Mülk mü, birey mi? ABD'de açılan bazı davalar, şempanzeleri özgürleştirebilir.
2 Aralık 2013 sabahı İnsan-Dışı Haklar Projesi (İHP) New York Yüce Mahkemesi yargıçlarından birinin şempanzeleri birer birey olarak kabul edilmesi ve tutsaklıktan kurtarılması girişiminde bulunmasını resmi olarak talep etti. Bu hafta içerisinde konuyla ilgili olarak açılan 3 davadan ilki bu. Davanın hedefinde Stony Brook Üniversitesi'nde bulunan 2 şempanze ile özel bir mülkte bulunan 2 şempanze bulunuyor. Bu davalar, koordineli bir şekilde açılarak ABD'nin birçok yerinde şempanzelere "yasal olarak birey" statüsü vermeyi hedefliyor. Malibu, Kaliforniya'da bulunan Pepperdine Üniversitesi'nde hukuk profesörü olan ve İHP'yi desteklediği bilinen Richart Cupp şunları söylüyor:
"Eğer ki İHP bu girişiminde başarılı olursa, hayvanların "mülk" olarak tanımlandığı yasalarda yeni bir devir açılabilir ve diğer bölgelere de bu davalar sıçrayabilir. Ancak eğer ki başarısız olurlarsa bu, hareketlerinin onlarca adım geriye gitmesine neden olur. Kısaca, ateşle oynuyorlar."
Aslında bunun yasalaşması çabaları 2007 yılında hayvan hakları avukatı Steven Wise'ın İHP'yi kurmasından beri sürüyor. Kurum içerisinde 60 civarında avukat, bilim insanı ve politika uzmanı yer alıyor. Bu kurumun iddiası, yüksek beyin fonksiyonlarına sahip şempanzeler ve yunuslar gibi hayvanların, kendilerinin bir kafes içerisinde hapsedildiğini (hayvanat bahçesi de, araştırma laboratuvarı da olsa) fark edebilecek düzeyde olduğu ve bunun "kölelik" ile eşdeğer olduğu yönünde. Wise şunları söylüyor:
"Onlara uyguladıklarımız tam bir işkence, bunun durması gerekiyor. Tüm yasalarımız, bunun sona ermesinin yollarından birinin, yasalarımızın onları birer tüzel kişi olarak geçmesi olduğunu söylüyor."
İHP, son 5 senedir en uygun olacak yasal stratejileri araştırmakla uğraşıyor. Bunun sonucunda ise New York mahkemelerinde bir hafta içerisinde 3 ayrı dava açtılar.
(...)
Davaların sonucu ne olursa olsun, İHP diğer eyaletlerde de, özellikle şempanzelerin özgürleşmesine yönelik dava süreçlerini başlatmayı hedefliyor. Wise şunları söylüyor:
"Goriller, orangutanlar, filler, balinalar, yunuslar - bu tür bilişsel fonksiyonlara sahip olan tüm hayvanların özgürlüğü için dava açılabilmelidir. Bu ilk davaların sonucu ne olursa olsun, diğer dosyalara, diğer eyaletlere ve diğer tür hayvanlara geçeceğiz. Önümüzdeki 10 ila 20 yıl içerisinde, konuyla ilgili açabildiğimiz kadar dava açacağız."
Öte yandan Washington D.C.'de yer alan Ulusal Biyomedikal Araştırma Merkezi'nin başkanı Frankie Trull şunları söylüyor:
"Şempanzeler, hem davranışsal araştırmalar için, hem de hepatit C gibi hastalıkların aşılarının geliştirilmesi açısından çok önemlidir. İnsanlar gibi, hayvanlara da bu tür yasal haklar atamak, araştırma cemiyeti için kaotik olacaktır."
Stony Brook Üniversitesi'nden Susan Larson da, şempanzelerle yapılan çalışmaların, insanların iki ayak üzerinde yürümesinin evriminin araştırılmasında çok büyük önemi olduğunu söylüyor. Konuyla ilgili şunları aktarıyor:
"Bu dava karşısında şoke oldum ve çok üzüldüm. Şempanzelerimiz 3 odalı bir alanda yaşamaktalar, her bir oda bir yatak odası büyüklüğündedir. Ayrıca dördüncü bir odada diledikleri gibi tırmanabilirler, asılabilirler, merdivenler arasında zıplayabilirler, ağaç kütükleri üzerinde oynayabilirler. Bu hayvanlar üzerinde yaptığım her şeyi, kendime de uyguladım. Hayvan hakları savunucularının bu hayvanların kötüye kullanılmasını istemediklerini anlıyorum, ancak onları yok etmeden de yapılabilecek çalışmalara engel oluyorlar."
Larson ve diğerlerinin araştırmalarına darbe vuracak olan tek şey İHP'nin girişimleri değil: Ulusal Sağlık Enstitüleri de (NIH), ellerinde bulunan 360 şempanzenin 50'sini özgür bırakacaklarını, geri kalanını da aşamalı olarak serbest bırakacaklarını ilan ettiler. Benzer şekilde Amerikan Balık ve Vahşiyaşam Servisi de, gözetim altında tutulan şempanzelerin "soyu tehdit altında" olarak ilan edilmesini talep etti ve eğer doğrudan şempanzelerin yüksek faydasına değilse, üzerlerinde yapılacak hiçbir deneyin onaylanmaması gerektiğini iddia etti. Larson konuyla ilgili şöyle diyor:
"Çok yakın bir gelecekte, bu tür çalışmalar imkansız olacak. Bu kişiler, etkili bir biçimde araştırmalarımızı sonlandırmaktalar."
Öte yandan Illinois eyaletindeki Chicago'da bulunan Lincoln Hayvanat Bahçesi'ndeki Lester E. Fisher İnsansı Maymunların Korunması ve Araştırılması Merkezi başkanı Stephen Ross, bu iki taraf arasında bir uzlaşmanın olup olamayacağını merak ediyor. Hayatının 20 yılını şempanzeleri inceleyerek geçiren Ross, NIH'in de yeni politikasının belirlenmesinde (şempanzelerin serbest bırakılmasında) önemli bir rol oynadı. Yaptığı çalışmalarla şempanzelerin mülk olarak sahiplenilmesine engel oldu ve invazif çalışmaların önüne geçti. Konuyla ilgili şunları söylüyor:
"Hayvanat bahçeleri ve üniversitelerde bulunan şempanzeler geniş alanlarda yaşayabilmelidir. Dışarıya diledikleri gibi çıkabilmelidirler ve en az 7 bireyden oluşan gruplar halinde yaşamalıdırlar. Bunları mümkün kılmak için onlara tüzel kişilik vermemiz şart değil. Sanırım İHP ile ortak bir felsefeye sahibiz. Şempanzeler için daha iyi bir dünya istiyoruz. Ancak bunu nasıl yapacağımızla ilgili olarak aynı fikirde değiliz."
Not: Bu yazı Science adresinden çevrilmiştir.