Clausewitz’e göre savaş, yalnızca siyasetin veya politika yapmanın diğer yöntemlerle devamıdır. Dolayısıyla savaş amaca giden yolda bir araç, düşmanı kendi amaçlarımıza teslim olmaya zorlama yöntemidir. Böyle bir yaklaşım, savaş ve barış arasındaki sürekliliğe vurgu yapar.
Askeri teori ve savaş konusunda genellikle en ünlü yazar olarak Clausewitz görülür.
Savaş Üzerine (Vom Kriege, 1831)
Clausewitz, en önemli eseri olan Savaş Üzerine (Vom Kriege, 1831) adlı eserinde “siyaset ve savaş” ilişkisine açıklık getirmiştir.
Hem savaş hem de barış, rasyonel bir biçimde bencil çıkarlar peşinde koşma, dolayısıyla çatışma ile tanımlanır; aralarındaki tek fark, araçsal temelde kararlaştırılan ve amaçlara ulaşmak için seçilen yöntemlerdir. Bu yüzden devletler kendi çıkarlarına olduğunu düşündükleri anda savaşa girerler. Burada ima edilen fayda-maliyet analizi şeklindeki düşünce, savaşı bir ‘politika aracı’ olarak gören realist bakış açısıyla tamamen örtüşmektedir.
Clausewitz’e göre savaş siyasal mı?
Savaşın Clausewitzci ya da `siyasal’ olarak algılanması, genellikle uluslararası ilişkilerin devletler arasındaki ilişkiler tarafından şekillendirildiği (devlet-dışı aktörler de dahil olmak üzere tüm siyasal aktörlerin açıkçası savaşı bir politika aracı olarak kullanabilmesine rağmen) Westphalia devlet sisteminin bir sonucu olarak görülür.
Clausewitz’e göre savaş rasyonel bir politika mı?
Savaşın devlet çıkarlarına dair ‘rasyonel’ bir politika olduğu imajı, savaşların büyük ölçüde karşıt devletler arasında yürütüldüğü ve çıkan savaşların kaba bir hesapla beşte dördünü savaşı başlatan devletlerin kazandığı 19. Yüzyıl’da özellikle cazipti. Üstelik savaşı yürütebilmek için insanlar arasında düşmanlığa ihtiyaç olsa da, bu savaşlar ordular tarafından yapılıyor ve dolayısıyla daha kalabalık olan sivil nüfusu değil, resmi savaşçıları yani askerleri etkiliyordu. Bu durum, savaşın maliyetlerini sınırlıyor ve hesaplanmasını kolaylaştırıyordu.
General Carl von Clausewitz (1780-1831) kimdir?
Prusyalı general ve askeri teorisyen olan Clausewitz, Lutheran bir papazın oğludur. Orta dereceli feodal-aristokrat bir aileden gelir. Clausewitz, 12 yaşında Prusya ordusuna katıldı ve 38 yaşında tümgeneral rütbesi aldı. Clausewitz, Kant felsefesi çalıştıktan ve Prusya ordusunda reform çalışmalarına katıldıktan sonra askeri strateji hakkındaki görüşlerini Savaş Üzerine (Vom Kriege, 1832) adlı eserinde ortaya koydu. Savaşın temelde politikanın bir aracı ve siyasal bir davranış olduğu fikrini savunduğu şeklinde yorumlanan kitap, savaşın üçlemeye dayalı bir teorisini ortaya koyar.
Bu üçlü:
- Ulusal düşmanlık duygusuyla motive olan kitleler,
- Savaş olasılıklarını değerlendirerek stratejiler geliştiren ordu ve
- Askeri harekatın amaç ve hedeflerini saptayan siyasi liderlerdir.
Clausewitzci savaş algısına eleştiriler
Clausewitzci savaş algısı sonraki yıllarda yine de artan bir biçimde eleştirilere hedef olmuştur. Bu eleştirilerin bir kısmı ahlaki niteliktedir. Clausewitz, savaşı normal ve kaçınılmaz bir durum, üstelik adalet gibi daha kapsamlı ilkeler yerine dar devlet çıkarlarına atfen meşrulaştırılabilir bir eylem olarak sunmakla ayıplanmıştır. Dolayısıyla bu tez, meşru siyasal amaçlara hizmet ettiği sürece savaşın ahlaki sonuçlarının göz ardı edilebileceği anlamına gelir.
Diğer taraftan Clausewitz’in rasyonel değerlendirme ve dikkatli hesaplamalar yapıldıktan sonra savaşa başvurulması gerektiği yönündeki önerisi tutarlı bir şekilde dikkate alınsaydı, modern savaşların pek çoğu çıkmayabilirdi.
Clausewitzci savaş yorumuna yönelik diğer eleştirilerde ise, onun geride kalan Napolyon dönemiyle ilgili tespitlerde bulunduğu, tezlerinin kesinlikle modern savaşlarla alakası olmadığına dikkat çekilmiştir.
Bu tezi ileri sürenlere göre, modern ekonomik ve siyasal koşullara göre değerlendirildiğinde, savaş geçersiz bir politika aracıdır. Bu gibi teorisyenlere göre, eğer modern devletler savaşa başvurma konusunda rasyonel bir eğilime sahip değillerse, askeri güç dünya siyasetinden tamamen dışlanabilir.
İkincisi, endüstriyel savaş ve özellikle total savaş kavramı, savaşın fayda ve maliyetleri konusundaki hesaplamaları çok daha az güvenilir kılmıştır. Eğer durum böyleyse savaş, siyasal amaçları elde etmenin uygun yolu olmaktan çıkmış olabilir.
Son olarak;
Clausewitz’e yönelik eleştirilerin çoğu savaşın doğasında meydana gelen ve Clausewitzci savaş modelini artık geçersiz hale getiren değişimlere vurgu yapmaktadır. Bu arada modern savaşların ne ölçüde Clausewitz sonrası savaşlar olduğu konusu tartışmalıdır.
Kaynaklar:
¹ Küresel Siyaset, Andrew Heywood, Adres yayınları ((2014)
Ahmet AKIN, (E) Topçu Kurmay Albay