... konulu sunumlar: "İŞİTME ENGELLİLER. 1. İŞİTME ENGELLİLER 1.1. İşitme Duyusu 1.1.1.İşitme Duyusunun Tanımı Doğum anından başlayarak çocuklar pek çok bilgiyi, işitme duyularını."— Sunum transkripti:
1
İŞİTME ENGELLİLER
2
1. İŞİTME ENGELLİLER 1.1. İşitme Duyusu İşitme Duyusunun Tanımı Doğum anından başlayarak çocuklar pek çok bilgiyi, işitme duyularını kullanarak öğrenirler. İşitme duyusu, ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimleri ortaya çıkarabilme yeteneğidir. İşitmenin gerçekleşebilmesinde etkili ve önemli rolü olan organımız kulaktır. İşitmenin yanı sıra vücudun dengesinin sağlanmasında da görevlidir.
3
Kulağın ses enerjisini yakalaması ile başlayan işitme aşağıdaki sırayı izleyerek gerçekleşir: Ses dalgaları ↓ Dış kulağın işitme kanalından geçer. ↓ Kulak zarına çarparak titreşir. ↓ Orta kulaktaki kemikçikler tarafından yükseltilerek iç kulağa iletilir. ↓ İç kulağa gelen ses dalgaları buradaki tüy hücreleri tarafından alınır. ↓ Sinirler tarafından beyine taşınır. ↓ Beyin bu sinyalleri analiz eder ve yorumlar.
4
İşitme Anatomisi ve İşleyişi İşitme organımız olan kulak üç bölümden oluşur
5
Dış kulak: Kulak kepçesi olarak bilinen kulağın etli kısmı ve kulak kanalından meydana gelir. Kulak kepçesi, havada yayılan ses titreşimlerini toplar ve kulak kanalına yöneltir. Aynı zamanda ses şiddetinin artışını sağlar. Dış kulak yolu, kulak zarı adı verilen, çok kolay titreşebilen bir zarla sonlanır. Orta kulak: Dış kulak yolundan kulak zarı ile ayrılır. Küçük bir boşluk hâlindedir. Boğaz boşluğunu orta kulak boşluğuna birleştiren östaki tüpünü içerir. Orta kulakta bulunan sırasıyla çekiç, örs ve üzengi adı verilen üç kemikçik; kulak zarına gelen ses dalgalarını alarak birbirlerine iletmek suretiyle iç kulağa kadar taşır. İç kulak: Salyangoz şeklinde bir yapısı olan koklea, iç kulak sıvılarını ve tüy hücrelerini içerir. Ses titreşimleri, dış kulaktan orta kulağa ve daha sonra da iç kulak sıvılarına iletilir. Gelen ses, işitme siniri yoluyla beyindeki işitme merkezine taşınır.
6
İşitme Duyusunun Önemi İnsanı diğer canlılardan ayıran özelliği konuşma yeteneğidir. Konuşmanın gerçekleşebilmesi için de işitme duyusuna gerek vardır. Çocuklar işittikleri sürece, içinde yaşadıkları toplumda konuşulan dili kazanabilmekte ve genellikle dört yaşından sonra, dili kendilerine özgü bir biçimde kullanarak çevre ile iletişim kurabilmektedirler. Anlama, konuşma, okuma, yazma gibi iletişimsel yeteneklerin temelinde işitme vardır. İşitme duyusunun dil gelişimi açısından önemi büyüktür. Ancak diğer gelişim alanları üzerindeki etkisi de yadsınamaz. İşitme duyusundaki engel dolayısıyla çocukla iletişimin azalması, çocuğun sadece dil gelişimini değil, bunun beraberinde sosyal ve duygusal gelişimini de olumsuz yönde etkiler. Dil ve kavram gelişimindeki yetersizlik, işitsel girdinin az olması, bilişsel gelişim sürecini de olumsuz etkiler.
7
Etkinlik: Yaratıcı drama Isınma çalışması : Sınıf- salon rahat hareket edilebilecek şekilde düzenlenir. Öğrenciler önce hareketli müzik eşliğinde ritmik olarak yürür. Her müzik durdurulduğunda öğretmenin yönergelerine uygun olarak, yanında bulunan arkadaşının elini tutar, koluna girer, burnuna, kulağına dokunur. Daha sonra neredesin oyunu oynanır. Öğrenciler çember oluşturur, gönüllü iki kişi belirlenir. Dairenin içine alınarak, birinin gözleri bağlanır. Gözleri kapalı olan “neredesin?” sorusunu sorar. “Buradayım“ cevabını vererek hareket eden arkadaşını yakalamaya çalışır. Konsantrasyon çalışmasında öğrenciler gözlerini kapatarak, önce sınıf içindeki sesleri dinler. Gözler açılarak neler işitildiği açıklanır. Sınıf dışındaki, bina içindeki sesler dinlenerek,neler işitildiği açıklanır. Son olarak, binanın dışındaki sesler dinlenir. İşitilen sesler ve öğrencilerin hissettikleri ile ilgili görüşler alınır.
8
Esas çalışma: Doğaçlama Öğrenciler gruplara ayrılarak, aşağıdaki paragraf okunur. Doğaçlama ile öykünün genişletilerek canlandırılması istenir. “Aysun, sınıflarına yeni gelen işitme engelli arkadaşı Zehra ile iletişim güçlüğü yaşamaktadır. Annesine Zehra’nın durumundan bahseder ve işitme duyusunun önemi hakkında sorular sorar. Bu durum karşısında anne, kulaklarını kapatmasını ister. Televizyonda yabancı bir kanalı açarak sesini kısar ve Aysun’un bir süre izlemesini sağlar. “ Tartışma değerlendirme: Doğaçlama sonucunda, canlandırılan roller değerlendirilir. Öğrencilerin duyguları, neler hissettikleri sorulur. İşitmenin önemi hakkındaki görüşleri alınır.
9
İşitme Duyusunun Özellikleri İşitme diğer duyularla kıyaslandığında, devamlılık gösteren bir özelliğe sahiptir. Örneğin uykuda iken görme duyusu iş görmez. Ama işitme duyumuz çalışır. İşitmenin devamlılığı bu duyunun istemsiz çalışma özelliği ile açıklanabilir.İşitmenin gerçekleşmesi için sesin olması gerekir. Ses cisimlerin titreşmesiyle oluşan ve dalgalar hâlinde yayılan bir tür enerjidir. Üç özelliği vardır. Bunlar şiddet, kalite, frekanstır. Şiddet (genlik): Belli bir sese kaynaklık eden cismi titreştiren güç, sesin özelliğini etkiler ve belirler. Bu sesin şiddetidir. Cismi titreştiren güç ne kadar fazla ise ses o kadar şiddetli olur. Şiddet ölçü birimi desibeldir (dB).
10
Kalite: Bazen ses tonu, tını, ses rengi olarak da ifade edilir. Sesi başka seslerden ayırmamızı sağlayan ve sesleri birbirinden farklı kılan niteliktir. Frekans: Cismin bir saniyedeki titreşim sayısı frekans olarak adlandırılır. Frekans ölçü birimi hertz’dir. Kısaca Hz şeklinde yazılır. Titreşim sayısı fazla olan sesler tiz, ince; titreşim sayısı az olan sesler ise pes, kalın olur. İnsan kulağı yaklaşık olarak 16– Hz arasındaki ses dalgalarını duyabilir. Yaş ilerledikçe üst sınır frekansları giderek azalır. İnsan kulağının alım gücü içinde olan ( Hz. İle 0– 110 dB ) seslerin işitilmesine işitme duyarlığı denir.
11
Etkinlik: Oyun “Seslerini tanıyalım.” Araç gereç: Kaset, kaset çalar, ritm sopaları, farklı yapıya sahip nesneler Uygulama: Öğretmen, öğrencilerin ellerinde ritm çubuklarıyla müzik eşliğinde, sınıf, salon içinde müziğe uygun ritimde yürümelerini ister. Müziği durdurur. Sınıf-salon içindeki ahşap nesnelere çubukları vurarak ses çıkarmalarını ister. Yeniden müzik eşliğinde dolaşılır. Müzik durduğunda sıra ile metal, plastik vb. nesnelere vurarak, ses çıkarma çalışmaları yapılır. Farklı nesnelerden çıkan seslerin özellikleri ve sesler arasındaki farklar ile ilgili sorular sorularak değerlendirme yapılır.
12
1.2. İşitme Engelliler Temel Kavramlar Zedelenme: Bireyin anatomik, fizyolojik, psikolojik özelliklerinde meydana gelen geçici veya kalıcı olabilen yapı, işleyiş bozukluğuna bağlı durumlara zedelenme denir. Kolların felç oluşu, parmakların tutmayışı, iyi görememe, iyi işitememe vb. durumlar birer zedelenmedir. Yetersizlik: Birey için normal kabul edilen bir etkinliğin ya da yapının; zedelenmeden dolayı önlenmesi, sınırlanması hâline yetersizlik denir. Örneğin işitme, geçit yolunda herhangi bir yerde zedelenirse işitme gerçekleşemez ve işitmede yetersizlik ortaya çıkabilir. Özür-Engel: Bireyin yaşadığı sürece; yaş, cins, sosyal ve kültürel faktörlere bağlı olarak oynaması gereken roller vardır. Yetersizlik yüzünden rollerin yerine getirilememesi durumuna engel-özür denir. İşitmeden dolayı yetersiz duruma düşen çocuğun sosyal hayatta sözel iletişime dayalı rolleri, istendiği gibi yerine getirememesi örneğinde olduğu gibi.
13
İşitme eşiği: Sesin, sessizlikten ayrıldığı noktadır. İşitme kaybı: İşitme testi sonucunda alınan değerlerin, kabul edilen normal işitme değerinden farklı olması durumudur. İşitme kalıntısı: İşitme eşiğinin altında kalan ve uyarıldığında sesleri beyine iletebilen duyu alanıdır. İşitme yetersizliği: Kulağın üç (dış, orta, iç) bölümünde işitme sinirinde veya beyinde ortaya çıkan bir hastalık, sesin normalden daha az işitilmesine sebep olur. İşitme kaybının derecesi, bireyin dil edinimini ve eğitimini engelleyici derecede ise buna işitme yetersizliği denir.
14
Tanımı ve Sınıflandırma İşitme engelli çocuk: Gerekli düzeltmelere rağmen, özel eğitimi gerektirecek kadar işitme yetersizliğine sahip olan çocuklara denir. İşitme engelinin sınıflandırılması engelin derecesine, oluş zamanına, sebebine, oluş yerine, oluş biçimine ve süreğenliğine göre yapılmaktadır. İşitme kaybının derecesine göre sınıflandırma: Çok ileri derecede işitme kaybı olan ve işitme cihazı kullanması zorunlu olanlar sağır, hafif ve orta derecede işitme kaybı olanlar ağır işiten olarak tanımlanmaktadır. İşitme engel derecesine göre sınıflandırma aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
15
dBNormal işitmeİşitmede problem yoktur dBMinimal (çok hafif derecede işitme kaybı) Bazı sesleri (çağlayan sesi, yaprak hışırtısı gibi) duyma ve ayırt etme güçlüğü vardır dBHafif ( hafif derecede işitme kaybı) Konuşma seslerinin bazılarını duyabilme güçlüğü vardır. Fısıltı ile konuşmaları duyamaz dBOrta derecede işitme kaybıKarşılıklı konuşmaları anlamada güçlük çeker dBOrta ileri derecede işitme kaybı İşitme cihazı olmadan konuşmaları anlayamaz ve takip edemez dBİleri derecede işitme kaybıKonuşma seslerini duyamaz. Sadece çevredeki şiddetli sesleri duyabilir. 91 dB ve üzeriÇok ileri derecede işitme kaybı Konuşma seslerini duyamaz. Çok yüksek şiddetteki sesleri duyabilir.
16
İşitme engelini oluş zamanına göre sınıflandırma Genel olarak işitme engelinin oluş zamanına göre iki tür işitme kaybı görülür. İşitme kaybı çocuk dili kazanmadan ortaya çıkmışsa dil öncesi işitme kaybı, dili kazandıktan sonra ortaya çıkmışsa dil sonrası işitme kaybından söz edilir. İşitme engelini oluş yerine göre sınıflandırma Çocuklarda genel olarak oluş yerine göre beş tür işitme kaybı görülür. İletim tipi işitme kaybı Dış ve orta kulağın etkilendiği hastalıklarda (doğuştan olan problemler, dış kulak yolu iltihabı, dış kulak yolu darlığı, orta kulak enfeksiyonları, östaki tüpü hastalıkları, orta kulakta kireçlenme, travmalar, tümörler) görülen işitme kaybıdır. Sesin algılanmasında değil, sesin iletiminde bir sorun vardır. Genellikle tıbbi ve cerrahi olarak tedavi edilebilir.
17
Duyusal sinirsel (sensörinöral) tipi işitme kaybı İç kulak ve iç kulaktan beyne giden sinirlerin zedelenmesi sonucu meydana gelen işitme kaybıdır. Bu tip kayıplar da konuşmayı anlama becerisi bozulur, kayıp daha ağır ve kalıcıdır. Karma tip işitme kaybı Bu tip işitme kayıpları, hem iletimsel hem de duyusal-sinirsel işitme kaybı türlerinin bir arada görülmesidir. Merkezi (santral) tip işitme kaybı Merkezi sinir sisteminde meydana gelen bir zedelenme sonucu ortaya çıkan işitme kaybıdır. Dış ve orta kulak görevini yapar. İç kulak ve işitme sinirleri normal çalışır fakat merkezde bir bozukluk vardır. Bu hasar, bireyin sesleri algılamasını ve sese anlamlı bir şekilde tepki göstermesini engeller. Psikolojik (fonksiyonel/organik olmayan) işitme kaybı Bireyin herhangi bir nedenle işitme kaybı var gibi davranması ya da gerçekten işitme kaybının olduğuna inanması ile ortaya çıkan durumdur. İşitme organının yapısında ve işleyişinde bir bozukluk olmadığı hâlde işitme gerçekleşmez.
18
Tanılama ve Değerlendirme Son yıllarda gelişmiş ülkelerde doğuştan işitme kaybının erken teşhis edilebilmesi için yeni doğan işitme taramaları uygulanmaktadır. Ülkemizde 2004 yılında başlatılan “ulusal yeni doğan işitme taraması kampanyası“ ile tüm bebeklerin doğum hastanelerinden taburcu olmadan önce, işitmeleri güvenli ve doğru olarak test edilmektedir. Tarama sonrası işitme kaybı riski saptanan bebeklere, hastanelerin odyoloji bölümlerinde ileri işitme testleri yapılmakta ve işitme özrü tanısı konan bebeklerin en geç 6 aylıkken işitme cihazı kullanması sağlanmaktadır. İşitme duyarlılığı ölçümü odyometre (işitölçer) denilen araçlarla yapılmaktadır.
19
Bebek ve çocuklara uygulanan işitme testleri şunlardır: Otoakustik emisyon testi: İç kulaktaki işitme sisteminin fonksiyonu hakkında bilgi verir. Tek başına tanı koymak için yeterli değildir. Bu testi geçemeyenlere ileri odyolojik tetkikler uygulanır. Test uygulanırken bebek, uyku hâlinde veya sakin olmalıdır. Bebeğe hiçbir zararı olmayan, acı vermeyen ve bir kulak için toplam 2–3 dakika süren bir yöntemdir. Kulağa yerleştirilen bir proptan ile ses verilerek bu sesin işitme sinirinden geri yansıması kaydedilir.
20
İşitsel beyin sapı cevabı testi: Bu test, işitme merkezine kadar uzanan işitme sinirinin sese, ne derecede yanıt verdiğini tespit etmek amacıyla uygulanır. Test sırasında çocuk ilaçla uyutulur. Kulak arkası ve alın temizlenerek elektrot uçları yerleştirilir. Küçük bir mikrofonla kulağa çeşitli şiddetlerde ses verilir. Bilgisayarla işitme sinirinin cevabı kaydedilir.
21
Davranış testi: Çocuğun cevap verdiği en düşük ses şiddeti seviyesini tespit ederek, işitme derecesi saptanır. Ses geçirmeyen özel odada çocuk, annesinin kucağına oturur. Hoparlörden çeşitli şiddetlerde ses verilerek tepkisi gözlenir. Çocuğun yaşı uygunsa odyolog bir oyun öğreterek testi uygular ve çocuğun işitme düzeyini belirleyerek odyograma kaydeder.
22
Timpanometri testi: Orta kulağın fonksiyonunu değerlendirmek için uygulanır. Kulağa yerleştirilen plastik uçlu prop ile hava basıncı verilerek, kulak zarı ve kulak kemikçiklerinin işlevi hakkında bilgi edinilir. Orta kulakta sıvı varsa tespit edilir.
23
İşitme testleri ses geçirmeyen özel odalarda, kulaklık veya hoparlörler ile yapılır.İşitme kaybının derecesini ve tipini belirlemek amacıyla yapılan testlerin sonuçlarının gösterildiği tabloya odyogram denir. Dikey ve yatay iki doğrudan oluşur. Dikey doğrular sesin frekans değerlerini belirtir. Yatay doğrular ise sesin şiddetini belirtir. İşitme cihazları sesin şiddetini artırarak, kişinin sesi fark etmesini sağlar ancak işitme kaybını düzeltmez. Var olan işitme kalıntısının en etkili biçimde kullanılmasına yardım eder. Odyolojik değerlendirmeler tamamlandıktan sonra engelli için en uygun işitme cihazı seçilir. İşitme cihazları mikrofon, yükseltici ve alıcı olmak üzere üç kısımdan oluşur. Birçok türü vardır. Bunlar; cep tipi işitme cihazları, kulak arkası işitme cihazları, kulak içi işitme cihazları, kanal içi işitme cihazları, koklear implant (biyolojik kulak), FM sistemli telsiz cihazları şeklinde sıralanabilir.
24
Yaygınlık Uluslararası ölçek olarak kabul edilen engelli nüfusun, genel nüfusa oranı olan %14 oranında ve 1997 genel nüfus sayımı sonucuna göre, işitme engellilerin genel nüfusa oranı %0,6 olup, tahminen engelli sayısı 'tür. Bu oranlara göre nüfusumuzun ’ü öğrenim çağında işitme engellidir Sebepleri İşitme engeli doğuştan olabileceği gibi sonradan geçirilen hastalıklar, kazalar ve yaşlanma sebebiyle de gelişebilir. İşitme engelinin sebepleri doğum öncesi, doğum anı, doğum sonrası sebepler olarak sınıflandırılır. Doğum öncesi sebepler: Annenin hamileliği sırasında bebek ve annenin sağlığını etkileyen durumlardır. Annenin hamilelik döneminde geçirdiği enfeksiyon ve hastalıklar (özellikle kızamıkçık, kabakulak, sarılık vb.) Hamilelik döneminde annenin röntgen çektirmesi Hamilelik döneminde annenin kullandığı ilaçlar Hamilelik döneminde geçirilen kazalar Kan uyuşmazlığı Genetik faktörler Akraba evliliği
25
Doğum anındaki sebepler Doğum sırasında meydana gelen komplikasyonlar (kordon dolanması, oksijensiz kalma vb.) Düşük doğum ağırlığı Erken doğum Bebekte kan değişimi gerektiren sarılık Doğum sırasında baş, boyun, ve kulakta görülen zedelenmeler Doğum sonrası sebepler Çocuğun yüksek ateşli hastalıklar ve havale geçirmesi (menenjit, kızamık, kabakulak kızıl vb.) İşitme kaybına neden olan ilaçların kullanılması Orta kulak iltihapları Kafa travmaları (kafatası kırıkları, çatlakları, baş veya kulaklara şiddetli darbe vb.) Yüksek şiddette gürültüye maruz kalma
26
Özellikleri İşitme engelli çocuklar, işitme yetersizliklerinin özelliğine bağlı olarak gelişim sürecinde bazı farklılıklar gösterebilirler. Ancak bu onların, işiten yaşıtlarından tamamen farklı olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte iletişim, motor, zihin, sosyal ve duygusal gelişim yönünden özellikleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir.
27
İletişim ve Dil Gelişimi İşitme engelli çocuklar da tüm çocuklarda olduğu gibi çevreleri ile ilgilidirler. Doğumdan itibaren çevreyle ilgilenmeye, nesneleri tanımaya başlarlar. Normal işiten çocuklarla aralarındaki fark, sesleri algılayarak veya ifade ederek kurdukları iletişimdedir. Normal işiten bir çocuk, bir oyuncak veya olay ile ilgilenirken, anne veya babasının ifadelerini anlayarak uygun tepkiler verebilir ancak işitme engelli çocukların anne–babası ise, onunla iletişim kurabilmek için önce çocukla göz kontağı kurmak zorundadır. İşitme engelli çocukların dil gelişimi normal işitenlere oranla farklılık gösterir.
28
Kelime hazinesi normal işitenlere göre daha yavaş gelişir. Kelime hazinesi açısından normal işitenlerle aradaki fark yaş ilerledikçe açılır. İşitme engelli çocuklar normal işiten yaşıtlarını özel eğitim almadan yakalayamazlar. İşitme engelli çocuklar somut kelimeleri (kedi, top, kırmızı vb.) soyut anlam taşıyanlara göre daha kolay öğrenirler. Kelimelerdeki takıları atlarlar. Kelimelerin sonlarında bulunan ‘’-ler, -lar, -nin, -den gibi ekleri duymadıkları için ifadeleri yanlış anlar ve zaman ile çoğul takılarını kullanmazlar. İşitme engelli çocuklar, aynı kelimeye ait birden fazla anlamı yorumlamakta güçlük çekerler. Normal işiten çocuklara göre daha basit ve kısa cümleleri anlayabilir ve ifade edebilirler. Etken ve edilgen cümle yapılarını anlamakta güçlük çekerler.
29
Motor Gelişim İşitme engelli çocuklar, temel motor gelişim aşamalarına (oturma, emekleme, yardımsız yürüme vb.) normal işiten çocuklarla aynı hız ve sırada erişmektedirler. Ancak işitme kaybının sebebine ve derecesine bağlı olarak, denge ve genel koordinasyonla ilgili becerilerde daha yetersiz oldukları gözlenmektedir. Bu yetersizlik işitme cihazı kullanarak ve seslere adaptasyon sağlandıktan sonra azalır Zihinsel Gelişim Çocuklar öğrenme ile ilgili deneyimlerini, çevrelerini keşfederek ve diğer kişilerle iletişim kurarak sağlarlar. İşitme engelli çocuklar bu bilgileri edinirken sesli uyaranlardan yeterince faydalanamazlar. Seslerin ait olduğu nesne, kişi ve olayları algılamada güçlük çekerler. Buna bağlı olarak düşünme, karar verme, yorumlama, sebep-sonuç ilişkilerini değerlendirmede yetersizlik gözlenir. Okul başarısı zayıflar. Özellikle okuma ve matematik becerileri etkilenir. Normal işiten ve işitme engelli çocuklar arasındaki farklılık sınıf seviyesi arttıkça açılır.
30
Sosyal Duygusal Gelişim İşitme engelli çocuklar işitme becerisini kullanamadığı için ailesi, arkadaşları gibi yakın çevresinde dahi güven eksikliği ve buna bağlı olarak hırçınlık, içe dönüklük, kızgınlık gibi davranışlar sergilerler. İleri ve çok ileri işitme engeline sahip çocuklar, özellikle diğer işitme engelli çocuklardan ayrı bir eğitim sürecinde ise okulda yalnızlık ve mutsuzluk gibi duygular yaşarlar Eğitimleri İşitme engelli çocukların özel eğitim ihtiyacının belirlenmesinde işitme engelinin derecesi önemlidir. Eğitim ihtiyacı orta derecede işitme kaybı ile başlar. Çok hafif ve hafif derecede işitme kaybı olan çocuklara ev ve sınıf ortamında gerekli düzenlemeler yapılarak (sınıfta ön sırada oturma, duvarların ve yerlerin sesi geçirici özellikler taşıması, sesin yankılanmasını en az düzeye getirme) eğitim verilmelidir. İşitme engel derecesi arttıkça, kullanılan iletişim modelleri ve eğitim teknikleri farklılık gösterir. Eğitimde uygulanan yöntemler işaret desteği alan eğitim yöntemleri ve işaret desteği almayan eğitim yöntemleri olarak iki grupta toplanır.
31
İşaret Destekli Eğitim Yöntemleri İşaret dili: Nesne ve fikirlerin işaretlerle anlatılmasına dayanan görsel bir iletişim sistemidir. Daha çok doğuştan engelli olup eğitim görmemiş işitme engelli bireylerin kullandığı yöntem olarak bilinmektedir. İşaret dili kullananlar, konuşmayı öğrenebilmek için görsel uyaranları kullanırlar. Bu sebeple dikkatlerini işitmeye değil görmeye verdikleri için dinlemeyi öğrenmemektedirler.
32
Parmak alfabesi: Belirli bir dilin harflerini parmaklarla göstermeye dayanır. Kullanılması sınırlı bir yöntemdir. Yazı dilini bilenler tarafından kullanılır.
33
Tüm (total) yöntem: Dil ediniminde kullanılmakta olan sözel, işitsel, yazılı ve işarete dayalı tüm yöntemleri kullanmaya dayanan eğitim yöntemidir. Temelinde yöntemin bir araç olduğu ve aracın amaçlarla uyum içinde olması gerektiği düşüncesi vardır. Bireysel farkların ve bireysel ihtiyaçların önemine dayanan bir yöntemdir.
34
İşaret Desteksiz Eğitim Yöntemi Doğal sözel–işitsel yöntem: Çocukların var olan işitme kalıntılarından yararlanarak, işitme kaybına uygun cihazların kullanılmasıyla, doğal ortamlarda konuşma ve dil gelişimini sağlamayı amaçlar. Bu yöntemde erken tanı, işitme kaybına uygun cihaz kullanımı, cihaz kullanımında sürekliliği sağlama ve erken eğitim büyük önem taşımaktadır. Ayrıca bu yöntemde ailenin eğitime doğrudan katılımı ve ailenin bilinçlendirilmesi vazgeçilmez bir unsurdur. İşitsel yöntem: Çocukla iletişimde sadece işitme duyusu kullanılır. İşitme engelli çocukların gecikmeli de olsa işiten çocuklarla aynı dil edinim süreçlerini izleyeceği kabul edilir. Bu yöntemde de işitme cihazlarının önemi büyüktür. Farklı olduğu nokta, çocuk ile iletişim sırasında sadece işitme duyusunu geliştirici etkinlikler ve iletişim yöntemlerinin tercih edilmesidir. Dudak okuma, parmak alfabesi gibi yöntemler; dinleme becerisinin gelişimini engellediği düşüncesinden dolayı kullanılmaz.
35
36
İşitme Engelli Çocukların Eğitimi Konusunda Milli Eğitim Bakanlığının Yaklaşımı ve Bu Konudaki Düzenlemeler Özel eğitim okullarında işitme engellilere okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim düzeyinde eğitim verilmektedir. Okul öncesi eğitimi dışında her kademede, işitme engelli öğrenciler yatılı ve gündüzlü olarak eğitim görmektedirler. İşitme engelli çocukların okulöncesi eğitimlerinde, çocuklara günlük yaşamda gerekli bazı temel davranışlar kazandırılmakta ve çocuklar ilköğretime hazırlanmaktadır. Ayrıca işitme engelli öğrencilerin normal okullarda akranlarıyla birlikte eğitim görmelerine de önem verilmektedir. "Kaynaştırma" olarak tanımlanan bu uygulamaların yaygınlaştırılmasına çalışılmaktadır. Böylelikle akranlarıyla sosyal ve duygusal yönden hayatı paylaşımları sağlanmaktadır.
37
İşitme engelli çocukların eğitimlerinde ortamın düzenlenmesi, eğitimin kalitesini büyük ölçüde etkilemektedir. Sınıfların yalıtımı, uygun araç-gereç ile donatımı ve çocukların ferdi grup işitme cihazları ile eğitim faaliyetlerine katılımları esastır. İşitme engellilerin ilköğretim okullarında dudaktan anlama ve ses eğitimi çalışmaları, Türkçe dersi içinde ve çocukların davranış gelişimlerine uygun olarak düzenlenmektedir. İşitme engelliler ilköğretim okullarından ve özel sınıf kaynaştırma programından mezun olan öğrencilerden durumu uygun olanlar; işitme engelliler çok programlı liselerine veya endüstri meslek, ticaret meslek ya da kız meslek liselerine Milli Eğitim Bakanlığınca sınavsız olarak yerleştirilmektedir. İstanbul, Kayseri, İzmir, İçel, Ordu, Trabzon, Isparta ve Afyon- Bolvadin’de işitme engellilerin eğitimi için çok programlı lise uygulamasına başlanmıştır. Bu okullarda öğrencilere akademik eğitimin yanı sıra meslek eğitimi de verilmektedir.
38
Önlemler İşitme engeline sebep olabilecek durumların ortadan kaldırılmasına yönelik tedbirler alınmalıdır. Sağlık ve aile eğitimine önem verilmelidir. Doğum öncesi anne sağlığına dikkat etmeli, düzenli aralıklarla doktor kontrolünden geçmelidir. Yeni doğan her bebek, mutlaka muayene edilerek işitme duyusu kontrol edilmelidir. Koruyucu hekimlik hizmetleri ile olası engelin önüne geçilebileceği, erken tanı ile etkili tedavi-eğitim verilebileceği unutulmamalıdır. Her çocuğun büyüme ve gelişmesi izlenmelidir. İşitme kayıplı çocukların değerlendirilmesi ekip çalışmasını gerektirir. Bu ekipte kulak burun boğaz uzmanı, pediatrist, nörolog, psikiatrist, psikolog, odyolog, eğitim odyoloğu, özel eğitimci, çocuk gelişimci ve sosyal hizmet uzmanın bulunmalıdır.
39
Orta kulak enfeksiyonlarının hızlı ve etkili tedavisi yapılmalıdır. Eğer bir orta kulak iltihabı uygun bir şekilde tedavi edilmezse işitme kaybı ve beyne yayılan iltihaplar ortaya çıkabilecektir. Orta kulakta iltihap olmadan sıvı birikmesine efüzyonlu otit (seröz otit) denir. Bu hastalığın ilk belirtisi işitme kaybı olup, genellikle geniz eti büyük olan çocuklarda görülür. Gerekli tedavi yapılmazsa kalıcı işitme kaybı ortaya çıkabilir. Sensorinöral tip işitme kayıplarının tedavisi işitme cihazı, orta kulak protezleri, koklear implant, ve beyin sapı implantı uygulamaları ile yapılır.
40
İşitme Engellilere Yönelik Etkinlikler İşitme engellilerin eğitiminde, sözel iletişim becerilerinin geliştirilmesine yönelik etkinlikler büyük önem taşımaktadır. Kendi içinde bir bütünlük taşıyan bu etkinlikler, anlama ve ifade etmeye yönelik dil ve konuşma becerilerini geliştirebilme amacı etrafında toplanmıştır Anlamayı Geliştirmeye Yönelik Etkinlikler Dinleme ve işitme becerileri ile dudak okuma becerisinin geliştirilmesi çalışmalarıdır İfadeyi Geliştirmeye Yönelik Etkinlikler Konuşma becerisini geliştirmek amacını taşıyan ses ve artikülasyon çalışmalarıdır. Artikülâsyon, soluğun gırtlaktan sonra, konuşma organlarında (yutak, ağız, burun boşluğu, dudaklar, dişler, dil) konuşma dilimizin seslerine dönüştürülüp biçimlenmesidir.
41
2. İŞİTME ENGELLİLERİN ÖZELLİKLERİNE UYGUN ETKİNLİKLER 2.1. İşitme Engellilerin Özelliklerine Uygun Etkinlikler İşitme engellilerin özelliklerini ele aldığımızda, öncelikle dinleme ve işitme becerisinin geliştirilmesi için uygun etkinliklere yer verilmelidir. Bunun için ses dinleme, sesleri fark etme, sesleri tanıma, sesleri ayırt etme vb. çalışmaları yapılmalıdır. Sesleri ayırt etme çalışmalarında öncelik kaba seslere verilmelidir. Kaba sesler; gök gürültüsü, hayvan sesleri gibi doğada oluşan sesler; makine, alet ve araçlardan çıkan sesler gibi her gün evde, okulda, sokakta duyulabilen seslerdir. Kaba seslerin ardından ritim çalışmalarının ağırlıklı olarak yer aldığı müzikal seslerle ilgili çalışmalara yer verilmelidir. İşitme engelli çocukların da müzikten hoşlandığı, müziğin ritmini ayırt edebileceği ve eğitimlerinde müzikten yararlanılabileceği unutulmamalıdır. Müzik yoluyla işitme engelli çocukların sesleri algılamalarına yardımcı olunabilir. Konuşmaları geliştirilip, dudak okuma becerileri desteklenebilir.
42
Dinleme ve işitme becerisinin kazandırılmasına yönelik etkinliler: Sessizlik- seslilik çalışmaları Değişik ritim ve tonlardaki seslere dikkat çekme Değişik seslerin kaynağını bulma Değişik seslerin anlamını bilme Seslere uygun tepkide bulunma Değişik durumlara ait konuşma modellerini kullanma Çeşitli seslerin kullanıldığı taklit oyunları oynama İşitme engelli çocukların sosyal ve duygusal gelişimlerini destekleyici etkinlilere yer verilmelidir. Yaratıcı drama etkinliklerinde çocuk dil ve iletişim becerilerini, problem çözme becerisini ve yaratıcılığını geliştirir. İşitme engelli çocuk, başkalarıyla dramatik oyun oynarken diğer çocukların da kendisiyle aynı veya farklı duygu ve düşünceleri olduğunu öğrenir. Etkinlikte farklı roller alarak sosyal etkileşim yönünden yeni deneyimler kazanır. Özellikle kaynaştırma eğitiminde yaratıcı drama çalışmaları, çocukların birbirlerini tanımaları açısından önemlidir.
43
Etkinlik: Oyun “Fotoğrafta kim var?” Öğretmen, çocukların vesikalık fotoğraflarını bir torba içine koyar. Çocuklardan, bir tane fotoğraf almalarını ve incelemelerini ister. “Fotoğrafta kim var?” adlı oyun oynanır. Bir çocuk seçilir. Çocuğa hep birlikte “Fotoğrafta kim var?” diye sorulur. Seçilen çocuk, elinde bulunan fotoğraftaki arkadaşını tanıtır. Tanıtırken de “Kısa saçlı, gözlüklü, kahverengi saçlı bir erkek var.” gibi bilgiler verir. Diğer çocuklardan tahminde bulunmaları istenir. Oyun oynarken “kız arkadaş, erkek arkadaş” şeklinde vurgulamalar yapılır. İşitme engelli çocuklarda psikomotor, bilişsel dil, sosyal duygusal gelişim alanlarını ve kendi bakımlarını, becerilerini geliştirici etkinlikler olarak müzik, oyun, drama etkinliklerinin yanı sıra resim-el işi etkinliklerine de yer verilmesi önemlidir. Böylece işitme engellilerin estetik duygusu gelişir. Çocuk duygularını ifade etme olanağı bulur ve yeteneğinin farkına vararak öz güvenini geliştirir.
44
Konuşma Becerisinin Geliştirilmesi Çocuğun konuşabilmesi için anadilinde kullanılan sesler çıkarabilmesi, onlardan sözcük ve cümle oluşturabilmesi gerekir. Konuşma öğretiminde izlenecek yol, engelli olmayan çocuğun konuşma gelişimine uygun basamakları izlemektir. Yani çocuk konuşmaları duyacak, taklit edecek, heceler, sözcükler çıkaracak, sözcüklere anlam verecek, kısa cümleler söyleyecek, ondan sonra uzun cümleler söyleyecek hâle gelecektir. Daha sonra, okulda kazandırılan ana dili çalışmalarına geçecektir. İşitme engelli çocukların konuşma becerileri desteklenirken, sesin doğru kullanımına yönelik çalışmalar da yapılmalıdır. Konuşma becerilerinin artırılabilmesi için sohbet ortamları oluşturulmalıdır. Soru – cevap şeklinde çalışmalar yapılmalıdır. Sözel iletişim kurması ve söze başlaması için zaman verilmelidir. Kurulacak düzgün cümlelerle çocuğa model olunmalıdır. Akıcı bir dille, cümle kurarak, tek kelimeli ifadelerden kaçınılarak konuşulmalıdır. Okuma, çocuğun doğal ve akıcı bir lisanı işitmesini sağlayan iyi bir yöntemdir.
45
Etkinlik: Türkçe dil etkinliği Çocuklar bir kukla yardımı ile minderlere “u” şeklinde oturtulur. Tekerleme söylenerek öğrencilerin dikkatleri çekilir. Tekerleme Kalemim yok. / Silgim yok. / Sınıfı geçtim. / Haberim yok. / Çarşıya gittim. / Leblebi aldım./ Burnuma kaçtı. /Hapşuu! / Ha ha ha hapşuu!, Tekerleme birkaç kez hep birlikte tekrar edildikten sonra bilmece torbasından bilmece kartları çekilir. Çocukların kolayca cevabı bilebilmesi için ipuçları verilir. Doğru cevaplar pekiştirilir. Ardından aydınger kâğıdına önceden çizilmiş olan “ küçük deniz kızı” isimli hikâye tepegöz yardımı ile anlatılır. Hikâyede geçen olay ve kahramanlar hakkında sorular sorulur, hikâye hakkında sohbet edilir.
46
İşitme engellilerin özelliklerine uygun araç ve gereçler İşitme engellilerin eğitiminde ortam ve kullanılan araç gereçler, çocukların özelliklerine uygun olmalıdır. Öğrenme ortamında oyuncaklar, pratik günlük nesneler, doğal malzemeler, artık materyaller gibi değişik materyaller bulundurulmalıdır. Eğitimde görsel destek sağlayacak grafik, video, slayt, televizyon, bilgisayar, sıralama kartları, haritalar, resimler vb. araç ve gereçler kullanılmalıdır. Böylece işitme engelli çocukların eğitiminde daha etkili sonuçlar alınması mümkün olacaktır. Tepegöz veya benzeri sunum araç, gereçlerinin kullanımı, işitme engelli çocuğun hem yazılanları okuyup hem de öğretmeni takip etmesini kolaylaştıracaktır.
47
48
2.2. İşitme Engellilerin Özelliklerine Uygun Etkinlik Planlama İşitme engellilere yönelik etkinlik planlanırken işitme kalıntısından yararlanılmalıdır. Unutulmamalıdır ki her işitme engelli çocukta işitme kalıntısı vardır. Çocuğun özelliklerine, ilgi ve ihtiyaçlarına uygun etkinlik planlamaya özen gösterilmelidir. Etkinlikler, işitme engellilerin gelişimsel özellikleri göz önünde bulundurularak planlanmalıdır. Etkinliklerde bilinenden bilinmeyene, yakından uzağa, basitten karmaşığa doğru bir sıra izlenmelidir. Etkinliklere genel ses ayırt etme çalışmalarından başlanmalı, daha sonra özel ses ayırt etme çalışmalarına geçilmelidir. Seslerden doğal olarak yararlanma olanağı bulunmadığında sesin depolanma özelliğinden yararlanılmalıdır. Dinleme ve işitme becerilerini geliştirmeye yönelik çalışmalarda sürekliliğin sağlanması esastır.
49
İşitme engelli çocuklara etkinlik planlanırken 3 temel öge önem kazanmaktadır. Bunlar: Çocuk : İşitme engelli çocuk, öğrenen bir çocuktur. Her çocuk kendi bireyselliği içinde değerlendirilmelidir. Çocuğun çevresi : İşitme engelli çocuğun çevresi ev ve okul çevresi olarak bir bütün içinde ele alınmalıdır. Amaçların belirlenmesi : Amaç ve hedeflerin hangi öğe lerden meydana geldiği önemlidir. Amaç şunları içermelidir: Normal konuşma ve lisanın kazandırılması sağlanmalıdır. Akademik yönden en üst düzeye ulaşılması sağlanmalıdır. Kişilik kavramının en iyi şekilde geliştirilmesi, gelişim alanlarının desteklenmesi sağlanmalıdır. İşitme engelli bir çocuğun hem normal işiten hem de işitme engelli çocuklarla iletişim kurabilmesi sağlanmalıdır.
50
İŞİTME ENGELLİ ÇOCUK İÇİN PLANLANAN EĞİTİMHİZMETLERİNDE, AİLENİN KATILIMI ÇOK ÖNEMLİDİR