

Develer fazlalaştıkça her 40 deve için üç yaşına basmış 1 dişi deve her 50 deve için dört yaşına basmış 1 dişi deve verilir. Eğer deve sayısı 170'e ulaşırsa onlarda, üzerinden 1 sene geçtikten sonra iki yaşını doldurmuş 3 dişi deve ve üç yaşını doldurmuş 1 dişi deve zekât olarak verilir. 170 devede üç tane 40, bir tane de 50 vardır.
Bu Hükümlerin Delili
Hz. Ebubekir, Enes'i zekât toplamak için Bahreyn'e gönderirken şu mektubu yazdı:
Rahman ve rahim Allah'ın adıyla! Bu, Peygamber'in muslümanlar üzerine farz kıldığı zekâttır. Allah" onu, rasûlüne emretmiştir. Kim onu gerektiği şekilde isterse ona verin her kim de fazlasını isterse ona da vermeyin. 24 ve daha aşağı olan develerin zekâtı koyun olarak verilir. Her 5 deve için bir koyun. Develer 25'e ulaştı mı, 25ften 35'e kadar 2 yaşma basmış bir dişi deve verilir. Eğer 2 yaşına basmış dişi deve yoksa, 2 yaşına basmış bir erkek deve verilir. Develer 3ö'ya ulaştığında 45'e kadar 3 yaşma basmış dişi bir deve verilir. 46'dan 60'a kadar olan develerde 4 yaşma basmış dişi bir deve verilir. 61'den 75re kadar 5 yaşına basmış dişi bir deve verilir. 66'dan 90'a kadar olan develerde 3 yaşma basmış iki dişi deve verilir. 91'den 120'ye kadar olan develerde 4 yaşına basmış iki dişi deve verilir. Bunlar kendilerini erkek deveye teslim edecek hale gelmiş olmalıdırlar. 120'den fazla olan develerde her 40 deve için 3 yaşına basmış dişi bir deve ve her 50 deve için 4 yaşına girmiş bir dişi deve verilir.1
Sığırın Nisabı
Sığırın nisabı ise otuza ulaşmasıdır. Sığırların sayısı arttıkça zekât oranı da artar. Sığırların zekâtı, aşağıdaki şekildedir:
Buharî/1386
Zekât
307
Sığırların sayısı arttıkça her 30 sığırda bir yaşında erkek bir buzağı, her 40 sığırda iki yaşında dişi bir buzağı verilir.
Bu Hükümlerin Delili
Bunun delili Muaz'ın rivayet ettiği şu hadîstir: 'Hz. Peygamber beni Yemen'e gönderdi. Bana her 30 sığırdan, bir yaşında erkek veya dişi bir sığır, her 40 sığırdan İki yaşında bir dişi sığır almamı emretti'.<![if !supportFootnotes]>[38]<![endif]>
Koyunun Nisabı
Kırka ulaşmayan koyunların zekâtı yoktur. Kırka ulaştığında zekât olarak bir koyun verilir. Koyunların sayısı arttıkça zekât oranı da artar. Koyunların zekâtı aşağıdaki şekildedir:
Bundan sonra her yüz koyun için bir koyun zekât verilir.
Bu Hükümlerin Delili
Bunun delili, Hz. Ebubekir'in Enes'i gönderirken yazmış olduğu şu mektuptur:
Otlatılan koyunlar 40'a ulaştığında 120'e kadar 1 koyun zekât düşer. 120'den 200'e kadar olan koyunlarda 2 koyun, 200'den 300'e kadar . olan koyunlarda 3 koyun, 300'den fazla olan koyunlarda her 100 koyun için 1 koyun zekât verilir. Eğer otlatılan koyunlar 40rdan az ise, 39 bile olsa onlara zekât düşmez. Ancak mal sahibi isterse verebilir.<![if !supportFootnotes]>[39]<![endif]>
Hayvanlarda Zekâtın Vacib Olmasının Özel Şartları
Zekâtın vacib olmasının genel şartlarını açıklamıştık. Ancak hayvanlarda zekâtın vacib olması için birtakım özel şartların daha bulunması gerekir. Bu şartlar aşağıdadır:
1. Zekât düşmesi için hayvanın otlaması gerekir.
Hayvan senenin çoğunu otlayarak geçirmelidir. Yaşamı otlamaktan başka birşeye bağlı olmamalıdır. Çünkü yukarıda bahsi geçen hadîste bu husus belirtilmiştir.
2. Hayvan çalıştırmak için değil, sütü, yavrusu ve eti için edinilmiş olmalıdır.
Çalıştırmak için edinilmiş hayvanlara zekât düşmez. Bunun delili, Hz. Peygamber'in şu hadîsidir:
Çalışan sığırlarda zekât yoktur.<![if !supportFootnotes]>[40]<![endif]>
Diğer çalışan hayvanlar da sığıra kıyas edilmiştir.
3.. Sene içinde dünyaya gelen yavrular, üzerinden bir sene geçme şartından istisna edilir.
Bu durumda annelerinin üzerinden bir sene geçmesi şartı yavrularda yoktur, onlar annelerine tabidirler. Zekât senesi dolmak üzereyken dünyaya gelen yavrular da anneleri gibi zekâta tabidirler.
3. Ziraî Mahsuller ile Meyvelerin Nisabı ve Onlarda Vacib Olan Zekât Miktarı
Ziraî mahsuller ile meyvelerin nisabını daha önce açıklamıştık. Bunların Kur'an ve Sünnet'ten delilleri de orada zikredilmişti. Şimdi ziraî mahsul ve meyvelerde zekâtın vacib olmasının şartlarını izah etmeye çalışalım.
Ziraî mahsul ve meyveler, kabukları ayrıldıktan, toprak ve çamurları temizlendikten sonra yaklaşık 5 vesk olmalı ki zekât vacib olsun. Eğer meyve kurutuluyorsa kurutulduktan sonra 5 veya 6 vesk'e ulaşırsa veya daha fazla olursa zekât vacib olur. Çünkü Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
5 vesk'ten aşağı olan miktarda zekât yoktur.<![if !supportFootnotes]>[41]<![endif]>
5 vesk'e ulaşmayan dane ve hurmada zekât yoktur.<![if !supportFootnotes]>[42]<![endif]>'
Vesk Nedir?
Vesk bir tartı ölçüsüdür. Hz. Peygamber onu, kendi zamanındaki Medine sa'larından 60 sa1 ile takdir etmiştir. Yukarıda sözügeçen İbn Hibban'ın rivayet ettiği hadîste şu ibare vardır: 'Vesk 6 sa', sa' ise 4 müd'dür'., Dairet'uI-MâariPil-İsIâmî isimli kitapta 1 sa', 3 litre olarak takdir edilmiştir. Bu takdire göre 1 vesk, 180 litre olur. Buna göre ziraî mahsul ve meyvelerin nisabı, 900 litre olur.
Ziraî Mahsuller ve Meyvelerde Vacib Olan Zekât Miktarı
Ağaçlar gibi yağmur suyundan veya nehir suyundan hiçbir masraf yapmadan beslenen mahsul ve meyvelerden -eğer nisab miktarına ulaşmışsa- 1/10 zekât vardır. Bu bakımdan her 300 sa'dan -ki nisabın en azıdır- 30 sa', her 900 litreden 90 litre zekât verilir. Eğer mahsul, su taşınarak sulanıyorsa, bu, mahsul sahibine bir masraf getirdiği için bunun zekâtı 1/20'dir.
Bunun delili, şu hadîslerdir:
Yağmur, çeşme ve nehir suyundan kendiliğinden suyunu alan mahsullerde 1/10, su taşınarak sulanan mahsullerde ise 1/20 zekât vardır.<![if !supportFootnotes]>[43]<![endif]>
Nehir ve yağmur suyu ile elde edilen toprak mahsullerinde 1/10 nis-betinde, hayvan çalıştırılarak sulanan mahsullerde 1/20 nisbetinde vergi vardır.<![if !supportFootnotes]>[44]<![endif]>
Suyu kökleriyle kendiliğinden çeken ürünlerde 1/10 nisbetinde vergi vardır.<![if !supportFootnotes]>[45]<![endif]>
Ziraî Mahsul ve Meyvelerde Zekâtın Vacib Olma Vakti
Zekâta tâbi olan mahsuller olgunlaştıktan sonra zekât vacib olur. Tüm mahsulün olgunlaşıp kuruması şart değildir; bir kısmının olgunlaşıp kuruması yeterlidir. Meyveler ise yenmeye elverişli hale geldiklerinde zekât vacib olur. Meyvelerinde bir kısmının yenmeye elverişli olması, tümünün elverişli olması anlamına gelir. Meyvelerin yenmeye elverişli olması için tanelerin olgunlaşıp kuruması şart koşulmuştur. Çünkü bu duruma gelmeden önce azık sayılmazlar. Mahsul ve meyveler kuruyup olgunlaştığında zekâtlarını hemen vermek vacib değildir. Meyvelerin zekâtı, üzüm ve hurmalar kurutulduktan sonra verilir. Şu hadîs buna delâlet eder: 'Mahsul, toplanıp temizlendikten sonra zekâtı verilir'.<![if !supportFootnotes]>[46]<![endif]>Devşirme gününde hakkını yerin. (En'âm/141)
Zekâtın Vacib Olduğu Mahsul ve Meyveleri Satmanın Hükmü
Zekâtın vacib olduğu mahsul ve meyvelerin satışı batıldır. Ancak mahsul ve meyve zekât memuru tarafından kuru üzüm veya kuru hurma olarak takdir edilmişse satış sahih olur. Çünkü takdir etmek, mal sahibini zekât miktarına zamin kılmak demektir. Yemek, hibe etmek veya telef etmek gibi her tasarruf satmak gibidir. Bu durumda mal sahibi zekâtı miktarı kadar borçlu olur. Eğer zekât verilmeden malda tasarruf etmenin yasak olduğu biliniyorsa günahkâr olur.
Buna göre idarecinin yapması gereken şey şudur: Mahsul ve meyvelerde zekât vacib olduğunda adam gönderip tahmin (ekspertiz) yaptırmaktır. Çünkü bu hususta Attab b. Esid'in rivayet ettiği ve yukarıda sözü geçen hadîs vardır. Eğer idareci malı tahmin ettirmezse, mal sahibi iki adil kişiye malını tahmin ettirerek zekât miktarını tesbit ettirir. Bundan sonra zekât miktarından geriye kalan mâlında istediği gibi tasarruf edebilir.
Mal Yerine Malın Değerini Zekât Olarak Vermek
Daha önce hayvanların zekâtının, yine hayvanlardan verilmesi gerektiğini zikretmiştik. Şârî, onların herbirini belirtmiştir. Zekât, Allah'ın hakkıdır ve hak sahiplerine sarfedilir. Bu bakımdan mal yerine, onun değerini vermek caiz değildir. Buna göre hayvanların zekâtını, yine hayvanlardan vermek farzdır. Nitekim bu hususu delilleriyle beraber zikretmiştik. Ziraî mahsuller için de hüküm böyledir. Çünkü Şârî 'Yağmurun suladığında 1/10 vardır' dediğinde hakkı, onlardan çıkana bağlamıştır. Ancak zaruretten ötürü bazı haller bu hükümden istisna edilir. Meselâ 5 devesi olduğu için kendisine 1 koyun zekât düşen kişi, bulunduğu memlekette koyun bulamadığı zaman koyunun değerini zekât olarak verir. Böylece fakirler, beklemekten dolayı zarar görmezler. Eğer mal sahibi zekât düşen mallarını gizler, idareci de onun başka mallarını bulursa, gizlediği malların zekâtını bulduğu mallardan alır.
4, Ticaret Mallarının Nisabı ve Vacib Olan Zekât Miktarı
Ticaret mallarının, kâr amacıyla değiş-tokuş yapılan mallar olduğunu söylemiştik. Bunlar ister altın, gümüş, tahıl, meyve ve hayvanlar gibi zekât sınıflarının aslı olsun, ister kumaş, mamul maddeler, arazi, kar ve ok gibi maddeler olsun, bunların tümünde -nisab miktarına ulaşıp şartlan oluştuğunda- zekât vardır. Ticaret malları; nisab, zaman ve zekât miktarı açısından altın ve gümüşe kıyas edilir; yani ticari mallar, halk arasında tedavülde olan para ile takdir edilir. Eğer kıymeti 96 gram altına veya 200 dirhem gümüşe denk olursa, o mala zekât vacib olur. Kişi malını altın veya gümüşten istediğiyle kıymetlendirebilir. Ancak malını hangisiyle almışsa ona göre takdir etmesi vacib olur. Ticarî mallarda dikkate alınacak husus, ticarete başlandığı günün senesinde nisab miktarına ulaşmış olmasıdır. Bu bakımdan ticarete başlandığında malın nisab miktarına ulaşması dikkate alınmaz. Senenin sonuna kadar nisab miktarından düşmeme şartı yoktur. Bundan anlaşılıyor ki ticarî malların zekâtındaki 'sene'den maksat, kişinin o malları ticaret niyetiyle aldığı günden itibaren kamerî bir senenin geçmiş olmasıdır. Bu hükümlere binaen tüccar bir kimse elindeki ticaret mallarını altın ve gümüşü esas alarak kıymetiendirmelidir. Eğer nisab miktarına ulaşırsa bu malların 1/40'ni zekât olarak vermelidir.
Kıymetlendirilmesi vacîb olan ticarî mallara, evin eşyası ve bu mânâda olan eşyalar dahil değildir. Fabrika ve işyerinde bulunan aletler de . dahil değildir. Çünkü bu aletler satış için alınmamıştır. Bunların değeri ne kadar olursa olsun bunlarda zekât sözkonusu değildir.
Sene sonunda kıymetlendirilmesi gereken mallara, sermaye, kârla beraber girer; yani sermaye ve kârın tümü hesaplanarak zekâtı verilir. Eğer kıymeti 1000 Suriye lirası olan birşey ticarete başlarsa, senenin sonunda kıymeti 5000 Suriye lirası olursa tümünün zekâtını vermek caizdir.
Ticarî Mallarda Farz Olan Zekâtın Miktarı
Ticarî malların üzerinden bir yıl geçtiğinde, o malın memlekette kullanılan paraya göre değerlendirileceğini öğrenmiş olduk. Eğer malın değeri nisab miktarına ulaşmışsa, % 2.5 zekât farz olur.
Ticarî Malların Zekâtı Mallardan mı, Malın Değeri Olan Paradan mı Verilir?
Bu hususta Şafii mezhebinde üç görüş vardır:
a. Ticarî malların zekâtını, kendisine göre değerlendirilen paradan (altın veya gümüşten) vermek farzdır.
Bu durumda ticarî malların bir kısmını zekât olarak vermek yeterli olmaz. Çünkü ticarî malların bizzat kendileri, zekâta tâbi olan mallar değildir. Onlara zekât düşmesi, ancak ticaret sebebiyle olmuştur. Zekât da mal hangi paraya göre değerlendirilin işse o para ile verilir. Bu görüş, bugün uygulanan görüştür.
b. Zekâtın vacib olmasının sebebi mal olduğu için ticarî malların bizzat kendilerinden zekât verilir, malın değerini zekât olarak vermek yeterli olmaz.
c. Kişi ister maldan, isterse de malın değerinden zekât verir. Çünkü zekât hem mala, hem de paraya bağlanır. Öyle ise onların her ikisi de zekâtın vacib olmasının sebebidir.
Bir Uyarı
Bununla beraber uygun olan şudur ki eğer ticarî malların bizzat kendilerinden zekât verilmesi caiz görüldüğü takdirde elde bulunan ticarî malların zekâtını % 2.5 nisbetinde vermek vacibdir. Kıymet bakımından düşük, ayıplı veya pazarı olmayan mallan zekât olarak vermek yeterli olmaz.
5. Maden ve Rikaz'ın Nisabı ve Vacib Olan Zekâtın Miktarı
Maden ve rikaz'm ne olduğunu açıklamıştık. Burada tekrar edilmesine gerek yoktur. Burada gerekli olan şey, onların nisabını ve zekât miktarlarını bilmektir.
Madenin nisabı, altın ve gümüşün nisabı gibidir. Ancak madende zekâtın vacib olması için üzerinden bir yıl geçmesi şart değildir. Maden çıkarılır çıkarılmaz zekâtı verilmelidir. Kişi altın veya gümüşü madeninden çıkardığında nisab miktarına ulaşmış durumdaysa hemen zekâtını öşrün 1/4 nisbetinde vermelidir.
Rikaz'ın nisabı da altın ve gümüşün nisabı gibidir. Buna da zekât düşmesi için üzerinden bir yıl geçmesi şart değildir. Mâdenden çıkarıldığında zekâtı verilmelidir. Ancak rikaz'da vacib olan zekâtın miktarı 1/5'dir.. Bunun delili, şu hadîstir:
Define mallarında 1/5 nisbetinde zekât vardır.<![if !supportFootnotes]>[47]<![endif]>
Rikaz, zekât düşen diğer çeşitlerden ayrıdır. Çünkü rikazı mülk edinmenin fazla bir külfeti, önemli bir masrafı yoktur. Bu yüzden rikaz'da fakirlerin hakkı daha fazladır. Madenlerin ve rikazin üzerinden bir yıl geçmesi şart değildir, ikisi de yerden çıkarılmaktadır. Bunlar buğday mesabesindedir. Nasıl ki buğday olgunlaşıp temizlendikten sonra hemen zekâtı veriliyorsa, bunlar da öyledir.
Ortak Malın Zekâtı
Şirket veya benzeri bir yolla birbirine karışan ve iki kişiye ait olan mallar iki kısma ayrılır:
I. Bizzat malların birbirine karışmış olması.
Bundan maksat, nisab miktarına ulaşan veya daha fazla olan ve iki kişiye ait olan maldır. Bu malın üzerinden bir sene geçmiştir, satın almak, miras veya başka yollarla elde edilen bu mal tek cinstir.
İbn Hacer şöyle diyor: Bu iki mal, ayırdedilmeyecek şekilde birbirine .karışmış olmaktadır1, sözgelimi iki kardeşe babalarından 40 koyun miras olarak kalır veya iki kişi ortak olarak 40 koyun satın almışlardır. Bu iki kişinin herbiri her koyunun yarısına sahiptir. Öyleki 'şu koyun bunun, şu koyun da ötekinin' denemez. Böylece herbiri miras kalan, satın alınan eşya, mal veya arazinin belli olmayan bir şekilde yarısına sahiptir.
II. Komşuluk veya sıfatların karışması.
Bundan maksat şudur: Zekâtla mükellef olan iki kişinin malda, müşterek olmayan bir nisabları vardır. Aralarında sadece komşuluk vardır. Bu durumda iki malın birbirine katılmadığı, birbirinden ayrı ve belli olduğu kabul edilir.
Birbirine Karıştırılmış İki Malın Zekâtı Nasıl Verilir?
Birbirine karışmış iki mal, hangi cinsten olursa olsun bir kişinin malı gibi kabul edilerek zekâtı ona göre verilir; yani iki malın toplamı nisab miktarına ulaşıp üzerinden bir yıl geçerse zekât vacib olur. Her iki mal sahibinin hissesi ayrı ayrı olduğunda nisab miktarına ulaşmasa da karışık malda zekât, malın toplamına göre takdir edilir. Malın toplamı nisab miktarına ulaştığında zekât lazım gelir.
Bunun delili, daha önce bazı parçaları nakledilen hadîsin şu bölümüdür:
Ayrı olan mallar zekât korkusuyla cemedilemez, cemolmuş mallar da ayrılamaz.<![if !supportFootnotes]>[48]<![endif]>
Bu hadîsin anlamı şudur: İki ayrı mal, zekât alınmak için birleştirilemez. Birbirine karışmış iki mal da zekât vermemek için ayrılamaz.
Bu hüküm bazı durumlarda malda zekâtı vacib kılar. Eğer ayrı ayrı olup birbirine karıştırılmamış olsalardı, onlarda zekât vacib olmazdı. Nitekim bazı durumlarda da malları karıştırmak zekât nisbetini azaltır. Nisab miktarına ulaşan mallar karıştırılmamış olsaydı zekâtları daha fazla olurdu.
Birincisinin misali şudur: İki şahıs bir sene müddetle 40 koyuna sahiptir. Zekât, bu iki şahsın ortak malı olan 40 koyuna düşmektedir. Eğer bu iki kişinin malları ayrı olsaydı her ikisine de zekât düşmezdi. Çünkü herbirinin payı, nisab miktarından azdır.
İkincisinin misali de şudur: İki şahsın 80 koyunu bulunmaktadır. Herbirinin 40 koyunu vardır. Bunların üzerinden 1 sene geçtiğinde zekât olarak 1 koyun vermeleri gerekir. Çünkü birbirlerine karışmışlar, tek bir mal durumuna gelmişlerdir. Oysa bunlar ayrı olsalardı herbirine zekât olarak 1 koyun vermek vacib olurdu ve böylece 1 koyun yerine 2 koyun zekât verilmiş olurdu.
Karışan İki Malın Tek Bir Mal Gibi Kabul Edilmesinin Şartları
Karışık iki ayrı malı bir kişinin malıymış gibi kabul ederek, ona göre zekât alınması için iki çeşit şart vardır:
Birinci şart: Onlar hangi kısımdan olursa olsun -ister birbirinden ayırdedilmeyecek şekilde, isterse komşuluktan ötürü karışmış olsun-karıştırılmış olan malın şartlarıdır. Bunların şartlan aşağıdadır:
a; İki malın cinsi aynı olmalıdır.
Eğer malların yarısı koyun, yarısı da sığır olursa, ne şekilde ve nasıl karışmış olurlarsa olsunlar ayrı ayrı kabul edilirler.
b. İki malın toplamı nisab miktarına ulaşmış olmalıdır.
Eğer iki malın toplamı 35 koyun olursa onlara zekât düşmez. Ortaklardan birinin veya ikisinin de başka koyunları olsa ve onları getirip 35'e katsa ve böylece nisab miktarına ulaşsa bile bu dikkate alınmaz.
c. Karışık olan iki mal bu şekilde bir sene -eğer üzerinden bir sene geçmesi gereken kısımdan ise- kalmalıdır.
Eğer ortaklardan herbiri Muharrem ayının başında 40 koyuna sahip olur ve koyunlarını Safer ayının başında birbirine katarlarsa, sene geçip tekrar Muharrem ayına geldiğinde herbiri zekât olarak bir koyun vermelidir. Bu durumda onların karıştırılması dikkate alınmaz. Ziraî mahsuller ve meyveler gibi üzerinde bir sene geçmesi gereken mallardan değilse, karıştırmanın, meyve veya mahsulün olgunlaşma zamanına kadar kalması şarttır.
İkinci şart, komşuluk karışmasına mahsus olan şartlardır ki aşağıda zikredilmiştir:
a. Sığır, deve veya koyunlar birbirinden ayrı olmamalı; istirahat, toplanma, otlak ve sağım yerleri aynı olmalıdır.
Eğer mal sahipleri koyunlarını değişik yerlere götürüp otlatır, değişik yerlerde istirahat ettirir, değişik yerlerde sağarsa, böyle bir karışıklığın hiçbir etkisi olmaz. Daha önce zikrettiğimiz gibi böyle bir durum, karıştırmanın hükmüne tâbi olmaz.
b. Karıştırılmış olan sürünün çobanı ve koçu bir olmalıdır.
Eğer herbirisinin ayrı çobanı ve ayrı koçlan olursa birbirine karışmış mal hükmüne girmez.
c. Mal, mahsuller gibi zekât düşen mallardan olduğunda bekçisi, kurutulduğu yer ayrı olmamalıdır, Eğer ticarî mal ise dükkânları, depolan, alışveriş aletleri ayrı olmamalıdır. Bu şartlar oluştuğunda karıştırılmış iki mal, tek mal sayılır. Onların belli olmayacak şekilde birbirlerine karışmaları şart değildir. Bu şartlar mevcut olduktan sonra komşuluk dahi kâfi gelir. Bu şartlar veya bu şartlardan biri olmazsa, her mal sahibi kendi malının hesabını tutar ve zekâtını ona göre verir.
Birbirine Karışmış İki Malın Sahiplerinin Zekât Hususunda Yapmaları Gereken Şeyler
Zekât, birbirine karıştırılmış iki malı tek bir mal kabul ederek alındığında, mal sahiplerinin malları oranında sorumlulukları vardır.
Eğer malından, kendisine düşenden daha fazla alınırsa, fazlasını ortaklarından alır, eğer az alınmışsa, üstünü ortaklarına verir. Karıştırılmış mal 100 koyun ise, ona 2 koyun zekât düşer. Eğer bu yüz koyun üç kişinin olur, ellisi birine, diğer ellisi de öteki iki ortağa ait olursa, 50 koyuna sahip olana 1 koyunun yarısı, 25'er koyuna sahip olan diğer iki kişiye de bir koyunun 1/4'i zekât olarak düşer.
Yukarıdaki hükümlerin delili, Enes'ten rivayet edilen şu hadîste bulunmaktadır: 'Mallarını karıştıran iki ortak zekâtı eşit şekilde öderler'.
Zekâtın Eda Keyfiyeti
Zekâta tabi olan mal nisab miktarına ulaşmışsa ve üzerinden bir sene geçmişse, zekât vacib olur. Mal sahibinin, vacib olan zekâtı hemen vermesi gerekir. Bu da şu iki şartın bulunmasına bağlıdır:
1. Zekâtı verebilecek imkâna sahip olmak.
Eğer mal kendisinin bulunduğu memlekette değilse veya borç olarak başkalarına verilmişse, bu durumda mal sahibi, malın zekâtım hemen vermekle mükellef tutulmaz. Eğer elindeki mal, başkalarına borç verdiği paranın zekâtına yetecek kadar ise zekâtı hemen vermesi vacib olur.
2. Zekâta müstehak olan sınıfların, idareci veya zekât memurunun hazır bulunması.
Kur'an'da zikredilen sekiz sınıf veya onların vekili hazır değilse, zekât tehir edilir. Hatta hak sahipleri hazır oluncaya kadar geri bırakılması gerekir.
Zekâtı Tehir Eden Kişinin Durumu
Şartlar mevcut olduktan sonra zekâtını vermeyen kişi günahkâr olur. Çünkü hiçbir gerekçe olmadığı halde fakirlerin malını hapsetmiş sayılır. Böyle-yapmak ise haramdır. Ancak fakir bir yakınının, fakir bir komşusunun veya muhtaç birisinin gelmesini beklemek amacıyla tehir eden kimse bundan müstesnadır. Fakat orada hazır olan hak sahiplerinin mağdur olmamaları gerekir. Hazır olanları perişan etmek pahasına zekâtı tehir eden kimse günahkâr olur. Ayrıca zekâtı tehir eden kişi borçlu olur; yani fakirlerin hakkı olan zekât mala bağlı olmaktan çıkarak mal sahibinin zimmetine geçmiş olur. Eğer bütün malı telef olsa, yine o borcu (zekâtı) ödemek mecburiyetindedir. Çünkü zekâtı tehir etmekle kusurlu davranmıştır, kusurunun sorumluluğunu da yüklenmesi gerekir. Hatta zekâtın tehir edilmesi, daha önce sözü geçen kimseler için olsa dahi yine de bu hüküm mal sahibi hakkında geçerlidir.
Vekilin Zekâtı Tehir Etmesi
Geçen hükümlerden anlaşıldı ki mal sahibi birisini vekil tayin eder ve zekât miktarını da teslim ederse, vekilin, zekâtı, hak sahiplerine derhal vermesi gerekir, tehir etmeye yetkisi yoktur. Eğer buna rağmen tehir ederse, hem günahkâr, hem de borçlu olur.
Mühim Bir Nokta
Hayır cemiyetlerini idare edenlerin dikkatlerine arzediyoruz: Mal sahipleri tarafından sizlere zekât olarak verilen paranın bir kısmını cemiyetin hesabına yatırarak sermaye gibi bekletip aylık taksitler gibi peyderpey dağıtmayın! Çünkü bu parayı bekletmek caiz değildir. Allah'ın şeriatında vacib olan hakkı, hak sahiplerine hemen vermek kaidesine muhaliftir. Ayrıca bu durum, fakirlerin kendilerine şerefli bir çalışma zemini hazırlayıp rızıklarını temin etmeleri amacıyla verilen zekâtın hedefine de ters düşmektedir. Evet, o zekâtı alan fakir, bir iş kurarak fakirler listesinden silinir, Allah yolunda infak edenler ve sadaka verenler sınıfına girer. Biz hak sahibinin adına tasarruf yapamayız. Hak sahipleri adına alman zekât, âkil-bâliğ olduğunda, zekâtı hemen kendisine teslim edilmelidir. Hayır cemiyetlerini idare eden ihlaslı kişilere tavsiyemiz şudur: Şeriata muhalif davranmayınız ki çalışmalarınızın ecrini alabilesiniz. Amelleriniz ve hizmetlerinizin heba olmasından kurtu la bileşiniz.
Zekâtın, Vakti Gelmeden Önce Verilmesi
Mal sahibi zekâtını, vaktinden önce verirse, malı nisab miktarına ulaşırsa ve üzerinden de bir sene geçmişse yeniden zekât vermesi vacib olur. Daha önce verdiği mal, zekât yerine geçmez. Çünkü zekâtın vacib olmasının sebebi nisabdır. Bu durum, eşyayı almadan önce verilen bedele kıyas edilebilir. Böyle bir durumda ödenen bedel, malın karşılığı sayılmaz, satış akdinden sonra ödenmesi gereken bedelin yerine geçinmez.
Ancak mal nisab miktarına ulaşır da üzerinden bir sene geçmeden zekât verilirse bu, zekât yerine geçer. Sene tamamlanınca ikinci kez zekât vermesine gerek yoktur. Bunun delili, Hz. Ali'den rivayet edilen şu hadîstir; Abbas, zamanı gelmeden önce malının zekâtım acele vermek için Hz. Peygamber'den müsaade istedi. Hz. Peygamber de ona ruhsat verdi'<![if !supportFootnotes]>[49]<![endif]>.
Vaktinden Önce Verilen Zekâtın Sahih Olmasının Şartları Kişi, malının zekâtını vakti gelmeden önce acele ederek verirse, sene sonunda verilmesi vacib olan zekât üzerinden düşer. Ancak bunun için aşağıdaki şartların bulunması gerekir:
a. Mal sahibi senenin sonuna kadar zekâtı verecek durumda olmalıdır.
Eğer mal sahibi sene arasında ölürse, vaktinden önce verilen zekât, zekât sayılmaz. Bu durumda varisler, verilen o malı -vaktinden önce verilen bir zekât olduğu belirtilmiş olmak şartıyla- geri alabilirler.
b. Mal, sene sonuna kadar durmalıdır.
Eğer mal, sene içinde telef olursa veya başka bir şekilde kişinin elinden çıkarsa verilen mal, zekât sayılmaz. Eğer mal sahibi, zekâtı alan kişiye 'Bu, vaktinden önce verdiğim zekâttır' demiş ise böyle bir durumda geri alabilir.
c. Vaktinden önce verilen zekâtı alan kişi, senenin sonuna kadar zekât almaya hak sahibi olarak kalmalıdır.
Eğer zekâtı alan kişi sene içinde, zekâtın dışında bir mala sahip olur da zekâta müstehak olmaktan çıkarsa veya irtidad ederek İslâm'dan çıkarsa zekât, yerini bulmamış sayılır. Çünkü zekâtın vacib olma şartlarından biri de malın üzerinden bir sene geçmiş olmasıdır.
Bu durumda vaktinden önce verilen zekâtı alan kişi, sene bitmeden zekâta hak sahibi olmaktan çıkarsa ona verilen zekât, zekât sayılmaz. Mal sahibi tekrar zekât vermek mecburiyetindedir. Eğer zekâtı verirken 'Bu benim vaktinden önce verdiğim zekâtımdır' demişse, ona verdiğini geri alabilir. Eğer böyle birşey söylememişse ondan hiçbir şey alamaz.
Zekâtı, İdareci Vasıtasıyla Vermek
Zekât malları batını ve zahirî olarak ikiye ayrılır.
Batınî Mallar
Batınî mallar; altın, gümüş, rikaz ve ticarî mallardır. Mal sahibi bu malların zekâtını çıkararak fakirlere vermeye yetkilidir. Hatta idareciler, bu malların zekâtını kendisinden isteseler bile onlara vermeyebilir. Çünkü idarecilerin bu tür malların zekâtını istemeleri caiz değildir; zira bunlar batını mallardır, sahipleri bunların miktarını daha iyi bilir.
Zahirî Mallar
Bunlar deve, sığır, koyun, ziraî mahsuller, meyveler ve madenlerdir. Eğer idareci bu malların zekâtını isterse, mal sahibinin bunların zekâtını idareciye teslim etmesi vacibdir.
Onların mallarından bir sadaka al ki o sadaka ile onları temizleyip tezkiye edesin. (Tevbe/103)
Eğer idareci bu zahir malların zekâtını isterse mal sahibi muhayyerdir; ister zekâtını kendisi hesaplayıp hak sahiplerine verir, isterse de idareciye teslim eder. Fakat efdal olan zekâtı idareciye teslim etmektir. Çünkü idareci, hak sahiplerini mal sahibinden daha iyi bilir ve taksimatı daha iyi yapar. Ayrıca zekâtın idareci vasıtasıyla verilmesi, başa kakma ve üstünlük taslama yollarını kapatır. Çünkü idarecinin hak sahipleriyle olan alâkası, babanın çocuklarıyla olan alâkası gibidir. Bu bakımdan başa kakma, gurur ve büyüklük taslama sözkonusu olmaz. Zekâta müstehak olanları zekât ile fakirlikten kurtarmak en güzel şeydir. Böylece iş yapma imkânına sahip olup kendilerine güvenleri artar.
Eğer idareci adilse, zekât imama teslim edilir, idareci de hak sahiplerine dağıtır. Eğer idareci zâlimse veya zekâtı hak sahiplerine dağıtmayacağı zannediliyorsa, bu durumda efdal olan mal sahibinin kendi zekâtını kendisinin dağıtmasıdır. Ancak idareci zekâtı mutlaka istiyorsa, o zaman zahir malların zekâtını mal sahibinin vermemeye yetkisi yoktur. Bu durumda idareci zâlim de olsa zekât ona teslim edilmelidir.
Zekâtı Dağıtmak Hususunda Vekâlet Vermek
Kişinin, zekâtını bizzat hak sahiplerine vermesi en güzelidir. Ancak kişi zekâtını dağıtmak için başkasına vekalet verebilir. Çünkü zekât mâli bir haktır, mâli hakları eda etmek için de vekil tayin etmek caizdir. Bu tıpkı borçlarda, satın alınan mallarda, emanetlerde vekil tayin etmek gibidir. Bu bakımdan mal sahibi, bu işi kendisi için yapabilecek herkese vekâlet verebilir. Hatta kâfire ve mümeyyiz çocuğu da vekâlet verilebilir. Ancak bunlara vekalet verildiği zaman kimlere ne verileceği de söylenmelidir.
Zekât Verirken Niyet Etmek
Zekât, verirken niyet etmek vacibdir. Çünkü zekât ancak niyetle kefaretten ve diğer sadakalardan ayrılır. Ayrıca niyetle ilgili meşhur bir hadîs bulunmaktadır:
Ameller ancak niyetlere göredir.<![if !supportFootnotes]>[50]<![endif]>
Zekâtı Bizzat Teslim Etmek
Mal sahibi zekâtını hak sahiplerine bizzat verirken niyet etmeli veya zekât malını diğer mallardan ayırdığında 'Bu zekâtımdır, bunu zekât olarak vereceğim' demelidir.
Zekâtın Tesliminde Vekil Tayin Etmek
Kişi zekâtını dağıtmak için bir vekil tayin etmişse, vekile zekâtı teslim ettiğinde niyet etmelidir. Vekilin, zekâtı hak sahiplerine verirken niyet etmesi vacib değildir ve fakat müstehabdır. Eğer mal sahibi, malı vekile teslim ederken niyet etmemişse, vekilin zekâtı hak sahiplerine dağıtırken niyet etmesi yeterli olmaz. Ancak zekâtı idareciye veya naibine verirken niyet etmesi yeterlidir. Çünkü idareci, hak sahiplerinin naibidir. Zekât idareciye teslim edildiğinde, tıpkı hak sahiplerine teslim edilmiş gibi olur ve bu durumda yapılan niyet yeterli olur. Eğer Zekâtı idareciye verirken niyet etmezse, idarecinin niyet etmesi onun yerine geçmez. Çünkü idareci -daha önce söylediğimiz gibi- hak sahiplerinin naibidir, mal sahibinin değil. Nitekim vekilin durumu da böyledir. Bu nedenle mal sahibi yerine vekilin niyet etmesine itibar edilmez.
Zekât'ın Sarfedileceği Yerler ve Zekâta Müstehak Olanlar
Allah Teâlâ, zekât verilecek kimseleri şu ayette zikretmiştir:
Sadakalar (zekâtlar) Allah'tan bir farz olarak yalnızca fakirlere, miskinlere, zekât amillerine, kalpleri (İslâm'a) ısındırılacaklara, kölelere, borçlulara, Allah yolundakilere ve yolda kalmış olanlara tahsis edilmiştir. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe/60)
Zekât Verilecek Sınıfların Beyanı
1. Fakir
Fakir, yemek, elbise ve mesken bakımından yeterli malı olmayan kimsedir. Sözgelimi on ihtiyacı vardır, fakat ancak üçünü elde edebilmektedir.
2. Miskin
Miskin ihtiyaçlarını nisbeten karşılayabilen kimsedir. Ancak elinde bulunanlar, ihtiyacına kâfi gelmez. Meselâ on şeye ihtiyacı vardır, ancak sekizini elde etmiştir. İşte bunlara ve bunlardan öncekilere -en sahih görüşe göre- yetecek kadar zekât verilmelidir. Dikkat edilmesi gereken bir husus da evlenme ihtiyacının olup olmamasıdır.
3. Zekât Âmilleri
Zekât âmilleri, zekât toplama işinde çalışanlar, devlet tarafından tayin edilen memurlardır.
Bunlara, sadece çalışmalarının karşılığı nisbetinde zekât mallarından verilir. Onlara, topladıkları zekâtın muayyen bir bölümünü vermek caiz değildir. Çünkü Allah'ın şeriatında bunun herhangibir delili yoktur. Bunlar ancak ücretle çalışan kimselerdir. Bunlara sadece çalışmalarının karşılığı verilmeli, başka birşey verilmemelidir.
4. Müellefet'ul-Kulub
Müellefet'ul-Kulub, dört sınıftır:
a. Yeni müslüman olmuş imanı zayıf kimseler. Bunlara, imanları kuvvetlensin diye zekât verilir.
b. İslâm'a yeni girmiş ve halk arasında itibarlı olan kimseler.
Bunlar gibi olan kâfirlerin de İslâm'a girmelerini teşvik etmek amacıyla kendilerine zekât verilir.
c. Sınırları bekleyen mü'minler.
Bunlar müslümanları korudukları için kendilerine zekât verilerek daha güçlü olmaları sağlanır. Böylece düşmanların şerrini daha iyi defedebilirler.
d. Kendilerine memur gönderilmesi mümkün olmayan kavimlerin zekâtını toplayan mü'minler.
Müslümanların bunlara ihtiyacı olduğu zaman kendilerine zekâttan bir pay verilir. Aksi takdirde birşey verilmez,
5. Fi'r-Rikab
Bunlar âzad olmak için efendileriyle kitabet akdi yapan kölelerdir.
Efendileriyle kitabet akdi yapan köleler, ödeyemedikleri taksitlerini ödeyebilmeleri için kendilerine zekât verilerek hürriyete kavuşturulurlar.
6. Borçlular
.
Bunlar borçlarını ödeyemeyen kişilerdir. Bunlara borçlarım ve diğer zaruri ihtiyaçlarını karşılayacak kadar zekât verilir. Ancak bu borç, meşru birşey için yapılmış olmalıdır. Gayr-ı meşru birşey için borçlanmış olan kişiye zekât verilmez. Ancak masiyetten tevbe ettiği takdirde verilebilir. Bu sınıfa, insanlar arasındaki anlaşmazlık ve kavgaları ortadan kaldırmak için borçlanan kimseler de dahildir. Bu kişiler zengin de olsalar bu amaçla borçlandıkları miktar kendilerine verilir. Bu borcu ödeyecek durumda olmaları hükmü değiştirmez.
7. Allah Yolunda Mücahade Edenler
Devletten maaş almadan Allah rızası için savaşan kişiler, zengin de olsalar, savaşa devam ettikleri müddetçe evlerine dönünceye kadar, kendilerinin ve ailelerinin nafaka, elbise ve muhtaç oldukları diğer hususları temin edebilmeleri için kendilerine zekât verilir.
8. Yolcular
Bundan maksat, mubah bir gaye için yapılan yolculuktur. Gezmek için dahi yolculuk yapıyor olsa, yine de kendisine yetecek kadar zekât verilir. Eğer tekrar dönmek için yolculuk yapıyorsa, gidiş-geliş nafakası ve yükünü taşıyacak binek verilmesi gerekir. Eğer mubah olmayan bir gaye için yolculuk yapıyorsa veya seferinde masiyet varsa o kimseye zekât verilmez. Ancak tevbe eder ve tevbesinin samimi olduğu kanaati hasıl olursa zekât verilir.
İşte zekât verilecek sekiz sınıf bunlardır. Bunların dışında hiç kimseye zekât verilmez. Zekâtın, bu sekiz sınıfa mahsus olduğunun delili, Allah'ın 'Sadakalar ancak fakirlerin...' şeklinde başlayıp 'Allah'tan bir fari-zedir' şeklinde devam eden buyruğudur. Buradaki 'sadakalar'dan maksat, zekâttır. Zekâttan başka sadakalar, bu sekiz sınıfın dışındakilere de verilebilir.
Zekâtın Hak Sahiplerine Nasıl Verilmesi Gerektiği
Zekât, bu sınıflardan bir beldede bulunanlarına verilir. Eğer tümü de bulunuyorsa, onlardan herhangibirini zekâttan mahrum etmek caiz değildir.<![if !supportFootnotes]>[51]<![endif]>
Bu sınıflardan biri olmazsa onun payı diğer sınıflara verilir. Eğer bir smıfa verilen zekât, onların ihtiyaçlarından fazla ise bu fazlalık diğer sınıflara aktarılır. Zekât, mevcut sınıflar arasında eşit bir şekilde dağıtılır. Fakat zekât toplayan memurlar zekât dağıtılmadan önce ücretlerini alırlar. Bir sınıfın fertleri arasında eşitlik şart değildir. Zekâtı, mal sahibi veya vekili dağıtıyorsa, hak sahiplerinin sayıları da sayılamayacak kadar çoksa bu durumda her sınıftan en az üç kişiye vermelidirler. Çünkü ayette, her sınıf cemî sigasıyla zikredilmiştir. Cemi sigası ise en az üç kişiyi ifade eder. Eğer sayıları çok değilse ve tesbit edilmesi mümkünse, zekâtı onların tümüne vermek vacibdir. Bilerek onlardan birini zekâttan mahrum ederse, kişi malı oranında ona borçlu olur.
Zekâtı, Vacib Olduğu Yerden Başka Bir Yere Nakletmek
Zekâtı, vacib olduğu memleketten başka bir memlekete nakletmek caiz değildir. Çünkü genellikle o malın bulunduğu yerde, zekâta hak sahibi olanlar da olur. Götürülen yer çok yakın da olsa zekât malını nakletmek caiz değildir. Çünkü bu, o memleketin fakirlerinin kırılmasına ve perişan olmalarına vesile olur. Çünkü onlar zekâtı beklemektedirler ve onların umudu o zekâta bağlıdır. Ayrıca Hz. Peygamber, Muaz b. Cebel'i Yemen'e gönderirken şöyle söylemiştir: 'Onlara bildir ki Allah, onların üzerine zekâtı farz kılmıştır. Bu zekât onların zenginlerinden alınır, fakirlerine verilir'.<![if !supportFootnotes]>[52]<![endif]>
Zekâtın vacib olduğu memlekette sınıflardan biri yoksa veya onların ihtiyacından fazla mal olursa, o sınıfın payı veya artan mal, o memlekete en yakın bulunan bir yere nakledilerek aynı sınıftan olan kişilere verilir.
Zekât Verilecek Kişilerde Olması Gereken Şartlar ve Zekât Verilmeyecek Kişiler
Kur'an'da zikredilen sekiz sınıftan birine dahil olan kişinin zekât alabilmesi için şu şartlara sahip olması gerekir:
1. Müslüman olmak.
Bu nedenle vacib olan zekât, müslüman olmayan kimseye verilmez. Çünkü Hz. Peygamber'in şu hadîsi buna delâlet etmektedir:
Onları önce Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın rasûlü olduğuma şehadet etmeye davet et. Eğer buna itaat ederlerse onlara şunu bildir, ki Allah, onlara zekâtı farz kılmıştır. Bu zekât onların zenginlerinden alınır, fakirlerine verilir.<![if !supportFootnotes]>[53]<![endif]>
Zekâtın, zengin müslümanlardan alınıp, fakir müslümanlara verileceği açıktır. Müslüman olmayan zenginlerden zekât alınmadığı gibi, müslüman olmayan fakirlere de verilmez. Müslüman olmayanlara zekâtın dışındaki sadakalardan verilebilir.
2. Çalışmaya gücü yetmemek.
Fakir veya miskin iş bulup çalışabilir, yeterli para kazanabilirse ona zekât verilmesi, onun da zekâtı kabul etmesi caiz değildir. Çünkü Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
Zenginlere ve azalan sağlam olan kuvvetlilere zekât helâl olmaz.<![if !supportFootnotes]>[54]<![endif]>
Zenginin ve kazanabilen güçlü kuvvetli kimselerin zekâtta hakkı yoktur.<![if !supportFootnotes]>[55]<![endif]>
3. Zekât alan kişinin nafakası, zekât veren kişinin üzerine vacib olmamalıdır.
Nafakası zekât verenin üzerine vacib olan kişi, o nafakadan ötürü zengin sayılır. Zekât verenin ona zekât vermesi, kendi kendine zekât vermesi gibidir. Çünkü o malın faydası zekât verenedir; üstelik üzerine vacib olan nafaka yükünü de hafifletmiş olur. Bu bakımdan kişi zekâtını babasına, annesine, dedesine ve ninesine veremez. Çünkü onların nafakaları çocuklarının üzerinedir. Kişi zekâtını; küçük çocuklarına ve küçük torunlarına veremediği gibi, büyük olmasına rağmen deli ve hastalıklı olan yakınlarına da veremez; zira bunların nafakaları akrabaları üzerine vacibdir. Kişi zekâtını karısına da veremez, çünkü karısının nafakası kendisine vacibdir. Ancak burada bir husus vardır: Bu kimselere fakirlik ve miskinlik sebebiyle zekât verilemez. Ancak bunlar borçlu iseler veya Allah yolunda savaşa gidiyorlarsa, nafakaları kendisine vacib olan kişi bu durumda onlara zekât verebilir.
Nafakası Başkası Tarafından Karşılanan Kişiye Zekât Vermek
Kendisine zekât vacib olan kişinin zekâtını, nafakası kendisine vacib olan kimselere (hanımına, babasına, anasına, çocuklarına) veremeyeceğini söylemiştik. Fakat nafakası kendisine vacib olmayan, nafakası başkası tarafından verilen bir kimseye zekâtını verebilir mi? Eğer ona verilen nafaka yeterli oluyorsa, ona zekât verilmez. Çünkü o kişi verilen nafaka ile zengin sayılır. Ancak verilen nafaka kendine kâfi gelmiyorsa, ona zekât vermek caiz olur. Çünkü o bu haliyle ya fakir, ya da miskindir.
Kadının, Kocasına Zekât Vermesi
Kendisine zekât düşen kadın, malının zekâtını fakir kocasına verebilir. Hatta zekâtını kocasına vermesi sünnettir. Kadının, zekâtını çocuklarına infak etmesi müstehabdır. Çünkü hem kocasının, hem de çocuklarının nafakası kadının üzerine vacib değildir. Abdullah b. Mes'ud'un karısı Zeyneb, Hz. Peygamber'e şöyle sorar:
- Ben kocama ve akrabalarıma infak edersem, bu, sadaka yerine geçer ve kâfi gelir mi?
- Evet, onun iki ecri vardır; biri akrabalık ve sılayı rahim ecri, diğeri sadaka ecri. <![if !supportFootnotes]>[56]<![endif]>
Ümmü Seleme şöyle naklediyor: Bir keresinde 'Ey Allah'ın Rasûlü! (Ölen eşim) Ebu Seleme'nin oğullarına infak ettiğimden dolayı bana bir ecir var mıdır? Ben onlara infak ediyorum. Onları şöyle şöyle muhtaç kimseler olarak kendi hallerine terketmiyorum. Onlar benim de çocuklarım!' dedim. Hz. Peygamber 'Evet, bunlar hakkında sana, onlara yaptığın infakın sevabı vardır' buyurdu.<![if !supportFootnotes]>[57]<![endif]>
Nafakası Vacib Olmayan Akrabalara Zekât Vermek
Kendisine zekât düşen kişinin, eğer nafakası kendisine vacib olmayan kardeşleri, amcaları, halaları, dayıları, teyzeleri, onların çocukları ve kendisinin çocukları bulunursa ve bunlar da kendisine zekât verilebilecek sekiz sınıfa dahilse zekâtını bunlara vermesi caizdir. Hatta bunlara vermek başkasına vermekten daha evlâdır.
Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
Miskine verilen zekât, sadece zekâttır. Akrabaya verilen zekât ise hem zekât, hem de sıla-yı rahimdir. <![if !supportFootnotes]>[58]<![endif]>
4. Zekât verilecek kişi Hâşimoğullarmdan veya Muttalib oğullarından olmamalıdır. Çünkü Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:
Şüphesiz ki bu sadakalar, insanların kirlerinden başka birşey değildir. Sadakalar ne ıMuhammed'e ve ne de Âl-i Muhammed'e helâl olmaz.<![if !supportFootnotes]>[59]<![endif]>
Ebu Hüreyre şöyle rivayet etmektedir: "Bir defasında Hz. Hasan sadaka hurmalarından bir hurmayı alıp ağzına attı. (Çocuğun hurmayı ağzına attığını gören) Hz. Peygamber 'Hayır, Hayır! Onu ağzından çıkar. Bizim sadaka yemediğimizi bilmiyor musun?' buyurdu".<![if !supportFootnotes]>[60]<![endif]>
Bir Görüş
Bugün Hâşim ve Muttaîib oğullarına zekât verilmesi gerekirse, onlara zekât vermek daha evlâdır. Çünkü onlara zekât verilmezse perişan olurlar. Nitekim onlar zekât almamalarına karşılık ganimetten pay alıyorlardı.
İyi bilin ki ganimet olarak ele geçirdiğinizin beşte biri Allah'a, Rasülü'ne, RasüPün akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara, (diğer beşte dördüde savaşa iştirak edenlere) aittir.
(Enfal/41)
Cübeyr b. Mûtim şöyle rivayet ediyor: Ben ve Osman b. Affan Hz. Peygamber'e gittik ve dedik ki:
- Ey Allah'ın Rasûlü! Muttalib oğullarına verdin, bize vermedin. Oysa onlarla biz, sana aynı derecede akrabayız.
- Muttaliboğıılları, Haşimoğullarıyla aynıdır.<![if !supportFootnotes]>[61]<![endif]>
Borcun Zekâtı
Zekâtın Borçta Vacib Olması
Nisab miktarına ulaşan alacağı olan veya alacağı ile elindeki mal ni-sab miktarına ulaşan kişiye, eğer verdiği borcun üzerinden bir sene geçmişse zekât vacib olur, tıpkı elindeki mala zekâtın vacib olması gibi. Çünkü verilen borç da nisab miktarına ulaşmış ve üzerinden bir sene geçmiş ve zekât vacib olmuş bir maldır. Malın elinde olmaması, zekâtın o malda vacib olmasına mâni değildir. Çünkü yanında olmayan mal, ticaret malı veya başkasının yanına emanet olarak bırakılan mal gibidir. Elde hazır bulunmasalar da bunların her ikisine de zekât düşer.
Borç Verilen Malın Zekâtı Ne Zaman Verilir?
a. Eğer alacağın zamanı gelmiş, borçlu da borcunu ödeyebilecek durumda ise, malın zekâtının verilme vakti de gelmişse borç veren kişinin o malın zekâtını hemen vermesi farzdır, isterse alacağını tahsil edememiş olsun. Çünkü o mal, elinin altındaki mal hükmündedir, borçlunun elinde emanet gibidir, alacaklı o malı her an alabilir ve istediği gibi tasarruf edebilir.
b. Borcun ödenme zamanı geldiği halde, borçlu olan kişi fakirliğinden veya inkâr ettiğinden dolayı borcunu ödemiyorsa, alacaklı olan kişinin o malın zekâtını hemen vermesi vacib olmaz. Çünkü malını alamamaktadır. Ancak o malı aldıktan sonra üzerinden kaç sene geçtiği hesap edilerek zekâtı verilir. Çünkü o malda zekât, her sene vacib olmuştur ve sahibinin zimmetinde sayılır. Tıpkı elinde hazır bulunmayan mal gibi... Dolayısıyla onu ne zaman elde ederse, zekâtını da o zaman vermek vacib olur.
c. Eğer verilen borcun ödeme vakti belli değilse onun zekâtını hemen vermek vacib değildir. Kişi, alacağını ne zaman alır veya ne zaman almaya imkân bulursa, geçmiş senelerin zekâtını da vermelidir. Eğer zamanı geldiği halde malını almamışsa ve alma imkânı da yoksa, malım alıncaya kadar beklemeli, aldıktan sonra geçmiş senelerin zekâtını vermelidir.
Borçlu Olan Bir Kimsenin Malına Zekât Düşmesi
Borçlu olan kimsenin borçları, nisab miktarına ulaşan ve üzerinden bir sene geçmiş olan malları kadar veya nisab miktarından aşağı indirecek kadar olsa dahi malının zekâtını vermesi gerekir. Ticarî malları olan kişi için de durum böyledir. Tüccarın mülkiyetinde olan mal nisab miktarına ulaşmış ve üzerinden de bir sene geçmişse onun zekâtını vermelidir. Çünkü borçlu olması, elinde bulunan malda zekâtın vacib olmasına mâni olmaz. Zira borç zimmete bağlıdır. Zekât ise elinin altında bulunan ve zekât vacib olan mala bağlıdır. Malda zekât vacib olduğunda, hak sahiplerinin mülkü olur. Mal sahibinin elinde kalsa bile onların mülküdür, mal sahibinin onu hak sahiplerine vermesi farzdır.
Şu rivayet de bunu desteklemektedir: 'Bu ay zekât ayıdır. Kimin yanında borç varsa onu ödesin ki mallar tahsil edilmiş, zekâtlar ödenmiş olsun'.<![if !supportFootnotes]>[62]<![endif]>
Hz. Osman böyle söyleyerek zekât ayından önce borçların ödenmesi hususunda insanları uyarmıştır. Zekât ayı geçtikten sonra zekât mallan tesbit edilir ve üzerindeki borçlar dikkate alınmaz.<![if !supportFootnotes]>[63]<![endif]>
<![if !supportFootnotes]>
<![endif]>
<![if !supportFootnotes]>[1]<![endif]> Buharî/1331, Müslim/19 ve başka muhaddisler
<![if !supportFootnotes]>[2]<![endif]> Buharî/8, Müslim/l6 ve başka muhaddisler
<![if !supportFootnotes]>[3]<![endif]> Daha önce geçmişti.
<![if !supportFootnotes]>[4]<![endif]> Müslim/2588
<![if !supportFootnotes]>[5]<![endif]> Nevevî, Şerh-i Müslim, 1/205
<![if !supportFootnotes]>[6]<![endif]> Askalanî, Feth'ul-Bârî, III/262
<![if !supportFootnotes]>[7]<![endif]> Buharî/1338, (Ebu Hüreyre'den)
<![if !supportFootnotes]>[8]<![endif]> Buharî/1335, Müslim/20
<![if !supportFootnotes]>[9]<![endif]> Buharî/1386
<![if !supportFootnotes]>[10]<![endif]> Ebu Dâvud/1573
<![if !supportFootnotes]>[11]<![endif]> Buharî/1386
<![if !supportFootnotes]>[12]<![endif]> Dârekutnî, Sünen, H/110, (İbn Ömer'den)
<![if !supportFootnotes]>[13]<![endif]> İmam Şafii, el-Umm, 11/23-24
<![if !supportFootnotes]>[14]<![endif]> İmam Mâlik, Muvatta, 1/251
<![if !supportFootnotes]>[15]<![endif]> İmam Şafii, el-Umm, 11/23-24
<![if !supportFootnotes]>[16]<![endif]> Zurkanî, Şerh-i Muvatta, 11/325
<![if !supportFootnotes]>[17]<![endif]> Buharî/1339
<![if !supportFootnotes]>[18]<![endif]> Müslim/987, (Ebu Hüreyre'den)
<![if !supportFootnotes]>[19]<![endif]> Beyhakî, IV/138, Dârekutnî, H/107
<![if !supportFootnotes]>[20]<![endif]> İmam Mâlik, Muvatta, 1/250
<![if !supportFootnotes]>[21]<![endif]> İmam Şafii, ei-Umm, 11/34-35
<![if !supportFootnotes]>[22]<![endif]> Buharî/5110, Müslim/2067, (Huzeyfe b. Yeman'dan)
<![if !supportFootnotes]>[23]<![endif]> Buharî/1386
<![if !supportFootnotes]>[24]<![endif]> Ebu Dâvud/l6O3, Tirmizî/644, (Attab b. Esîd'den)
<![if !supportFootnotes]>[25]<![endif]> Hâkim, (Ebu Musa el-Eş'arîden; sahih isnadla)
<![if !supportFootnotes]>[26]<![endif]> Hâkim, Müstedrek, 1/401. Ravi, bu hadîsin isnadının sahih olduğunu söylemiştir. Fakat Buharı ve Müslim bunu rivayet etmemişlerdir. Zehebî hadîsin sahih olduğunu söylemiştir.
<![if !supportFootnotes]>[27]<![endif]> Hâkim, Müstedrek, 1/388. (Sahiheyn'in şartlarına göre sahihtir).
<![if !supportFootnotes]>[28]<![endif]> Ebu Dâvud/1562
<![if !supportFootnotes]>[29]<![endif]> Nevevî, el-Mecmû, VI/73-74
<![if !supportFootnotes]>[30]<![endif]> Buharî/1428, Müslim/1710, (Ebu Hüreyre'den)
<![if !supportFootnotes]>[31]<![endif]> Ebu Dâvud/1573, (Hz. Ali'den)
<![if !supportFootnotes]>[32]<![endif]> Buharî/1413, Müslim/980
<![if !supportFootnotes]>[33]<![endif]> Ebu Dâvud/1573
<![if !supportFootnotes]>[34]<![endif]> Ebu Hanife'nin mezhebine göre ise, esas olan, nisabın senenin başında veya sonunda bulunmasıdır. Nisabın sene içinde azalması, o maldaki zekâtı düşürmez. Zekât verilecek fakirler için bu görüş daha yararlıdır. Mal sahiplerinin bu görüşe göre davranmaları daha güzeldir ve takvaya daha yakındır. Burada İmam Şafii'nin mezhebine muhalefet etmek sözkonusu değildir.
<![if !supportFootnotes]>[35]<![endif]> Nevevî, el-Mecmû, Vt/178
<![if !supportFootnotes]>[36]<![endif]> Nevevî, el-Mecmû, VI/178
<![if !supportFootnotes]>[37]<![endif]> Nevevî, eî-Mecmû, V/403
<![if !supportFootnotes]>[38]<![endif]> Tirmizî/633, Ebu Dâvud/1576 ve başka muhaddisler
<![if !supportFootnotes]>[39]<![endif]> Buharî/1386
<![if !supportFootnotes]>[41]<![endif]> Buharî/1340; Müslim/979
<![if !supportFootnotes]>[42]<![endif]> Müslim/979
<![if !supportFootnotes]>[43]<![endif]> Buharı/1412, (İbn Ömer'den)
<![if !supportFootnotes]>[44]<![endif]> Müslim/981, (Câbir b. Abdullah'tan)
<![if !supportFootnotes]>[45]<![endif]> Ebu Dâvud/1599
<![if !supportFootnotes]>[46]<![endif]> Tirmizî/644, (Attab b. Esîd'den)
<![if !supportFootnotes]>[47]<![endif]> Buharî/1428, Müslim/1710
<![if !supportFootnotes]>[48]<![endif]> Buharı, (Enes'ten)
<![if !supportFootnotes]>[49]<![endif]> İbn Mâce/1795, Ebu Dâvud/1624, Tirmizî/678
<![if !supportFootnotes]>[50]<![endif]> Buharî/l, Müslim/1907
<![if !supportFootnotes]>[51]<![endif]> Şafiilerin dışındaki fakihlere göre zekâtı, bir sınıfa vermek caİ2dİr. Sınıflardan herhangibirine mensup olan bir kişiye de vermek caizdir. İmam Mâlik 'Zekât, hangisinin ihtiyacı daha fazla ise ona verilir' demişür.
<![if !supportFootnotes]>[52]<![endif]> Daha önce geçmişti.
<![if !supportFootnotes]>[53]<![endif]> Buharî/1331, Müslim/19
<![if !supportFootnotes]>[54]<![endif]> Ebu Dâvud/1634, Tirmizî/652
<![if !supportFootnotes]>[55]<![endif]> Ebu Dâvud/1633
<![if !supportFootnotes]>[56]<![endif]> Buharî/1397, Müslim/1000
<![if !supportFootnotes]>[57]<![endif]> Buharî/1398, Müslim/1001
<![if !supportFootnotes]>[58]<![endif]> Tirmizî/658, Neseî, V/92, İbn Mâce,1844 (Selman b. Âmir'den)
<![if !supportFootnotes]>[59]<![endif]> Müslim/1072
<![if !supportFootnotes]>[60]<![endif]> Buharî/1420, Müslim/1069
<![if !supportFootnotes]>[61]<![endif]> Buharî/2971
<![if !supportFootnotes]>[62]<![endif]> İmam Mâlik, Muvatta, 1/253
<![if !supportFootnotes]>[63]<![endif]> İmam Şafii, el-Umm/42-43- (Hanefî mezhebine göre borcu olan kimseye -borcundan daha fazla mülkü olması müstesna- zekât düşmez.)