Cayraskop,
(İngilizce: Gyroscope, Gyro),
(İngilizce: Gyroscope, Gyro),
Yalpalık,
Cayroskop,
Cayro,
Yön ölçümü veya ayarlamasında kullanılan, açısal dengenin korunması ilkesiyle çalışan bir alet. Jiroskopik hareketin temeli fizik kurallarına ve merkezkaç ilkesine dayalıdır.
Herhangi bir eksen çevresinde serbestçe dönebilen tekerlekten oluşan aygıt, ilk kez 1852 yılında Fransız fizikçi Leon Foucoult tarafından yer yuvarlağının ekseni çevresinde döndüğünü kanıtlamakta kullanıldı.
Cayroskop, ekseninin uzayda sürekli değişmeyen bir doğrultuyu göstermesi nedeniyle, çeşitli alanlarda özellikle, havacılık ve denizcilikte kullanılır. Ağırlık merkezi çevresinde kolayca dönebilen biri düşey öbürü yatay iki desteğe bağlanmış bronz halkanın ekseni üzerinde bulunan dişliler sistemiyle bir dönme hareketi başlatılırsa, eksen soldan sağa doğru koni biçiminde bir dönme hareketi yapar, eksen de uzayda hep aynı doğrultuyu gösterir.
Teker dönerken, cayroskop altındaki saptan tutularak kaldırılıp bir yöne eğilirse ya da sağa sola çevrilirse tekerin dönme ekseninin doğrultusunun değişmediği görülür. Ekseni üzerinde hızla dönen bütün cisimlerde dönme ekseninin doğrultusu değişmemek eğilimindedir. Örneğin, bir madeni para ya da bir topaç hızla dönerken yana devrilmez. Dünya'nın kendisi de kutuplarından geçtiği düşünülen bir eksen çevresinde hızla döner. Bu eksenin Kuzey Kutbu' ndaki ucu her zaman Kutup Yıldızına yöneliktir. Sir Isaac Nevvton'un birinci hareket yasası eksen doğrultusunun değişmeme nedenini açıklar. Bu yasaya göre, hareket eden bir cisim dıştan gelen bir etki olmadığı sürece yapmakta olduğu hareketi sürdürür.
Kaynak: Büyük Ansiklopedi