Hatşepsut (MÖ 1479-1458) Antik Mısır’da 18. Hanedan döneminde bir Firavun’un tam yetkisine sahip bir erkek gibi hüküm süren ilk kadın hükümdarıydı. Adı “soylu kadınlar arasında lider” veya “soylu kadınlar arasında birincidir” anlamına gelir. Saltanatına, daha sonra yerini alacak olan üvey oğlu III. Thutmose’nin (MÖ 1458-1425) imparatorluk yöneticisi olarak başladı.
Heykellerde tasvir edildiği gibi, başlangıçta bir kadın olarak hüküm sürdü, ancak saltanatının yaklaşık yedinci yılında heykelde erkek bir Firavun olarak tasvir edilmeyi tercih etti, ancak yazıtlarında hala kendisini bir kadın olarak anıyor. Mısır İmparatorluğu’nun en müreffeh dönemlerinden biri olarak kabul edilen “Yeni Krallık” (yaklaşık MÖ 1470-1069) olarak bilinen dönemde 18. hanedanın beşinci Firavunuydu.
Bazen Mısır’ın ilk veya tek kadın hükümdarı olarak anılsa da, ondan önce hüküm süren kadınlar vardı, örneğin Erken Hanedanlık Dönemi’nde (muhtemelen imparator olarak) Merneith (MÖ 3000) ve Sobeknefru (MÖ 1807-1802) Orta Krallık’ta ve ondan sonra Twosret (MÖ 1191-1190), 19. Hanedanlığın sonuna yakın. VII. Kleopatra’nin (MÖ 69-30) dışında, Hatşepsut şüphesiz eski Mısır’ın en ünlü kadın hükümdarı ve Mısır tarihinin en başarılı hükümdarlarından biridir.
Tarihçi Marc van de Mieroop (172), Hatşepsut’un genellikle antik dünyanın en ünlü ve tartışmalı kadınlarından biri haline geldiğini belirttiğinde, onun geleneksel görüşünü dile getirir. Hükümdarlığı son derece başarılı olan güçlü bir kadın hükümdar olarak kutlanır ve tartışmanın nedeni de budur: Mısır geleneğine göre hiçbir kadın Firavun’un tüm gücünü kabul etmemelidir.
Ayrıca, ölümünden sonra, adının tüm anıtlarından silinmesi, birinin – muhtemelen III. Thutmose – varlığına dair tüm kanıtları tarihten silmek istediğini düşündürdü. Daha sonraki katipler ondan hiç bahsetmezler ve birçok tapınağının ve anıtının daha sonraki Firavunların eseri olduğu sıklıkla tartışılır.
Varlığı, tarihte oldukça yakın bir zamanda, en çok Rosetta Taşı’nı deşifre etmesiyle tanınan oryantalist Jean-Francois Champollion’un (MS 1790-1832) hiyerogliflerin, açıkça tasvir eden heykelli bir kadın cetvel şeridini göstermesine izin veremeyeceğini fark etmesiyle ortaya çıktı. Bu hiyeroglifler, Hatşepsut’un Deir el-Bahri’deki tapınağının iç kısmında bulundu; onun tüm halk tarafından tanınması bir şekilde engellenmek istenmiştir.
Mısırlılar, bir kişinin adının tarihten silinmesinin o kişinin ahiret hayatını engellediğine inandıklarından, adını halk bilincinden çıkaran kişinin, ölümünden sonra ona bir zarar gelmesini istemediği, dolayısıyla adının daha ıssız yerlerde olduğu kabul edilir. Ayrıca isminin, kamuoyunun gözünden kaçan yerlerde gözden kaçmış olabileceği de öne sürülmüştür. Ne de olsa Hatşepsut’un sayısız inşaat projesi var ve adını silmekten sorumlu olanların birkaç yeri atlamış olması kesinlikle mümkün. Hatşepsut’u hafızadan silme girişimleri, bugün eski Mısır’ın en önemli Firavunlarından biri olarak bilindiği için sonuçta başarısız oldu.
Hatşepsut’un ilk yılları ve iktidara yükselişi
Hatşepsut, atası Ahmose tarafından I. Thutmose’nin (MÖ 1520-1492) kızıydı. I. Thutmose ayrıca ikinci eşi Moetnofret’den II. Thutmose’yi doğurdu. Mısır kraliyet geleneğine uygun olarak, II. Thutmose, Hatşepsut’un yirminci doğum gününden bir süre önce onunla evlendi. Bu dönemde Hatşepsut, Amon tanrıçası olarak terfi ettirildi. Kraliçe pozisyonunun yanı sıra, bir kadının Mısır’da elde edebileceği en yüksek onurdu ve aslında ona çoğu kraliçenin bildiğinden çok daha fazla güç verildi.
Amon tanrıçasının Teb’deki konumu, Karnak’taki Büyük Amon Tapınağı’ndaki görevlerinde rahibe yardım eden üst sınıftan bir kadın için onursal bir unvan olarak başladı. Pozisyon ilk olarak Orta Krallık’ta (MÖ 2040-1782) bir kralın karısına veya kızına verilen onursal bir unvan olarak bahsedilir. Yeni Krallık zamanında, “Amon Tanrıçası” adlı bir kadın, politikaları reçete edecek kadar güçlüydü (ancak daha sonra Üçüncü Ara Dönemde olacağı kadar güçlü olmasa da).
Amon, Teb’deki en popüler tanrıydı ve sonunda yaratıcı tanrı ve tanrıların kralı olarak kabul edilecekti. Bu tanrının karısı rolünde Hatşepsut onun eşi olarak kabul edilecek ve şölenlerini idare edecekti. Ziyafetlerin başında tanrıya şarkı söyleyip dans etmek ve onu yaratma eylemine uyandırmak onun rolü olacağından, temelde onu cennetsel varlık statüsüne yükseltirdi; doğrudan tanrı ile etkileşime girerek, yüce bir statüyü kabul ederdi. Amon’un tanrıçasının tam görevlerinin ayrıntıları belirsizdir, ancak son derece güçlü bir ofis olduğuna ve daha sonra Mısır tarihinde daha da etkili olacağına şüphe yoktur.
Hatşepsut ve II. Thutmose’nin Neferu-Ra adında bir kızı varken, II. Thutmose de daha küçük karısı Isis’ten bir çocuk babasıydı. Bu oğul, babasının halefi olarak adlandırılan III. Thutmose idi. II. Thutmose, III. Thutmose henüz çocukken öldü ve bu nedenle Hatşepsut’un imparator oldu ve yaşına gelene kadar devlet işlerini yürüttü. Ancak saltanatının yedinci yılında rolleri değiştirdi ve kendini Mısır Firavunu olarak taçlandırdı. Dişil gramer formunun kullanımıyla kazıdığı tüm kraliyet unvanlarını ve isimlerini benimsedi, ancak kendini bir erkek Firavun olarak tasvir etti. Van de Mieroop (172) şöyle yazar:
Daha önceki heykellerde ve kabartma heykellerde kadın olarak tasvir edilirken, taç giyme töreninden sonra erkek kıyafetleri içinde ortaya çıkmış ve giderek daha fazla erkek fiziği ile tasvir edilmiştir. Göğüsleri görünmüyordu ve kadın duruşundan ziyade geleneksel erkeksi bir duruşla duruyordu. Hatta bazı kabartma heykeller, onun tasvirini bir erkeğe daha çok benzetmek için uyarlanmıştır.
Heykel, III. Thutmose’nin daha düşük statüsünü belirtmek için arkasında veya altında daha küçük bir ölçekte gösterildiği gibi, onu tüm kraliyet ihtişamıyla ön planda tasvir etti. Hala üvey oğlundan kral olarak söz ediyordu ama bu sadece nominaldi. Hatşepsut, Mısır’ı yönetmeye herhangi bir erkek kadar hakkı olduğunu açıkça hissetti ve sanattaki tasviri bunu vurguladı. Tarihçiler Bob Brier ve Hoyt Hobbs (30) aşağıdakilere dikkat çekiyor:
Erkeksi kıyafeti, vatandaşları bir erkek Firavun oldukları konusunda kandırmak için değildi. Heykeller, cinsiyeti adına göre – “O asil kadınlar arasında birincidir” – her durumda herhangi bir Mısırlı için açık olan bir kadını açık bir şekilde tasvir etti. Kadınlığını inkar etmek yerine, aynı zamanda bir Firavun olduğunu ilan etti – geleneksel olarak bir erkek tarafından tutulan bir görev.
Hatşepsut, eşi görülmemiş bir bölgede olduğunu fark etti ve yönetimine meşruiyet kazandırmak için hızla adımlar attı. Firavun olarak pozisyonuna meydan okunacak olsaydı, kendisinin öylece ortadan kaybolmasına izin vermezdi.
Hatşepsut’un erken saltanatı
Hatşepsut, kızını III. Thutmose ile evlendirerek ve konumunu güvence altına almak için Neferu-Ra’ya Amon tanrıçası konumunu atayarak saltanatına başladı. Şimdi gücünü III. Thutmose’e devretmek zorunda kalsa bile, üvey annesi ve kayınvalidesi olarak kendini yine güçlü bir konumda bulacak ve ayrıca kızı en yetkili ve güçlü konumlardan birinde olacaktı.
Ancak bu önlemler yeterli olmadı ve kendisini Amon’un ritüellerde sadece karısı olarak değil, kızı olarak da sunarak yönetimine meşruiyet kazandırdı. Amon’un annesine I. Thutmose şeklinde göründüğünü ve onu yarı tanrı olması için tasarladığını iddia etti. Yazıtı, annesi yatağında yatarken gebe kaldığı geceyi anlatıyor:
O (Amon) – Majestelerinin enkarnasyonunda, Yukarı ve Aşağı Mısır kralı kocası (Thutmose) – onu sarayının ihtişamında uyurken buldu. Göksel kokudan uyandı ve Majestelerine döndü. Hemen yanına gitti, ondan tahrik oldu ve şehvetini ona zorladı. Onu ilahi formunda görmesine izin verdi ve karşısına çıktığında güzelliğini görmekten çok memnun oldu. Aşkı onun vücuduna girdi. Saray göksel bir aroma ile doludur (Van de Mieroop, 173).
Kamu binalarında I. Toetmosis’in kendisini ortak hükümdarı yaptığı kabartma heykeli aracılığıyla, Amon’un daha önce onun iktidara gelişini öngören bir kehanet gönderdiğini ve 80 yıl önce Hiksos’un kovulmasıyla bağlantılı olduğunu iddia ederek meşruiyetini daha da pekiştirdi. Hiksoslar, Aşağı Mısır’daki Avaris’e yerleşen ve sonunda bölgeyi kontrol edecek kadar güç kazanan bir Sami halkıydı.
Thebes’li Ahmosis (MÖ 1570-1544) tarafından yenilgiye uğratıldılar ve Mısır’dan sürüldüler; Ahmosis, Yeni Krallık çağını başlattı. Daha sonraki Mısır tarihçileri genellikle Hiksos’u (Asyalılar olarak anılır) Mısır’ı işgal eden, tapınakları yağmalayan ve sunaklara saygısızlık eden nefret edilen tiranlar olarak nitelendirdiler. Bu iddiaların hepsi ya abartı ya da gerçek dışı olsa da, nefret edilen Hiksos’un anısı hala Mısır’ın belleğine kök salmıştı ve Hatşepsut bunu eşit derecede akıllıca kendi yararına kullandı. Yazıtlarından biri şöyledir:
Yok edilenleri restore ettim. Asyalılar, Avaris’teki Delta’dayken, kendi safları arasındaki göçebeler var olanı yok ettiğinden beri, ezilmiş olanı ben diktim. Tanrı Ra olmadan yönettiler ve Majesteleri’nin zamanına kadar ilahi karara göre yönetmediler (Van de Mieroop, 145).
Konumunu daha da güçlendirmek ve bir kadının yönetmeye layık olmadığını iddia eden iftiralardan kendini korumak için, kendisini insanların hâlâ büyük kurtarıcıları olarak gördüğü Ahmosis’in doğrudan halefi olarak sundu. Sayısız yazıtları, anıtları ve tapınakları, saltanatının ne kadar emsalsiz olduğunu gösteriyor: ondan önce, hiçbir kadın ülkeyi Firavun olarak açıkça yönetmedi.
Firavun Hatşepsut
Geleneği sürdürmek için Hatşepsut, Deir el-Bahri’deki tapınağı gibi inşaat projeleri görevlendirdi ve askeri seferler gönderdi. Askeri kampanyaların kesin doğası belirsiz ama Suriye ve Nubia bölgelerini hedef aldılar.
Seferlerin sadece ülkeye fetih yoluyla refah getiren savaşçı kral olarak Firavun geleneğine sadık kalmak için başlatılmış olması veya muhtemelen I. Thutmose’nin bu bölgelerdeki seferlerinin bir devamı olarak görülmesi mümkündür – bu da daha fazla meşruiyet kazandırmıştır. onun pozisyonu – ya da belki kampanyalar kışkırtılan adil bir tepkiydi. İmparatorluk dönemi olan Yeni Krallığın Firavunları, Hiksos’un “istilası” olarak düşündükleri şeyin tekrarını önlemek için ülke çapında tampon bölgeleri korumaya çok önem verdiler.
Tüm projeleri, kampanyaları ve politikalarıyla, saraylılarından birinin – kraliçeyle ilişkisi hala çok gizemli olan Senenmoet adında bir adamın – tavsiyesine ve desteğine güveniyordu. Van de Mieroop, Senenmoet’nin mahkemede öne çıkan önemsiz bir doğum adamı olduğunu belirtiyor. Birkaç heykel onu, Hatşepsut’un tahta çıkmasından önce akıl hocası ve saray mensubu olduğu Prenses Neferu-Ra’yı tutarken tasvir ediyor. Deir el-Bahri’deki ünlü tapınağı da dahil olmak üzere Hatşepsut’un tüm büyük projelerinden sorumluydu.
Hatşepsut’un en büyük çabası, yalnızca adını yücelten ve tanrıları onurlandıran değil, aynı zamanda halkına iş sağlayan bu inşaat projelerine yatırıldı. Hatşepsut’un yapılarının kapsamı ve büyüklüğü ile zarif güzellikleri, çok müreffeh bir hükümete tanıklık ediyor. Bol miktarda kaynaktan sorumlu olmasaydı, bu projelerin hiçbiri tamamlanamazdı. Mısırbilimci Betsy M. Bryan şöyle yazıyor:
Hükümdar olarak Hatşepsut, öncüllerinden çok daha fazla inşaat projeleri başlattı. I ve II. Thutmose’nin dahil olduğu inşaat alanlarının listesi, Yukarı Mısır’da Ahmosid hükümdarları tarafından tercih edilen yerleri içerecek şekilde genişletildi: Özellikle Kom Ombo, Nekhen (Hierakonopolis) ve Elkab, ayrıca Armant ve Elefantien. Bununla birlikte, Hatşepsut’tan Teb’den daha fazla ilgi gören hiçbir şantiye alanı yoktu. Onun gözetiminde, Karnak tapınağı yeniden büyüdü ve inşaat işlerini yöneten birkaç memur vardı. Ülke, egemenliğinin yirmi yılının çoğunda görünüşte barış içindeyken, Hatşepsut hem Mısır’ın hem de Nubia’nın doğal kaynaklarından yararlanmayı başardı. Doğu çöllerinden ve güneyden altın akıyordu. Kıymetli ocaklar faaliyete geçti, Kumtaşı için Bebel el-Silsila ekimi ciddi bir şekilde başlatıldı ve Levant ve Afrika abanozundan (muhtemelen Kingdom Point yoluyla) sedir ağacı ithal edildi. Kraliçe ve görevlilerinin yazıtlarında, anıtlar ve onları yapmak için kullanılan malzemeler oldukça ayrıntılıdır. Açıkça, Hatşepsut, Amon’un onuruna elde edebileceği ve bağışlayabileceği lükslerin miktarı ve çeşitliliğinden memnundu – o kadar ki, Deir el-Bahri’ye Punt’tan getirilen egzotik malların miktarını gösteren bir sahne oylattı (Shaw, 229- 231). oldukça ayrıntılı. Açıkça, Hatşepsut, Amon’un onuruna elde edebileceği ve bağışlayabileceği lükslerin miktarı ve çeşitliliğinden memnundu – o kadar ki, Deir el-Bahri’ye Punt’tan getirilen egzotik malların miktarını gösteren bir sahne oylattı (Shaw, 229- 231). oldukça ayrıntılı. Açıkça, Hatşepsut, Amon’un onuruna elde edebileceği ve bağışlayabileceği lükslerin miktarı ve çeşitliliğinden memnundu – o kadar ki, Deir el-Bahri’ye Punt’tan getirilen egzotik malların miktarını gösteren bir sahne oylattı (Shaw, 229- 231).
Hatşepsut’un Punt’a (bugünkü Somali) seferi kendi gözünde onun en büyük başarısıydı. Punt, Orta Krallık’tan beri bir ticaret ortağıdır, ancak oradaki keşif gezileri pahalı ve zaman alıcıydı. Hatşepsut’un kendi keşif seferini başlatabilmesi saltanatının ne kadar müreffeh olduğuna tanıklık edecektir. Deir el-Bahri’deki tapınağının duvarlarına kazınmış keşif gezisinin kabartma tasvirinin eşlik eden yazıtı, lüks malları ayrıntılı olarak anlatıyor:
Gemilere Punt ülkesinden harika mallar yüklemek, ayrıca her türlü lezzetli kokulu ahşap türleri, mür reçinesi yığınları ile taze mür ağaçları, abanoz ve saf fildişi, Emu’dan yeşil altın, tarçın ağacı odunu, khesite ahşap, Ihmut tütsü, güneş tütsü, göz kozmetikleri, maymunlar ve maymunlar, köpekler ve güney panterinin kürkleri ile. Başlangıçtan beri bu tür mallar hiçbir krala getirilmemiştir (Lewis, 116).
Deir el-Bahri’deki tapınağı, Mısır’daki en etkileyici ve en çok ziyaret edilen tapınaklardan biri olmaya devam ediyor. Brier ve Hobbs (30), otoritesi altında yaratılan sanatın ne kadar yumuşak ve narin olduğunu ve Mısır’daki en zarif tapınaklardan birini Krallar Vadisi’nin dışındaki kayalıklara karşı inşa ettiğini belirtiyor. Tapınağı, ağaçlar ve su birikintileriyle dolu bir avludan uzun bir çıkışla Nil Nehri kıyısında bir terasa yükseldi. Bu ağaçların bazıları Point’ten taa nakledildi ve tarihin bir ulustan diğerine ağaçların ilk başarılı naklidir.
Bugüne kadar, bu ağaçların kalıntıları – taşlaşmış ağaç kütükleri – tapınağın avlusunda görülebilir. Alt teras sütunlarla sınırlanmıştı ve bir rampa aynı derecede etkileyici olan ikinci bir terasa çıkıyordu. Tapınak, heykel, kabartma heykel ve yazıtlarla süslenmiş, mezarı binanın arkasını oluşturan kayalıklardan oyulmuş. Hatşepsut, kendisinden sonra gelen firavunlar tarafından o kadar beğenildi ki, giderek yakınlara gömülmeyi seçtiler ve bu nekropol sonunda Krallar Vadisi olarak tanındı.
Hatşepsut, kendisinden önce herhangi bir Firavun’dan daha büyük bir ölçekte inşa etti ve II. Ramses (1279-1213) dışında, ondan sonrakiler de. Hatıra iğneleri veya dikilitaşlara ek olarak, başka yerlere diktirdi, Karnak’ta iki tane diktirdi ve ülke çapında inşaat projeleri yaptırdı. Aslında, bina projeleri o kadar kapsamlıydı ki, bugün Mısır sanatını ve eserlerini sergileyen çok az müzede Hatşepsut adına yaratılmamış bir parça yok.
Hatşepsut Ölümü ve Kaybolması
Hatşepsut ülkeyi yönetirken, III. Thutmose defne üzerine oturup izlemedi. Ona Mısır ordularının kontrolünü verdi ve esas olarak Mısırbilimci James Henry Breasted’in söylediği gibi “bir general olarak kendisine yararlı olduğunu kanıtlayarak ve aşağı yukarı onun yolundan çıkarak saltanatından sağ çıkması önerildi.”
MÖ 1457, III Thutmose, Hatşepsut’un emriyle gerçekleşmiş olabilecek bir sefer olan Kadeş ayaklanmasını (ünlü Megiddo Savaşı) bastırmak için ordularına liderlik eder ve bundan sonra adı tarihsel kayıtlardan kaybolur. III. Thutmose, saltanatını babasının ölümüne tarihlendirdi ve Hatşepsut’un Firavun olarak elde ettiği başarıları ona bağladı. Yakın zamana kadar ne zaman ve nasıl öldüğü bilinmiyordu. Mısırbilimci Zahi Hawass, 2006’da mumyasını Kahire Müzesi’nin mülkünde bulduğunu iddia ediyor. O mumyanın muayenesi, ellili yaşlarında bir diş çekildikten sonra apse nedeniyle öldüğünü gösteriyor.
III Thutmose daha sonra, parlak askeri zaferlerinden dolayı bugün “Eski Mısır’ın Napolyon’u” olarak bilinen Firavun olarak tanındı. Saltanatının ilerleyen dönemlerinde, üvey annesinin tüm kanıtlarını anıtlardan kaldırdı ve saltanatının tüm kanıtlarını yok etti. Hem Senenmoet hem de Neferu-Ra uzun süredir ölüydüler ve mahkemede bu politikayı değiştirecek güce veya duyarlılığa sahip kimse yok gibi görünüyor.
Bu eserlerin bazılarının molozları, Deir el-Bahri’deki tapınağının yanına döküldü ve kazılar, Champollion’u alanın dışına vuran tapınağın içindeki yazıtlarla birlikte adını ortaya çıkardı. III Thutmose’nin neden Hatşepsut’un adını tarihten silmeye çalıştığına dair yıllar boyunca birçok teori ortaya atılmış olsa da, bunun en olası nedeni saltanatının alışılmadık ve gelenekten sapmış olmasıdır.
Firavun’un asıl sorumluluğu ma’atın bakımıydı .(uyum, denge) ve erkek pozisyonundaki bir kadın, dengeyi bozan bir şey olarak kabul edilirdi. Firavun, halkı için bir rol model olarak hizmet etti ve III. Thutmose’nin, diğer kadınların Hatşepsut’tan ilham alıp onun örneğini takip etmeye çalışmasından korkmuş olmalı ki, erkeklerin Mısır’ı yönetmesi gerektiğini ve kadınların yalnızca Tanrı Osiris’in eşi İsis ile hüküm sürdüğü zamanın başlangıcında olduğu gibi eşler olsun istemiştir. Eski Mısır kültürü pek çok açıdan çok muhafazakardı ve gelenekleri değiştirmeye değer vermiyordu. Bir kadın firavun, saltanatı ne kadar başarılı olursa olsun, monarşinin rolüne ilişkin kabul edilen anlayışın dışında kaldı ve bu nedenle o Firavun’un tüm anılarının silinmesi gerekiyordu.
Ancak kişinin adı hatırlandığı sürece yaşadığına dair Mısır inancı Hatşepsut’ta vücut bulur. Yeni Krallık dönemi devam ettikçe unutuldu ve yüzyıllardır unutuldu. Adı 19. yüzyılda Champollion tarafından ve daha sonra 20. yüzyılda başkaları tarafından yeniden keşfedilince, yavaş yavaş hayata döndü ve Mısır tarihinin en büyük Firavunlarından biri olarak hak ettiği yeri aldı.
World History.
Brier, B. & Hobbs, H. Eski Mısır: Nil Ülkesinde Gündelik Yaşam. Sterlin, 2013.
Bunson, M. Eski Mısır Ansiklopedisi. Gramercy Kitapları, 1991.
David, R. Eski Mısır’da Yaşam El Kitabı. Oxford Üniversitesi Yayınları, 2007.
Lewis, JE Görgü Tanığı Eski Mısır’ın Mamut Kitabı. Çalışan Basın, 2003.
Mısır’ın “Kayıp Kraliçesi”nin Mumyası 1 Aralık 2016’da Erişildi.
Shaw, I. Eski Mısır’ın Oxford Tarihi. Oxford Üniversitesi Yayınları, 2016.