Bu, bilimin merkezinde yer alan bir fikirdir; en iyi bilim adamları, yeni, ikna edici kanıtlar ışığında fikirlerini hızla uyarlayabilir veya değiştirebilir.
Kamuoyu görüşüne göre, bilim ve tıbbın deneme-yanılma süreci güveni aşındırabilir, ancak onsuz da bilim ne de tıp olurdu.
Bilim, deneme yanılma yoluyla ve önceki inançların sürekli gözden geçirilmesiyle elde edilir. Bu süreç, bilgiyi ilerletmek için kritik öneme sahiptir. Araştırmanın sert eleştirmenleri olmamızı, güçlü kanıtları benimsememizi ve bilimi ilerletmemizi ve bilimsel incelemeye dayanmayan fikirleri bir kenara atmamızı sağlar.
Bilimsel araştırma ve tıp ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır ve anlamlı bilgi üretmek ve insanların sağlığını iyileştirmek için sıklıkla birbirine güvenir. Ancak genel halk için, bu yinelemeli süreç ve potansiyel geri dönüş, genellikle halkın tıbba olan güvenini baltalayan, belirsizlik, muğlak anlama veya sadece yalan söyleme olarak görülme eğilimindedir. Öyleyse, bilimin doğasında var olan değişebilirlik karşısında halkın inancını nasıl koruyabiliriz?
Yakın tarihli bir yorum yazısında, Dr. John Cleland bazen cevabın basit olduğunu savunuyor: “az çoktur”.
Cleland, sağlık uzmanlarının, genellikle kesin olmayan klinik deneylerin meta-analizlerinde gizlenen, kesin olmayan kanıtlara dayalı olarak tavsiyelerde bulunurken ve tedavi kararları verirken son derece dikkatli olmaları gerektiği mesajını veriyor.
Dr. Cleland, yetersiz veya zayıf kanıtlara dayalı önerilerde bulunmanın iki yönlü bir sorun oluşturduğunu savunuyor: birincisi, mesleğe yeni başlayanlar için, bir tedavi veya prosedür doğrudan zarar verebilir. İkincisi, sık sık karar değiştirmeler, halkın bilime ve tıbba olan inancını aşındırır.
“Daha azını yapmak”
Etkinliği veya hastaya uygulanabilirliği şüpheli olan tedavilerin tedbirsiz ve cesur kullanımına karşı basit bir tavsiyeyle her iki sorunu da çözmeyi amaçlayan dolaysız bir fikirdir.
Örneğin, etkili olabilecek veya olmayabilecek birden fazla ilaç reçete etme uygulaması olan polifarmasi durumunu ele alalım. İlaçlar zararsız olsa bile, hastayı haplara ve reçetelere boğmak tedavilere olan güven ve bağlılığı zayıflatır. Hasta acı çeker ve doktor önceki tavsiyelerinden geri adım atmak zorunda kalır.
Bu tür durumlarda, doktorlar ve bilim insanları belirli bir şüphecilik düzeyini korumalıdır, çünkü bu kampanyalar genellikle hastaların çıkarları kadar (veya daha fazla) ilaç endüstrisinin finansal çıkarları tarafından da motive edilmektedir. Sağlık profesyonelleri, hangi tedavilerin kanıtlarla yeterince desteklenmediğini ayırt ederek ve hasta bakımına buna göre yaklaşarak hareket etmek gibi zor ama kritik bir göreve sahiptir.
“Kanıt güven oluşturur, acan herşeyi ispat etmez“
Neredeyse hiçbir bilimsel hipotez (ve dolayısıyla bu hipotezlerden türetilen hiçbir tıbbi tavsiye) gerçekten iapat kanıtlanamaz (ispatlanamaz). Bilim matematik değildir. Bilimsel bir makaleyi asla Q.E.D. veya quod erat demonstrandum (gösterilmek istenen de buydu) ile bitiremyiz. Belirli bir fikre duyduğumuz güven düzeyini oluşturmak için destekleyici kanıtlar biriktirebiliriz ve en iyi ihtimalle, kanıtlar artık makul şüphenin olmadığı bir noktaya ulaşır. Ancak tek bir yeni keşif baştan beri yanıldığımızı gösterebilir.
Evrim örneğini ele alalım: Türlerin milyarlarca yılda doğal seçilim yoluyla evrimleştiği fikrini destekleyen yığınla güçlü kanıtımız var. Şu ana kadar bunu çürütecek güvenilir bir kanıtımız olmadı. Bilimsel bir gerçeğe ulaşacak kadar yakınız. Ancak bunu teknik olarak kanıtlayamayız (büyük ölçüde ne bilmediğimizi bilmediğimiz için). Bundan bin yıl sonra, bir uzaylı ırkı ziyaret edebilir ve sadece bilmeceyi çözebilecek biri var mı diye görmek için evrimin kanıtlarını yerleştirdiklerini ve gezegene çeşitli yaşam formları getirdiklerini açıklayabilir. Çok ama çok olası olmayan bir açıklama bu. Ancak, teknik olarak durumun böyle olmadığını da kanıtlayamayız.
Tıpta, genellikle evrim için sahip olduğumuzdan çok daha az kanıta sahip olduğumuz hipotezlerle uğraşırıyoruz. Bu nedenle bu ilke çok daha fazla geçerlidir: kanıt biriktirmek, tamamen kanıtlanamayan fikirlere olan güvenimizi artırır. Elbette bilim, mevcut tıbbi tavsiyelerin çoğunu desteklemek için çok sayıda güvenilir kanıt üretmiştir, ancak hiçbir şey tamamen tersine çevrilmez diye bir kaide de yoktur.
“Koşullar gerekli güven düzeyini belirler”
Kabul edilebilir bir güven düzeyi için sınırımız nedir?
Duruma göre değişir. Bir hekimin, en büyük faydayı göz önünde bulundurarak bir risk değerlendirmesi yapması esastır. Bazı durumlarda agresif (ve hatta riskli) bir tedavi planı gerçekten de bir hasta için ileriye dönük en iyi yoldur. Sağlıklı, ortalama riskli bireylerde hastalıkları önlemek için ilaçlar reçete ederken, hakkında sınırlı veriye sahip olduğumuz ilaçlar üzerinde risk almak için çok az nedenimiz vardır. Ancak derin ıstırap, aciliyet veya ölümcül hastalık durumlarında bu hesap değişir. Kanserden ölmekte olan biri için, yeni bir tedavide bir Faz II klinik araştırmasına kaydolmak, geriye kalan tek umut ışığı olabilir ve tedavinin etkinliğini destekleyecek mevcut kanıtların bulunmaması nedeniyle makul hiçbir doktor bu umudun önünde duramaz. Tamamen sağlıklı bir hasta ile terminal bir hasta arasındaki uç noktalar arasında, risk-fayda hesaplamalarını garanti eden sonsuz sayıda durum vardır.
“Yeniden değerlendirme, bilimsel sürecin kalbidir”
Belirli bir durum için neyin uygun bir dikkat seviyesi oluşturduğuna dair yargıya varmak doktorun sorumluluğundadır. Dr. Cleland’ın öne sürdüğü gibi, bu bazen gerçekten de “daha azını yapmak” anlamına gelir. Ancak Cleland’ın başyazısının iletmekte başarısız olduğu şey, hiçbir kanıt miktarının mutlak kanıt oluşturmadığıdır, bu nedenle her reçete veya tedavi, ne kadar küçük olursa olsun, gelecekteki araştırmaların onu geçersiz kılacağı konusunda bir miktar risk taşır. Gerçek şu ki, bilimin herhangi bir alanında pek çok soru cevapsız kalıyor ve yine de hekimler bu değişen bilimsel manzara ışığında kararlar ve tavsiyeler vermek zorunda. Bu nedenle, halkın tıbba olan güveninin aşınmasını önlemenin tek gerçek yolu, halkın bu temel bilimsel belirsizlik, ilerleme ve revizyon ilkelerini anlaması ve kabul etmesidir. Çünkü “daha az yapmak”, “yalnızca %100 emin olduğumuzda müdahale etmek” anlamına geliyorsa, tıp camiası kendini hiçbir şey yapmamış halde bulacaktır.
Kaynak: When it comes to medical advice, is less always more?
İlişkili: “Metformin reçetelerini, glukoz ve insülin regülasyonu açısından açıkça buna ihtiyacı olan hastalar için tutuyorum, ancak onu henüz gerçekten ömür uzatma ajanı olarak görmüyorum.” —Peter Attia (podcast)
Güçlü inançları gevşek bir şekilde tutmak
Bu konuya bir örnek ile bitirelim. Linus Pauling. İki Nobel Ödülü sahibi. Kendisini bir “Bilim Tanrısı” gibi görürdü. Kibirli. Veriler tersini söylerken, o illa da “DNA, 3 zincirli bir sarmal” ve “Tonla C vitamini alabilirsiniz. Bu, yaşlılığı ve kanseri önler” dedi. Tam tersi idi. Kendisine inanan ve günde, normal değerlerin 1000 katı C vitamini alan eşi mide kanserinden öldü.
Terminoloji
Küçük sayılar yasası: İstatistiksel olarak anlamlı verilerden ziyade anekdot niteliğindeki örneklere yöneliriz. Bu nedenle, bir olayı tüm popülasyona genelleriz.
Onay yanlılığı: Mevcut bakış açımızı doğrulayan sınırlı kanıtları ele geçirmek için çok hızlı olabiliriz. Ve aynı nedenle çelişkili kanıtları reddetmek için çok hızlı olabiliriz.
Aşırı iyimserlik: Gerçekçi olmayan bir şekilde en iyi senaryolara yakın planlar ve tahminler bulma eğilimindeyiz.
Nedeni rastgele şansa bağlamak: Aslında bağlantısız olabilecek olaylara nedensellik atamakta hızlıyız.
Yenilik yanlılığı: Yargılar ve kararlar verirken son olaylara karşı önyargılıyız.