Daha çok ne öğrenebiliriz, nereden öğrenebiliriz diye araştırdık, düştük yollara. Bulgaristan ellerinde 1907 yılından beri bu alanda hizmet veren Kazanlık Gül ve Aromatik Bitkiler Araştırma Enstitüsü'ne ulaştık...
1- Tencereye süt, pirinç unu ve şekeri ekleyin ve devamlı karıştırın. Şeker eriyince tencereyi 15 dakika dinlendirin. Böylece toz kullanılan ürünler daha iyi erimiş olacaktır.
2- Cezveye lavanta çiçeği ve yarım su bardağı su ekleyip, kısık ateşte kahve yapar gibi kaynatın. Demlenmesi için bekletin.
3- Lavanta suyunu da tencereye ekleyip, ocağı açın. Tahta kaşıkla karıştırarak kıvam alıncaya kadar pişirin. Kıvamı hafif yumuşak ama sertçe olmamalıdır.
4- Hafif soğuduktan sonra kepçe ile alıp, kaselere boşaltın.
5- Servis ederken üzerine birkaç lavanta tanesi ekleyebilirsiniz.
Çilekli Lavantalı Limonata
Lavanta Şurubu:
1 su bardağı su
3 yemek kaşığı toz şeker
1 yemek kaşığı taze lavanta tomurcuğu
Çilek Limonatası İçin:
Yarım su bardağı su
1 su bardağı çilek (3-4 tane iri çilek)
Su bardağının üçte biri limon suyu
1- LAVANTA ŞURUBUNU: Küçük bir tencereye suyu, şekeri ve lavanta tomurcuklarını ekleyin. Kaynamaya başlayıncaya kadar ısıtın. Kaynamaya başladıktan sonra 2-3 dakika daha kaynatmaya devam edin. Ateşten alın ve soğuyunca ince elekten bir limonatayı koyacağınız kaba süzün.
2- ÇİLEĞİ HAZIRLAYIN: Çilek ve yarım bardak suyu blendıra koyun ve yeteri kadar karıştırın.
3- Şurubu, çilek püresini ve limon suyunu biraraya getirip karıştırın.
4- Arzuya göre ezilmiş buz ile servis edin.
DOĞRU: : Lavanta’nın ana ürünü uçucu yağdır. İyi kalite bir lavanta uçucu yağının kilo fiyatı 35-60 euro arasında satılabilmektedir. Ayrıca tomurcuğu, kuru çiçeği, balı da iyi bir gelir imkanıdır. Olgunlaştıktan sonra fotoğraf çekimlerinde tarla çok talep görecektir. Diğer ev yapımı ürünler de ayrıca gelir getirecektir.
YANLIŞ: : Lavanta ülkemizde hemen hemen her yerde yetişebilir. Çok fazla yağış alan orta ve doğu Karadeniz ile, çok düşük kış sıcaklıkları olan kuzeydoğu Anadolu dışında heryerde lavanta yetişir. Melez tür olan Lavandin Grosso 0-700 m rakım aralığında, Saf ve tıbbi lavanta türü olan angustifolia ise en iyi 700-1500 m rakımda yetişir. Özellikle yazları iyi güneş alan ve sıcak bölgeler çok uygundur.
YANLIŞ: Lavanta susuz tarım için çok ideal bir bitkidir. Kıraç taşlı, kumlu olduğu için atıl vaziyette olan arazilerin değerlendirilmesi için büyük bir şanstır. İlk iki yıllık süreçte yağmurlar çok yeterli gelmezse imkanlar dahilinde sulama iyi olur, ama şart değildir. Sulama imkanı varsa, çok olmamak kaydıyla mayıs-haziran aylarında birkaç kez sulamak verimi artırmak için işe yarar. Bunun dışında susuz olarak da çok rahatlıkla yetiştirilebilir.
YANLIŞ: Lavanta bakımı ve masrafı az olan bir bitkidir. İlk iki yıl yabancı ot çapası dışında sadece hasat ve budama işi vardır. İlaç, gübre, seyreltme, ocak açma vs. gibi başka tarla bitkileri gibi yoğun bir işçilik ve masraf gerektirmez.
YANLIŞ: Bu konu çok önemli. Zira lavanta yağında Bulgaristan dünyanın en büyük tedarikçisi. Sonra da Fransa geliyor. Ancak Fransa’da son 20 yılda hastalıklar ortaya çıktı ve rekolte çok düştü ve tarlaları yenilemek zorunda kaldılar. Bu sebeple Bulgaristan’da çok fazla tarlaya lavanta dikildi. Fakat Bulgaristan çiftçileri oldukça kârlı olduğunu gördüklerinden, hem standartlara uygun olsun hem de yüksek verimli diye çoğunlukla birbirlerinden görüp SEVTOPOLİS türünü diktiler. Oysa HEMUS türü çok daha kalitelidir. Son dönemde artan maliyetler sebebiyle ve alıcıların kalite beklentisi nedeniyle Sevtopolis yağı düşük kalitede kalmakta. Bu sebeple özellikle küçük üreticiler tarlalarını bozmaktalar. Bulgaristan önümüzdeki dönemde bu alandaki liderliğini kaybedebilir. Dolayısıyla bizim ülke olarak bu durumu fırsata çevirmemizin tek şartı DAHA KALİTELİ YAĞ ÜRETMEK tir. Bunun için de ağırlıklı olarak HEMUS türünü tercih etmenizi tavsiye ediyoruz.
YANLIŞ: : Lavanta yağı çıkarma çok basit bir işlemdir. Sadece uygun ekipman gerektirir. Piyasada buhar distilasyonu için, yani uçucu yağ çıkarmak için farklı kapasitelerde uygun maliyetlerle makine bulunabilir. Ayrıca son yıllarda pek çok yeni tesis açılmış, bununla birlikte bazı tarımsal araştırma merkezlerinde, belediyelere ait işletmelerde de distilasyon üniteleri kurulmuştur. Bu konularda bizden destek alabilirsiniz.
YANLIŞ: Lavanta tarımında en büyük maliyet kalemi fide dir. Ancak 3 yıl gibi çok kısa bir sürede kendini amorti edecektir. Başlangıç olarak büyük bir yatırım bütçeniz yoksa 10-20 dekar arası bir yatırım yapılırsa 4. yıldan sonra kendi tarlanızdan çelik alarak sıfır maliyetle yeni tarla oluşturabilirsiniz.
Lavanta ile ilgili en fazla bilimsel çalışmanın yapıldığı ülkelerden biri Fransa, bir diğeri de Bulgaristan’dır. Bulgaristan’ın Kazanlık şehrindeki Aromatik Bitkiler ve Gül Enstitüsü bu konuda en çok çalışma yayınlayan kurum. Bu enstitü, 40 yıldan fazla bir süredir lavanta ile ilgili çeşit geliştirme çalışmaları yapıyor. Bu uzun çalışmalar neticesinde, Fransa orijinli çeşitli angustifolia türleri döllenerek hem verimlilik, hem dayanıklılık hem de yağ kalitesi bakımından üstün alttürler geliştirmişlerdir. Ülkemizde de son yıllarda sıkça rastladığımız Sevtopolis, Hemus, Raya, Druzhba, Yubileina, Hebar alttürleri bu çalışmaların meyveleridir. Yapılan çalışmalar göstermektedir ki, lavantadan yüksek verim alınabilmesinde etkili olan faktörler;
Tür=>Genotip
Toprak, İklim=> Çevre
Dikim, Bakım, Hasat, Budama=>Yetiştirme Tekniği
olarak ortaya çıkmaktadır. 2010 yılında söz konusu enstitüde yapılan bir çalışma *1 ile tespit edilen değerler incelendiğinde, genotip ve çevre faktörleri, birlikte, verime etkisinin %70-80 olduğu görülmektedir. Bu tespitten hareketle, biliminsanları genetik özelliklerin, çevre koşullarına uyum ve kararlılık bakından çok belirleyicilik arzettiğini ve bu sebeple daha yüksek verim elde edilebilmek için özellikle adaptasyon ve süreklilik yönü güçlü türlerin tercih edilmesi gerektiğini belirlemişlerdir. Yine aynı çalışmada Aromatik Bitkiler ve Gül Enstitüsü tarafından yetiştirilmiş olan bu 6 tür ayrı ayrı değerlendirildiğinde,
* “Hemus” çeşidi yüksek verim ile nitelendirilmemiştir, ancak diğer yandan, yetiştirme koşullarına bakmaksızın her koşulda, çiçek verimi açısından son derece kararlıdır.
* “Druzhba” çeşidi genel olarak güçlü bir büyüme ve yoğun çiçeklenme özelliği ile karakterize edilir, bu da yüksek verime yol açar, ancak bu durum yalnızca yetiştirme koşulları uygun olduğunda istikrarlı bir şekilde sürebilir.
* “Sevtopollis” çeşidi, yüksek üretkenliği ve adaptasyonu ve ayrıca daha az uygun koşullarda daha yüksek çiçek verimini bir araya getirir, ancak buna rağmen yüksek uçucu yağ veriminin devamlılığı yalnızca daha iyi yetiştirme koşullarında beklenebilir.
* “Yubileina” çeşidi yetiştirme koşullarına bakılmaksızın, uçucu yağ veriminin yüksek olduğu, yüksek adaptasyon kabiliyetine ve dengesine sahip, en verimli çeşitlerden biridir. Bununla birlikte, yüksek çiçek veriminin sürekliliği sadece koşullar nispeten iyiyse mümkün olabilir.
* “Hebar” çeşidi, genel olarak Yubileina çeşidi ile benzer özelliklere sahiptir. En önemli farkı araştırmaya konu olan bu 6 çeşit içinde dekar başına yaş çiçek verimi en yüksek olan çeşittir. Ancak tekrar etmek gerekirse bu yüksek çiçek verimi yetişme koşullarının uygun olması durumunda mümkündür.
* “Raya” türü, belirgin şekilde, daha az uygun yetiştirme koşullarında diğer türlere kıyasla çok daha yüksek bir adaptasyon kabiliyeti gösterir. Bu sayede hem daha yüksek yaş çiçek verimi ve hem de daha yüksek uçucu yağ verimi sağlar.
Ayrıca Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Doç.Dr. Nimet KARA’nın Doktora tezinde *2 de görüleceği üzere, Raya çeşidinin hem yağ oranı bakımından hem de yağ kalitesi bakımından da üstün olduğu görülmektedir.
Diğer bir bilimsel makalede *3 ise yine 6 farklı Bulgar lavantası çeşidi üzerinde yapılan analizlerde, lavantada en önemli etken maddeler olan linalol ve linalil asetat oranının Hemus ve Raya çeşitlerinde elde edildiği, aynı şekilde Raya çeşidinin hem yüzde olarak yağ oranın en yüksek hem de dekar başına yağ veriminin en fazla olan çeşit olarak ön plana çıktığı görülmektedir.
Bir diğer önemli husus da, hem Bulgaristan’da hem de Romanya’da son yıllarda çok miktarda lavanta dikimi yapılmış olmasıdır. Çeşitli internet kaynaklarından edindiğimiz bilgi, bu dikimlerin büyük bir çoğunluğunun sevtopolis çeşidi ile yapılmış olduğudur. Bu durum buralarda üretilen lavantalardan alınan yağların kalitesinin düşük kalmasına sebep olmaktadır. Artan maliyetler ve alıcıların kaliteli ürün talep etmeleri nedeniyle, ülkemizde yeni yeni başlayan lavanta üretiminde özellikle angustifolia türünde, kaliteli yağ elde edilebilecek ürünlere ağırlık vermek gerekmektedir.
Lavanta yetiştiriciliğinde öne çıkan bir diğer ana tür de Lavandula Intermedia (Lavandin) türüdür. Bu tür melez lavanta olarak tanımlanmaktadır. Bu tür Lavandula Angustifolia ile Lavandula Latifolia türlerinin melezlenmesi ile elde edilmiştir. Özellikle Fransa’nın Provence bölgesinde çok yaygın yetiştirildiğinden ve dünyaya oradan tanıtıldığından Fransız Lavantası olarak da adlandırılır. Özellikle kozmetik ve temizlik ürünlerinde tercih edilen lavandin yağı, çok yüksek miktarda kafur içeriğinden dolayı tıbbi kullanımda uygun görülmemektedir. Bu türün de çeşitli alt türleri bulunmaktadır. En çok bilinenleri Lavandin Grosso ve Lavandin SüperA’dır. Fransa’da en yaygın yetiştirilen ve en kıymetli olan alt tür ise Lavandin Grosso’dur. Bu türün fidelerinin Fransa dışına satışına sınırlı ve özel şartlarla izin verilmektedir. Bulgaristan’daki fideliğimizde Lavandin Grosso Fidelerinin de üretimini yapmakta ve ülkemize ithal etmekteyiz.
Tüm bu verdiğimiz bilgiler doğrultusunda, dikilecek olan lavantanın, en yüksek kalite ve verime sahip çeşitlerden olması çok önemlidir. Bu sebeple Lavandula Angustifolia türünde, hem yüksek adaptasyon kabiliyeti, hem de yüksek yağ kalitesi ve birim alandaki yüksek verimi sebebiyle Hemus ve Raya çeşitlerinin, Lavandin türünde ise, orijinal Fransız çeşidi olması ve çok yüksek verimi ve diğer lavandin türlerine göre yağının daha kıymetli olmasından ötürü de Lavandin Grosso tercih edilmesini tavsiye ediyoruz.
Dikim elle veya dikim makinesi ile yapılır. Elle dikim genellikle 10 dönümün altındaki arazilerde ve makinalı dikime uygun olmayan arazi şartlarında yapılır. Elle dikim yapılacaksa önce sıra üzeri ve sıra arası mesafelerin ayarlanarak, fidenin dikileceği yerin işaretlemesi gerekir. Bunun için pek çok pratik yöntem geliştirilebilir. Ancak bizim kendi tarlamızda uyguladığımız yöntem oldukça kolay bir yöntemdi. Şöyle ki, sıra üzeri mesafeleri örneğin 50 cm olarak belirlendi ise, damlama sulama borularından 50 cm de bir damlatıcısı olan borudan uygun uzunlukta bir parça alınarak, her damlatıcının denk geldiği yere bir fidan gelecek şekilde işaretleme yapılabilir. Sıra arası mesafesi de istenirse ip çekerek, istenirse de borunun boyu uzun tutularak ayarlanabilir. Dikim iklim şartlarına bağlı olarak, 15 Kasım-15 Ocak arasında yapılmalıdır. Baharda da dikim mümkün olsa da, geç bahar donları sebebiyle tavsiye edilmemektedir. Dikimde genel olarak mesafler, Lavandula Angustifolia (Hemus-Raya-Sevtopolis) türünde sıra üzeri 40-50 cm, sıra arası ise 140-150 cm olacak şekilde ayarlanmalıdır. Biçme ve çapalama işleri makinelerle yapılmayacaksa ve arazi çok engebeli ise sıra arası mesafeler 100-120 cm bırakılması arazinin verimli kullanılması ve yabancı ot mücadelesini kolaylaştırmak bakımından tercih edilebilir. Lavandula Intermedia (Lavandin Grosso) türünde ise mesafeler büyümektedir. Sıra üzeri mesafeler 60-100 cm, sıra arsı mesafeler 160-180 cm şeklinde ayarlanmalıdır. Şunu da belirtmekte fayda var, sıra arası mesafesi ne kadar geniş olursa mekanizasyon o kadar kolay olur, bununla birlikte de yabani ot yayılımı da bir derece artacaktır. Fideler kök dibinden 5-8 cm derinliğe kadar toprağa gömülür ve kökün hava alamayacağı şekilde etrafı iyice doldurularak bastırılır. Dikim sırasında köklerin yukarı doğru kıvrılmamasına, kırılmamasına, hava boşluğu kalmamasına ve tam olarak toprağa gömülmüş olmasına dikkat edilmelidir. Dikilen fidelere mutlaka can suyu verilmelidir.
Toprak analizi, tarımsal faaliyet yapılacak olan toprağın bünyesi, bitki besin maddelerinin miktarları, zararlı kalıntı maddelerin varlığı, kimyasal bileşiklerin cins ve miktarlarının tespit edilmesi, yetiştirilmesi planlanan ürünlerin ihtiyaç duyacağı gübre vb. maddelerin cins ve miktarlarının tespiti için yapılan laboratuvar çalışmasıdır. Her bitki ve her toprak kendi özelliğini ihtiva eder. Sağlıklı ve verimli bir tarım için toprağı iyi tanımak çok önemlidir. Toprakta, ekilen-dikilen bitkinin ihtiyaç duyacağı maddelerin olup olmadığını ve miktarlarını bilmek, doğru ürünün doğru alanda, doğru teknikle yetiştirme kararını verebilmenin altın anahtarıdır. Toprağa ilave edilecek maddelerin az verilmesi bitkinin gelişimini olumlu yönde etkilemezken, gereğinden fazla verilmesi durumunda bitkiyi yakabilecek, toprağı bozacak, gereksiz kaynak kullanımına neden olacaktır. Bu sebeple iyi ve kârlı bir tarımsal faaliyetin ilk adımı toprak analizidir.
Yapılan çalışmalar göstermektedir ki, lavantadan yüksek verim alınabilmesinde etkili olan faktörler;
Tür=>Genotip
Toprak, İklim=> Çevre
Dikim, Bakım, Hasat, Budama=>Yetiştirme Tekniği
olarak ortaya çıkmaktadır.
Genotip yani genetik özellikler ve çevre, yani iklim ve toprak özellikleri, birlikte dikkate alındığında, bu faktörlerin verime etkisinin %70-80 olduğu görülmüştür. Bu tespitten hareketle, dikilecek olan lavanta fidelerinin, daha yüksek miktar ve daha yüksek kalitede yağ verimi sağlaması için, özellikle adaptasyon ve süreklilik yönü güçlü türlerden tercih edilmesi gerekmektedir. Bu sebeple Lavandula Angustifolia türünde, Bulgaristan Aromatik Bitkiler ve Gül Enstitüsü tarafından geliştirilen Hemus ve Raya alt türlerini tavsiye ediyoruz.
Diğer taraftan Lavandula Intremedia (Lavandin) türünde ise Fransa’da çok uzun yıllardır yetiştirilen ve en çok tercih edilen, kendisini her anlamda kanıtlamış bir tür olan Lavandin Grosso alt türünü tavsiye ediyoruz.
Daha geniş bilgi için Lavanta Bitkisi yazımıza bakabilirsiniz.