Albert Einstein, Barack Obama, John Steinbeck, Yaser Arafat, Orhan Pamuk, Albert Camus… Bu isimlerin ortak noktası, dünyanın en prestijli ama bir o kadar da eleştirilen ödülüne sahip olmaları. Her yıl ekim ayında dünyanın dört bir yanında bilindik tartışmalar yaşanıyor. “X, Nobel’i hak edecek ne yaptı” veya “Y’ye bu ödülü vermelerinin sebebi çok açık” denilerek komplo teorileri ortaya saçılıyor.
Ödüllerin nasıl verildiğine geçmeden, nasıl ortaya çıktığını hatırlayalım: Dinamitin mucidi Alfred Nobel, bu ölümcül buluştan kazandığı paranın, insanlığın yararına çalışma yapanlar için kullanılmasını vasiyet ediyor.
Ünlü kimyager, mirasının bir fona dönüştürülerek fizik, tıp, kimya alanlarında o senenin en önemli keşfinde bulunan kişiye, edebiyat dalında en üstün eserlere imza atan yazara ve nihayet uluslararası kardeşlik için en fazla katkıyı veren kişi veya gruba ödül verilmesini istediğini yazıyor ve 1901’de beş alanda Nobel Ödülleri dağıtılmaya başlanıyor. Norveç ile İsveç'in iki ayrı krallık olarak ayrılmasına henüz dört yıl var. Bu nedenle ödüller iki ayrı ülkede veriliyor. 1968’de ise Nobel Ekonomi Ödülü altıncı alan olarak ekleniyor.
Nobel almak zor. Zira adaylar, son derece titiz bir süzgeçten geçiriliyor, ödüller son derece incelikli bir süreçle sahiplerini buluyor. Kazananların belirlenmesi bir buçuk yıl kadar sürüyor. Barış, Kimya, Fizik, Fizyoloji veya Tıp, Ekonomi ve Edebiyat Ödülleri’nin her birinin süreci diğerinden farklı işliyor.
Fizik, Kimya ve Ekonomi ödülleri, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nin sorumluluğunda. Her ödül için, alanında seçkin isimlerden beş üyeli komiteler oluşturuluyor. Fizyoloji/Tıp ödülü adaylarını öneren komitenin beş üyesini İsveç Karolinska Enstitüsü belirliyor. Komitenin teklifini ise, enstitünün 50 üyeli Nobel Kurulu karara bağlıyor.
Gelelim en çok eleştiri alan iki ödüle… Edebiyat Ödülü'nden 18 üyeli İsveç Akademisi sorumlu. Dört veya beş kişilik Nobel Edebiyat Komitesi (tamamen İsveçlilerden oluşuyor), adayları belirleyip, seçiyor. Barış Ödülü'nde ise top Norveç’te. Beş kişilik Nobel Barış Komitesi’ni Norveç Parlamentosu atıyor. Tüm alanlardaki adayları akademinin saygın isimleri, eski ödül sahipleri ve komite üyeleri öneriyor. Nobel ödüllerine hak kazanan herkese bir madalya, bir diploma ve 8 milyon İsveç Kronu’ndan (yaklaşık 2 milyon 800 bin TL) oluşan para armağanı veriliyor. Ne mutlu ki, Nobel Kimya Ödülü’ne layık görülen üç isimden biri olan Aziz Sancar sayesinde bizim de gözümüz bu yıl yine aralık ayında yapılacak törende olacak.