Kürtlerin önemli dersler çıkardığı: Mahabad Cumhuriyeti
Mahabad Cumhuriyeti’nin üzerinden 73 yıl geçti. Mahabad Cumhuriyeti kısa süreli olsa da Kürtler bu deneyimde çok önemli tarihi dersler çıkardı. Tarihte Kürtlere yönelik birçok çok kirli oyun oynansa da Kürtler bu tarihte Mahabad Cumhuriyeti’nden ve geçmişten çıkardığı derslerden oynanan oyunlara karşı güçlü duruyor.
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Osmanlı ve Safevi devletlerinin yıkılmasıyla yerlerine birçok yeni ulus devlet kuruldu. Osmanlı devletinin yerine Türkiye, Irak ve Suriye kuruldu. Kürdistan da bu devletlerarasında paylaştırıldı. Rojhılat’ta İran’da kaldı.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra İran Sovyetler ve İngilizler tarafından işgal edildikten sonra yönetimde ciddi boşluklar oluştu. Eylül 1941 yılında Şah Rıza Pehlewî Britanya’nın baskıları sonucunda ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Şah Rıza Pehlewi yerine oğlu Mihemed Şah Rıza geçti.
Fırsatlar
Britanya ve Sovyetlerin İran’da etsinin artmasının ardından yönetimin gücü azaldı. Sovyetler de Kürtlere ve diğer gruplara destek sözü verdi. Kürtler ve Azeriler için haklarını elde etmek fırsatı doğdu. Mahabad'a giden süreç, işte böyle Kürtler arasındaki birlik ve bölgedeki dengelerin getirdiği “fırsatlar” olmuştu. Fırsatlar ile birlikte 17 Ocak 1946’da Tebriz’de Azerbaycan Cumhuriyeti, 22 Ocak 1946’da ise Mahabad’ta Mahabad Cumhuriyetini kurdu.
Mahabad’ın kuruluş hazırlıkları
16 Ağustos 1943'te ise Komela (Kürdistan Diriliş Topluluðu) kuruldu. Kuruluşunda, Hiseyîn Firuher, Ebdulrehman Zebîhî, Ebdulrehman Îmamî, Ebdulqadir Muderîs, Necmedîn Tewhîdî, Mihemed Nanewezade, Elî Mihemedî, Mihemed Eshabî, Ebdulrehman Kiyanî, Sedîq Heyderî ve Qasim Qadirî gibi isimler yer aldı.
İngiliz işgalinin yaşandığı günlerde 2 Eylül 1941'de Türk hükümeti, Londra'ya bir not gönderdi. Notta bölgedeki Kürtlerin örgütlemelerine dikkat çekiliyor, İngiliz hükümeti uyarılıyordu. Aynı yıl Qazi Muhammed başkanlığında Kürt heyeti, Sovyetlerle görüşme amacıyla Bakü'ye gitti. Azerbaycan başbakanı Bakırof ile görüşen Kürt heyeti, Sovyet idaresiyle başta ekonomi olmak üzere birçok anlaşma imzaladı.
Mahabad’ın kuruluşu ilan edildi
22 Ocak 1946 günü Mahabad'ın tarihi Çarçira meydanında sehpaya çıkan Qazi Muhamed, elindeki bildiriyi okuyarak cumhuriyeti ilan etti. Mahabad'ın tarihi meydanında toplanan binlerce kişi önünde 46 yaşındaki Qazi Muhamed, "Kanımın son damlasına, alacağım son nefesime kadar Kürdistan'ın bağımsızlığını ve cumhuriyeti koruyacağıma Allah'ıma, Kürt ulusuna ve kutsal Kürdistan bayrağı üzerine yemin ederim" sözleriyle cumhuriyeti ilan etmişti.
İlandan birkaç gün sonra 14 bakandan oluşan hükümet kabinesi kuruldu. Kürtlerin birliği sembolize eden renkler ilk kez bir devletin bayrağına yansımış, ünlü şair Dildar'ın 1938 yılında hapisteyken kaleme aldığı "Ey Reqip" şiiri ulusal marş olarak kabul edilmişti. Okullarda Kürtçe eğitim görülüyor, milisler düzenli orduya geçmiş, operalar, çocuk dergileri, bilimsel kitaplar, şiirler basılıyordu.
Kürtler yüz üstü bırakıldı
Mahabad Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından bölgede dengelerin değişmesiyle bölgedeki siyaset de değişti. 2. Dünya Savaşı'nın bitiminden hemen sonra dünya dengeleri de değişti, Hitler Almanyasının korkusu yerini doğu-batı arasındaki soğuk savaşa bıraktı. Sovyetler, İran'la yanaştı, Tahran ile petrol anlaşmaları yaptı ve Amerikan’ın baskısıyla da güçlerini bölgeden çekme kararı aldı. Kürtler yüzüstü bırakılmış, kazanımları masa üstünde yapılan görüşmelere kurban edilmişti. Kürtler İngilizler ve Sovyetler tarafından yüz üstü bırakıldı. Binlerce Kürt kirli ilişkilere kurban edildi.
Kızıl Ordu Haziran 1946’da İran topraklarından çekilmeye başladı, 17 Aralık'ta ise Mahabad'a giren İran ordusu cumhuriyetin önderlerini esir aldı. Cumhuriyetin genelkurmay başkanı olan Molla Mustafa Barzani 500 Pêşmerge ile uzun ve zorlu yürüyüşten sonra, Aras nehrini geçerek Sovyetlere sığındı.
Çarçıra’da idam edildi
Cumhuriyetin kurulmasından tam bir yıl ve bir gün sonra, 23 Ocak 1947'de Qazi Muhamed'e İran askeri mahkemesi idam cezası verdi. Aynı yılın 31 Mart gününde ise cumhuriyetin ilan edildiği meydan olan Çarçira'da Qazi ve 2 arkadaşı idam edildi. Qazi Muhamed, 20. yüzyılda idam edilen son Kürt önderiydi. Geride ise 11 aya sığan Kürtlerin 'bağımsız devlet olma' ve cumhuriyet mutluluğu kaldı.
Kürtlerin 20. yüzyıldaki tek cumhuriyet sevinci, 11 ay sonra ne acıdır ki aynı meydanda kurulan idam sehpasıyla son bulacaktı. Geride ise Kürtlerin kısa süreli cumhuriyet ve devlet tecrübeleri kaldı.
Mahabad Cumhuriyeti deneyimine ve tarihine ilişkin Rojnews’e konuşan Süleymaniye Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim Görevlisi Prof. Dr. Hiwa Eziz, Mahabad Cumhuriyeti’nin Kürt halkı için önemli bir deneyim olarak görülmesi gerektiğini kaydetti.
11 ayda çok şey yapıldı
Kürtlerin eliyle bir Kürt Cumhuriyeti kurulduğunu söyleyen Dr. Hiwa Eziz, “ Mahabad Cumhuriyeti, yalnızca bir parti tarafından ve dönemin gelişmelerinden çıkar sağlamak için kurulmadı. Mahabad Cumhuriyeti’nin 11 ay içerisinde yaptığı çalışmaları Kürdistan Bölgesi 27 yıldır yapamıyor. Örneğin Mahabad Cumhuriyeti siyaset ve toplum bilincine çok önem verdi. Pazarlama ve ekonomi alanında önemli çalışmalar yaptı. Belediye ve kentlerin temizliğine önem verdi. Dil ve edebiyat alanında da ilerleyen Mahabad Cumhuriyeti kadın ve çocukların eğitilmesi konusunda da birçok çalışma yürüttü” ifadelerini kullandı.
Mahabad iyi bir deneyimdi
Mahabad Cumhuriyeti döneminde çıkan olumsuzlukları dile getiren Dr. Hiwa Eziz, “Aşiretçilik cumhuriyete büyük darbeler vurdu. Birçok aşiret Mahabad Cumhuriyeti’ne karşı ayaklandı ve düşmanın tarafını tuttu. Uluslararası siyasette zayıf kalan Mahabad Cumhuriyeti’nin İran, Sovyet, Britanya ile ilişkileri de iyi değildi. Mahabad Cumhuriyeti’nin zayıflığı yalnızca Mahabad sınırlarında çalışma yapmak oldu. Cumhuriyet Rojhilat’ın diğer bölgelerine ulaşmayı başaramadı. Eğer sınırlarını genişletebilseydi, kolayca yıkılmazdı” diye konuştu.
Mahabad Cumhuriyeti günümüz için nasıl bir deneyimdir?
Mahabad Cumhuriyeti’nin günümüz için önemine vurgu yapan Dr. Hiwa Eziz, “Mahabad Cumhuriyeti deneyiminden faydalanmalı ve bir Kürt hükümdarlığı oluşturmalıyız. Mahabad Cumhuriyeti topluma çok önem veriyordu. Kürt toplumundaki sorunları çözmek için çok çaba gösterdi. Kürtler de Mahabad Cumhuriyeti deneyiminden yararlanmalı ve uluslararası siyasetteki değişimleri, yenilikleri takip etmelidir. Örneğin Kürdistan Bölgesi Hükümeti ABD’nin diğer ülkelerle siyasetini anlamıyor. Uluslararası siyasetten uzak olmak büyük zararlara neden oldu. Diplomasi alanında da çok zayıfız” şeklinde konuştu.
Kürtlerin uluslararası yazılı bir resmiyet alması gerektiğini söyleyen Dr. Hiwa Eziz, “Batılı güçler kendi çıkarları için savaşıyor. Çıkarlarına göre bizi koruyorlar. Kürtler çıkarcı güçlerin siyasetine kurban olmamalıdır” dedi.
Kürtler birliğini kurarsa…
Günümüzde en büyük Kürt sorununun güçler arasındaki parçalanmışlık olduğunu söyleyen Dr. Hiwa Eziz, “Eğer Kürtler birliklerini kurarsa stratejik ve önemli noktalar üzerinde anlaşabilirler. Birlik olmamaktan ve ulusal çıkarları korumamaktan kaynaklı ortaya çıkan talan ve işgal karşısında durabilirler” ifadelerini kullandı.
(eo)