı. Her ne kadar Roosevelt Amerika’nın tarafsız olduğunu açıkladıysa da, Japonya’ya eğilim gösterdi. Rusya’nın zaferinin “uygarlık için bir darbe” olacağını söylüyordu.28 Japonya, Rus donanmasını yok ettiği zaman da sevinerek “Japon zaferinden son derece memnunum; çünkü Japonya bizim oyunumuzu oynuyor” dedi.29 Roosevelt, Rusya’nın güç dengesi sahnesinden tamamen silinmesinden çok, zayıflamasını yeğliyordu. Çünkü güç dengesi diplomasisinin kurallarına göre, Rusya’nın aşırı derecede zayıflaması, onun yarattığı tehdidin yerini Japonya’nın yaratacağı tehdidin alması anlamına gelebilirdi. Roosevelt, Amerika’nın çıkarlarına en uygun sonucun, “Rusya’nın Japonya’yla karşı karşıya bırakılması ve böylece her birinin diğeri üzerinde ılımlılık yaratacak bir etki bırakması” olduğu kanısındaydı.30 26 Selections from the Correspondence of Theodore Roosevelt and Henry Cabot Lodge 1884– 1918, ed. by Henry Cabot Lodge and Charles F. Redmond (New York/London: Charles Scribner’s Sons, 1925), vol. II, p. 162. 27 Blum, Republican Roosevelt, p. 135. 28 Ibid., p. 134. 29 Quoted in John Milton Cooper, Jr., Pivotal Decades: The United States, 1900–1920 (New York/London: W. W. Norton, 1990), p. 103. 30 Blum, Republican Roosevelt, p. 134. Henry Kissinger │ 39 Yüksek ilkeli bir iyilikseverlik politikasından çok, jeopolitik gerçekçilikten hareket eden Roosevelt, hem Japon zaferini sınırlandırmak, hem de Uzakdoğu’da dengeyi korumak için bir barış anlaşması üzerinde çalışmak üzere her iki savaşan tarafın temsilcilerini de Oyster Koyu’ndaki evine davet etti. Sonuç olarak Roosevelt, onun yerine geçen Wilson’dan sonra, son derece Amerika dışı görünebilecek güç dengesi politikasının kuralları ve nüfuz alanları gibi temellere dayanan bir anlaşma sağladığı için Nobel Barış Ödülü’ne layık görülen ilk Amerikalı oldu. Roosevelt 1914’te Almanya’nın Belçika ve Lüksemburg’u işgal etmesine, her ne kadar bu işgal her iki ülkenin de tarafsızlığını kuran antlaşmaları açıkça ihlal ediyorsa da, ilk önce hiçbir duygu göstermeden yaklaştı: “Bu anlaşmaların ortadan kaldırılması veya göz ardı edilmesi konusunda şu veya bu şekilde taraf tutmuyorum. Devler ölüm kalım savaşına girdikleri zaman, onlar bir o yana, bir bu yana savrulurken, bu büyük ve ağır savaşçıların ayakları altında dolaşan herkes, eğer bunu yapmak tehlikeli ise ezilmeğe mahkûmdur.”31 Avrupa’da savaşın patlak vermesinden birkaç ay sonra, Roosevelt Belçika’nın tarafsızlığının ortadan kaldırılması konusundaki ilk görüşünü değiştirdi. Ancak onu ilgilendiren konu, Almanya’nın işgalinin hukuka aykırı olması değil, fakat bunun güç dengesine karşı yönelttiği tehditti. “...Almanya’nın bu savaşı kazanması, İngiliz Donanması’nı batırması ve İngiliz İmparatorluğu’nu ortadan kaldırması durumunda, bir iki yıl sonra bu ülkenin, Güney ve Orta Amerika’ya egemen olmak için baskıda bulunmayacağına kim inanır?”32 Roosevelt, Amerika’nın ağırlığını, Üçlü İtilâf Devletleri tarafına koyabilmesi için büyük çapta silahlanma başlattı. Bir Alman zaferinin olası ve Birleşik Devletler için tehlikeli olacağını düşünüyordu. Mihver (ittifak) Devletlerinin zaferi, İngiliz Kraliyet Donanması’nın korunmasını faydasız hale getirebilir ve Alman emperyalizminin Batı Yarımküresi’nde de kendisini göstermesine imkân tanıyabilirdi. Roosevelt’in Atlantik’in İngiliz Donanması tarafından kontrol edilmesinin Alman hegemonyasından daha güvenli olduğuna olan inancı, kültürel eğilim ve ortak tarihi deneyim gibi gözle görülmeyen unsurlardan kaynaklanıyordu. 31 Roosevelt, in Outlook, vol. 107 (August 22, 1914), p. 1012. 32 Roosevelt to Munsterberg, October 3, 1914, in Morison, ed., Letters of Theodore Roosevelt, p. 823. 40 │ Diplomasi Gerçekten de Büyük Britanya ile Amerika arasında, Birleşik DevletlerAlmanya ilişkilerinde mevcut olmayan güçlü kültürel bağlar vardı. Bundan başka, Birleşik Devletler, Büyük Britanya’nın denizleri yönetmesine alışmıştı ve bundan herhangi bir endişe duymuyordu; ayrıca Büyük Britanya’nın Amerikalarda genişleme planları olduğundan da endişe duymuyordu. Almanya ise, güven vermiyordu. 3 Ekim 1914’te Roosevelt (Almanya’nın Belçika’nın tarafsızlığını göz ardı etmesinin kaçınılmazlığı hakkındaki önceki görüşünü unutarak) Washington’daki İngiliz elçisine şunları yazıyordu: “Eğer halen başkan olsa idim, 30 veya 31 Temmuz’da (Almanya’ya karşı) harekete geçerdim.”33 Bir ay sonra Rudyard Kipling’e yazdığı bir mektupta Roosevelt, kendi inançlarına dayanarak Amerika’nın Avrupa savaşına sokulmasının güçlüğünü itiraf etmiştir. Amerikan halkı, bu kadar sıkı bir şekilde güç politikası koşullan içinde tanımlanan bir hareket yönü izlemeğe isteksizdi: “İnandığım her şeyin savunmasını yaparsam halkıma bir yararım olmazı çünkü beni izlemezler. Bizim halkımız dar görüşlüdür ve uluslararası konuları anlamaz. Sizin halkınız da dar görüşlüydü; ancak onlar bu konular hakkında bizimkiler kadar anlayışsız değildir. Geniş okyanusun varlığı nedeniyle halkımız halen devam etmekte olan çatışmada korkacak bir şey olmadığına ve bununla ilgili bir sorumluluğu da bulunmadığına inanmaktadır.”34 Dış politika hakkındaki Amerikan düşüncesi, Theodore Roosevelt’te en yüknoktasına varmış olsaydı, bu, Avrupa devlet yönetimi prensiplerinin Amerikan koşullarına uydurulması biçiminde bir evrim olarak tanımlanabilirdi. O zaman Roosevelt de, Amerikalarda üstünlüğünü sağlayan, ABD’nin ağırlığını hissettirmeye başladığı dönemde görevde olan başkan olarak değerlendirilebilirdi. Fakat Amerikan dış politika düşünce biçimi Roosevelt’le son bulmadı; bunun olması da mümkün değildi. Kendi rolünü, halkının deneyimleri ile sınırlandıran bir lider kendisini durgunluğa mahkûm eder; halkının deneyimlerini aşmasını bilen bir lider ise, halkı tarafından anlaşılmamak tehlikesi ile karşılaşır. Amerika’yı, ne deneyimleri, ne de değerleri, Roosevelt’in kendisi için belirlediği role hazırlamıştır. 33 Roosevelt to Cecil Arthur Spring Rice, October 3, 1914, in ibid., p. 821. 34 Roosevelt to Rudyard Kipling, November 4, 1914, in Robert Endicott Osgood, Ideals and SelfInterest in America’s Foreign Relations (Chicago: University of Chicago Press, 1953), p. 137. Henry Kissinger │ 41 Tarihin bir başka ironisi de Amerika’nın, Roosevelt’in hayal ettiği liderlik rolünü sonunda onun sağlığında oynaması, fakat bunu onun saçma bulduğu prensipler adına ve küçümsediği bir başkanın rehberliğinde yapmasıdır. Woodrow Wilson, geleneksel Amerikan ayrımcılığının bir sembolü ve Amerikan dış politikasının egemen entelektüel ekolünün yaratıcısı idi. Öyle bir ekol ki, Roosevelt tarafından en hafif deyimle konu dışı, en ağır deyimle uzun vadeli Amerikan çıkarlarına zıt. Amerika’nın en büyük başkanları içinde, yerleşmiş bütün devlet yönetimi prensipleri çerçevesinde düşünüldüğü zaman, Roosevelt, bu iki başkan arasında açıkça daha inandırıcı argümana sahip olanıdır. Bununla beraber, ağır basan Wilson olmuştur. Bir yüzyıl sonra Roosevelt başarılarından dolayı hatırlandı; fakat Amerikan düşüncesine şekil veren yine de Wilson olmuştur. Roosevelt, zamanında dünya işlerini yöneten devletler arasında uluslararası politikanın nasıl işlediğini öğrenmişti. Uluslararası sistemin işleyişi hakkında onun kadar bilgiye sahip başka bir Amerikan başkanı yoktur. Ancak Wilson da Amerikan motivasyonunun temellerini çok iyi kavramıştı ki, bunların en önemlisi, Amerika’nın kendisini diğer uluslar gibi bir ulus olarak değerlendirmemesiydi. Moral tarafsızlık noktasından hareketle, sürekli değişen bir dengeyi korumak amacıyla güçteki küçük değişmeleri devamlı olarak kontrol eden Avrupa tarzı diplomasinin gerektirdiği teorik ve pratik temel Amerika’da yoktu. Gücün gerçekleri ve verdiği dersler ne olursa olsun, Amerikan halkı, kendisini diğerlerinden ayıran özelliğin, özgürlüğün uygulanması ve yayılması olduğuna inanıyordu. Amerikalılar, ancak bir konu, ülkelerinin diğer ülkelerden farklı olduğu algılamaları ile kesişirse, büyük işlere yönlendirilebilirler. Büyük devletler diplomasisinin işleyiş metoduna entelektüel olarak iyi uyum sağlamış olmakla birlikte, Roosevelt’in yaklaşımı, Birinci Dünya Savaşı’na girmeleri gerektiğine vatandaşlarını inandıramadı. Diğer taraftan Wilson, halkının duygularını, yabancı liderler için büyük ölçüde anlaşılmaz olan, ama moral yönden yücelten argümanlar yoluyla yönlendirdi. Wilson’ın başarısı, hayret uyandıracak bir başarıydı. Güç politikasını reddeden Wilson, Amerikan halkını nasıl hareketlendireceğini çok iyi biliyordu. Politikaya oldukça geç girmiş bir akademisyen olan Wilson, Cumhuriyetçi Parti’de Taft ile Roosevelt arasındaki çekişmeden yararlanarak seçilmişti. Wilson, Amerika’nın içgüdüsel yalnızlık politikasının, Amerikan halkının ideallerinin 42 │ Diplomasi benzersizliği üzerinde işlenerek yenilebileceğini kavramıştı. Önce tarafsızlığı şiddetli bir şekilde savunarak yönetiminin barışa bağlılığını gösterdikten sonra, yalnızlık politikası taraftarı bir ülkeyi adım adım savaşa soktu. Bunu da, her türlü bencil ulusal çıkarı reddedip, Amerika’nın ilkelerinin yüceltilmesinden başka bir çıkar gütmediğini belirterek yaptı. Wilson, 2 Aralık 1913’teki devletin durumu ile ilgili ilk Ulusa Sesleniş konuşmasında, sonradan Wilsonizm olarak tanınan prensiplerin ana çizgilerini ortaya koydu. Wilson’ın görüşüne göre, uluslararası düzenin temeli, denge değil evrensel hukuk, ulusal savlar değil, ulusal güvenilirlikti. Bazı tahkim kararlarının onaylanmasını isteyen Wilson, kuvvetin değil, tarafları bağlayan tahkim kararlarının uluslararası anlaşmazlıkların çözümlenmesinde başvurulacak metot olması gerektiği görüşünde idi: “Birleşik Amerika ile diğer devletler arasındaki anlaşmazlıkların çözümlenmesi için olası bir tek ölçüt olup, bu ölçütün iki unsuru vardır: Kendi şerefimiz ve dünya barışına karşı olan yükümlülüğümüz. Yeni anlaşma yükümlülükleri kurulması ve kabul edilmiş olanların yorumlanması için böyle bir test kolaylıkla yapılmalıdır.”35 Ne güçle ve ne de politik iradeyle desteklenmiş, kulağa hoş gelen ilkeler kadar Roosevelt’i tedirgin eden bir şey olamazdı. Bir dostuna şöyle yazıyordu: “Kan ve demir politikası ile süt ve su politikası arasında bir seçim yapmak gerekirse, kan ve demir politikasından yanayım! Bu politika, yalnız ulus için değil, uzun vadede dünya için de daha iyidir.”36 Aynı şekilde, Roosevelt’in Avrupa’daki savaşa savunma harcamalarının arttırılması biçiminde cevap verilmesi önerisi de Wilson’a anlamsız geliyordu. 8 Aralık 1914’teki ikinci Ulusa Sesleniş konuşmasında Wilson –ki dört aydan beri savaş Avrupa’da bütün şiddeti ile devam ediyordu– Amerika’nın silahlanmasının arttırılmasını reddediyordu; çünkü bu tutumun “kendi nefsimize itimadı kaybettiğimizin” işareti olacağını; savaş sonunda “savaş nedenlerinin bize dokunmayacağını, savaşın var oluşunun, dostluk için fırsatlar ve hizmetler yaratacağını...” söylüyordu.37 35 Woodrow Wilson, Annual Message to Congress on the State of the Union, December 2, 1913, in Arthur S. Link, ed., The Papers of Woodrow Wilson (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1966–) vol. 29, p. 4. 36 Roosevelt letter to a friend, December 1914, in Osgood, Ideals and Self-interest, p. 144. 37 Woodrow Wilson, Annual Message to Congress, December 8, 1914, in Link, ed., Papers of Woodrow Wilson, vol. 31, p. 423. Henry Kissinger │ 43 Wilson’ın görüşüne göre, Amerika’nın etkisi, bencillikten uzak oluşuna dayanmaktadır. Amerika böyle kalmalıydı ki, sonunda savaşan taraflar arasına saygın bir hakem olarak girebilsin. Roosevelt, Avrupa’daki savaşın, özellikle de bir Alman zaferinin sonunda Amerika’nın güvenliğini tehdit edeceğini belirtmişti. Wilson ise, savaşın Amerika’yı gerçekten ilgilendirmediğini ve Amerika’nın bir arabulucu olarak ortaya çıkması gerektiğini düşünmüştü. Avrupa’daki savaş, Amerika’nın güç dengesinden daha yüksek olan değer yargılarına olan inancı dolayısıyla uluslararası ilişkilere yeni ve daha iyi bir yaklaşım başlatması için önemli bir fırsat yaratmıştır. Roosevelt, bu görüşlerle alay ediyordu ve Wilson’u, 1916’daki seçimlerde yeniden seçimi kazanabilmek için halkın yalnızlıktan yana olan duygularını sömürmekle suçluyordu. Gerçekte Wilson’ın politikasının temel noktası, yalnızlık politikasının tamamen tersiydi. Wilson’ın açıkladığı düşünce, Amerika’nın dünyadan elini eteğini çekmesi değil, onun değerlerinin evrensel olarak uygulanması ve zamanla bu değerlerin yaygınlaştırılması için Amerika’nın yükümlülük üstlenmesiydi. Wilson, Jefferson’dan beri gelenekselleşen Amerikan düşünce biçimini bir kez daha ortaya koyuyor; fakat bunu bir çeşit görev ideolojisinin hizmetine sokuyordu: Amerika’nın özel misyonu, bugünden yarına yapılan diplomasinin üstündedir ve onun, insanlığın geri kalan bölümü için bir özgürlük ışıldağı olmasını gerektirmektedir. Demokrasilerin dış politikaları moral bakımından üstündür. Çünkü demokrasilerin halkları, özünde barışsever halklardır. Dış politika kişisel ahlakla aynı moral standartları yansıtmalıdır. Devletin, kendisi için özel ve ayrı bir ahlak anlayışı istemeye hakkı yoktur. Wilson, Amerika’nın moral yönden benzersiz olduğu görüşüne bir de evrensel boyut kattı: “Başka herhangi bir ulusun gücünden korkmamız olanaksızdır. Biz ticaret alanında veya başka herhangi bir barışçı alanda rakip kıskançlığı içinde değiliz. Biz kendi hayatımızı kendi istediğimiz şekilde yaşamak istiyoruz; fakat başkalarının da aynı şekilde istedikleri gibi yaşamalarını arzu ediyoruz. Biz dünyanın bütün uluslarının gerçek dostuyuz; çün- 44 │ Diplomasi kü kimseyi tehdit etmiyoruz; kimsenin malında gözümüz yok ve kimseyi devirmek niyetinde de değiliz.”38 Başka hiçbir ulus, uluslararası liderlik iddiasını, bencil olmama ilkesi üzerine dayandırmamıştır. Diğer bütün uluslar, ulusal çıkarlarının diğer toplumların ulusal çıkarları ile uyumlu olup olmamasına göre değerlendirilmesini istemişlerdir. Oysa Woodrow Wilson’dan George Bush’a kadar Amerikan başkanları, liderlik rolünün en önemli özelliği olarak, ülkelerinin hiçbir zaman bencil olmadığını göstermişlerdir. Ne Wilson, ne de ondan sonra gelenler, Amerika’nın bencil olmama iddiasının, daha az yüksek ilkelere sahip olan yabancı liderler için belirsizlik yarattığı gerçeği ile bugüne kadar yüz yüze gelmek istememişlerdir. Ulusal çıkarlar hesaplanabilir; bencil olmamanın tarifini ise, bunu uygulayanın kendisi yapar. Bununla beraber, Wilson’a göre Amerikan toplumunun bencil olmayan doğası, ilahi bir lütfun göstergesidir: “Allah’ın takdiri ile bu kıta başkaları tarafından kullanılmamış olarak bırakıldı; özgürlüğü ve insan haklarını her şeyden çok seven barışçı bir ulus gelsin, yerleşsin ve bencil olmayan bir birlik kursunlar diye bekletildi.”39 Amerikan değerlerinin ilahi bir lütuf olduğu iddiası, Amerika’ya, Roosevelt’in hayal edebildiğinden daha yaygın bir küresel rol veriyordu. Çünkü Roosevelt güç dengesini geliştirmek ve bu denge içinde, Amerika’nın rolünü gittikçe büyüyen gücüyle orantılı hale getirmekten başka bir şey istememişti. Roosevelt’in görüşüne göre, Amerika birçok ulustan daha güçlü ve büyük devletlerden oluşan seçkin bir grubun üyesi olmakla birlikte, diğer uluslar arasında bir ulus olabilir ve aynı zamanda dengenin kurallarına da bağlı kalabilirdi. Wilson, Amerika’yı bu düşüncelerden tamamen uzak bir noktaya getirdi. Güç dengesini hor gören Wilson, Amerika’nın rolünün “bencilliğimizi değil, büyüklüğümüzü kanıtlamak”40 olduğunda ısrar etti. Bu doğru olsa idi, Amerika’nın kendi değer yargılarını kendisine saklama hakkı yoktu. Wilson, 1915 gibi erken bir tarihte, Amerika’nın güvenliğinin, insanlığın geri kalan bölümünün tümünün güvenliğinden ayrılamayacağı şeklinde benzeri görülmemiş bir 38 Ibid., p. 422. 39 Woodrow Wilson, Commencement Address at the U.S. Military Academy at West Point, June 13, 1916, in ibid., vol. 37, pp. 212ff. 40 Woodrow Wilson, Remarks to Confederate Veterans in Washington, June 5, 1917, in ibid., vol. 42, p. 453. Henry Kissinger │ 45 doktrin ortaya attı. Bu, şu demekti: “Bundan böyle Amerika’nın görevi, dünyanın neresinde olursa olsun her türlü saldırıya karşı koymaktır.”: “Biz kesintiye uğramadan gelişme, doğruluk ve özgürlük prensipleri üzerine kurulu olan kendi hayatımızın bozulmadan islemesini istediğimiz için, nereden gelirse gelsin bizim hiçbir zaman başvurmayacağımız bir eylem olan saldırıyı reddediyoruz. Ulusal gelişmemizi güven içinde ve kendi koyduğumuz kurallar içinde sağlamakta ısrarlıyız. Bundan da fazlasını yapıyoruz. Bunları başkaları için de istiyoruz. Kişisel özgürlük ve serbest ulusal gelişme konularındaki içtenliğimizi yalnızca bizi etkileyen olaylara ve ilişkilere ayırmıyoruz. Bunu, dünyanın her yerindeki bağımsızlığın ve doğruluğun engebeli yollarında yürümeye çalışan insanlar için hissediyoruz.”41 Amerika’yı iyiliksever bir dünya polisi olarak hayal eden bu politika, ikinci Dünya Savaşı’ndan sonra gelişecek olan sınırlandırma politikasının da habercisiydi. En coşkulu zamanında dahi Roosevelt, bu kadar yaygın bir küresel müdahaleciliği hayal bile edemezdi. Fakat o bir savaşçı-devlet adamı idi; Wilson ise Mesih-Papaz rolündeydi. Devlet adamları, hatta savaşçılar, bütün dikkatlerini içinde yaşadıkları dünyaya yöneltirler; peygamberler için ise “hakiki” dünya, kurmak istedikleri dünyadır. Wilson, Amerikan tarafsızlığının doğrulanması olarak başlattığı politikayı, küresel bir haçlı seferinin temellerini oluşturacak bir öneriler paketi haline dönüştürdü. Wilson’ın görüşüne göre, Amerika’nın özgürlüğü ile dünyanın özgürlüğü arasında özde bir fark yoktu. Kılı kırk yararı ince yorumların yapıldığı ilmi fakülte toplantılarında harcanan zamanın boşa gitmemiş olduğunu kanıtlayan Wilson, George Washington’ın yabancı politik bağlantıları konusunda yaptığı uyarıyla aslında ne demek istediğinin olağanüstü bir yorumunu geliştirdi. Wilson, “yabancı” kelimesini öyle bir şekilde yeniden tanımladı ki, ilk başkan bunu duysa kuşkusuz çok şaşırırdı. Wilson’a göre Washington’un demek istediği, Amerika’nın, başkalarının çıkarları için bağlantılara girmekten kaçınması gerektiğiydi. Ama Wilson, insanlığı ilgilendiren hiçbir şey “bize 41 Woodrow Wilson, Annual Message to Congress on the State of the Union, December 7, 1915, in ibid., vol. 35, p. 297. 46 │ Diplomasi yabancı olamaz veya bizimle ilişkisiz olamaz.”42 diye düşünüyordu. Böylece, artık Amerika’nın elinde dünya işlerine karışmak için sınırsız bir izin vardı. Devlet Kurucusu Baba’nın yabancı bağlantılara karşı uyarısından küresel müdahalecilik için ruhsat çıkarmak ve sonunda savaşa karışmayı kaçınılmaz hale getiren bir tarafsızlık felsefesi geliştirmek, gerçekten olağanüstü bir zekâ kıvraklığını gösteriyor. Wilson daha iyi bir dünya hakkındaki görüşlerini geliştirmek yoluyla ülkesini dünya savaşına giderek daha çok yaklaştırdıkça, Amerika’nın bir yüzyıl süren kış uykusundan sonra öyle bir canlılık ve idealizm uyandırdı ki, Amerika ancak bu uykudan sonra uluslararası arenaya daha tecrübeli partnerlerinin bilmediği bir sağlık ve dinamizmle girebilirdi. Avrupa diplomasisi, tarihi boyunca kimi zaman sertleşmiş, kimi zaman da aşağıdan almıştı; devlet adamları, olayları, kolayca parçalanabildiğini gördükleri hayallerin, sonunda kaybolan büyük umutların ve insan sağgörüsünün kırılganlığına kurban edilen ideallerin prizmasından görüyordu. Bu sınırlamalardan haberi olmayan Amerika, kendine özgü olduğu kabul edilen değer yargılarını, herkese uygulanabilir evrensel prensipler haline dönüştürürken, tarihin sonunu değilse bile, kesinlikle anlamsızlığını cesurca açıklıyordu. Böylece Wilson, hiç olmazsa bir süre için güven içindeki Amerika ile kirlenmemiş Amerikan görüşleri arasındaki gerginliği düşürmüş oldu. Amerika, Birinci Dünya Savaşı’na, ancak evrensel özgürlüklerin savaşçısı rolünde ve yalnızca kendi adına değil, fakat tüm insanlık adına girebilirdi. Almanya’nın sınırsız denizaltı savaşı ilan etmesi ve Lusitania’yı batırması, Amerika’nın savaş ilanının en önemli nedeni oldu. Fakat Wilson, Amerika’nın savaşa girişini, özel kaygılar nedeniyle haklı bulmuş değildi. Ulusal çıkarların tehlikeye girmesi, Belçika’nın işgal edilmesi ve güç dengesi, savaş sebebi değildi. Savaşın en önemli amacı, yeni ve daha adil bir uluslararası düzen kurulması olan, daha çok moral bir temeli vardı. Savaş ilan edilmesini isteyen konuşmasında Wilson: “Bu büyük barışsever halkı savaşa, bütün savaşların en korkuncu ve yıkıcısı olan bu savaşa sürüklemek korkutucu bir şey.” diyordu. “Uygarlık bile tehlikededir. Fakat hak, barıştan daha değerlidir ve daima kalbimizde yaşattığımız idealler için, demokrasi için, kendi hükümetlerinde söz hakkı elde edebilmek amacıyla otoriteye boyun eğen insanların hakkı için, küçük ulusların hakları ve özgürlükleri için, bütün özgür 42 Woodrow Wilson, An Address in the Princess Theater, Cheyenne, Wyoming, September 24, 1919, in ibid., vol. 63, p. 474.