- Slides: 72
Kimyasal Termodinamik Kavramları Doç. Dr. Mustafa ALTINIŞIK ADÜTF Biyokimya AD 2007
Canlı hücredeki reaksiyonların çoğu, beş genel kategoriden birine uyar: • Fonksiyonel grup transferi • Oksidasyon-redüksiyon • Bir veya daha fazla karbon atomu çevresindeki bağ yapısının yeniden düzenlenmesi • C C bağlarını oluşturan veya yıkan reaksiyonlar • Bir molekül su çıkışıyla iki molekülün kondensasyonu reaksiyonları
Fonksiyonel grup transferi
Oksidasyon-redüksiyon
Bir veya daha fazla karbon atomu çevresindeki bağ yapısının yeniden düzenlenmesi
C C bağlarını oluşturan veya yıkan reaksiyonlar
Bir molekül su çıkışıyla iki molekülün kondensasyonu reaksiyonları
Genel olarak biyokimyasal reaksiyonlarda, nükleofiller ile elektrofiller arasındaki etkileşimden kimyasal bağlar oluşur veya mevcut bağlar yıkılarak yenileri oluşturulur.
Nükleofiller, elektrondan zengin ve bunları verme yeteneğinde olan atom veya atom gruplarıdır
Elektrofiller, elektronları eksik ve elektron elde etmeye çalışan atom veya atom gruplarıdır.
Genel olarak biyokimyasal reaksiyonlarda, olaya katılan maddelerin termodinamik özellikleri denen bazı özelliklerde değişmeler olur. Termodinamik özellikler ve aralarındaki ilişkiler, termodinamik adı verilen ayrı bir bilim dalında incelenir.
Termodinamikte bir organizma, bir hücre veya birbiri ile reaksiyona giren iki madde, sistem olarak tanımlanır. Bir sistem, bir çevre içinde yer almaktadır. Sistem ve çevrenin ikisi birlikte de evreni oluştururlar.
Çevre ile enerji ve madde alışverişlerindeki ilişkilere göre izole, kapalı ve açık olmak üzere üç farklı sistem türü tanımlanır.
İzole sistemlerde çevre ile enerji ve madde alışverişi olmaz.
Kapalı sistemlerde çevre ile enerji alışverişi olur, fakat madde alışverişi olmaz.
Açık sistemlerde çevre ile hem enerji hem madde alışverişi olur.
Termodinamik özellikler: • enerji (E) • entalpi (H) • entropi (S) • serbest enerji (G)
Kimyasal reaksiyonlar sırasında reaksiyona katılan maddeler (reaktantlar, substratlar) ve reaksiyon sonunda oluşan maddelerin (ürünler) enerjilerinde, entalpilerinde, entropilerinde, serbest enerjilerinde değişimler olmaktadır.
Enerji (E), iş yapma kabiliyetidir. Enerji birimi jouledür (J). kalori (cal) de enerji birimi olarak kullanılır. (1 cal=4, 187 J)
Bir molekülün enerjisi, nükleus içi enerjileri ve moleküler elektronik, translasyonal, rotasyonal, vibrasyonal enerjileri kapsar.
Kimyasal reaksiyonlar sırasında substratlar ve ürünlerdeki enerji değişimi ( E) olarak ifade edilir. E 2 E 1 E 2 -E 1=ΔE
Entalpi (H), enerji ile ilişkili bir durum fonksiyonudur. Kimyasal reaksiyonlarda reaksiyon sisteminin ısı içeriğini tanımlar. H 2 H 1 H 2 -H 1=ΔH
Sistemin volüm artışı veya volüm azalmasından başka iş yapılmazsa Entalpi değişikliği ( H), çevreden alınan veya çevreye verilen ısı miktarıdır. H 2 H 1 H 2 -H 1=ΔH H = E + (PV)
Bir kimyasal reaksiyon sırasında çevreye ısı yayılıyorsa, H negatif ( ) ve reaksiyon ekzotermik reaksiyondur.
Bir kimyasal reaksiyon sırasında çevreden ısı alınıyorsa, H pozitif (+) ve reaksiyon endotermik reaksiyondur.
Termodinamiğin birinci yasası Bir sistemin enerjisinde herhangi bir değişiklik çevrede eşit ve zıt bir değişikliği gerektirir. Herhangi fiziksel veya kimyasal değişimde enerjinin biçimi değişebilir, fakat evrendeki total enerji miktarı sabit kalır.
Entropi (S), kimyasal bir sistemin komponentlerinin rasgelelik veya düzensizliğidir.
Sistemin düzensizliğinde herhangi bir değişiklik entropi değişikliği ( S) olarak ifade edilir. S 2 S 1 S 2 -S 1=ΔS
Sistemin düzensizliğinin artması (düzenliliğin azalması) durumunda S’nin değeri pozitifdir (+). Sistemin düzensizliğinin azalması (düzenliliğin artması) durumunda S’nin değeri negatifdir (-).
Termodinamiğin ikinci yasası Kendiliğinden gerçekleşen herhangi bir süreçte sistem ve çevrenin total entropisi artar. “Evren kaçınılmaz olarak düzenli durumdan daha düzensiz duruma gider. ”
Termodinamiğin üçüncü yasası 0 o. K sıcaklıkta entropi sıfırdır
Serbest enerji (G), sistemin iş yapmak için kullanılabilir enerjisidir. G 1 G 2
Sistemin serbest enerjisinde değişiklik bir iş yapılmasıyla birlikte olur. Bu iş kimyasal iş veya kimyasal enerji şeklinde olabilir. Canlılarda enerji dönüşümü ve bu dönüşümün gerçekleşmesini sağlayan biyokimyasal olayların tümü biyoenerjetikler olarak adlandırılmaktadır.
Serbest enerji değişikliği G sembolü ile ifade edilir. G 1 G 2 -G 1=ΔG
Gibbs serbest enerjisi olarak da bilinen serbest enerji, entalpi (H) ve entropinin (S) bir fonksiyonu olarak ifade edilebilir. T mutlak sıcaklık (o. K) olduğuna göre: G 1 G 2 -G 1=ΔG
Kimyasal reaksiyonlar için 298 o. K (25 o. C) sıcaklık, 1 atmosfer basınç, p. H=0 ( H+ =1 M) ve her komponent için 1 M konsantrasyon şartları, standart şartlar olarak belirlenmiştir.
Biyokimyasal reaksiyonların çoğu, p. H=7’ye yakın olacak şekilde iyi tamponlanmış sulu çözeltilerde meydana gelir; hem p. H, hem de suyun konsantrasyonu sabit kalır. Biyokimyacılar tarafından belirlenen standart durumda p. H=7 ( H+ =10 7 M) ve suyun konsantrasyonu 55, 5 M’dır.
Bir reaksiyon için standart şartlar altında serbest enerji değişikliği standart serbest enerji değişikliği olarak tanımlanır ve bu, Go sembolü ile gösterilir. Biyokimyasal standart duruma dayanan fiziksel değerler, kimyacılar ve fizikçiler tarafından kullanılanlardan ayırtetmek için üs işareti ile yazılır.
Sabit sıcaklık ve basınç altında kimyasal reaksiyonla oluşan ürünlerin toplam serbest enerjisi reaksiyona giren maddelerin toplam serbest enerjisinden küçük ise G negatifdir ( G<0) ve reaksiyon ekzergonik’tir. Ekzergonik reaksiyon, kendiliğinden ilerler. yazıldığı şekilde soldan sağa doğru
G değeri negatif ( ) ve büyük olan reaksiyonlar (ekzergonik reaksiyonlar), termodinamik olarak elverişli reaksiyonlar olarak tanımlanırlar.
Termodinamik olarak elverişli bazı reaksiyonlar, ölçülebilecek hızda gerçekleşmez. Reaksiyonunun başlaması için aktivasyon enerjisi diye tanımlanan bir miktar enerji gereklidir.
Sabit sıcaklık ve basınç altında kimyasal reaksiyonla oluşan ürünlerin toplam serbest enerjisi reaksiyona giren maddelerin toplam serbest enerjisinden büyük ise G pozitifdir ( G>0) ve reaksiyon endergonik’tir. Endergonik reaksiyon, kendiliğinden ilerlemez. yazıldığı şekilde soldan sağa doğru
G değeri pozitif (+) olan reaksiyonlar (endergonik reaksiyonlar), termodinamik olarak elverişli olmayan reaksiyonlar olarak tanımlanırlar.
Sabit sıcaklık ve basınç altında kimyasal reaksiyonla oluşan ürünlerin toplam serbest enerjisi reaksiyona giren maddelerin toplam serbest enerjisine eşit ise G sıfırdır ( G=0) ve sistem dengededir. Sistemde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.
A B ve B C gibi art arda gelen iki kimyasal reaksiyonun her biri kendi denge sabitine ve karakteristik standart serbest enerji değişikliğine sahiptir. A B GoıA B B C GoıB C Art arda olan bu iki reaksiyon sonunda A reaktantından (substrat) C ürünü oluştuğundan, B iptal edilir ve toplam reaksiyon A C şeklinde yazılabilir; bu reaksiyonun da kendi denge sabiti ve standart serbest enerji değişikliği vardır. A C GoıA C
A B GoıA B B C GoıB C A C GoıA C toplu reaksiyonu için GoıA C standart serbest enerji değişikliği, iki alt basamak reaksiyonun standart serbest enerji değişikliklerinin toplamına eşittir. GoıA C = GoıA B + GoıB C
Standart serbest enerji değişikliklerinin toplanabilme özelliği, termodinamik olarak elverişsiz ( Goı pozitif, endergonik) bir reaksiyonun yüksek olarak ekzergonik bir reaksiyona ortak bir ara madde vasıtasıyla bağlanarak ileri yönde yürüyebilmesini açıklar.
Glukoz + Pi Glukoz-6 -fosfat + H 2 O ATP + H 2 O ADP + Pi Goı= 13, 8 k. J/mol Goı= 30, 5 k. J/mol Glukoz + ATP Glukoz-6 -fosfat + ADP Goı= 16, 7 k. J/mol Toplam reaksiyon ekzergoniktir. ATP’nin bağlarında depolanmış olan enerji, glukoz ve fosfattan oluşumu endergonik olan Glukoz-6 -fosfatın sentezini sürdürmek için kullanılabilmektedir.
Hücrelerde Glukoz-6 -fosfatın ATP’den fosfat transferi vasıtasıyla oluşmasının yolu, burada anlatılan art arda gelen reaksiyonlar gibi değildir; fakat net sonuç, toplam reaksiyonun aynısıdır. Termodinamik hesaplamalarda önemli olan, başlangıç ve son durumlardır; bunların arasındaki yolun biçimi önemli değildir.
Glukozdan glukoz-6 -fosfatın oluşmasındaki gibi bir strateji, bütün canlı hücreler tarafından, metabolik ara ürünler ve hücresel komponentlerin sentezinde kullanılır.
Bütün canlılarda ekzergonik ve endergonik olaylar arasında biyolojik enerjinin taşınmasında, yüksek enerjili fosfat bileşiği olan adenozin trifosfat (ATP) molekülü rol oynamaktadır.
Heterotrofik hücreler, besleyici moleküllerin yıkılması vasıtasıyla bir kimyasal formdan serbest enerji elde ederler ve bu enerjiyi, ADP ile Pi’tan ATP yapmak için kullanırlar.
ADP ile Pi’tan oluşturulan ATP, daha sonra kimyasal enerjisinin bir kısmını -metabolik ara maddeler ve küçük önmaddelerden makromoleküllerin sentezi, -konsantrasyon gradientine karşı membranların bir tarafından diğer tarafına maddelerin taşınması -mekanik hareket gibi endergonik süreçler için bağışlar.
Canlılarda moleküllerin yıkılımının olduğu ekzergonik tepkimeler katabolizma olarak adlandırılmaktadır. Yeni bileşiklerin yapıldığı sentez tepkimeleri anabolizma olarak adlandırılmaktadır. Anabolik ve katabolik olaylar birlikte metabolizmayı oluşturmaktadırlar.
Metabolizma, canlı ortamda yapısal dönüşümlerin ve enerji değişmelerinin tamamı olarak tanımlanabilir.
ATP’den enerji bağışı, genellikle ATP’nin ADP ve Pi’ta veya AMP ile 2 Pi’ta dönüşümü ile sonuçlanarak yürüyen reaksiyonda ATP’nin kovalent katılımını gerektirir.
ATP’nin hidrolizi için aktivasyon enerjisi nispeten yüksektir. Fosforik asit anhidrit bağlarının hızlı yıkılımı, yalnızca bir enzim tarafından katalizlendiğinde gerçekleşir.
ATP, basit hidroliz yoluyla değil, grup transferi yoluyla enerji sağlar.
Bir reaksiyon için ATP’nin katkısı, sıklıkla tek basamaklı olarak gösterilir; fakat hemen her zaman iki basamaklı bir süreçtir.
Canlı organizmada, hidroliz standart serbest enerji değişimi yüksek, ATP’den başka bileşikler de vardır. Bu bileşikler, ya ATP gibi yüksek enerjili fosfat bileşikleridir ya da asetil-Co. A gibi tiyoesterlerdir.
Açil taşıyıcı protein, protein sentezinde görevli amino asit esterleri, S-adenozil metiyonin (SAM), üridin difosfat glukoz (UDP-Glc) ve 5 -fosforibozil-1 -pirofosfat (PRPP) da biyolojik önemi olan yüksek enerjili bileşikler arasında yer alırlar.
Yüksek derecede negatif ( ) hidroliz standart serbest enerjili bileşikler, reaktantlardan daha stabil ürünler vermektedirler. Bunun nedeni şu şekilde açıklanabilir: -Reaktantlarda elektrostatik itmenin neden olduğu bağ gerginliği, yük ayrılması vasıtasıyla giderilir. -Ürünler, iyonizasyon vasıtasıyla stabilize edilirler. -Ürünler, izomerizasyon vasıtasıyla stabilize edilirler. -Ürünler, rezonans vasıtasıyla stabilize edilirler.
Canlı organizmadaki fosfat bileşikleri, hidroliz standart serbest enerjilerine göre keyfi olarak iki gruba ayrılabilirler: -Hidroliz standart serbest enerjisi Goı 25 k. J/mol’den daha çok negatif olanlar yüksek enerjili fosfat bileşikleridirler. -Hidroliz standart serbest enerjisi Goı 25 k. J/mol’den daha az negatif olanlar düşük enerjili fosfat bileşikleridirler.
Canlı hücrelerdeki metabolizmanın katabolik yollarında kimyasal enerji ATP, NADH ve NADPH oluşturur.
Canlı hücrelerdeki metabolizmanın katabolik yollarında oluşan ATP, NADH ve NADPH, anabolik yollarda küçük moleküllerden büyük moleküllerin oluşması için kullanılır.