Ekonomi döndü dolaştı, Bediüzzaman'ın sözlerinde düğümlendi
Modern ekonominin babası sayılan ve Ülkelerin Zenginliği (The Wealth of Nations) adı altında ilk iktisat kitabını yazan Adam Smith, serbest ticareti ve serbest piyasayı savundu ve liberalizmin düsturlarını ortaya koydu.Ayrıca, ticarette başlıca motivasyonun kazanç olduğunu ve bunun son derece doğal karşılanması gerektiğini ileri sürdü. Ancak ticari faaliyetlere ahlak ilkeleri dâhilinde yürütülmesi koşuluyla kazanca cevaz verdi. Kişisel maddi yararı her şeyin fevkinde gören ve ahlaktan doğru dürüst bahsetmeye bile gerek görmeyen iktisatçılardan 1980 sonrasının bir kısmı Nobel ödüllü ekonomistlerdir. Ancak küresel kriz, bize ahlaki değerleri göz ardı eden hiçbir ekonomik sistem ve zihniyetin sağlıklı yürüyemeyeceği dersini veriyor. Üstad'ın dediği gibi, istediğiniz kadar ağır müeyyideli ve ayrıntılı yasalar çıkarın, fert kendi vicdanı tarafından sınırlandırılmıyorsa, yasalar yoluyla onu engellemek mümkün olmuyor. İşte, dünyanın en sert yasalarının yürürlükte bulunduğu ve uygulandığı ABD'de sadece mortgage işlemleriyle ilgili olarak devletin açtığı davaların sayısı iki bini geçiyor. Büyük banka ve şirketlerin neredeyse tüm üst düzey yöneticileri savcılık tarafından sorguya çekiliyor. Bu arada, Üstad'ın krizi doğuran temel nedenlere dair öngörüsü de aynen gerçekleşmiş durumda. Ona göre, insanları çatışmaya, huzursuzluğa sevk eden zihniyet, iki kısa sözde gizlidir. Birincisi: "Ben tok olduktan sonra başkası açlıktan ölse bana ne?'', ikincisi ise; "Sen çalış, ben yiyeyim''dir. Bu sözlerin ilkinde, çiğ bir bencillik ifade ediliyor ve açların (fakirlerin) çok sayıda bulunduğu bir yerde tokların (zenginlerin) rahat edemeyeceklerini vurguluyor. Gerçek şu ki; ülke bazında ve dünya genelinde zenginler ve fakirler gittikçe sertleşen, her gün daha tehlikeli hale gelen bir mücadele içindeler. Bu mücadele, bazen G-20 ülkelerini temsil eden devlet adamları arasında toplantı ve müzakereler olarak, bazen savaş alanlarında silahlı çatışma şeklinde, bazen ise kentte köyde terör olayları mahiyetinde cereyan ediyor. Üstad'ın dikkatlerimize sunduğu ikinci sözde ise insanlar arasındaki ihtilafın diğer bir kaynağı olarak, zenginlerin bencillikte daha da ileri giderek başkalarının emeğini sömürdüğü ve böylece servetlerini kazandıkları meselesine dikkat çekiliyor. Nitekim, küresel krizin aktörleri olan kişi ve onların yönettiği kuruluşlar, yaptıkları her riskli işlemi, bünyelerinde tutmayarak kendilerine kâr sağlayacak şekilde başka şirketlere sattılar. Yani, diğerleri batmış, çıkmış, çalışanları işsiz kalmış, devlet vergiden mahrum kalmış filan hiç umursamadılar. Öte yandan, mortgage kağıtlarını ve diğer yüksek getirili enstrümanları çıkaranlar ve ikinci, üçüncü elden satın alanlar, "biz tatlı kârlar ederken, nihai borçlular bu yükü nasıl kaldıracak?" diye bir an olsun düşünmediler ve oturdukları yerden başkalarının alın terini ceplerine indirmekte beis görmediler. Şirketleri batarken çapkınlık peşinde koşanlar, sonra hiç utanmadan devlet kapısını çalarak, vergi mükelleflerine ait paraların şirketlerine ve dolayısıyla da kendilerine aktarılmasını istediler ve bunu da büyük ölçüde sağladılar. Elektronik ortamda bir-iki dakikalık bir işlemle milyarları kazananlar; "benim kârım acaba kimin zararı?" diye bir endişe, üzüntü duymadı. Çünkü kazananın her halükarda akıllı, kaybedenin ise enayi sayıldığı bir düzende yaşıyorlar. Sadede gelirsek; Nobel ödüllü ekonomistlerin, akademisyenlerin, kitapları üniversitede ders olarak okutulanların ülkelerinin ekonomisini yönetenlerin, yazarların-çizerlerin vesaire göremediği gerçeği Bediüzzaman, bize birkaç kelimeyle en ufak bir zahmete sokmadan sunuyor. Bugüne kadar ilgisiz kaldığımız bu eşsiz kaynaktan yararlanma zamanı hâlâ gelmedi mi?