Zülfikar Ali Butto kimdir? Hayatı eserleri: (1928-1979) Pakistanlı devlet adamı. İslam sosyalizmini savunan Pakistan Halk Partisi’nin kurucularındandır. 5 Ocak 1928’de Pakistan’ın Sind Eyaleti’nde, Larkana’da doğdu, 4 Nisan 1979’da Ravalpindi’de öldü. Varlıklı bir mihrace ailesinin oğluydu. Ailesinin İslam dinini kabul etmesinden sonra İslam eğitimi aldı. Pakistan ve Hindistan’ın İngiliz sömürge yönetimi altında olduğu dönemde Hindistan’da öğrenim gördü. Yükseköğrenimini ABD’de Berkeley Üniversitesi’nde siyasal bilimler dalında yaptı. Daha sonra İngiltere’ye giderek Oxford Üniversitesi’nden hukuk dalında yüksek lisans derecesi aldı. Pakistan’a döndükten sonra Batı Pakistan’da Karaçi kentinde 19531958 arasında hukuk stajı yaptı. 1956-1958 arasında Sind Müslüman Hukuk Fakültesi’nde ders verdi.
1956’da İngiliz Uluslar Topluluğu içinde bağımsız Pakistan İslam Cumhuriyeti ilan edildi ve General İskender Mirza ilk cumhurbaşkanı oldu. General Mirza tarafından hazırlanan ve 1956’da kabul edilen anayasa, Batı ve Doğu arasındaki eşitsizlikleri yok etmek ve dengeli bir yapı kurmak için bütün eyaletlerin temsil edildiği tek bir yönetim birimi öngörüyordu. 1958’de İskender Mirza ülkede iktisadi ve toplumsal kargaşa olduğunu öne sürerek sıkıyönetim ilan etti, siyasi partileri kapattı ve anayasayı yürürlükten kaldırdı. General Eyüp Han’ı da sıkı yönetim komutanlığına getirdi. Butto, İskender Mirza’nın yeni oluşturduğu hükümette ticaret bakanı oldu.
Hükümetin işbaşına geldiği günün akşamı, sıkıyönetim komutanı Eyüp Han, hükümetteki bazı subaylarla, büyük toprak sahipleri ve tekelci sanayicilerin desteğini alarak, bir darbe yaptı ve devlet başkanı oldu. Butto hükümette ticaret bakanlığını sürdürdü.
1962’de iki dereceli seçim sistemine dayanan anayasal sisteme geçildi. 1965’te Eyüp Han beş yıl için devlet başkanı seçildi. Seçimlerden kısa bir süre sonra Hindistan’la Pakistan arasında sınır anlaşmazlığı nedeniyle başlayan Keşmir savaşından sonra Eyüp Han’ın diktatörlük eğilimleri güçlendi. Eyüp Han, Hindistan’la savaşı sürdürmekten yana olan Dışişleri Bakanı Butto’yu bakanlıktan aldı.
Zülfikar Ali Butto, 1958-1966 arasında hükümette ticaret bakanlığından sonra Keşmir ve azınlık işleri bakanlığı, sanayi ve teknoloji bakanlığı ile dışişleri bakanlığı yapmıştı.
Zülfikar Ali Butto 1967’de Pakistan Halk Partisi’nin kurucuları arasında yer aldı ve başkanı oldu. Özellikle aydınların ve öğrenci gençliğin desteklediği parti bir yandan, İslam sosyalizmini ve iktidarın halka ait olduğu bir demokrasiyi savunuyor, diğer yandan Hindistan’a karşı düşmanlık siyaseti güdüyordu.
1968’de Eyüp Han’ın diktatörlüğüne karşı yaygın bir muhalefet gelişmeye başladı. Kasım 1968’de Eyüp Han kendisine yönelik başarısız bir suikast girişiminden sonra diğer muhalefet liderleriyle birlikte Butto’yu da tutuklattı. Önderlerinin tutuklanmasından sonra 8 muhalefet partisi bir ittifak oluşturarak siyasi tutukluların serbest bırakılmasını ve demokratik düzene geçilmesini istediler. Pakistan Halk Partisi ittifaka katılmadı.
Eyüp Han muhalefetin baskısına dayanamayarak Mart 1969’da tüm sorumluluğu Genelkurmay Başkanı Yahya Han’a bırakarak istifa etti. Devlet başkanı olan Yahya Han sıkıyönetim ilan ettikten sonra büyük ölçüde sivillere dayanan bir hükümet kurdu ve Butto’yla birlikte diğer siyasi önderleri serbest bıraktı.
Aralık 1970’te tek dereceli genel seçimler yapıldı. Oluşturulacak meclis öncelikle bir anayasa hazırlayacaktı. Doğu Pakistan’da Mucibü’r-Rahman’ın başkanlığını yaptığı Avami Birliği, Batı Pakistan’da ise Pakistan Halk Partisi çoğunluğu elde etti. Mucibü’r-Rahman, Doğu Pakistan’ın özerk bir yapıya kavuşturulmasını istiyordu. Buna karşı çıkan Butto, partisinden seçilen milletvekillerinin Dakka’da toplanacak meclise katılmasını engelledi.
Mart 1971’de Yahya Han, Kurucu Meclis’i süresiz kapattı. Doğu Pakistan’da genel greve gidildi ve Mucibü’r-Rahman, bölgede yönetime el koyduğunu açıkladı. Daha sonra Mucibü’r-Rahman tutuklandı. Hükümet birlikleriyle Avami Birliği arasındaki çatışmalara Hindistan müdahale etti. Hint askerleri ve Bengalli gerillalar, Doğu Pakistan’ı işgal edince, Pakistan ateşkesi kabul etti ve Yahya Han istifa etti. Butto hem sıkıyönetim komutanı, hem devlet başkanı olarak işbaşına geldi. Mucibü’r-Rahman’ı serbest bıraktı. Ocak 1972’de Doğu Pakistan bağımsız Bangladeş Cumhuriyeti olarak Pakistan’dan ayrıldı. Butto Hindistan Başbakanı Indra Gandi ile Hindistan’da Simla’da buluştu. Hindistan-Pakistan arasındaki sınır yeniden belirlendi.
Temmuz 1973’te Butto, Ulusal Meclis’in verdiği yetkiyle Bangladeş’i tanıdığını açıkladı. Ağustos’ta kabul edilen anayasadan sonra, Meclis Başkam Fazıl İlahi Çavduri devlet başkanı, Butto da başbakan oldu. 1977’ye dek süren başbakanlığı döneminde “Üçüncü Dünya” ülkeleri ve İslam ülkeleriyle iyi ilişkiler kurdu.
Mart 1977’de yapılan genel seçimlerde Pakistan Halk Partisi büyük bir çoğunluk elde etti. Muhalefet seçimlere hile karıştırıldığını öne sürerek yaygın protesto eylemlerine girişti. Iç savaşa dönüşen olaylardan sonra Genelkurmay Başkanı Ziyaü’l-Hak bir darbe yaparak sıkıyönetim ilan etti. Birçok siyası önderle birlikte Butto’da tutuklandı. Ağustos 1978’de Devlet Başkanı Çavduri’nin görev süresinin sona ermesinden sonra Ziyaü’l-Hak devlet başkanlığını ilan etti. Sivil yönetime ve anayasal sisteme geçilmesi konusunda verdiği sözlerin hiçbirini tutmadı. Butto, Ahmet Rıza Kasuri adlı bir milletvekiline suikast girişiminde bulunduğu gerekçesiyle yargılanmaya başlandı ve düzmece delillerle ölüm cezasına çarptırıldı. Birçok ülke Butto’nun affedilmesi konusunda diplomatik girişimde bulunduysa da Ziyaü’l-Hak ölüm cezasını onayladı. Butto 4 Nisan 1979 günü Ravalpindi’de asılarak idam edildi.
Zülfikar Ali Butto Eserleri:
- 1.The Myth of Independence, 1968, (“Bağımsızlık Efsanesi“);
- 2.The Great Tragedy, 1971, (“Büyük Trajedi“).
Kaynak: Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, Cilt 22, Anadolu yayıncılık.