Eylemin soyut anlamına ilaveten meydana geliş zamanını ve yerini belirtmek için türetilen isimlerdir. Kısaca söylemek gerekirse ism-i zaman/ism-i mekân eylemin soyut anlamı, zamanını ve yerini belirten isimlere denir.
İsm-i zaman ve ism-i mekânın ifade ettiği anlamı başka sözcüklerle de anlatmak mümkündür. Ancak ism-i zaman ve ism-i mekânın en belirgin özelliği, birkaç sözcükle ifade edilebilen anlamı tek başına ifade edebilmesidir.
I- Sülâsî Mücerred Fiillerin İsm-i Zaman ve İsm-i Mekân Kalıpları
Sülâsî mücerred fiillerin ism-i zaman ve ism-i mekânlarının iki ortak kalıbı vardır. Bu iki kalıbın ortak özelliği, her ikisinde de kök/asıl harflerin başına fethalı bir mîm getirilerek bunu takip eden birinci asıl harfin sâkin kılınmasıdır. Farkı ise âyne’l-fiilinin/ikinci asıl harfinin fethalı veya kesre olmasıdır.
1. مَفْعَل Kalıbı: Bu kalıpta görüldüğü gibi, ilk harf zammeli mîm, kök kelimenin ayne’l-fiili (veya sondan bir önceki harf) fethadır.
A. Sülâsî sahih fiillerde: Muzâri kipinin ayne’l-fiilinin/ikinci asıl harfinin harekesi zamme veya fetha ise, ism-i zaman ve ism-i mekânı bu kalıptan gelir.