Ortalama bir insan, otorite sahibi kişi veya kurumun isteklerine, kendi vicdanlarıyla çelişmesine rağmen, itaat etmeye ne ölçüde yatkın? Milgram deneyi, işte bunu ölçüyor…
Milgram Deneyi – 1
İlk kez 1961’de, New Haven’de Yale Üniversitesi psikologlarından Stanley Miller tarafından geliştirilmiş ve yürütülmüş bir deneydi. Milgram Deneyi, ortalama insanların otorite sahibi bir kişi veya kurumun isteklerine, kendi vicdanlarıyla çelişmesine rağmen, itaat etmeye ne ölçüde yatkın olduklarını ölçme amacını güden bir deneyler dizisinin genel adıdır.
Deneyler, Nazi savaş suçlusu Adolf Eichmann’ın Kudüs’te yargılanmaya başlanmasından üç ay sonra, Temmuz 1961'de başladı. Milgram, Yahudi soykırımında rol oynayan Eichmann ve yüz binlerce diğer kişinin sadece onlara verilen görevi yerine getiriyor olup olamayacağını araştırıyordu. Onların hepsi savaş suçlusu olarak mı yargılanmalıydı?
Bu soruya sosyal psikolojinin verebileceği bir yanıt var mıydı?
Sıradan insanları itaate zorlayan faktörler nelerdi?
Sıradan insanları itaate zorlayan faktörler nelerdi?
Milgram, Amerikalı psikiyatrist Jerome Frank‘ın 1944’te yaptığı bir araştırmadan esinlenmişti. Rastgele seçilen sıradan kişilerin itaate yatkınlığının araştırıldığı bir deneyde Jerome Frank, deneklerden bilime hizmet amacıyla tuzsuz kekleri yemelerini istemişti. Şaşırtıcı bir şekilde deneklerin sadece yüzde onu kekleri yemeyi reddetmişti.
Milgram deneyi aslında Nazi Almanya‘sındaki vahşeti sosyal psikolojik açıdan açıklayabilmek için yapılmıştı. Almanların üstlerine ve otoriteye daha itaatkâr bir millet olduğu konusunu işleyen “Germans-are-different“ (Almanlar farklıdır) tezini teste tutmuştu bir bakıma.
Milgram Deneyi için denek arama ilanı.
New Haven‘in bir yerel gazetesine ilan verilerek başvuranların saatine 4 dolar artı 50 Cent yol parası verileceği duyurulmuştu. Bu para, denekler deneyi tamamlamasalar bile ödenecekti. Deneyin Yale Üniversitesi‘ ve Profesör Stanley Milgram yönetiminde yapılacağı yazılmıştı.
Deneyler, üniversitenin eski yerleşkesinde (Kampüsünde), Linsly-Chittenden binasının bodrumundaki iki odada gerçekleştirildi. Katılımcılar 20 ve 50 yaşları arasında, ilkokul terklerden doktora mezunlarına kadar her türlü öğretim geçmişine sahip erkeklerden oluşuyordu.
Deney gözlemcisi rolünü dikkat çekmeyen, hafif gri renkte bir teknisyen önlüğü giyen, sert, duygusuz görünümlü bir biyoloji öğretmeni oynuyordu.
Denekle ilişkisinde kararlı ama dostçaydı. ‘Öğrenci’ rolünü ise sempatik bir İrlanda kökenli Amerikalı muhasebeci üstlenmişti. Deneklerde oluşacak önyargı ve anti sempati duyguları olabildiğince önlenmeye çalışılmıştı.
Deney işbirlikçileri olan ‘Öğrenci’ rolündeki oyuncu ile deney gözlemcisi aslında deney için önceden hazırlık yapmış olmalarına karşın bu durum gerçek katılımcıdan gizleniyor ve ‘Öğrenci’, katılımcıya kendisi gibi gönüllü olarak katılmış başka bir denek olarak tanıtılıyordu.
Yani katılımcının gözünde deneyde yer alanlar, deney gözlemcisi ve iki denekten oluşuyordu. Deney gözlemcisi, iki deneğe de "Öğrenmede cezanın etkisi" ile ilgili bir deneye katıldıklarını, birisinin ‘öğretmen‘ diğerinin de ‘öğrenci ‘ rolünü üstlenecekleri bilgisini veriyordu…
Sürecek…
6