3. ÜÇÜNCÜ SANAYİ DEVRİMİ
3.2. Üçüncü Sanayi Devrimi’ne Yön Veren Teknik Buluşlar
Üçüncü Sanayi Devrimi’ne yön veren buluşlar olan bilgisayar ve internet, askeri amaçlarla ortaya çıkmış ama ekonomik süreçler sebebiyle askeri alanın dışında da gelişmiş ve dünya yayılması mümkün olmuştur. 1970’lerden itibaren bilgisayar teknolojisi hızla gelişmiş; yeni yazılımlarla programlanan bilgisayarlar üretimde otomasyonun başlamasını sağlamıştır. Yazılımlar, bilgisayarların kapasitesini artırırken
130 Barış Öztuna, Endüstri 4.0: Dördüncü Sanayi Devrimi ile Çalışma Yaşamının Geleceği, Ankara, Gece Kitaplığı, 2017, s. 32-47.
131 Ibid.
132 Görçün, loc.cit.
boyutlarının küçülmesini sağlayan mikroçipler, niteliği ve kullanımı hızla artan internet sanayileşmedeki otomasyonun en önemli itici güçleri olmuşlardır.
“Hesaplayıcı” veya “hesap yapan” anlamına gelen bilgisayarlar 1930’ların itibaren hesaplama yapmak amacıyla icat edilmiştir.133 Matematiksel hesaplamalar bilgisayar sistemlerinin temelini atmış ve bilgisayar sistemlerinin işler hale gelmesi mümkün olmuştur. Bilgisayarın derinlerinde, arzu edilen işlemleri matematiksel bir dile dönüştürerek yapan devreler vardır.134 “Z1” isimli hesap makinesini icat ettikten üç yıl sonra, 1941'de, dünyanın ilk programlanabilir makinesi olan “Z3”ü geliştiren Konrad Zuse, Almanya'da 'bilgisayarın babası' olarak kabul edilmiştir.135
Almanya’da Zuse’nin bilgisayar teknolojisi üzerine çalışmaları sürerken; Iowa State College'da akademisyenlik yapan John Atanasoff ve lisansüstü öğrencisi Clifford Berry, 1939’da başlayıp 1942’de nihayete eren çalışmalarıyla “ABC Konsepti”ni (Atanasoff-Berry Computer) geliştirmişlerdir. ABC, büyük bir masa büyüklüğünde olup yaklaşık 270 adet vakum tüpüne sahiptir. 210 tüp aritmetik üniteyi kontrol ederken; 30 tüp kart okuyucuyu ve kart deliciyi kontrol etmektedir. Kalan tüpler ise kondansatörlerde şarj edilmeye yardımcı olmaktadır. Otuz tane 50 bitlik sayıları tutabilen çift tamburlu bellek içermektedir. Programlanabilme özelliğinden mahrum olan ABC dijital bilgisayarların atası kabul edilmiştir. Ancak bunun tescili yıllarca süren ve 1970’lerde neticelenen hukuk mücadelesiyle mümkün olmuştur. Dava sonucunda o güne kadar bilgisayar sistemlerinin ilk örneği kabul edilen ENIAC’ın ABC’den yola çıkarak icat edildiğine karar verilmiştir.136
Bu bilgilerden de anlaşıldığı üzere İkinci Dünya Savaşı bilgisayar sistemlerinin gelişimi için önemli bir motivasyon kaynağı olmuştur. Zira savaşan devletler için savaş planlarına dair bilgilerin gizli ve korunaklı bir şekilde nakli önem kazanmıştır. Diğer yandan düşman bilgilerini taşıyan elektronik sistemlere yönelik sabotajlar ve şifre kırma çalışmaları bilgisayar sistemlerinin gelişmesini sağlamıştır. Önceki bölümde anlatılan
“Bombe” ve “Colossus Mark 1” isimli şifre kırıcı bilgisayar sistemleri Almanların
133 Paul E. Ceruzzi, A History of Modern Computing, 2. Baskı, MIT Press, 2003, s. 1.
134 Ibid.
135 O’Regan, op.cit., s. 36.
136 Bkz., Ibid., s. 37-39.
şifreleme makineleri olan “Enigma” ve “Lorenz”e karşı üstünlük sağlamakla kalmamış;
enformasyon savaşında Almanlar mağlup edilmiştir.137
Presper Eckert ve John Mauchly tarafından 1946’da icat edilen “ENIAC”
(Electronic Numerical Integrator and Computer), ilk büyük çok amaçlı elektronik dijital bilgisayarlardan birisidir. Balistik denklemleri bütünleştirmek ve deniz kabuklarının yörüngelerini hesaplamak için kullanılan ENIAC’ın yapılış süreci, 1943’te Pennsylvania Üniversitesi'nde başlamış ve ABD Ordusu'nun Balistik Araştırma Laboratuvarı için inşa edilmiştir. 30 tonluk dev bir bilgisayar olan ENIAC, 1949’da
“ABC” ve “Colossus” bilgisayarları temel alınarak geliştirilmiş; “EDVAC” isimli bilgisayar tasarlanmıştır. Son olarak Eckert ve Mauchly ikilisi 1950’lerin sonunda
“Evrensel Otomatik Bilgisayar” olarak adlandırdıkları “UNIVAC 1”i tasarlayarak bilgisayar sistemlerinin gelişimine önemli bir katkıda bulunmuşlardır.138
1950’lerin başına kadar yalnızca askeri amaçlarla kullanılan bilgisayarlar, 1950’lerden itibaren ticari amaçlarla kullanılmaya başlamıştır. Bilinen ilk ticari bilgisayar 1951’de ofislerde kullanılan “LEO I” olmuştur. Onu daha gelişmiş bir sürüm olan ve IBM tarafından üretilen “IBM 701” izlemiştir. Bilgisayar teknolojisinin gelişimi ve yayılması çok hızlı olmuştur. Toshiba, NEC, Dell ve Compaq gibi birçok firma bilgisayar üretmiş ve piyasaya sunmuştur.139
Üçüncü Sanayi Devrimi’nin diğer önemli buluşu olan internet ise 1960’ların sonunda askeri amaçlarla icat edilmiştir. ABD’nin kendisine yönelik gerçekleştirilecek bir nükleer saldırıdan sonra dahi iletişim sağlamak için icat ettiği iddia edilen internet, bu iddianın aksine yalnızca bilgisayarlar arasında veri akışını sağlamak için icat edilmiştir. İki bilgisayar arasına bağlanan ve belirli bir bant genişliğine sahip olan bir devre aracılığıyla veri aktarımı mümkün hale gelmiştir. Pentagon’a bağlı olarak faaliyet yürüten ARPA’nın (Gelişmiş Araştıma Projeleri Dairesi) geliştirdiği “ARPANET”
bilgisayarlar arasında veri akışını sağlamakla kalmamış; “modern siber çağ”ın başlamasına vesile olmuştur.140
137 Bkz., Ibid., s. 39-42.
138 Bkz., Ibid., s. 43-45.
139 Özdoğan, op.cit., s. 15.
140 P. W. Singer, Allan Friedman, Siber Güvenlik ve Siber Savaş, Çev. Ali Atav, Ankara, Buzdağı Yayınevi, 2015, s. 33-34.
ARPANET veri aktarımı sırasında “TCP/IP” (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) altyapı olarak kullanılmış ve TCP teknolojisi ile gelişen ARPANET zaman içerisinde bugünkü internet halini almıştır.141 1993’te, Cenevre’de, Tim Berners-Lee isminde bir İngiliz tarafından geliştirilen “www” (World Wide Web) internet teknolojisi adına bir dönüm noktası olmuştur.142 Bilgisayar kullanımının sivil alanda yaygınlaşması ile internetin de sivilleşmesi kaçınılmaz olmuştur. İnternet teknolojisi her gün daha da gelişerek milyarlarca insanın kullanımına hazır hale gelmiştir. İnternet teknolojisindeki hızlı ve yaratıcı değişimler Dördüncü Sanayi Devrimi’nin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.
Üçüncü Sanayi Devrimi’nin buluşlar kadar öneme sahip diğer konusu ise
“yenilenebilir enerji”dir. Kömür ve petrol gibi fosil yakıtlar Birinci ve İkinci Sanayi Devrimlerinin yaşanmasını sağlayan enerji kaynakları olarak insanlığa eşsiz faydalar sağlasalar da kullanıldıkları andan itibaren çevrede sebep oldukları kirlilik insanlar ve diğer canlılar için büyük felaketlere yol açmaktadır. İkinci Sanayi Devrimi’nin dünyaya yayılmasıyla uluslararası ticarette en önemli ham madde haline gelen petrol ve türevleri, fiyat artışları veya arzı sınırlayan uygulamalar sebebiyle finansal krizlere yol açmaktadır.
Üçüncü Sanayi Devrimi’nin üzerinde yükseldiği buluşlardan birinin yenilenebilir enerji olması beklenmiştir. Avrupa Birliği ülkeleri başta olmak üzere birçok ülke yenilenebilir enerji alanında önemli çalışmalar yapmaktadır. AB’nin bu konuda sahip olduğu iki gaye, karbon emisyonu düşük bir toplum yaratmak ve yenilenebilir enerjiye dayanan canlı bir ekonomiye dönüşmektir. Rifkin’e göre; Üçüncü Sanayi Devrimi’nin beş ayağının etkin bir şekilde işlemesi sürdürülebilir kalkınmanın yolunu açacaktır. Üçüncü Sanayi Devrimi’nin beş ayağı şunlardır:143
Yenilenebilir enerjiye geçiş,
Dünyadaki bina stoklarının yenilenebilir enerjiyi depolayacak santraller haline getirilmesi,
141 Özdoğan, op.cit., s. 16-19.
142 Berend, op.cit., s. 345.
143 Rifkin, s. 58-59.
Kesintili enerjileri biriktirmek için binalara ve altyapıya hidrojen ve başka depolama sistemlerinin inşa edilmesi,
İnternet teknolojisinin yardımıyla ve bu teknoloji temel alınarak kıtalararası enerji ağının kurulması,
Ulaşım araçlarının dünyanın her yerinde tedariki kolay olan elektrikle çalışır hale gelmesi.
Özetle, Üçüncü Sanayi Devrimi Z3, ABC, Collosus ve ENIAC gibi bilgisayar sistemlerinin icadıyla başlamıştır. İnternetin icadı bilgisayar sistemleri arasında veri akışını sağlayarak onların daha etkin kullanılmasını sağlamakla kalmamış; Üçüncü Sanayi Devrimi’nin hızla dünyaya yayılmasına vesile olmuştur. Hala sürdürülmekte olan yenilenebilir enerji çalışmaları başarılı olduğu takdirde enerji alanında eşsiz bir devrim süreci yaşanacak ve çevreye zarar vermeyen sürdürülebilir kalkınma mümkün olacaktır.
3.3 .Üçüncü Sanayi Devrimi’nin Üretim ve Tüketim Üzerindeki Etkisi
Üçüncü Sanayi Devrimi 1940’larda başlamasına rağmen üretim teknikleri ve tüketim alışkanlıklarında meydana getirdiği değişimler 20.yy’ın son çeyreğinde ortaya çıkmıştır. Bunun en önemli sebepleri internetin bilgisayar teknolojisinden yaklaşık otuz yıl sonra icat edilmesi ve uluslararası sistemin iki kutuplu yapıda olmasıdır. Birbiriyle her an nükleer savaşa girebilecek iki bloka ayrılmış bir dünyada, bloklar arası ticaretin, fikir ve teknoloji alışverişinin sınırlı olması Üçüncü Sanayi Devrimi’nin yayılmasını zorlaştırmıştır. Ancak Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle Üçüncü Sanayi Devrimi’nin yayılmasının önündeki en büyük engel kalkmıştır.
Üçüncü Sanayi Devrimi boyunca üretim tekniklerinde önemli değişimler yaşandığı görülmektedir. İkinci Sanayi Devrimi’nin itici gücü olan Fordizmin İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeniden yaptığı sıçrama, 1973 Petrol Krizi sebebiyle sürdürülememiştir. Üreticiler talep daralmasının olduğu dönemlerde zararı azaltacak, arz fazlasının beraberinde getirdiği stok maliyetlerini ortadan kaldıracak ve müşterilerin beklentilerini öncelik haline getirecek üretim teknikleri geliştirmek zorunda kalmıştır.
“Post-Fordizm”, “Esnek Uzmanlaşma”, “Yalın Üretim” ve “Tam Zamanında Üretim”
gibi yeni üretim teknikleri bu hususlara göre şekillendirilmiştir. Ancak bu üretim
teknikleri Üçüncü Sanayi Devrimi’nin lokomotif ülkesi olan ABD’de değil Japonya’da, otomotiv sektöründe geliştirilmiştir.144
Fordizm ve yeni üretim teknikleri mukayese edildiğinde derin farklılıklar göze çarpmaktadır. Merkezi bir sisteme ve hiyerarşik örgütlenmeye sahip olan Fordizmin aksine yeni teknikler ademi merkeziyetçi sistemlere ve hiyerarşik olmayan, esnek örgütlenme modeline sahiplerdir. Fordist üretimde vasıfsız işçiler istihdam edilirken yeni tekniklerde çok vasıflı işçiler istihdam edilmektedir. Fordizmi benimseyen işletmelerde emek ilişkileri sendikalar ve toplu sözleşmeler üzerine inşa edilirken yeni teknikleri kullanan şirketlerde emek ilişkileri bireysel sözleşmeler üzerine kurulmaktadır.145
Üretim tekniklerinde talebin öncelikle dikkate alınan unsur olması yani ürünlerin tüketicilerin zevk ve beklentilerine uygun olarak standarttan farklı üretilmesi, tüketici alışkanlıklarında da değişimleri tetiklemiştir. Üçüncü Sanayi Devrimi’nin tüketim alışkanlıkları üzerindeki etkisi Batılı ülkelerde 1970’lerde başlarken; sosyalizm sonrası toplumları etkilemesi zaman almıştır. Üretici firmalar tüketicilerin taleplerini canlandırmak ve ürünlerini satın almaya teşvik etmek için onları şımartacak reklamlar kullanmışlardır. Reklamların en büyük amacı tüketicilerin reklamda gördükleri ürüne ihtiyacı olduğuna inandırmak olmuştur. İhtiyaçlarını tatmin etme güdüsü her geçen gün daha fazla kamçılanan insanlar çareyi daha fazla tüketmede aramılardır. Bu bağlamda toplumlar bireysel ihtiyaçlarını ve hazlarını tüketerek karşılamaya çalışan bireylerden oluşan bir “tüketim toplumu” halini almışlardır.146
3.4 .Üçüncü Sanayi Devrimi’nin Dünya Tarihi Açısından Önemi
Bilgisayar ve internet teknolojileri üzerinde yükselen Üçüncü Sanayi Devrimi, askeri, siyasal ve ekonomik açıdan Dünya Tarihi’nde önemli olan ve etkileri canlılığını koruyan bir devrim sürecidir. Günümüzde bilgisayar sistemleri ve internet teknolojisi yaklaşık üç milyar insan tarafından kullanılmakta olup bu sayı her geçen gün artmaktadır.147 İletişimden ticarete üretimden güvenliğe kadar birçok alanda bilgisayar
144 Öztuna, loc.cit.
145 Ibid, s. 33.
146 Görçün, loc.cit.
147 Özdoğan, op.cit., s. 18.
ve internet yaygın olarak kullanılırken sunduğu fırsatlar kadar risk de arz eden bilgisayar sistemleri ve internetle Üçüncü Sanayi Devrimi Dünya Tarihi’ni derinden etkilemektedir.
Üçüncü Sanayi Devrimi askeri alanda başlaması sebebiyle önce askeri tarihi etkilemiştir. Matematiksel hesaplamaları kolaylaştırmak için tasarlansa da İkinci Dünya Savaşı’nda enformasyon savaşını kazanmak için geliştirilen bilgisayar teknolojisi Müttefik Kuvvetleri zafere taşımıştır. Almanların şifreleme sistemlerini, “Bombe” ve
“Colossus Mark 1” adlı bilgisayar sistemleriyle kıran İngiliz kriptolojistler savaşın kazanılmasında büyük pay sahibi olmuşlardır. Savaş esnasında ve sonrasında ABD Savunma Bakanlığı bilgisayar sistemlerinin ve internet teknolojisinin askeri amaçlar doğrultusunda gelişmeleri için önemli çalışmalara ev sahipliği yapmıştır. Kara, deniz ve hava araçları bilgisayarlarla donatılmış; bilgisayar teknolojisi sayesinde füzelerin güdüm sistemleri daha da gelişmiştir. Üçüncü Sanayi Devrimi sürecinde icat edilen internet ise yeni bir savaş alanı olan siber uzay oluşturmaya başlamıştır. Üçüncü Sanayi Devrimi’nin yarattığı “siber güvenlik” ve “siber savaş” konuları da dünya politikasında en önemli meseleleri haline gelmiştir.
Üçüncü Sanayi Devrimi’nin Dünya Tarihi üzerinde hiç şüphesiz önemli siyasi etkileri de olmuştur. Devrimin teknolojileri sayesinde yeniden şahlanan küreselleşme siyasi fikirlerin, sistemlerin ve krizlerin hızla yayılmasını sağlamıştır. Küreselleşme sayesinde Batılı ülkelerin siyasal sistemlerini diğer devletlere ihraç etmeleri kolaylaşmıştır. Buna örnek olarak Doğu Bloku’nun dağılmasından sonra AB siyasal sınırlarını doğu Avrupa ülkeleriyle bütünleşerek genişletmiştir. Sosyalizmden çıkan bu ülkeler hızla AB’nin politikalarına ve hukukuna uyum sağlamaya çalışmış; nihayetinde AB’ye üye olmuşlardır. SSCB’nin dağılmasıyla uluslararası sistemde hegemon güç olan ABD, Afganistan ve Irak gibi ülkelere askeri müdahalede bulunup bu ülkelerde demokrasi inşasına girişmiştir. İnternet kullanımının yaygınlaşması siyasal fikirlerin yerel boyuttan kurtulup küresel çapta yayılmasını sağlamıştır. Örneğin “Selefi İslam”
internet teknolojisi aracılığıyla dünyanın her noktasında tanıtılabilmekte ve terör örgütleri internet ağını militan bulabilmek için kullanılabilmektedir. İnternetin en önemli araçlarından olan sosyal medya ise siyasi fikirlerin yayılmasını sağlamakla
beraber toplumsal taleplerin hükümetler üzerinde baskı oluşturmasını kolaylaştırmaktadır.
Üçüncü Sanayi Devrimi’nin Dünya Tarihi’ni en çok etkilediği alanlardan birisi de ekonomi olmuştur. Bilgisayar ve internetin kullanımının yaygınlaşması küreselleşmeyi canlandırmıştır. Küreselleşmenin ekonomik altyapısını ülkeler arasındaki ekonomik etkileşimler, ticaret, sermaye ve portföy yatırımları, yeni işbölümü tarzları oluşturmaktadır.148 Diğer yandan internet üzerinden yapılan “e-ticaret” sanayiler ve tüketiciler arasında doğrudan iletişimi kolaylaştırırken; kredi kartlarının ve “PayPal”
isimli ödeme sisteminin gelişmesiyle internet üzerinden ticaret yaygın hale gelmiştir.149 E-ticaret sayesinde üretici firmalarla doğrudan temas kuran tüketiciler ürünle ilgili şikayetlerini internet aracılığıyla firmaya bildirebilme ve gerekirse ürünü yenisiyle değiştirebilme imkanına sahip olmuştur.150 Üçüncü Sanayi Devrimi sürecinde üretici ülkelerin sayısındaki artışa paralel olarak uluslararası ihracat da büyük bir ivme kazanmıştır. 1950’de 300 milyar dolar olan uluslararası ihracat, 1990’larda 5,8 trilyon dolar seviyesine ulaşmıştır.151 Yabancı doğrudan yatırımlar, kambiyo işlemleri, uluslararası banka kredileri büyük bir hızla artmıştır.152
Üçüncü Sanayi Devrimi’nin ekonomik etkilerinin dünya geneline yayılmasını sağlayan araçlardan birisi de “çok uluslu şirketler”dir. 1970’lerde sayısı 7000 olan çok uluslu şirketlerin sayısı 1990’larda yaklaşık 44.000’e ulaşırken; bu şirketlerin bünyesinde milyonlarca insan istihdam edilmiş ve çok uluslu şirketler dünya ticaretinin yüzde 40’ını yapmıştır.153 Çok uluslu şirketlerin dünya ekonomisindeki payı 21.yy’da daha da artmıştır. Üçüncü Sanayi Devrimi’nin canlandırdığı küreselleşme dünya ekonomisine “iktisadi liberalizm”in yeniden hakim olmasını sağlamıştır.154
Sonuç olarak Üçüncü Sanayi Devrimi’nin Dünya Tarihi’ni askeri, siyasi ve ekonomik açıdan çok büyük ölçüde etkilediği görülebilmektedir. Bilgisayar ve internet teknolojileri sayesinde üretim programlanabilmekte, bilgiler, fikirler ve menkul
148 Berend, op.cit., s. 344.
149 Görçün, op.cit., s. 120.
150 Ibid., s. 121.
151 Berend, op.cit., s. 349.
152 Bkz., Ibid., s. 349-350.
153 Ibid., s. 352.
154 Ibid., s. 360.