1 GÜLÇİN GÜVEN firstname.lastname@example.org ÇOCUK RESMİGÜLÇİN GÜVEN
2 ÇOCUK RESMİNİN GELİŞİM AŞAMALARI Çocuklar büyüdükçe resimleri daha ayrıntılı, daha oranlı ve daha gerçekçi olur. Bununla birlikte resimlerinin gelişmesi açısından her evrede çocukların yaptıkları resimleri niteleyen bazı çarpıcı ve çok ayırıcı özellikler bulunur.Çocuk resmindeki gelişimi beş evrede ele almak mümkündür:1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş)2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş)3. Şematik Dönem (7–9 Yaş)4. Gerçekçilik (Gruplaşma) Dönemi (9–12 Yaş)5. Görünürde Doğalcılık Dönemi (12–14 Yaş)
3 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Çocuklar genellikle 18 aylıkken kâğıtlara işaret yapmaya ve gelişigüzel birtakım çizgiler çizmeye başlarlar. Bu ilk işaret çocuğun gelişim açısından çok önemli bir adım olarak görülebilir. Çocuk artık kendini sadece çizerek, boyayarak değil, yazılı bir biçimde de ifade etmeye başlamıştır. Bu karalamalar amaçsız ve koordinesiz hareketler değildir, şekillerin farkına varma ve el-göz koordinasyonunun artmasıdır.
4 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Onsekizinci ayda, çocuk kalemi ilk üç parmağı ile tutarak çiziktirmeye başlar. Ortalama bir iki yıl kadar daha çiziktirmeye devam eder. Bu dönemde, çizgiler parmakların değil adeta kolların gövdeye bağlandıkları üst kısımlarının kontrolündedir. Esasında, bu yaşta kalemin elin ilk üç parmağı ile kullanılması da devamlılık göstermez. Çocuk, kalemi ilk üç parmağının arasından alarak sık sık avucu ile tutar. El ve özellikle parmakların kullanılması ince motor hareketlerdir. Bu yaş çocuğunun çizgilerine bakıldığında, ince motor hareketlerin yetersizliğini anlamak zor değildir.
5 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) İki yaş çocuğundan, doğal olarak yeterince ince ve kontrollü çizgiler de beklenemez. Ancak, onsekiz ay çocuğundan farklı olarak, kalemin kâğıda sert inişleri azalarak kaybolur. İnce motor yeteneğinin uzayda konum belirleyecek kadar gelişmesi ile çizgilerin başlangıç noktasından itibaren kontrollü bir devamlılık göstermeye başladığı gözlenir. Bu, parmakların kullanımına yansıyan ilk ince motor koordinasyon göstergesidir. Kalemin az çok kontrollü kullanıldığı bu çizgilerin devamlılığının kısa süre sonra kaybolduğu, çizgilerin sağa sola savrulmasından anlaşılır. Bu acelecilik, bu dönemde dikkat süresinin dakikalarla sınırlı olmasından kaynaklanır. Dikkati dağılan çocuk, 2–3 dakika sonra resim yapmaktan sıkılır ve işi aceleciliğe döker.
6 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Yuvarlaklar yapmaktan sıkılan ve başaramayan çocuk köşeli, sert veya zayıf çizgiler çizer ve kalemin ucuna yüklenir. Oluşan noktalar yeni bir başarıyı doğurur. Çocuk yeteneğini geliştirinceye kadar mekanik olarak üretmek ister. Yuvarlaklarına noktaları ve diğerlerini ekler, ağlamasına jestleri eklediği gibi. Eğer ilk çabasının beğenildiğini görürse, karşısındakileri memnun etmek ve beğeni kazanmak için benzer bir resim yapar ya da yapmayı dener.2,5 yaşından itibaren çocukların çizdikleri resimlerin bazı şeyleri sunduğu açıktır. Çocuk resim yapmaya başlamadan önce amacını söyler, resminin anlamı artık bitmeden önce bellidir.
7 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Genelde çocuklar, yaklaşık iki yaşında karalamaya başlar ve bu etkinlikleri dört yaşına basıncaya kadar sürdürürler. Bazı çocukta uzun sürer, bazısında ise kısa sürede biçimli veya anlamlı çizgilere dönüşür. Düzenli çizgiye başlayan çocuk zekâ ve el arasında oluşan kontrollü bir çizgi evrenine girmiş demektir. O çizdiği çizgilerle hareketleri arasında bir bağlantının varlığını keşfetmiştir. Artık bundan sonra çocuk hareketlerini kontrol etmek üzere çizgilerini istediği yönde çizebilmektedir. Anaokulu öğrencisinin hala karalama ile uğraşması, çocuğun, kendi yaş düzeyinin altındaki bir etkinliği sürdürmesi anlamını taşır. Bu durum, bir beceri eksikliğinden çok bir gelişim sorunu olarak değerlendirilebilir. Büyük bir olasılıkla, hala karalama evresini sürdürmekte olan çocuk, akranlarının düzeyindeki psiko-sosyal olgunluğa sahip olamayacak ve onların gerçekleştirdikleri bazı etkinlikleri başaramayacaktır.
8 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Üç yaş çocuğunun çizgileri, iki yaş çocuğunun çizgilerinden farklı olarak seyrekleşir. Çizgilerin başlangıcı ve devamı kalemin kâğıda daha yumuşak ve kontrollü temasını yansıtır. Kol gücü yerini giderek parmakların ince hareketlerine bırakmaktadır. Çizgilerdeki bu kontrollü kararlılık ince motor hareketlerdeki gelişmenin işaretleridir. Çizgilerdeki bu özen, resmin anlatımına yansımaz. Çizgiler, çiziktirmeden öteye geçemez. 3 yaş çocuğu çok tipik olarak adam resmini bir kafa olarak çizer, zira bu yaştaki çocuğa en önemli görünen kısım kafadır. Gözler, burun ve ağız genellikle yüze yerleştirilecektir. Bu evredeki tipik bir insan figürü çizimi, başı gösteren bir daire ve bacakları gösteren iki çizgiden oluşur.
9 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Üçüncü yaşın ortalarına eğri çizgilerin az çok birleşmesinden oluşmuş bir baş ve ondan çıkan çizgilerde kol, bacak ve saçlar ayırt edilir. İlk insan figürünün kolları, başın bir bölgesinden, bacakları başka bir bölgesinden çıkar. Boyun ve gövde dikkatten kaçmaktadır. Başta ağız ve gözleri temsil eden yine eğri çizgilerden oluşmuş daireler görülür. Çocuk bunları karşısına bir insan modeli alarak yapmaz. Belleğine aldığı insanı resmeder. Bu, beynin bilişsel, yani algılama, organize ederek kaydetme ve tekrar kullanabilme yeteneğindeki hafızanın gelişmekte olduğunun ilk sinyalidir. Ayrıca, bir imajı birebir bir çizgi ile ifade edebiliyor olması da sembolleştirme yeteneğinin gelişimini gösterir. Resimlerinde figürleri kullanmaya başlayan 3,5 yaş çocukları bazen resimlerindeki bazı parçaları koordine edemezler. Örneğin gözleri gövde iskeletinin dışında çizebilirler.
10 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Dört yaşında taklit yeteneğinin ortaya çıkması, çocuğun çizgilerine yansır. Fark edebildiklerini çizgilerinde taklit etmeye çabalar. Çocuk çevresinde fark edebildiklerini inceler ve hafızasına kaydeder. Bunu, resimlerindeki detaylardan anlamak mümkündür. Başta; kulaklar ve giderek göz bebekleri belirir. En çarpıcı değişiklik başa boyunsuz eklenmiş gövdedir. Kol ve bacaklar artık baştan değil gövdeden çıkar. Kollarda bir-iki parmaklı eller ve bacaklarda da ayaklar görülür. Gövdede düğme gibi bir ayrıntı bile bu dönem için bir sürpriz değildir.
11 1. Karalama Dönemi (2–4 Yaş) Karalama döneminin özelliklerini aşağıdaki gibi özetleyebiliriz:3 yaş çocuğunun çizgileri anlamsız, omuzdan hareketli, kuvvetli, sağdan sola doğrudur.Çizgiler düzensiz fakat amaçlı ve dikkat merkezlidir.Denetimsiz, kısa süreli, spontane boyamalar yaptığı görülür.Renk kavramı yoktur, renkleri kısa fırça darbeleriyle kullanırlar.4 yaş çocuğunun artık görsel kontrolü gelişmiştir. İnsan figürü çiziminde detaylar çizmeye başlar (eller, kulaklar, saç, ağız ve diş).
12 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Bu dönemde çocuk, resmine belli bir şeyi çizmek için başlar ancak çizme süreci içerisinde konuyu pek çok kez değiştirebilir. Nesneler arasındaki ayrımları ayırt edebilme yetisinin henüz sınırlı olmasından dolayı çocuk simgeleri değiştirmede zorlanmaz ve bunu kolayca yapar. Buna kavram değişmesi diyebiliriz. Ayrıca çocuk resminin bu döneminde, özellikle ilk zamanlarında hareket görülmemektedir
13 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Düz çizgi karalamaları insan kolu, bacak ve gövdesi; yuvarlak çizgiler ise baş veya yüz olmaktadır. Bugün çizdiği insan figürü ile ertesi gün çizeceği insan figürü birbirinden ayrıdır. Bu simge çeşitleme coşkusu 6 yaşa yaklaştıkça durulur, çocuk kendine has bir insan tipi yaratma isteğine girer. Biçimi bilinçli bir şekilde ortaya koyabilme olanağına kavuştuğundan dolayı bunun sonucunda çocuk, değişik bir resim anlatımına girmiş olmaktadır. Doğal olarak, bu yalnızca insan figürü için değil, aynı zamanda ev ve ağaç figürleri için de geçerlidir.
14 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Dört yaşından itibaren çizimlerinde “çöp adam” diye tanımlanan resimler görülür. Bu resimlerde büyükçe yuvarlak bir baş, iki iri veya nokta şeklinde gözler, ağzı ifade eden yatay eğri bir çizgi ve kafadan çıkan kol ve bacaklar tipik özelliklerdir. Dolayısıyla insan figürleri kaba formlar şeklinde sembolik olup, vücut oranları gerçek dışıdır. Kendince önemli sayılan konular öncelik taşır, büyükçe orantısız olarak ifade edilir. Ancak bu çizimler sadece insan figürleriyle sınırlı değildir. Yakın çevresinde en çok ilgisini çeken ev, ağaç ve otomobil gibi varlıkları da benzer şekilde betimlemeye çalışırlar. Bunlar kâğıt üzerinde gelişi güzel yer alırlar.
15 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Dördüncü yaşın ortalarında, baş nihayet gövdeye bir boyun ile birleşir. Bu yaşta dikkat çeken en önemli ayrıntı çöp çocuğun artık çöp olmayıp, etli butlu tombik bir çocuk olduğudur. Gövdede özenle kıyafetler, başta şapka seçilir. Bel ortaya çıkar, düğmeler belirir. Yüzdeki mimiklerde hareket ve canlılık vardır. Bu detaylar erkeklerden önce kızlarda ortaya çıkar. Bu yaşta yeteneklere yansıyan cins farkı, çocuğun cinse özgü oyuncak tercihinde de görülmeye başlar. Beşinci yaşta resme, renk uyumu ve estetik gelir. Çocuğun renkleri tanıması da bu yaş civarında olur. Mimiklerde anlam vardır. Kişiler genellikle gülümser. Saçlar özenle taranır. Saç ve kıyafetlerde hayal ürünü estetik çizgiler dikkat çeker. Çöp çocuk artık yeterince ete bürünür. En sevdiği konu, insan figürüdür.
16 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) 5 yaş çocuklarının çoğunluğu bir kafa ve bir gövde çizerler. Kafada gözler, bir burun ve bir ağız olur, kollar ve bacaklar ise artık gövdeden çıkar. Beşinci yaşın sonlarına doğru parmakların sayısı beşe yaklaşır, ayaklarda ayakkabı görülmeye başlar. Dudaklar, burun delikleri, kulak kıvrımları, göz bebekleri, kahküller, kaşlar ve kıyafetin bordürleri ortaya çıkar. Resimlerde ayrı cinsler seçilmeye başlar. Erkek çocuklar genellikle erkek figürü, kızlar ise kız figürü çizmeyi tercih ederler. Çocuk, neyin resmini yapmak istediğini önceden bilir ve çoğunlukla amaçlı resim yapar.
17 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Bu yaş grubundaki çocuklarda başka bir ilgi çekici durum ise çizilen resimlerdeki detaylar ve büyüklükler görsel olarak realistiktir. Bu basamakta çizilen insan figürleri iribaş olarak değil kafa ve vücudun ayrı ayrı çizilmesi şeklindedir. Ek detaylar, el, parmaklar, kıyafetler çizilen resimlerde yüksek oranda bulunmaktadır.
18 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Altıncı yaşta cins farkı portre çalışmalarına da yansır. Kendi cinsi ile haşır neşir olan taraflar doğal olarak kendi cinslerinin portrelerini çizerler. Göz bebekleri, burun delikleri, dişler, gülüşler ve hatta dil unutulmaz ve çizilir. Çocuk 6 yaşına yaklaştıkça resimlerindeki oranlar daha gerçekçi olmaya başlar. Mekân içinde nesneleri yerleştirmesinde de bir ilerleme göze çarpar. Ayrıntılar çoğalır, sayfanın orasına burasına dağıttığı figür ya da öğeler bir merkez çevresinde toplanmaya başlar ya da yer çizgisi dediğimiz alttaki çizgi üzerine daha anlamlı biçimde dizilir.
19 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Genel olarak çocuklar büyüdükçe çizdikleri resimler daha realistik olmaktadır. Ancak 5–7 yaş arasındaki çocukların çizimlerinde görünmüyor olsa da var olduğunu bildikleri elemanları içermektedir. Bu sonuca “saydamlık” (transparency) veya “x ışınları” çizimleri denir. Birincisi, çizimlerde gerçek hayatta görülmesi mümkün olmayan durumların çizilmesi, anne rahmindeki bebek gibi. Bu tip çizimler, karındaki gizli konuları kendince açığa çıkarma olarak tanımlanmaktadır. İkinci tip saydamlık ise gerçekte başka bir nesnenin kapatması, dolayısı ile gözükmemesi gereken bir bölümün resimde gösterilmesidir, masa arkasında kalan vücut parçalarının da çizilmesi gibi. Bu basamakta bulunan çocuk, ata binen bir kişinin uzak tarafta olan bacağını atın vücudunun içinden baktığınızda görünecek şekilde çizmektedir.
20 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Çocuk 4–5 yaşlarına kadar hiçbir ayrım yapmadan ve önceden kararlaştırmadan renkleri kullanır. Renklerin, özellikle 3 ana rengin tanınması ve adlarının öğrenilmesi 4–5 yaşlarına rastlamaktadır. Karalama aşamasında renge fazla önem vermeyen çocuk 4–5 yaşlarından sonra parlak ve açık renklerden başlayarak yavaş yavaş bol renk kullanmaya gidecektir. İlk renk kullanımlarında üç ana renkle, kırmızı, sarı ve maviyle yetinir. 5 yaşındaki çocuk artık siyah, beyaz, turuncu, yeşil, mavi gibi renkleri de ister. Şema öncesi dönemdeki çocuğun seçtiği rengi eleştirmek, ya da filan nesne için falan rengi kullanmasını önermek onun kendini açıklama ve ifade özgürlüğünü engeller.
21 2. Şema Öncesi Dönem (4–7 Yaş) Şematik öncesi dönemin özelliklerini aşağıdaki gibi özetleyebiliriz:Resim ve düşünüş arasında ilişki kurma çabası içindedir.Sürekli arama sonucu oluşan simge biçimlerinin durmaksızın değişimi görülür.İnsan resminde, baş bir daire; kol ve bacaklar çizgi; ayak ve eller ise daha karışık bir biçim anlayışı içindedir.Renk kullanımı ile ilgili olarak gerçeğe hiçbir bağlılığı göstermez. Rengi coşkunun verdiği itişle kullanır.Kompozisyon, bilinçsiz bir biçimdedir.Mekân içine nesneleri yerleştirmesinde bir ilerleme göze çarpar.Ayrıntılar çoğalır, sayfaların orasına burasına saçıp dağıttığı figürler ve öğeler bir merkez çevresinde toplanmaya başlar ya da toprak çizgisi dediğimiz alttaki çizgi üzerine daha anlamlı biçimde dizilir.
22 3. Şematik Dönem (7–9 Yaş)Kendine özgü bir insan ve çevresinin resmini yapar.Tekrarlamayla elde edilen güven duygusu görülür.Geometrik çizgiler uygulanır.İnsan resmi, şema denilen, kişiliğe ve deneye dayanan, bir tekrar sonucu elde edilir.Vücudun önemli sayılan parçaları abartılır.Önemsiz parçalar yok edilir.Simgelerin değişimi görülür.İlk boşluk anlayışı yer çizgisinde belirir. Toplumla ilişkiye girmesiyle birlikte çocuk, çevrenin bir parçası olma bilincine varır.Aynı eşyaya aynı rengi koyarak tekrarlardan oluşan bir “renk şeması” oluşturur.Bilinçsiz bir biçimde tekrarlamayla oluşan dizayn görülür.
23 4. Gerçekçilik Dönemi (9–12 Yaş) Okul öncesi çocuğu resimleri daha “spontane”, taze, hoş, mecaz ve semboller taşır.Büyük çocuğun ise ifadesi kurudur.Küçük çocuklar el hünerine ihtiyaç duymazlar.Eleştiri yetileri yüksek seviyede olan büyük çocuklarda ise el becerisinin ilerlemesi yönünde bir istek vardır.Küçük çocuk daha özgür yaratıcılık sergiler.Büyük çocuk ise bilgi sahibi olduğu için yaratıcılığı sınırlanmıştır.Büyük çocuk bireyselleşme ihtiyacı duyarak, daha titiz resim yapar. Küçük çocukların yaptığı resimler birbirine benzer. Uniform olur. Bu yüzden Stereotip olarak adlandırılırlar.Küçük çocukların konu seçiminde cinsiyet ayrımı yoktur.Büyük çocuklar öz bilinçlerinin gelişmesine ve tekniğe egemen olmalarına karşın, resimlerini güvensizlik, başarısızlık korkusu içinde yaparlar. Küçük çocukta öz-bilinç tam gelişmemiş olduğu için kendilerine bir güven vardır.
24 5. Görünürde Doğalcılık Dönemi (Mantık Dönemi/12–14 Yaş Uzak ve yakındaki eşyaların boyutlarındaki ayrımları görme ve ufuk çizgisi (görsel) fark edilir. Yakın ve uzak renklerin değişimi (görsel) ve duyguya bağlanan renkler (öznel) kullanılır.Bu evrede insan figürünün büyük bir ayrıntıyla çizildiği ve tahmin edileceği gibi, cinsel özelliklerden haberdar olmanın büyük ölçüde arttığı, bunların resme yansıdığı gözlenmektedir. Yine bu dönemdeki çocuğun renk farklılıklarından haberdar olduğu ve rengi en iyi biçimde kullandığı görülür.Onda zengin bir yaratma gücü vardır. Oysa bir yetişkin, imgelem ile ilişkisini, eleştirme bilinci yüzünden yaratıcılığını yitirmiştir.
25 Duygusal GöstergelerResmin bir durumun ortaya konmasının yanı sıra duyguları da ifade ettiği kabul edilmektedir.Özel Belirti ve İşaretler1. Büyüklük: Çok büyük ve çok küçük çizilmiş resimler psikolojik değerlendirme açısından anlamlı olabilir.Büyük resimler: Sayfanın tümünü kaplayan büyük resimler çoğu kez iç kontrolü zayıf olan saldırgan çocuklar tarafından çizilmektedir. Aşırı faal (hiperaktif) çocuklarda sayfanın tümünü kontrolsüz şekilde kullanırlar. Ender olarak çekingen, ürkek, çocuklar zayıf benlik kavramları nedeniyle geniş figürlere yer vermektedirler. Bunlar daha güçlü olabilme arzuların bu yolla dile getirmeye çalışırlar.
26 Duygusal GöstergelerKüçük çizgiler: Birkaç santimetre büyüklüğündeki resimler çoğunlukla korkak, çekingen, içedönük çocukların ürünüdür. Küçük boyut, onların güvensizliklerinin simgesi olmaktadır. Bu çocuklar kendilerini güvensiz, yetersiz ve küçük görmektedirler. Ender olarak saldırgan çocuklarda yine zayıf benlik kavramları nedeniyle küçük figürlere yer vermektedirler.
27 Duygusal Göstergeler2. Abartmalı Çizgiler ve Figür Eklenmesi: Aile çizimlerinde, kardeşler, dede, nene, hala, amca ve diğer akrabalar dahil edilebilir. Evcil hayvanlar bazı çizimlerde bulunmaktadır. Çocuklar önemli kişileri resimlerine dahil etmektedirler. Bazı durumlarda bu ekstra kişi bir arkadaşı veya arkadaşı olmasını istediği birisi olabilmektedir.Abartmalı resimde ya beden parçaları çok büyük çizilmekte, beden üzerinde aşırı ayrıntıya girilmekte, çeşitli beden kısımları kalın çizgilerle belirtilmekte ya da tam tersine küçük çizilmekte ve ayrıntıya yer verilmemektedir. Abartılı olarak çizilen beden parçası, niteliğine göre, çocuğun iç dünyası hakkında değişik bilgiler vermektedir.
28 Duygusal GöstergelerBaş: Resimdeki çok büyük ya da çok küçük kafa, zihinsel bakımdan kendisini yetersiz gören çocuklar tarafından çizilmektedir. Büyük kafa resimleri genellikle yetenekli ve daha başarılı olmak için arzu duyan çocuklarca çizilmektedir.Ağız: Konuşma ve dil sorunu olan çocuklar, kalın çizgilerle büyük ağız resmi yapma yoluna giderler. Çoğunlukla anne ve babalarına bağımlı çocukların resimlerinde ağız alanına saplandıkları dikkati çeker.Gözler: Gözbebeği olmadan çizilen boş ve anlamsız gözler, görmeye bağlı öğrenme sorunu olan çocuklarca çizilmektedir.
29 Duygusal GöstergelerAyaklar: Büyük ayakların çizilmesi kendine güven duyma arzusunun bir simgesidir.Burun: Astımlı çocuklar çoğunlukla bu solunum güçlüğünden kaynaklanan sorunları nedeniyle burun çizgilerini vurgulayarak ya da çok büyük biçimde çizerler.Kulaklar: Çok büyük kulaklar, işitme zorluğu olan çocuklar tarafından çizilebilir.Dişler: Dişler saldırganlığı ifade ederler. İri çizilmiş dişler aşırı saldırganlığın simgesi olabilir.Cinsel organlar: Cinsel organların çizilmesi saldırganlığın belirtisi olarak düşünülebilir. Ancak yapılan araştırma bulguları, resimlerinde cinsel organlara yer veren çocukların çoğunun anne ve babalarının, evde çıplak dolaştıklarını ortaya koymuştur.
30 Duygusal Göstergeler3. Eksik Bırakılan Çizgiler ve Figürler: Çocuğun kendini ihmal etmesi/dışlaması/çıkartması özgüven eksikliği, dışlandığını hissetmesi ve önemsiz olduğunu düşündüğünü gösterir. Aile resimlerinde, aile bireylerinden birinin dışlanması önemlidir. O kişinin reddedilmesi veya o kişiye zayıf hislerin olduğunu gösterir.Çocuklar yaptıkları resimlerde yakından ilgilendikleri ya da endişe duydukları beden kısımlarını eksik bırakabilirler.
31 Duygusal GöstergelerEller: Ellerin çizilmemesi güvensizliği, çevreye uyumda güçlük çekilmesini simgelemektedir.Kollar: Kolların resimde olmayışı, güvensizliği dile getirmektedir.Bacaklar: Çocuk resminde bacakların bulunmaması, çocuğun kendini desteksiz ve hareketsiz olarak algılamasıyla eşanlamlıdır.Ayaklar: Resimde ayakların yokluğu çocuğun kendini güvensiz ve yardımsız hissetmesi anlamına gelir.Burun: Burnun yokluğu çocuğun güçsüzlüğünü gösterir.Ağız: Bir iletişim organının resimde çizilmemesi başkalarıyla ilişki kurmakta zorluk çekildiğini gösterebilir.
32 Duygusal Göstergeler1. Sayfadaki figürlerin yerleri: Çocuklar kendilerini ebeveynlerinin, kardeşlerinin, öğretmenlerinin veya diğer bireylerin yanına çizerler çünkü bu kişiyi seviyorlardır. Ancak bazen çocuklar yakınlarına çizdikleri bireye yakın olmak istediklerinden veya bu bireyin dikkatini çekmek istediklerinde de bu çeşit bir çizim yapabilmektedirler. Terk edildiklerini hissedenler veya bir grubun parçası olmadığını hisseden çocuklar kendilerini diğerlerinden uzağa çizerler. Aynı şekilde, resmi yapan çocuk herhangi bir kişiden uzak olmayı istiyorsa kendisini o bireyden uzağa çizer. Aşırı korunan veya ilgi görmek isteyen çocuklar kendilerini ebeveynlerinin arasına çizerler. Eğer birçok çocuk varsa ve rekabet söz konusu ise çocuk bütün aile bireylerini kronolojik sıraya göre ve yaşlarına göre figüre büyüklük vererek çizerler.
33 Duygusal Göstergeler2. Figürlerin birbirine göre büyüklüğü: Resme dahil edilenlerin büyüklükleri önemlidir. Eğer çocuk sınıf arkadaşının veya kardeşlerinin çok önemli olduğunu düşünüyor ise gerçek hayatta onlardan büyük olsa da resminde kendisinden daha büyük çizer. Eğer çocuk kendisini diğerlerine göre önemsiz görüyor ise kendisini daha ufak çizer. Bazen sinirli yetişkinler veya diğer çocuklar daha büyük çizilebilir.3. Figürlere benzer davranılması: Çocuk resminde, kendisini sevdiği veya hayran olduğu birisi gibi çizebilir. Kendisini bu kişiyle aynı yöne yüz yüze dönük, onunla aynı kıyafetlerde veya kendisini ona eşitleyebileceği bir şekilde çizebilir.
34 Duygusal Göstergeler4. Figürlere farklı davranılması: Eğer aile bireyleri arasında rekabet varsa, birey farklı çizilir mesela mutsuz bir yüz veya bitirilmemiş poz.5. Çizgi veya kuşatarak bireyleri ayırma: İstenmeyen aile bireyleri diğerlerinden çizgi veya etrafları çizilerek ayrılırlar. Eğer aile bireyleri faaliyetlerini bir arada yapmıyorlar ise resimde bölümlenme ve her bir birey farklı bir iş yaparken çizilir. Eğer sınıf ortamında çocuk kendini izole edilmiş olarak görüyor ise kendi resminin etrafına kutu veya daire çizer.