Yer Üstü Suları
A) Okyanuslar ve Denizler
Kıtalar arasındaki büyük çukurlarda kalan geniş ve derin su kütlelerine okyanus denir. Denizler ise okya- nusları karaların iç kısımlarına veya kenar kısımlarına sokulmuş kollarıdır. Kıtaların kenarında bulunan ve okyanuslarla çok daha geniş alanlarda bağlanan de- nizlere kenar deniz, iç kısımlara sokulmuş, karalar içerisinde kalmış denizlere de iç deniz adı verilir.
Okyanuslar denizlere göre çok daha geniş ve derin- dir. Dünya üzerinde üç büyük okyanus vardır. Bunlar Kuzey Amerika ve Güney Amerika ile Asya ve Okya- nusya arasında bulunan Büyük Okyanus, Amerika kı- taları ile Avrupa ve Afrika arasında bulunan Atlas Okyanus’u, Asya’nın güneyi, Afrika ve Okyanusya arasında ise Hint Okyanusu yer alır. Bu okyanuslar Güney Yarımküre’de Antarktika çevresinde birleşerek tek bir su kütlesi oluştururlar.
Dünya üzerindeki büyük denizlerden bazıları;
- Atlas Okyanusu ile bağlantısı olan Baffin Körfezi, Kuzey Buz Denizi, Baltık Denizi, Meksika Körfezi, Akdeniz, Adriyatik Denizi, Ege Denizi, Marmara Denizi ve Karadeniz
- Hint Okyanusu ile bağlantısı olan Kızıldeniz, Aden Körfezi, Basra Körfezi ve Bengal Körfezi
- Büyük Okyanus ile bağlantısı olan Bering Denizi, Japon Denizi, Doğu Çin Denizi’dir.
Dünya yüzeyinin %71 ‘ini kaplayan denizler ve okya- nuslar tuzlu olduklarından içme ve sulama suyu ola- rak kullanılmaya uygun değildir. Ancak besin ve enerji sağlamasının yanı sıra milyonlarca bitki ve hayvanın da yaşam alanıdır. Ayrıca yağış oluşumu üzerindeki etkileri bakımından karadaki canlılar için önemli bir yaşam kaynağıdır.Bütün Dünya yüzeyinin %71 ‘ini sular %29′unu karalar oluşturur. Ancak bu oran kuzey ve güney yarımküre- de değişiklik gösterir.Kuzey Yarımküre’de karalar %39, denizler %61 ora- nında yer tutar. Güney yarımkürede ise karalar %19, denizler %81 oranında yer kaplar.
Bu farklı dağılım başta iklim olmak üzere nüfus yer altı kaynakları, ülkeler arası iletişim gibi birçok özellik üzerinde etkili olmaktadır.
A) GÖLLER
Karalar üzerinde çeşitli nedenlerle oluşan çukurlarda birikmiş su kütlelerine göl adı verilir. Bulundukları bölgenin iklimi, jeolojik yapısı ve yerşekillerine bağlı olarak farklılık gösteren dünyanın hemen her tarafına dağılmış irili ufaklı birçok göl bulunur.
Göller yüzölçüm olarak karalar üzerinde çok az yer kaplar. Baraj gölleri de dâhil edilecek olursa bütün dünya göllerinin yüzölçümü, karalar yüzölçümünün
%2′si kadardır. Dünya’nın en büyük gölü Asya kıta- sında Hazar Gölü ve en derin gölü de yine bu kıtada- ki Baykal Gölü’dür.
Göller yağışlarla, akarsularla ve yeraltı sularıyla bes- lenirler. Göllerin suları acı, tatlı, tuzlu ve sodalı olabil- mektedir. Bu farklılığın nedenleri;
- İklim koşulları
- Beslenme kaynakları
- Gölün bulunduğu arazinin yapısı
- Gölün büyüklüğü ve derinliği
- Gideğeninin (göl ayağı) olup olmamasıdır.
Eğer bir göle buharlaşma yoluyla kaybettiğinden da- ha fazla su gelirse göl suları yükselir. Gölün fazla su- ları bir dere halinde dışarı akmaya başlar. Buna gideğen ya da göl ayağı adı verilir. Sularını bir gideğen aracılığıyla dışarıya gönderebilen göllerin suları tatlı, gönderemeyen göllerin ise tuzludur. Örneğin Tuz Gö- lü ve Van Gölü gibi. Dünya üzerinde göllerin en fazla olduğu alanlar; Doğu Afrika’daki graben sahası, Fin- landiya ve ABD ile Kanada arasındaki göller yöresidir.