İnsanların gözlemiş olduğu davranışı hangi koşullarda çevreye hangi koşullarda davranışı yapan kişinin kendisine yükleneceğini inceler.
Kelley’e göre İnsanlar yapılan davranışların altında yatan nedenlerin çevresel etkenlere mi, kişilere mi yükleneceğine karar verirken 3 ilkeden yararlanır.
1-Birlikte Değişme İlkesi: Bir kişinin belirli nesneye davranışını birden fazla gözleme şansı olduğunda kullanılır. Bir davranışın nedeni zaman içinde kendisi ile birlikte değişim gösteren nedene (etkene) yüklenir.
Bir neden varken davranış yapılıyor, neden yokken davranış yapılmıyorsa yani davranış ve neden birlikte değişiyorsa 3 boyutta kontrol edilir.
Kişiler, nesneler, zaman. Bu 3 faktörle ilgili olarak 3 tür bilgi arar
1.1-Kişilerle İlgili Aranan Neden Yaygınlık:
Diğer kişilerinde sözü edilen nesneye gösterdiği davranış aynı mı?
-A… derste uyuyor bu davranışın A.. ile mi ilgili yoksa çevresel nedenlere mi bağlı olduğunu anlamak için diğer insanların aynı durumda aynı davranışı gösterip göstermediği kontrol edilir.
– Derste herkes uyuyor mu?
Tüm insanların aynı tepkiyi verdiği durumlar YAYGINLIK bilgisini verir.
1.2-Nesnelerle ilgili Aranan Neden Belirginlik;
Benzer nesnelere de aynı tepkiyi veriyor mu? Tüm derslerde uyuyor mu?
Değişik durumlarda ve ortamlarda aynı tepkiyi mi veriyor yoksa değişiyor mu?
-A…aynı sınıfta mı uyuyor, aynı derste mi uyuyor? Yoksa diğer sınıfta veya bir başka derste uyumuyor mu?
Diğer derslerde veya bir başka sınıfta aynı davranışı gösterip göstermediği BELİRGİNLİK bilgisini verir.
1.3-Zamanla İlgili Aranan Neden Tutarlılık:
Değişik zamanlarda aynı tepkiyi veriyor mu?
-A… derse her girdiğinde mi uyuyor, bu davranışı farklı zamanlar da gösteriyor mu?
-Farklı zamanlarda aynı tepkiyi verip vermediği TUTARLILIK bilgisini verir.
Herkes aynı tepki/bilgiyi veriyorsa (yaygın) , sadece bir derste uyuyorsa (belirgin), her zaman ve her ortamda aynı derste uyuyorsa –(tutarlı)
2-Azaltma İlkesi: Bir kişinin belirli nesneye davranışını tek bir defa gözleme şansı olduğunda kullanılan ilke, yani davranış tek bir durumda gözleniyorsa azaltma ilkesi kullanılır. Bir davranışın olası nedenlerinin sayısı arttıkça o davranışın güvenli biçimde bu nedenlerden birine yükleme nedeni/şansı azalır.
3- Artırma İlkesi: Artırma ilkesi de tıpkı azaltma ilkesinde olduğu gibi, kişinin belirli nesneye davranışını tek bir defa gözleme şansı olduğunda kullanılır. Bir davranış ortamsal engellere ya da bu davranışın yapılmamasını gerektiren koşullara rağmen yapılıyorsa bu davranışı kişiye yükleme olasılığı artar.
Diğer bir deyişle,
Bir davranış hem teşvik eden hem de engelleyen etkenlere rağmen yapılıyorsa bu davranışın nedeni olarak teşvik edici etkeni görme olasılığı artar.