(devam ediyor)
Tekrar toplumlararası görüşmeler ve 1975 Viyana Anlaşması:
25 Ağustos 1974de adayı ziyaret eden BM Genel Sekreteri Kurt Waldheimin gayretleri sonucu 26 Ağustos 1974' de Denktaş ve Klerides insani konuları görüşmek üzere haftada bir kez bir araya gelmeye başladılar. [1] Makarios'un Aralık 1974'te adaya dönmesi ve bu dönüşe karşı Kıbrıslı Türklerin 13 Şubat 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti (KTFD )'ni ilan etmesini protesto eden Rum tarafı bir süre görüşmelere katılmayı reddetmiş, toplumlararası görüşmeler bir daha kesilmiştir.
VİYANA GÖRÜŞMELERİ VE ANLAŞMASI:
Nisan 1975de BM Genel Sekreteri Kurt Waldheim gözetiminde başlayan Viyana Görüşmelerinin üçüncü turunda 30 Temmuz-2 Ağustos tarihleri arasında Nüfus Mübadele anlaşmasına varılmıştır. Bu Anlaşmaya göre: İsteyen Kıbrıs Rumları Adanın Güneyine geçebilecek ya da Kuzeyde ikamet edebilecek; Güneyde ikamet eden Kıbrıs Türkleri ise Adanın Kuzeyine göç edebilecekti. Bu anlaşmaları 'sözde Kıbrıs Cumhuriyeti adına Kıbrıs Temsilciler Meclisi Başkanı Glafkos Kleridis ve Adanın Kuzeyinde 13 Şubat 1975de ilan edilen Kıbrıs Türk Federe Devleti Başkanı Rauf Raif Denktaş imzalamıştı. Bu Anlaşmanın Eylül ayı içerisinde BM gözetiminde fiilen uygulanmasıyla Güneyde kalan 8000 kadar Türk kendi arzularıyla Kuzeye geçmiş, Kuzeyde kalan Rumların birçoğu da kendi arzularıyla Güneye geçen Kıbrıslı Rumların sayıları 120 bin iken Kuzeye geçen toplam Kıbrıslı Türk sayısı da 65000 civarındadır.
VİYANA ANLAŞMASI [2]
"Kıbrıs sorununun çözümüne yönelik görüşmelerin üçüncü turu 31 Temmuz 2 Ağustos 1975 tarihleri arasında Viyana'da yapıldı.
Görüşmelerde birinci turda Kıbrıs Rum tarafının masaya koyduğu orijinal önerilerde, 21 Temmuz tarihinde Kıbrıs Türk tarafının sunduğu belgede ve Clerides tarafından bu toplantıda sunulan daha kapsamlı dökümanda yer alan "hükümetin yetki ve görevleri" konusunda ön görüşmeler yapıldı. Görüşmelerin bir sonraki turunda nihai müzakereye zemin hazırlama amacıyla "hükümetin yetki ve görevleri" konusu ile birlikte Kıbrıs sorunu kapsamında yer alan diğer konular da bilahare Lefkoşa'da yapılacak görüşmelerde ele alınacaktır. Toplantıda Denktaş, Clerides tarafından sunulan kapsamlı belgedeki öneriler ile 18 Temmuz tarihinde kendisi tarafından sunulan "ortak bir geçiş hükümeti kurulması" önerisi hakkındaki görüşlerini de dile getirdi. Clerides ise bu konu ile ilgili olarak daha önceki pozisyonuna atıfta bulundu.
Görüşmelerde ayrıca Kıbrıs sorununa ileride bulunacak bir çözümün coğrafik açıdan ortaya çıkaracağı tablo da tartışıldı. Denktaş ve Clerides'in bu konuyu dördüncü tur görüşmelerde ele almaları ancak dördüncü tur görüşmelerden önce bu konuda yeniden özel olarak görüşmeleri ve mevzuyu tartışmaya hazırlamaları hususunda mutabakata varıldı.
Ayrıyeten aşağıdaki konularda da anlaşmaya varıldı:
Halen adanın güneyinde bulunan Kıbrıslı Türkler'in, talep etmeleri halinde, eşyaları ile birlikte organize bir program dahilinde ve UNFICYP'nin yardımları ile Kuzey Kıbrıs'a geçmelerine izin verilecektir.
Denktaş, halen adanın kuzeyinde bulunan Kıbrıslı Rumlar'ın evlerinde kalabilecekleri ve eğitimleri ile ilgili olanakların yanı sıra dinlerini özgürce yaşamak için gerekli koşulların da sağlanacağı, kendi doktorları tarafından muayene ve tedavi edilme ile Kuzey'de serbestçe dolaşabilme hakları dahil, normal bir yaşam sürdürebilmeleri için kendilerine her türlü yardımın yapılacağı hususunu bir kez daha teyit etti ve bu konuda da mutabakat sağlandı.
Halen adanın kuzeyinde bulunan ve herhangi bir baskıya maruz kalmadan, kendi özgür iradeleri ile Güney Kıbrıs'a geçmek isteyen Kıbrıslı Rumlar'a Güney'e geçmeleri için izin verilecektir.
UNFICYP Kıbrıslı Rumlar'ın Kuzey Kıbrıs'ta yaşadığı köylere ve ikametgahlara serbestçe ve herhangi bir engelle karşılaşmadan normal bir şekilde girebilecektir.
Yukarıda yer alan anlaşmanın uygulanması safhasında öncelik parçalanmış ailelerin yeniden birleştirilmesine verilecektir. Bu bağlamda halen Güney Kıbrıs'ta bulunan bazı Kıbrıslı Rumlar'ın Kuzey Kıbrıs'a transferi de söz konusu olabilecektir.
Bu arada taraflar evlerini terk etmek durumunda kalan kişiler konusunu da yeniden incelemişlerdir.
Her iki taraf da kendi bilgileri dışında ellerinde deklare edilmemiş savaş esirleri veya başka tutuklular bulunmadığını yeniden teyit etmekle birlikte taraflar, taraflardan herhangi birinin vereceği bilgiler ışığında, kayıp kişilerin bulunabilmesi için ellerindeki tüm imkanları seferber ederek arama yapma hususunda mutabakata varmışlardır.
Her iki taraf da görüşmelerin birinci turunda varılan anlaşmaya uygun olarak tamir edilen Lefkoşa Uluslarası Havaalanı'nın bir "ilk adım" olarak Birleşmiş Milletler tarafından kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kullanılabileceğini deklare etmişlerdir.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'nin Genel Kurul hazırlıklarına yönelik önceden programlanan çalışmaları nedeniyle dördüncü tur görüşmeler 8-9 Eylül 1975 tarihinde Birleşmiş Milletler'in New York'ta bulunan merkezinde yapılacaktır.2 Ağustos 1975" [3]
KTFD'nin ilanını takiben toplanan BM Güvenlik Konseyi 12 Mart 1975 tarihinde, sorunun çözümünü sağlamak üzere BM Genel Sekreterine İyi niyet görevi veren 367 sayılı kararı kabul etmiştir. Bu karara bağlı olarak, BM Genel Sekreteri himayesinde Nisan 1975'te Viyana'da başlayan toplumlararası görüşmeler, sürerken,
"12 Aralık 1975 tarihinde Brüksel'de buluşan Türk ve Yunan Dışişleri Bakanları, Kıbrıs'ta iki toplum arasında müzakerelerin devamı konusunda anlaşmaya varmışlardır. Yapılan basın açıklamasında, BM Genel Sekreteri'nin görüşmelerin yeniden başlaması noktasında yapacağı girişimlerin destekleneceği vurgulanmıştır. Bu çabaların sonucunda Denktaş ile Klerides arasında Viyana Görüşmeleri'nin beşinci turu 17 Şubat 1976 tarihinde başlamış ve 21 Şubat tarihine kadar devam etmiştir. Bu görüşmeler esnasında hem anayasa hem de toprak konusu geniş bir şekilde ele alınmıştır. Beşinci tur görüşmelerinin sonunda Denktaş ve Klerides, bu konular hakkındaki yazılı tekliflerini, BM Kıbrıs Özel Temsilcisi Javier Pérez de Cuéllar aracılığıyla birbirlerine sunma konusunda uzlaşmışlardır. Yapılan anlaşmaya göre, Rum tarafı yazılı önerisini Türk tarafından 10 gün önce sunacak ve böylece Türk tarafının bu öneriyi inceleyip karşı bir teklif sunmasına imkân tanınacaktı.
İki taraf arasındaki bu uzlaşmaya rağmen, Rum tarafının yazılı teklifini sunmasının ardından, Türk tarafının karşı bir öneri sunmak için bu teklifi görmek istemesi yeni bir krize neden olmuştur. Klerides yapmış olduğu açıklamada, kendisinin inisiyatif alıp kendi tekliflerini Türk teklifinden 10 gün önce sunmayı kabul ettiğini, fakat Rum yönetiminin bunu kabul etmediğini ve iki tarafın da aynı anda tekliflerini sunmasını istediğini söylemiştir. Yaşanan bu krizin ardından, 7 Nisan'da Klerides müzakereci pozisyonundan istifa ettiğini duyurmuştur. Bu gelişmenin ardından Rum tarafı, Tassos Papadopoulos'u toplumlar arası görüşmelerde yeni temsilcisi olarak atadığını duyurmuştur. İlk etapta Türk tarafı, eski bir EOKA üyesi olan Papadopoulos'u radikal bir yapıya sahip olduğu için müzakereci olarak kabul etmek istememiştir. Fakat Rum tarafının geri adım atmaması karşısında Papadopoulos'u kabul etmek durumunda kalan Türk tarafı da, görüşmeleri yürütmek üzere Papadopoulos'la aynı statüde yeni bir temsilci atamayı uygun görmüş ve Kıbrıs Türk Kurucu Meclisi Başkan Yardımcısı Ümit Süleyman Onan'ı müzakereci olarak seçmiştir.
Bu yeni atamalara rağmen iki taraf arasındaki görüşmeler, bir türlü başlayamamış ve bir yılı aşkın süre kesintide kalmıştır. Müzakerelerin yeniden başlaması 1977 yılının ilk ayında, Denktaş ile Makarios arasında meydana gelen görüşmenin ardından ancak mümkünolacaktır."[4]
Şubat 1976'da 5. turun sonunda bir kez daha kesilmiş, 1977 Şubat'a kadar, bir yıl görüşme yapılamamıştır.
(devam edecek)
[1] - Metin FAHRİOĞLU. Halkın Sesi.9.10.2015. http://www.halkinsesikibris.com/1975-mubadele-anlasmasi-ve-onemi-makale,3234.html
[2]S/11789 Sayılı BM Belgesi.
[3]- İsmet Kotak. Kıbrıs Postası Gazetesi. BM Şemsiyesi altında Nüfus Mübadelesi. 12.12.2008 http://www.kibrispostasi.com/c1-KIBRIS_POSTASI_GAZETESI/j104/a3862-BM-semsiyesi-altinda-nufus-mubadelesi 10.09.2019
[4]- Yasin Coşkun. Yayınlanmamış Doktora Tezi'nden. The Journal of Academic Social Science Yıl:6, Sayı: 64, Ocak 2018, s. 119-143