Birçoğu kan bağışlarına aşina olsa da, AB'de ve dünya çapında giderek daha önemli hale gelmelerine rağmen, genel halk arasında plazma bağışları konusunda çok az farkındalık var.
Tıbbi bir acil durum nedeniyle kan kaybeden hastalarda, ayrıca pıhtılaşma bozukluğu olanlarda ve hatta sarılıklı yeni doğan bebeklerde plazma gerekebilir.
Ancak plazma aynı zamanda çeşitli nadir, kronik ve potansiyel olarak yaşamı tehdit eden durumları tedavi eden plazmadan türetilen tıbbi ürünlerin (PDMP'ler) üretiminde kullanılan bir bileşendir.
Buna genetik kökenli hastalıkların yanı sıra immün yetmezlikler, kanama bozuklukları ve nörolojik hastalıklar dahildir.
Avrupa'da 300.000 hastanın bu hayat kurtaran ilaçlara güvendiği tahmin ediliyor. Bu ilaçların bir kısmı AB'de toplanan plazmadan üretilir. Bu oranın yılda yaklaşık sekiz milyon litre plazma olduğu görülüyor.
Ancak bu yeterli değildir. Plazmanın geri kalanı ABD'den ithal edilmektedir ve Avrupa'da üretilen PDMP'lerin %30'dan fazlası denizaşırı ülkelerden satın alınan plazmayı kullanmaktadır.
Son yıllarda, plazmaya olan talep hızla arttı ve küresel kan plazması türevleri pazarının 2017'den 2023'e kadar yılda %9 bileşik yıllık büyüme görmesi bekleniyor.
PDMP'lerin küresel kullanımındaki ve pazarındaki küresel artış ve AB'nin plazma dış kaynak kullanımını azaltma isteğiyle birlikte, plazma bağışı talebi aynı anda büyüyor.
Kar amacı gütmeyen sektörün aksine, özel sağlayıcılar, mevcut AB çerçevesinin sunduğu takdir yetkisini kullanarak bağışçılara genellikle mali teşvikler sunar.
'Tazminat' terimi belirsizliği
Bağışçı herhangi bir ödeme almazsa ve kendi özgür iradesiyle bağış yaparsa, bağış gönüllü olarak kabul edilir.
2004 AB insan doku ve hücre bağışı direktifinin 14. Maddesine göre, bağışçılar ayrıca “bağışla ilgili harcamaları ve sakıncaları gidermekle kesinlikle sınırlı” olduğu sürece tazminat alabilirler.
Ancak aynı referans plazma ile ilgili olan AB kan mevzuatında yer almıyordu.
Tazminatın verilebileceği koşullar üye devletlerin takdirine bırakılmış olsa da, AB hukukunda böyle bir tazminat veya teşvik tanımı bulunmamaktadır.
2016 yılında, gönüllü ödenmemiş bağış (VUD) ilkesinin uygulanmasına ilişkin bir Komisyon Personeli çalışma belgesi, tazminat kavramı etrafındaki netlik eksikliğini vurguladı.
Dönem etrafındaki bu belirsizlik, üye ülkeler arasında tutarsız yaklaşımlara yol açarak AB'deki uyumu azaltıyor ve tek pazarı baltalıyor.
2012 yılında Avrupa Parlamentosu tarafından onaylanan bir kendi inisiyatifi raporu, vergi indirimlerinden ücretli izin günlerine veya teşviklere kadar tazminatlarla ilgili kavramların çok farklı ulusal yorumlarını vurguladı.
AB'de yaklaşık 100 plazma toplama merkezini temsil eden Avrupa Plazma Birliği'ne (EPA) göre, AB'de bağışçıların tazmin edilme şeklindeki farklılıklar “tahammül edilemez”.
Örneğin Avusturya, Çekya, Almanya ve Macaristan'da doğrudan tazminatlar yaklaşık 15-30 € olarak bildirilirken, Polonya'da plazma bağışçılarına sekiz çikolata, ücretli tam gün izin ve vergi indirimi tazmin edilmektedir. Eşdeğeri 46 € civarında oluyor.
Ücretli veya ücretsiz, işte bütün mesele bu
İki seçenekten hangisinin gönüllü veya ücretli bağış olduğu plazma arzının eksikliğini daha iyi çözebileceği konusundaki tartışma hala açık.
Komisyonun kendi değerlendirmesinde vurguladığı gibi, “insan vücudunun ticarileşmeden korunması ile tedaviye ihtiyacı olan hastalar için yeterli arzın sağlanması arasında bir denge” bulmakla ilgilidir.
Komisyon belgesi, tazmin edilen ve karşılanmayan bağışların karma sistemlerini kullanan Avusturya, Almanya ve Çek Cumhuriyeti gibi ülkelerin 1.000 kişi başına 32-66 litre plazma topladığını, yalnızca tazmin edilmeyen bağışçılardan plazma toplayan ülkelerin ise 15,5-21.5 arasında topladığını gösterdi.
Ancak bazı sağlık paydaşları, plazma bağışçıları için daha fazla tazminat veya ödeme yapılmasına izin verilmesinin, bağışçıları tam kan tedarikinden sorumlu olmaya devam eden kar amacı gütmeyen sektörden uzaklaştırabileceğinden korkmaktadır.
Avrupa Kan İttifakı (EBA) "Bazı üye ülkelerde, ücretli bağışçılarla çalışan ticari plazma toplama merkezlerinin gelişimi, kan ürünleri için gönüllü bağış tabanını aşındırıyor ve tüm kan ürünlerinin tedarikinin sürdürülebilirliğini tehlikeye atıyor".), kar amacı gütmeyen Avrupa kan kuruluşlarının bir derneği, bir notta söyledi.
EBA ayrıca, özel sektörün büyümesinin, bağışçıların ticari kullanımını artırarak plazmanın güvenliğini ve kalitesini etkileyeceği endişesini dile getirdi.
Bununla birlikte, AB'nin ilaç ajansı EMA 2002'de, bağış sırasında uygun tarama ve geçerli bir viral azaltma/uzaklaştırma adımı olduğu sürece, ücretli ve ücretsiz plazma arasında güvenlik açısından bir fark olmadığını belirtti.
Öte yandan plazma özel sektörü, doku ve hücre mevzuatında yer alan tazminata ilişkin aynı referansın kan çerçevesine de uygulanmasını savunuyor.
Plazma Protein Terapötikleri Derneği (PPTA) sözcüsü, "Plazma bağışçılarına bağışları için herhangi bir ödeme yapılmamaktadır. Onlar gönüllüler" dedi.
"Gönüllülerin masrafları karşılanabildiği gibi, plazma bağışçılarına da harcamaları ve bağıştan kaynaklanan rahatsızlıklar için tazminat ödenebilir."
Semihhan AYDEMİR / İsveç Gündemi