Gramsci ve Fabrika Konseyleri - Mehmet Yetiş
Komite, konsey, meclis düşüncesini tartışırken, İtalya’daki işçi konseyleri deneyiminin önemli tarihsel örneklerden biri olduğunu görüyoruz. Öncelikle, Antonio Gramsci’nin fabrika konseyleri yaklaşımı İtalya’nın hangi ekonomik-politik koşulları içinde şekillendi? Buradan başlasak...
Antonio Gramsci’nin Hapishane Defterleri’nde geliştirdiği kuramsal yaklaşım genellikle daha fazla ilgi çekmiştir. Ama 1926’da hapse girmeden önceki aktif siyasî hayatı boyunca savunduğu görüşler, özellikle konsey yaklaşımı da oldukça dikkat çekicidir. Gramsci’nin konsey kuramının gelişimini belirleyen etkenlerin başında İtalya’da liberal devletin genel krizi geliyor. Birinci Dünya Savaşı sona erdiğinde, İtalyan burjuvazisinin Risorgimento sonrasındaki kapitalistleşme pratiği ciddi ölçüde başarısızlıkla sonuçlanmıştı. Konsey hareketi başladığı sırada, ülkenin hem iktisadî hem de siyasî açıdan önemli bir bunalım içinde bulunduğunu söyleyebiliriz. Gramsci, bu dönemde burjuvazinin kendi hegemonyasını sağlam bir şekilde kuramadığını görmüştü.
Sovyet devriminin bu dönemde genel olarak Avrupa’da ve özelinde de İtalya’da önemli bir etkisi var. Bu bağlamda, Rus devrimindeki işçi-asker sovyetleri ile İtalya’daki işçi konseyleri hareketi arasındaki ilişki ve etkileşim nedir?
Gramsci ve arkadaşlarının L’Ordine Nuovo dergisinde geliştirdikleri kuramsal yaklaşım, 1919-1920 dönemindeki fabrika konseyleri hareketinin gelişimi üzerinde etkili oldu. Kuşkusuz, onla rın esin kaynağı da 1917’de Rusya’da gerçekleşen Ekim Devrimi idi. Bilindiği gibi, Rusya’da işçi sınıfının iktidarı ele geçirmesinde sovyetlerin önemli bir rolü olmuştu. Bu kurumlar, tarihsel kökenleri açısından, bir yandan 1871 Paris Komününe diğer yandan da 1905 Rus devrimindeki sovyet deneyimine dayanıyordu.
En üst derecede bir soyutlamaya başvurmak gerekirse, Ekim Devrimi’nin uluslararası işçi hareketinin örgütlenme formlarının gelişimi üzerinde iki önemli etkisinin açığa çıktığı saptanabilir. Bunlardan birincisi, işçi devletinin bir formu olarak sovyet kurumuna ilişkin yaklaşımların yaygınlık kazanmasıdır. İkincisi de, devrim sürecinin yönetimindeki özgül konumu dolayısıyla Bolşevik Partisi örneğinin Marksist oluşumlar tarafından benimsenmesidir. Ekim Devrimi’ni izleyen dönemde, İtalyan sosyalist ve işçi hareketi de bu iki örgütlenme biçimini öne çıkaran dünya çapındaki ideolojik-politik eğilimlerin etkisi altında kaldı.
Gramsci ve arkadaşları, Bolşevik Devrimi sırasında işçi sınıfının iktidar organları olarak ortaya çıkan sovyetlerin İtalya koşullarında nasıl yeniden üretilebileceği sorusunu tartışmaya açtılar. Bu doğrultuda, fabrikalardaki çalışma koşullarıyla ilişkili sorunları patronlarla görüşmek amacıyla 1906’da kurulan iç komisyonların fabrika konseylerine dönüştürülerek yeni işçi devletinin nüveleri haline getirilebileceğini savundular. Fabrikalardaki iktidarı üstlenecek olan fabrika komiteleri, işçi demokrasisine özgü bir delege meclisleri sistemi içinde konumlandırılmaktaydı. Konsey sistemi sadece fabrikalarla ya da üretim süreciyle sınırlı kalmayacak, aynı semtte yaşayan emekçilerin katılımıyla kurulacak mahalle komitelerini de içerecekti. Aynı örgütlenme mantığı, kırsal bölgelerdeki köylü örgütlenmeleri için de geçerliydi.
Böylece, fabrikalardan başlayarak mahallelere ve kırsal bölgelere kadar uzanan geniş bir alanda ortaya çıkacak olan taban örgütlenmeleri, devlet iktidarının somut kurumsal kimlik kazandığı “işçi ve köylü konseyleri”nin toplumsal dayanaklarını oluşturacaktı.
İtalya’da sınıf mücadelesinin gelişim sürecinde, sol içinde de farklı yaklaşımların ortaya çıktığına tanık olunuyor. Bunları kısaca özetleyebilir misiniz?
İtalya’da konsey hareketi ortaya çıktığı sırada, işçi sınıfının sosyalist ideolojinin etkisi altındaki kesimleri iki ana örgütlenme formu tarafından yönlendirilmekteydi. Bunlar, sırasıyla, siyasal düzeydeki sınıf örgütlenmesine karşılık gelen İtalyan Sosyalist Partisi ile ekonomik düzeydeki sendikal örgütlenmeyi temsil eden Genel Emek Konfederasyonu idi. Gramsci’nin de içinde yer aldığı Sosyalist Parti, 1919 seçimlerinde büyük başarı göstererek toplam oyların yaklaşık üçte birini almış ve parlamentodaki en önemli parti konumuna yükselmişti. Sendika konfederasyonu da, savaş sonrasının bunalım koşulları altında üye sayısını sürekli artırarak kayda değer bir güç elde etmişti.
Konsey hareketi karşısındaki konumları dikkate alındığında, partide üç ana eğilimin bulunduğunu saptayabiliriz. Parti yönetimini elinde tutan G. M. Serrati liderliğindeki Maksimalistler, söylem düzeyinde devrimci bir bakış açısını savunuyordu. Filippo Turati’nin liderliğini yaptığı reformist hizip, İtalya’nın henüz devrim aşamasında olmadığını, dolayısıyla sovyetlerin ya da konseylerin kurulmasının yanlış olduğunu ileri sürüyordu. Genel Emek Konfederasyonu, büyük ölçüde reformist eğilimin denetimindeydi. Partinin üçüncü önemli hizbini Amadeo Bordiga’nın yönetimindeki “boykotçu” grup oluşturuyordu. Bunlar, diğer hiziplerin aksine, gündemdeki temel hedefin Bolşevik Partisi örneğinde bir öncü partinin yaratılması olduğunu, konseylerin kurulması için koşulların henüz olgunlaşmadığını düşünüyorlardı. Burjuva parlamentarizminin kuralları doğrultusunda seçimlere katılmanın, deyim yerindeyse “saf” bir komünist partisinin oluşturulmasını engelleyeceği görüşünü savunuyorlardı.
Gramsci ve L’Ordine Nuovo grubu ise, konsey stratejisi nedeniyle bu hiziplerin dışında yer alıyordu. Partiye egemen olan Maksimalist ve reformist hiziplerin konsey hareketine destek vermemesi, 1919-1920 döneminde özellikle kuzey İtalya’daki sanayi kentlerini etkisi altına alan fabrika işgallerinin yenilgiyle sonuçlanmasını kolaylaştırmıştır.
Gramsci’nin İtalya’nın o günün özgül koşulları içinde benimsediği genel devrim stratejisi bağlamında, komite-konseylerin diğer örgütlenme formları karşısında öne çıkarılmasının nedenini açıklayabilir misiniz?
Gramsci’nin konsey yaklaşımını formüle ettiği dönemde işçi sınıfının üç önemli örgütlenme biçimi bulunmaktaydı. Bunlar sendikalar, siyasal partiler ve sovyetler ya da konseylerdi. Gramsci hem İtalya’daki hem de Avrupa’daki örgütlenme deneyimlerini analiz ederek, özellikle sendikalar ve siyasal partiler konusunda eleştirel bir yaklaşım geliştirmişti. Kısaca söylemek gerekirse, bu iki örgütlenme biçimi, Gramsci’ye göre, kapitalizmin egemen olduğu tarihsel dönemin mücadele kurumlarıydı. Bunların kapitalist düzene özgü işleyiş mekanizmalarını hemen terk etmesi kolay değildi. Sendikalar, işçi sınıfının birlik ve dayanışma gereksinmesini karşılayan kurumlar olsalar da devrimci dönüşümün temel özneleri hâline gelemezlerdi. Çünkü sendikalar süreç içinde kazandıkları “endüstriyel yasallık” nedeniyle, emek-gücünün piyasada bir meta olarak yeniden üretimini sağlayan ekonomik zemin üzerinde etkinlik göstermekteydiler. Bu işlevleri dolayısıyla, yeni işçi iktidarının dolaysız kurucusu olarak ortaya çıkamazlardı. Öte yandan, sendikaların giderek bürokratikleşmeleri ve işçi sınıfının gündelik yaşam biçimlerine yabancılaşmaları da önemli bir sorundu. Gramsci, sendikalardaki ayrıcalıklı bürokratik-hiyerarşik yönetim katmanının reformist politikaların destekçisi olmasını da bu çerçevede değerlendirmekteydi.
Gramsci, üyesi olduğu Sosyalist Parti’yi de eleştirel bir gözle değerlendirmiştir. Bu parti, işçi sınıfını temsil etme iddiasını ileri sürmekle birlikte, tıpkı burjuva partileri gibi çalışıyor ve burjuva demokrasisini temel alarak kendi varoluşunu parlamentarist mücadeleyle sınırlandırıyordu. Gramsci, bu nedenle, devrim sürecinin kitlesel dayanağını konseylerin oluşturacağını düşünüyordu.
Özgün bir örgütlenme modeli oluşturması bakımından Gramsci’nin konsey yaklaşımının ayırt edici özellikleri nelerdi?
Gramsci’ye göre, sendikalar ve siyasal partiler burjuva özgürlüğü zemini üzerinde ortaya çıkan gönüllü örgütlenmelerdi. Bunlara üyelik zorunlu değildi. Oysa, fabrika konseyi özgürlüksüzlüğün egemen olduğu üretim sürecinde ortaya çıkıyordu, bu nedenle sendika ve siyasal partiden farklı olarak gönüllülük ilkesine göre şekillenemezdi. Bü tün işçiler, sendikasızlar da dahil olmak üzere, üretici ve emekçi kimlikleri dolayısıyla konseylerin doğal üyesiydi.
Gramsci fabrika konseyleri yaklaşımını geliştirirken esinlendiği sovyet kurumunun yalnızca Rusya’ya özgü bir örgütlenme biçimi olmadığını varsaymıştır. Her ülkede, işçi sınıfı kendi deneyimlerinden hareketle, bu evrensel formun yerel karşılığını yaratabilirdi. Fabrika konseyleri, üretim sürecindeki korporatist nitelikli teknik ayrışmaların aşılmasına ve işçi sınıfının organik birliğinin kurulmasına yardımcı olabilirdi.
Bugün dünyada ve ülkemizde görülen isyan ve direnme dalgaları içerisinde, örgütlü bir mücadele odağı oluşturma ve -bunun ötesine geçerek- bir iktidar seçeneği yaratma noktasındaki arayışlar açısından Gramsci’nin konsey yaklaşımı günümüze ilişkin neler söyler?
Gramsci, demokrasinin kapitalist toplumsal formasyonlara özgü, burjuva-liberal nitelikteki parlamenter kurum ve pratiklere indirgenemeyeceğini düşünüyordu. Konsey türündeki örgütlenme biçimleri, sınıf egemenliğine dayalı iktidar ilişkilerinin ortadan kaldırılması ve yeni tipte bir devlet formunun da içinde yer alacağı bir tarihsel blokun kurulması açısından zorunluydu. Gramsci’nin konsey kuramının birçok açıdan önemli olduğunu söylemek mümkün. Öncelikle, onun kuramsal yaklaşımı, işçi sınıfı önderliğindeki emekçi kitlelerin doğrudan katılacağı özyönetime dayalı örgütlenme modellerinin geliştirilmesinde yararlanılabilecek bir esin kaynağıdır. Öte yandan, tabandaki kitlesel örgütlenme formlarıyla siyasal düzeydeki parti örgütlenmesi arasındaki diyalektiğe işaret etmesi de, Gramsci’nin yaklaşımının dikkat çekici yönlerinden biri olmayı sürdürüyor. Bu açıdan da, onun değerlendirmeleri üzerinde durulmasında yarar vardır.
Gramsci, konseylerin varlığını değişik sınıfların ya da toplumsal kesimlerin işçi sınıfının hegemonik liderliği altında birleştirilmesi bakımından gerekli görüyordu. Konsey türü örgütlenme formlarının, günümüzde karşıt-hegemonya mücadelelerinin yaygınlık kazanmasına yardımcı olacağını öngörebiliriz. Bu taban örgütlenmeleri, dar sendikalist-korporatist yaklaşımların aşılması sayesinde, yalnızca işçi sınıfının değil, nüfusun diğer emekçi kesimlerinin de hegemonik mücadele pratiklerine katılmasını kolaylaştıracaktır. Bu bağlamda, Gramsci’nin savunduğu türden konseylerin temel hedefinin yeni bir tarihsel blokun kurulması olduğu ve bunların asıl olarak devrimci durum koşullarında yeni yönetim biçiminin dayanaklarına dönüşecekleri de unutulmamalıdır.
*RedPolitik I Sayı 2 I Söyleşi : Serpil Şahbaz