Cumartesi, Mart 5
güneşe bakamayız
saramago'nun romanlarında, tıpkı ricardo reis gibi, bir kişilik yalnızca bir gölge olarak varlık gösterebilir. fakat bu gölge, kişiliğin yokluğu anlamına gelmez; tıpkı güneşin oluşturduğu gölgenin güneşe direkt bakamayacağımız konusunda bizi uyarması gibi, yalnızca zor görünür olduğu, neredeyse görünmez olduğu anlamına gelir. ricardo reis soğuktur ve bir hayalet gibidir. politikanın gerçek ilişkileri içine çekilmek istemez. avrupa savaşla çalkalanmaktayken, ricardo son derece rahat bir ortamda, var olup olmadığını merak eder. şu dizelerle başlayan bir şiir yazar: "hiçbir şey sayılmayız, anlamsızdan bile azız." bir diğer şiiri şöyle başlar: "ellerin bomboş yürü; çünküü erdemlidir dünyanın seyriyle yetinen kişi." yine de roman, dünyanın seyri bu denli korkunçken dünyayı seyretmekle yetinmenin belki de elle tutulur bir şey olabileceğini söyler.
bu romanın ve saramago'nun eserlerinin çoğunun sorduğu soru, önemsiz bir "ricardo var mıdır?" üst kurmaca oyunu değildir. bu çok daha etkili bir sorudur: "ilişki kurmayı reddettiğimiz halde var olur muyuz?"
kurmaca nasıl işler? james wood, s.77-78