Salgın, kontrolden çıkmış herhangi bir sorunu tanımlamak için sıklıkla kullanılan bir terimdir. Tıbben bakıldığında, salgın bir toplulukta belirli bir zamanda yaygın bir hastalık oluşumu olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımın anahtarı oluş kelimesidir ve bir hastalığın aktif olarak yayıldığı bir olaydır. Buna karşılık, salgın terimi coğrafi yayılıma ilişkindir, bütün bir ülkeyi veya tüm dünyayı etkileyen bir hastalığı tanımlamak için kullanılmaktadır.
Salgın hastalığın gündelik kullanımı böyle bir nüans gerektirmeyebilirken, halk sağlığı haberlerini düşünürken bu iki terim salgın ve endemik benzeri arasındaki farkları bilmek önemlidir. Ayrıca, bir epidemiyolojik açıdan bakıldığında, bu gibi terimler halk sağlığı tepkisini daha iyi kontrol etmeye ve bir hastalığı önlemeye yönlendirmektedir. Bir salgın, küresel oranların bir salgınıdır. Bir bakteri veya yeni virüs hızlı bir şekilde yayılabildiğinde meydana gelmektedir. Ciddi hastalıklara neden olur ve bir kişiden diğerine kolayca yayılabilir. Pandemik kelimesi, tüm insanlara ait anlamına gelen Yunanca pandemosundan gelmektedir. Yunanca pan kelimesi tüm ve demo kelimesi de insanlar anlamına gelmektedir.
Pandemik mi, Salgın mı?
Salgın, hastalığın geniş bir coğrafi alana yayıldığı ve birçok insanı etkilediği zamandır. Şehre, bölgeye veya ülkeye özgüdür, ancak muhtemelen dünya çapında olmak üzere ulusal sınırların ötesine yayılmaktadır. Endemik hastalık, her zaman belirli bir yerde veya toplulukta bulunan bir hastalıktır. Salgın, enfeksiyon yaşayan kişilerin sayısının ülke içinde veya ülkenin bir bölümünde beklenenden daha fazla olduğu zamandır. Ayrıca bir enfeksiyon aynı anda birkaç ülkede yaygınlaşırsa salgın haline gelebilir.
Bir pandemiye genellikle insanlar arasında kolayca bulaşabilen yeni bir virüs türü, alt tipi veya antibiyotik tedavisine dirençli hale gelen bakteriler neden olmaktadır. Bazen, salgınlar, Kara Ölüm gibi, hızla yayılma yeteneğinden kaynaklanmaktadır. Kişilerin yeni bir virüse karşı bağışıklığı düşük olabilir veya hiç olmayabilir. Genellikle yeni bir virüs insanlar arasında yayılamaz, ancak değişirse veya mutasyona uğrarsa kolayca yayılmaya başlayabilir ve bu durumda, bir salgın ortaya çıkabilir.
Grip durumunda, mevsimsel salgınlar ya da salgınlar genellikle kişiler arasında dolaşan bir virüsün alt türlerinden, öte yandan, Pandemikler genellikle yeni alt türlerden kaynaklanmaktadır. Bu alt türler daha önce kişiler arasında yaygınlaşmamıştır. Salgın daha fazla kişiyi etkileyebilir ve daha ölümcül olabilir. Ayrıca daha fazla sosyal bozulma, ekonomik kayıp ve genel sıkıntıya yol açabilir.
Tanımlar Halk Sağlığı Yanıtını Nasıl Yönlendirmektedir?
Ortak karışıklık: Salgın genellikle sağlık meseleleri anlatmak için kullanılır ve örneğin Amerika’da opioid kriz epidemik oranlarda artmaktadır. Kullanımlar modern bağlamda uygun olmamakla birlikte karışıklığa neden olabilir. Ek olarak, kelime sağlık sorunlarını tanımlamak için kullanılsa bile, bir hastalığın ölçeğini veya ilerlemesini doğru şekilde göstermeyebilir. Bazı durumlarda, salgın veya endemik gibi terimler daha uygun olabilir. Diğerlerinde, salgın problemin ölçeğini tanımlamakta yetersiz kalması ve bir pandemi olarak tanımlanması daha iyi olabilmektedir.
Hastalık Olay Sınıflandırması
Epidemiyoloji, hastalıkların görülme sıklığı, dağılımı ve kontrolü ile ilgilenen tıbbın dalıdır. Bu verileri toplayan ve denetleyen ana organ Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’dir (CDC). CDC birçok işlevi arasında, bir hastalık oluşumuna uygun cevabı yönlendirmekle görevli bir birimdir. Hastalığın ortaya çıkma seviyesi birçok yönden tanımlanabilirken, öncelikle iki ölçülebilir faktör tarafından tanımlanır:
• Bir hastalığın hareket etme şekli ve hızı ayrıca üreme hızı olarak bilinir
• Duyarlı popülasyonun büyüklüğü ayrıca kritik topluluk büyüklüğü olarak bilinir
Epidemiyolojinin rolü, uygun halk sağlığı yanıtını yönlendirmek için hastalık prevalansını (bir popülasyon içinde etkilenen insanların oranı) ve görülme sıklığını (belirli bir süre içinde bir hastalığın oluşumunu) belirlemektir.
Salgın ve Pandemik
Terimler, bir olayın bir salgın veya bulaşıcı olarak bildirildiği belirli bir eşik olduğu ileri sürülse de, ayrım epidemiyologlar arasında bile sıklıkla bulanıklaşmaktadır. Bunun bir nedeni, bazı hastalıkların zaman içinde daha yaygın veya ölümcül hale gelmesi, diğerleri daha az görülmesi ve CDC’yi istatistiksel modellerini düzenli olarak ayarlamaya zorlamasıdır. Epidemiyologlar, bir hastalık olayını nasıl tanımladıklarına ve uygun tanımlamaya yerleştirmelerine dikkat etmektedirler. Bununla birlikte salgın kontrolü dışında olan bir hastalık anlaşılacağı gibi tarif edilen olaylar kümeleri daha az ilgi gördüğü bir izole edilmiş olay çıkarılabilir. Ayrıca CDC bazı terimlerin aşırı panik yaratabileceğini kabul etmektedir. Örneğin, 2016 yılında Zika salgını Florida ve Teksas’ta yedi vaka tespit edildiğinde ABD’de alarmı tetiklemiştir.
Dünyanın büyük bir kısmına yayılan HIV bile, daha önce yaygın olan bazı bölgelerde etkili tedavi dağılımı ve azalan oranlar göz önüne alındığında bile, salgının yerine giderek artan pandemik terimi yerini almıştır. Öte yandan, influenza her geçen yıl daha öldürücü hale gelmiştir. Halk sağlığı yetkilileri, özellikle 60 milyondan fazla Amerikalı’nın etkilendiği H1N1 salgını göz önüne alındığında, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki 2009 yılında 274.304 hastaneye yatışı ve 12,469 kişinin ölüm vakası olmuştur. Bu, salgınlara uluslararası işbirliğine ihtiyaç duyuldukça daha kısıtlı bir salgınla aynı şekilde yaklaşıldığını göstermez. Ebola virüsü ile oluşabileceği gibi sınırlarının dışına yayılma potansiyeline sahipse, salgın hastalığına kıyasla daha az agresif bir şekilde tedavi edilebilir.
Tarihçe
1918 yılından 1920 yılına kadar İspanyol gribi salgını 100 milyon kişinin ölümüne sebep olmuştur. Ve bu salgın hastalık tarihin en kötüsü olarak kabul edilmiştir. Kara Ölüm, 14. yüzyılda 75 milyondan fazla insanın hayatını tehdit etmiştir. Ayrıca Kara Ölüm, Avrupa’nın toplam nüfusunun % 30-60 kişinin ölümüne neden olmuştur. Bazı virüsler hayvanlar da bulunur, ancak nadiren kişilere yayılır ve bazı durumlar bunu mümkün kılan bir olay olabilir. Sağlık yetkilileri, virüsün değiştiğinin bir göstergesi olabileceğinden, kişilere geçen bir hayvan virüsünün ortaya çıktığı durumlarda endişe duymaktadır. Domuzlarda ya da kuşlarda yaygın olan domuz gribi ve kuş gribi, antijenik bir kayma meydana gelinceye kadar insanlarda olmayan virüslere atıfta bulunur. Son yıllarda, develere Orta Doğu Solunum Sendromu’na veya MERS’a neden olan ve maymunlara Ebola neden olan virüsler konusunda da endişeler duyulmaktadır.
Tarihte Önemli Pandemikler
1982 yılından beri 39 milyondan fazla kişiyi öldüren HIV’e ek olarak, tarihte aynı derecede yıkıcı salgınlar yaşanmıştır. Bu salgınlardan bazıları aşağıdaki gibidir:
• MS 541-543 yılları arasında doğu roma imparatorluğunu özellikle de başkent konstantinopolisi etkilemiştir ve tarihteki en büyük salgınlardan biridir. Bu salgın, ismini dönemin bizans imparatoru 1. justinianostan almaktadır. Salgının yaklaşık 25-50 milyon kişinin ölümüne neden olduğu tahmin edilmektedir.
• Kara Veba (ölüm) Asya’dan Avrupa’ya uzanan, 1347 yılından 1353 yılına kadar 75 milyondan fazla kişinin ölümüne neden olmuştur.
• 1816 – 1824 yılları arasındaki ilk kolera salgını Hindistan’dan Endonezya ve Rusya’ya yayılmıştır ve 40 milyondan fazla kişi ölmüştür.
• 1918 – 1920 yılları arasında İspanyol gribi salgını, H1N1 virüsünün bir alt türünün yol açtığı ölümcül bir grip salgındır. Bir yıl içinde 50 milyondan fazla kişinin ölümüne neden olmuştur.
• 20. yüzyılın Çiçek hastalığı salgını 300-500 milyon arası çok sayıda kişinin ölümüne ve 1955 yılında Salk aşısının geliştirilmesine kadar yılda 50 milyon kişinin ölümüne neden olmuştur.
• 1957 – 1958 yılları arasında Asya gribi (H2N2), A sınıfı grip virüsünün yol açmasının nedeni, 1957 yılında Çin’de başlayarak Uzakdoğu, Amerika, Avustralya ve Avrupa’ya yayılmasından dolayıdır. Asya Gribi ABD’de 70 bin kişinin ölümüne neden olmuştur.
• 1968 – 1969 yılları arasında Hong Kong gribi, 1968’li yıllarında başlarında ilk olarak Hong Kong’da (H3N2) tespit edilmiştir. 33.800 ölüme neden olan ve bilim insanları tarafından 20. yüzyıl pandemileri arasında en hafi salgın olarak sayılmaktadır. En hafif salgın olarak görülmesinin nedenlerinden biri Hong Kong virüsünün 1957 ve 1968 yılları arasında olan Asya Gribi virüsüne benzer olmasıdır. Ayrıca bu virüsle birlikte gelişen enfeksiyonlar sayesinde toplumun bağışıklık geliştirmesi benzer bir virüs enfeksiyonunun daha hafif düzeylerde geçmesine nedenidir. Diğer neden ise bu pandeminin de önceki iki pandemide olduğu gibi Aralık ayına kadar hızlı bir şekilde yayılmamış olması ve bu aylarda okulların kapalı olması sebebiyle yayılımının kısıtlı kalmasıdır.
• Kuş gribi (H1N1) kanatlı hayvanlarda ölümlere yol açan ve aslında bir hayvan hastalığının etkeni olan H5N1 virüsünün insanlara geçen hastalık türüdür. Pandemi tehditlerinden biri 1997 ve 1999 yıllarında gelişmiştir. Hastalığın 1997 yılındaki başlangıcında Hong Kong’da yaklaşık yüz kişi Kuş A/H5N1 influenza virüsü ile enfekte olmuştur ve 6 kişi yaşamını yitirmiştir. 1999 yılında yeni kuş influenza virüsü A/H9N2 Hong Kong’da iki çocuğun hastalanmasına sebep olmuştur. Ayrıca 10 Eylül 2008 tarihine kadar doğrulanan ölüm sayısı 245dir.
Devam eden tüberküloz salgını yılda 1,5 milyondan fazla kişinin ölümüne neden olmaya devam etmektedir. Etkili tedavinin mevcudiyetine rağmen, çoklu ilaç direnci, pandeminin ilerlemesini tersine çevirme çabalarını sarsmıştır.
Tanımlar
Hastalıkların yaygınlığı, insidansı ve bilinen ya da bilinmeyen hastalık yollarına bağlı olarak, epidemiyoloğun hastalık olayını tanımlayabileceği birkaç yol vardır. Bu yollardan bazıları aşağıdaki gibidir:
• Tek tük: Seyrek ya da düzensiz oluşan bir hastalığı ifade eder. Salmonella veya E. coli gibi gıda kaynaklı patojenler sıklıkla sporadik hastalık salgınlarına neden olabilir.
• Küme: Gerçek sayı veya neden belirsiz olsa bile, daha büyük sayılarla ortaya çıkan bir hastalığı ifade eder. Örnek olarak, kimyasal ya da nükleer bitki felaketinden sonra sıklıkla rapor edilen kanser vakaları kümesidir.
• Endemik: Coğrafi popülasyondaki bir hastalığın sürekli mevcudiyeti ve olağan prevalansı anlamına gelir.
• Hiperendemik: Diğer popülasyonlarda görülenlerden yüksek düzeyde olan hastalık anlamına gelir. Örneğin, HIV, her beş yetişkinden birinin hastalık geçirdiği Afrika bölgelerinde hiperendemiktir ve kabaca 300’de birinin enfekte olduğu ABD’de endemiktir.
• Salgın: Normal beklenenden fazla hastalık vakası sayısında ani bir artışı ifade eder.
• Pandemik: Genellikle çok sayıda insanı etkileyen, birkaç ülkeye veya kıtaya yayılmış olan bir salgını ifade eder.
Grip Salgınları
Bir salgın türü, influenza A virüsü olarak bilinen bir grip virüsü türü aniden değiştiğinde ortaya çıkan ve hali hazırda var olan herhangi bir virüsten farklı bir virüse neden olandır, buna antijenik kayma denir. Virüsün yüzeyinde HA proteinleri ve NA proteinleri bulunur. Bunlardan biri veya her ikisi de değişirse, yeni bir influenza A virüs alt tipi ortaya çıkabilir. Bu alt tip kişiler arasında yayılma yeteneğini kazanırsa, bir salgın ortaya çıkabilir. Pandemi ortaya çıktıktan ve yayıldıktan sonra kişiler bir miktar bağışıklık geliştirebilir. Ardından, grip salgınlarına neden olan virüs alt tipi, zaman zaman kişiler arasında birkaç yıl boyunca dolaşabilir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) gibi dünyanın çeşitli yerlerinde virüslerin davranış ve hareketleri izlemektedir.
Pandeminin Aşamaları
Hastalık olayını değerlendirmek ve sınıflandırmak için bir hastalığın ve diğer birçok epidemiyolojik faktörde CDC’nin atması gereken prosedürel adımlar salgının fiili evrelemesi patogeneze bağlı olarak değişebilir. Halk sağlığı yanıtını yönlendirmek için kullanılan aşama modeli özellikle grip hastalığını içermektedir. 1999 yılında, Dünya Sağlık Örgütü, açıkça belirtilen altı aşamaya dayanarak uygun cevabı belirttiği ilk grip salgını hazırlık planını yayınlamıştır. Planın amacı, ülkelere mevcut kaynaklara dayanarak kendi ulusal stratejilerini oluşturmaları için bir plan sağlayarak küresel cevabı koordine etmektir.
Aynı temel model tüberküloz, sıtma ve zika virüsü gibi diğer salgınlara varyasyonlarla uygulanabilmektedir. Halk sağlığı görevlilerine 1’den 3’e kadar olan aşamalar yaklaşmakta olan bir tehdide yanıt verecek araçları ve eylem planlarını geliştirme zamanı geldiğini bilmelerine yardımcı olmak için tasarlanmıştır. 4 ile 6 arasındaki aşamalar ise, DSÖ ile koordineli olarak eylem planlarının uygulandığı zamanlardır. DSÖ, hazırlık ve müdahale arasındaki farkı daha iyi ayırt etmek için 2009 yılında ki aşamaları revize etmiştir. Plan, yalnızca yüksek mutasyon oranları ve virüsün hayvanlardan insanlara geçme kabiliyeti göz önüne alındığında grip salgınlarına yönelik yapılmıştır. DSÖ’nün altı aşamalı grip programı vardır ve bu aşamalar aşağıdaki gibidir:
• Aşama 1: Hayvanlar arasında dolaşan hiçbir hayvan grip virüsünün insanlarda enfeksiyona neden olduğu bildirilmemiştir.
• Aşama 2: Evcil hayvanlarda bulunan hayvan grip virüsünün insanlarda enfeksiyona neden olmaktadır. BU yüzden spesifik bir potansiyel salgın tehdidi olarak kabul edilmektedir.
• Aşama 3: Bir hayvan ya da insan, hayvan influenza sübstitüe edici virüsü insanlarda sporadik vakalara ya da küçük hastalık kümelerine yol açmıştır, ancak topluluk düzeyinde salgınları sürdürmeye yetecek insandan insana bulaşmaya neden olmamıştır.
• Aşama 4: Topluluk düzeyinde salgınları sürdürebilen bir hayvan ya da insan, hayvan influenza reasortant virüsünün insandan insana geçişi doğrulanmıştır.
• Aşama 5: Aynı tanımlanan virüs, bir DSÖ bölgesinde iki veya daha fazla ülkede toplumda sürekli salgınlara neden olmuştur.
• Aşama 6: Aşama 5’te tanımlanan kriterlere ek olarak, aynı virüs başka bir DSÖ bölgesinde en az bir başka ülkede toplum düzeyinde sürekli salgınlara neden olmuştur.
• Zirve sonrası dönem: Yeterli sürveyansı olan çoğu ülkede pandemik influenza seviyeleri, zirve seviyelerinin altına düşmüştür.
• Pandemi sonrası dönem: Grip aktivitesinin seviyeleri, yeterli sürveyansı olan çoğu ülkede mevsimsel grip için görülen seviyelere geri dönmüştür.
Her aşama için zaman aralığı bir aydan on yıla kadar değişebilir. Hepsi 6. aşamaya ilerlemeyebilir ve bazıları bir virüs kendiliğinden zayıflarsa geri dönebilmektedir.
Modern Salgın
Eğer bir grip salgını günümüzde ortaya çıkarsa bazı problemler ortaya çıkabilir. Bu problemlerden bazıları aşağıdaki gibidir:
• Günümüzde kişiler daha hareketlidir ve geçmişte olduğundan daha fazla şehirlerde yaşama olasılığı daha yüksektir buda virüsün yayılma riskini artıran faktörlerdendir.
• Daha hızlı iletişim, panik riskini arttırır ve enfekte olabilecek kişilerin hastalıktan kaçma çabasıyla, potansiyel olarak virüsü de yanlarına alarak bulaştırma şansı artar.
• Pandemik virüslerin yeni etken olması nedeniyle aşının kullanıma sunulması aylar veya yıllar alabilir.
• Hem talep hem de hastalık nedeniyle sağlık birimleri yoğunlaşır ve hayati toplum hizmetleri sağlamada personel sıkıntısı yaşanabilir.
Endişeleri
Tıp bilimi son yıllarda hızla ilerlemiştir, ancak ilgili hastalıkların yeni doğası nedeniyle olası salgından tam koruma sağlaması pek mümkün değildir. Bu nedenle bazı endişeler yaşanabilir, potansiyel endişe nedenlerinden bazıları aşağıdaki gibidir:
Viral hemorajik ateşler
Ebola ve Marburg virüsleri de dahil olmak üzere viral hemorajik ateş salgını olabilir. Ancak, bu hastalıkların yayılması için yakın temas gereklidir. Modern sürveyans sistemleri, Batı Afrika’daki Ebola salgınından 2014-2015 yıllarında öğrenilen dersler ve şu anda hastalıktan etkilenebilecek kişiler için mevcut olan deneysel bir aşı, gelecekte yeni vakaların hızla ele alınacağı konusunda umut vadetmektedir.
Antibiyotik Direnci
Antibiyotik direnci büyük bir endişe kaynağıdır. Dirençli tüberküloz suşları en çok endişe verenler arasındadır. Her yıl, dünyada yaklaşık yarım milyon yeni çok ilaca dirençli tüberküloz vakasının (MDR-TB) olduğu tahmin edilmektedir.
SARS ve MERS: Korona virüsün neden olduğu SARS, son yıllarda bir pandemik üretmeye yaklaşmıştır. Sağlık kuruluşları ve devlet kurumları, hastalığın yerel salgın hastalıklardan daha fazla olmasını engellemiştir. Ancak SARS tam ortadan kaldırılamamıştır ve geri dönme riski vardır. Başka bir solunum yolu hastalığı olan MERS, şu ana kadar vaka sayısının az olmasına rağmen, aynı zamanda bir endişe konusudur.
Grip: Yabani kuşlar, çeşitli grip suşları için doğal bir konaktır. Nadir durumlarda, bu influenza türleri kuşlardan insanlara geçebilir, salgınlar kontrol edilmediği takdirde salgına dönüşme potansiyeli taşıyan salgınlara yol açabilir. Kuş gribi (H5N1) buna bir örnektir. Bu tür, ilk olarak 2004 yılında Vietnam’da tanımlanmıştır. Asla salgın seviyelere ulaşmamıştır, ancak virüsün insan gribi virüsleriyle birleşme potansiyeli bilim adamları için bir endişe kaynağıdır.
Ebola: Dünyanın şimdiye kadar gördüğü en büyük Ebola salgını, 2014-2015 yılları arasında Liberya çevresindeki ülkeleri ve Batı Afrika’yı etkilemiştir. Ebola kısa süre önce Orta Afrika’da Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yeniden ortaya çıkmıştır ve DSÖ tarafından durumu izlenmektedir.
Kaynakça:
www.who.int
cdc.gov
who.int
worldatlas.com
ncbi.nlm.nih.gov
Yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu