Çin, ilk özel güneş gözlemevini başlatmaya hazırlanıyor. Gökbilimciler, üçlü enstrümanının Güneş’in manyetik alanının koronal kütle püskürmeleri ve diğer patlamaları nasıl yarattığına dair fikir vereceğini söylüyor.
Gelişmiş Uzay Tabanlı Güneş Gözlemevi’nin (ASO-S), kuzey Çin’deki Jiuquan Uydu Fırlatma Merkezi’nden 9 Ekim’de yerel saatle 7.43’te havalanması planlanıyor. Çin daha önce uzaya bireysel güneş izleme araçlarıyla uydular gönderdi, ancak 900 milyon yuan (126 milyon ABD Doları) ASO-S, bir takım araçlara sahip ilk gözlemevi.
Çin’deki bilim adamları, gözlemevi için uzun süredir bekliyorlar. Nanjing’deki Çin Bilimler Akademisi Mor Dağ Gözlemevi’nde astrofizikçi ve misyonun baş bilimcisi Weiqun Gan, böyle bir görevi ilk kez 1970’lerde başlattıklarını söylüyor. “Hep böyle bir şey yapmak istedik” diyor.
Gökbilimciler, Güneş’in manyetik alanının onun enerjisel emisyonlarına neden olduğunu biliyorlar, ancak ikisi arasındaki ilişkiyi çözmenin çok karmaşık olduğu biliniyor. İngiltere, Glasgow Üniversitesi’nde astrofizikçi ve misyonun bilim komitesinin bir üyesi olan Eduard Kontar, cihazlarının aynı anda farklı dalga boylarına baktığı için ASO-S’nin bu bağlantıları anlamak için önemli olacağını söylüyor. Güneş’in etkinliğinin farklı yönlerini aynı anda incelemek, araştırmacıların patlamaları altta yatan nedenlere bağlamasını sağlar.
ASO-S, halihazırda Dünya veya Güneş çevresinde yörüngede olan bir dizi güneş görevine katılıyor. Kontar, “Bunlar, Çin’deki ve dünyadaki güneş fizikçileri için çok heyecan verici zamanlar” diyor.
Dört yıllık görev
Çin mitolojisinde Güneş’i yakalayıp evcilleştirmeye çalışan bir devden sonra Kuafu-1 takma adıyla da bilinen ASO-S, Dünya yüzeyinin 720 kilometre yukarısındaki, sürekli olarak Güneş’e bakan bir yörüngeden gözlem yapacak.
Gan, güneş döngüsünün ortalama 11 yıl süren 2024–25 zirvesini kapsayan görevin en az dört yıl süreceğini söylüyor. “Bu yoğun yıllarda çok sayıda patlama gözlemleyebiliriz” diyor.
Güneş, güneş patlamaları ve koronal kütle püskürmeleri (CME’ler) olarak bilinen yüksek enerjili radyasyon patlamaları, patlamalarda üretilen daha yavaş parçacık akışları üretir. ASO-S’nin ana görevi, bu patlamaların temel fiziğini ve Güneş’in bükülen ve yeniden hizalanan manyetik alanı tarafından salınan enerjideki kökenlerini incelemek olacaktır. Kontar, sürecin “evrendeki benzer fenomenleri anlamak için geniş etkileri olan büyük bilimsel öneme sahip” biri olduğunu söylüyor.
Güneş patlamaları ve CME’ler, gezegenin atmosferine ulaştıklarında ve onunla etkileşime girdiklerinde Dünya’yı etkileyebilir. Ortaya çıkan ‘uzay havası’, navigasyon sistemlerine müdahale etme ve elektrik şebekelerini bozma potansiyeline sahiptir. ASO-S, Güneş’in yüzeyindeki patlamalara neden olma olasılığı en yüksek olan manyetik alanların şekli hakkında veri sağlayarak uzay havasını tahmin etmeye yardımcı olabilir – araştırmacıların bu tür patlamaların ne zaman ve nerede olacağını tahmin etmelerine izin verebilecek bilgi, diyor Gan.
Gözlemevinin üç aleti, Güneş’in manyetik alanını incelemek için bir manyetograf ve güneş patlamalarında hızlandırılan elektronlar tarafından salınan yüksek enerjili radyasyonu incelemek için bir X-ışını görüntüleyici içerir. ASO-S ayrıca, güneş yüzeyinden Güneş’in dış atmosferine veya ‘korona’ya kadar, parlamalar ve CME’ler tarafından üretilen plazmayı incelemek için, Güneş’e morötesi ve görünür aralıkta bakacak bir koronagraf taşır.
ABD Ulusal’da güneş fizikçisi Sarah Gibson, ASO-S’ye özgü, orta korona olarak bilinen – güneş fırtınalarının ortaya çıktığı – daha önce tamamı ultraviyole spektrumunda hiç görülmemiş olan önemli bir bölgeyi inceleme yeteneği olacak, diyor. Boulder, Colorado’daki Atmosferik Araştırma Merkezi. Bu, CME’lerin kökenlerine yeni ipuçları verecek, diyor.
Bilgi paylaşımı
Paris-Saclay Üniversitesi’nden astrofizikçi Jean-Claude Vial, sondanın ilk dört ila altı aylık devreye alma aşamasının ardından ASO-S verilerinin herkesin erişimine açık olacağını ve Çinli güneş fizikçilerinin işbirliği yapmaya istekli olduklarını söylüyor.
ASO-S’den gelen veriler, diğer güneş gözlemevlerinden gelenleri tamamlayabilir. Avrupa Uzay Ajansı’nın 2020’de fırlatılan ve atmosferini örneklemek için Güneş’e yeterince yakın uçan Solar Orbiter, ASO-S’dekine benzer bir koronagraf taşıyor. Gibson, farklı bakış açılarından iki enstrümanın tamamlayıcı gözlemler üreteceğini söylüyor. NASA’nın 2018’de fırlatılan Parker Güneş Sondası da atmosferini örneklemek için Güneş’e yakın uçuyor.
Kontar, ASO-S’den gelen X-ışını verilerinin, güneş patlamalarının stereoskopik bir görünümünü sağlamak için ESA’nın Solar Orbiter’ından gelen verilerle birleştirilebileceğini söylüyor. Bu, güneş fiziğinde önemli bir soru olan, güneş patlamalarının elektronları nasıl hızlandırdığına dair ipuçları verebilecek, güneş patlamalarının belirli bir yönde ne kadar yoğun olma eğiliminde olduğuna dair ilk güvenilir “yönlülük” ölçümlerine yol açabilir.
ASO-S, Uzay Ölçeği uydusunda Kuantum Deneyleri ve X-ışını teleskopu HXMT gibi misyonları başlatan Çin Bilimler Akademisi’nin Uzay Bilimleri Stratejik Öncelikli Araştırma Programının bir parçasıdır. Gan, ASO-S’nin programın sıfırdan geliştirilen ilk görevi olduğunu, dolayısıyla baskının devam ettiğini söylüyor. “ASO-S misyonumuz bazı iyi işler yapabilirse, o zaman belki bu programları genişletmek ve daha fazla görevi desteklemek mümkün olabilir” diyor.