Güneş Miti
Güneş Miti
Prof.Dr.Fuzuli Bayat
Türk Mitolojik Sistemi-1 Kitabından
Çok eski uygarlıklar özellikle de konar-göçer olmayan kavimler Güneş'i Tanrı sembolü olarak algılamışlardır. O bakımdan zamanla dini bilgiler saptırıldığından, bir simge özelliği içeren Güneş konumundan daha fazla anlam kazanmış ve Tanrı'nın Güneş olarak algılanması düşüncesi öne çekilmiştir. Aslında Güneş Tanrı'nın birlik ve tekliğinin simgesidir. Güneş'in baş Tanrı olarak kabul edildiği topluluklarda yıldızlar da birer tanrı olarak bilinirdi.
Oysa Türk mitolojisinden Güneş kültü kutsallığı yanında hiçbir şekilde Tanrı olarak algılanmaz. Eski Uygur metinlerindeki Manihzm'in de etkisi ile Güneş'in tanrı olarak adlandırılması onun kutsal konumunun ileri bir dereceye götürülmesinden başka bir şey değildir. Altun Yaruk gibi eski Uygur abidesinde Güneş'in tanrı değil, onun ışığı olduğu, dolayısıyla Tanrı kavramına alınamayacağı açık bir biçimde ortaya konulmuştur.
Güneşin büyük rolünden haber veren unsurlardan biri de eski Türklerin güneşi şahit tutarak yemin etmeleridir.
Hun hükümdarlarının her gün doğan güneşi selamlaması, bu kültün M.Ö. artık Ay merkezli inanç sistemini geri plana ittiğinden haber vermektedir. Bu da Hun'ların bir kısmının yerleşik hayata geçmesi ile ilgiliyse, diğer taraftan atın rolünün artmasına bağlıdır. Bu varsayımı destekleyen bir bilgi, Altay, Orta Asya ve Kafkas Türklerinin gök atı inancıdır. O halde Ay'ı temsil eden boğanın zamanla yerini hızlı koşan ata vermesi, Ay merkezli inanç sisteminin eski önemini kaybetmesine, yerini güneş kültünün önem kazanmasına neden olmuştur, denilebilir.
Çin kaynaklarına göre Hunlar, Güneş'e üç kez diz çökerek selam verirlerdi. Ayrıca çadırın kapısını doğuya, yani güneşin doğduğu tarafa açılırdı.
Tatar Türkleri, Ay'ı büyük imparator olarak görseler de güneşi onun anası olarak görürler, çünkü ay ışığını güneşten alır.
Ay merkezli inanç sisteminde Ay'ın çift sayıları ve suyu sembolize ettiğini gördük. Ay'dan farklı olarak Güneş, şu kavramlara işaret eder: tek sayılar, erillik, kağanlık, baba, tek sayılı atalar, ışık, gündüz, evç (en yüksek nokta), güney, doğu, sıcaklık, ateş, kızıl renk. Bundan başka Ay Ata göğün, Güneş Ana ise yerin sembolüdür. Ayrıca Ay'ın sembolü boğa ve hayvancılık, Güneş'in sembolü ise inek ve tarımdır.
Güneş'in Türkler'in çok sevdiği kartalla da simgelenmesi de yaşam-ölüm ikili karşıtlığında Güneş'in hayat bloğunu temsil ettiği saptanmıştır. Bu sebepledir ki Türk düşünce sisteminde hükümdarlar, güneşe benzetilmiştir. Milleti doyurmak, giydirmek ve korumak, onların güneşle temsil etmesine olanak sağlamıştır.
Kutadgu Bilig'de (Mutluluk veren bilgi) güneş, hükümdarların, ay ise vezirin simgesidir. Kutadgu Bilig'in sembolik kahramanları olan Kün-Toğdı adaleti, doğru yasayı, Ay-Toldı kut'u temsil eder. Yazarın da verdiği anlamdan görüldüğü gibi adalet tıpkı güneş gibidir, küçülmez, parlaklığını kaybetmez. Güneşin burcu olan arslan da gökteki yerini değiştirmez. Mutluluk ise tıpkı ay gibi değişken ve oynaktır.
Türk mitolojisinde Güneş Ana yağız yerin simgesidir. O bakımdan mitolojik metinlerde güneşin kadın olarak tasarlanması, onun yukarı-aşağı dikotomisinde yeri temsil etmesi ile ilgilidir.
Resim : Okunyev devri taş oymasındaki güneş (kadın yüzü) tasviri. (Yaşar Çoruhlu, Erken Devir Türk Sanatı kitabı)
Güneş Miti Reviewed by Türk Asya on Cuma, Ekim 10, 2014 Rating: