Kan bileşenleri
Normalde insan vücut ağırlığının yaklaşık % 7-8’i kandır. Bu oran yetişkinlerde yaklaşık 4,5-6 litre arasına denk gelmektedir. Bu hayati sıvı, doku ve hücrelere oksijen ve temel besinlerin taşınması ile birlikte aynı zamanda hücrelerden karbondioksit ve diğer gereksiz atıkların alınması görevlerini yürütür. Buna ek olarak, bağışıklık sisteminde ve nispeten sabit bir vücut ısısının muhafaza edilmesinde de kritik bir rol oynar. Kan, 4.000 ‘den fazla bileşenden oluşan çok özel bir dokudur. Bu bileşenlerden en önemli olan dört tanesi alyuvarlar (kırmızı kan hücreleri), akyuvarlar (beyaz kan hücreleri), trombositler ve plazmadır. Tüm insanlarda bu kan bileşenleri üretilir. Herhangi bir popülasyon ya da bölgesel farklılıklar söz konusu değildir.
Sponsorlu Bağlantılar
Kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar, eritrositler)
Alyuvarlar çekirdekleri olmayan nispeten daha büyük mikroskobik hücrelerdir. Bu özellikleri ile bakterilerin ilkel prokaryotik hücreleri ile benzerdir. Alyuvarlar, normal toplam kan hacminin %40-50’sini oluşturmaktadır. Vücudun canlı dokularına akciğerlerden oksijen taşır ve aynı şekilde dokulardan da karbondioksiti alırlar. Kırmızı kan hücreleri saniyede 2-3 milyon adet olmak üzere kemik iliğindeki kök hücrelerde üretilir. Hemoglobin ise alyuvarların %95’ini oluşturan ve gazların taşınmasında asıl rolü üstlenen protein molekülüdür. Her eritrosit içinde yaklaşık 270 milyon tane demir açısından zengin hemoglobin molekülü içerir.
Anemik olan insanlarda genellikle kırmızı hücre eksikliği olduğu için daha fazla oksijen sıkıntısı yaşar ve kendilerini çoğunlukla yorgun hissederler. Kanın kırmızı rengi öncelikle oksijenlenmiş kırmızı hücrelerden kaynaklanmaktadır. Cenin hemoglobin molekülleri yetişkinler tarafından üretilen amino asit zinciri sayısından farklıdır. Yetişkinlerin hemoglobinlerinde sadece iki zincir varken ceninde üç zincir vardır. Bunun bir sonucu olarak cenin halindeki vücut nispeten daha fazla oksijen çeker.
Sponsorlu Bağlantılar
Beyaz kan hücreleri (akyuvarlar, lökositler)
Sayıları değişkenlik göstermekle birlikte sağlıklı kişilerde normal olarak kan hacminin sadece %1’ini oluşturur. Lökositler kandakilerle sınırlı değildir. Kanın dışında vücudun herhangi bir yerinde de meydana gelebilirler. Özellikle dalak, karaciğer ve lenf bezlerinde daha fazla bulunur. Çoğu kırmızı kan hücrelerinin kemik iliğindeki kök hücrelerde üretilmesi gibi bunlarda kemik iliğinde üretilirler. Diğerleri ise boyundaki timus bezinde üretilmektedir. Bazı beyaz hücreler bağışıklık sistemi içinde ilk müdahaleyi yaparlar. Bu akyuvarlar vücutta arama yapar, bakteri ve virüs gibi yabancı tehditleri tespit eder ve tutunur.
Diğer akyuvarlar ise daha sonra bu yabancı tehditleri çevreleyerek yok eder. Beyaz kan hücrelerinin aynı zamanda ölmüş olan kan hücreleri ile toz ve asbest gibi yabancı nesneleri uzaklaştırma rolü de bulunmaktadır. Kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar) kanda yaklaşık 4 ay kaldıktan sonra uzaklaştırılıp dalakta geri dönüşüme alınırlar. Akyuvarların bazıları bir yıl kadar kanda kalabilmekle birlikte çoğu yaklaşık 18-36 saat arası kanda kalır. Akyuvarların aslında birçok özel alt gurubu bulunmaktadır. Bağışıklık sistemine farklı şekillerde katılmaları da bunu açıklamaktadır.
Trombositler
Trombositler, yaralanma durumlarında kanın pıhtılaşmasını sağlayan kimyasallar içeren çekirdeksiz kan bileşenleridir. Damarlara bağlanarak yırtılma olan bölgelerde etkin olurlar. Yaralanmalarda pıhtılaşma gibi olumlu tarafının yanında damar içinde pıhtı oluşturması gibi bir olumsuz yönü de vardır. Damar içi pıhtılaşmalar damarların daralmasına ve tıkanmasına neden olabilir. Trombositler dışındaki on üç pıhtılaşma faktörü pıhtılaşmanın gerçekleşmesinde rol oynar. Basamaklı bir şekilde ve biri diğerini tetikleyerek pıhtılaşma gerçekleşir. Hemofili hastalarında 8 ya da 9 kan faktörü üretilmez.
Trombositler tüm gün boyunca kanı pıhtılaştırmada aynı oranda etkili değildir. Vücudun sirkadiyen ritim sistemi (iç biyolojik saati) sabahları trombosit aktivasyonunun zirvede olmasını sağlar. Bu nedenledir ki kalp krizi ve felç vakaları sabahları daha sık görülür.
Son zamanlarda yapılan araştırmalar trombositlerin de zararlı bakterileri ve diğer bazı mikroorganizmaları öldüren proteinler salgılayarak enfeksiyonlarla mücadeleye yardımcı olduğunu göstermektedir. Buna ek olarak, trombositler bağışıklık sistemini de uyarır. Trombositler alyuvar hücrelerinin yaklaşık 1/3 boyutundadır. 9-10 günlük ömürleri vardır. Kırmızı ve beyaz kan hücrelerinde olduğu gibi trombositler de kemik iliğindeki kök hücrelerde üretilir.
Plazma
Plazma, nispeten berrak, %92’ si açık sarı renkli sudan oluşan buna ek olarak şeker, yağ, protein, tuz çözeltisi, alyuvarlar, akyuvarlar ve tromositleri ihtiva eden kan bileşenidir. Normal şartlarda kan hacminin %55’i plazmadan oluşur. Kalp vücuttaki hücrelere kan pompaladığı gibi plazma da hücrelere besin götürüp metabolizma atık ürünlerin alınmasını sağlar. Plazma kan pıhtılaşma faktörleri, şekerler, lipidler, vitaminler, mineraller, hormonlar, enzimler, antikorlar ve diğer proteinleri de içerir. Plazma vücut tarafından üretilen her proteinden bir miktar bulundurmaktadır. Yapılan incelemelerde plazmada yaklaşık 500 kadar protein çeşidine rastlanmıştır.
Sponsorlu Bağlantılar