Moğol imparatorluğu, 1206’da Cengiz Han tarafından kurulan imparatorluktur. Orta Asya Bozkırındaki Moğol’un kalbinden gelen bu bölge, 13. yüzyılın sonlarında doğuda Pasifik Okyanusu’ndan batıda Tuna Nehri ve Basra Körfezi kıyılarına kadar uzanıyordu. Zirvede, yaklaşık 9 milyon mil kare (23 milyon km kare) bir alanı kaplayarak, onu dünya tarihindeki en büyük bitişik kara imparatorluğu haline getirdi.
Kökeni ve Büyüme
Yesügey’in oğlu Temuçin’in Onon Nehri kıyısındaki bir kabileler federasyonuna Cengiz Han seçildiği 1206 yılı, Moğol imparatorluğunun başlangıcı olarak kabul edilmelidir. Bu federasyon, tam anlamıyla Moğollardan – yani Moğolca konuşan kabilelerden – oluşmakla kalmıyor, aynı zamanda Türk kökenli kabileleri de içeriyordu. 1206’dan önce Cengiz Han, Baykal Gölü’nün güney ve güneydoğusundaki bozkır bölgelerinde üstünlük için savaşan kabile liderlerinden yalnızca biriydi; Kereit’e ve ardından Nayman Türklerine karşı kazandığı zafer, ona şimdi Moğolistan’ın tamamı üzerinde tartışmasız bir yetki verdi.
İlk fetihler
İlk saldırı (1205-09), Çin’in kuzeybatı sınır eyaleti olan Batı Şia Hanedanlığına (Xi Xia) yapıldı ve Batı Şia kralı tarafından bir bağlılık beyanıyla sona erdi. Bir sonraki sefer, o sırada Tunguz Jin hanedanı tarafından yönetilen kuzey Çin’i hedef aldı. 1215’te Pekin’in düşüşü, Huang He’nin (Sarı Nehir) kuzeyindeki tüm toprakların Moğollar tarafından kaybedilmesine işaret etti; Sonraki yıllarda Jin imparatorluğu kuzeydeki Moğollar ile güneydeki Çin Song imparatorluğu arasında bir tampon devlet rolüne indirildi. Orta Asya’ya karşı başka kampanyalar başlatıldı. 1218’de Doğu Türkistan’daki Karahıtaylar devleti imparatorluğa girdi.
Otrar’da Cengiz Han’ın Müslüman tebaasının Harezmşahlar tarafından öldürülmesi, Batı Türkistan’daki Harezm (Hiva) saltanatıyla savaşa yol açtı (1219–25). Buhara, Semerkand ve başkent Urgenç, Moğol orduları tarafından alındı ve yağmalandı (1220–21). Öncü birlikler (Kafkasya’yı geçtikten sonra) güney Rusya’ya bile girdi ve Kırım’daki şehirlere baskın düzenledi (1223). Bir zamanlar müreffeh olan Harezmşahlar bölgesi, Moğol istilasının etkilerinden yüzyıllar boyunca acı çekti, bu da sadece müreffeh kasabaların yok olmasına değil, aynı zamanda bu bölgelerdeki tarımın dayandığı sulama sisteminin parçalanmasına da neden oldu. Batı Şia kralı, Moğollara Harezmşahlar’a karşı yaptıkları seferde yardım etmeyi reddettiği için, Batı Şia’ya karşı benzer şekilde yıkıcı bir kampanya başlatıldı. Bu sefer (1227) sırasında Cengiz Han’ın ölümü Moğolların intikamını artırdı. Devlet dini olarak Budizm ile Çin ve Tibet unsurlarının bir karışımı olan Batı Şia kültürü neredeyse yok edildi.
1227’de Moğol egemenliği, kuzeyde Sibirya’nın seyrek nüfuslu orman kuşağında, güneyde Pamirler, Tibet ve Çin’in orta ovalarında Hazar ve Çin denizleri arasındaki geniş bölgelere yayıldı. Bu imparatorluk çok sayıda farklı halk, din ve medeniyet içeriyordu ve bu benzersiz genişlemenin arkasındaki motive edici gücü aramak doğaldır. Kuşkusuz, pastoral, göçebe bozkır sakinleri ve yerleşik tarım medeniyetleri arasındaki geleneksel antagonizma hesaba katılmalıdır. Bozkırdan göçebeler tarafından yapılan baskınlar her zaman, yerleşik nüfusların yakınında güçlü göçebe kabilelerin yaşadığı her yerde meydana gelmişti, ancak Cengiz Han’ın istilalarında olduğu gibi genellikle dünya hegemonyası veya egemenliği için bir teklifin boyutlarını üstlenmemişlerdi.
Dünyayı yönetmek için cennet gibi bir görev fikri, Cengiz Han’ın kendi zihninde ve haleflerinin çoğunun zihninde kesinlikle mevcuttu, ancak bu ideolojik emperyalizmin göçebe toplumda böyle bir temeli yoktu. Muhtemelen “tek dünya, tek yönetici” ideolojisinin uzun bir geleneğe sahip olduğu Çin’in etkilerinden kaynaklanıyordu. Bozkırlarda göçebe imparatorlukların yaratılması ve egemenliklerini Orta Asya’nın daha yerleşik bölgelerine ve nihayet bilinen tüm dünyaya yayma girişimleri, kıtalararası kara ticaretinin yollarını kontrol etme arzusundan da etkilenmiş olabilir. Yağma arzusu da göz ardı edilemez ve göçebe federasyonların ilk saldırılarının genellikle ünlü İpek Yolu gibi Orta Asya’daki ticaret yollarının kontrolünden yararlanan devletlere yönelik olması kesinlikle tesadüf değildir.
Askeri uygulamalar
Cengiz Han yönetimindeki Moğolların ve haleflerinin şaşırtıcı askeri başarıları, sayısal güçten çok üstün strateji ve taktiklerden kaynaklanıyordu. Moğol orduları, kendilerine yüksek derecede hareketlilik ve hız sağlayan süvarilerden oluşuyordu. Hareketleri ve manevraları sinyaller ve iyi organize edilmiş bir ulaklar tarafından yönlendirildi. Savaşta çoğunlukla yaylara ve oklara bel bağladılar ve ancak düşmanın saflarını düzensiz hale getirdikten sonra yüz yüze savaşmaya başladılar. Moğol silahları ve taktikleri, dağlık ve ormanlık bölgelerden çok ovaları ve düz bölgelerde daha etkiliydi. Surlarla çevrili şehirlerin kuşatılması için sık sık zanaatkarlardan ve teknik olarak gelişmiş Çinliler, Persler ve Araplar gibi fethedilmiş halkların mühendislerinden yardım aldılar.
Keşiflerinin ezici başarısına katkıda bulunan bir başka faktör, casusların ve propagandanın ustaca kullanılmasıydı. Saldırmadan önce genellikle barış teklifi ettiler veya gönüllü teslim olmalarını istediler. Bu kabul edilirse, halk bağışlanırdı. Eğer kabul edilmezse toplu katliamlar veya en azından halk köleleştirilirdi. Sadece yukarı da da bahsettiğim gibi mühendisler gibi Moğol İmparatorluğu’nun işine yarayacak kişiler korunurdu. Gönüllü teslim olma durumunda ise, kabile üyeleri veya askerler genellikle Moğol kuvvetlerine dahil edildi ve federasyon muamelesi gördü. Federal hükümdarların Moğol hanına kişisel sadakati büyük bir rol oynadı, çünkü normalde hiçbir resmi anlaşma yapılmadı. Bu nedenle, “Moğol” orduları genellikle yalnızca etnik Moğollardan oluşan bir azınlıktan oluşuyordu.
Cengiz Han’ın İmparatorluk Teşkilatı
Moğol üstünlüğünün ilk aşamalarında, Cengiz’in kurduğu imparatorluk, içinde güçlü, birleşik ve iyi organize olmuş bir devlet gücünün geliştiği medeniyetleri özümsedi. Bununla birlikte, Moğolların sosyal organizasyonu, otlatıcılık ve merkezi olmayan bir babasoylu klan sistemi ile karakterize edildi. Bu nitelikteki bir toplum ile boyun eğdirilmiş ileri medeniyetler arasında, görece az sayıda yabancı fatih ile sayısal olarak güçlü bir fethedilmiş nüfus arasında uzlaşmazlık vardı. Fetihlerin erken safhalarında Moğollar genellikle bozkırların sosyal yapısını yeni tebaalarına empoze etmeye çalıştılar. Moğolların fethedilmiş bir kabileyi köleleştirmeleri ve tüm toplulukları seçkin askeri liderlere bir tür kişisel görünüm olarak sunmaları alışılmış bir şeydi. Bu köleler er ya da geç fetheden kabilenin ayrılmaz bir parçası oldu. Fethedilen bölgelerde benzer bir prosedür benimsendi. Yerleşik nüfusun grupları, genellikle belirli bir bölgede yaşayanlar, yerel ekonomik güçleri istedikleri gibi sömüren Moğol askeri liderlerinin kişisel mülkü haline geldi. Mevcut devlet mekanizmasından veya bürokrasisinden yararlanılmadı ve eski siyasi bölünmeler tamamen göz ardı edildi. Hanların sarayından yüksek derecede bağımsızlığa sahip olan çok sayıda yerel Moğol liderini örgütlemek için herhangi bir girişimde bulunulmadı. Bu nedenle, güçlü askeri baskı altında acımasız sömürü, Moğol hakimiyetinin erken evresinin karakteristik özelliğiydi; bunun, Cengiz Han’ın ölümünden yaklaşık yedi yıl sonra, yaklaşık 1234’e kadar sürdüğü söylenebilir.
Merkezi iktidar, askeri ve siyasi meclis üyelerinin yardım ettiği hana aitti. Bununla birlikte, Cengiz Han’ın imparatorluğunun ilk aşamalarında herhangi bir departman yönetimi kurulmamıştı. Moğolların yüksek düzeyde hiyerarşik askeri örgütlenmesinin siyasi veya idari bir karşılığı yoktu. Milliyetleri ne olursa olsun, han tarafından atanan meclis üyelerinin etkisi yine de büyüktü. Cengiz’i tüm kuzey Çin’i otlak arazisine dönüştürmekten caydıran eski bir Jin vatandaşı olan Yelü Chucai, mükemmel bir Çin eğitimi almış yüksek yeteneklere sahip bir adamdı. Diğer meclis üyeleri Uygurlardı ve bir süre için Uygur dili mahkemede Moğol kadar çok kullanılıyordu. Uygur yazısı da Moğol yazısı kadar geçerliydi. Moğol dilinde bilinen en eski belge, yaklaşık 1224 yılında oyulmuş bir taş yazıttır.
Fethedilen bölgelerin ekonomisi fetih döneminde düzgün bir şekilde organize edilmedi. Oldukça örgütlü hükümetlerin kaldırılması, büyük ölçüde Moğol olmayan iltizamcılara bel bağlayan Moğol ata sahipleri tarafından yerel üretimin sömürülmesi için bir fırsat verdi. İmparatorluğun tamamı veya büyük bir kısmı için tek bir finansal sistem yoktu. Zirvede sivil örgütlenmenin yokluğu, çeşitli kesimlerin büyük bağımsızlığı ve askeri işlere tanınan yüksek öncelik, son derece parçalayıcı bir etkiye sahipti ve en azından Moğol yönetiminin ilk aşamalarında ekonomik ilerleme ve refah için zararlıydı. Moğol imparatorluğu, Cengiz ve halefleri döneminde, henüz kelimenin normal anlamıyla bir devlet değil, askeri hakimiyet tarafından bir arada tutulan çok farklı bölgelerin geniş bir kümelenmesiydi.
İmparatorluk, Cengiz’in ölümünden sonra yeni fetihlerle büyüdükçe, aynı model kendini tekrar etti: bir askeri dönem ve aynı zamanda ademi merkeziyetçi bir yönetim, Moğol egemenliğinin ilk aşamasını belirledi. Sonuç, imparatorluk içinde göze çarpan bir uygulama çeşitliliğiydi. Yeni fethedilen bölgeler hala göçebe ve askeri zihniyetin izlerini taşıyan doğrudan sömürüye maruz kalıyordu, ancak daha önce boyun eğdirilmiş olan bu alanlarda Moğol egemenliğini sağlamlaştırmak için bir devlet mekanizması ve bürokrasisi inşa etmek için girişimlerde bulunuldu. Bu, çoğunlukla bireysel bölgenin geleneksel idari sistemine uygun olarak yapıldı.
Bu genel eğilim, yerleşik bir nüfusu yönetmeye yönelik orijinal bir Moğol kavramının yokluğuyla birlikte, çeşitli ülkelerde meydana gelen tamamen farklı gelişmeyi açıklar. Bu, “Moğol” olmayan ancak bir Moğol hanedanına sahip bir Çin, Pers veya Orta Asya imparatorluğu olan bir imparatorluğa neden oldu. Bu eğilim bazı yerlerde diğerlerine göre daha fazla ifade edildi çünkü çeşitli medeniyetlerin soğurma gücü yoğunlukta farklılık gösteriyordu. Örneğin Çin’de, Moğollar kendi yönetimlerini başka yerlerden daha iyi sürdürebiliyorlardı çünkü güçlü Çin merkezi devlet iktidarı geleneği, istikrarlı bir hükümet organizasyonu çerçevesi sağlıyordu.
Moğollar tarafında bir devlet kavramının orijinal yokluğu, yönetici klanın imparatorluğa karşı tutumunda kendini gösteriyor. İmparatorluk, hanın kişisel malı olarak değil, bir bütün olarak imparatorluk klanının yadigarı olarak kabul edildi. Zaten Cengiz’in yaşamında imparatorluk, en sevdiği dört oğlu arasında, açıkça tanımlanmış bir bölge yerine belirli sayıda kabile üzerindeki üstünlüğü ifade eden bir Moğol kelimesi olan ulus olarak bölünmüştü. En genç olan Tuluy, Moğolların asıl vatanı olan ve kuzey Çin’in komşu bölgeleri olan doğu kısmını aldı. Ögeday, bozkırların batı kısmının (modern kuzey Sincan ve batı Moğolistan) hükümdarı oldu. Çağatay, Karahıtaylar (modern kuzey İran ve güney Sincan) topraklarını aldı. En büyük oğlu Cuci, ardından oğlu Batu, güneybatı Sibirya ve batı Türkistan’ı (daha sonra Altınordu bölgesi olarak bilinen bölge) yönetti. Bu dört Moğol imparatorluğuna Tuluy’un oğlu Hülegü’nün İran, Irak ve Suriye’yi fethini tamamlaması ve İran’daki İlhanlı hanedanının kurucusu olmasıyla beşinci eklendi. Bu parçalanmalar imparatorluğu daha da zayıflatmıştı.
Göreceli Birlik Dönemi (1227–60)
Cengiz Han’ın ölümünden sonra, geleneksel geleneğe göre yeni büyük hanı seçmek için Moğol soylularından bir kurultay (“genel kurul”) toplandı. Cengiz’in mirasçılarının en büyüğü olan Cuci, babasını altı ay önce vefat etmişti ve ilk oluşum yasası genellikle Moğollar tarafından uygulanıyordu. Hayatta kalan en büyük oğul Çağatay devredildi ve sonunda Ögeday büyük han olarak atandı (1229-41). İkametgahı Moğolistan’ın orta kesimindeki Orhon Nehri kıyısındaki Karakurum’du ve kampanyalarını yönetiyordu. Yelü Chucai baş danışmanı olarak hareket etmeye devam etti ve bir Kereit Nestorian Hristiyan olan Chinkai, şansölye başkanı olarak görev yaptı. Ödeday’ın kendisi çağdaş kaynaklarda sert, sinirli, enerjik anca çok içen bir adam olarak tanımlanmaktadır. Kampanyaları, babasınınkiler gibi, sahada bağımsız hareket eden generaller tarafından eşzamanlı olarak yürütüldü, ancak her zaman handan gelen emirler tarafından yönetildi ve neredeyse tüm Asya’yı kapsayan bir ulak sistemiyle iletildi.
Doğu Asya’da, kuzey Çin’deki Kin Hanedanı eyaletinin kalıntılarına karşı bir savaş başlatıldı. Jin imparatoru her iki taraftan da saldırıya uğradığı için kendisini umutsuz bir durumda buldu. Önceki yüzyılda Jin, Song’tan kuzey Çin’i almıştı, ancak Song daha sonra Moğollarla ittifak kurdu. 1234 yılında Jin başkenti Kaifeng, Moğollar ve Çinlilerin birleşik saldırısıyla düştü; Son Jin imparatoru Aizong intihar etti.
Batıdaki kampanyalar
1236’da, görünüşe göre Rusya’yı ve hatta Doğu Avrupa’yı boyun eğdirmek ve Batu Han’a tahsis edilen ulusa eklemek amacıyla batıya karşı yeni seferler başlatıldı. Volga Bulgarları imparatorluğu 1237/38’de yıkıldı ve Rusya’nın yolunu tam anlamıyla açan bir zafer oldu. Bu dönemde Orta ve Kuzey Rusya, şehir devletlerinden ve Moğol ordularının şiddetli saldırılarına birer birer düşen bağımsız prensliklerden oluşuyordu. Moğolların Baltık Denizi’ne doğru ilerlemesi ancak Rus kışı ile durdu; Novgorod’un zengin ticaret merkezi, bu nedenle, yağmalanmaması gereken birkaç Rus kentinden biriydi. Kiev’in düşüşünden sonra (Aralık 1240) Rusya’da direniş durdu. Başka baskınlar Polonya, Galiçya ve Volhinya’yı vurdu; ileri partiler Silezya’daki Breslaù’ya (Wrocław) bile ulaştı. Silezya Dükü II. Henry komutasındaki Alman ve Polonyalı şövalyelerden oluşan bir ortak kuvvet, Legnica yakınlarında ezici bir yenilgiye uğradı (9 Nisan 1241), ancak Moğollar, Almanya’nın merkezine daha fazla nüfuz etmemeyi tercih ettiler. Bunun yerine, Macaristan’da faaliyet gösteren ordularıyla güçlerini birleştirmek için güneye döndüler.
Macaristan’a yapılan saldırı, IV. Kral Béla’ya sürpriz olmadı. Güney Rusya’da bir Türk göçebe halkı olan Kıpçaklar, Moğol egemenliğine tabi tutulmuşlardı, ancak onların büyük bir kısmı, liderleri Kuten yönetiminde Don ve Dinyeper bozkırlarından Macaristan’a kaçarak kendilerini Macarların koruması altına almışlardı. Batu, Kıpçakların kendi tebası olduğunu iddia etti ve Macaristan kralından, talebi kabul edilmediği takdirde Macaristan ile savaşma niyetini açıklayarak onları Rusya’ya geri göndermesini istedi. Cevap gelmeyince güney ordusunu Macaristan’a gönderdi.
Yetenekli bir general olan Subutay liderliğindeki bu ordu, 1241 Nisan’ında Mohi’de Macarları mağlup etmeyi başardı. Görünüşe göre Moğollar kendilerini kalıcı olarak Silezya ve Moravya’da kurmak istemiyorlar. Ancak Macaristan’da, Moğol yönetiminin bir çekirdeğini oluşturmaya başladılar ve hatta bir kısmı hayatta kalan madeni paralara bastılar. Macar ovaları, Moğolların kalıcı olarak yerleştikleri güney Rusya’nın otlaklarına benzerliklerinden dolayı (daha sonra Altın Orda olarak) onlara olası otlak alanları olarak hitap etmiş olabilir.
Önceki yıllarda Moğol orduları İran, Gürcistan ve Büyük Ermenistan’da da faaliyet gösteriyordu. Cengiz Han’ın saldırılarından önce kaçan Harezmşahlar sultanı, İran’ın kuzeybatısındaki bir krallığın hükümdarı oldu ve kendisini Moğollara karşı savunmak için boşuna uğraştı. 1231’de öldürüldü. Gürcistan, 1236’da Moğol egemenliğini tanımak zorunda kaldı. Ancak Moğolların Avrupa ve Yakın Doğu’daki ilerleyişi, büyük han Ögeday’ın (11 Aralık 1241) ölümüyle durduruldu. Bir halef seçmek zorunda kalan kurultay’da bulunma zorunluluğu ve iddialarını ileri sürme zorunluluğu, Cengiz’in torunlarından bazılarının planlarını değiştirmesine neden oldu. Batu ve generalleri, Doğu Avrupa’da ellerinde tuttukları topraklardan vazgeçtiler. Bu nedenle 1241 yılı, Avrupa tarihinde en büyük öneme sahip bir dönüm noktasıdır.
Yeni bir hanın seçilmesi
Yeni bir büyük hanın seçilmesi, anlaşmaya varılamadığı için zor oldu. Bu arada Ögeday’ın dul eşi Töregene, Moğol soylularının ortak rızasıyla yönetiliyordu (1242-46). Oğlu Güyük’ün atanmasını diledi, ancak Cengiz’in en büyük oğlunun torunu olarak daha iyi bir iddiası olduğuna inanan Batu’nun sert bir muhalefeti ile karşılaştı. 1246’da Güyük’ün seçilmesini sağlamayı başardı. O dönemde Karakurum’da papalık elçisi olarak bulunan Giovanni da Pian del Carpini’nin bu seçime bir görgü tanığı anlatımı var. Güyük, bir şahıs olarak rakibi Batu’dan çok farklıydı. O, Nestûrîlikten güçlü bir şekilde etkilenmiş ve Hıristiyan danışmanları tercih etmişti, oysa Batu hala geleneksel Moğol şamanizmine bağlıydı ve herhangi bir dış dine tamamen kayıtsızdı. İki rakip birbirlerine karşı savaşa hazırlanmaya başladılar, ancak Güyük’ün erken ölümü (1248) hem Batu ile olan aile kavgasını hem de Hıristiyan etkisinin hakim olduğu bir Moğol mahkemesi şansını sona erdirdi.
İmparatorluk, soylular anlaşmaya varmadan önce üç yıl naip olarak hüküm süren Güyük’ün dul eşi Oğul Kaymış’a emanet edildi. Batu, yine de büyük hanın üstün gücünü üstlenmek için biraz heves gösterdi, ancak sonunda yaşlılıktan vazgeçti ve Moğol soylularını oylarını Toluy oğlu Möngke Han’a vermeye ikna etti. Bu, imparatorluğun efendisinin Ögeday’ın evinden ve Cengiz’in en küçük oğlunun torunlarına gittiği anlamına geliyordu. Ailenin Çağatay kolu, Möngke’nin seçilmesinden (1251) sonra küçülmüş hissetti ve kısa süre sonra iki aile arasında şiddetli bir düşmanlık gelişti.
Möngke saltanatı
Möngke, Batu’nun batı seferlerinde ün kazanmış ve sahada öne çıkmıştı. Yardımsever bir hükümdardı ve Güyük’ün tüm dinlere karşı evrensel hoşgörü politikasını sürdürdü. Onun hükümdarlığında başkent Karakurum, imparatorluğun genişliğini yansıtan bir ihtişama kavuştu. Ocak 1254’te Avrupalı bir konuk olan Fransız rahip Willem van Ruysbroeck, Hıristiyan kiliselerinin, Müslüman camilerinin ve Budist tapınaklarının geliştiği ve bilinen tüm dünyadan elçilerin buluştuğu Moğol başkenti hakkında ilginç bir açıklama yaptı. Aynı zamanda, Möngke imparatorluğu genişletmeye devam etti ve şimdiye kadar boyun eğmemiş komşu ülkelerin fethi için hazırlandı. Bunda iki kardeşi Hülegü ve Kubilay tarafından desteklendi. Sadece kuzeydeki bir vilayetin sıkı bir şekilde Moğol kontrolüne girdiği İran’a karşı harekatı Hülegü’e emanet etti.
1255 yılında Hülegü hücumuna başladı. 1256’da güçlü Haşhaşîler mezhebinin direnişini sildi ve Irak’a doğru ilerledi. Halifeliğin başkenti Bağdat 1258’de Moğolların eline geçti ve son Abbasi halifesi idam edildi. Bu olayların Yakın Doğu’daki dini durum üzerinde geniş kapsamlı bir etkisi oldu. Hıristiyanlar ve Şiiler, halifeliğin Sünni ortodoksluğu tarafından düşmanlaştırıldıkları için Moğolları memnuniyetle karşıladılar. Suriye, Filistin ve Küçük Asya’da Hıristiyanlar, İslami hükümdarlarına karşı koruyucu olarak görülen ve eşi Nasturi Hıristiyan olan Hülegü’nün daha da ilerlemesini umuyorlardı. 1259’da Hülegü orduları Suriye’ye geçerek Şam ve Halep’i alarak Akdeniz kıyılarına ulaştı. Mısır’a giden yol açık görünüyordu, ancak 1260’da Memlük ordusu, Ayn Calut Savaşı’nda Moğolları ezici bir yenilgiye uğrattı. Mısır kurtarıldı ve Moğol imparatorluğunun daha da genişlemesi engellendi.
Kubilay’ın Seçilmesi
Asya’nın diğer ucunda, Çin’e karşı benzer başarıya sahip bir sefer düzenlendi. Lider, Nanzho’nun bağımsız Tai krallığı tarafından işgal edilen Çin’in güneybatısından Annam’a doğru hareket ederek, generalleri Çin savunmasını geride bırakan Kubilay idi. Daha sonra Möngke, Çin kampanyasının (1257) komutasını kendisi aldı. Yine 1241’de olduğu gibi, kader müdahale etti ve Moğol operasyonlarını geçici olarak durdurdu. Möngke, Ağustos 1259’da Siçuan’daki bir taşra kasabasının kuşatılması sırasında tarlada öldü. Bunu, her zamanki gibi, büyük han unvanıyla ilgili çeşitli iddiacılar arasında bir iç çekişme izledi. Kubilay, henüz sahadayken kendi seçimini sağladı (1260), ancak küçük kardeşi Arık Böke, Karakurum’da kendini han ilan etti. Hülegü, Suriye kampanyasına çok uzak ve üstelik seçimler üzerinde herhangi bir etki yaratamayacak kadar dalmış durumdaydı. Bununla birlikte, Kubilay’ı tercih etmiş gibi görünüyor ve bu iki kardeş, Kubilay’ın egemenliği çok uzak olmasına ve dolayısıyla az ya da çok nominal olmasına rağmen, en azından dostça kaldı.
Kubilay’ın tahta çıkış yılı, her durumda, Moğol imparatorluğunun tarihinde bir dönüm noktasına işaret ediyor. Kuramsal olarak Kubilay, Çin ve Kore’den İran’a ve Rusya’nın güneyine uzanan bir imparatorluğun hükümdarı olarak, büyük han olarak, ancak boyun eğdirilmiş ülkelerin çeşitliliği kendini gitgide daha fazla hissettiriyordu. Kubilay kendisini her şeyden çok bir Çin imparatoru olarak görmeye başladı ve benzer şekilde diğer egemenlikler gittikçe daha az Moğol olan hatlar üzerinde gelişti. Bu eğilim, çeşitli hanların diğer dinlere, özellikle de İslam ve Budizm’e dönüştürülmesiyle eşzamanlı olarak görülebilir. Kubilay’ın durumunda, Moğol’dan Çin medeniyetine bu dönüşüm, başkentinin 1267’de yeniden inşa etmeye başladığı Pekin’e (1260) taşınmasıyla daha da vurgulanmıştır. Moğolistan artık imparatorluğun, Kubilay’ın egemenliklerinin bile gerçek merkezi değildi.
Çin’de Yuan Hanedanı (1279–1368)
Kubilay Han, Çin’in en büyük imparatorlarından biriydi. Ulusal Song imparatorluğunu yok ederek (1279) o ülkenin birleşmesini sağladı. Eski geleneğin aksine, devrik imparatorluk ailesine iyi davrandı ve generallerinin ayrım gözetmeksizin katliamlara başvurmasını yasakladı. 1279’dan sonra Moğol-Çin imparatorluğuna yeni bölge eklenmedi ve Moğol yönetimini Japonya’ya genişletme girişimleri 1274 ve 1281 Kamikaze tarafından engellendi. Daha sonraki Yuan imparatorlarından hiçbiri Kubilay’ın boyuna ulaşmadı. Hemen halefi, Moğol yönetimini sağlam tutabilen ve Cengiz Han’ın ailesinin Ögeday kolundan tekrarlanan saldırılara karşı konumunu koruyabilen torunu Temür’dü (1295–1307). Rakip Han Kaydu 1301’de yenildi ve imparatorluğun kuzeybatı kesimlerinde barış sağlandı.
Hükümete karşı küçük isyanlar hala Moğol birlikleri tarafından bastırılabilse de, mahkemenin gücü yavaş yavaş azalmaya başladı. Aile davaları ve mahkeme entrikaları daha sonraki imparatorların gücünü zayıflattı. Birkaç vakada, hırslı bakanların elindeki kuklalardan başka bir şey olmayan çocuklar tahta çıkarıldı. İmparatorların düşüşü, hayatta kalan portrelerine de yansıyor. Çin kültürünün etkisi, diğer Moğollar Çin’deki her şeye düşman kalsa da, kendisini mahkemede ve bazı Moğol soyluları arasında giderek daha fazla hissettirdi. Son Moğol imparatoru Togon Temür (1333-68 yılları arasında hüküm sürdü) 13 yaşında imparator olmuştu. Bir Çin eğitiminin temellerini almıştı ve seleflerinden bazıları gibi dindar bir Budist ve zayıf olmasına rağmen yardımsever bir hükümdardı. Ancak hükümdarlığının ilk yıllarında iktidar, Çin karşıtı fraksiyona mensup bir bakan olan Bayan’ın elindeydi ve önlemleri, eğitimli Çinlilerin Moğol yönetimine karşı öfkesini derinleştirdi.
Çin’de Moğol gücünün azalması
Çin’deki Moğol gücünün son düşüşü ve Togon Temür’ün hükümdarlığı sırasındaki kaotik koşullar, Çin tarihindeki birçok “bela döneminden” sadece biriydi. Moğol makamlarına karşı genellikle yerel isyanlar şeklini alan yaygın bir huzursuzluk vardı. Bu gelişmenin nedenleri esas olarak ekonomikti ve Çin’de her zaman olduğu gibi, isyancıların yerel yönetime saldırılarına ilk girişimi kırsal kesimdeydi. Köylülüğün durumu birçok alanda çaresizdi; küçük çiftçiler ve kiracılar aşırı vergilendirme ve corvée görevlerinin yükünü omuzlamak zorunda kaldılar. Moğol soylularının ve yetkililerinin keyfiliği, tüm Çinliler arasında genel bir kızgınlığa neden oldu.
Görünüşe göre Moğol yönetici sınıfı, Çin’in tarımsal nüfusu ile hiçbir zaman tatmin edici ilişkiler kuramadı. Tarımsal sorunlara sempati duymamaları Moğolların avlanma mevzuatına da yansıdı: köylülerin mahsullerini av hayvanlarına karşı korumaları yasaklandı ve ayrıca tarlalarda her zaman büyük hasara neden olan avcılık seferlerinde Moğollara yardım etmek zorunda kaldı. Büyük şehirlerde Moğollar ve Çinliler arasındaki ilişkiler genellikle kırsal bölgeye göre daha iyiydi. Hükümetin, yıkıcı sellerden muzdarip Huang He (Sarı Nehir) bölgesinde su tasarrufu için muazzam bir plan yürütmeye devam etmesiyle 1351’de koşullar özellikle gerildi. Yerel isyanların liderleri, istisnasız toplumun alt katmanlarından geldi. Tuz kaçakçılarını, küçük memurları, mezhep liderlerini, keşişleri ve şamanları içeriyordu. Tüm imparatorluğun tarımsal açıdan en zengin ve dolayısıyla en acımasızca sömürülen bölgesi olan güneydoğu illerinde isyanlar özellikle çok sayıda idi. Zhejiang eyaleti yüzyıllar boyunca en büyük pirinç fazlası bölgesi olmuştu ve büyük nüfusuyla Pekin her zaman bu bölgeden gelen tedariklere bağımlı olmuştu. İsyanlar nedeniyle kuzey ve güney arasındaki iletişim hatları kesildiğinde, başkentteki durum istikrarsız hale geldi. Para biriminin dayandığı kağıt para tamamen değersiz hale geldi ve hazine kısa sürede tükendi. Bu yine hükümetin askeri çabalarına zarar verdi.
Birbirinden bağımsız olarak meydana gelen çeşitli isyanların ilk başta mazlum köylüler arasındaki milliyetçi duygularla değil, milliyetleri ne olursa olsun üst sınıflara yönelik olması bu yılların tarihinin dikkat çekici bir özelliğidir. Çağdaş kaynaklar, Moğollar kadar Çin soylularının da isyancılardan korkması gerektiğine dair bol miktarda kanıt sunuyor. Bu, neden bu kadar çok Çinlinin hükümete yardım etmeye devam ettiğini açıklıyor. Görünüşe göre yabancıların sert yönetimini yurttaşlarının şiddetli halk hareketlerine tercih ediyorlardı. Bu isyancılar, birkaç yıl boyunca daha yaygın bir ayaklanmanın önünde büyük bir engel teşkil eden vahşetlerde bulundular. Bununla birlikte, yavaş yavaş, daha eğitimli Çinliler, isyancıların davasına yenildi ve onlar da onlardan yönetim ve savaş sorunlarını nasıl çözeceklerini öğrendi.
En başarılı isyancı lider, eski keşiş Zhu Yuanzhang idi. Fakir köylü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi, rakiplerinden daha fazla enerji, sabır ve askeri yetenek gösterdi. Kendisini yalnızca kilit ekonomik alanlarda sağlam bir şekilde kurmayı değil, aynı zamanda iktidar mücadelesinde rakiplerini ortadan kaldırmayı da başardı. Zhu sonunda Moğolları Pekin’den çıkardı (1368) ve kendini yeni bir hanedan olan Ming’in imparatoru yaptı. Hongwu saltanat adını benimsedi ve yetenekli generallerin yardımıyla 1359 yılına kadar tüm kuzey Çin’deki egemenliğini genişletti. Güneybatıdaki Moğol vilayet komutanları direnişlerini sürdürdüler ve Ming iktidarı çok sonrasına kadar orada kurulmadı. Son Moğol imparatoru Togon Temür bozkırlara kaçtı ve 1370’te orada öldü.
Böylece, Çin üzerindeki bir yüzyıldan fazla Moğol egemenliği sona erdi, ancak Moğolların yenilgisi, oldukça uygar bir Çin atmosferinde yaşamın yumuşatıcı etkilerinden kaynaklanan yozlaşmaya veya bozulmaya atfedilemez. Sonraki olaylar, Moğolların askeri güçlerinden hiçbir şey kaybetmediklerini ve kuzeybatı Çin sınırı için bir tehdit olarak kaldıklarını gösterdi. Bu potansiyel tehlikenin farkına varılması, muhtemelen Hongwu imparatorunun başkentini, aşağı yukarı bir sınır kasabası olan Pekin’de değil, 1364’te ikametgahını kurduğu Çin’in kalbinde, Nanjing’de kurmasına neden oldu. Zhu Yuanzhang’ın imparatorluk gücüne yükselişi ve Çin yönetiminin yeniden kurulması, yalnızca Moğollar arasında değil, aynı zamanda Moğollar altında tüccar olarak görev yapmış veya servet sahibi olan Moğol olmayan birçok yabancı arasında da siyasi ve ekonomik faaliyetlerin ortadan kaldırılmasına yol açtı. Çin’de kalmayı seçen yabancılar aile isimlerini değiştirdiler ve yavaş yavaş asimile oldular. İslam ve Hıristiyanlık gibi yabancı dinler ayrıcalıklarını kaybetti. Hristiyanlık, Çinlilerin güçlü milliyetçi duygularının bir sonucu olarak aslında tamamen ortadan kalktı.
Moğol egemenliğinin etkileri
Moğol hakimiyetinin Çin üzerindeki genel etkisini değerlendirmek zordur. Edebiyat sınavlarının askıya alınması, Çinlilerin yüksek makamlardan dışlanması ve bunun sonucunda eski yönetici akademisyen-memur sınıfının hayal kırıklığı bir tür entelektüel eremitizme yol açtı. Çin edebiyatının ve sanatının geleneksel biçimleri, siyasi meselelere katılımı engellenen bir sınıf tarafından uygulanmaya devam etti. Devlet hizmetinin eğitimli Çinlilerin işbirliğinin kesinlikle vazgeçilmez olduğu yegane şubeleri, ritüel ve tarih yazımı ile ilgilenenlerdi. Moğol dili, tarih yazımı veya resmi belgeler için hiçbir zaman Çincenin yerini tamamen almıştır ve Moğol döneminden günümüze kalan yazıtların çoğu iki dillidir. Çin edebi hayatı, belki de iktidardaki azınlığın tebaalarının Çince yazdıklarına kayıtsız kalması veya hatta okuyamaması nedeniyle dikkate değer ölçüde özgür kaldı. 1280’den sonra Çinli yazarların milli, sadık ve Moğol karşıtı duygularını özgürce ifade ettiklerini görmek şaşırtıcı.
Moğolların Çin üzerindeki egemenliği dönemi, edebiyat alanında, drama ve popüler romanların yerel olarak yazılmış önemli bir çıktısı ile de dikkat çekiyor. Ancak bu olgu, Moğol yönetimiyle doğrudan bağlantılı değildir, çünkü bir Moğol seyircisini bir Çin sahnesinin önünde görselleştirmek zordur. Tüccar sınıfının artan etkisi ve ünü olan sosyal bir amaç, araçsal olabilirdi. Tüccarlar ve tacirler, Moğol yönetiminden gerçekten yararlanan çok az sayıdaki grup arasındaydı. Bu tür bir diğer grup, Çin’deki Budistler ve daha az ölçüde Taoist din adamları için alışılmış olan vergilerden muafiyetten yararlanan Çinli olmayan dinlerin (İslam, Hıristiyanlık, Musevilik) rahiplerinden oluşuyordu. Moğolların kendileri, en azından sarayda, geleneksel ibadet biçimlerinden vazgeçtiler ve büyük ölçüde, Kubilay Han yönetiminde Çin’de zaten gelişen Tibet Budizmi’ne geçtiler. Tibet Budizminin artan etkisi, Tibet’ten türetilen Budist isimleri verilen Moğolların sayısındaki artışta görülebilir. Öte yandan Çin Budizmi, yalnızca inançları nedeniyle değil, aynı zamanda işgalcilerin en sevilen müttefiki olduğu için de hor görülen Tibet din adamlarına karşı tamamen düşmanca kaldı. Dahası, birçok Çin Budist manastırı, Çin geleneksel kültürünün kaleleriydi. Aynı şey Taoizm için de geçerlidir.
Her şey düşünüldüğünde, bir bütün olarak Çin medeniyetinin Moğol yönetiminden şaşırtıcı derecede az etkilendiği rahatlıkla söylenebilir. Bununla birlikte, kanun ve hükümet söz konusu olduğunda, kabul edilen etik davranış standartlarından belirli bir sapmadan sorumluydu. Ming hanedanlığı döneminde Çin’in otokratik ve totaliter özellikleri, belki de ülkenin bir yüzyıldan fazla bir süredir barbar yönetimi altında olmasına bağlanabilir.
Bir grup olarak ele alınan Moğollar, Çin kültüründen büyük ölçüde uzak kaldılar. Bununla birlikte, bir kısmı yetkin Çinli bilim adamları haline geldi ve onların şiirleri ve kaligrafisi yerli Çinlilerle aynı seviyedeydi. Daha sonraki imparatorlar, Kubilay dönemindeki bazı ilk çabalardan sonra, Çince’den Moğol’a çevirileri teşvik ettiler ve Moğol’daki en eski matbaa örnekleri Çin’de üretildi. Bu çevirilerin çoğu artık Ming milliyetçiliğinin bir sonucu olarak kaybolmuştur, ancak mevcut birkaç parça, çoğu Budist metinler, Moğol dilinin tarihi için en büyük öneme sahiptir. Moğollar 1368’de veya kısa bir süre sonra Çin’den sürüldü. Sonraki iki yüzyıl boyunca, tıpkı fetihlerinden önceki gibi Moğolistan’da yaşadılar: Çinliler arasında uzun süreli ikametlerinin yalnızca birkaç izini taşıyan savaşçı bir göçebe halk.
Moğolların sonraki tarihi
1368’den sonraki birkaç yüzyıl boyunca Moğollar, bozkırlardaki asıl vatanlarına hapsedildi, ancak geçmiş ihtişamlarının ve Çin üzerindeki hakimiyetlerinin hatıraları, kayıp konumlarını geri kazanmak için aralıklı girişimlere yol açtı. Ming imparatorları ise Moğolları tebaası, Moğolistan’ı da imparatorluklarının bir parçası olarak görüyorlardı. Moğolların bu yıllardaki tarihi, rakip klanlar arasındaki olağan anlaşmazlıklar dışında, Çin ile ilişkilerinin hakimiyetindedir. İlk Ming imparatorları, Moğolistan’ın ovalarını işgal etmek için defalarca, ancak kalıcı bir başarı elde etmeden çalıştı. 1388’de Togon Temür’un torunu Toquz Temür, Buir Gölü yakınlarında kuzeydoğu Moğolistan’da bir Çin seferi kuvveti tarafından yenilgiye uğratıldı. Bir nesil sonra, 1410’da, başka bir Çin seferi Onon Nehri’ne ulaştı ve Oljai Temür’ü yendi (1403-12 hüküm sürdü). Oljai daha sonra hegemonyasını Oyrat klanına kaptırdı. Oyratların gücü, 15. yüzyılın ortalarında Esen Taici’nin (hükümdarlık tarihi 1439-55) Ming imparatorluğuna karşı bir sefer başlatmasıyla zirveye ulaştı (1449). Esen, Ming imparatoru Zhengtong’u ele geçirmeyi başardı ve onu savaş esiri olarak Moğolistan’a götürdü. Pekin’i bile kuşattı, ancak Çin garnizonunun inatçı direnişi, Moğol kampındaki anlaşmazlık ve becerikli Çin diplomasisi ile birlikte, gelgiti değiştirdi.
Orta Asya’da Moğol İmparatorlukları
Cengiz Han’ın ailesinin Çağatay soyu, tüm Tarım Havzası, Mâverâünnehir ve Afganistan dahil olmak üzere Balkaş Gölü’nün doğusunda uzanan eski Karahıtaylar imparatorluğundan oluşan ulus’u almıştı. İmparatorluklarının ağırlıklı olarak Türk nüfusu vardı ve bozkır gelenekleri, Çin’deki çağdaş Moğol imparatorluğundan çok daha güçlü kaldı. Müslüman vaha sakinlerinin medeniyeti, Çağatay imparatorluğunun göçebe karakterini yalnızca çok sınırlı bir dereceye kadar etkiledi ve daha önceki yöneticilerden miras kalan yayılmacı eğilimler, kendilerini defalarca hissettirdi. Çağatay imparatorluğunun tarihi oldukça karışık görünüyor çünkü çok az güvenilir kaynak var; hanların hükümdarlık tarihleri bile her zaman tespit edilemez. 1267’den 1301’e kadar Çağatay imparatorluğu, Ögeday’ın soyundan gelen Kaydu’ya tabi oldu ve ancak ikincisinin düşüşünden sonra Çağatay hanları bağımsızlıklarını yeniden kazandılar.
Dış politikada Çağatay imparatorluğu, Hindistan’ı Afganistan ve Pencap Ovası yoluyla fethetmeye yönelik sürekli girişimleriyle dikkat çekiyordu. iHindistan’ın fethi, bizzat Cengiz’in amaçlarından biriydi, ancak kısa süre sonra diğer seferler lehine terk edildi. Çağatay hükümdarları çeşitli vesilelerle ordularını Afganistan üzerinden Hindistan’a gönderdiler, çünkü diğer tüm sınırlarda nispeten istikrarlı devletler -doğudaki Yüan imparatorluğu ve batıdaki İl Han devleti- bir saldırı politikasını engelledi. Bu, güneyi tek ümit verici saldırı yönü olarak bıraktı. Birkaç on yıl boyunca Moğollar, Delhi’deki Müslüman sultanlar için tehlikeli bir düşman olarak kaldı. Afganistan’dan gelen Moğol istilaları özellikle Duwa Han (1301-05) döneminde şiddetli hale geldi ve Delhi sultanı ʿAlaeddin Halaci başkentini Çağatay seferi güçlerine karşı ancak büyük bir güçlükle savunabildi.
Daha önceki hanların din değiştirmesine rağmen İslam’ın durumu istikrarsız kalmıştı. Kısa bir iç istikrar döneminden sonra (1301-25), Han Tarmaşirin tekrar İslam’ı kabul ettiğinde (1326), imparatorluğunun doğu ve batı kısımları arasında geçici bir bölünme yaşandı. Hatta bazı kaynaklar, Tarmaşirin’in İslam’a dönüşmesi nedeniyle Budizm ve Şamanizm taraftarları tarafından öldürüldüğünü belirtmektedir. Tughluq Temür (1347-63) döneminde imparatorluk yeniden birleşti, ancak halefleri sadece kuklalardan ibaretti. Gerçek güç, kendisi bir Moğol olmamasına rağmen Çağatay yönetimini sürdüren Emir Timur’un (Tamerlane, 1336–1405) elindeydi. 14. yüzyılda Türk etkisi çok güçlendi, ancak Moğolca, 1369 gibi geç bir tarihte Turfan bölgesinde resmi dil olarak hala kullanılıyordu. Timur’un hükümdarlığı döneminde ise Çağatay ulusunun Moğol imparatorluğu olmaktan çıkması, bir Türk ve İslam devleti haline gelmişti. Bununla birlikte, bugüne kadar Afganistan üzerinde Moğol egemenliğinin izleri var; Moğul halkı, 13. yüzyılda Moğol fethi dönemine kadar uzanan bazı arkaik özelliklerle hala Moğol lehçesi konuşmaktadır. Farsça, resmi ve edebi dil olarak Moğolca’nın ve bir dereceye kadar Türkçenin yerini aldı.
Cengiz Han’ın soyundan gelenler tarafından yönetilmesine rağmen, temelde Türk olarak kabul edilmesi gereken başka bir krallık, Şeybānid hanedanıydı. Cuci’nin oğlu ve Cengiz’in torunu Shaybān, Ural sıradağlarının doğu ve güneydoğusundaki bölgelere hükmetti. Soyundan biri olan Ebü’l-Hayr (1428-68 yılları arasında hüküm sürdü), kendisini Türk Özbeklerinin hükümdarı yaptı. Torunu Şeybanî Han Buhara ve Herat’ı Timurlulardan aldı ve torunları 1599’a kadar Buhara’da hüküm sürmeye devam etti. Aynı ailenin Nogay hanları ve Astrahan hanları gibi diğer dalları Trans-Hazar Oblastı’nın bazı bölgelerine hükmetti. Bu devletlerin tümü, ancak padişahları Cengiz’in babasoylu torunları olduğu sürece Moğol’du. Aksi takdirde hiçbir Moğol özelliği göstermediler. Dilleri Türkçeydi, kültürleri Fars unsurlarının güçlü bir karışımı ile İslami idi. Hiva hanlığı 1512’den Şeybâniler’in elindeydi ve son hanı Abdullah, Sovyet hükümeti tarafından 1920’lerin sonlarında tahttan indirildi, ancak 1860’larda ve 1870’lerde tüm bölge üzerinde Rus hakimiyeti kurulmuştu.
İran’daki İlhanlar
Hülegü Ulusu, İran’daki Moğol hükümdarlarının dini eğilimlerinin bir sonucu olarak, başından beri kendine özgü bir siyasi durum içindeydi. Hülegü’nün İslam’a yönelik olumsuz tutumu ve halifeliğe saldırısı, Batu’nun kardeşi Berke’nin İslam’ı benimsediği Güney Rusya’da Altın Orda ile bir çatlağa yol açtı. Öte yandan İran’daki İlhanlar (“bölgesel hanlar”), Çin’deki büyük Han Kubilay’ın ilk başta sadık müttefikleri olarak kaldılar, Berke ise Kubilay’a karşı ayaklanan sahtekar Arık Böke’yi destekledi. Hülegü, Yakın Doğu’daki en büyük İslami güç olan Mısır’a düşmanlığını sürdürdü, öyle ki 1261’de Mısır’da Berke ile Memlükler arasındaki ittifak neredeyse doğal olarak sonuçlandı. Tarihte ilk kez bir Moğol hükümdarı, başka bir Moğol’a karşı yabancı bir güçle ittifak kurdu. Avrupalı güçler bile bu siyasi kümenin ortakları oldu. Haçlılar tarafından kurulan Trablus ve Akka’daki Hıristiyan devletler, papanın ve Fransa krallarının korumasından yararlandı. Bu nedenle, İlhanların Roma ve Paris’te İslami Mısır’a karşı potansiyel müttefikler olarak görülmesi şaşırtıcı değildir.
Hülegü’ün oğlu Abaka, 1265’te babasının yerine geçti. Abaka’nın karısı Bizanslıydı, İmparator VIII.Michael Palaeologus’un kızıydı ve çok sevdiği Nasturi patrikleri aracılığıyla Kutsal Makam, İngiltere ve Fransa ile daha yakın siyasi ve askeri bağlar kurmaya çalıştı. Bununla birlikte, Suriye ve Mısır’ı fethetmeye yönelik defalarca girişimleri, Bizans veya Hıristiyan güçlerle hiçbir işbirliği yapılamayacağından, açıkça başarısız oldu. Abaka 1282’de öldü ve kendisi Budizm’e meyilli olan Argun (1284-91) döneminde Hıristiyanlara karşı hoşgörülü politika sürdürüldü. O da Nasturileri tercih etti ve Hıristiyan güçlerle daha yakın temas kurmak için Nasturi rahibi Rabban bar Sauma’yı Avrupa büyükelçisi olarak gönderdi. Bar Sauma önce Bizans’a, sonra da Paris’e gitti ve orada Adil Philip tarafından kabul edildi (1287). Bordo’da İngiltere Kralı I. Edward ile tanıştı ve Roma’da Papa IV. Nicholas (1288) tarafından huzura kabul edildi. Bununla birlikte, somut bir sonuç gelmedi. Argun’un Fransa Kralı Philip’e (1289) ve Papa IV. Nicholas’a (1290) yazdığı mektuplar, dilbilimsel ve tarihi açıdan büyük ilgi gören belgelerdir.
İç işlerinde Argun, 1288’de hazine genel müfettişi olarak atanan Yahudi doktor Saʿd al-Dawlah’ın hizmetlerine büyük ölçüde güvendi. Saʿd’a karşı direniş kısa sürede gerçekleşti ve hatta Yahudi karşıtı ayaklanmaları kışkırttı. İmparatorluğun mali durumu, Argun’un halefi Geyhatu (1291–95) Çin modeline kağıt parayı tanıttığında daha da tehlikeli hale geldi. Bu kağıt para bir başarısızlığı kanıtladı ve tam bir ekonomik kafa karışıklığına neden oldu.
Maḥmud Gazan (1295–1304) hükümdarlığa çeşitli alanlarda değişiklikler getirdi. Mali ve parasal reformları başlattı ve tüm imparatorluğun yönetimini yeniden düzenledi. İslam’ı kabul etmesi, Moğol ve İran tarihinde kesin bir kırılmaya işaret ediyor. Budizm putperestlik olarak zulüm gördü ve hatta Yahudiler ve Hıristiyanlar acı çekti. Moğolların İslam’ı benimsemesi, kuzey İran’daki Moğolların ve Türklerin dini farklılıklarını ortadan kaldırarak asimilasyonunu kolaylaştırdı. Gazan ayrıca Pekin’deki mahkemeden resmen bağımsız olduğunu ilan etti ve madeni para yazıtlarında veya resmi belgelerdeki büyük hanlara yapılan atıflar reddedildi. Egemenliğinin altını çizmek için artık kendisine İl Han değil, han adını verdi. İran’ın bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkışı, belki de İran’daki yeğenleri ve büyük yeğenleri ile ilişkileri her zaman dostane olan Kubilay Han’ın 1294 yılında ölümüyle tetiklenmiştir.
Gazan’ın 31 (1304) yaşında erken ölümünden sonra, kardeşi Olcaytu (1304–16) han oldu. Başlangıçta bir Hıristiyandı ve Nicholas’a vaftiz edildi, ancak daha sonra Müslüman oldu. Gazan’ın reform politikasını sürdürdü ve aralarında devlet adamı ve tarihçi Reşîdüddîn Fazlullah-ı Hemedânî’nin de bulunduğu danışmanlarını tuttu. İlhanların başkenti şimdiye kadar Tebriz’ti, ancak Olcaytu, ikametgahını Kazvin yakınlarındaki Sultaniye’ye taşıdı (1307). Dış politikada yeni han, seleflerinin belirlediği modeli izledi: Avrupalı güçlerle teması sürdürmeye karar verdi. Fransa Kralı IV. Philip’e gönderdiği 1307 tarihli mektubu, dostluk ilişkilerinin sürdürülmesini teklif etti. Gazan ve Olcaytu, sanat ve edebiyatın seçkin hamileriydi. İslam’ın etkisi altında, Moğolların İran uygarlığı tarafından sindirilmesi giderek daha belirgin hale geldi. Olcaytu’nun Philip’e yazdığı mektup Moğol dilinde yazılmış olmasına rağmen, kendisine han değil padişah diyor ve hayvan döngüsüne göre düzenlenmiş geleneksel Moğol yıllarının yanı sıra Müslüman bir tarih kullanıyor. Mühürler, Argun’un mektuplarında olduğu gibi Çince’dir. İl Han imparatorluğundaki Moğol, Türk, İran ve Çin unsurlarının bu bir arada yaşaması yarım yüzyıldan fazla sürdü, ancak sonunda İslami ve İran etkilerinin en güçlü olduğu kanıtlandı.
Yine de İran uzun süre Çin kültürünün etkisi altında kaldı. 13. ve 14. yüzyılların minyatür resimleri, en önemlisi sözde Büyük Moğol Shahnameh açıkça Çin geleneklerine göre modellenmiştir. İran, Moğol yönetimi altında gerçek bir dünya tarihi yazmaya çalışan belki de ilk kişi olan bir tarihçi yarattı. Bu, sadece Moğolların tarihini değil, aynı zamanda Hindistan, Çin ve hatta Avrupa’nın (Franklar) tarihini de içeren Reşîdüddîn Fazlullah-ı Hemedânî’nin Câmi’ut-Tevârîh idi. Bu evrensellik ancak İran gibi kültürel ve siyasi bağların Çin, Avrupalı güçler ve diğer Moğol imparatorluklarıyla eşzamanlı olarak var olduğu bir ülkede beklenebilirdi.
Olcaytu’nun oğlu ve varisi Ebû Said Bahadır, İl Han hükümdarlarından Müslüman adını taşıyan ilk kişiydi. Tahta geldiğinde (1317) sadece 12 yaşında olduğu için, gerçek güç büyük ölçüde yerel emirlerin elinde kaldı. Bunu yirmi yıllık iç mücadeleler ve kademeli dağılma izledi. Ebû Said Bahadır 1335’te çocuksuz öldüğünde, İl-Han imparatorluğu fiilen siyasi bir birlik olarak var olmaktan çıktı.
Altın Orda
Batu’nun ulusundaki durum, uzun bir süre İl-Han imparatorluğuna karşı düşmanlığın hakimiyetindeydi. Yüzyıldan fazla bir süredir Altın Orda ya da Kıpçak Hanlığı hükümdarları Kafkasya’yı işgal etmeye ve İran’a ilerlemeye çalıştı. Bu, Mısır ile Pers karşıtı bir ittifaka yol açtı. Ekonomik alanda da Altınordu ile Mısır arasındaki ilişkiler önemli ölçüde gelişti ve gelişen bir deniz ticareti iki ülke arasında mallar taşıdı. Zanaatkârlar ve sanatçılar, Mısır’ın Volga’nın aşağısındaki Saray Batu’daki hanın sarayına geldiler, böylece Mısır etkisi Altın Orda imparatorluğunun birçok sanat eserinde ve mimarisinde bulunabilir.
Her iki Moğol imparatorluğu da sonunda Türklerin ve Moğolların birleşmesini destekleyen İslam’a dönüştürülmesine rağmen, dini durum İran’dakinden çok farklıydı. İran’da İslam, boyun eğdirilmiş nüfusun diniydi, ancak aynı zamanda Nestûrîlik ve Budizm güçlü rakiplerdi. Ancak güney Rusya’da Nestûrîlik hiçbir zaman önemli bir rol oynamamıştı ve Budizm pratikte yoktu. Bu dini boşluk, İslam’ın benimsenmesini kolaylaştırdı ve Moğolların yerli şamanizminin yerini kısa süre sonra yeni inanç aldı. Öte yandan hanlar, Rus tebaalarının Ortodoks kilisesine karşı hoşgörülü davrandılar. Patrikler, Çin’deki hanların verdiği ayrıcalıklardan farklı olarak pek çok ayrıcalığa sahipti.
Çeşitli Rus şehir devletleri ve prenslikleri Moğol egemenliği altında kaldı; hanlar, özel olarak atanmış darughachi (“memurlar”) tarafından toplanan haraç almakla yetindi. Moğol egemenliğinin önemli bir sonucu, Rus ulusal yaşamının Kiev’den Moskova’ya kademeli olarak aktarılmasıydı. Batı Avrupa ile temaslar vardı, ancak bunlar çoğunlukla ekonomik nitelikteydi. Cenova Cumhuriyeti, 1267 gibi erken bir tarihte Kırım’daki Kaffa’da (Feodosiya) bir ticaret karakolu kurmuştu. Çeşitli yerel olaylara rağmen Cenevizli tüccarlar, Altınordu İmparatorluğu’nda uzun süre faaliyetlerini sürdürdüler. Bizans ile ilişkiler çoğunlukla dostça idi ve Moğol hükümdarları, Bulgaristan’a karşı savaşlarında Konstantinopolis imparatorlarına yardım etmek için ara sıra ordular bile gönderdiler. Moğollar çevrelerinden derinden etkilendi. Güney Rusya’nın bozkır bölgelerindeki deneklerin çoğu Türk’tür (Kumanlar, Kıpçaklar, vb.) Ve bu güçlü Türk unsuru, kısa süre sonra belirgin Moğol özelliklerinin ortadan kalkmasına yol açtı. Moğol dilinden Türkçe lehine vazgeçildi ve sürekli evlilikler nihayet yeni bir İslami nüfusun, Rusya’nın Tatarlarının oluşumuyla sonuçlandı. Türk ve Moğol unsurlarına ek olarak, Tatar nüfusunda Volga Bulgarları ve Volga-Fin halkları gibi diğer yerli nüfusların bir karışımı vardı.
Berke’nin halefi Mengü Temür (1267–80) döneminde Altın Orda hanlığı, Pekin’deki büyük Han Kubilay’dan neredeyse bağımsız hale geldi. Haleflerinin yönetiminde, gerçek güç, kendisini çeşitli kampanyalarda farklı kılan ve Doğu Tatarları merkez mahkemenin otoritesine karşı birleştiren bir prens olan Nogay’a aitti. İddiaları nihayet savaşa ve meşru han Toqtu (1290-1312) tarafından 1299’da yenilgiye uğratılmasına yol açtı. Öz Beg (Özbek; 1312-42) yönetiminde imparatorluğun siyasi gücü zirveye ulaştı ve İslam kültürü, Özbekistan’da adı günümüze ulaşan enerjik hükümdarın altında gelişti. Ayrıca, Moskova’nın Rusya’daki hakimiyetini güçlendiren bir önlem olan Tatarların haraç koleksiyoncusu olarak yaptığı hizmetlerden dolayı Moskova’dan I. Ivan’a büyük dük ünvanı verdi. Altın Orda’nın sonraki hükümdarları, Osmanlı Türkleri 1354’te Çanakkale Boğazı’na ulaştığında sınırlarında yeni bir sorunla karşı karşıya kaldılar. Bu sadece onların Mısır’la denizcilik bağlarını zayıflatmakla kalmadı, aynı zamanda hanlığı Akdeniz’den ve dolayısıyla Güney Avrupa’dan da kopardı.
Bu artan tecrit, hanların güneye doğru ilerlemek için birkaç girişimde bulunmasını engellemedi. Canibeg (1342–57) Persleri yendi ve 1357’de Tebriz’i aldı, ancak erken ölümü Altın Orda’nın Azerbaycan’da sağlamlaşmasını engelledi; Kafkasya’dan da vazgeçildi. Hanlığın bir başka tehlikeli düşmanı, bir süre Ukrayna’nın büyük bir bölümünü işgal eden Litvanya’nın büyük dükalığı idi. Tüm bölgenin tartışmasız hükümdarı olan Altınordu’nun son hanı Toktamış Han’dı (1378–95). Batu’nun en büyük erkek kardeşi Orda’nın torunları tarafından yönetilen batı Sibirya’daki bir klanlar topluluğu olan Beyaz Orda ile güçlerini birleştirdi. Toktamış Han ayrıca Moskova prenslerinin vasallığını yeniledi, ancak kısa bir süre sonra Timur’da yeni bir düşmanla karşılaştı. İkincisinin güney Rusya’daki kampanyaları kalıcı sonuçlar getirmedi, ancak Altın Ordu’nun siyasi ve askeri gücünü zayıflattı.
Rusya’daki Moğolların veya daha doğrusu Tatarların sonraki tarihi, diğer İslami Moğol imparatorluklarınınkine benzer bir seyir izledi: iç mücadeleler ve kan davaları, parçalanma ve nihayet bağımsız devletlere bölünme. Bu arada Moskova krallığı büyük bir güç olarak ortaya çıktı ve Tatarların tarihi Rus tarihinin bir parçası oldu. 15. yüzyılın ortalarında, Altınordu’nun kalıntıları dışında, üç hanlık kaldı: Astrahan, Kazan ve Kırım. 16. yüzyıla kadar sadece bu üçü hayatta kaldı. 1783’te Avrupa’nın son Cengiz hükümdarı Kırım hanı Şahin Giray Ruslar tarafından tahttan indirildi. Rusya ile Tatarlar arasındaki uzun temas her iki ülke üzerinde de etkili oldu. Rusya için Tatar etkisi birçok alanda önemli bir faktör olmuştur. Rusça’da Türkçe ve Moğolca’dan alıntılar nadir değildir ve ortaçağ Rusya’sının mali, politik ve askeri organizasyonu birçok Tatar unsurunu göstermiştir.
Değerlendirecek Olursak…
Moğol seferlerinin tarihi etkileri arasında, sadece Harezmşahlar veya Tangutlar eyaleti Batı Şia Hanedanı gibi eski uygarlıkların yıkımı hatırlanmamalıdır. Fethedilen tüm bölgeler ve devletler, Moğol egemenliği yoluyla sosyal, etnik ve dilsel bir dönüşüm geçirdi. Öte yandan, 13. ve 14. yüzyıllarda Moğol emperyalizmi bir süre doğu ile batı arasındaki teması tercih etti ve maddi kültürün birçok unsuru Doğu Asya’dan batıya ve tersi yönde aktarıldı. Şu anda Avrupa ve Asya, her zamankinden daha yakın ticari ve kültürel ilişkilere sahipti ve Marco Polo ve diğer gezginlerin Moğol imparatorlukları gezilerinden sonra anlattıkları muhteşem doğu ülkelerine deniz yoluyla ulaşma girişimleriyle Avrupa’da denizcilik araştırma çağı başladı.
Kaynakça: Mongol Empire