Ermeni tümenlerinin oluşturulması ve geçtikleri yol
Büyük Vatan Savaşı’na (İkinci Dünya Savaşı’nın SSCB-Almanya arasında geçen kısmı-çev. notu) katılan Ermenilerin sayısı 500 bine ulaşır. Bu sayının 300 binlik kısmı Ermenistan’dan, kalanı ise Sovyetler Birliği’nin diğer cumhuriyetlerindendi. Sovyet ülkesinin savunması ve zaferi uğruna 200 bin Ermeni asker ve subay şehit olur. 100 bin Ermeni de SSCB’ne müttefik ülkelerin ordularında İkinci Dünya Savaşı’na katılır. Toplam olarak 600 bin Ermeni savaşa katılmış olur.
Büyük Vatan Savaşı’na katılan Ermenilerin büyük bir kısmı 6 milli tümende toplanır. Bunlardan ilki, 1922 yılından itibaren var olan 76. Piyade Tümeni’dir. 1941-1942 yıllarında 408., 409., 89., 390. (Kerç yarımadasında) ve 261. piyade tümenleri oluşturulur. Kızıl Ordu’nun farklı 8 tümenleri ve bir dizi tugay da Ermenistan topraklarında bu halkın evlatlarıyla takviye edilir.
Ermeni askerler tüm savaş boyunca her yerde ve farklı cephelerdeki çatışmalara katılır. Sadece Stalingrad çatışmalarına katılan Ermenilerin sayısı 30 bin dolayındadır.
Cepheye giden ilk Ermeni birliği 390. Tümen’dir. Bu birlik, 1942 baharında Novorossiysk deniz indirme birlikleriyle Kırım’ın Kerç yarımadasına çıkartma yapar ve ağır kayıplar verir. Tümen hemen-hemen tamamen imha edilir ve komutanları Albay Simon Zakyan şehit düşer.
- dağcı avcı tümeni Stalingrad’da savaşır ve göstermiş olduğu kahramanlıklardan dolayı 81. muhafız tümeni olarak adlandırılır. 409. Tümen, 1942 Eylülünden itibaren Novorossiysk bölgesinde çatışmalara katılır. 89. ve 409. motorize tümenler, nihai zafere kadar düşmana karşı çarpışmışlardır. 409. Tümen’in geçtiği yol Kuzey Kafkasya’nın Mozdok bölgesinden başlayarak, Avusturya ve Çekoslovakya’da son bulur. 89. “Tamanyan” (Taman yarımadasının kurtarılmasına katılmış olduğundan dolayı bu isimle adlandırılmıştır) tümeninin geçtiği yol (3700 Km) gerçekten de şanlı olmuş, Kuzey Kafkasya’daki Grozni şehri yakınlarından başlayarak Berlin’de nihayetlenmiştir. Bu tümen, Almanya’ya ulaşıp, Berlin çatışmalarına katılmış olan tek milli tümendir. Tümen komutanı Nıver Safaryan’dır.
Savaşın içinden geçerek yetişmiş olan mareşaller, generaller, Sovyetler Birliği Kahramanları, 3 “Şeref” madalyası sahibi şövalyeler (Kahraman mertebesindedirler) ve daha binlerce bilinen ve bilinmeyenler Ermeni halkının gururudur.
Hovhannes İsakov (Ter-İsahakyan) savaş zamanında amiral, ardından deniz filosu amirali, daha sonra ise Sovyetler Birliği deniz filosu amirali olur. Sergey Khudyakov (Armenak Kharperyants) hava kuvvetleri mareşali olur. Hovhannes Bağramyan’a savaş sonrasında Sovyetler Birliği mareşali rütbesi, Hamazasp Babacanyan’a zırhlı birlikler baş mareşali ve Sergey Aganov’a (Aganyan) istihkâm birlikleri mareşali rütbesi verilir. Bu mareşaller, savaş esnasında üst düzey görevlerde bulunup, önemli askeri faaliyetlerde başarılı olmuşlardır.
Savaş esnasında yetişmiş onlarca nitelikli Ermeni komutan, general rütbesine ulaşır. Bunların sayısı 64’e ulaşır.
Ermeni halkının 106 evladı ve Ermenistan’ın azınlıklarından 10 kişi, toplam 116 kişi, göstermiş oldukları cesaret ve atılganlık için Sovyetler Birliğinin en büyük ödülü olan Sovyetler Birliği Kahramanı derecesine layık olur (4’ü Sovyet-Finlandiya savaşında ve 5’i savaş sonrasında özel görevler gerçekleştirdiklerinden dolayı). İçlerinden ikisi, Sovyetler Birliği mareşali Hovhannes Bağramyan ile pilot Nelson Stepanyan’a, Sovyetler Birliği çifte kahramanlık derecesi verilir. Kahramanlar arasında generaller, yüksek ve orta rütbeli komutanlar ve erler bulunmaktadır. İçlerinden 36’sı, savaş alanında şehit düştüklerinden, ölümünden sonra kahramanlık derecesine ulaşmışlardır. Albay, SSCB casusu Gevorg Vardanyan’a kahramanlık derecesi Stalin, Churchill ve Roosevelt’e karşı düzenlenen suikastı önleme konusundaki fiili katılımından (1943 Tahran), İran’daki Alman casusluk şebekesini ortaya çıkartmak ve benzer görevleri yerine getirmekten dolayı verilir.
Ermeni halkının evlatlarının savaş esnasındaki katılımlarının en belagatli verileri, Ermenilerin deniz kuvvetleri generalleri, hava kuvvetleri ve topçu birlikleri subayları arasında sayı olarak 4., Sovyetler Birliği kahramanları listesinde ise 6. sırada olmalarından görülmektedir. Bu ise, Ermenilerin SSCB halkları arasında sayıca 8. sırada olmalarına rağmen. Bir Ermeni general cephe komutanlığı (Hovhannes Bağramyan), 3’ü ordu komutanlığı, 6’sı kolordu komutanlığı, 28’i tümen komutanlığı, 100’ü ise tugay ve alay komutanlığı görevinde bulunmuştur.
Ermeniler madalyalarla ödüllendirilmiş olma açısından ön sıralarda bulunmaktadır (80 bin kişi veya 8. sıra).
Partizan mücadeleleri sıralarında
Sovyet partizanları içinde de Ermeni halkının evlatlarının sayısı az olmamıştır. Ermeni partizanların temel kitlesi savaş esirleri ve düşman işgalinde bulunan Ermeni yerleşim yerleri (Kırım, Kuzey Kafkasya) sakinlerinden oluşmaktaydı. Ermeni savaş esirleri, toplama kamplarından (küçük bölümü) ve Ermeni lejyonundan (büyük bölümü) kaçış olarak iki şekilde partizan gruplarına katılmıştır.
Sovyet ordusu, savaşın başlangıç aşamasında büyük kayıplar ve esirler vererek geri çekilir. Alman komutanlığı tarafından Sovyet esirleri arasından, cepheye yollamak ve daha farklı amaçlarla milli lejyonlar oluşturulur. 1942 yılında, 12 alaydan oluşan Ermeni lejyonu düzenlenir. Bazı milli liderler (Dro, Artaşes Abeğyan, Garegin Njteh vd.) bu faaliyete katılır. Bu kişiler, savaşın Almanya’nın zaferiyle sonuçlanması durumunda, lejyon sayesinde Ermeni halkını olası faşist baskılardan korumaya çalışır.
Ermenilerden oluşan “Hağtanak” (zafer), Mikoyan, 10., 41. ve “Kızıl yıldız” partizan birlikleri ise düşmanın gerisinde faaliyet gösterir.
Birçok Ermeni komutan ve asker, Avrupa’daki partizan-direniş hareketleri arasında mücadele eder.
Ermeniler, Fransa’da düzenlenen ilk Sovyet partizan alayında büyük bir sayı teşkil etmekteydi. Bir grup savaş esiri Hollanda’da faşistlere karşı ayaklanma düzenler. Polonya, Yunanistan, Çekoslovakya, İtalya ve daha başka ülkelerde Ermeni partizanlar faaliyet gösterir.
Büyük Vatan Savaşı, 1945 Mayısındaki Berlin muharebesinde Sovyet ordusunun elde ettiği zaferle son bulur. 9 Mayıs, Sovyet halklarının tarihi büyük zaferinin kutlama günüdür. SSCB’nin bu savaştaki diğer rakibi Japonya da 1945 Eylülünde teslim olur. Müttefik ülkelerin (SSCB, İngiltere, ABD, Fransa vd.) zaferiyle sonuçlanan İkinci Dünya Savaşı’nda SSCB etkili rol oynamıştır.
Türkçeye çeviren: Diran Lokmagözyan
http://www.findarmenia.com/arm/history/28/640