Teller Edward
Macarca EDE TELLER
ilk zincirleme çekirdek tepkimesi deneylerine (1941) ve ilk atom bombasının yapımı çalışmalarına (1945) katılan ve ilk termonükleer bombanın (hidrojen bombası) gerçekleştirilmesinde öncü rol oynayan Macar asıllı ABDli nükleer fizikçi.
Varlıklı bir Yahudi aileden gelen Teller, Budapeşte Teknoloji Enstitüsünde öğrenim gördü, Almanyada Karlsruhe Teknoloji Enstitüsünü bitirerek kimya mühendisi oldu. Öğrenimini Münih ve Leipzigde sürdürerek fiziksel kimya doktoru oldu. Münihte geçirdiği bir tramvay kazası sonucunda sağ ayağı kesildi.
Bir süre Kopenhagda Niels Bohrun yanında çalıştıktan sonra Göttingen Üniversitesinde öğretim üyesi olan Teller, 1935te ABDye geçti. Washington, D.C.deki George Washington Üniversitesinde dersler verdi, 1939da çekirdek bölünmesinin bulunmasından sonra çalışmalarını nükleer silahların geliştirilmesi alanında yoğunlaştırdı.
1941de ABD yurttaşlığına geçen Teller, Enrico Ferminin yönetiminde Chicagoda sürdürülen zincirleme çekirdek tepkimesi çalışmalarına katıldı. Berkeleydeki Califomia Üniversitesinde J. Robert Oppenheimer ile birlikte atom bombasına ilişkin kuramsal araştırmalar yürüttü. 1943te New Mexicoda atom bombası yapımı için kurulan gizli Los Alamos Bilim Laboratuvannm (bugün Los Alamos Ulusal Laboratuvan) başına Oppenheimer getirilince projede ilk görev alanlardan biri Teller oldu. Los Alamosta yalnızca atom bombası yapımına yönelik çalışmalar yürütülüyordu; Teller, buna karşılık, atom bombasından çok daha güçlü olacak bir başka bomba türü (hidrojen bombası) üzerinde kendi başına çalışıp araştırma yaptı. Savaşın bitiminde hidrojen bombasının geliştirilmesine öncelik verilmesi gerektiğini savundu.
Hiroşima ve Nagâzakide alınmış olan sonuçların da etkisiyle, Oppenheimer ve Los Alamos fizikçilerinin büyük çoğunluğu bu görüşü paylaşmıyorlar ve nükleer silah yapımında çalışmak istemiyorlardı.
1946da Chicago Üniversitesindeki Nükleer Araştırmalar Enstitüsünde görev alan Teller, Los Alamosta danışman olarak çalışmaya devam etti. SSCBrtin 1949da atom bombası denemesini başarıyla gerçekleştirmesinden sonra Tellerin yeniden gündeme getirdiği hidrojen bombası yapımı önerisini Atom Enerjisi Komisyonunun Oppenheimer başkanlığındaki danışma kurulu reddetti. İngiliz atom fizikçisi Klaus Fuchsun atom sırlarını 1942den beri SSCBye vermekte olduğunu itiraf etmesi üzerine Truman, hidrojen bombası yapımına girişilmesi emrini verdi. Bombanın yapımında Teller de önemli görevler üstlendi.
Oppenheimer hakkında 1954te yapılan güvenlik soruşturmasında verdiği ifadede Teller, devlet işleri başkalarının elinde olursa kendimi daha güvenli hissederim diyerek Oppenheimer aleyhinde görüş bildirdi.
Askeri sırlara erişebilir konumda olması sakıncalı görülerek Oppenheimerın Atom Enerjisi Komisyonundaki görevine son verilmesiyle sonuçlanan bu soruşturmadan sonra Teller meslektaşları arasındaki saygınlığını büyük ölçüde yitirdi. Californiadaki Livermore kentinde ABDnin ikinci nükleer silahlar laboratuvarının kurulmasında önemli katkıları olan Teller, 1958-60 arasında bu laboratuvarın yöneticiliğini yaptı. Bir yandan da California Üniversitesinde fizik profesörü olarak çahşıyordu. ABDnin nükleer silahlar alanında öncü konumunu sürdürmesi için yürüttüğü savaşıma daha fazla zaman ayırabilmek amacıyla 1960ta Livermoreun yöneticiliğinden istifa etti. Nükleer konularda etkin konumunu sürdürdü; nükleer patlayıcıların barışçıl kullanımı olanaklarım araştırmak amacıyla hükümetçe başlatılan Plowshare Programını savundu. Nükleer enerji santralları ve yeraltı nükleer denemelerinin yol açtığı ışınım kirliliği sorunlarına kolaylıkla çözüm bulunabileceğini öne sürdü.
Petrol ve doğal gaz kaynaklarına daha kolay ulaşabilmek için ve liman ya da kanal açılması amacıyla nükleer patlamalardan yararlanmak gerektiğini savundu. 1975te Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvan nın (önceki adı Lawrence Livermore Işınım Laboratuvan) emeritus başkanlığına getirilen Teller, nükleer fizik alanındaki çahşmalannı da sürdürdü. Yayınlan arasında Energy from Heaven and Earth (1979; Gökten ve Yerden Enerji) anılabilir.