Bitkinlik tarif edilmesi zor olabilen bir semptomdur. Halsiz, dermansız ve yorgun gibi kelimelerle tarif edilir. Hastanın öyküsünün dikkatli ve tam olarak alınması, bitkinlik belirtisinin altta yatan nedeninin teşhis edilmesinde kilit unsurdur, ancak hastaların yaklaşık üçte birinde altta yatan sebep bulunmaz ve teşhis konulamaz.
Bitkinlik belirtilerinin çeşitli sebepleri vardır. Tedavi edilebilir bitkinlik nedenleri arasında kansızlık, diyabet (şeker hastalığı), tiroid hastalığı, kalp hastalığı, KOAH (Kronik Obstruktif Akciğer Hastalığı) ve uyku bozuklukları (Tablo) yer alır.
Uzun süreli bitkinlik şikayetleri kronik bitkinlik sendromuna eş değildir. Bu tanının konması için CDC (ABD Hastalık Koruma ve Kontrol Merkezi) tarafından belirlenen kriterlerin karşılanması gerekir.
Bitkinlik Nedir ?
Bitkinlik (hem fiziksel hem zihinsel) enerji ve motivasyon eksikliği olarak tanımlanabilir. Bu durum, uyuma ihtiyacını tanımlayan bir terim olan sersemlikten farklıdır. Kişi genellikle yorgun olmaktan şikayet eder ve bitkinlik ile sersemlik arasında ayrım yapmak sağlık uzmanına kalmıştır, ancak her ikisi de aynı anda ortaya çıkabilir. Sersemliğin dışında, aktivite ile birlikte görülen nefes darlığı ve kas güçsüzlüğü dahil olmak üzere başka belirtiler de bitkinlikle karıştırılabilir. Yine, tüm bu belirtiler aynı anda görülebilir. Ayrıca bitkinlik fiziksel ve zihinsel aktiviteye normal bir yanıt da olabilir; normal bireylerin çoğunda bu durum, aktivitenin azaltılması yoluyla çabucak geçer (aktivitenin yoğunluğuna bağlı olarak, genellikle birkaç saatten bir güne kadar).
Bitkinlik çok sık görülen bir şikayettir ve bunun bir belirti olduğunu, hastalık olmadığını unutmamak gerekir. Pek çok hastalık, bitkinlik şikayetiyle sonuçlanabilir ve söz konusu bitkinlik fiziksel, psikolojik ya da ikisinin bir arada görülmesi şeklinde olabilir.
Genellikle bitkinlik belirtisi kademeli olarak başlar ve kişi, belirli bir zamanda yaptığı işleri tamamlayabilme yetisini başka bir zamanla karşılaştırmaya çalışana kadar ne kadar enerji kaybettiğinin farkında olmayabilir. Bitkinlik durumunun yaşlanmaktan kaynaklandığını farzedebilirler ve belirtileri gözardı ederler. Bu da, bakım hizmetinin talep edilmesinde gecikmeye sebep olabilir.
Bitkinlikten muzdarip kişilerin üç ana şikayeti olabilir; ancak bunlar kişiye göre değişiklik gösterebilir.
- Bir aktiviteye başlama konusunda motivasyon eksikliği ya da başlayamama;
- Aktiviteye başladıktan sonra kişinin kolayca yorulması ve
- Bir aktiviteye başlama ya da aktiviteyi tamamlama konusunda kişinin zihinsel bitkinliği olması veya konsantre olma ve hatırlama konusunda güçlük çekmesi.
Bitkinlik uzun süre devam edebilir ancak kronik bitkinlik, ABD Hastalık Koruma ve Kontrol Merkezi tarafından belirlenen, aşağıda verilen iki dizi kriterin geçerli olduğu kronik bitkinlik sendromundan farklıdır:
1. Klinik tanıyla ekarte edilen (belirtileri arasında bitkinlik olan) bilinen diğer tıbbi durumlarla birlikte en az altı ay veya daha uzun bir süredir ciddi kronik bitkinliğinin olması ve aşağıdaki belirtilerden dört ya da daha fazlasının aynı anda bulunması:
- efor sonrası halsizlik
- hafıza ya da konsantrasyonda bozukluk
- dinlendirmeyen uyku
- kas ağrısı
- kızarıklık veya şişkinlik olmaksızın çoklu eklem ağrısı
- boyun ya da koltuk altındaki lenf bezlerinde hassasiyet
- boğaz ağrısı
- baş ağrısı
Bir kişinin bitkinliği tarif ederken kullanabileceği diğer kelimeler şunlar olabilir:
- halsiz
- kayıtsız
- enerjisiz
- yorgun
- bitap
- bezgin
- tükenmiş
- keyifsiz ya da
- zayıf düşmüş hissetmek.
Bitkinliğin Sebebi Nedir?
Bitkinliğin ciddi bir şikayet olarak ortaya çıkmasında çeşitli potansiyel nedenler vardır. Bunlar vücuttaki dokulara yetersiz kan sağlanmasına neden olan durumlardan metabolizmayı etkileyen hastalıklara, enfeksiyon ve inflamatuvar (iltihaplı) hastalıklardan uyku bozukluklarına yol açan durumlara kadar geniş bir yelpazeyi içerir. Bitkinlik, pek çok ilacın sık görülen bir yan etkisidir. Psikolojik bozuklukları olan pek çok hasta genellikle bitkinlikten (fiziksel ve zihinsel) şikayet ederken, bitkinliğin sebebinin asla teşhis edilemediği bir hasta grubu da mevcuttur.
Aşağıdaki tabloda bitkinliğin sık görülen bazı sebepleri özetlenmiştir ancak tablo bütün durumları kapsamamaktadır:
|Bitkinliğin sık görülen nedenleri|
Metabolik/ Endokrin
|Kansızlık; Hipotiroidizm; Diyabet (Şeker Hastalığı); Elektrolit anomalileri; Böbrek hastalığı; Karaciğer hastalığı; Cushing hastalığı|
Enfeksiyon
|Enfeksiyöz mononükleoz (öpücük hastalığı); Hepatit; Tüberküloz (verem); Sitomegalovirüs; HIV enfeksiyonu; Gribal enfeksiyon; Sıtma ve diğer pek çok enfeksiyon hastalığı|
Kardiyak (kalp) ve Pulmoner (akciğerler)
|Konjestif kalp yetmezliği; Kalp damar hastalığı; Kalp kapak hastalığı; KOAH; Astım; Aritmi (Ritim bozukluğu); Pnömoni (Zatürre)|
İlaçlar
|Antidepresanlar; Anksiyete (kaygı) ilaçları; Sakinleştiriciler; İlaçların bırakılması; Antihistaminikler; Steroidler; Bazı tansiyon ilaçları; Bazı antidepresanlar|
Psikiyatrik (Akıl Sağlığı)
|Depresyon; Anksiyete (kaygı); Uyuşturucu ve alkol kullanımı; Yeme bozuklukları (örneğin; bulimia [kusma hastalığı], anoreksiya); keder ve matem|
Uyku Sorunları
|Uyku apnesi; Reflü özofajit (reflü kaynaklı yemek borusu iltihabı); İnsomnia (uykusuzluk); Narkolepsi (uyku hastalığı); Çalışma saatlerinin ya da vardiyasının değişmesi; Gebelik; “işte” fazla gece mesaisi|
Diğer
|Kanser; Romatoid artrit (eklem iltihabı) ve sistemik lupus gibi romatolojik hastalıklar; Fibromiyalji; Kronik bitkinlik sendromu; Normal kas yorgunluğu; Obezite; Kemoterapi ve radyasyon tedavisi|
Bitkinliğin Belirtileri Neler ?
Bitkinlik, altta yatan hastalığın bir belirtisidir ve kendini güçsüz hissetmekten, sürekli olarak yorgun ya da enerjisiz olmaya kadar çeşitli şekillerde tarif edilir.
Altta yatan nedene bağlı olarak ilişkili başka belirtiler de olabilir.
- Kalp hastalığı, akciğer hastalığı ya da kansızlığı olan kişiler minimum düzeyde eforla nefes darlığı ya da çabucak yorulmaktan şikayetçi olabilirler.
- Diyabeti olan kişiler poliüri (aşırı idrar çıkarma), polidipsi (aşırı susama) ya da görme değişikliğinden şikayetçi olabilir.
- Hipotiroidizmi olanlar ise üşüme, cilt kuruluğu ve saçların kolay kırılması gibi belirtilerle karşılaşabilirler.
Sağlık çalışanının, durumun nedenini ortaya koyan doğru bir teşhise ulaşabilmesi için, bitkinlik şikayetini, hastanın bütününü ele alarak değerlendirmesi gerekir.
Bitkinlik Nasıl Teşhis Edilir?
Bir hastada bitkinliğin sebebinin bulunmasındaki kilit faktör, sağlık çalışanının hastanın tıbbi öyküsünü alırken göstereceği özendir. Sadece enerji kaybı ile ilgili değil, hastanın muzdarip olabileceği, nefes darlığı, uyku paternleri, saç dökülmesi, dışkısının rengi gibi diğer potansiyel sorunlarla ilgili veya hangi organ sisteminin etkilendiğine dair bilgi sağlayabilecek çeşitli soruları hastaya yöneltmesi son derece önemlidir.
Genellikle hastanın öyküsü alınırken sağlık çalışanı bitkinliğin niteliği ve niceliği ile ilgili sorular sorar. Sağlık çalışanının sorabileceği bazı sorulara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:
- Hasta sabah uyandığında kendisini iyi hissediyor mu?
- Bitkinlik gün içerisinde kötüleşiyor mu?
- Kişi beklenmedik zamanlarda kestiriyor mu ya da günlük aktiviteleri tamamlayabilmek için aşırı miktarda kafein gibi uyaranlar kullanıyor mu?
- Bitkinlik yavaş yavaş mı, yoksa birdendire mi geliyor?
- Her gün olan bir şey mi, yoksa aralıklı/dönemsel mi?
- Bu duruma iyi gelen, kötü gelen şeyler neler?
- Bitkinlik yüzünden hastanın hayatı ne yönde değişti?
- Bitkinlik fiziksel olmaktan çok zihinsel mi?
Bitkinliğin diğer ilişkili belirtileri şunlardır:
- kilo kaybı
- göğüs ağrısı ve nefes darlığı
- kusma ve ishal
- ateş ve üşüme
- kas güçsüzlüğü ya da ağrısı ve/veya
- anksiyete (kaygı) ve depresyon.
Ayrıca sağlık çalışanının hastanın sosyal durumu ve psikolojik durumu ile ilgili soru sorması da son derece uygundur. Alkol ve uyuşturucu kullanımına ilişkin tarama soruları ise rutin olarak sorulmalıdır.
Bitkinlik son derece spesifik olmayan bir belirti olduğu için, verilen her cevap sağlık çalışanını farklı bir potansiyel nedeni araştırmaya yöneltebilir.
Tam bir fizik muayene altta yatan hastalık belirtilerinin araştırılması açısından önemlidir. Hastanın genel görünümü de hijyen, hayati bulgular ile anksiyete (kaygı) veya ajitasyon (gerginlik) bulguları açısından önem arz eder. Vücudun farklı sistemlerinin muayene edilmesi ve değerlendirilmesi (kalp, akciğerler, karın, sinir sistemi vs.) ve anormal olan her türlü bulgunun hastanın öyküsünde bulunan ipuçlarıyla bir araya getirilmesi teşhisin koyulmasına yardımcı olabilir.
Anormal bir tiroid bezini, şişmiş lenf bezlerini palpe etmek (hissetmek), üfürümler dahil olmak üzere anormal kalp seslerini dinlemek ve kas tonusunun ve reflekslerin normal olduğunu kontrol etmek için özel ihtimam gösterilebilir.
Hasta öyküsü ile fizik muayeneden elde edilen bulgulara bağlı olarak, kan tahlili ve diğer görüntüleme tetkikleri talep edilebilir. Tarama amaçlı yapılacak ilk kan tahlilinde aşağıdakiler istenebilir:
- CBC (alyuvar, akyuvar ve trombosit sayımını içeren tam kan sayımı)
- Elektrolitler (sodyum potasyum, klor, karbon dioksit ve bazen kalsiyum ve magnezyum)
- Glukoz (kan şekeri)
- BUN/kreatinin (böbrek fonksiyonlarını ölçmek için)
- TSH veya tiroid uyarıcı hormon
- CPK (kreatin fosfokinaz) (kas inflamasyonuna neden olan hastalıklarda yükselir) ve/veya
- ESR ya da eritrosit sedimentasyon oranı (vücutta inflamasyon olduğuna dair spesifik olmayan kan belirteci).
Röntgen, BT (bilgisayarlı tomografi) taramaları, elektrokardiyogram (ECG,EKG) ve diğer görüntüleme yöntemleri veya tetkikleri isteme kararı her bir hastanın kendi koşullarına ve sağlık çalışanının bitkinliğe sebep olabilecek hangi altta yatan nedenden şüphelendiğine göre değişecektir.
Bitkinliğin Tedavisi Nasıl Olur ?
Bitkinlik altta yatan hastalığın bir belirtisi olduğu için, ister fiziksel, ister psikolojik ya da her ikisinin kombinasyonu olsun, tedavisi bitkinliğe neden olan duruma bağlıdır.
Hastalığın tedavi edilmesi ile bitkinlik belirtilerinin yoğunluğunun değişmesi arasında bir gecikme olabilir; bazı belirtiler altta yatan durum tedavi edilir edilmez ortadan kalkabilir. Örneğin, kansızlık çekenler alyuvar sayıları artar artmaz kendilerini çok daha iyi hissederlerken, enfeksiyöz mononükleozu olup iyileşenlerin enerji seviyelerinin normale dönmesi için haftalar gerekebilir.
Bitkinlik Önlenebilir Mi ?
Bir semptom olarak bitkinlik pek çok sebepten dolayı görülebilir, bu nedenle önlenmesi söz konusu değildir. Bundan daha önemlisi; bitkinliğin erken dönemde fark edilmesi kişinin tıbbi bakım talep etmesini sağlayacak ve potansiyel olarak altta yatan nedenin teşhisi daha erken koyulabilecektir.
Bazen bitkinlik gibi belirtiler yavaş yavaş ortaya çıkar ve kişinin bir sorun olduğunu fark etmesi güçtür. İşlevlerde bir değişiklik olduğu dışarıdan bir göz tarafından, bir arkadaş ya da aile üyesi tarafından fark edilebilir. Günlük aktiviteleri tamamlamak adına kişi, sürekli olarak küçük ayarlamalar yaptığı için vücut performansındaki kademeli düşüşün kendi kendine fark edilmesi genellikle zordur.