I<. Marx F. Engels
I<OMUNiST MANİFESTO ve
Komünizmin İll<eleri
YAYlNLARI
DOKUZUNCU BASK! ANKARA2011
KOMÜNiST MANİFESTO VE
KOMÜNiZMiN İLKELERi KARL MARX - FRİEDRİCH ENGELS
Ç EVİREN
MUZAFFER ERDOST
Karl Marx - Friedrich Engels'in
Manifest der Kommunistischen Partei (1848)
adlı yapıtını, Muzaffer Erdost,
1888 İngilizce baskısını esas alarak (Manifesto of the Communist Party)
dilimize çevirdi ve kitap, Almancasıyla (Manifest der Kommunistischen Partei, Marx-Engels, Werke, Dietz Verlag, Berlin 1974, band 4, s. 459-493) ve Fransızcasıyla (Manifeste du parti communiste, Editions Sociales, Paris 1976) karşılaştırıldıktan sonra Engels'in Principles of Communism ( 184 7) adlı yapıtı da eklenerek, Komünist Manifesto ve Komünizmin İlkeleri
adı ile Sol Yayınlan
tarafından Ekim 2011
(Birinci Baskı: Aralık 1976; İkinci Baskı: Haziran 1991; Üçüncü Baskı: Kasım 1993; Dördüncü Baskı: Eylül 1998; Beşinci Baskı: Temmuz 2002; Altıncı Baskı: Mart 2005; Yedinci Baskı: Mayıs 2008; Sekizinci Baskı: Ekim 2009)
tarihinde, Ankara'da Kuban Matbaacılık'ta bastırıldı. ISBN 978-975-7399-09-4
İ Ç İ N D EK İ L E R
S UNUŞ DIRK J. STRUIK 7 7 22 42 64 86
Komünist Manifesto nun Doğuşu ve Tarihsel Önemi I. Çifte Devrim II. Entelektüel Maya III. K. Marx ve F. Engels IV. Komünist Manifesto V. Devrim Sırasında Marx ve Engels '
Ö N S ÖZ L E R 91 94 96 98 103 108 1 10
1872 Almanca Baskıyil Önsöz, Karl Marx - Friedrich Engels 1882 Rusça Baskıya OnŞ.öz, Karl Marx - Friedrich Engels 1883 Almanca Baskıya Qnsöz, Friedrich Engels 1888 İngilizce Baskıya Qnsöz, Friedrich Engels 1890 Almanca Baskıya Onsöz, Friedrich Engels 1892 Lehçe Baskıya Onsgz, Friedrich Engels 1893 İtalyanca Baskıya Onsöz, Friedrich Engels KOM ÜNİST PARTl MANlFESTOSU 113-158
1 16 131 143 143 143 145 147 150 152 156
Burjuvalar ve Proleterler Proleterler ve Komünistler Sosyalist ve Komünist Yazın 1. Gerici Sosyalizm A. Feodal Sosyalizm B. Küçük-Burjuva Sosyalizmi C. Alman Sosyalizmi ya da "Hakiki" Sosyalizm 2. Tutucu S()ııyalizm ya da Burjuva Sosyalizmi 3. Eleştirel-Utopik Sosyalizm ve Komünizm Komünistlerin Mevcut Çeşitli Muhalefet Partileri Karşısındaki Konumlan
EKLER 161 168 189 192 192 195
Komünist lman Yemini Taslağı, Friedrich Engels Komünizmin llkeleri, Friedrich Engels Komünist Partinin Almanya'daki İstemleri Komünist Birliğin Tarihi Konusunda Marx ve Engels 1 . Marx'ın Anlatımı ! Karl Vogt'tan) 2. Engels'in Anlatımı
207
Açıklayıcı Notlar
KARL MARX - FRİEDRİCH ENGELS Bilimsel sosyalizmin kurucusu Karl Marx, 5 Mayıs 1818'de Almanya'nın Rhine Eyaleti'nin Trier kasabasında doğdu. Orta öğrenimini J'rier'de; hukuk, felsefe ve tarih üzerine yüksek öğrenimini Bonn ve Berlin Universi telerinde tamamladı. "Demokritos ve Epilqıros'un Doğa Felsefeleri Arasın daki Fark" konulu teziyle, 1841'de Jena Universitesi'nden felsefe doktoru sanı aldı. Yazarlığını yaptığı Rhenische Zeitung gazetesi 1843'te kapatıldık tan sonra Paris'e yerleşti. 1845'te Vorwiirts gazetesi yazıkurulu üyeleriyle birlikte Fransa'dan sürülünce, Brüksel'e yerleşti. 1847'de Komünist Bir lik'in kuruluş hazırlıklarına katıldı ve 1848 devrimci hareketleri sırasında Belçika'dan sürüldükten sonra Paris'e geçti ve burada bu birliğin merkez komitesi başkanlığına seçildi. 1849'da, ömrünün sonuna kadar kalacağı Londra'ya yerleşti, 1851-1861 yıllarında New York Daily Tribune gazetesi nin Avrupa muhabirliğini yaptı, 1864'te ffiuslararası Emekçiler Derne ği'nin (Enternasyonal) kuruluşunda öncü rol oynadı. 14 Mart 1883'te Londra'da öldü. Bilimsel sosyalizmin Marx ile birlikte kurucusu Friedrich Engels, 28 Kasım 1820'de Almanya'nın Barmen kentinde doğdu. Babası bir pamuklu dokuma fabrikatörüydü. 1837'de babasının zoruyla okulu bırakarak onun işinde ça lışmaya başladı. 1844 Eylülünde, Paris'te Marx'la tanıştı. 1847'de Lon dra'da bir Komünistler Birliği kurulmasıyla sonuçlanacak çabalara Brüksel ve Paris'ten katıldı. Almanya'daki 1848 Devrimi sırasında, Marx'la birlikte Köln'e geçti ve ayaklanmalara katıldı. 1864'te ffiuslararası Emekçiler Der neği'nin (Enternasyonal) kuruluş çalışmalarında yer aldı ve yürütme orga nına girdi. Marx'ın ölümünden sonra uluslararası işçi hareketinin manevi önderi ve en yüksek otoritesi oldu. 5 Ağustos 1895'te Londra'da öldü. Marx'ın başlıca yapıtları: 1844 ElyazmaJ.an Ekonomi Politik ve Felsefe, 1844 [1932]; Felsefenin Sefaleti, 1847; Ucretli Emek ve Sermaye, 1849; Fransa'da Sınıf Savaşımlan, 1850; Louis Bonaparte 'ın 18 Brumaire 'i, 1852; Grundrisse, 1857-1858 [1939-1941]; Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, 1859; Bay Vogt, 1860; Ücret Fiyat ve Kii.r, 1865 [1898]; Kapital, 1. cilt, 1867 [2. cilt, 1885; 3. cilt, 1894]; Fransa'da !ç Savaş, 1871; Gotha Programının Eleştirisi, 1875 [1891]; Artı-Değer Teorileri, -3 cilt- [1905-1910]. Engels'in başlıca yapıtları: Ingiltere 'de Emekçi Sınıfın Durumu, 1845; Ko münizmin !lkeleri, 1847; Almanya 'da Köylü Savaşı, 1850; Almanya 'da De vrim ve Karşı-Devrim, 1851; Konut Sorunu, 1872 [1878]; Doğanın Diyalek tiği, 1873-1886 [1925]; Anti-Dühring, 1876-1878; Ü topik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm, 1880; Ailenin, Özel Mülkiyetİn ve Devletin Kökeni, 1884; Ludwig Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu, 1886; Tarihte Zorun Rolü, 1887-1888 [1895-1896]; Erfurt Programının Eleştirisi, 1891. Marx ve Engels'in birlikte yazdıkları yapıtlar: Kutsal Aile, 1845; Alman Ide olojisi, 1845-1846 [1932]; Komünist Parti Manifestosu, 1848. Marx ve En gels"in tüm yapıtları 45 ciltte toplanmıştır.
SUNUŞ
KOMÜNIST MANlFESTO'NVN DOGUŞU VE TARIHSEL ÖNEMI * DIRK J. STRUIK
I. ÇlFTE DEVRİM Şu hakikatıerin apaçık olduklannı kabul ediyoruz: bütün insanlar eşit olarak yaratılmışlardır. Yaratıcı lan onlara bazı devrolunamaz Haklar ihsan etmiş tir. Yaşama, Özgürlük, ve Mutluluk peşinde koşma bunlar arasındadır.
Bağımsızlık Bildirgesi, ı 776 Her siyasal birleşme, insaniann doğal ve kayıtla namaz haklannın korunmasını amaçlar. Bu haklar, özgürlük, mülkiyet, güvenlik ve baskıya karşı diren medir.
!nsan ve Yurttaş Haklan Bildirgesi, Madde ll, ı 789
ı
Komünist Manifesto, tüm sosyalist belgelerin en ünlüsü dür. Yazarlannın önceden görmüş olduklan Avrupa devrimi nin arifesinde, Şubat 1848'de yayınlanmıştır. Yazarlan he nüz 30 yaşına basmamış genç kimselerdi, ama yaşadıklan zamanın siyasal savaşırolanndaki birkaç yıllık ateşli uğraş*
"Birth of the Communist Manifesto and Its Histoncal Significance"",
Dirk J. Struik (ed.), Birth of the Communist Manifesto, International Pub lishers, New York ı975, s. 9-84.
7
larından edindikleri deneyimler bakımından çoktan olgun laşmışlardı. İşe, radikal demokratlar, Almanya'da anayasal hakiann ve özellikle basın özgürlüğünün, halk temsilinin ve feodal ayncalıklann kaldırılmasının savaşçılan olarak baş layan Marx ve Engels, militan sosyalistler, ya da kendilerini adlandırdıklan gibi, komünistler haline gelmişlerdi. Aynı zamanda, kendi çağlarının siyasal ve iktisadi koşulları ko nusunda gazete makalelerinde, denemelerde, hatta kitaplar da zaten ortaya koymuş olduklan olağanüstü bir kavrayışa sahip toplumbilimcileriydiler. Komünist Manifesto, onların yargılarını az ve öz ve bir o kadar da parlak bir biçimde özet lemekteydi. 120 yıldan daha eski olmasına karşın, yazıldığı günkü kadar zindeleştirici ve günceldir.
Manifesto, düşün ve özellikle sosyalist düşün tarihinde bir kilometre taşıdır. Marx ve Engels'ten önceki sosyalizm, düzinelerce farklı okul ve mezhep içinde serpildi, parlak kavrayışlar, umut dolu dilekler, militan haykınşlar ve yü rekli eylemler yığınıydı. Tutarsızdı, izlediği yol, kendi yönü nü tayin edemeyip her yönden gelen rüzgarlada sular üze rinde sürüklenen bir gemininki gibiydi. Marx ve Engels'in yaptıkları şey, bir sürü teori içersindeki doğru öğeleri arayıp bulmak, bunların bulgulannı çağdaş felsefi ve bilimsel dü şüncelerin en iyileri, ve devrimci savaşımiann deneyim biri kimi karşısında sınamak oldu. Keşiflerini, yeni ve canlı bir sosyalist dünya görüşü olarak bütünleştirdiler. Her büyük teori gibi, Marx ve Engels'inki de, birçoğu zaten bilinen ama şimdi yeni ve daha derin bir kavrayışla aydınlatılmış dağı nık olguların ve öğretilerin yaratıcı bir sentezi olarak doğdu. Böylece, Marx ve Engels, sosyalizmi, ütopya alanından bilim alanına çıkardılar. Bu sentez, 1843 ile 1845 arasında varedildi. Bunu izleyen üç yılda, Marx ve Engels, düşüncelerini, siyasal savaşım ve tarih ve iktisat incelemeleri içersinde sınayarak kendilerini daha bir aydınlığa kavuşturmaya çalıştılar. Yargılan o denli güçlü, hatta kahinceydi ki, ve Komünist Manifesto'da o denli canlı bir biçimde ortaya konmuştu ki, o devrim günlerinde yazılmış bir sürü sosyalist "Manifesto" ve "amentü" arasın8
dan yaşayan bir belge olarak ayakta kalabilmiş olanı yalnız ca budur. Aradabir bir merak konusu olarak bazıları ortaya çıkartılmış bulunan bütün ötekiler, bugüne dek muhafaza edilebildikleri kadarıyla, arşivlerde tozlanmaktadırlar. Komünist Manifesto nun nasıl yazıldığını anlamak için yarım yüzyıl geriye gitmeliyiz. '
2
Dünya, Atiantik dünyası, 50 yıldan beri devrim kargaşa sı içinde bulunuyordu. Çifte bir devrim sürüp gitmekteydi. Yakın geçmişin dev silueti (looming large in the recent past), hiçbir zaman unutulmamış olan ve hala umutlar ve korku lar yaratan ı 789 büyük Fransız Devrimiydi. Esas olarak si yasal olan bu devrimin yanıbaşında, yaklaşık ı 770'ten beri sürüp giden ve Atlantiği ve Kuzey Denizini ağır ağır aşan İngiliz sanayi devrimi duruyordu. Bu ikisinden çarpıcı olanı, aralarındaki bütün farka karşın, Fransız Devrimi oldu. 19. yüzyılın ilk yarısının Avrupalıları için asıl devrim buydu. Amerikan Devriminin ondan önce geldiği ve kısmen onu esinlendirdiği doğrudur. Ne var ki, Amerikan Devriminin et kisi, en dolaysız biçimde, Birleşik Devletler'de sanayi devri mine yol açmış olduğu ve Latin Amerika'daki bağımsızlık hareketine örneklik ettiği Batı yanın küresinde hissedilmiş ti. Etkisi bugüne kadar uzanacak bir biçimde bütün Avru pa'yı sarsan, Fransız Devrimi oldu. Fransız Devrimi, tarihteki en dramatik olaylardan birisi dir. Bu, kapitalizmin ve buıjuva toplumunun gelişmesini köstekleyen bütün feodal engelleri silip süpürmüştür. Ya bancı orduların Fransa'yı istila ettikleri ı 792'de olduğu gibi, en canalıcı anlarında, halk yığınlarını, kararlı ve çoğu kez şiddete dayanan eylemiere sokmuştur. Ama sonuçta bunla rın meyvelerini toplayan burjuvazi, yani oluşum halindeki sanayici orta sınıf, ve mali ve ticari çevrelerin soyluluğa ve genel olarak feodal ayrıcalıklara karşı olan kesimleri, Tiers Etat, üçüncü katman olmuştur. Bu burjuvazi, tarihte ilk 9
kez, büyük bir ülkedeki tek egemen sınıf haline geliyordu. Marx bunu kendi özlü üslubuyla şöyle ifade etmiştir: "1789'da, burjuvazi monarşiye, soyluluğa ve resml. kiliseye karşı halk ile ittifak kurmuştu. Hareketin gerçek öncüsünü oluşturan sınıf, burjuvaziydi. Proletarya ve kentlerin burju vaziye dahil olmayan katmanlan, ya henüz buıjuvazininkin den ayn çıkariara sahip değillerdi, ya da henüz bağımsız olarak gelişmiş sımflar ya da sınıflann alt-bölümlerini oluş turmuyorlardı. Bundan ötürü, örneğin Fransa'da 1793'ten 1794'e kadar* olduğu gibi, bu(juvaziyle karşı karşıya geldik lerinde, buıjuvaziye özgü bir biçimde olmasa bile, yalmzca buıjuvazinin çıkarlannın gerçekleşmesi için savaşım verdi ler. Tüm Fransız terörizmi, buıjuvazinin düşmanlanyla, mutlakiyet ile, feodalizm ile ve darkafalılık ile avamca he saplaşmaktan başka bir şey değildi."**
Ama, Marx'ın da dediği gibi, bu orta sınıfın zaferi, o sıra, yeni bir toplum düzeninin zaferiydi: burjuva mülkiyetinin fe odal mülkiyet karşısındaki, milliyetİn bölgeeilik karşısında ki, rekabetin lonca karşısındaki, miras taksiminin büyük ev lat hakkı karşısındaki, aydınlığın hurafe karşısındaki, sana yinin kahramanca tembellik karşısındaki, burjuva hukuku nun ortaçağ ayncalıklan karşısındaki zaferiydi - şunu da ekiemeliyiz ki, bu zaferierin çoğuna Birleşik Devletler'de çoktan beri çok doğal şeyler gözüyle bakılıyordu. Marx, böy lece, burjuvazinin ömrü dolmuş sınıflar karşısında, soyluluk ve üst düzeydeki ruhhan zümresi karşısında, tüm toplumun temsilcisi olarak hareket ettiği ve dolayısıyla o dönemde he nüz yeterince gelişmemiş işçi sınıfı adına da hareket ettiği, bu devrimin ilerici niteliğini vurguladı. Fransız Devriminin yasal alanda koyduğu iki kilometre taşı, insaniann zihinlerinde bütün canlıhklanyla yaşadı: ı 79ı Anayasası ve ı 793 Anayasası. Bunlara bir de Aydın* Bu, siyasal iktidann bir süre için, esas olarak, makine ustalanndan, zanaatçılardan ve esnaflardan oluşan Paris'in radikal demokratlannın elle rinde bulunduğu terör dönemidir. O dönemde önderlik, Robespierre'de ve jakobenlerdeydi. ** Karl Marx, "Buijuvazi ve Karşı-Devrim", Marx-Engels, Seçme Yapıt
lar, Birinci Cilt, Sol Yayınlan, Ankara 1976, s. 170-171. lO
lanmanın (Locke, Rousseau) belgeleri ile, Amerikan Anaya sasının ve Bağımsızlık Bildirgesinin esinlendirdiği lnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi eşlik ediyordu. Bourbon haneda nının yönetimi altındaki Fransa, mutlak bir monarşi idi. Şimdi ise, köklü kopuş gelip çatmıştı. 179ı Anayasası, ana yasal bir monarşi ve üst orta sınıfların (Mirabeau gibi aydın aristokratlada birlikte) egemen olduklan ılımlı bir liberal rejim kurmuştu. 1793 Anayasası, çok geniş bir seçmen kitle sine ve halk yığınlarının yoğun bir biçimde katılmasına da yanan "tek ve bölünmez" bir demokratik cumhuriyet kurdu. ı 789 Amerikan Anayasasından (ki, diğer şeyler yanında, kö leliği de kaldırmamıştı) daha ileri olan bu modern zamania nn ilk demokratik anayasası, Robespierre'in düşüşüyle bir likte, ı 794'te tarihe karışmış olsa bile, radikal demokratla rın siyasal idealleri olarak kaldı. Bunu izleyen Direktuar, yeni, daha az demokratik bir anayasa hazırladı. Fransız Devrimi, radikal demokrasi bayrağı altında san s-culotte* ordularını, özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilan ederek, Fransa sınırlarının ötelerine gönderdi. Guerre aux palais, paix aux cabanes! - Saraylara savaş, kulübelere ba rış! Fransız Devrimi, kendi Avrupai, evrensel rolünü kabul lenmişti. Üçrenkli bayrağı -kırmızı, beyaz ve mavi- ve "Marseillaise ··i** yarattı. Napoleon, Fransız Devriminin iradesinin uygulayıcısı olarak adlandınlmıştı. Bu devrimin iktisadi ve yasal başan larını koruduğu ve savunduğu sürece de öyle oldu. Code Na poleon*** ile burjuva egemenliğinin yasal temellerini attı. Orta sınıfların yaranna olmak üzere, eğitimi modernleştirdi ve yaygınlaştırdı. Ordulan onun reformlarını feodal ve yan feodal Avrupa'nın derinliklerine taşıdılar. Ama, aynı zaman da, devrim yıllannda büyük zorluklarla kazanılmış siyasal hakların birçoğunu kısıtladı. Birleşmiş, merkezileşmiş orta sınıf Fransası'nın tüm gücünü, dünyayı Fransız burjuvazisi* Sözcük anlamıyla "baldın çıplak". Fransız devrimi sırasında, devrim gösterileri yapan halka aristokratlann taktığı ad. -ç. ** Fransız ulusal marşı. -ç. *** Napoleon Yasası. ·-ç.
ll
nin ve Napoleon ordulannın yararına sömürecek bir impara torluğun fethine yöneltti. Ordular ortaçağ ayncalıklarını or tadan kaldırıp ticari ve sınai faaliyetleri geliştirirken, sefer berlik, savaş vergileri ve tamamıyla Fransa'nın çıkarlarına ve onun güçlü rakibi Büyük Britanya'nın mahvına yönelik bir iktisadi politika sonucu, rejim gözden düştü. 3
Böylece, özellikle Almanya'da yükselmekte olan yeni bir ulusçuluk dalgası içersinde halklar, Napoleon'a karşı baş kaldırdılar ve ısı5'te Waterloo'da saltanatı sona erdi. Arka sında, İngiltere' den sanayi devriminin gizemlerini öğrenme ye istekli gözü açılmış ve güçlenmiş bir buıjuvaziyle birlikte değişmiş bir kıta bıraktı. ı 79ı ve ı793'ten esinlenen genç bir kuşak, liberal anayasaların, cumhuriyetierin ve ulusal kur tuluşun düşünü görmekteydi. Napoleon'u devirmiş olan or duların başında, ne yazık ki, Avrupa'nın eski otokratik hü kümdarları, Rus çarı, ve onun dümensuyunda giden, ne yeni ve bulaşıcı bir ı793'ü, ne de sanayi devriminin Kıtaya yayıl masını isteyen Whig ve Tory aristokratlannın İngiliz hükü meti tarafından desteklenen Avusturya imparatoru ve Prns ya kralı bulunuyordu. Böylece gericilik, bir süre için, Kutsal İttifak bayrağı altında dayatıldı. Hıristiyan Prensierin Kutsal lttifakı, çann çağrısı üzeri ne, Rusya'nın, Avusturya'nın ve Prnsya'nın hükümdarlan tarafından ı8ı5'te oluşturuldu. Hemen tüm Avrupalı mo narklar bu ittifaka katıldılar. Bu ittifakın akıl hocası, Avus turyalı diplomat Count von Metternich'ti. ısı4-ı5 Viyana Kongresinde, Avrupa haritası, otokratlann yaranna olmak üzere yeniden çizildi. Prusya, Almanya'nın iktisaden en ileri kesimi olan Ren eyaletini aldı. Almanya Prnsya tarafından yönlendirilen gevşek bir devletler federasyonu olarak kaldı; ı772, ı793 ve ı795'teki parçalanmalardan beri Rusya, Avus turya ve Prusya arasında payedilen Polonya, gene parçalan mış olarak kaldı; İtalya ise, Avusturya, papa ve iki gerici 12
kral arasında bölündü. Fransa tekrar burbonlanna, ve on larla birlikte, ne bir şey öğrenmiş ve ne de bir şey unutmuş olan bir mülteci soylular sürüsüne kavuştu. Büyük Britan ya, zaten şişmiş olan imparatorluğunu daha da genişletti ve -artık kesinlikle Bourbon olan Fransa'nın da 1818'de katıl dığı ve hıristiyan prensierin değil, devletlerin ittifakı olan Dörtlü lttifaka, Rusya'ya, Avusturya'ya ve Prusya'ya katıldı. Nereden bakılırsa bakılsın, eski rejim geri getirilmiş, libera lizm ve devrim yok edilmişti. O günlere ait bir halk şiirinde de ifade edildiği gibi, Rusya, Avusturya ve Prnsya status quo'yu koruyacaklardı: Die irdische Trinitat, Gott nachgeschaften, So wie der Mensch sich wiederholt im Affen. Yeryüzündeki üçlünün kılığına büründü Tann, Insanın tekrar maymun olması gibi.
Kutsal İttifak birkaç on yıl sürdü, ama uzun vadede, te meldeki iktisadi güçlere dayanamazdı. Kapitalizm, yavaş ya vaş Kutsal İttifak Avrupası'na derinliğine nüfuz etti. Sanayi devrimi, İngiltere'de, durmadan artan bir tempoyla ilerledi. Makineler, serbest rekabet, hızla birikim, hacaları tüten fab rika kentleri, ve serveti mülksüz bir ücretli işçiler sınıfından gelen bir sanayi buıjuvazisi, özellikle Napoleon savaşların dan sonra, İngiliz toplumuna egemen olmaya başladı. Bütün bunlar sonsuza dek Kıta Avrupası'ndan uzak tutulamazdı. Yeni fabrika kentlerinin modeli Manchester'dı, bir kö mür madeni bölgesi yakınında bulunuyor ve paralı yollarla ve kanallarla, ve 1825'ten sonra demiryollarıyla, Büyük Bri tanya'nın öteki kesimlerine bağlanıyordu, ve İngiltere'nin pamuklu imalat merkeziydi. Bu kent, yeni sanayici orta sını fın, fabrika sahiplerinin denetimindeydi. İflas etmiş zanaat çılar, iflas etmiş çiftçiler arasından, yoksulevlerinden tutu lan ve çoğu İngiltere'nin en eski sömürgesi İrlanda'dan gel miş erkek, kadın ve çocuklardan oluşan işçiler, madenierin ve fabrikaların çevresindeki derme-çatma gecekondularda
13
yaşıyorlardı. Sanayi, yalnızca büyüyen iç pazara değil, dün yanın her yanına yapılan ihracata da dayanarak serpiliyor du; 1780 ile 1800 arasında Manchester'ın pamuklu mal ihra catı 38 kat artmıştı. Dolayısıyla, sanayi devriminin birçok ülkenin iç ekonomilerini etkilemiş olmasının şaşılacak bir yanı yoktur. İngiliz imalatçılarının serbest rekabete ve ser best ticarete ve ünlü laissez faire, laissez passer deyişine uygun olarak kendi piyasa işlemlerine hükümetlerin olabil diğince az müdahale etmesine olan inançlarının şaşılacak bir yanı yoktur. Temelde hala kırsal ve tarımsal olan Kıta Avrupası, ya vaş yavaş kendi fabrika sistemini, kendi modern kapitaliz mini geliştirmeye başladı. Esas olarak Fransa'da, Belçika'da ve Almanya'nın bazı kesimlerinde toplanan ve büyüyen bur juvazi, modası geçmiş hükümet biçimlerinin üretimin geniş lemesine köstek olduğunu gittikçe daha çok hissetti. Böyle ce, otokrasinin yeniden kurulmuş olan egemenliği, yeni üre tici güçler gerçeği ile gittikçe daha çok çelişti. Buıjuvazi, mu halefetin bir parçası haline geldi ve genç ulusçulara ve demokratlara -hiç değilse bunlar gemiyi çok fazla sallama dıkları sürece- sempati duydu. Buıjuvazi, bunalım dönem lerinde, Fransa'da 1830 Temmuz Devrimi sırasında olduğu gibi, üçrenkli bayrağı dalgalandırıp "Marseillaise"i bile söy leyebilir. Demek ki, 19. yüzyılın birinci yarısı, mutlakiyete ve Got tesgnadentum'a, Tanrı lütfu monarşilere karşı savaşımlarla doludur. Bu muhalefet, hiç değilse 1830 devrim dalgasına dek, düşüncelerini şu ya da bu biçimde asıl devrimden alan ılımlı ya da radikal, anayasacı ya da cumhuriyetçi, ulusçu ya da enternasyonalist bütün unsurlar arasında, bir tür kolay olmayan bir ittifak sağladı. Tanrı lütfu hükümdarlar ve Met ternich için bütün bu tür düşünceler aynı derecede iğrençti ve zihinlerinde, sans-culottes'un, Robespierre'in ve giyotinin hayallerini canlandırıyordu. Bunlar muhalefete, sansürle, polis gözetimiyle, mahkumiyetlerle, hatta idamlada karşılık * Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler. -ç.
14
verdiler. Her yerde polis vardı. Gizli ajanlar, casuslar, Mouc hards* ve Spitzel, özel ve kamu yaşamını istila etmişti. Ha pishanelere atılan asiler çektikleri acılar konusunda doku naklı öyküler bırakmışlardı; bu konudaki bir klasik, Avus turya hapishanelerinde on yıl geçirmiş olan İtalyan yurtseve ri Silvio Pellico'nun Hapishanelerim (1831) adlı kitabıdırlıl. Halk polisin çok iyi farkındaydı; sevilen bir edebi biçim ola rak dedektif öyküleri, bu dönemde başlamıştır. Ulusal kurtuluş savaşırolan kapitalist gelişim merkezle rinin dışında, lrlanda'da, ltalya'da, Polanya'da ve Latin Amerika'da ilk kez en güçlü bir biçimde ortaya çıkıyordu. Bu savaşımlar, ulusal gelişme uğruna eylem anlamına da geli yordu. Polis ve ordu terörü, çoğu kez, İtalya'daki Carbonari (sözlük anlamı kömürcüler) gibi bir romantizm halesi ile çevrilmiş gizli derneklerle karşılık görüyordu. Daha açık, ama çok daha masum olanlar, öğrencilerin bira içtikleri, yurtseverce şarkılar söyledikleri, hatta "Fürsten zum land hinaus! -"sizi gidi prensler, defolun bu ülkeden"- diye ba ğırabildikleri Burschenschaften (öğrenci dernekleri) idi. Bir öğrenci 1819'da bir Rus casusunu121 öldürdüğünde, bunlar bile kapatılmışlardı. Rusya'da, Puşkin'in de kanştığı kısa süren dekambristlerin isyanına ( 1825) tanık oluyoruz. Başa nh olan ulusal savaşımlar, yalnızca Yunanlılannki ve Latin Amerikalılannkiydi - salt egemen güçlerin çıkarları çatıştı ğı için olanaklı olan status quo ihlalleri. 1822-29 Yunan isya nı, Avrupa ve Amerika'daki bütün liberaller, radikaller, ro mantikler ve klasikler arasında, 1936-39 sırasında ilericile rin lspanyol kralcıları ve halen Vietnamlı yurtseverler için duydukları coşkuya çok benzer bir coşku uyandırdığı için 131 her zaman anımsanacaktır.
4 Arasıra patlamalar olsa da, gerici güçler 1830'a kadar muhalefeti sıkı bir denetim altında tutabildiler. Ilk esaslı * Hafiyeler. -ç. 15
patlama 1830'da, Fransa'daki Temmuz Devrimiyle oldu. Bu, ltalya'da, Almanya'da, Felemenk'te ve Polanya'da devrimci eylemler esinlendirdi; İngiltere'de, güçlü bir halk hareketi, Reform Yasasının çıkartılmasını zorladı. Fransa'da, gerici Bourbon Charles X kaçtı, ve onun yeri ni, Glorieuses denilen barikatlar ardındaki üç günlük sokak çarpışmalanndan sonra "burjuva kral" Orleanslı Louis Philippe aldı. Ama emekçi yığınlar, gene kendilerini başka lan için ateşe atmış oldular. Zengin burjuvazi, yönetimi dev raldı ve çok geçmeden de 1793 hayaletini defetti. Ulusal bir önder durumuna gelen tarihçi Guizot, Enrichissez vous! "Zenginleşiniz"- sloganıyla bankerlerden, zengin sanayici lerden ve spekülatörlerden oluşan yeni egemen sınıfın hisle rine tercüman oluyordu. Onlar da, bu yeni egemenler de, sa nayiler, fabrikalar kurarak, madenler ve demiryolları aça rak ve spekülasyon furyası içersinde kapitalizmin Fransa'ya egemen olmasını sağlayarak kendilerini zenginleştirdiler. Acı bir hayal kırıklığına uğrayan radikal demokratlar, kendi kulüplerine ve gazetelerine geri çekilmek zorunda kaldılar. Yeni anayasa, sansürü kaldırmıştı ve her çeşit siyasal görü şe sahip gazeteler artık çıkarılabilirdi. Hükümet, 1832'de, 1834'te ve 1839'da olduğu gibi ayaklanmalara bile yolaçan muhalefetin sonu gelmez baraj ateşinden soluk alamıyordu. Karikatürcüler en parlak günlerini yaşıyorlardı; Daumier ve Gavarni'nin iğneleyici çizgilerinden dünya hala hoşlanmak tadır. Bu muhalefet dalgası içersinde, edebiyat serpildi; Bal zac ve Stendhal, en büyük romanlannın bazılarında, yeni burjuva toplumunu, en küçük ayrıntılarına kadar acımasız ca tahlil ettiler. Avrupa biliminin zaten merkezi haline gel miş olan Paris, Avrupa radikalizminin de merkezi oldu. -
İngiltere, barikatların kurulmasından paçasını kurtardı, ama yığın gösterilerinin ve grevierin baskısı altında şiddetli bir siyasal bunalımdan geçti. Bu bunalım, Temmuz Devrimi nin Fransa'ya yaptığının aynısını Büyük Britanya'ya yapan 1832 Reform Yasasının çıkartılmasına yolaçtı. Çalışan yığın lar gene gözardı edilmişlerdi. Eski Tory ve Whig aristokrasi16
si, sahip olduğu siyasal gücün büyük bir kısmını, zengin sa nayici ve tüccar orta sınıfla paylaşmak zorunda kaldı, ama Fransa'da olduğu gibi, genel oy hakkı genişletilirken işçi sı nıfı bunun dışında bırakıldı. Whig tarihçisi Macaulay, Parla mentoda, genel oy hakkının, bizzat uygarlığın varlığı ile hiç bir biçimde bağdaşmayacağını ilan edebiliyordu. Sınai bakımdan ilerlemiş bulunan Belçika, kendisini, Kuzey Felemenk'ten bağımsız kıldı. Büyük Britanya'nın, Fransa'nın ve Belçika'nın siyasal sistemleri, artık esas ola rak, aynıydılar: anayasal bir monark altında, iktidarda olan lar, burjuvazinin daha zengin olan kesimlerini temsil eden ılımlı liberallerdi. Bu ülkeler, aşağı yukarı ı 79ı Fransız Anayasasının öngördüğü aşamadaydılar. Oldukça geniş bir basın ve toplanma özgürlüğüne sahip bulunuyorlardı. Anıa iktidarda olanlar, daha ileri siyasal reformlar düşünmekten nefret ediyorlardı; onlar için ı 793 diye bir şey yoktu. ı830 öncesinde ılımlı liberallerle radikal demokratlar arasında gönülsüz bir koalisyon vardıysa da, bu, artık son bulmuştu. Birleşik Devletler (İsviçre dışında) hala tek cumhuriyetti, ama burada da etkin bir demokratik hareket, 'militan otuz lar"ın hareketi, başlamıştı. Bu ülkeler dışında devrimci hareket tam bir başarısızlı ğa uğradı. Avusturya İtalya'ya, Alman prensleri de kendi uy ruklarına hükmetmeyi sürdürüyorlardı. Polonyalılar, Avru pa ve Anıerika'nın radikal unsurların birkaç yıl öncesinde Yunanlılar için duyduklarına denk bir sevinçle karşılarlıkla rı kahramanca bir ayaklanmayla, çara karşı başkaldırdılar. Anıa bütün bu sevinç boşunaydı; ı83ı'de, Polonyalılar, Rus ordulan tarafından ezildiler. Sürülen Polonyalılar, Batı Av rupa'nın başkentlerinde, savaşım ateşini yanar tuttular. Bu, Giuseppe Mazzini'nin (1805-72) komplocu ve kurtarı cı bir havaya sahip demokratik, bulanık sosyalist, yurtsever propagandasına başladığı dönemdi. ı830'da Carbonari'ye ka tıldı. Çok geçmeden İtalya'dan sürülünce, yurt-dışında genç yurtsever birlikleri kurdu, kendi kurduğu Genç İtalya'yı, çok geçmeden, Genç Polonya, Genç Fransa, Genç İsviçre, Genç 17
Avrupa izledi. Almanya'da bu tür romantik yurtsever coşku ya, Genç Almanya eşlik etti. Bu derneklerin üyelerinin bir çoğu, göçmen ya da sürülmüş kişilerdi; Paris'te, Zürih'te, Ce nevre'de ve Londra'da, çoğu zanaatçılardan oluşan, ama ara larında çok geniş bir siyasal düşünce yelpazesini temsil eden öğrencilerin de bulunduğu, büyük göçmen toplulukları var dı. Almanlar bira salonları ve koro toplulukları (Sangverei ne) ile tamnmışlardı. Yaygın hoşnutsuzluğa karşın, gericilik, 1840 dolayların da, doruk noktasına ulaşana dek sürdü. Bundan sonra ikti sadi zorunluluklar, siyasal kısıtlamalar karşısında, gittikçe galebe çalmaya başladı. Yeni orta sınıflar, radikal zanaatçı ların ve aydınların soldan gelen baskılarıyla, daha büyük si yasal etkinlik istemeye başladılar. Dişleriyle, tırnaklarıyla savaşmak zorundaydılar; otokrasi, vermek zorunda kaldığın dan bir milim fazlasını vermeyi reddediyordu. Bununla bir likte, kendi işine de gelmesi halinde, ödünler vermeye razıy dı. 1834'te, hemen bütün Alman devletleri (ama Avusturya hariç), sınai ve ticari genişlemeyi büyük çapta kamçılayan genel bir gümrük birliği, Zollverein, içersinde birleştiler. 1835'te, Almanya'da, ilk demiryolu açıldı. Ama İngiliz ve Fransız burjuvazisinin geleneklerine ve deney birikimine sa hip olmayan Alman burjuvazisi, siyasal bakımdan zayıf ve boynu eğik kaldı. İktisadi koşulların hızla değişiyor olması na karşılık, büyük ulusal sorunlar çözümsüz kaldılar. Burju valardaki, işçilerdeki ve öğrencilerdeki hoşnutsuzluk gittik çe artıyordu. Siyasal ya da iktisadi bir bunalımın ilk belirti siyle birlikte yeni bir devrim beklenebilirdi ve bunun haber cisi, gene Galya horozu olacaktı. 5
Sayıca ve güç bakımından büyüyen yalnızca burjuvazi değildi, proletarya da büyümüştü. Bu olgu, en eski ve en ol gun kapitalist ülke Büyük Britanya'da bütün açıklığı ile or taya çıktı. Çaresizlik içersindeki ücretli işçiler, sanayi devri18
minin başlangıcında, 1811-12 Luddite ayaklanmalannda ol duğu gibi, makineleri parçalamaya dek varacak biçimde şid dete başvurarak başkaldırmışlardı. Ama yavaş yavaş yeni ve devrimci bir değişiklik yer aldı: ücretli işçiler, kendine özgü savaşım biçimlerine, tomurcuklanan bilincine, istemle rine, politikalarına ve örgütlerine sahip, bağımsız bir sınıf olarak kendilerini örgütlerneye başladılar. Sendikalar kurul du. Başlangıçta bunlar, mevcut dayanışmaya karşı yasalarla ağır bir biçimde bastınldılar, ama bu baskılar, grevler ve yı ğınsal gösteriler biçiminde gittikçe artan bir dirençle karşı laştı. 1819'da, Manchester'da, 60.000 işçinin yaptığı mitin gin milisierin vahşice saldınsına uğraması, derin bir tepki yarattı; bu insanlık-dışı olay Peterloo katliamı olarak bilinir. Bu olay Shelley'e "Anarşi Maskesi''ni esinlendirdi. Uyuyan aslanlar gibi doğrulun Altedilmez bir çoklukla, Kınp atın, şebnem gibi uykuda
Üzerinize düşen zincirleri yere. Siz çoksunuz onlar az!
İşçiler, insanseverler, hatta toprak aristokratları bile dehşet içindeydiler. Fabrikalardaki ve madenlerdeki aman sız sömürüye karşı yasalar çıkartılması için yapılan baskı lar, 1819'da, dokuz yaşından küçük (!) çocuklann çalıştml malarını yasaklayan çocuk emeğine karşı ilk yasanın çıkma sını sağlayacak kadar güçlüydü. Bundan daha büyük olan çocuklar, haftada 72 saatten (!) çok çalıştınlmayacaklardı. Grev hakkı da dahil olmak üzere, sendika kurma hakkı, 1825'te bir yasa ile tanındı. Sendikacılık artık serpilmekteydi; bunu, sendika fede rasyonları izledi -sendikadan sendikalara geçiş.[4l Baskılar hiçbir zaman kesilmedi; İngiliz işçi sınıfı "Tolpuddle şehitle ri"ni hala anımsar- örgütlenmeye çalışan tarım emekçileri 1834'te tutuklanmışlar ve yedi yıl boyunca sınır-dışı edilme cezasına çarptırılmışlardı; ağır bir ceza, ama büyük bir karşı koymaya yolaçmış bir ceza.
19
Hayal kınklığı yaratan 1832 Refonn Yasasından sonra, ajitasyon, yeni, daha yığınsal bir biçimde sürdü. 1838'de mili tan işçilerin siyasal istemlerini formüle etmek üzere bir Pe ople's Charter hazırlandı; bu belgede erkekler için gizli ge nel oy hakkı ve başka seçim reformlan isteniyordu. Charter, binlerce mitinglerle desteklendi; parlamentoya sunulan bir dilekçe için 1.280.000 imza toplandı. Parlamento bu istemleri reddettikçe, işçiler de daha isyankar oldular; mülk sahipleri, yığınsal ama, kötü bir biçimde yönetilen işçi sınıfı karşısın da, bir cephe halinde biraraya geldiler. 1840'ta çartist önder lerin çoğu hapishanelere atıldılar, hareket kınlmış gibiydi. Ama çartist hareket, iktisadi bir bunalımın acı zorunlu luğu altında her zamankinden daha güçlü bir biçimde yeni den canlandı. Bu hareketin yeniden canlanışı zaman bakı mından, Kıta üzerindeki tüm radikal hareketin güçlenme siyle çakıştı, öyle ki, tüm Avrupa'daki demokratik hareket ler birbirlerine yakınlaşmaya başladılar. 1842'de çartistler, imza sayısı 3.500.000'e ulaşan yeni bir dilekçe hazırladılar. Birara Çartist Birliğin üye sayısı 40.000'i buldu. Çartizm, 184 7'nin başlannda, bir doruğa ulaşma görünümündeydi ve onu, Fransa'da, Şubat Devrimi izledi. Nisan 1848'de, Lond ra'da yapılacak bir yığınsal gösteri eşliğinde, parlamentoya yeni bir dilekçe sunuldu. Ne var ki, ittifak halindeki birleş miş mülk sahibi sınıfla başedemeyen kötü önderlik yüzün den, bu doruk bir çöküş haline geldi. Gösteri başansızlıkla sonuçlandı, dilekçe alaycı bir biçimde reddolundu. Kıtasal devrimin başansızlığı, önderler arasındaki art makta olan anlaşmazlık, ve ekonomide 1848'den sonraki canlanma olmasaydı, çartizm bu darbeden sonra gene de to parlanabilirdi. Bunlar ve öteki etmenler, kırklardaki radikal hareketin başaşağı gitme eğilimine katkıda bulundular. Ama Kıtada da olduğu gibi, işçi hareketi yok olmamıştır; ka pitalizm, artık güçlü bir biçimde yeniden canlanma kapasite sine sahip olduğunu gösterdiğine göre, işçi hareketi de gittik çe daha çok "katıksız" sendikalizme yöneldi. Böylece, çartist * Adını 1215 tarihli "Magna Charta"dan almıştır. 20
istemler, kendisini yavaş yavaş işçi hareketinin varlığına uy durmaya başlayan bir buıjuvaziye yöneltildi, ve bu istemie rin çoğu, 1867'deki İkinci Reform Yasasında olduğu gibi, so nuçta yasalaştınldı. Geriye kalan bir başka şey de tarihteki ilk yığınsal işçi sınıfı hareketinin esinlendirici örneğiydi. Kıta üzerindeki işçi hareketinin Britanya'dakinden daha sonra başlaması, kapitalist gelişmenin doğasından geliyor du. Fransız işçi hareketinin, Lyonlu dokumacılann, ca nut'lann, berbat işyerlerinden çıkıp patronlarına Başla)'Jnca bizim saltanatımız Son bulunca senin saltanatın Bu eski dünyanın kefenini Öreceğiz işte o zaman Aç kulağını duyl Gümbür gümbür geliyor isyan...
diyerek, 183 1'de, ve sonra gene 1834'te, sokaklara döküldük leri ayaklanmalada başladığı söylenebilir. Bunu, hepsi de amansızca bastırılan öteki kentlerdeki ayaklanmalar izledi. Yalnızca Daumier'in çizdiği katıyürekli karikatür sayesinde de olsa, Paris Rue Transnonain katlia mı hala anılardadır. İşçi eylemlerine yöneltilen baskıların sonuçlarından biri de, zanaatçılar ve proleterler üzerinde sosyalist etkinin başlaması oldu. O güne dek bir burjuva ve küçük-burjuva hareketi olan sosyalizm, madenlere, doklara, atelyelere sızmaya başladı. Sosyalistler çartist hareket içer sinde de giderek daha çok etkin olduklarına göre, işçilerin sosyalizme, ve sosyalizmin de işçilere yakınlaşmasının ilk başlangıcını bu dönemden başlatabiliriz. Fransa'dan sonra Almanya geldi. Burada, bağımsız işçi sı nıfı eyleminin başlangıcına, Silezyalı dokumacıların 1844'teki başkaldırmalanyla tanık oluyoruz. Bu başkaldırmanın, gerek insanlık-dışı berbat çalışma koşullarına karşı giriştiği acı sa vaş bakımından, gerekse acımasızca hastınlması bakımın dan, Lyon'daki 1834 olaylan ile ortak yanı çoktur. Bu da, işçi hareketi üzerinde, silinmezden de öte bir etki bıraktı. Alman hareketi, dokumacılann şarkısını hala anımsar:
21
Bir mahkeme var bu yerde Tüm Femelerden* daha kötü Çarçabuk öldürmek için insanı Bir hükümden artık sözedilmeyen bu yerde
Heinrich Reine'nin şiirini de anımsar: Bir damla yaş yok karanlık gözlerinde Dişlerini gıcırdata gıcırdata oturuyorlar tezgahta, "Acıyı, açlığı çektik yeterince; Sana bir kefen örüyoruz ey Almanya Bir örüp, üç küfür sallıyoruz Örüyoruz, örüyoruz."
Bu ayaklanma, Gerhard Hauptmann'ın çarpıcı piyesi Die
Weber'in (Dokumacılar, 1892) de başlığı olmuştur. İşçi sınıfının, sessiz kalmaksızın, ya da egemen sınıfa bağlı olmaksızın bağımsız bir güç olarak ortaya çıkmaya başlamasının zamanı artık Kıta Avrupası'nda da gelmişti. Kendi istemleri artık duyulabiliyordu. 1848 Devrimi, kapita list dünyayı, eski düzene meydan okumaya hazır bu yeni ba ğımsız gücü dikkate almaya zorladı.
Il. ENTELEKTÜEL MAYA Yasalan ve haklan miras alıyorlar durmadan Tıpkı ardı arkası gelmez bir hastalığı devralırcasına; Kuşaktan kuşağa aktanyorlar, Sessiz sedasız taşıyorlar ordan oraya. Sağduyu saçma oluyor, iyilik de cefa, Yazık sana ki torunum, Bizimle doğmuş haktan Sana hiç sözedilmiyor Grethe, Faust, 1808
Eğer gönül, insanın insan tarafından sömürülmesi nin tamamıyla yok olmasını buyuruyorsa; eğer insan lığın, nereden geldiklerine bakılmaksızın bütün insan-
* Feme
-
Ortaçağ Almanyası'nda kurulmuş yasadışı gizli mahkeme. ç
22
lann toplumdan yeteneklerine göre alacaklan ve yap tıklan işe göre değerlendirilecekleri bir ortama doğru gittiği doğruysa; o zaman, açıktır ki, mülkiyetİn teme li değiştirilmelidir. Bazard ve Enfantin, 1829*
ı
1845 yılı, yeni bir dünya görüşü olarak işçi hareketinin sorunlanna kendine öz yaklaşımıyla materyalist bir felsefe olan marksizmin başlangıcını belirler. Marksizmi anlamak için, içinde doğduğu psikolojik ve toplumsal ortama bir gö zatmalıyız. Bu dönemde göze çarpan şey, bu dönemin entelektüel mayasıdır. Bu maya, bütün alanlara uzanıyordu: bilime, edebiyata, sanata, felsefeye, dine, hatta müzik ve matematik gibi sahalara dek ulaşıyordu. Schiller'in Aile Menschen wer den Brüder'i (bütün insanlar kardeş olacaklardır) ile birlikte Beethoven'ın Dokuzuncu Senfonisi, Geethe'nin Faust !Isi, Heine'nin, Shelley'in ve Keats'in şiirleri, Dickens'ın ve Bal zac'ın romanlan bu döneme aittirler. Kahramanlık ve des tansı görkemlilik, edebiyat alanındaki en iyi yapıtıara ege mendir. İnsanın karanlığın güçlerinden kurtulmasının efsa nevi savaşçılan Faust ve Prometheus'a başvurulmaktadır: "Prometheus", diye yazıyordu Marx doktora tezinde, "felsefi takvimdeki esas azizdir." Yazarlar, ozanlar, filozoflar, bazı lan umutla ileriye, ötekiler ise büyük bir özlemle geriye ba kan, ya Fransız Devriminin ruhundan yana, ya ona karşı olarak açıkça saf tutuyorlardı. Bu romantizm dönemiydi ve romantizm tarihin bilincindeydi. Avrupa, devrimin sonucu olarak yaşamın bütün alanla nnda meydana gelmiş ve durmadan gelmekte olan büyük değişikliklerin çok iyi farkına varmıştı. Devrim birçoklarını umutla doldurmuştu: "Bu şaheser bir aydınlıktı", diye yazı yordu Hegel Tarih Felsefesı'nde; "bütün düşünen insanlar, * Doctrine de Saint- Simon. Exposition. Premiere annee, 1829, eds. Buugle, E . Halevy, Paris 1924. 23
bu dönemi kutlamaya katılmışlardır". Tarihin anlamının araştınlması, yazınsal ve akademik çevreleri sarmıştı; önde gelen tarihçiler yalnızca günlerneye değil, olmuş ve olan olaylan yorumlamaya da çalışıyorlardı. İngiliz ve Fransız devrimleri, her yazann kendine göre yonttuğu yoğun araş tırma konulan oldular. Marx, Fransız ve İngiliz devrimlerini toplumsal sınıflann savaşımı olarak yorumlamaya çok yak laşan tarihçilerden, Thierry ve Guizot'tan çok şey öğrenecek ti; Thierry, mülkiyet ilişkilerinin bir sonucu olarak görülen evrim içindeki toplumun büyük ütopyacı reformcusu ve yo rumcusu Saint-Simon'un yardımcısıydı. Toplum evriminin mülkiyet ilişkilerinin bir sonucu olarak görülmesi, New ton'unki gibi yasalann sonsuz ve değişmez olduklanm vur gulayan Aydınlanmanın durağan felsefesinden gerçekten de çok ötelerdeydi. Hukuk, felsefe, dinbilim, din, sanat, tarihsel perspektifleri içinde ele alınıyorlardı; birçok alanda devrimci kopuşlar yer aldı. Yalnızca birkaç örnek anacak olursak: Strauss'un İncil eleştirisi, Grimms'in yeni dilbilimi, yeni ma tematiksel fizik, yeni geometri, hücrenin keşfi, ve sosyalizme ve komünizme tırmanan toplum eleştirisi. Tarih anlayışının derinleşmesiyle birlikte, ister yavaş ister ani olsun, evrim kavramı ve tarihin yalnızca anlamı değil, yönü sorunu da or taya çıktı. Yalnızca geçmişi değil, geleceği de görebilir ve böylece tarihten bir anlam çıkarabilir miyiz? Hegel kendi di yalektiği ile bütün bu sorunlara derinliğine daldı. Bu değişik çabalar çok geçmeden yeni bir felsefi görüş, diyalektik ve ta rihsel materyalizm olarak Marx'ın ellerinde biraraya geldi ler. 2
Bu, sosyalizmin doğuş dönemidir. Jakobenlerin yenilgisi ni izleyen düşkınklığı, Napoleon ve Napoleon-sonrası tepki, özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ideallerinin buıjuvazi tarafın dan bir yana bırakılması, ilerleyen teknolojinin ardındaki yaygın sefalet, toplumsal düşüncelere sahip birçok kişiyi de24
rinden huzursuz etti. Adam Smith'i ve David Ricardo'yu izle yen iktisatçılar, kapitalizmin doğal düzen olduğunu ilan et mişlerdi. Bu "doğal düzen"in aslında doğal olmadığını, bu nun kınlabileceğini, insan doğasıyla çok daha uyum içersin de ve çok daha az kasvetli toplumsal yapıların olanaklı oldu ğunu göstermek gerekiyordu. Bu yaklaşımı kullanan kişiler, radikalizmlerinin derece sine bağlı olarak, sosyalistler ve komünistler olarak ad yap tılar.l5l Bunun İngiltere'deki ilk temsilcisi, devlet baskısının bulunmadığı bir toplumda tam bir eşitlik sistemi dileğini or taya koyan Inquiry Concerning Political Justice (ı 793)'in ya zan William Godwin'di (ı 756-ı836). Bu yüzden Godwin, sık sık, radikalizmin her türlü devlet gücünü kötü bulan türü nün anarşizmin, "babası" olarak görülür. Eşitlikçi bir top lumsal adalet savaşçılarının ilklerinden bir başkası da, Fransa'da Direktuar döneminde Eşitler Komplosunun önde ri Gracchus Babeuftü ( 1 760-97). Babeuf, özel mülkiyetİn bu lunmadığı bir toplumda toplumsal ve ekonomik eşitliğe ula şılabilmesi için, ı 793 Anayasasının tekrar getirilmesini ve güçlendirilmesini istiyordu. Örgütü silahlı bir ayaklanma hazırlamış, ama bir casus tarafından ele verilmişti. Ö rgütün önderleri idam edilmişler ya da sürülmüşlerdir.l6l Sosyalist doktrinler, ı830 Devriminden sonraki güçlü si yasal atmosfer içersinde yeni bir canlılık kazanınca, Eşitle rin düşünceleri, sürülen ve sonunda, ı830'da, Fransa'ya geri dönen eski bir baböfçünün, Philippe Bounarotti'nin (ı 76ı ı837), kişiliğinde güçlü bir sözcü buldular. Bounarotti, ba böfçü komplonun tarihini anlattığı ve ı 789 ile ı830'un radi kalleri arasında tarihsel bir ilinti kurduğu Conspiration pour l 'egalite di te de Babeuf adlı yapıtını ı828'de yayınla mıştı. Böylece Marx, baböfçü düşüncelerden haberdar oldu ve Eşitleri "kaba, uygarlaşmamış materyalistler" olarak gör mesine karşın, bir komünist partinin ilk örneğini veren ve yeni bir dünya düzeninin taşıyıcılan olan bu kimseleri, işçi lerin güçlü savunucuları olarak takdir etti. * * MEGA 3,
s.
294-95; 6,
s.
308. 25
Bounarotti'nin ajitasyonu Fransa'ya ulaştığında, iki ra dikal reformcunun tasanlan çok yaygın bir biçimde tartışıl maktaydı. Bunlar Saint-Simon kontu Claude Henri (17601825; devrim sırasında bu unvanını reddetmiştir) ve Charles Fourier (1 772-1837) idi. Bunlar, İngiliz çağdaşlan Robert Owen ( 1 771-1850) ile birlikte büyük ütopyacılar olarak bili nirler; Engels, Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm'de, çağlannın bu önde gelen reformculannı çok ustaca anlat maktadır. Saint-Simon'un daha çok genel hatlanyla, Fouri er'nin ise kesin aynntılanyla olmak üzere, her ikisinin de kendilerine göre iyi toplum taslaklan geliştirdiklerini anım satmak yeterlidir. Her ikisi de, burjuva toplum düzeninin acı eleştirmenle riydiler, her ikisinin de, özellikle Saint-Simon'un, bir tarih anlayışlan vardı. Hiçbirisi proletaryanın devrimci rolünü anlamamıştı. Saint-Simon tarihte bir sınıflar savaşımı gör müştü, ama ona göre bu sınıflar, üretken olmayan toprak beyleri, rahipler ve rantiyeler sınıfıyla, bilim ve sanayi ile uğraşan kimselerin, işverenlerin, teknisyenierin ve ücretli işçilerin oluşturduklan üretken sınıftı. Kendi ideal toplumu, bankerierin icracı olarak bulunduklan artistlerden, bilim adamlanndan ve sanayicilerden oluşan geniş kapsamlı bir "iktisadi parlamento" tarafından yönetilecekti17l. Fourier'nin ideal toplumu, Phalansteres* diye adlandınlan güzel toplu luk evlerinde, içte ve dışta uyum içersinde yaşayan işçiler den oluşuyordu, ve Fourier kendi sosyalist topluluklannı başlatmak için gerekli fonlan bağışlamaya gönüllü varlıklı hamiler çıkacağını umuyordu. Bu hamiler hiçbir zaman çık madı, ama Phalansteres denendi, özellikle Birleşik Devlet ler'de.ısı Bunlann hepsi de çok kısa ömürlü oldular. Ne Saint-Simon'un öğrencileri, ne de Fourier'ninkiler si yasal etkinliğe ilgi duydular; iyi niyetli erkek ve kadınlan ikna etmeye güvendiler. Bazard ve Enfantin'in önderliğinde ki sen-simoncular, bir süre, özellikle 1825 ile 1832 arasında, toplumcu düşüncelere sahip bilim adamlan ve mühendisler * Fourier'nin toplumsal sisteminde, geniş üretim birliği. -ç. 26
arasında pek rağbetteydiler. Bunlann öğretileri şu gibi afo rizmalar içersinde özetlenmekteydi: "Bütün toplumsal kurumlar, en kalabalık ve en yoksul sınıflann ahlaki, zihinsel ve fiziksel gelişmelerini amaçlama lıdırlar. "Doğuştan gelme bütün ayncalıklar istisnasız kaldınl malıdır. "Herkesin görevi gücüne göre, herkesin serveti çalışması na göre"*. Sen-simonculann daha ateşli olanlan, çok geçmeden, sa kallı mesih olarak "Peder" Enfantin'in başını çektiği oldukça saçma bir dinsel putlaştırma başlattılar. Ötekiler ise dağıldı lar; birçoklan, önde gelen yöneticiler ve mühendisler haline gelerek, Napoleon lll'ün ikinci imparatorluğunun çekiciliği ne teslim oldular. Bunlardan biri, De Lesseps, Süveyş Kana lının yapımında etkin kişi oldu. Ötekiler daha az görkemli yollar tuttular: "ikinci imparatorluk sırasında", diye yazıyor du Mehring Alman Sosyal-Demokrasisinin Tarihlnde, "hisse senetleri piyasasındaki dolandıncılığın en kaba biçimleri sen-simonculuk bayrağı altında yapıldı"; ve ozan Reine de, eski şehitlerin taşıdıklan tek çarmıhın, Legion dhoneur' deki** çarmıh oluşuyla alay ediyordu. Furyeciler, Victor Considerant'ın ( 1808-93) önderliğinde çok etkin oldular. Kendisinin ciltler tutan yazılan arasında biz, yalnızca, -çoğu kez, daha sonra da göreceğimiz gibi, ha talı olarak, Kom ünist Manifesto'nun esin kaynağı olarak anıldığı için- onun Principes du socialisme, manifeste de la democratie au dix-neuvieme siecle ini (1843) [Sosyalizmin !l keleri, Ondokuzuncu Yüzyılda Demokrasi Manifestosu] anı yoruz. Hıristiyan sosyalizmi belagat sahibi peygamber Felicite de Lamennais (1782- 1854) tarafından temsil olunuyordu. Paroles d un croyan t'ı (1833) [lman Sahibi Birinin Sözlen1 '
*
1924.
Doctrine de Saint-Simon. Exposition. Premiere annee, 1829, Paris
** Napoleon I döneminde verilmeye başlanan onur nişanı. -ç.
27
toplumsal adalet için ateşli bir yakarmaydı. Birçok dile çev rilen ve yüzden çok yeni baskısı yapılan bu kitap o denli et kileyiciydi ki, Papa, onu, Jibellum, mole quidam exiguum pravitate tamen ingentium -hacim bakımından küçük, ama günahı büyük- bir kitap olarak suçlayan özel bir genelge çı kardı. Ama Lamennais kendi ideal hıristiyan topluluğu üze rinde direnmeyi sürdürdü, bu arada da sen-simonculan ve öteki sosyalist mezhepleri kişisel özgürlüğü kolektif özgürlü ğe feda etmeye razı olmakla sert bir biçimde eleştirdi. La mennais, bir süre sonra, İngiltere'de, etkin rahipler olan F. D. Maurice ile Charles Kingsley'in protestanlar arasında gi riştikleri şeyi, katalik dünyasında gerçekleştirmeye çalıştı. "Hıristiyan sosyalist" deyiminin Charles Kingsley tarafın dan ortaya atıldığı anlaşılıyor. Bu arada şunu da belirtelim ki, dinin "halkın afyonu" olduğunu Marx'tan bağımsız olarak keşfeden kişi, rahip Kingsley'di*. Bu ütopyacı yazarlar, sınıf çatışmalannı, esas olarak, ahlak çatışmalan olarak gördüler. Bunlar çalışan halkı, po tansiyel devrimci savaşçılar olarak değil, yoksul ve mülksüz kişiler olarak gördüklerinden, onlara seslenmemişlerdir. Her şeyden önce radikal iyilikseverler, ütopyacılar oldukla nndan, aydın buıjuvaziye sesienmeyi yeğ tutmuşlardır. Ne var ki, ister yoksul zanaatçılar olsun, ister fabrika iş çileri, çalışan sınıflann sayıca ve önernce artışıyla birlikte, hala oldukça ütopyacı olsa bile, nüfusun bu kesimlerinin öz lemlerini çeşitli derecelerde dile getiren yeni bir sosyalistler kuşağı çıktı ortaya. Aralannda Louis Blanc'ın, Etienne Ca bet'nin ve Pierre Joseph Proudhon'un da bulunduğu bu kişi leri doktriner sosyalistler olarak adlandırabiliriz. Bunlann hepsi de barışçıl geçişe inanıyorlardı. Bunlar arasında hep sinden çok daha yetenekli olan düşünür, Proudhon'du. Proudhon (1809- 1865), proleter geçmişe sahip önde gelen ilk Fransız sosyalistiydi. Sosyalist düşüncenin gelişiminin ve yayılmasının bu aşamasında bunca yaşamsal bir rol oyna* "Sırtlanna ağır yük sararken yük hayvanlan rahat dursunlar diye, Ineili afyon olarak kullandık. " ( 1848). 28
mış olan Proudhon, geçimini elde etmek için -Almanca'da ein wandernder Geselle dedikleri gibi- oradan oraya dola şıp duran gezgin zanaatçılardan biriydi. Kendi kendisini eğitmiş bir matbaacıydı ve ilk ününü ustaca yazılmış ve et kileyici kitabı Qu 'est-ce que la proprü§te? (1840) [Mülkiyet Nedir?J ile elde etmişti. Buna verdiği yanıt şuydu: Mülkiyet, hırsızlıktır. Bu, çok fazla olan yazılan bu türden çelişkilerle dolu olan Proudhon'a özgü bir yanıttır. Bu çelişkiler bir yana bırakılacak olursa, işlediği esas tema, insanın toplumsal ve ulusal gruplaşmalardan oluşan bu tür federal örgütler halin de, özgür birlikler içersinde yaşaması gerektiği idi. İdeal, anarşiydi; Proudhon bu terimi modern anlamında kullan mıştır. Ama Proudhon'un radikalizmi, doktrininin, fabrika işçisinin değil, esas olarak küçük üreticilerin ve mülk sahip lerinin yararlanacağı türden reformlar istemeye vardığı ol gusunu gizleyemiyordu. Daha sonraları Marx, Proudhon'u, küçük-burjuva olarak nitelendirmiştir. Kendi teorisi uyann ca, Proudhon, siyasal iktidann ele geçirilmesini reddediyor du. Ne var ki, Proudhon'un felsefesi birkaç kuşak boyunca Fransa'da, İtalya'da ve İspanya'da modern sanayi deneyimi hiç ya da pek az olan işçilere, yani militanlıkları anarşizme ve sendikalizme eğilim gösteren küçük kent ve tarım işçileri ne çok çekici gelmiştir. Buna karşılık Marx'ın felsefesi, Pro udhon'un her zaman bir tiksinti gösterdiği modern proletar yanın deneyimine seslenmekteydi. l9l Militanlar, genellikle, Aileler Derneği ya da Mevsimler Derneği gibi gösterişli adiara sahip gizli dernekler içersinde örgütleniyorlardı. Yalnızca komünist propaganda ile değil, hükümetin gaddarca saldınlanna karşı gizli tertiplerle de uğraşıyorlardı. 1832, 1834 ve 1839 ayaklanmalannın arka sında bunlar vardı; sonuncusunda Paris belediye binası kısa bir süre için isyancılann eline bile geçmişti. Önderleri, her ikisi de profesyonel devrimci eylemciler -şimdilerde ortaya çıkmaya başlayan bir tip- olan Auguste Blanqui (18051884) ve Arınand Barbes (1809-1870) idi. Yorulmak bilmez gizli tertipçiler, kendilerini, davalarına özveriyle adamış 29
olan bu kişiler, hapishanede uzun yıllar geçirdiler. Blanqui, komünizmi, gittikçe aydınlanan kamuoyunun en sonunda "Loyola, Caesar ve Shylock triomvirliği"nin* üstesinden ge lecek eylemlerinden çıkan tarihsel bir gelişmenin sonucu olarak görüyordu. Marx'ın, Blanqui'ye, kendisini komünizm idealine adamışlığına ve bağlılığına büyük saygısı vardır. Ama Marx, komünizme giden yolu, Blanqui gibi, devrimci bir ortamı hazırlayan bütün temel etmenleri hesaba kat maksızın bir hükümet darbesi hazırlayan bir grup kendini adamış ajitatörün gizli-tertipçi eyleminde değil, işçi sınıfının siyasal ve ekonomik olarak örgütlenmesinde görüyordu. [10l 3
Büyük Britanya'daki çartist hareket, en değişik öğeler den, katıksız sendikacılardan, on-saatlik işgünü savaşçıla nndan, kooperatif dostlanndan, radikal demokratlardan, burjuva reformculardan, insanseverlerden, ahlaki ikna yan daşlanndan ve şiddet yandaşlanndan oluşan gevşek bir bir leşik cepheydi. Bunlar arasında sosyalistler de bulunuyordu. Kıdemlileri Robert Owen'dı. Owen, Scotland'da, o dönem için örnek nitelikte çalışma koşullannı gerçekleştirdiği büyük ve karlı bir pamuklu fab rikasının yöneticisi olduğundan, modern fabrika sistemini işin içinde bir kişi olarak tanıyordu. Bununla birlikte, ücret sisteminin tümüyle kötü bir şey olduğunu gittikçe daha çok hissetmekteydi; işçileri gene de esaret koşullan altındaydı lar. Deneysel kooperatif topluluklannın kurulması için aji tasyona girişti, ve 1825'ten 1828'e kadar, oğluyla birlikte, bugünkü Indiana eyaletinde bulunan New Harmony'de, sos yalist temele dayanan böyle bir topluluğu yönetti. Bunun başansızlığa uğramasından sonra, kendi teorile rinin etkisini ölçeceği bir deney tahtası olarak sendikalara doğru gittikçe daha çok yöneldi ve kooperatif ve çartist hare ket içersinde etkin oldu. Engels'in ilk İngilizce makalelerini * Eski Roma'da üç kişinin birlikte yönetimi. -ç. 30
( 1843-1845) yazdığı yer, Owen'ın haftalık dergisi The New Moral World oldu. Ama Owen, kapitalizmin yıkılınası için gerekli güçleri, bizzat sınıf savaşımının kendisinin geliştirdi ğini hiçbir zaman anlamadı; örnek yerleşim birimleri, koope ratifler ve işçi bankalan yoluyla ahlaki iknaya olan inancın da diretti durdu. Böylece, Saint-Simon ve Fourier gibi bir ütopyacı olarak kaldı. Ama mesajını, bu mesajın ait olduğu işçi hareketine ulaştıran ilk sosyalistlerden biri de o oldu. Çartist hareketin uzdilli hatibi Feargus O'Connor (1 7961855), kooperatif birliklere bulaşmış olsa da, bir sosyalist sa yılmazdı. 1837'de, önde gelen bir çartist gazete halini alan The Northern Star'ı çıkarmaya başladı. Bu gazeteyi çıkaran lardan ikisi, Ernest Jones (18 19-60) ve George Julian Har ney (181 7-97), militan sendikacılardı. O sıra Manchester'da bir tekstil firmasında memur olan genç Engels, Harney'le te masa geçti ve gazetenin yazarlan arasına girdi.1 1 1 1 Hem Jo nes, hem Harney, Marx ve Engels'in düşüncelerine yakınlık duymaya başlayacaklardır; Harney ömürboyu bir dost oldu. Hareketin belki de en keskin siyasal kafaya sahip kişisi "çartist başöğretmen" James Bronterre O'Brien ( 1802-64) idi. Owen'ın bir öğrencisi olan O'Brien, komünistlere yakın lık duyuyordu; 1836'da, Buonarotti'nin Babeufün komplosu nun tarihinin I ngilizce bir çevirisini yayınladı. Bu, sosyalist düşüncelerin, denizin öte yakasına ulaşınaya başladığını göstermektedir; Jones, Harney ve kendisi, hareketi uluslara rası açıdan görmeye başlayan sol-kanat çartistler arasınday dılar. Harney, Eylül 1845'te, Londra'da yapılan bir "Uluslar Bayramı"nın -1 792'de Fransız Cumhuriyetinin kuruluşunu kutlamak üzere verilen bir ziyafet- düzenleyicilerinden bi risiydi. Bu ziyafete birçok ulustan binden fazla coşkulu kişi katıldı ve alkış tuttu. Konuşmacılardan biri de Harney'di. Bundan kısa bir süre sonra, kıtadan gelen devrimci sürgün leri çartistlerin radikal kanadıyla birleştiren Kardeş Demok ratlar Derneğinin kuruculan arasında yer aldı. Kasım 1847'de, bu dernek, Londra'da, 1830 Polanya ayaklanması nın yıldönümünün kutlandığı bir başka uluslararası toplantı 31
düzenledi. Konuşmacılar arasında Harney, Jones, Marx ve Engels de bulunuyorlardı*. 4
Saint-Simon ve Fourier'nin gerek kendi yazılan, ve ge rekse kendileri hakkında yazılmış olanlar, bazı aydın çevre lerde zaten biliniyorduysa da, sosyalizm Almanya'ya ancak 1830'ların sonlarında geldi. Sosyalizmin buradaki havarisi, Wilhelm Weitling ( 1808-7 1) adında bir terziydi. Proudhon gibi Weitling de yoksulluk içinde doğmuş ve yetişmişti; onun gibi gezgin bir zanaatçı yaşamı olmuştu. Uzun çalışma saat lerinden sonra oburcasına okuyarak kendi kendisini eğitmiş ve ilkin Almanya'da, ardından İsviçre ve Fransa'da radikal işçilerin önderi olmuştu. Çoğu kez gizli ya da yan-gizli sos yalist kulüplerin üye kaynağı olarak, işçi dernekleri örgütle miştir. Öğretisi, İncilden esinlenen etkin devrimci bir komü nizmdi. 1835'te kendisini, esas olarak terzilerden ve marangoz lardan oluşan binlerce Alman zanaatçısının bulunduğu Pa ris'te buluyoruz; burada sol-kanat Yasaklanmışlar Birliğine (Bund der Geachteten) girmiştir. İsviçre'de bir süre kaldık tan sonra, 1837-41 arasında tekrar Paris'e dönmüş, orada Yasaklanmışlann radikal kanadındaki bir bölünmeden son ra 1836'da kurulmuş olan Adalet Birliğinin (Bund der Ge rechten) önde gelen bir kişisi olarak ajitasyonda bulunmuş tur. Birliğin, Blanqui'nin Mevsimleri ile bağlantısı vardı ve başka yerlerde de, Almanya'da bile, üyeleri bulunuyordu. 1838'de, Weitling'in Lamennais'den etkilenen ve birçok ken dini adamış yandaşlannın büyük güçlüklerle kazanılmış pa ralarıyla, büyük fedakarlıklada yayınlanmış iman yemini çıktı: Die Menschheit wie sie ist und wie sie sein sollte Un sanlık, Nedir, Ne Olmalıdır]. 1841'de, Adaletin şubelerinin kurulmasına yardımcı olmak üzere İ sviçre'ye gitti. Burada * MEGA 4, s. 457-71. Harney konusunda bkz: A. R. Schoyen, The Char tist Challenge, a Portrait of G. J. Harney, 1958, ve J. Soville, The Red Re publican, I, London 1966.
32
esas yapıtı Die Garantien der Harmonie und der Freiheit'ı (1842) [ Uyumun ve Özgürlüğün Güvencesıl yazdı; bunu daha çok bilinen Das Evangelism eines armen Sünders (1845) [Zavallı bir Günahkann lncilıl izledi. Bu yapıtında, peygamberce bir dille halkı dinsel uyanışa çağıran bir vaiz gibi, devrimin, kurtuluşun ve eşitliğin ilkelerini açıkladı, pa ranın ve mülkün sahip olduğu güçlere saldırdı, ve işçileri bi lim adamlannın ve bilgelerin yönettiği eşit insanlar toplu muna götürecek bir mesih çağrısında bulundu. Weitling, iş çilerin, onlara mülk sahipleri tarafından zorla kabul ettitil miş bir yanlış kavram olan anavatanları yoktur, diyordu. l sa bir komünist, ilkel Hıristiyanlık ise, eşitliğin ve kardeşliğin parlak bir örneği idi. [ ı2ı Bu kitaplar, kırklarda, Almanca konuşan devrimci işçi ler için bir tür komünist İncil görevi görmüşlerdir. Bir komü nist oluşunun ilk günlerinde, Marx, bu kitaplara yüksek de ğer biçmiştir. Şöyle soruyordu: kendi kurtuluşuna ilişkin olarak burjuvazi, Weitling'in Garantien'i gibi bir yapıt göste rebilir mi? Ve şöyle ekliyordu: "Nasıl ki I ngiliz proletaryası Avrupa proletaryasının siyasal iktisatçısı, ve Fransız prole taryası ise onun politikacısı olmuşlarsa, Alman proteryası nın da onun teorisyeni olduğu söylenmelidir. "* Birkaç yıl sonra Marx, Weitling konusunda çok daha eleştirici oldu, ve özellikle onun salt lafebeliğine ve boş ge nellemelere varan kurtarıcı eşitlikçiliğine kızıyordu. 1846'da iş, kopma noktasına geldi. İ sviçre'deki mahkumiyetinden sonra Almanya, Ingiltere ve Belçika'da dolaşmakta olan We itling, Birleşik Devletler' e göçtü. Uzun yıllar, burada göçmen Alman zanaatçılarının etkin bir örgütleyicisi oldu, ama ger çek-dışı ütopyacı tasanlarla da uğraştı. Siyasal mücadelenin zorunluluğunu, hiçbir zaman, I çsavaş sırasında bile, anla madı.[ı3l Buna karşılık, marksist göçmen Joseph Weydeme yer ( 1818-68), Birleşik Devletler'de köleliğin kaldırılmasını isteyenlerden biri oldu ve daha sonralan da İçsavaşta albay olarak etkin hizmet gördü.[ı4ı * MEGA 4,
s.
409.
33
5
Marx ve Engels'in felsefelerinin dokusu içine sosyalist ol mayan başka eğilimler de örülmüşlerdir. Sosyalistlerin çoğu nun kapitalist toplumu yalnızca yerınelerine karşılık, bu iki si onun mekanizmasını anlama gereğini duymuşlardır. Sos yalistlerin çoğunun yalnızca yeni bir dünya düzeni arzusunu vurgulamalarma karşılık, Marx ve Engels, bu değişikliği gerçekleştirebilecek dinamiği aramışlardır. Bu, tüm toplum sal ve entelektüel ilişkilere yeni bir bakışı gerektiriyordu, ve bunun için gerekli yöntemi, felsefi düşüncenin o sıra gelişti rilmiş en yüksek biçiminde, klasik Alman felsefesinde, ve özellikle Hegel'in diyalektiğinde buldular. Kapitalist toplu mun ekonomisinin ilk ciddi bilimsel tahlil girişiminin klasik İngiliz iktisadında olduğunu farkettiler. Büyük Britanya, burjuva devrimini daha ı 7. yüzyılda yapmıştı. Büyük topraklı mülkleri yok etmemiş olmakla bir likte, bu devrim, orta sınıflara hareket edebilecekleri olduk ça geniş bir özgürlük alanı getirmişti. ıs. yüzyılda kapitalist sanayi o denli ilerlemişti ki, İ skoçyalı Adam Smith, ı 776'da, bu kapitalist, hür teşebbüs sisteminin yasalannı çarpıcı bir açıklıkla formüle edebilmiştir. Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'ında siyaseti, toplumsal et kinliği ve kamu ahlakını iktisadi kategorilere indirgemiş ve mülkiyeti toplum yapısının özü olarak görmüştür. Uluslann zenginliğinin artmasında en büyük umut, kendi doğal öz çıkarlannı kollayan egemen bireylerin olabildiğince kısıtla masız eylemlerinde yatmaktaydı. Bu artış, emeğin, işbölü münden ileri gelen üretken gücündeki iyileşmelerle olanaklı olmuştu. "Her uygar toplumun üç büyük, esas ve onu oluştu ran zümresi, rant ile yaşayan, ücret ile yaşayan ve kar ile yaşayan halk zümreleri" idi. Bu kişilerin aldıklan ödüller, tüm ilişkilerin en eşitine, serbest ve açık bir pazardaki meta değişimine dayanmaktaydı. Bu açık pazann önündeki engel lerin kaldırılması, servet ve ilerleme peşinde koşmak demek tir. Dolayısıyla, Smith'in iki temel düşüncesi, öz-çıkar ve do34
ğal özgürlük idi. Smith, bir metanın değerini ölçen şeyin emek* olduğu nun ve işverenlerle işçilerin çıkarlannın çatıştığının farkın daydı. Buna karşın, her iki tarafın da, doğal zenginlikteki artıştan yararlandıklarını iddia ediyordu. Ne var ki, bu id dia, fabrika sisteminin daha da gelişmesiyle, çok geçmeden, ciddi bir biçimde su götürür oldu. İnsanseverler ve radikal ler, Smith'in "doğal" düzeninin her şeye karşın pek de doğal olmadığına inanarak buna itiraz ettiler. Godwin, herkesin eşitliğine dayanan kendi ideal topluluğunu vaazediyordu ve Essay on the Principles of Population ( 1 798) ile papaz Tho mas Malthus'un saldınsına uğradı. Burada Malthus, eşitsiz liğin, dolayısıyla yoksulluğun, işin doğası gereği olduğunu, çünkü nüfusun geçim araçlarından çok daha hızlı büyüdü ğünü matematiksel olarak tanıtlamaya çalıştı. Ricardo, Principles ofPolitical Economy' sinde (1819) Smith'in teorisi ni daha da güçlü bir biçimde yeniden formüle edince, tutucu ların olduğu kadar, insansever ve radikal eleştirmenlerin oklan da esas olarak Malthus'un ve Ricardo'nun "doğal" dü zenine yöneldi. Ekonomi politik, "kasvetli" bilim olarak ün saldı. Yeni, kapitalist toplumun bilimsel tahliline varan bu teo riler, daha çok insansever ilkelerin çekiciliğine güvenen he men tüm sosyalistler tarafından görmezden gelindi. Marx ve Engels tarafından ileriye doğru atılan büyük adımlardan biri de, sosyalistlerin kapitalist toplumun temelinde yatan yasalan anlamalan gerektiğini, çünkü bu yasalann işleme sinin sosyalizmi olanaklı kılmaya varacağını farketmeleriy di. Olan ve olması gereken, ütopyacılann tamamen tersine, Marx ve Engels için diyalektik bir birlik içindeydi. Marx ve Engels'in incelemeleri, Smith'in ve Ricardo'nun klasik teori lerinin ciddi eksikliklerini çıkardı ortaya. Marx'ın artı-değer teorisini buluşuna varan tahlili, klasik iktisatçıların "doğal" düzeninin doğal olmayıp geçici olduğunu gösterdi. Bir prole tarya yaratmakla, kapitalist düzen, kendi yıkılışının ve * Marx, daha sonra, bunu, "emek-gücü" olarak düzeltecektir.
35
onun yerini bir sosyalist düzenin alışının öğelerini içeriyor du. "Kasvetli teori", yeni bir teorik yapının, işçi sınıfının kur tuluşunun, dayanaklarından biri haline getirilmişti. Marx ve Engels, bu çalışmaya Manifesto'yu yazmadan yıllarca önce -Engels'in Manchester'da, Marx'ın Paris'te bulunduk ları 1844 dolaylarında- girişmişlerdi. Sonal sonuçlar, 20 yılı aşkın bir çalışmadan sonra, Kapitalin ( 1867) Birinci Cil dinde ortaya kondu; sonradan bunu iki cilt daha izledi. Almanya'da, görmüş olduğumuz gibi, orta sınıf zayıftı, köklü siyasal değişiklik doğrultusunda propaganda yapmak tan caydırılıyordu ya da verboten* idi. Ama entelektüel kalı tım gene de güçlüydü ve 1 789'un olayları ile derinden etki lenmişti. Mevcut maya, dünya kadar düşünce arasından kendisine çıkış yolu buldu. Akademik salonlarda, kitaplar da, dergilerde ve bira salonlarında büyük savaşlar verildi. Bu, felsefe alanındaki büyük yaratıcı dönemdi, Kant, Fichte, Schelling, Hegel dörtlüsünün devriydi. Bu düşünürler, Al manya'nın aydınlarının siyasal ve toplumsal özlemlerini, ak lın yasalarının ve dolayısıyla özgürlüğünün araştırılmasına çevirdiler. Esas dikkatimizi, klasik Alman felsefesinin doru ğundaki Hegel'e yöneltmeliyiz. 17. yüzyıl filozofları Descartes ve Leibniz'in, doğanın bü tün sorunlarını çözebilecek evrensel bir bilim aramalarına karşılık, Hegel tüm akıl dünyasına yaklaşabilen evrensel bir yöntem aramaktaydı. Onun Phaenomenologie des Geistes'i ( 1806) ( Tinin Görüngübilimi), aklın, insan çabasının ve dü şüncesinin bütün aşamaları boyunca, sonunda Dünya Tini nin seyredalınmasında gerçek anlayışı ve kendi sonal özgür lüğünü bulmasına dek süren, kişisel, tarihsel ve ontolojik deneyimin üç düzeyinde gerçek bir yolculuktur. Hegel'in yöntemi, eski Yunanlılarda diyalektik denilen sözlü tartışma kavramına yeni ve dinamik bir içerik veril mesinden oluşuyordu. Hegel'in öğretisinde bütün kavramlar, sonsuz karşılıklı ilişki dizisi içine konulmakta, her kavram kendi sınırları ve çelişkileri içinde tahlil edilmektedir, öyle * Yasak. --ç. 36
ki, her kavram "olumsuzlanabilmekte" ve "aşılabilmekte" daha tam, daha kapsamlı bir kavrama ulaşmak üzere "aşıl makta", ve önceki kavrama ilişkin olarak yeni bir anlayışa varılmaktadır. Kendi hukuk felsefesinde (ki bu, Hegel için, hukuktan, ya da Hegel'in dediği gibi Recht'ten daha öte bir şeydi, tüm toplumsal yapıydı), Hegel, soyut özgür ifade ile yola çıkmakta, oradan kişiye ve mülkiyetine, ardından ahla ka ve ahlak bilime gitmektedir. Bu kavramları geliştirirken, aileden sivil topluma, ve oradan da kavramsal doruğa, "ahla ki fikrin gerçekliği" olarak Devlete ulaşmaktadır. Dünya ta rihi, kendisini, ortaya, farklı devletler arasındaki ilişkilerde koymaktadır: Die Weltgeschichte ist das Weltgericht, dünya tarihi dünya yargısıdır. Böylece, kavramlar, kendi birliklerini, bizzat kendi çeliş kilerinde, ya da Hegel'in diliyle söylersek, karşıtların birli ğinde (aynı zamanda, özdeşliğinde) buluyorlardı. Kilit kav ramlar, bilinç, öz-bilinç, yabancılaşma, gizilgüç ve edimsellik idi, böylece gelişmeyi, evrimi -ama bundan da ötesini, çün kü bunlar Mutlakta, Dünya Tininde, nesne ile öznenin birli ğine yolaçıyorlardı- ifade ediyorlardı. Tarihsel düzeyde bu, Hegel'in tarihi, Dünya Tininin ted rici evrimi olarak görmesi ve tarihte bir anlam bulmaya ça lışması demek oluyordu. Hegel'in okumuş olduğu Smith'in kalıcı bir doğal düzen aramasına ve bunu o günün kapitaliz minde bulmasına karşılık, Hegel varolan ve bir zincirin, iler leyiş zincirinin halkalarını oluşturan her şeyin kendi yıkılı şının -ya da daha doğrusu, aşılışının- öğelerini taşıdığını düşünüyordu. Dünya tarihi, yargıydı, evet, ama aynı zaman da özgürlük kavramının da gelişmesiydi. "Bu hakiki theo dicy idi tanrının tarih içersinde tanıtlanmasıydı." Bu idealizmdi; öznel değil, nesnel idealizmdi; maddi dün yanın, Dünya Tini, Weltgeist, olarak görülen tinin büyüsü altında boyuneğişi idi. Ama Hegel zamanının toplumsal ekonomik koşullarında, bu, nereye varıyordu? Fransız Devri mine (hatta Napoleon'a: at sırtındaki Weltgeist' e!) yüksek değer biçmesine ve diyalektiğin potansiyel devrimci niteliği,
37
ne karşın, Hegel, daha sonraki yaşamında gittikçe daha çok tutuculaştı. Prusya, Almanya, parlak bir sürü başka kimse leri nasıl "elde etti" ise, kendisini de "elde etti". Hegel'in top lumsal theodicy'si, zorunlu olarak değil, inşallah, bir anaya sal monarşiye sahip olacak Prusya Devletine vardı. Temmuz Devrimine ve İngiltere'de Reform Tasansı için girişilen aji tasyona karşı çıkarak, 1832'de öldü.[ı5J Hegel'i bugün okuduğumuzda, (arasına parlak aforizma ların serpiştirilmiş olduğu) o çok teknik jargonunun bir za manlar koskoca bir kuşağı harekete geçirmiş olduğuna inan mak zordur. Ama "hegelleştirme" modaydı ve sınırlann öte sine bile taşmaktaydı. Proudhon'un düşünce biçimi buna bir örnektir. Bu kuşak, tutkuyla, tarihte bir anlam arıyordu ve herkes kendi tarzında bunu Hegel'in diyalektiğinde buldu. Ustanın birçok öğrencisi, Temmuz Devriminin ve bu devri min ardında bıraktıklarının siyasal atmosferi içersinde, daha radikalleşerek, daha da ileriye gitti - ilkin dinsel ko nularda (ki Almanya'da bu, devleti de ilgilendiren bir sorun du), ardından doğrudan siyasal arenada. Hegel, geçmişi ve içinde bulunulan anı görmüştü, onlar ise geleceği görmek is tiyorlardı. Düşüncelerini, tinin öz-gelişiminin alışılagelmiş jargonu ile ifade etmeye alışmış olduklarından, genç lıegekiler mevcut sansür ve polis gözetimi altında işi bir öl çüde bununla idare edebildiler. Daha açık seçik olmaya baş ladıklarında, doğal olarak, her türden tedirgin edici durumla karşı karşıya geldiler. Genç-hegelciler, hoşsohbet kişilerdi; hiç değilse kafadar larıyla birlikte içmek, şarkı söylemek, konuşmak ve yazmak ta oldukları ya da tasarladıkları gazeteleri ve kitaplan tar tışmak üzere bira ve şarap salonlannda biraraya geldikleri 1840 dolaylarında. Bu Beriiner Freien'ın (Berlin Özgürleri) başını, dinbilimci Bruno Bauer ( 1809-82) çekiyordu. Bauer ve kardeşi Edgar, insanlık tarihini, Hegel'in Mutlakının de ğil, insanın "öz-bilincinin" gelişmesi olarak açıkladılar. Filo zofların görevi, öz-bilinci daha yüksek evrelere, bireyin tam kurtuluşuna doğru yönlendirmekti. Onlar bu görevi, Eleştiri 38
diye adlandırdılar. Tamamıyla düşünce alanında kalarak, günlük yaşamın rahatsız edici patırtısından uzakta, kendile rini "yığınlar"dan kurtarınayı aradılar. Daha sonralan Marx ve Engels, bunlann kendini beğenmiş Eleştirileri ile, "Eleşti rel Eleştiri" diye alay etmişlerdir. Bir başka önder ise, yayın cı Arnold Ruge ( 1802-80) idi; Burschenschaft'ın bir üyesi ola rak altı yıl hapishanede kalmıştı ve düşüncelerini bir eylem felsefesi olan radikal siyasal reform ile ifade ediyordu*. Bu önderlerin yapıtlarında, Hegel'de olduğu gibi, devletin toplu mu değil, toplumun devleti belirlediği yolundaki anlayışın başlangıcını görüyoruz - tarihsel materyalizme doğru bir adım, ama yalnızca bir ilk adım. Berlin Üniversitesinde öğ renci olduğu sıra Marx, ve Marx'tan birkaç ay sonra, asker lik görevini yaparken de Engels, bir süre için Freien'ı sık sık ziyaret etmişlerdir. O sıra her ikisi de Bauer'i ve Ruge'yi ön der olarak görüyorlardı. Radikal genç-hegelciler, bu şekilde, ustalannın onlan çıkınaza soktuğu tinin puslu diyanndan, siyasal sorunlany la birlikte günlük yaşam dünyasına geçmeye uğraşıyorlardı. Ve böylece, Wesen des Christenth ums unda ( 1841) ("Hıristi yanlığın Özü") ve Vorliiufige Thesen zur Reformation der Philosophie'sinde ( 1842) ("Felsefede Reformun Ön Tezleri") Hegel'in idealizminin, ilkönce din alanında, sonra da genel felsefi düşüncede tamamıyla tersine çevrilmesi gerektiği sa vını öne sürünce, bir başka hegelcinin, Ludwig Feuerbach'ın ( 1804-72) güçlü etkisinde kaldılar. Feuerbach, düşüncelerini, çevresindeki doğa ile olan sa vaşım içersinde, kendi yaşamından, daha doğrusu, tüm ken di ırkının yaşamından yaratan insanı, doğanın bir ürünü olarak tahlil ederek, bir anlamda, Fransız Aydınlanmasının materyalizmine dönüyordu. Bunlar çoğumuza apaçık gelir ler, ama yıllarca cisimsiz bir Tin ile uğraşanlar için, bu bü yük bir uyandırıcıydı. Dahası, Feuerbach, kendi materyaliz'
* Bir eylem felsefesi, eine Philosophie der Tat, üzerindeki bu vurgu, Prnsya'nın Napoleon tarafından aşağılandığı günlerde ateşli bir yurtsever önder olan Fichte'nin anısırrdan esinlenmişti. 39
mini, Hegel'in diyalektik düşüncesinin bazı yönleriyle zen ginleştirdi. Bu, onu, dinin papazca yutturmacanın ürünü ol duğu yolundaki 18. yüzyıl teorisini ve Hegel'in, dini Dünya Tininin gelişmesinde bir aşama olduğu anlayışını ve dini in sanın doğaya ve kendine yabancılaşması olarak görmeyi ter ketmeye götürdü. Kısacası, insanı yaratan Tanrı değil, Tan rıyı yaratan insandır. Böylece Feuerbach, insanı, gerisin ge riye kendi doğal ortamına oturttu ve insanın hemcinslerine karşı insancıl bir tutuma ulaşabileceğini göstermeye çalıştı. Ne var ki, Marx ve Engels'in de gösterdikleri gibi, bu noktadan daha ileriye gidemedi. İnsanın, çelişkileriyle bir likte, kendi toplumsal ortamının da ürünü olduğu olgusunu ciddi olarak küçümsedi. Feuerbach'ın insanı, hala gerçekten yaşayan ve hareket eden insandan yapılan bir soyutlamaydı. Ve, ikinci olarak, diyalektiğindeki bir başka eksiklik, felsefe sinin tamamıyla yorumsal olup, insanı toplumsal, devrimci eyleme sokmak için gerekli dinamikten yoksun oluşuydu. Sosyalizme duyduğu bütün yakınlığa karşın, ahlaki felsefe sinde hiçbir zaman genel bir insanlık sevgisi vaazetmekten öteye geçmeyişinin şaşılacak bir yönü yoktur. Sınıf savaşı mından uzak durmuştur. Feuerbach, böylece, küçük bir (Franconian) Fransız kö yündeki münzevi yaşamının da güçlendirdiği toplumsal sa vaşımlara uzak bir tutum içersinde, insan, ya da kendi deyi şiyle "insan ırkı", Gattungsmensch, kolektif insan konusun daki felsefi soyutlamalarma dolanıp kalmıştır. Ama genç hegelcilerden siyasal olarak en etkin olanlarına, bir süre için, esin kaynaklığı etmiştir. Engels, yıllarca sonra, eskiyi anımsayarak, "Coşku herkesi sardı: biz hepimiz birdenbire 'foyerbahçı' olduk."* diye yazıyordu. Bu arada, bazı genç hegelciler, Feuerbach'ın özgürlüğe giden yolun kolektif insa nın ve eyleminin gerçek dünyasında yattığı yolundaki ısra rından etkilenerek, salt siyasal reformdan ayrılıp sosyalizme doğru yöneliyorlardı. Marx'ı, sosyalizme, Rheinische Zei* Friedrich Engels, Ludwig Feuerbach ve Klasik Alman Felsefesinin Sonu, Sol Yayınlan, Ankara 1992, s. 18.
40
tung'unl ı6ı yazan ve sonra da editörü olarak edindiği deneyi mi ( 1842-43), Engels'i ise, İngiliz tekstil sanayisindeki ve çartist hareketteki deneyimi ( 1843-45) vardırmıştı. Feuerbach'a ve eylem felsefesine olan tutkusu sayesinde Marx ve Engels'ten de önce sosyalist olan bir başka genç hegelci de, Moses Hess (1812-75) idi. Hess de, Marx ve En gels gibi, bir Renliydi. 1837 dolaylarından başlamak üzere, Yahudi dinine sosyalist bir renk katmaya girişti; Yeni Ku düs'ün ancak özel mülkiyetİn bulunmadığı bir toplumda ger çekleşebileceğini iddia ediyordu. Fransa'da bulunduğu bir sıra, Hegel ve Feuerbach ve ekonomi politik konulanndaki bilgisiyle incelediği ve zenginleştirdiği Fransız sosyalizmini özümledi; bilimsel sosyalizme çok yaklaştı. Ama bu fikirleri, Marx'a ve Engels'e özgü diyalektik tutarlılıkla düşünmeyi hiçbir zaman beceremedi. 1844-48 yıllannda kendisinden daha genç olan Marx ve Engels ile sık sık yakın bir çalışma içinde olmasına ve yazıları o gün için ileri bir düzeyde bu lunmasına karşın, onlara gittikçe daha çok yabancılaştı. Hess'in düşüncesinde mistik bir dinsel öğe hep kaldı; sosya list işçi hareketine hep sadık kaldıysa da, daha sonraki yıl larda bir siyonizm öncüsü oldu. l ı7 1 Hess'in düşüncesindeki belirsizlik, 1844 ile 1848 yılları arasında, Alman felsefesinin ve bir miktar da Fransız-İngiliz sosyalizminin etkisi altında,ll8l sosyalizme yönelen birçok Alman aydını tarafından da paylaşılmıştır. Bunlar, Feuer bach'ın, doğal, insancıl "insan ırkı" arayışını, mülkiyet ilişki lerinin daha ayrıntılı olarak incelenmesi biçiminde genişlet tiler ve mülkiyet ilişkilerindeki değişmelerde "hakiki" insa nın ipucunu buldular, böylece de, "hakiki sosyalistler" ola rak tanındılar. Bunlar, edebi öğrenimleri olan, Hess'e ve Feuerbach'a saygı duyan, Marx ve Engels'ten bir miktar kor kan yumuşakbaşlı hoş kişilerdi. Bunların tipik temsilcisi, Fransa ve Belçika'daki sosyalizm konusunda, Considerant, Proudhon ve öteki sosyalist önderlerle yaptığı konuşmaların eğlendirici öykülerini de içeren basitçe yazılmış bir kitabın yazan Dr. Karl Grün (181 7-87) idi. 41
Marx ve Engels, bu "hakiki sosyalistler" tarafından etki lenmekten çok uzaktılar. "Çoktan ıvır-zıvır haline gelmiş sözleri Hegel'in mantık diline çevirmekle ve yeni edinilmiş bu hikmeti dünyaya 'hakiki Alman teorisi' olarak hiç duyul mamış bir şeymiş gibi yaymakla mucizeler yarattıklannı sa nıyorlar" diye yazıyordu Engels 1845'te.* Ne Marx'ın ve En gels'in düşüncesinin derinliğine sahip olan, ne de bu iki insa nın ve Hess'in ve Weitling'in özverili adanmışlığını gerekti ren bu Alman salon sosyalizmi, tümüyle Alman aydın orta sınıfına özgü kararsızlığı yansıtıyordu. Gene de, ne Marx ve ne de Engels, bunlarla olan bağlarını hiçbir zaman, bazı söz lerinden çıkartılabileceği kadar kesin bir biçimde koparma mışlardır. "Hakiki sosyalist" gazetelerden biri olan Westphiilisches Dampfboot, Marx'ın Grün'ün kitaplanndan birini acımasızca eleştirdiği bir yazısını bile basmıştı. Marx ve Engels, bunlardan bazılarını kendi yanianna kazanmayı umuyorlardı. Ve gerçekten de, en azından bir tanesi, Weyde meyer, yakın bir dost oldu. "Hakiki sosyalizm" de, bir bütün olarak genç-hegeleilik gibi, Kom ünist Manifesto'nun ateşli polemiksel bir kesimi nin konusu olarak anıınsanmak dışında, artık hemen tama mıyla unutulmuştur. 1848'den sonra yok olmuştur.
III. MARX VE ENGELS "Alman idealist felsefesinden bilinçli diyalektiği, onu doğanın ve tarihin materyalist anlayışı ile bü tünleştirmek üzere kurtaran, hemen hemen yalnızca Marx ve ben olduk." Engels, An ti-Dühringe Önsöz, 1885** " İnsanlann üretici güçlerinin belirli bir gelişme düzeyini alırsanız, ona denk düşen belirli bir ticaret ve tüketim biçimine ulaşırsınız. Üretimin, ticaretin ve tüketimin belirli gelişme aşarnalanın alırsanız, buna tekabül eden bir toplumsal sisteme, tekabül
* MEGA 4, s. 409. ** Friedrich Engels, Anti-Dühring, Sol Yayınlan, Ankara 1995, s. 50. 42
eden bir aile, toplumsal katman ya da sınıf örgütlen mesine, tek sözcükle, tekabül eden bir sivil topluma ulaşırsınız. Böyle bir sivil toplum varsayarsanız, ona uygun bir politik sisteme, sivil toplumun ancak resmi ifadesi olan politik sisteme vanrsınız. . . . İn sanlann -tarihlerinin temeli olan- kendi üretici güçlerini seçmekte özgür olmadıklannı eklerneye de gerek yok kuşkusuz; çünkü her üretici güç, edinilmiş bir güçtür; daha önceki etkinliğinin ürünüdür." Marx'tan P. V. Annenkov'a, 28 Aralık 1846*
ı 5 Mayıs 1818'de, Ren eyaletinde, Trier'de doğan Karl Marx, liberal görüşlere sahip saygıdeğer bir avukatın oğluy du. İyi bir orta öğrenim görmüştü, okuduğu şeyleri gerçek ten anlamak tutkusuna sahip, doymak bilmez bir okurdu. Bir zamanlar, radikal olmak, şeyleri temelden kavramaktır demiştir. Marx, bu anlamda ilk öğrencilik yıllarından beri bir radikaldi. Berlin'de hukuk, tarih ve felsefe öğrenimi gördü, ve Bau er'in ve Ruge'nin akılhocalığını yaptığı ve kendisinin de on lann demokratik görüşlerini paylaştığı genç-hegeleilere ka tıldı. 1841'de Jena'da, eski Yunan materyalizmi konusunda ki bir tezle doktorasını aldı. Siyasal görüşlerinden fedakarlık yapmaksızın akademik bir konum elde etmenin olanaksız olduğunu görünce, Marx, Köln'deki burjuva-demokrat Rheinische Zeitungun editörle rinden biri oldu. Hala güçlü olan feodal çıkarlara, parlamen ter uşaklığa ve basın üzerindeki sansüre saldırdı. Pratik de mokrat siyaset arenasındaki sert savaşım, Marx'ın kafasın da hegelciliğin bırakmış olduğu bütün akademik örümcek ağlannı hızla silip götürüyordu. 1843'te, sansür, gazetenin yaşamına son verdiğinde, Marx, yalnızca Feuerbach'ın dü şüncelerine değil, sosyalizme de hazır hale gelmiş bulunu yordu. Sosyalizmi ve devrimci hareketi daha da iyi kavramak 31.
* Marx-Engels, Seçme Yazışmalar 1, Sol Yayınlan, Ankara 1995, s. 30-
43
için, Kasım 1843'te Paris'e gitti. Burada, Ruge ile birlikte, Deutsche-Französische Jahrbücher ("Alman-Fransız Yıllık ları")l ı 9 ı adlı bir dergi çıkardı. Bunun yalnızca bir sayısı ya yınlandı, ama bu önemliydi, çünkü bu, Marx ve Engels'in ko münist görüşlerini ortaya koyduklan ilk yayındı. 20 Kasım 1820'de, gene Ren eyaletinin Barmen kentinde doğmuş olan Friedrich Engels, bağnaz protestan görüşlere sahip bir tekstil imalatçısının oğluydu. İyi bir ortaöğrenim görmüş, Bremen'de bir ticarethaneye memur olarak girmiş ve bir süre genç Almanya'nın romantik yurtsever görüşlerini paylaşmıştı. 1841-42'de Berlin'de askerlik hizmetini yapar ken, genç-hegelcilerle temas kurmuş ve radikal bir demok rat olmuştu. 1843'ten 1845'e kadar, Manchester'da, babası nın şirketinde memur olarak bulunmuştur. Burada çarlistle re katılmış ve ekonomi politik üzerine incelemeler yapmış tır; bu deneyimlerle, ve ayrıca Feuerbach'ın hegelcilik konusundaki eleştirisini dikkatle inceleyerek, bir komünist olmuştu. O sıra, Hess de, kendisini bir miktar etkilemişti. Uzun yıllar sonra şöyle yazıyordu: "Manchester'da bulunduğum sıra somut bir biçimde ikna oldum ki, tarihin yazılmasında şimdiye dek hiç ya da çok önemsiz bir rol oynamış bulunan iktisadi olgular, hiç değilse modern dünyada, belirleyici bir tarihsel güçtürler; bunlar, bugünkü sınıf karşıtlıklannın kaynağının temelini oluştu rurlar; bu sınıf karşıtlıklan da, büyük sanayi sayesinde tam olarak gelişmiş bulunduklan ülkelerde, dolayısıyla özellikle İngiltere'de, siyasal partilerin kuruluşlannın ve savaşımlan nın, ve dolayısıyla tüm siyasal tarihin temelleridirler." Ağustos 1844'te, Paris'e yaptığı bir ziyaret sırasında, En gels, Marx'la karşılaştığında, bu iki insan, çok farklı yollar dan giderek aynı sonuçlara ulaştıklannı gördüler. Marx ve Engels'in Annals için yazdıklan yazılar, onlann yeni görüşlerini içermektedir, ama hala ancak çok geniş ana hatlanyla. Hegel'in hukuk felsefesi konusundaki bir eleştiri sinde Marx, toplumsal devrimin taşıyıcısı olarak, özel mülki yeti kaldırabilecek ve kaldırması gereken sınıf olarak, yeni sı44
mfın, proletaryamn devrimci rolüne işaret etmiştir. Bu sımf, bu tarihsel görevi, ancak, Alman felsefesinin sonal gelişimi olacak yeni bir teori tarafindan yönlendirilirse başarabilirdi: "Nasıl ki, felsefe maddi silahım proletaryada buluyorsa, proletarya da entelektüel silahını felsefede bulur . . . . "Bu kurtuluşun kafası felsefe, yüreği ise proletaryadır." Engels'in Annals'a yaptığı katkılar, İngiliz ekonomi poli tiğinin bir eleştirisini ve İngiliz işçi sımfının sınıf savaşımla nmn bir öyküsünü içermektedir, bunlann her ikisi de Marx için çok yararlı olmuşlardı. Marx, aynca Fransız Devrimini ve ekonomi politiği de incelemiş ve sınıf savaşımı anlayışı mn ışığı altında, Hegel'i eleştirmeyi sürdürmüştür. Düşün celerinin büyük bir kısmı, 1 844 Elyazmaları* başlığı altında yayınlanmış makalelerde ortaya konmuştu. Bu makaleler, insanın, kapitalist sömürü sisteminin etkisi altında, öteki insanlara, kendi emeğinin ürünlerine ve kendisine yabancı laşmasını tahlil etmektedir. Bu yabancılaşmayı ancak özel mülkiyetin kaldınlması yok edilebilirdi. Marx, bunun, He gel'in özgürlük arayışının gerçek yorumu olduğunu vurgulu yordu. Bir komünist olarak yazmış olduğu daha bu ilk yapıt ta, Marx'ın toplum eleştirisi, o zamana dek hiçbir sosyalist tarafindan erişilmemiş bir derinliğe sahipti. Marx, Fransız işçi sınıfı hareketi ve Alman radikal zana atçı dernekleri ile de yakın bağlarını sürdürdü. Bunlara ka tılmadı, çünkü bunlann Babeuf, Blanqui, Lamennais ve We itling karmaşası olan kanşık komünizmleri ona hitap etmi yordu. Birçok önde gelen radikalleri şahsen tanıyordu. Pro. udhon ile, ve kendi kendisini mahkum ettiği siyasal sürgün yaşamını Paris'te sürdürerek yaşayan ve bazı en çarpıcı si yasal şiirlerini bu dönemde yazmış olan Alman ozam Hein rich Reine ile birlikte uzun saatler geçirmişti. Fransız sana tı ve politikası konusunda da geniş bilgi sahibiydi ve kendi sinin Alman felsefesine yaptığı usta ve zarif giriş, hala zevk le okurrabilen bir yapıttır. * Bkz: Karl Marx, 1 844 Elyazmalan - Ekonomi Politik ve Felsefe, Sol yayınları, Ankara 1993.
45
Marx ve Engels, Ağustos 1844'te karşılaştıklarında o ka dar iyi anlaştılar ki, birlikte çalışmaya karar verdiler, sağ lam dostlukları o ay başladı. Engels, geriye döndüğünde, or tak çabalarına, hegelciliğin Bauer türünün eleştirisine, baş lamışlardı bile. Bu, 1845'te Die Heilige Familie [Kutsal Aile]* olarak çıktı. Bunun büyük bir kısmı bugün için eski miştir, ama diğer şeyler yanında, İngiliz ve Fransız materya lizminin Marx tarafından parlak bir biçimde sunuluşunu da içermektedir.** Marx, siyasal yazıları için, Paris'te, Almanca olarak ya yınlanan Vorwarts'i buldu. Makalelerinden biri, Silezyalı tekstil işçilerinin ayaklanmasını ele alıyordu, bu makale yü zünden Ruge ile sert bir çatışmaya girdi. Marx bu grevde, Alman proletaryasının kurtuluşunun başlangıcını, onun "de vasa çocuk pabuçlarını" görüyordu; hep bir burjuva demok rat olarak kalmış olan Ruge ise, bunun önemsiz olduğunu düşünüyordu. Ama Vorwarts'in Almanya'daki sefil siyasal koşullara karşı saldırısını sürdürmesi üzerine, Prusya hükü meti bazı önlemlere başvurdu ve Fransız hükümetine şika yette bulundu. Guizot hükümeti, bunu görev edindi ve aldığı önlemlerden biri olarak Marx'ı, Ruge ve Bakunin1201 ile bir likte, Fransa'yı terketmeye zorladı. Marx, birçok Avrupalı radikalin toplaştığı Brüksel'e yerleşti. Kısa bir süre sonra, Engels de ona katıldı. 2
Marx'ın Brüksel'de geçirdiği süre (1845-48) Avrupa dü şüncesinin gelişmesinde yaşamsal bir önem taşımıştır. Marksizmin, Hegel'in idealizminden ve Feuerbach'ın soyut materyalizminden tamamıyla kurtulup kesin biçimini alma sı burada olmuştur. Bu dönem, marksist esine sahip örgütlü siyasal eylemin başlangıcını -modern anlamda komünist * Bkz: K. Marx-F. Engels, Kutsal Aile ya da Eleştirel Eleştin'nin Eleşti risi, Sol Yayınlan, Ankara 1994. * * Bkz: H. Selsam, M. Martel, Reader in Marxist Philosophy, Int. Pub . , New York 1963, s. 53-60.
46
hareketin başlangıcını- da belirler. Engels, işçi konusunda hala örnek bir araştırma, ama militan sonuçlara varan tarihsel bir bakış açısına sahip bir araştırma olan Die Lage der arbeitenden Klassen in Eng landı (Ingiltere 'de Emekçi Sınıfın Durumu) bitirdi. Ayrıca Feuerbach'la, genç-hegelcilerle ve onlar arasında bulunan sosyalizm heveslileriyle son hesaplaşma amacı güden bir ki tabın yazılmasında da Marx ile işbirliği yaptı. Bu çok kalın bir yapıt oldu, ama yayınlanamadı, ve böylece "farelerin ke mirici eleştirisine" terkedildi. Ama, Engels'in daha sonra de diği gibi, bu yapıt gene de yazarlarının, her şeyin ötesinde amaçladıkları hedefe ulaşmıştı : kendi kendilerini açıklığa kavuşturma. Elyazması, sonunda, Sovyetler tarafından fare lerin kemirici eleştirisinden kurtarıldı ve Die Deutsche Ideo logie (Alman ldeolojisı) olarak 1932'de yayınlandı.* Bu kitabın büyük bir kısmı, özellikle İkinci Kısım, Kut sal Aile'nin büyük bir kısmı gibi, bugün için çok kısmi ve da ğınıktır. Ama, aynı zamanda, Birinci Kısım ve Üçüncü Kı sım kalıcı öneme sahip çok zengin parlak pasajlar içermekte dir. Marx ve Engels burada, Feuerbach konusunda ilk kez etraflı bir yargıya varıyorlar ve tarihsel materyalizm olarak bilinen yöntemi, Marx'ın daha sonraları "Maddi hayatın üre tim tarzı, genel olarak toplumsal, siyasal ve entelektüel ha yat sürecini koşullandırır" ve "insanların varlığını belirleyen şey, bilinçleri değildir; tam tersine, onların bilincini belirle yen, toplumsal varlıklarıdır" diye formüle ettiği** önermele re dayanan yöntemi formüle ediyorlardı. Feuerbach'ın soyut materyalizmi konusundaki vargılarını, şu sözlerle özetliyor lardı: "Feuerbach materyalist olduğu zaman tarihten uzak duruyor, ve tarihi hesaba kattığı zaman da materyalist ol maktan çıkıyor. "*** * Alman İdeolojisı"nin, Türkçe olarak, Birinci Kısmı yayınlanmıştır. Bkz: K. Marx- F. Engels, Alman Ideolojisi [Feuerbach], Sol Yayınlan, Anka ra 1992. ** Karl Marx, Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı, Sol Yayınlan, Anka ra 1993, s. 23. Aynca bkz: bu kitabın bu kesimin başında, s. 39'da yeralan Marx'ın Annenkov'a mektubu. *** K. Marx-F. Engels, Alman Ideolojisi, s. 49.
47
Bir başka yerde de şuna işaret ediliyor: "Egemen sınıfın düşünceleri, bütün çağlarda, egemen düşüncelerdir, başka bir deyişle, toplumun egemen maddi gücü olan sınıf, aynı za manda egemen zihinsel güçtür. "* Aynı dönemde Marx, diyalektik materyalizmin temel il kelerini formüle eden ve çok sık kullanılan "Filozoflar yal nızca dünyayı değişik biçimlerde yorumlamakla yetindiler, sözkonusu olan onu değiştirmektir"** sözleri ile biten o ünlü "Feuerbach Üzerine Tezler"ini -Feuerbach'ın 1842 tarihli Thesen'ine yanıt olarak- yazdı. Marx o sıralar incelemelerini iktisat üzerinde yoğunlaştı rıyordu ve sonuçta Kapitale ulaşacak eleştirel tahlilini geliş tirmeye başlamıştı. Engels ile birlikte Alman sosyalizmi kar şısındaki konumlarını açıklığa kavuşturduktan sonra, Marx, aynı şeyi Fransız sosyalizmi için yapmakla düşüncesine sağ lam bir kullanılırlık kazandırdı. Bu alandaki en önemli dü şünür, Marx'ın 1846 yılında kendisine yazmış olduğu bir mektubu yanıtlarken, devrimci eylemde Marx ile işbirliği yapmayı reddetmiş olan Proudhon'du. Marx'ın buna verdiği karşılık ise, Proudhon'un son yapıtı Philosophie de la misere'e (Sefaletin Felsefesi) karşı yönelttiği Misere de la philosophie (Felsefenin Sefaleti) oldu. Fransızca olarak ya zılmış olan bu kitap 1847'de çıktı. Bu, Marx'ın tarihsel ma teryalizmi geliştirdiği ve ekonomi politiği eleştirerek ulaştığı sonuçları açıkladığı yayınlanmış ilk kitabı oldu. Lassalle'ın sözleriyle, Marx kendisini, sosyalist olmuş bir Ricardo, ve ik tisatçı olmuş bir Hegel olarak ortaya koyuyordu. Kitap, sen dikaların ve grevierin -Proudhon'un karşı çıktığı eylem ler- güçlü bir savunusuyla son bulmaktadır. Marx ve Engels'in yazınsal eylemleri, Belçika'da, Alman ya' da, Fransa'da ve İngiltere'de yayınlanan radikal demok rat eğilimli gazete ve dergilerde bir yığın makale ve deneme yayınlamayı da içeriyordu. Marx konferanslar da veriyordu ve son zamanlarda kurulmuş bulunan Alman İşçileri Derne* Ibid. , s . 70. ** Karl Marx, "Feuerbach Üzerine Tezler", Ibid.,
48
s.
22 .
ğinde 184 7 yılında verdiği bir dizi konferanstan Lahnarbeit und Kapital ( Ücretli Emek ve Sermaye)* adlı broşürü der lendi - marksist iktisadın basit bir dille ilk sunuluşu. 3
Marx ve Engels siyasal bakımdan çok yüklü bir atmosfer içinde çalışıyorlardı. Radikal hareketin 1840'tan sonra tek rar canlanmasıyla Avrupa'da bir fırtınanın kopacağı açıktı. Devrimci canlılık bütün kesimlerde hızlanıyordu. Bir iktisa di bunalım patlak vermek üzereydi ve korkunç bir sefaletin ve yükselen bir direnmenin eşliğinde, 1846-47'de fiilen orta ya çıktı. Fransa'da monarşi gittikçe daha çok gözden düştü, muhalefet büyümekteydi; İngiltere'de çartizm, yığınlarla iş çiyi harekete geçiriyordu. İsviçre'de Sonderbund savaşı, bur juva kantonların, eski aristokrasinin zamanı geçmiş bir köy lü ekonomisine dayanarak egemen olduğu kantonlara karşı birlikte cephe almalarına tanık oldu. [2 1l 1846'da Krakov'daki ayaklanma, Polanya'daki öteki patlamaların eşliğinde Çann ayaklanmayı kanlı bir biçimde bastırmasıyla ortaya çıkan de rin bir düş kınklığının izlediği büyük umutlar yaratmıştı. [22l 184 7'de, Prusya'da, kral bütçesini dengeye kavuşturmak için -ancak kararsız buıjuvazinin desteği ile başarılabilecek bir iş- sonunda Diyeti toplamak zorunda kalmıştı. Bu durum, Louis XVI'nın Estates Generali toplamak zorunda kaldığı 1 789'un -hatta Charles I'in ve Uzun Parlamento'nun- anı larını harekete geçirmişti. Marx ile birlikte Komünist Mani festo'yu tamamlamakta olduklan Ocak 1848'de Engels'in yazmış olduğu gibi: " 1847 yılı, uzun bir zamandan beri, kesinlikle, en hareket li olanıydı. Prnsya'da bir anayasa ve bir birleşik Diyet, İtal ya'da siyasal yaşamda beklenmedik bir hızlı uyanış ve Avus turya'ya karşı genel bir silahianma çağrısı, İsviçre'de bir iç savaş, İngiltere'de kesinlikle radikal bir eğilime sahip yeni bir parlamento, Fransa'da skandallar ve reform ziyafetleri,
* Karl Marx, Ücretli Emek ve Sermaye - Ücret, Fiyat ve Kar, Sol Ya yınlan, Ankara 1992. 49
Amerika'da, Meksika'nın Birleşik Devletler tarafından isti lası bu, son yıllarda görmediğimiz ardarda gelen değişik likler ve hareketler dizisidir. "* -
Marx ve Engels'in bundan sonraki devrimci savaşırnlar karşısında takındıklan tavır, işçi sınıfının büyümesinin, si yasal uyanışının ve sorral kurtuluşunun feodal-otokratik bir rejimden çok, burjuva-demokratik bir rejim altında daha hızlı ve daha etkin ilerleyeceği anlayışına dayandınlmıştı. Büyük Britanya ve Fransa örnekleri, siyasal partileriyle ve nispi basın özgürlüğüyle, Büyük Britanya çartist hareketiy le, Fransa ise canlı sosyalist hareketiyle, siyasal yaşamı ol mayan, sansürü ve iktisadi büyümesindeki geriliği ile Al manya örneği karşısında, bu tavıra çok büyük bir ağırlık ka zandırmıştı. Burjuvazinin ve işçi sınıfının ortak çıkariara sa hip olması bakımından, Alman komünistlerinin görevi, her şeyden önce, bütün feodalizm kalıntılannı yok etmekti. Bur juvazinin ürkekliğinin ve korkaklığının üstesinden gelmesi için, işçi sınıfının onu zorlaması gerekiyordu. Burjuva demokratik bir rejim bir kez kurulduktan sonra, işçi sınıfı, onun yerine, devrimci yoldan bir işçi cumhuriyeti koymak üzere savaşım vermeliydi. O günlerin gerçeklerinin tahliline dayandınlmış bu ta vır, Marx ve Engels'i, Hegel'e ve Feuerbach'a dayanan soyut uslamlamalarla yönlenerek yalnızca acil bir sosyalist devrim için çalışmayı isteyen birçok "hakiki sosyalist" ile karşı kar şıya getirdi. Bunlar, ne kendilerinin, ne de işçilerin, işçi sını fının doğrudan düşmanının zaferi ile sonuçlanacak bir bur juva devriminde hiçbir çıkarlan bulunmadıklannı iddia edi yorlardı. Bu tavır, yalnızca gericiliğin işine yarayabilirdi ve Prusya hükümeti de burjuvazi karşısında gerçek müttefikle rinin feodal gericilik olduğuna işçileri inandırmak için fiilen "hakiki sosyalistler"in savlannı kullandı. TakındıkJan tavır, Marx ve Engels'i, Proudhon, Cabet ve Fourier'nin öğretilileri gibileri tarafından etkilenen ve o sıra sosyalist hareket içersinde yaygın bulunan öteki eğilimlerle * Deutsche Brüsseler Zeitung, 23 Ocak 1848; MEGA 6,
50
s.
389.
de karşı karşıya getirdi. Bunlardan başka, buıjuva devrimi için savaşım veren, ama bunun bir proletarya devrimine dek uzanmasından korkan radikal demokratlar vardı. Solu biraraya getirmenin ve komünizme gerçekçi yakla şımı yaygınlaştırmanın zamanı gelmişti. Brüksel'de çalış makta olan Marx ve Engels, kendi çevrelerinde, bazıları Bel çikalı, diğerleri gönüllü ya da zoraki sürgün, aynı düşüncede olan radikallerden bir grup oluşturdular. 1845 yazında Ingil tere'ye yaptıklan birkaç haftalık gezi, onlara, İngiltere'deki bazı devrimcilerle, özellikle Harney gibi sol-kanat çartistler ve Londra'daki çoğu Almanlardan oluşan ve yetenekli üçlü nün -Schapper, Moll ve Bauer- başında bulunduğu Adalet Birliğinin üyeleriyle tamşma ya da tamşıklıklanm yenileme olanağım verdi. Farklı eğilimiere sahip bu radikaller bir ara ya getirilmeye hazırdılar; daha sonra, aynı yıl, daha önce sö zünü ettiğimiz Londra'daki o unutulmaz Uluslar Bayramı ve Kardeş Demokratlar örgütlenmesi yer aldı. Bu ve başka ge lişmelerden teşvik gören Marx ve Engels, Brüksel'e döndük lerinde, 1846'nın başlarında, Avrupa'daki ve Amerika'daki değişik komünist gruplan ve yandaşlarım biraraya getir mek, değişik ülkelerde neler olup bittiğinden onları haber dar etmek ve bir komünist eylem grubunun kuruluşunu ha zırlamak üzere bir Komünist lrtibat Komitesi kurmaya gi riştiler. En önemli bağlantılarından bazıları, Adalet Birliği nin Londra'daki önderleriyle ve sol-çartistlerleydi. Harney ve Adalet Birliğinin önderleri, Marx ve Engels'in takındıkla n tavır ile kendi tavırlan arasında hala varolan farklılıklara karşın, lrtibat Komitesinin Londra temsilcileri olarak yar dımda bulunmaya istekli olduklarını belirttiler. Brüksel Komitesi, eskiden Breslau'da öğretmenlik yap mış, Silezyalı bir köylünün oğlu ve beş yılını Prnsya hapis hanelerinde geçirmiş devrimci bir savaşçı olan Wilhelm Wolffun ( 1809-64) gelmesiyle güçlendi. Lupus takma adını kullanan Wolff, Marx'ın en yakın dostlanndan biri oldu ve daha sonra Ingiltere'de ona katıldı; Marx, Kapitalin birinci cildini onun anısına adamı ştır. lrtibat Komitesi, Alman-
51
ya'daki bireylerle ve gruplarla da ilişkiler kurdu, bunlardan Westfalya'daki Weydemeyer en sadık dostlardan biriydi. Hess, yakınlık duyuyor ve yardımcı oluyordu. İsviçre ve Pa ris'le de ilişkiler kurma girişimlerinde bulunuldu. Adalet Birliğinin merkezi olarak Paris, özellikle önemliydi; bu iş için Engels, Brüksel'den Paris'e hareket etti. Tarihteki birçok başka devrimci eylemler için olduğu gibi, çalışmalar polis yüzünden, basılı olarak değil ağızdan ağıza ya da özel mektuplarla yürütülmek zorunda olduğu için, komitenin çalışmalan konusunda pek fazla bir şey bil miyoruz. Komitenin, mektuplar dışında, bazılan bugüne ka dar korunmuş taşbasması ya da basılı mesajlar yayınladığı nı biliyoruz. Örneğin Engels'in Paris'ten Brüksel'e gönderdi ği ve içersinde Proudhon, Weitling ve Grün'ün etkisi altında ki Alman zanaatçıları arasında kendi düşüncelerini yaymak için giriştiği çabalan anlattığı, Eylül ve Ekim 1846 tarihli üç rapor elimizde bulunuyor. Burada, Engels, komünistlerin ni yetlerini şöyle vurgulamaktadır: P burjuvaların çıkarlan karşısında proleterlerin çıkarları için çalışmak, 211 bunu, özel mülkiyeti kaldırarak ve onun yerine mallarda ortaklaşalığı koyarak sağlamak, 3Q bunu gerçekleştirmek için şiddete da yanan demokratik devrim dışında hiçbir yol kabul etme mek.* Bu, elbette ki programın tamamı değildi, ama Engels, onun bu yanını vurguluyordu. Ama, komitenin en önemli pratik başarısı, Londra Ada let Birliği üzerindeki etkisi oldu. 4
Adalet Birliği, o günkü sosyalist ve komünist düşüncele rin etkisi altına girmiş Alman işçileri ve aydınlan tarafın dan 1836'da Paris'te kurulmuştu. Kısmen bir propaganda kulübü, kısmen de gizli bir dernekti. Üyeleri, esas olarak gö rüşleri bakımından çoğu kez hala küçük-burjuva olan, ama yaşam biçimleri bakımından proleterleşmiş çıraklar ve zana* Werke, 27 ( 1963),
s.
61.
52
atçılar arasından geliyordu. Birçoklan oradan oraya gezerek istikrarsız geçimlerini zorbela kazanıyorlardı - çok güven siz ve zor bir yaşam, ama siyasal ufukların genişlemesini de sağlayan bir yaşam. Bu yaşam onları oradan oraya göçürüp dururken, aynı zamanda da, Birliğin Almanya içersinde ku rulmuş polis engellerinin gerisine bile sızan propagandacıla n haline getirmişti. Bunların alışılagelmiş yöntemi, açık eği timsel ve toplumsal amaçlarla kurulmuş işçi derneklerine Arbeiterbildungsvereine- katılmak ya da bunları kurmak ve bunlardan, Birliğin üye kaynağı olarak yararlanmaktı. Merkez, Weitling'in, görmüş olduğumuz gibi, önder ve gide rek peygamber rolü oynadığı Paris'teydi. 1838'de yazdığı İn sanlık, Nedir ve Ne Olmalıdır? adlı kitabı, karışık dinsel ütopyacı, ama aynı zamanda militan devrimci öğretisiyle, bir tür resmi program görevi görüyordu. Birliğin Paris şubeleri, Blanqui'nin Mevsimlerinin başını çektiği 1839'daki zamansız ayaklanmaya katıldılar. Bunu iz leyen ağır baskılar, başlangıçta, Birliği dağıttı, ama bu uzun sürmedi. Weitling'in önderliği altında topadanması sırasın da, yurtdışında, özellikle İngiltere, Almanya ve İsviçre'de ey lemlerini sürdürdü. 1841'de, Weitling'in kendisi, o alışılagel miş yılmaz coşkusuyla ajitasyona giriştiği ve esas yapıtı Ga rantien'i yazdığı Cenevre'ye gitti. Orada hapishaneye atıldı ve serbest bırakılışından sonra Almanya üzerinden Lond ra'ya gitti; 1845'te vardığı Londra'da, onu, Adalet Birliğinin serpilmekte olan bir şubesi bekliyordu. Bu şubenin başında Karl Schapper ve dostları Joseph Moll ve Heinrich Bauer bulunuyordu. Eski bir arınancılık öğrencisi ve devrimci eylemlerden ötürü Almanya ve İsviç re'den sürülmüş, Engels'in daha sonra anılannı tazelerken dediği gibi, "fizik olarak bir dev, kararlı ve enerjik, burjuva varlığını ve yaşamını feda etmeye her zaman hazır" olan Schapper ( 1812-70), şimdi dizgicilik yapıyordu. Londra'da, grubun diplamatı haline gelen bir saat yapımcısı, "orta boy bir Herkül" olan Joseph Moll ( 18 12-49) ile tanıştı. Bunlar, çoğu kez Komünist İşçiler Eğitim Derneği olarak adlandın-
53
lan Deutsche Arbeiterbildungsverein'ın -Alman İşçileri Eğitim Derneği- kurulmasında etkili olmuşlardı. 1842'de, ilkin Adalet Birliğinin Paris örgütünde çalışmış olan Hein rich Bauer'in -ayakkabı tamircisi, Engels'in anlatımıyla, "hayat dolu, atik, esprili, ufak tefek, ama bu ufak tefek yapı sı kurnazlık ve kararlılıkla dolu bir adam"*- katılması ek bir güç kazandırdı.1 23 l Eğitim Derneği, Birinci Dünya Savaşının sonuna dek ya şayacak kadar canlı, açık bir toplumsal kulüptü.[24 1 Adalet Birliğinin alışılagelmiş uygulamasına bağlı kalarak, Schap per ve arkadaşları, Birliklerini, bu derneğin üyeleri arasm dan gizli bir kulüp olarak örgütlediler. Bizzat İngiltere söz konusu olduğu kadarıyla, gizlilik hiç de zorunlu değildi, ama Birlik, Kıtadaki bağlantılarını korumak zorundaydı ve iğ renç muhbir uşaklar, ne de olsa, İngiltere'de de vardı. Gizli lik, Engels'i, belki de Harney kanalıyla, Birlik ile temasa geçmekten alıkoymadı. Bu, genç ve duyarlı memurun, dev rimci Alman işçileriyle ilk tanışması olsa gerektir. Bunlar yıllarca sonra kendisinin ifade ettiği gibi, bu "üç gerçek adam"- onun üzerinde derin ve kalıcı bir etki bırakmışlar dı. Ama sınıf savaşımının önemini görmeyen Weitling Fourier-Proudhon-Babeuf havasındaki eşitlikçi programı onu tatmin etmediği için, Birliğe girmedi. Paris'teki Marx da, Adalet Birliği ve o başkentteki öteki gizli gruplar karşı sında aynı şekilde hareket etmişti. Kıtada olduğundan çok daha serbest olan İngiliz siyasal havası içersinde, Londra Adalet Birliği, özellikle sendikal hareket ve çartistlerle olan teması ile, kalıtsal yerelliğinden ve devrimci romantizminden çok şey yitirdi. Bunlar, daha başlangıçtan enternasyonalistler olarak (Birliğin ortak dil olarak Alınaneayı kullanan birçok milliyetten üyesi vardı), İngilizlerle birlikte, Uluslar Bayramına ve Kardeş Demok ratlara katıldılar. Uluslar Bayramında konuşan yalnızca Harney değildi (kadehini Fransız Devriminin şerefine kal* F. Engels, Zur Geschichte des Bundes der Kommunisten (bkz: bu ki tabın 198. sayfası).
54
dırmıştı), İsviçre'den çıkartıldıktan sonra, o sıra Londra'da bulunan Weitling de konuştu (kadehini bütün demokratla nn uluslararası kardeşliğinin şerefine kaldırmıştı). O sıra (Eylül l845), Almanya'da bulunan Engels, bu toplantı konu sunda bir Alman dergisine coşku dolu bir yazı yazıyor ve bel ki de biraz aşın bir iyimserlikle yazısına şöyle son veriyor du: "Bu günlerde demokrasinin komünizm demek olduğunu söylediğimde, bu doğru olmuyor mu?"* Marx ve Engels'in 1846'da komünist ilişkiler kurdukları kimseler, işte bu Londra Adaleti idi. Üstesinden gelmek zo runda kaldıkları engellerden biri de, devrimci zanaatçılar arasında bulunan bir tür anti-entelektüelcilikti, kendi başı na bilgiye karşı değil (bunlardan birçoğu, Owen, Cabet ve Feuerbach bir yana, Kleopatra, reformasyon ve fahişelik ko nularındaki okumaya değer yazının ateşli okurlarıydılar), üniversite mezunlanna ve aniann Gelehrtenarroganz'larına, bilgiç ukalalıklanna karşı duyduklan güvensizlikti. Üniver siteler egemen sınıfın kaleleriydiler - bugün de öyledirler. Böyle bir tutum, işçi hareketinde hiçbir zaman yok olmamış tır, bu yüzden aydınlar arasında da yankısını bulmaktadır - bunun tersini gösterir mükemmel örnekler olsa bile, We itling, işte böyle bir anti-entelektüelciydi. Ama 1845-46 do laylannda, Schapper ve yoldaşlan, 1845'te aralarında şah sen boy göstermiş bulunan büyük önderlerini, onun kurtan cılığını, yüzeysel eşitlikçiliğini ve durmadan aynı sözleri yi neleyi şini zorlamaya başladılar. Aslında Weitling, entelektüel gelişmesinin sonuna ulaşmıştı. Çevresindekileri bıktırdığını mı düşünmüştü? Her ne hal ise, Mart 1846'da, onu, o sıra Almanya için taktikler tartışmakta olan Marx ve komünist grubu tarafın dan içtenlikle karşılandığı Brüksel'de buluyoruz. Ama çok geçmeden düşünce aynlıklan belirmeye başlamış ve henüz aynı ay içersinde, grup toplantılanndan birinde şiddetli bir çatışma çıkmıştı. Marx, Almanya'daki propaganda için Weit ling'i somut bir program üzerinde zorluyordu. Marx ve En* MEGA 5,
s.
471.
55
gels, ne istediklerini biliyorlardı; her türlü ütopyacılığı red dederek, işçi sınıfının komünizme doğru yönelmezden önce tam burjuva demokrasisini elde etmek üzere siyasal olarak örgütlenmesini istiyorlardı. Weitling'in buna tepkisi olum suzdu: onun verebileceği şeyler yalnızca genellemelerdi, ve kendisi işçiler için bunca şey yapmış ve feda etmiş bu yoksul terzi, kitapkurdu zengin (!) gençler tarafından eleştiriliyor diye köpürüyordu. Ama Weitling, Marx'ın acımasız gerçekçi yaklaşımı karşısında yenik düştü; ve bundan kısa bir süre sonra, daha önce de gördüğümüz gibi, Birleşik Devletler'e gelmesi için yapılan çağrıyı kabul etti. Orada gene Alman zanaatçılarının önderi olma rolünü üstlendi, 1848 Alman Devrimine katılmak üzere, kısa bir süre için, Almanya'ya döndü, ama Amerika'ya dönüşünden sonra, ütopyacı tasa rımlar içersinde giderek daha çok yitti gitti. Weitling ile olan çatışmaya bir başka çatışma daha eşlik etti - Feuerbach'ın öğrencilerinden, Londra Adaletinin ve Brüksel komünist grubunun üyesi Herman Kriege ( 18201850) ile çatışma. Kriege 1845'te, Arnerika'da, özellikle New York'ta bulunan kalabalık Alman işçileri arasında komü nizm tohumları ekmek niyetiyle New York'a göçmüştü. Krie ge'ye bağlanan umutlar düş kınklığı ile sonuçlandı: propa gandasını en kötü "hakiki sosyalist" bir tarzda yürüttü, öyle ki, Brüksel grubu, Mayıs 1846'da (Weitling'in muhalefetine karşın), Kriege'nin "mantıksız duygusal coşkusu"na (phan tastische Gemütsschwiirmerei) karşı sert bir protesto yayın lamak zorunda kaldı.1 25 1 İlkelere getirilen bu zorunlu açıklık, bir bütün olarak "hakiki sosyalizm" ile olan çatışmayı artır dı. Bu çatışmaya çoğunlukla Marx ve Engels ile yakın bir ça lışma yürüten -ya da hiç değilse buna gayret eden- ama genç-hegelci soyut "hakiki" toplum arayışı ile marksist tarih sel materyalizm arasında yalpalayıp duran Hess de karıştı. Bu çatışmalara, bunlar yalnızca bilimsel sosyalizmin do ğum sancılarını ortaya koyduklarından ötürü değinmiyoruz, aynı zamanda, Marx'a komünist gelecek konusunda her tür den muğlak, peygamberce düşünceler atfederek ondan Yahu-
56
di ya da Hıristiyan bir mesih gibi sözeden marksizm yorum culanna, hatta dost olanlanna bile sık sık raslandığından ötürü de değiniyoruz. Bu, Marx'ı, Weitling ya da Hess ile ka nştırmaktır. Marx'ın, Engels ve kendisi ile, Weitling ve Hess arasındaki sınır çizgisini, sekterizm tuzağına düşmeksizin, nasıl kesinlikle çizdiğini vurgulamalıyız. Marx ve Engels, ça lışan yığınlann kurtuluşlan için etkin olarak savaşan de mokratlarla elbirliği yapmaya her zaman istekliydiler. Brüksel İrtibat Komitesinin Londra ve Almanya'daki bağlantılarıyla birlikte örgütlendirilmesinden sonra, sıra Pa ris'te de bir şube kurmaya gelmişti. Mayıs 1846'da, Marx, Proudhon'a, onu katılmaya çağıran bir mektup yazdı, ama Proudhon bunu kibarca reddetti. Tartışmaya hiçbir itirazı olmadığını, ama devrimci eylemden çekindiğini söylüyordu; Marx'ın, kendisini, onu takdir eden Karl Grün konusunda uyarmış olmasına da gücenmiş olabilirdi. Bu, Proudhon ile olan dostluğun sonuydu. Böylece Marx, 1846'da, her ikisi de proleter kökenli önde gelen iki işçi sınıfı önderinden, Weit ling ve Proudhon'dan, kopmak zorunda kaldı. Kuşkusuz par lak zeka izleri taşıyan bu adarolann her ikisi de, hareketin başlangıcına katılmışlar ve zamanında Marx ve Engels'i esinlendirmişlerdi. Hess de dahil olmak üzere, şimdi hareke tin gerisine düşüyorlardı. Weitling, evrensel eşitlik öngören zanaatçı komünizmine; Proudhon, küçük-buıjuva anarşizmi ne saplanıp kaldılar; Hess ise hiçbir şeyde karar kılamadı. Bunlar, Marx ve Engels'in artık apaçık gördükleri şeyi, pro letaryanın devrimci rolünü, ve onu, salt sorunlan tartışmak üzere değil, fiili savaşımın akışı içersinde iktidan ele geçir mek ve yeni bir toplumu kurmak üzere kendisini yeniden bi çimlendirebilsin diye günlük siyasal ve ekonomik eylem için örgütleme gereğini kavrayamadılar. Görmüş olduğumuz gibi, Engels, her şeyden önce, çoğun luğunu, Alman terzilerin ve marangozlann oluşturduğu Adalet Birliği üyeleri arasında, bu arada Fransızlar arasın da da, Komünist İrtibat Komitesinin düşüncelerini yaymak üzere Brüksel'den aynlıp Paris'e gitmişti. O sıra Karl Grün,
57
Paris'te bulunuyordu; nezaketi ve kültürü sayesinde orada kiler arasında oldukça etkindi. Hess de ortalarda görünüyor du, ama her zaman yardımcı olmuyordu. Çok çalışan ve bir çok toplantıda konuşan Engels, Grün ve yandaşlan üzerinde etkili olmayı başardı . Sosyal-demokrat olarak adlandınlan -bu ad belki de ilk kez kullanılıyordu- bir Fransız grubuy la, bir Marx hayranı olan radikal demokrat Ferdinand Flo con tarafından çıkartılan ve bu hareketin gazetesi olan La Reforme ile de işbirliği yaptı. Engels, Londra Adaleti ile ol duğu kadar Marx ve Brüksel grubuyla da, etkin yazışma ve zaman zaman da kişisel temas içersinde, 1848 Şubat Devri mi sonrasına kadar Paris'te kaldı. 5
Böylece Marx ve Engels, hızla yeni bir devrimci ortama doğru gitmekte olan bir Avrupa'da, büyüyen bir uluslararası komünist grubun önde gelen kişileri oldular. Grup hala çok gevşek bağlara sahipti ve aralannda Marx ile Engels'in izle yicileri yanında, Weitling'in, Hess'in, Fourier'nin, Grün"ün, Blanqui ve Proudhon'un da yandaşlan bulunan üyelerinin görüşleri, kanşık ve çoğunlukla da bulanıktı. Bunlan ortak bir program altında birleştirmek için yapılacak bir girişimin zamanı gelmişti. Brüksel komitesi, daha Temmuz 1846'da, Londra'daki temsilcilerine, bir uluslararası komünistler kongresi için bir çağn yayınlamalannı önermişti; yani Ada let Birliğine başvurmuşlardı. [26l Aynı yıl Londra Adaletinin gücü artmıştı, çünkü Paris polisinin artan baskısı, Paris Adaletini örgütün merkezini Londra'ya taşımaya itmişti. Yeni yönetim kurulu, buradan, Kasım 1846'da, Birliğin şubelerine, üyelerin sahip olduklan farklı düşünceleri harmanlamak ve ortak bir amentüye ulaş mak amacıyla, Mayıs 1847'de toplanacak bir uluslararası kongre çağnsını da içeren bir genelge yayınladı. Yönetim ku rulu, Marx'ın ve Engels'in Birlik üyeleri olmamalanna kar şın, Marx ve arkadaşlannı da buna katınayı zorunlu bul-
58
muştu. Bunun sonucu olarak Moll, Ocak 184 7'de, Londra'daki Komünist lrtibat Komitesi adına diplomatik bir görevle yola çıktı. İlkin Brüksel'de, Marx ve Wolffu görmeye gitti, ardın dan Paris'te Engels'i aradı, ve onlan Birliğe girmeye ve plan lanan konferansa katılmaya çağırdı. Tam bir ifade özgürlü ğüne sahip olacaklanna söz veriliyordu. O güne kadar ger çekleştirmiş olduklanndan daha sıkıca örülmüş ve daha ge niş bir uluslararası örgüt arayışı içinde olan ("ne de olsa, arkadaşlar, ancak birkaç yüz kişidirler ve haklannda, İngiliz lere, Harney tarafından güvence verilmiştir", diye yazıyordu Engels, Marx'a Aralık 1846'da) ve Schapper ve yandaşlann daki görüş değişikliğini takdirle karşılayan Marx ve Engels, bu durumda Birliğe girmeye karar verdiler. Brüksel grubu nun birkaç öteki üyesi, belki Hess de, onlarla birlikte girdiler. Adalet Birliğinin Londra'daki merkezi, Şubat 1847'de, bi rinci çağrıdaki muğlak dilden daha kesin bir dille, ikinci bir çağrı yayınladı. Bu çağrıda, çartist hareket, -yaklaşmakta olan devrime karşın- "üzülerek söylüyoruz, henüz bir parti kurmamış olan" komünistlere örnek olarak gösteriliyordu. Kongrenin açılış günü, 1 Haziran 1847 olarak saptanmıştı. Kongre, Londra'da, 2-7 Haziran tarihlerinde yapıldı. Pa rası olmadığı için Marx, kongrede bulunamadı. Artık örgü tün bir üyesi olan Engels, Paris kesiminin, Wolff da, Brüksel kesiminin temsilcileri olarak gelmişlerdi. Son zamanlarda buna ilişkin bazı belgeler Hamburg'da bulunana kadar, bu kongre konusunda pek fazla şey bilinmiyordu. * Bu kongre de, Adalet Birliğinin, komplocu niteliğini bırakıp, demokra tik bir temel, artık "demokratik merkeziyetçi" dediğimiz bir temel üzerinde kendisini yeniden örgütlediğini ve örgütün adının Bund der Kommunisten, Komünistler Birliği (bizim alıştığımız biçimiyle, Komünist Birlik), olarak değiştirilmesi nin kararlaştınldığını biliyorduk. Bir yayın organı çıkartıl masının kararlaştınldığını da biliyorduk. * B. Andreas, Gründungsdokumente des Bundes der Kommunisten (Juni bis September 1847), Hamburg 1969. 59
Kongrede hazırlanan tüzük, artık aydınlığa çıkmıştır ve gözümüze çarpan ilk şey, metnin başında yer alan savaş çağ rısıdır: Bütün Ülkelen"n lşçilen", Birleşin! Bu, bu sloganın, soyut adalet, eşitlik ve kardeşlik çağrılarında bulunan daha önceki sestenişlerin yerini almak üzere ilk kez ortaya çıkışı dır. Bu sözcükleri kongreye getiren kişinin Engels olduğunu güvenle söyleyebiliriz. Bu andan sonra, anahtar sözcükler, artık insanlık sevgisi değil, örgütlenme idi; artık eşitlik de ğil, dayanışma idi. Ama tüzüğün kendisi, marksist yaklaşımın değerlendiri lişinin hala yetersiz kaldığını göstermektedir. 1. madde şöy le diyor: "Birlik, malların ortaklaşalığı teorisinin yayılması ve bir an önce uygulamaya konulması ile insanların köleliği ni [Entsclavung der Menschen] yok etmeyi amaçlar." Bu açıkça farklı hizipler arasında bir uzlaşmaydı. Bu sözlerin bir kısmı, aynı yılın kasım ayında toplanması karar laştırılan yeni kongreye hazırlık olmak üzere Birliğin deği şik şubelerine tartışılmak üzere sunulacak olan ve konfe rans sırasında kabul edilen " iman yemini" taslağında da yer almaktadır. Bu belgenin, Engels'in elyazısıyla çoğaltılmış ve Schapper ve Moll tarafından (takma adlarıyla) imzalanmış bir kopyası da elimizdedir. Bu, bir uzlaşma olsa da, Marx'ın ve Engels'in daha o zamanlardaki etkisini açıkça göstermek tedir. Ayrıca, kongre konusunda üyelere gönderilmiş bir rapor da elimizde bulunuyor. Bu rapordan öğreniyoruz ki, Londra şubesi (Gemeinde), birkaç örgütte propaganda yapma olana ğıyla, en güçlü şubeydi. Grün yandaşlarına karşı iç çatışma lar yüzünden, Paris şubeleri zayıflamışlardı, ama geriye ka lan üyeler yeni bir militan ruh göstermekteydiler. Lyon ve Marseille'de de üyeler vardı. Brüksel şubesi, tahmin edebile ceğimiz gibi, çok verimliydi; Liege'de de bir şube kurmuştu. Almanya'ya gelince, Berlin'deki şubeler polis tarafından ba sılmıştı, ama Hamburg, Bremen, Münich, Leipzig ve bunlar dan başka sekiz Alman kentinde daha şubeler vardı. lsviç re'de, Weitling'in etkisi ve polis müdahalesi yüzünden Birlik
60
zayıflamıştı. Ama Stockholm'de bir şube bulunuyordu. Yayın organına gelince, Eylül 1847'de Kommunistische Zeitung adıyla, bir tek sayısı çıktı. Öyle anlaşılıyor ki, gaze tenin büyük bir kısmı Schapper tarafindan yazılmıştı. Ayrı ca, "Bütün Ülkelerin İşçileri, Birleşin! " sloganını da taşıyor du. 6
Brüksel'de, -artık Komünist Birliğin bir şubesi olan grubuyla, Marx, Adalet Birliğinin eski uygulamasını izledi ve ağustosta bir Alman İşçileri Eğitim Derneği örgütledi; bu derneğin -"hakiki" ve öteki sosyalistlerin muhalefeti eksik olmaksızın- başkan yardımcısı oldu. İktisadi incelemeleri nin ilk yayınlanmış sonuçlarıyla birlikte, Felsefenin Sefaleti, temmuzda, ama Fransızca olarak, yayınlanmıştı. Yeni Der neğin üyelerine verdiği konferanslarla, düşüncelerini şimdi Almanca olarak sunuyordu. Bu konferanslar, daha önce de belirtildiği gibi, sonradan Ücretli Emek ve Sermaye başlığı altında yayınlanmıştı. Marx, yerel gazetecilik çalışmalan için de, Deutsche-Brüsseller Zeitung'u bulmuştu. Marx ve Engels'in kendi düşüncelerini yaymak için Komünist Birlik sayesinde artık uluslararası bir örgüte sahip bulunuyor ol malarına ek olarak, bütün bunlar, öyle anlaşılıyor ki, Komü nist lrtibat Komitesinin devamını artık zorunlu kılmıyordu. Her ne ise, bu komite, artık sahneden çekiliyordu. Birliğin şubelerinde, önerilen "iman yemini''ne ya da amentüye ilişkin tartışmalar oldu. Yalnızca Grün'ün etkisin den geriye kalanlar etrafındaki değil, Hess'in etrafındaki tartışmaların da çok hareketli olduğu Paris'te olup bitenler konusunda Engels'in Brüksel'e yazdığı mektuplar sayesinde, ayrıntılı bilgiye sahibiz. Sadık ama kafası karışık bir militan olan Hess, Brüksel'den Paris'e gelmiş ve, artık bir Birlik üyesi olarak, "tannsalca geliştirilmiş" kendi iman yeminini sunmuştu. Bu nitelendirme, buna saldırmak zorunda kalan Engels'indir. Hess'in taslağı bugüne kadar saklanamamıştır, ama daha 1846'da ilmihal biçiminde bir iman yemini yayın-
61
lanmıştı, ve 1849-50'de bir başkasını daha yayınladı. Bunla rın her ikisi de elimizde mevcuttur;* böylece, bunlara baka rak, Engels'in muhalefetinin ne olduğunu kolayca anlayabi liriz. Hess'in iman yeminleri, öz olarak, sevgiye ve (paranın temsil ettiği) kötülüğe karşı duygusal çağrılardı. Tarihsel materyalizm, Hess'e hep yabancı kaldı. Terziler ve maran gozlar arasındaki bu tartışmaların sonunda, Engels kazançlı çıktı; Paris Adaleti adına kendi iman yeminini yazma yetki sini aldı. Bu, ekim ayında oldu; bu ve bunu izleyen ay içer sinde, bu iman yeminini 25 soru ve yanıt biçiminde kaleme aldı; bu, haziran ayında yazmış olduğu taslağın geliştirilmiş bir biçimiydi. Bu taslağı, şu aşağıdaki sözlerle birlikte Marx'a sundu: "'İman Yemini' üzerinde biraz daha düşün. Biz ilmihal biçimini bir yana bıraksak ve şunun adına 'Komünist Mani festo" desek daha iyi olacak diye düşünüyorum. Şöyle ya da böyle bunun içinde tarih de olacağına göre, şimdiki biçimi uygun görünmüyor. Ben burada hazırladığıını yanmda geti receğim, basit bir aniatı biçiminde ama çarçabuk yazıldığı için kötü formüle edildi. " (23-24 Kasım 1847 tarihli mek tup).** Engels'in bu taslağı da bugüne dek korunmuştur. En gels, buna, Grundsiitze des Kommunismus adını vermiştir ve bu taslak "Komünizmin ilkeleri" adı altında bu kitapta yer almaktadır. Bu, Manifesto'nun görkemli anlatımından ve enfes kompozisyonundan yoksundur, ama Manifesto' daki bellibaşlı düşünceleri, Engels'in çok ustası olduğu o basit bi çimiyle içermektedir. Haziran taslağındaki ödünler burada yoktur. Komünist Birliğin ikinci kongresi de, Londra'da, 29 Ka sım-8 Aralık 1847'de yapıldı.1 27 l Bu kez, hem Marx ve hem de Engels hazır bulunuyorlardı. Program, gündemdeki ana maddeydi. Şiddetli anlaşmazlıklar hala mevcuttu ve tartış* Hess'in yazdığı iman yeminleri, A. Cornus ve M. Mönke'nin yayınla dıklan Philosophische und sozialistische Schriften 1837-1850'de (s. 359-68, 445-57) yeralmaktadır. ** Marx-Engels, Seçme Yazışmalar 1, Sol Yayınları , Ankara 1995, s. 43.
62
malar on gün sürdü. Marx ve Engels, kendi programlannın doğruluğu konusunda çoğunluğu inandırmak için, ikna güç lerini son sınınna kadar kullanmak zorunda kaldılar. Ama sonunda kazandılar, eski romantik "malların ortaklaşah ğı"nın yerini, sınıf savaşımının özel mülkiyeti kaldırmayı amaçlayan yeni gerçekçi politik-ekonomik programı aldı. Yeni tüzük bunu göstermektedir. Birliğin görevini şimdi şöy le ilan ediyorlardı: "Buıjuvazinin devrilmesi, proletaryanın egemenliği, sınıf karşıtlığına dayanan eski buıjuva toplumun kaldırılması, ve sınıfsız ve özel mülkiyetsiz yeni bir toplumun kurulması. " Marx v e Engels, o günlerde, hep "özel mülkiyet" terimini kullanıyordu, "üretim araçlannın özel mülkiyeti" terimini değil. Ama, onların gerçekte kastettikleri şeyi gözönüne aldı ğıınızda, akıllanndan geçen, her şeyden önce buydu. Tartışmaların sonucunda, kongre, Marx'a, Birliğin resmi programı olmak üzere yeni "iman yemini"ni hazırlama göre vini verdi. Marx bunu kabul etti, ve böylece Komünist Mani festo'yu yazdı. Konferanstaki tartışmaların aynntılı öyküsünü bilmiyo ruz. Bunun yerine, elimizde, Marx ve Engels'in o sıradaki görünümleri konusunda eski bir yoldaşın çok sonra yazdık lan var: "Marx, o sıralar, hala 28 yaşlannda genç bir adamdı, ama hepimizi çok etkilemişti. Orta boylu, geniş omuzlu, ya pılı ve hareketlerinde eneıjikti. Alnı açık ve biçimli, saçları gür ve simsiyah, bakışlan çok etkileyiciydi. Ağzı muhalifleri nin o çok korktukları alaycı biçime daha o zamandan sahip ti. Marx doğuştan bir halk önderiydi. Konuşması kısa, inan dıncı ve mantığında zorlayıcıydı. Asla gereksiz bir sözcük kullanmıyordu; her türnce bir düşünce, ve her düşünce de göstermek istediği şeyin zorunlu bir halkasıydı. Marx'ta bir düşçüde olan havadan eser yoktu. Weitling zamanının ko münizmiyle Komünist Manifesto'daki komünizm arasındaki farkı gördükçe, Marx'ın sosyalist düşüncedeki insanlığı tem sil etmekte olduğunu daha açıkça gördüm.
63
"Marx'ın manevi kardeşi Friedrich Engels daha Alman bir tipti. Çevik ince-uzun yapısı ve açık renk saç ve bıyığı ile, bir araştırmacıdan çok, muhafız alayının gösterişli genç bir teğıneni gibiydi . . . . Bir kez yakından tanıdıktan sonra, saygı duyduğunuz ve sevdiğiniz bir adamdı."* Marx, Brüksel'e döndü ve Engels'in taslağı ile ve konfe rans konusunda elinde not olarak ne varsa onlarla, En gels'in bunun bir Manifesto olması konusundaki önerisini de benimseyerek, yeni programı yazmaya başladı. Olabildiğince mükemmel bir biçim çıkarmak uğraşıyla, bunu, o alışılagel miş büyük özeniyle yaptı. Bu, o kadar çok zaman aldı ki, Schapper ve arkadaşlan sabırsızlanmaya başladılar ve 24 Ocakta kendisine bir tür ültimatom gönderdiler: "Eğer Ma nifesto . . . Londra'ya 1 Şubat salı gününden önce ulaşmaya cak olursa, daha başka önlemler alınacaktır." O sıra Marx'ın kaleminden çıkmakta olan şaheseri gözönüne aldığımızda, bu öfkeli mektup, en azından, biraz komik olmaktadır. Ama devrimin silahları Milan'da ve Palermo'da patlamaya başla mıştı bile, ve yoldaşlar programianna sahip olmakta acele ediyorlardı. Marx, manifestosunu Şubat 1848'in başlarında tamamla dı. Elyazması, Londra'ya gönderildi ve Bishopsgate'te küçük bir dükkanda** derhal baskıya sokuldu. Artık Komünist Manifesto olarak bilinen Manifesto der Kommunistischen Partei, Komünist Birliğin resmi programı olarak şubat orta sında yayınlandı. Bundan birkaç gün sonra da devrim, Pa ris'e ulaştı ve oradan Avrupa'ya yayıldı.
IV.
KOMÜNlST MANlFESTO
"Modern sosyalizmin büyük kurucusu Karl Marx'ın, ve onunla birlikte benim, ve bizimle birlikte * F. Lessner, Neue Zeit I ( 1892-93). Reminiscences ofMarx and Engels, Moscow ca. , 1960, s. 149-72'de "Before 1848 and After (Reminiscences of an Old Communist)" başlığı altında çevrilmiştir. ** Liverpool Sokağı, 16 numara.
64
çalışmış bütün ulusların sosyalistlerinin kırk yıldan uzun bir süredir izlediğimiz ve her yerde zafere ulaş mış bulunan, ve şu anda Avrupalı sosyalist yığınla rın . . . tek ve aynı bayrak altında, tek ortak ordu ola rak uğrunda savaştıkları [ilk kez Komünist Manifes to da ortaya konmuş] eylem çizgisi işte budur." Engels, "Önsöz", ingiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu, 1887 " . . . Bu yapıt, duru ve parlak bir deha ile yeni bir dünya anlayışını, toplumsal yaşamı da kucaklayan tutarlı bir materyalizmi; en geniş ve en derin gelişim öğretisi olarak diyalektiği, sınıf savaşımının kuramı nı ve proletaryanın -yeni, komünist toplumun yara tıcısının- dünya tarihindeki devrimci rolünü açık lar." Lenin, Karl Marx, 1914* ı
Manifesto dört kesime ayrılmıştır. "Şimdiye kadarki bü tün toplumlann tarihi, sınıf savaşımlan tarihidir" biçimin deki klasik sözlerle başlayan birinci kesim, burjuvazinin feo dal sistemin kalıntılan üzerindeki devrimci yükselişini oldu ğu gibi özetlemektedir. Burjuvazi tarafından serbest bırakı lan güçlü üretici güçlerin, nasıl, artık varolan mülkiyet ilişkileri ile uyuşamayacağı bir düzeye yaklaşmakta oldukla nnı göstermektedir. Proletarya, bizzat burjuvazinin yarattı ğı bu sınıf, modern teknolojinin güçlerini denetleyebilecek ve daha da geliştirebilecek tek yeni devrimci sınıftır. Ama bur juvazinin feodal sınıflar karşısındaki zaferinin, sömürücü bir azınlığın yerini bir başkasının alması demek olmasına karşılık, sınıf savaşımında proletaryanın zaferi ise, i n ı:; ;:ı n ı n insan tarafından sömürülmesine son vermek zorundadır. Ikinci kesim, işçi sınıfının en ileri ve en kararlı kesimi ola rak komünistlerin oynadıklan rolü açıklamaktadır. Bunlar, proleter hareketin devrime doğru giden yolunu aydınlatan bir teorileri olma üstünlüğüne sahiptirler. Metin, komünistlerin * V. İ. Lenin, Marx-Engels-Marksizm, Sol Yayınları, Ankara 1997, s. 15.
65
gerçek amaçlannı açıklığa kavuşturmakta ve kendi program Ianna karşı yöneltilen itirazlara alay yağdırmaktadır. Üçüncü kesim, mevcut öteki sosyalist düşünce okullan, gericiler, ütopyacılar ve sahtekarlar sorununu ele almakta dır. Böylece, komünist ilkeleri bir başka açıdan açıklığa ka vuşturmaktadır. Bu üç kesim, aynı zamanda, devrimci diya lektik, ve tarihsel materyalizmin toplumsal değişmeye uygu lanması konularında bir derstir. Artık eskimiş olan ama tarihsel bir ilgi konusu olmanın hala ötesinde bulunan dördüncü kesim, komünistlerin öteki radikal demokratik hareketler karşısındaki konumunun kısa bir açıklamasıdır. Tavır, sekter olmayan bir tavırdır: Gerçek demokratik bir öze sahip bulunan bütün hareketler desteklenecektir, ama komünistlerin bir proleter devrime doğru giden itici güç olarak kendi kimliklerini yitirmemeleri gerekir. İlgi merkezi Almanya üzerindedir, çünkü bu ülkede yaklaşmakta olan buıjuva devrim, bir proleter devrimin ön cüsü olarak görülüyordu. Bu kesimin son sözleri, komünist lerin gizli tertipçi bir hizip olmayı reddettiklerini ve amaçla rının proleter devrim olduğunu açıkça söylediklerini ilan et mektedir. "Bütün Ülkelerin İşçileri, Birleşin! " çağnsı da buna dayanmaktadır. 2
Manifesto' da öne sürülen düşüncelerin kaynaklan konu sunda pek çok şey yazılmıştır. Bunlar ne ölçüde özgündür ler? Burada yaptığımız giriş, umanz ki, Marx'ın katkısının esas niteliğini göstermiştir. Gene de, bütün büyük tarihsel belgelerin durumunda da olduğu gibi, Manifesto, parlak ve yaratıcı sentezin tümü Marx'a ait olsa da, kendinden önce yazılmış olanlara pek çok şey borçludur. Babeufün mülksüz büyük çoğunlukla küçük zengin azın lık arasındaki sonal savaşımı, daha önceden aklından geçir diği doğrudur. Saint-Simon, toplumdaki ilerleyen gelişmenin ve bilimin ve teknolojinin etkisinin farkındaydı. Kendisi ve
66
birçok başka ütopyacı, buıjuva toplumun doğasını başanlı bir biçimde tahlil etmişlerdi. Owen, modern sanayi toplumu ve onun sınıfsal niteliğinden derinden etkilenmişti. Sınıf ça tışması, hem İngiliz sosyalistlerinin, hem de iktisatçılarının teorilerinin merkeziydi. Fransız tarihçileri, İngiliz ve Fran sız devrimlerini, sınıf savaşımıarı olarak görmeye çok yak laşmışlardı. Blanqui, işçilerin devrimini vaazetmiş ve prole tarya diktatörlüğü anlayışını sezmişti (henüz Manifesto'da bile kullanılmayan bir terim; bu arada belirtelim ki, burada kapitalizm terimi de kullanılmamaktadır). Tarihsel mater yalizmin öğelerine, o dönemdeki birçok düşünürün yazıların da raslanabilir. Ama ne bu türden "ödünç almalar", ne de Marx'ın Hegel'e ve Feuerbach'a olan borcu, Manifesto'nun özgünlüğünden bir şey yitirtir. Hala canlı oluşunun, ve ken dinden önceki bütün ilmihallerin, iman yeminlerinin ve ma nifestolann ise unutulmuş olmalannın nedeni budur. Marx'ın elinde (Londra Kongresi konusundaki notlar dı şında) Engels'in taslağının, ilmihalinin bulunduğu da doğru dur. Ama Engels, bu konuda, bütünüyle Marx'a olan minnet tarlığını tekrar tekrar vurgulamıştır. Birkaç eleştirmen, Manifesto'nun, Harold Laski'nin deyi şiyle, "açıkça, 1843'te yayınlanmış ve 1847'de yeniden basıl mış olan Considerant'ın Demokrasi Manifestosu'na pek çok şey borçlu"* olduğunu, ya iddia ya da ima etmiştir. Ötekiler ise doğrudan çalıntı olduğu iddiasında bile bulunmuşlar dır. ** Eğer bu doğru ise, 1893'e kadar yaşamış olan Con siderant'ın buna hiç sahip çıkmamış olması gariptir. Con siderant'ın burjuva topluma yönelttiği suçlamanın, öteki sos yalistlerinki gibi, hem dokunaklı, hem de etkili olduğunu, ve eğer toplumun iki sınıf halinde kutuplaşması durdurulma yacak olursa, devrimin gerçekleşeceğini önceden haber ver diğini teslim etmek gerekir. Ama esas noktayı, toplumun, * Karl Marx, an Essay by H.J. Laski, with the Communist Manifesto, League for Industrial Democracy, New York 1933, s. 17. İlk kez Londra'da, 1921'de yayınlanmıştır. ** Karl Kautsky, Das Kommunistische Manifest ein Plagiat, Neue Zeit 24 ii ( 1906), s. 693-702. 67
üretim biçiminin değişmesiyle birlikte değiştiği buluşunu at lamıştır. Ayrıca, kendisi, Temmuz monarşisinin spekülas yoncu mali kapitalizmi altında yaşadığından, çareyi kredi sisteminin yeniden örgütlenmesinde bulmuştur. Bir ütopya cı olarak kalmıştır; gelecek konusundaki anlayışı, tarihteki itici güç olarak sınıf savaşımı değil, insanlığın ussal gelişimi üzerine oturtulmuş sınıfsal uyumdu. Considerant proleter devrimden korkuyordu, Marx ise sevinçle karşılıyordu. Marx, bütün proleterleri birleşmeye çağırırken, Considerant şöyle haykırıyordu: "Bizim davamız Tanrı ve İnsanlık dava sıdır; Sancağımız Adaletin, Dünya Barışının ve Halkların Birliğinin Sancağıdır. " Kuşkusuz soylu duygular, ama mark sizm değil. Son zamanlarda bir anti-komünistin "Marx keş ke Considerant'dan alıntı yapmış olsaydı!"* diye iç çekme sinde şaşılacak bir şey yoktur. Marx ve Engels, kendi öncellerine duydukları minnettar lığı hiçbir zaman yadsımamışlardır. Engels'in büyük ütopya cılar konusunda nasıl içten şeyler yazdığım anımsıyoruz. Marx, iktisadi yazılarında, Smith'ten, Ricardo'dan ve öteki ik tisatçılardan, ayrıca Bray'den ve kapitalist toplumun öteki ciddi eleştirmenlerinden -aynı zamanda bunların yetersiz likleri olarak gördüğü şeyleri de tahlil ederek ve düzelterek saygıyla sözetmiştir. Weydemeyer'e yazdığı 5 Mart 1852 ta rihli mektubunda, bu alıntı sorununu bizzat kendisi açıklığa kavuşturmuştur: "Bana gelince, modem toplumda ne sınıfla rın ne de onlar arasındaki savaşımın varlığını bulmuş olma nın onuru bana ait. Benden çok zaman önce burjuva tarihçi ler bu sınıf savaşımının tarihsel gelişimini, burjuva iktisatçı lar da sınıfların ekonomik anatomisini ortaya koydular." Ve bunun ardından da kendisinin yeni olarak yaptığı şeyleri açıkça belirtmiştir: " lQ sınıflann varlığının, üretimin gelişimindeki belirli ta*
Karl Marx, The Communist Manifesto, S. T. Possony'nin girişi, s.
XXXVI (Chicago 1954). Ch. Andler de, Manifesto konusundaki Le Manifesto
communiste, introduction historique et commentaire (Paris 1901) adlı dene mesinde, Marx'ın öncellerine, bu durumda gene Fransız öncellerine, olan bağımlılığını haksız yere vurgulamaktadır. 68
rihsel aşamalarla ilişkili olduğunu; "2Q sınıf savaşımının zorunlu olarak proletarya diktatör lüğüne varacağını; "3Q bu diktatörlüğün, yalnızca bütün sınıfların ortadan kaldırılmasına ve sınıfsız topluma bir geçiş olduğunu göster mekten ibarettir."* Bu sözleri aktaran Lenin, "bu sözlerde Marx, çarpıcı bir açıklıkla, ilk olarak kendi teorisi ile buıjuvazinin en önde ge len ve en derin düşünürlerinin teorisi arasındaki başta gelen köklü ayrılıkları; ikinci olarak da, kendi devlet teorisinin özünü açıklamayı başarmıştır"** demektedir. Bunun ardından Lenin, Marx'ın öğretisindeki esas nok tanın sınıf savaşımı olduğunu söylemenin doğru olmadığına işaret ediyor. Bu, daha önce burjuvalar ve ütopyacılar tara fından öğretilmiştir, hatta, genel olarak söylemek gerekirse, buıjuvazi için kabul edilebilir bir şeydir. Marx'ın öğrettiği şey, sınıf savaşımının kabullenilmesinin proletaryanın dik tatörlüğüne dek genişletilmesi gerektiği idi. Komünist Mani Jesto'nun öğrettiği en büyük ders budur, diye yazıyordu. 3
Manifesto'nun tarihsel öncelleri ne olursa olsun, onu yüzyılı aşkın bir süre içersinde dünya üzerindeki etkisinin ışığı altında incelemek daha önemlidir. Manifesto'nun tarihi, gerçekten de, işçi hareketi tarihinin bir parçası haline gel miştir. 1848'de ilk çıktığında, ancak çok küçük bir militan grup tarafından benimsendi, ve coşkuyla karşılandı. Komü nist Birliğin tamamı, Batı ve Orta Avrupa'nın birkaç kenti ne dağılmış birkaç yüz üyeyi pek aşmıyordu. Bu belgeyi, çı kartılmış olduğu değişik dillerde, etrafa dağıttılar. Engels, artık izi bulunamayan 1848 tarihli bir Fransızca çevirisin den sözetmektedir; hemen hemen aynı sıralarda Londra'da yayınlanmış Lehçe bir çevirisinin ve Danimarka dilinde ya* Marx-Engels, Seçme Yazışmalar 1, Sol Yayınları, Ankara 1995, s. 75. * * Lenin, "Devlet ve Devrim. " Marx-Engels-Marksizm, Sol Yayınları, Ankara 1997, s. 376. 69
pılmış bir çevirisinin de sözünü etmektedir. 1 850'de Harney, bunun bir İngilizce çevirisini, "Yurttaş Charles Marx ve Fre deric Engels tarafından yazılmıştır" ibaresiyle yayınladı, ya zarlarının adları ilk kez belirtiliyordu. Ama hareketin, 1848 devrimlerinin yenilgisinden sonra azalması, Manifesto'nun etkisinin de azalması demekti. Onu "komünist tertipler" ko nusunda hazırladıkları bir rapora koyan iki Prusyalı polis dışında* Manifesto yıllarca dikkatlerden uzak kaldı. Mesleki incelemelerinde Manifesto'dan esinlenebilecek olan buıjuva akademisyenler, onu, açıkça görmezden geldiler. Bakunin'in yaptığı Rusça çevirisinin İsviçre'de yayınlandığı 1869'a dek, Manifesto konusunda herhangi yeni bir ilgiye raslamıyoruz. Manifesto'ya olan ilgi, Paris Komününden sonra yeniden arttı. Engels'e göre, 187 1'de Birleşik Devletler'de en az üç çe virisi çıktı. Bunlardan birine dayanılarak yapılan Fransızca bir çevirisi 1872'de yayınlandı. Özgün Almanca metnin, Marx ve Engels'in yazdıkları bir önsözle birlikte, o yıl yeni bir bas kısı da yapıldı. Artık durmadan büyümekte olan uluslararası işçi hareketi, sendikaları ve sosyalist partileriyle birlikte, Manifesto'ya karşı aynı şekilde büyümekte olan bir ilgi uyan dırdı. Yeni haskılann ve çevirilerin sayısı hızla arttı. Biz bun lardan yalnızca Rus marksizminin "babası" G. V. Plehanov tarafından hazırlanan 1882 tarihli Rusçasını, 1883 üçüncü Almanca baskısım ve Engels'in ünlü önsözüyle çıkan 1888 İngilizce baskısım anıyoruz. Artık bmjuva akademisyenler de, sonunda, sırf onu yerrnek için de olsa, Manifesto'nun far kına varmaya başlamışlardı. O günlerden bu yana birçok dil lerde, tekrar tekrar, milyonlarca adet yayınlanmıştır.** İnsa nın dünyayı değiştirme gücüne seslenerek sayısız milyonla rın yaşamını böylesine etkilemiş bir başka belge örneği yok* Werınuth, Stieber, Die Communistische verschwörungen des neun zehnten Jahrhunderts (2 cilt, Berlin 1853). Stieber, komünistlerin 1852'de Kolanya'da yargılanmalan sırasında başsavcıydı ve casus kullanma, yalan yere yemin, vb. yöntemleriyle yabancısı almadığımız bir örnek koydu ortaya. ** B. Andreas, Le Manifesto comm uniste de Marx et Engels, Histoire et bibliographie, 1848-1918, Milano, Feltrinelli 1963, adlı kitabında, yorumlarla birlikte 429 sayfalık bibliyografYa vennektedir.
70
tur. Manifesto, toplumu değiştirmede yol gösterici olmuş ve şimdi üç kıta üzerindeki ı4 ülkeye sosyalizm getirmiştir. Manifesto, ciddi olduğu kadar gayn-ciddi olarak da, yü celtilmiş ve yerilmiş, tahlil edilmiş ve eleştirilmiştir. En önemli tadilatlar, bizzat Marx ve Engels tarafından yapıl mıştır. Onlar, özeleştirinin, deneyimlerden öğrenmenin usta sıydılar. Manifesto'nun yayınlanışından hemen sonra, ders lerini bizzat devrimin o zorlu okulunda gördüler. Başlangıç ta devrimin izlediği yol, onlann daha önceki tahlillerine uyar gibi gözüktü. Bunu, İngiltere'de çartizmin çöküşü, Pa ris'te protestoda bulunan işçilerin Haziran (ı848) katliamı, Alman burjuvazisinin kararsızlığı, Fransız ve Alman gerici liğinin yavaş yavaş güçlenmesi, çann Macaristan'a yaptığı askeri müdahale izledi. Açıktır ki, proleter devrimin zamanı henüz gelmemişti. Komünistler, burjuva devrim ile proleter devrimin aldığı biçimler arasında çok yüzeysel bir paralellik kurdular. Generallerin, bir önceki savaşın koşullan ile dü şünme eğiliminde olduklan söylenir. Aynı şekilde devrimci ler de, bir önceki devrimin koşullan ile düşünme eğiliminde dirler. Engels bunu ı895'te şöyle ifade ediyordu: "Şubat Devrimi patlak verdiği zaman, biz hepimiz, ko şullan ve devrimci hareketlerin gidişini kavrama bakımın dan, geçmiş tarihsel deneyimin, özellikle de Fransız deneyi minin büyülü etkisi altındaydık. Genel altüst oluş işareti, ı 789'dan bu yana, bütün Avrupa'nın tarihine hükmetmiş olan Fransa'dan başlamamış mıydı bir kez daha? Onun için, ı848 Şubatında Paris'te ilan edilen 'toplumsal' devrimin, proletarya devriminin niteliği ve gidişi hakkındaki fikirleri mizin, ı 789 ve ı830 modellerinin anılannın damgasını taşı ması, doğal ve kaçınılmaz bir şeydi." Ve şu sonuca vanyordu: "tarih . . . yalnızca bizim o za manki yanılgımızı savurmakla kalmadı, proletaryanın için de dövüşrnek zorunda olduğu koşullan da baştan aşağı al tüst etti. ı848'in savaşım tarzı bugün her bakımdan eski miştir. . . "* * Karl Marx, Fransa'da Sınıf Savaşımlan, 1848-1850, Sol Yayınlan, Ankara 1988, Engels'in Giriş'i, s. ll, 12. 71
Marx, 1848 Devrimi konusunda 1851'de yazılmış son sözlerini söylerken, klasik üslup içersinde, vargılarına zaten ulaşmış bulunuyordu: "Buıjuva devrimleri, 18. yüzyılın devrimleri olarak, hızla başandan başanya atılıyorlar, onların dramatik etkisi ken dilerini de aşıyor; insanlar ve şeyler, elmaslann panltıları nın cazibesine yakalanmıştır sanki, sık sık vecde gelmek, toplumun sürekli durumu olmuştur, ama bu devrimler kısa sürelidir. Çabucak, en yüksek noktalarına varıyorlar ve dev rimin fırtınalı döneminin sonuçlarını soğukkanlılıkla ve ağır başlılıkla kendine maletmeyi öğreninceye kadar, uzun bir huzursuzluk toplumun yakasına yapışıyor. Buna karşılık, proletarya devrimleri, 19. yüzyılın devrimleri olarak, durma dan kendi kendilerini eleştirirler, her an kendi akışlarını durdururlar, yeni baştan başlamak üzere, daha önce yerine getirilmiş gibi görünene geri dönerler, kendi ilk girişimleri nin kararsızlıkları ile, zaaflan ile ve zavallığı ile alay eder ler, hasımlarını, salt, topraktan yeniden güç almasına ve ye niden korkunç bir güçle karşılarına dikilmesine meydan ver mek için yere serermiş gibi görünürler, kendi amaçlannın muazzam sonsuzluğu karşısında, boyuna, daima yeniden ge rilerler, ta ki, her türlü geri çekilişi olanaksız kılıncaya ve bizzat koşullar bağınncaya kadar: 'Hic Rhodus, hic salta'. "* 1848'in ve 1849'un devrim yıllarında olması gerekenler ile, olanlar konusu, yenilgiye uğramış devrimciler arasında hararetli tartışmalara yolaçtı. Devrimin tekrar alevleneceği yolundaki beklentilerinin gerçekleşmemesinden sonra, Marx ve Engels, 1850'de, devrimci dalganın bir süre için geçmiş ol duğu sonucuna vardılar. Bu dalganın niye geçmiş olduğunu, kapitalizmin kendi umduklarından niye çok daha güçlü çık tığını (örneğin California'da altın bulunmasıyla) dikkatle in celemeye başladılar. Hala yeni devrimler tasarlamakta olan sürgündeki birçok yoldaşlarının bu düşlerini paylaşmadılar. Durumu dikkatlice tahlil etmeleri, onları, başarısızlığa malı* Karl Marx, Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire"i, Sol Yayınları, Ankara 1990, s. 18. "Hic Rhodus, hic Balta!" Ezop'un bir masalından alınmış "İşte hendek, işte deve! " anlamına gelen bir Latin atasözü. -
72
kum ve özünde blankici nitelikte bir serüvene karşı uyardı. Bu ayrılıklar, varlığı Kasım 1852'de son bulan Komünist Birliğin ölümünün nedenleri arasındaydı. Eleştirmenler, her şey olup bittikten sonra işi kavramış olmanın getirdiği kasıntılı üstünlükle, Marx ve Engels'in, proleter devrimin "hemen köşe başında" olduğu yolundaki 1848'deki beklentilerini gülümsemeyle karşılamayı pek se verler. Gerçek şudur ki, kendi zamanlannın kapitalizminde bulunan bütün gizli olasılıklan Marx ve Engels bile göreme mişlerdir. Ama her zaman öğrenmeye istekli, ve her zaman tetikteydiler. * Marx ve Engels'in kendi zamanlarında olma sını bekledikleri şeyler, daha uzun bir zaman dönemi içer sinde, ve o zaman da, daha geniş bir ölçekte gerçekleşmiş oldu. 1847-48'in iktisadi bakımdan geri Almanya'sının dev rimci geleceğine ilişkin beklentileri gerçekleşmedi, ama ge nel yaklaşımlannın doğruluğu 191 7'nin iktisadi olarak geri Rusya'sındaki devrimin izlediği yol ile tanıtlandı. Marx ve Engels'in bu yanılgılan konusunda Lenin'in yazdıklannı bu raya aktarmaya değer: "Ama böylesine yanılgılar -bütün dünyanın proletarya sını küçük, basmakalıp ve önemsiz görevlerin üstüne çıkart maya çalışan ve çıkaran devrimci düşüncenin devlerinin ya nılgılan- devrimci gururun boşluğu, devrimci savaşımın yararsızlığı ve karşı-devrimci 'anayasa!' kuruntuların çekici liği konusunda alkış tutan, yaygara koparan, yalvaran ve nutuk atan resmi liberalizmin bayatlamış erdeminden bin kez daha soylu ve daha yüce ve tarihsel olarak daha değerli ve doğrudur. . "** 187 1 Paris Komünü bir başka ders oldu. Bunun incelen mesi, Marx'ı, 1872'de, Fransa'da İç Savaş Konusunda Ça.ğ n 'da, Manifesto'da şu çok önemli düzeltmeyi yapmaya yö neltti: " İ şçi sınıfı devlet aygıtını olduğu gibi almak ve onu .
* Aslında Marx ve Engels, beklentileri bakımından, kendi zamanlan nın gerisinde bile kalmış olabilirler. Daha 23 Ocak 1847'de, Engels, Prnsya kralına devrimle karşı karşıya gelmesi konusunda 1849'a kadar zaman ta nıyordu. Oysa devrim 18 Mart 1848'de geldi. (MEGA 6, s. 391. ** V. İ. Lenin, Marx-Engels-Marksizm, Ankara 1997, s. 226.
73
kendi hesabına işletmekle yetinemez." Aynı çağrıda Marx, mevcut buıjuva devletin tarihinin anahatlarını, "sermaye nin emek üzerindeki ulusal bir iktidar, toplumsal kölelik ereklerine göre örgütlenmiş toplumsal bir güç, bir sımf ege menliği aygıtı" olarak saptamakta ve bu söz üzerinde geniş yorumlar yapmaktadır.* Lenin'den Fidel Castro'ya kadar bütün başanlı işçi sınıfı devrimcileri, bu dersi öğrenmişlerdir. Marx, 1875'te yazılmış olan Gotha Programının Eleştiri slnde aym konuya tekrar dönmüştür. Marx'ın Komünist Manifesto'dan sonra yazmış olduğu en ayrıntılı programatik açıklama olduğundan ötürü, bu yapıt çok önemlidir. En önemlisi de, Manifesto'nun devrimin sonucundan yal mzca "egemen sınıf olarak örgütlenmiş proletarya" diye sö zetmesine karşılık, Marx, şimdi, daha açık-se&iktir: "Kapitalist toplum ile komünist toplum arasında, birin den ötekine devrim yoluyla geçiş dönemi yer alır. Buna bir siyasal geçiş dönemi tekabül eder ki, burada, devlet, prole taryanın devrimci diktatörlüğünden başka bir şey olamaz. " Bir başka yerde Marx, geleceğin toplumuna ilişkin olarak birinci evre ve üst evre olarak yaptığı, ve bizim şimdi "sosya list" ve "komünist" aşamalar olarak adlandırdığımız o ünlü aynmı vermektedir. Birinci aşamadaki toplum, "kapitalist toplumdan çıkıp geldiği biçimiyle bir komünist toplumdur; dolayısıyla, iktisadi, manevi, entelektüel, bütün bakımlar dan, bağrından çıktığı eski toplumun damgasını hala taşıyan bir toplumdur. Bu bakımdan üretici birey olarak -gerekli indirimler yapıldıktan sonra-, topluma vermiş olduğunun karşılığım alır. ... Eşit hak, ilke olarak, ilke ile pratik çeliş memekle birlikte, burjuva hukuktan başka bir şey değildir. . . . Üreticinin hakkı, sunmuş olduğu ernekle orantılıdır." Ama ensonu: "Komünist toplumun daha yüksek bir aşamasından, bi reylerin işbölümüne ve onunla birlikte kafa emeği ile kol emeği arasındaki çelişkiye kölece boyun eğişleri sona erdiği * K. Marx, Fransa 'da Iç Savaş, Sol Yayınlan, Ankara 1991, 74
s.
54.
zaman; emek, yalnızca bir geçim aracı değil, ama kendisi bi rincil yaşamsal gereksinim haline geldiği zaman; . . . ancak o zaman, burjuva hukukun dar ufuklan kesin olarak aşılmış olacak ve toplum, bayraklannın üstüne şunu yazabilecektir: Herkesten yeteneğine göre, herkese gereksinmesine göre!"* Daha sonra Lenin, Devlet ve Devrim inde, Marx'ın bu sözlerini çok parlak bir biçimde yorumlamıştır. Manifesto'da yapılan son bir değişiklik, Marx ve En gels'in, bu belgenin 1882 Rusça baskısı için birlikte yazdıkla n önsözde görülebilir. Burada, işçi sınıfının kendisini, 1848'de olduğu gibi, Batı ve Orta Avrupa içine hapsetme za manının çoktan geçmiş olduğuna işaret ediyorlardı. Yeni gö rüşler gerektiren yeni durumlar çıkmıştı. Özellikle Rusya'ya ve Birleşik Devletler'e değiniyorlardı. Marx ve Engels, sava şımın artık Batı ve Orta Avrupa ile yetinmeyeceği anın gel diğini görmeye başlamışlardı - ve "Rus devriminin Batıdaki bir proleter devrimin habercisi olma" zamanının geldiğini se zinlemişlerdi. '
4
Komünist Manifesto, yazılmış olduğu dönemin siyasal ortamı içersinde anlaşılması gereken tarihsel bir belgedir. Marx ve Engels, bunun, bazı bakımlardan eskimiş olduğunu daha 1872'de gözlemlemişlerdi. Kapitalist sisteme dev tekel lerin egemen olduklan ve yeryüzünün geniş bir kesiminin kapitalizmden sosyalizme dönüşmüş olduğu bugün ise, Ma nifesto'nun ancak en genel hatları ile önceden görebileceği durumlar doğmuştur. Öyleyse Manifesto'nun kalıcı yaşam sallığını koruması nedendir? Yüzyılı aşkın varlığı boyunca nasıl olup da ayakta kalabilmiştir?** Marx ve Engels, 1872'de, Manifesto'da ortaya konmuş bulunan genel ilkelerin, tüm olarak, o gün de, yazılmış ol* K. Marx, F. Engels, Gotha ve Erfurt Programlarının Eleştirisi, Sol Yayınlan, Ankara 1989, s. 31. ** Bu konuda aynca bkz: P. N. Sweezy ve L. Huberman'ın baskıya ha zırladıkları Communist Manifesto (New York 1964), s. 91-96. 75
duklan zamanki kadar doğru olduklanndan emindiler. En gels, Marx'ın ölümünden sonra, bu düşüneeye bağlı kaldı, çünkü tersi durumda Manifesto'nun birçok çevirilerine ve yeni basımianna hiçbir zaman razı olmazdı. Öyleyse bu ge nel ilkeler nelerdir? Birincisi, yöntemi söylemeliyiz: tarihsel materyalizm. Bu, kapitalizmin ve kökenierinin ve proleter kurtuluşu ger çekleştirebilecek yolların tahlilinin teorik temelini oluştu rur. Bunun ilkeleri açıkça belirtilmiştir ve Marx ve Engels'in 1848-49'da Neue Rheinische Zeitung' daki makaleleri, ve Fransa ve Almanya'dan 1848-5 1 dönemindeki sınıf savaşım ları konusundaki incelemeleri ile başlayan daha sonraki in celemeleri, bize bu yöntemin gücü konusunda çok parlak ör nekler vermiştir. Tarihsel materyalizmin temelinde yatan il keler, bugün, yalnızca tüm yeryüzü yuvarlağı üzerinde mili tan işçi partileri içersinde örgütlenmiş milyonların teorik ve pratik çalışmalarına yön vermekle kalmıyor, durmadan ge nişleyen akademik çevrelerce de benimseniyor. lkincisi, Manifesto'da, tüm tarihin sınıf savaşırolannın tarihi olduğu sözünü buluyoruz. Bunun geçmişin bazı dönem lerine uygulanmasında tartışmalı noktalar hala bulunabilir - örneğin daha fazla araştırınayı gerektirebilecek olan Haç lılar. Ama şimdiki dönem konusunda hiçbir kuşku yoktur. Şimdi bütün yaşamımıza egemen olan sınıf savaşımıdır. So ğuk savaş, alevlendirdiği bir yığın sıcak savaşla birlikte, dün ya boyutlarına vardmlan sınıf savaşımından başka nedir ki? Üçüncüsü, Manifesto, kapitalizmin doğasını açıklamak tadır: meta üretimi, üretim araçları üzerinde özel mülkiyet, ücretli işçiler, genişleyen pazarlar ve eski adederin ve kül türlerin devrimci bir biçimde yıkılması. Sınıf savaşımı kapi talizmin iliklerine işlemiştir, ve sonuçta, onun yıkılmasına ve yerini sosyalist bir düzenin almasına yolaçan da bu Rınıf savaşımıdır. Dördüncüsü, böylelikle, sosyalizmin zorunluluğuna ve tarihsel kaçınılmazlığına vanyoruz. Kapitalizm, teknolojide ki bütün ileriemelere karşın, yoksulluğa ve güvensizliğe, ya
76
da her ikisine birden sonsuza dek katlanmak istemeyen sını fı yaratır. Kapitalizm, sosyalizmi kurmak zorunda olan ve kurma yeteneğine sahip bulunan militan bir işçi sınıfı yara tır. Marx ve Engels'in, modern işçi sınıfının, İngiltere dışın da, hala emekleme döneminde olduğu bir sırada sahip oldu ğu görüş, bugün yeryüzünün geniş bir kesiminde gerçekleş miştir. Soğuk savaş, bu görüşün daha da gerçeklik kazanma sını engellemek üzere, egemen kapitalist sınıf tarafından girişiimiş umutsuz bir çabadır. Manifesto'nun değinilmeye ve incelenmeye değer başka yönleri de vardır. Sekterlikten yoksun oluşunun bu yönler arasında olduğunu düşünüyoruz. "Devrimci" bir nitelik taşı sa bile, derinlikten yoksun laf kalabalığı konusundaki sert eleştirisi ile, açık-seçik teorik ve siyasal programına karşın, ya da daha doğrusu, bu yüzden, ister küçük ister büyük ol sun, gerçekten demokratik bir nitelik taşıyan her türlü eyle min desteklenmesini istemektedir. Kaderciliği reddedişinin de bu yönlerden biri olduğunu düşünüyoruz: sosyalizm kaçı nılmazdır, ama salt işçi sınıfı onu isternek zorunda kalacağı için böyledir. Bir başka deyişle, proletaryanın eylemci zihni yetini yaratan, kapitalizmin kendisidir: Marx, bir keresinde, insanın doğayı değiştirmekle kendisini değiştirdiğini yazmış tı. Aynı şey, toplumsal yapıyı değiştirmesi için de geçerlidir. Son olarak, marksist ilkelerce yönlendirilen işçi sınıfı partilerinin rolü vardır. Bunlann görevi, çalışan yığınların kurtuluş hareketlerine önderlik etmektir. 1847-52'de Komü nist Birlikleri ancak birkaç yüz üyeye sahip olan Marx ve Engels'in görüşleri, burada da gene yığınsal ölçekte bir ger çeklik kazanmıştır. Hiçbir yerde sosyalizm, marksist işçi partilerinin önderliği olmaksızın kurulmamıştır, ve bu tür den partiler en çok çalışan yığınlann ya da bir başka deyişle Manifesto'nun en köklü isteklerini dile getirebildikleri yer lerde -tüm proletaryanın çıkarlanndan ayn çıkariara sahip olmadıklan yerlerde- başanlı olmuşlardır.
77
5
Sık sık tartışılan bir nokta, Manifesto' nun ulusçuluğu ele alış biçimidir. İşçilerin anavatanlan olmadığı yolunda İkinci Kesimde yer alan sözler, birçok kişiye, fiili durum açı sından, ya da hiç değilse durumun bugüne kadar gösterdiği gelişmeler bakımından, büyük bir yanılgı olarak gözükmek tedir. Bu, Weitling'in ve o günlerin öteki sosyalistlerinin sa vunduklan şeylere verilmiş gereksiz bir ödün olarak görün mektedir. Sık sık olduğu gibi, tek başına alınan bir söz, ya nıltıcı olabilir. Bu sözlerle ifade edilen duygunun, işçi sınıfının tarihi boyunca yaşadığı doğrudur (örneğin bu, IWW'de* çok güçlüy dü; ve bugün de birçok Kara militan arasında yaygındır). Modern kapitalizmin vahşi ormanına sürüklenen işçi, ulu sal, çoğu kez de bölgesel özelliklerini yitirir. Köylü, eski-tip zanaatçı, eltezgahı dokuyucusu, küçük demirhanelerdeki işçi, küçük kentli - bunların hepsinin içinde doğduklan ve büyüdükleri bölgeye karşı özel bir bağlılıkları vardır. Fabri kalara ve madeniere itildiklerinde, acımasızca sömürüldük lerinde, maruz kaldıklan aşırı yabancılaşma sürecinin bir parçası olarak, yerel, hatta ulusal özelliklerini yitirirler. Al man ldeolojisı"nin dediği gibi: "... her ulusun burjuvazisi, hala özel ulusal çıkarlarını korumaktaysa da, büyük sanayi, bütün uluslarda çıkarlan aynı olan bir sınıf, kendisi için ulusallığın çoktan yok olduğu bir sınıf, eski dünyadan gerçekten kurtulmuş ve aynı za manda ona karşı çıkan bir sınıf yarattı."** Ama Manifesto, işi burada bırakmıyor. Ulusçuluğu tarih sel bir olgu olarak görüyor. Feodal beyler tarafından ezilen bir sınıf olan buıjuvazi, egemen sınıf olmak üzere kurtuluşu sırasında, kendi sınıf çıkarlannın yönetimi için, ulusal dev leti yaratır. Buıjuva ulusçuluk anlayışı işte böyle varolur. Ama işçi sınıfının kurtuluşu için verdiği savaşım içinde, * International Workers of the World - Uluslararası Dünya İşçileri -ç. ** Marx-Engels, Alman Ideolojisi [Feuerbach], Sol Yayınlan, Ankara 1992, s. 87. 78
ulusçuluğun yeni bir biçimi ortaya çıkar. Manifesto, savaşı mı sırasında, proletaryanın, "ulusun önder sınıfı durumuna gelmek, bizzat ulusu oluşturmak zorunda olduğunu" söyle mektedir, "kendisi, bu ölçüde, ulusaldır, ama sözcüğün bur juva anlamında değil."* Böylece, Manifesto, işçi sınıfının sa vaşımını zorunlu olarak ulusal çerçevesi içersinde görmekte dir, ve bu savaşım içersinde, proletarya, yeni bir ulusa men sup oluş duygusuna ulaşır. Bu, öteki halklann ezilmesinin temelini hazırlayan buıjuva ulusçuluktan çok farklıdır. Pro leter ulusal konum, bütün ülkelerin proleterlerini birleşme ye çağıran proleter enternasyonalizminin öteki yüzüdür. Bu ilişki diyalektiktir. Manifesto'nun bir başka yerinde, Marx ve Engels, aynı düşünceyi bir başka biçimde ifade etmektedirler: "Öz olarak olmasa bile, biçim olarak, proletaryanın burjuvaziyle savaşı mı ilkin ulusal bir savaşımdır. Her ülkenin proletaryası, kuşkusuz, her şeyden önce kendi buıjuvazisiyle hesaplaşma lıdır."** Daha sonra, Almanya'daki işçi hareketini dar ulusal açıdan kavnyor olarak gördüğü Lassalle'ı eleştirirken, Marx, "biçim olarak" sözcüğünü vurgulamıştır. Kendisine ve En gels'e göre, işçi sınıfı hareketinin özü, uluslararası yandı. Marx ve Engels, işçileri aldatmak ve onlan kendi amaç lan için kullanmak için yurtseverce sözler kullanan buıjuva zinin ulusçuluğundan yalnızca nefret ettiklerinden ötürü de ğil, işçi sınıfının savaşımının değişik ülkelerdeki işçilerin karşılıklı desteği üzerine dayandınlması gerektiğinden ötü rü de, esas olarak enternasyonalisttiler. Marx ve Engels'e göre, ulusal savaşıma, her zaman, işçi lerin sınıf savaşırolan açısından bakılmalıydı. Örneğin Po lonyalılann özgürlük savaşımı karşısında onlann tutumunu belirleyen buydu. Ortada Rusya, Avusturya ve Prusya tara fından ezilen bir halk vardı. 1830'da, ve gene 1846'da baş kaldırmıştı. Polonyalılar, kendilerini ezenlere -ki, çar bun ların başını çekiyordu- karşı giriştikleri yiğitçe savaşımda, * Bkz: bu kitabın 138. sayfası. -Ed. ** Bkz: bu kitabın 129. sayfası. -Ed. 79
bütün dünyada demokratların sempatisini kazanmışlardı. Marx ve Engels, Polonya başkaldırısını ta baştan destek lediler, özellikle onun sol, demokratik kanadını. Bu kanat sosyalist değildi; bir köylü ülkesinde bu kanadın amacı, an cak köylünün sertlikten kurtulması ve Polonya ulusunun ba ğımsızlığı olabilirdi. Ama Marx ve Engels, bu savaşımı, ulus lararası konumu içersinde, çarlık ve Prusya gericiliğini ciddi bir biçimde zayıflatma çabası olarak da gördüler. Böylece, Kasım 1847'de, Londra'da, 1830 Polonya başkaldırısının anı sına düzenlenen bir toplantıda, bir Alman olarak konuşması istenilen Engels, düşüncelerini şöyle ifade ediyordu: "Biz Alman demokratlarının, Polanya'nın kurtuluşunda özel bir çıkanmız var. Polanya'nın parçalanmasından yarar lananlar Alman prensleriydi; şimdi bile Galiçya'yı ve Posen'i baskı altında tutan askerler de Alman'dırlar. Biz Almanlar, özellikle biz Alman demokratlar, bu lekeyi ulusumuzdan si lip atmakla özellikle ilgilenmeliyiz. Bir ulus, aynı zamanda başka uluslan ezmeyi sürdürerek özgür olamaz."* Engels, Polonyalılar kurtulroadıkça Almanya'nın kurtu luşunun gerçekleşemeyeceğini vurgulamayı sürdürmüştür. Burada, Engels'i, tıpkı şu anda Vietnam savaşının utancını kişisel bir aşağılanma olarak hisseden birçok Amerikalı gibi, ülkesinin utancını kendi utancı olarak hisseden bir Alman yurtseveri olarak görüyoruz. Ama Engels'in yurtseverliği de mokratik enternasyonalizminin ayrılmaz bir parçasıydı. Komünist Birlik içersinde, birkaç ulustan gelen ve ayrı dillere sahip işçiler, ortak bir dava altında birleşmişlerdi ve bu, sosyalizmde yeni bir olguydu. Onların enternasyona lizmlerinin, bugün olduğu kadar o gün de varolan burjuva kozmopolitizmle hiçbir ortak yanı yoktu. Bugünkü uluslara rası jet-sosyetenin "ruhu", o günlerde, serbest ticaretçi çevre lerde, ve hegelci Olimpus'larından "eskimiş" ulus kavramıa rına tepeden bakan bazı "hakiki-sosyalistler" türünden belir li aydınlar arasında yaşıyordu. Marx ve Engels ise, tersine, kurtuluş uğruna verilen ulusal savaşırnların öneminin çok * MEGA 6,
s.
360-61 BO
iyi farkındaydılar. 1845'te Harney'in ve Weitling'in birer konuşma yapmış oldukları birçok ulusun Londra'daki o toplantısı konusunda verdiği haber-yorumda, Engels, özellikle Almanya'daki "ha kiki-sosyalist" okurlarına sesleniyordu: "Uluslar bizi ne ilgilendirir ki? Fransız Cumhuriyeti bizi ne ilgilendirir ki? "Ağır ol, sevgili Almanya. Uluslar ve Fransız cumhuriye ti bizi çok fazla ilgilendirir. E ski ilkel ulusal bencilliğe ve serbest ticaretin ikiyüzlü kişisel bencil kozmopolitizmine karşı, aşırı -proleter- parti tarafından her yerde gerçekleş tirilmekte olan ulusların kardeşleşmesi, hakiki sosyalizm ko nusundaki Alman teorilerinin tümünden daha değerlidir."* Aynı ilkeler, Marx ve Engels'in İrlanda'nın kurtuluşuna karşı olan tutumlarını belirlemiştir. İrlandalıların çoğu, ço ğunlukla İngiliz olan toprakbeyleri tarafından yüzyıllardan beri sömürülmeleri yüzünden, rezil ve yoksulluk içinde yaşı yorlardı - patates kıtlığı yüzünden o sıra daha da şiddetlen miş olan bir durum. İrlandalı işçiler İngiliz emek pazarlarını doldurup taşırıyorlar ve işverenler onlardan, ücreti düşür mek -böylelikle, her ikisinin de zararına olarak, İngiliz işçi yi İrlandalı işçiye karşı çıkarmak- için yararlanıyorlardı. İrlanda'nın, İngiltere'nin bu en eski sömürgesinin, kur tuluşunun İngiliz işçilerinin kurtuluşu için zorunlu olduğu açıktı. İrlanda'nın kurtuluşu çok büyük bir önem taşıyordu ve öyle kaldı, ve 1870'te Marx'ı bunu şöyle ifade etmeye gö türdü: "Bir başka halkı köleleştiren bir halk, kendi zincirle rini döver."** Bu yüzden, Marx ve Engels, İngiliz ve İrlanda lı işçilerin çarlist hareket içersindeki büyüyen dayanışmala rını selamlamışlardır: "İrlanda halkı ile Büyük Britanya halkı arasında yakın bir ittifakı nihayet sağlamak üzere İngiliz çarlistlerinin ge niş çoğunluğu tarafından atılan adımları aynı şekilde büyük * MEGA 4, s. 457.
** İrlanda ve İngiliz işçi sınıflan arasındaki ilişkiler konusunda Marx
tarafından kaleme alınan ve 1 Ocak 1870'te Birinci Entemasyonalin Konse yi tarafından kabul edilen karardan. Werke, 16, s. 409-20. 81
sevinçle karşıladık. İrlanda halkını, her iki ülkeyi ezenler ile, İngiltere'nin ezilen sınıflarını tek bir ortak nefret içersin de birbirlerine kanştırmaya iten önyargılan kırma olasılığı nın, şimdi her zamankinden daha çok olduğunu gördük. "* Bu sözleri, 13 Şubat 1848'de Kardeş Demokratlara gön derilmiş ve aralannda Marx'ın da bulunduğu üç Brükselli tarafından imzalanmış bir çağnda buluyoruz. Ve bundan kısa süre önce Engels La Reforme'da "iki ada halklan ara sındaki bu ortak ittifakın", "İngiliz demokrasisinin ileriye doğru daha hızlı ilerlemesi ve yoksulluğa batmış İrlanda'nın nihayet kurtuluşa doğru ciddi bir adım atması" sonucunu vereceğini yazmıştı. Demek ki, Marx ve Engels'in demokratik enternasyona lizmlerine ilişkin olarak, zamanlarının çeşitli ulusal hare ketleri karşısında takındıklan tutum, her ülkenin çalışan kitlelerinin -işçilerinin ve köylülerinin- sınıf savaşırnla rındaki gereksinmeleriyle belirleniyordu. Ne sevgi sloganla n, ve ne de eşitlikçi çağnlar, burada bir işe yarayabilirdi: her ulusal savaşım, kendi tarihsel sınıf konumu içinde görül meli ve buna göre yargılanmalıydı. Aynı zamanda, ezen ül kenin -Rusya'nın, Prusya'nın ya da lngiltere'nin- çalışan kitlelerinin oynadıklan rol ile, ezilen ülkeninkiler Polonya, İtalya, ya da İrlanda- arasında açık bir aynm ya pılmalıydı. Ulusal baskı sürdüğü sürece, hiçbir ülkenin işçi sınıfı kendisini kurtaramazdı. Mevcut somut durumun değerlendirilmesine dayanan böyle bir tutum, değerlendirmede yapılan hatalardan etkile nebilirdi; ve bu, her zaman, şimdi artık bize doğru gelen tu tum alınalara yolaçmamıştır. Buna bir örnek, Engels'in Bir leşik Devletler'in 1846-48'de Meksika'ya karşı girişmiş oldu ğu istila savaşımı -Birleşik Devletler'deki en ilerici unsur lardan bazılan da dahil olmak üzere, birçok Amerikalının karşı çıkmış olduğu bir savaşı- onaylayışıdır. Engels'e göre, bu savaş, geri Meksika'ya -olsa olsa Ingiltere'ye kul olmak yerine- o sıra dünyadaki en demokratik ülke olan Birleşik * MEGA 6, s . 652. 82
Devletler'in vesayeti altında ileriye doğru giden tarihsel sü rece katılma olanağı vermiştir. * Bundan, o sıra, yalnızca buıjuvazinin karlı çıkacağını elbette görmüştü; ama 1848'de, Marx ve Engels, işçi sınıfının zaferine ancak buıjuvazinin za ferinin yolaçabileceğini düşünüyorlardı. Daha sonraki çalış malannda, bu görüşü, çeşitli tarihsel ortamlar içersinde eleş tirici bir biçimde sınayacaklardır. Marx ve Engels, Weitling ve Proudhon gibilerinin tersine, her zaman öğrenmekteydi ler. Yaşamlannın daha sonraki yıllannda, Manifesto'nun bazı kesimlerini eskimiş olarak nitelendirmelerinin nedenle rinden biri de bu olabilir. Manifesto' da, kapitalist toplumun gösterdiği uluslararası yayılma, dünya pazarının açılması, üretimdeki büyüyen tekdüzelik yüzünden ulusal farklılıkla nu ve karşıtlıklann azalmakta olduğu şeklinde ifade edilen inançları üzerinde de düşünmüş olabilirler. Ama öğrenmeye ve kendi kendilerini düzeltmeye istekli oluşlarıyla, Engels'in 1870 Fransız-Prusya savaşına eşlik eden "yurtseverlik iste risi"nden Bismarck'ın yararlanma biçimini tahlil ederken yaptığı gibi,** ulusçuluktaki büyürneyi ve bunun işçi hare keti üzerindeki etkisini farketmişlerdir. Manifesto'nun daha sonraki önsözlerinde yer alan açıkla malara da başvurabiliriz, örneğin Engels'in 1893 İtalyanca baskıya yazdığı "Önsöz"e: "Her ülkenin özerkliği ve birliği sağlanmadıkça, proletaryanın uluslararası birliğini ya da bu uluslann ortak amaçlara doğru banşçı ve akılcı bir işbirliği ni gerçekleştirmek olanaksız olacaktır."*** Ulusal hareketler karşısında aldıklan tutumda da, Marx ve Engels, geleceği çok iyi görmüşlerdir. Ama, genel ulusçu luk dönemlerinde bile her zaman canlı olan proletarya enter nasyonalizminin, dünyanın çalışan yığınlannı birleştirecek bağ olduğu gerçeğini hiçbir zaman gözden kaçırmamışlardır. * MEGA 6, s. 396. ** Friedrich Engels, Tarihte Zorun Rolü, Sol Yayınlan, Ankara 1992. *** Bkz: Bu kitabın 112. sayfası. Aynca bkz: H. Davis, Nationalism and
Socialism, New York 1967. Marx, Engels, Lenin ve öteki marksist yazaria nn ulusçuluk konusunda 1917'ye dek takındıklan tutuma ilişkin bir incele me. Aynı konuda (yaklaşık 1935'e kadar) bir başka marksist bakış açısı için bkz: A. S. De Leeuw, Het sozialisme en de natie, Amsterdam 1939. 83
6
Manifesto'nun coşkun güncelliği, esas olarak kapitaliz min ve onun ortadan kalkıp yerini sosyalizmin alışma yola çan güçlerin -kapitalizmin kendisinin var ettiği güçlerin niteliğini tahlil edişinde yatmaktadır. Kapitalist sistemin bugünkü sürekli bunalımı, sosyalist dünyanın varlığı ve ulu sal kurtuluş savaşımlan, Manifesto'nun esas tezlerinin te melde doğru oluşunun canlı tanıtlandır. Buıjuvazi, kendi mezar kazıcılannı gerçekten yaratmış ve hala da yaratmak tadır. Aynı zamanda Labriola ile birlikte şunu da söylemeli yiz ki, hiçbir cenaze söylevi böylesine bir tantanayla yazıl mamıştır. Manifesto'nun güncelliği o denli inandıncı duruma gel miştir ki, üniversitelerimizin narin gençliğinin, uzun bir süre akademik yetkililerin babaca ilgisi ile, bu belgenin ince lenmesinden korunmuş olduğu Birleşik Devletler'de bile, Manifesto, birçok yerde, artık olağan müfredat programının bir parçası haline gelmiştir. Sonuç, Manifesto'nun, bazılan aydınlatıcı, bazılan kafa kanştıncı, ya da daha kötü girişle rin eşliğinde, akademik amaçlı yayın sağnağı olmuştur. Ya rarlı ve bazan da eğlenceli bir alıştırma olarak, bunlann in celenmesini okurlanmıza salık verebiliriz. Ne var ki, akademik eleştirilerdeki bir nokta, bir an için ele alınmaya değerdir. Bu, Marx'ın yönteminin "ekonomik determinizm" olarak nitelendirilmesidir.* Marx, ne ekono mik, ne de başka türden bir determinist değildi. Marx'a göre insan, kendi özgür iradesine göre hareket eder, ama tarihsel olarak belirlenmiş koşullar altında. Demek ki, marksizm de terminizmin rolünü kabul eder, ama determinizmle diyalek tik bir bağı olan indeterminizmi de. Doğa konusunda, top* Örneğin bkz: S. H. Beer"in yayınladığı The Communist Manifesto (New York 1955). Profesör Beer, "marksist teorideki aşın ekonomik deter minizm"e işaret ettikten sonra (s. xxi), daha ileride, Marx'ın "ekonomik de terminizmin bu katı biçiminden açıkça uzaklaştığını" keşfetmektedir. Marx bile, ne kadar zeki olursa olsun, asla bulunmadığı bir konumdan uzaklaşa mazdı. 84
lum konusunda, psikoloji konusunda, tarih konusunda, töre bilim konusunda ne denli çok şey bilirsek bu ilişkiyi o denli daha iyi tahlil edebiliriz. "Gerçek çelişkileri çözme yöntemi" diye yazıyor Marx Kapitalde, "içersinde hareket edebilecek leri biçimi yaratmaktır."* Manifesto, determinizm ve özgür irade, ulusçuluk ve enternasyonalizm, kapitalizm ve sosya lizm gibi çelişkiterin tarihsel süreç içersinde nasıl çözüldük lerini öğretmektedir. Zaman zaman, Manifesto'nun son iki kesiminin onanla mayacak kadar eskimiş olduğunu duyanz. Dar bir tarihsel bakış açısından bu doğru olabilir. Artık "hakiki sosyalist ler"den, furyecilerden ya da çartistlerden sözedildiğini duy muyoruz. Ama, daha geniş anlamıyla alındığında, bu kesim ler ilk bakışta göründüğü kadar eskimiş değillerdir. Öyle gö rünüyor ki, bugünün Solu, Yenisi de, Eskisi de, Manifes to'nun kendisine yararak yolaçtığı vahşi orman içersindeki kafası kanşık radikalizmin çeşitli biçimlerinin eleştirisinden hala yararlanabilir. Ütopyacılanmız, küçük-buıjuva sosya listlerimiz, kurtancılanmız ve coşkuculanmız, sosyalizme ve kardeşliğe sınıf savaşımı olmaksızın ve topluma egemen olan yasalan sistematik olarak incelemeksizin ulaşabilecek lerini uman erkek ve kadınlanmız, her biri modern biçimleri içersinde, hala aramızda bulunmaktadırlar. Sosyalizm için verilen savaşımda, aydınlara, işçi sınıfının üzerinde öncelik tanıyan "hakiki sosyalist" tipierin ve "eleştirel eleştiriciler"in sözde-felsefelerinden ve laf kalabalığından bol miktarda var. Ve Manifesto'nun son kesimi, birçok solun, temel günahla nndan birine, birliğin esas olduğu yerde birleştirmekten çok, bölen sekterlik günalıma karşı uyanda bulunmaktadır. Demek ki, Manifesto, insanın insan tarafından sömürül mesinden annmış bir dünya için verilen savaşımda, yeni ku şaklara düşünce berraklığı ve eylem arzusu esinlendirerek yaşıyor. 1848'in hayaleti, dünya ölçüsünde meydan okuyuşu nu koruyarak, ete kemiğe bürünmüş ve görkemli bir gerçek* Karl Marx, Kapital, Birinci Cilt, Sol Yayınlan, Ankara 1997, Üçüncü Bölüm, İkinci Kesim, "Metalann Başkalaşımı.". 85
lik haline gelmiştir. Eski ve sözümona "hür dünya"nın güçle ri, bu meydan okuyucuyu defetmek üzere içine girdikleri kutsal ittifakı sürdürüyorlar: Papa ile Başkan, Franko ile Sato, Güney Afrika ırkçılan ile Amerikan CIA'sı. Muhalefet teki partiler iktidardaki hasımlan tarafından hala komünist olmakla suçlanıyorlar, ve bu lekeleyici suçlamayı hasımlan na gerisin geriye fırlatanlar hiç de az değildir. Ama Manifes to, bir zamanlar yalnızca birkaç ülkedeki yüzler adına konu şuyordu, şimdi ise bütün kıtalarda milyonların sesidir.
V. DEVRİM SIRASINDA MARX VE ENGELS
ı 1848 Şubatının devrim günleri sırasında, Marx Brük sel'de, Engels ise Paris'teydi. Devrimin Brüksel'in başına çö keceğinden korkan Belçika hükümeti, Marx'ı -hatta karısı nı da- tutuklamış ve sonra da sürmüştü. O anda Marx, Flo con'dan devrimci Fransız hükümeti adına (Louis-Philippe ül keden kaçmış ve Fransa bir cumhuriyet olmuştu) övgü dolu bir çağn almıştı: "lstibdat sizi sürgün etti, özgür Fransa ise size ve bütün halkların kardeşliği kutsal davası için savaşım veren herkese kapılarını açıyor." Marx, Paris'e gitti. Oraya 4 Mart günü vardı. İlk görev, Komünist Birliğin Merkez Komitesini tekrar örgütlemekti; bu komiteyi, şimdi, eski Brüksel Birliğinden Marx, Engels ve Wolff, ve Londra Birliğinden Schapper, Moll ve Bauer oluşturuyordu. Komite, gözlerini devrimin Martta başlamış olduğu Almanya'ya çe virdi ve 1 Nisanda komünistlerin Almanya konusundaki acil istemlerini ifade eden bir bildiri yayınladı. Marx ve En gels'in Almanya konusundaki düşüncelerini, Paris komite sinde temsil olunanlardan daha çok farklılık gösteren grup lar arasındaki bir uzlaşmanın sonucu olan Manifesto' daki is temlerdekinden daha kesin olarak ifade ettiğinden, bu bildi ri dikkate değerdir. (Bir çevirisi bu kitabın "Ekler"inde 86
verilmiştir.) Bildiri, tek ve bölünmez bir Alman cumhuriyeti ni (terminolojinin ı 792'nin terminolojisi olduğuna dikkat), temsilcilere ücret bağlanmasım (çartist istem), feodal mülki yetin, madenierin ve ulaşım araçlannın ulusallaştınlmasını -bütün üretim araçlannın değil, çünkü komünistler feodal otokrasiden iktidan almalannda buıjuvaziyi desteklemek is tiyorlardı- istiyordu. Paris Komünist Birliği, Fransa'daki militan Alman işçileri, Almanya'yı istila etmek üzere bir mülteci ordusu kurmak gibi maceracı girişirolere karşı ısrar la uyarmıştır. Birlik, devrimcilerin, Almanya'ya savaşırola nnda yerel gruplara katılacak bireyler olarak dönmelerini yeğliyordu, ve Birliğin üyeleri bu tavsiyeye uydular. Marx ve Engels, siyasal özgürlüğün en çok olduğu Rhineland'a gitti ler, ve orada, öteki radikallerle birlikte, ı Haziran ı848'den başlamak üzere, o ünlü gündelik gazeteyi, Neue Rheinische Zeitungu, çıkardılar. Başyazan Karl Marx'tı. O günden sonunda Verboten olduğu ı9 Mayıs ı849'a ka dar, bu ilk komünist günlük gazete, mesajını, aralannda En gels'in ve ozan Freiligrath gibi kimselerin de bulunduğu par lak bir yazar kadrosunun desteğinde, Marx'ın usta önderliği altında taşıdı. Manifesto'nun programı, yerli ve yabancı bü tün cephelerde sınandı. Gazete, buıjuvaziden, ı 789 ve ı 792 modellerine uygun olarak, tarihin kendisine yüklediği dev rimci görevi ortaya koymasını isteyerek, otokrasiye karşı sa vaşımda gösterdiği başarısızlıkları eleştiriyor, siyasal olayla n ve iktisadi koşullan ele alıyor, tuzaklara karşı uyarıda bu lunuyor ve militan işçilere ve aydınlara ajitasyon ve eylem için bol miktarda malzeme sağlıyordu. Avrupa gericiliğinin kalesi Rusya'ya karşı savaş açılması için ajitasyon yapıyor du - ı 792 savaşının Fransa'yı birleştirdiği gibi, Almanya'yı bir demokrasi olarak birleştirebilecek bir savaş. Bu gazete lerden ve parlak tahlillerinden devrimci diyalektik konusun da şimdi bile dersler çıkartabiliriz. Devrim başarısızlığa uğradı ve Prusya hükümeti, en so nunda, gazeteyi kapatma cesaretini bulabildi. Sonuna kadar direnen gazetenin kırmızı olarak basılan son sayısı,
87
Köln'deki işçileri provokasyona karşı uyanyordu. Bu sayı, yetkililere, Marx'ın mesajını iletiyordu: "Editörlerin son sözü, her yerde ve her zaman, 'çalışan sınıfl.ann kurtuluşu' olacaktır. " Aynca Freiligrath'ın "Bir asinin gururlu cesedi"ni öven şu çarpıcı dizelerini taşıyordu: Mertçe bir kavgada mertçe bir darbe, ne gezer, Vurduklan hep oyunla, hileyle. Beni alçakça arkamdan bıçakladı Çann satın aldığı. hilekarlar.
2
Marx ve Engels, hala ayaklanma halinde olan ve En gels'in karşı-devrimci güçlere karşı girişilen (Moll'un öldüğü) silahlı direnmeye katıldığı Güney Almanya'ya gittiler. Marx, sonra, karşı-devrimin orada da iş başında olduğu Paris'e git ti, ve ardından da, Haziran 1849'da, ailesiyle birlikte ölümü ne kadar yurt edindiği Londra'ya yerleşti. Kasım'da Engels de ona katıldı, ve o tarihten sonra iki dost, ancak Marx'ın 14 Mart 1883'te ölmesiyle son bulan bir işbirliği içersinde, İn giltere'de etkinlik gösterdiler. 5 Ağustos 1895'te de Engels öldü. Komünist Birliğin yazgısına gelince, bu konuda En gels'in makalesine başvurabiliriz (bu kitabın "Ekler"ine ba kınız). Köln'deki anti-komünist yargılamanın sonucu olarak Birlik, 1852'de, kapandı J 2Sl Komünist Birliğin birçok üyesi, daha sonra, Birinci Enternasyonalde şerefli bir rol oynamış tır.
ÖNSÖZLER
KARL MARX - FRİEDRİCH ENGELS
1872 ALMANCA BASKIYA ÖNSÖZ*
KOMÜNİST Birlik, o zamanın koşulları altında kendiliğin den anlaşılacağı gibi ancak gizli olabilen uluslararası bir işçi derneği, Kasım 1847'de Londra'da yapılan kongrede, aşağıda imzalan bulunanları, yayınlanmak üzere, ayrıntılı bir teorik ve pratik parti programı hazırlamakla görevlendirdi. Elyaz ması basılmak üzere Londra'ya, Şubat Devriminden1 29l bir kaç hafta önce gelen aşağıdaki Manifesto, işte böyle ortaya çıktı. llk kez Almanca yayınlandı, Almanya'da, İngiltere'de ve Amerika'da bu dilden enaz oniki yeni farklı baskısı yapıl dı. İngilizce olarak, ilk kez, Miss Helen Macfarlane'in çeviri siyle, Londra'da 1850'de, Red Republican'da, [30l ve 1871'de, en az üç farklı çevirisiyle, Amerika'da yayınlandı. Fransızca sı, ilk kez, 1848 Haziran ayaklanmasından[3 ı ı kısa süre önce * Komünist Manifestôya Marx ve Engels tarafından yazılan önsözlerin metni, İngilizceleri esas alınarak, Türkçeye çevrilmiştir (K. Marx and F. Engels, Manifesto of the Communist Party, Progress Publishers, Moscow 1965). Ayrıca bu önsözlerin Almancalanndan da yararlanılmıştır (Karl Marx, Friedrich Engels, Gessammelte Werke, Dietz Verlag Berlin, bd. 4, s. 573-590). -Sol Yayınlan
91
Paris'te, ve yakınlarda da New York'un Le Socialiste'inde[321 çıktı. Yeni bir çevirisi hazırlanmaktadır. Lehçesi, ilk Alman ca baskısından kısa bir süre sonra Londra'da çıktı. Bir Rus ça çevirisi, altmışlarda, Cenevre'de yayınlandı.[33l llk yayın lanışından hemen sonra, Dan diline de çevrildi. Son yirmibeş yıl içersinde koşullar ne denli değişmiş olur sa olsun, bu Manifesto' da geliştirilmiş bulunan temel ilkeler, ana çizgileriyle, bugün de doğruluklarını tümüyle koruyor lar. Şurada ya da burada bazı aynntılar daha iyi hale getiri lebilir. Bu temel ilkelerin pratikteki uygulanışı, Manifes to'nun kendisinin de belirttiği gibi, her yerde ve her zaman o günün tarihsel koşullarına bağlı olacaktır ve, bu nedenle, İkinci Bölümün sonunda önerilen devrimci önlemlere hiçbir özel ağırlık verilmemiştir. Bu pasaj, bugün, birçok bakım dan, çok farklı bir biçimde ifade edilebilirdi. Modern sanayi nin son yirmibeş yıl içersinde gösterdiği sınırsız gelişme ve işçi sınıfının bununla beraber ilerleyen parti örgütlenmesi karşısında, ilk kez Şubat Devriminde ve, daha önemlisi, pro letaryanın ilk kez politik iktidan iki ay boyunca elinde tut tuğu Paris Komününde edinilen pratik deneyimler karşısın da, bu program, bazı aynntılan bakımından, bugün eskimiş bulunuyor. Komün, özellikle, işçi sınıfının "devlet aygıtım ol duğu gibi almak ve onu kendi amaçları için işletmekle yeti neme"yeceğini kanıtlamıştır. (Bkz: Bu noktanın daha da ge liştirildiği Fransa' da lç Savaş; Uluslararası Emekçiler Der neği Genel Konseyinin Çağrısı, Almanca baskı, s. 19*.) Ayn ca, apaçık ortadadır ki, sosyalist yazının eleştirisi, bugün için yetersiz kalıyor, çünkü ancak 1847'ye dek uzanıyor; aynı zamanda, komünistlerin çeşitli muhalefet partileri karşısın daki tutumlan konusundaki ifadeler (Dördüncü Bölüm), ilke olarak bugün hala doğru olmakla birlikte, uygulamada eski mişlerdir, çünkü siyasal durum tamamıyla değişmiştir ve ta rihsel gelişim orada sayılan siyasal partilerin büyük bir kıs* Bkz: "Uluslararası Emekçiler Derneği Genel Konseyinin 1871'de Fransa'daki İç Savaş Üzerine Çağrısı", Karl Marx, Fransa 'da lç Savaş, Sol Yayınlan, Ankara 1991, s. 54. -Ed. 92
mım yeryüzünden silip götürmüştür. Bununla birlikte, Manifesto, üzerinde artık değişiklik yap ma hakkımız olmayan tarihsel bir belge haline gelmiştir. Belki de ileride, 1847'den günümüze dek olan boşluğu doldu ran bir giriş ile birlikte, bir başka baskı çıkabilir; bu yeniden basım, bize bunu yapma zamanı bırakmayacak kadar ani oldu. Londra, 24 Haziran 1872
93
KARL MARX - FRİEDRİCH ENGELS
1882 RUSÇA BASKIYA ÖNSÖZ
KOMÜNIST Parti Manifestosu'nun Buharin'in çevirisiyle yapılan ilk Rusça baskısı, Koloko}f.34l basımevi tarafından altınışiann başlannda yayınlandı. O sıralar Batı, buna (Ma nifesto'nun Rusça baskısına), yalnızca yazınsal bir ilgi gös terdi. Böyle bir görüş bugün olanaksızdır. Proleter hareketin o sıralar (Aralık 184 7) hala ne denli sınırlı bir alanı kapsadığım, Manifesto'nun son kesimi komünistlerin çeşitli ülkelerdeki çeşitli muhalefet partileri karşısındaki konumu- en açık bir biçimde gösteriyor. Bura da özellikle yer almayanlar Rusya ve Birleşik Devletler'dir. Bu, Rusya'nın tüm Avrupa gericiliğinin son büyük yedeğini oluşturduğu Birleşik Devletler'in göç yoluyla Avrupa'nın proleter güç fazlasını emdiği sıralardı. Her iki ülke de, Avru pa'ya hammaddeler sağlıyor ve, aynı zamanda da, onun sı nai ürünleri için bir pazar oluşturuyorlardı. O sıralar, her ikisi de, bu nedenle, şu ya da bu şekilde, mevcut Avrupa dü zeninin temel dayanaklanydılar. Ama durum bugün ne kadar da farklı! Rekabeti ile Avru94
pa'daki -büyüklü küçüklü- toprak mülkiyetinin temelleri ni sarsan devasa bir tarımsal üretim için Avrupa göçü, Ku zey Amerika için pek uygundu. Buna ek olarak, bu, Birleşik Devletler'e, muazzam sınai kaynaklarını, Batı Avrupa'nın ve özellikle Ingiltere'nin bugüne dek varolan sınai tekelini kısa zamanda kıracak bir enerjiyle ve ölçekte kullanma olanağını da verdi. Her iki durum da, bizzat Amerika üzerinde, dev rimci bir tepki yaratıyor. Tüm siyasal yapının temelini oluş turan çiftçilerin küçük ve orta boy toprak mülkiyetleri, dev çiftiikierin rekabeti karşısında adım adım çöküyor; aynı anda, sanayi kesimlerinde ilk kez bir proletarya kitlesi ve müthiş bir sermaye yoğunlaşması gelişiyor. Ya Rusya! 1848-49 Devrimi sırasında, yalnızca Avrupalı prensler değil, Avrupa buıjuvazisi de, henüz uyanmaya baş layan proletarya karşısında tek kurtuluşlarını Rus müdaha lesinde buldular. Çar, Avrupa gericiliğinin başı ilan edildi. Bugün ise, Gaçina'da,[35 1 devrimin savaş tutsağıdır, ve Rusya ise Avrupa'daki devrimci eylemin öncüsü durumundadır. Komünist Manifesto'nun amacı, modern burjuva mülki yetinin yaklaşmakta olan kaçınılmaz çözülüşünü ilan et mekti. Ama Rusya' da, hızla gelişen kapitalist vurguna ve he nüz gelişmekte olan buıjuva toprak mülkiyetine karşılık, toprağın yarısından fazlasına köylülerin ortaklaşa sahip ol duklannı görüyoruz. Şimdi sorun şudur: Büyük çapta zayıf lamış olsa bile, gene de, ilkel bir ortak toprak sahipliği biçi mi olan Rus obşina'sı, * doğrudan komünist ortak mülkiyetİn üst biçimine geçebilir mi? Ya da, tersine, ilkönce, Batının ta rihsel evrimini oluşturan aynı çözülme sürecinden mi geç melidir? Buna bugün verilebilecek tek yanıt şudur: Eğer Rus dev rimi, Batıdaki bir proleter devrimin habercisi olur, ve bun lar, böylelikle, birbirlerini tamamlarlarsa, Rusya'daki mev cut ortak toprak sahipliği, komünist bir gelişmenin başlan gıç noktası olabilir. Londra, 21 Ocak 1882
* Köy topluluğu. -ç. 95
FRlEDRlCH ENGELS
1883 ALMANCA BASKIYA ÖNSÖZl36l
BU baskının önsözünü, ne yazık ki, tek başıma imzala mak zorundayım. Marx, Avrupa'nın ve Amerika'nın tüm işçi sınıfının herhangi bir başka kişiye olduğundan çok daha faz la şey borçlu olduğu bu adam, Highgate Mezarlığında yatı yor ve mezannın üstünde ilk çimler büyümeye başladı bile. Manifesto'yu gözden geçirmek ya da eksikliklerini gidermek, onun ölümünden sonra, hele hiç düşünülemez. Bu yüzden, burada, şu noktalan vurgulayarak belirtmeyi daha da ge rekli buluyorum: Manifesto'ya egemen olan temel düşünce -iktisadi üre timin ve her tarihsel dönemin buradan çıkan toplumsal ya pısının, o dönemin siyasal ve düşünce tarihinin temellerini oluşturduğu; bunun sonucu olarak, (ilkel komünal toprak mülkiyetinin çözülüşünden bu yana) tüm tarihin bir sınıf sa vaşımlan tarihi, sömürülen ile sömüren arasındaki, toplum sal gelişmenin çeşitli aşamalannda egemen olunan ile ege men olan sınıflar arasındaki savaşımıann tarihi olduğu; ne
96
var ki, bu savaşımın, şimdi, sömürülen ve ezilen sınıfın (pro letaryanın), aynı zamanda toplumun tümünü sömürüden, ezilmekten ve sınıf savaşırnlarından sonsuza dek kurtar maksızın, onu sömüren ve ezen sınıftan (burjuvaziden) ken disini artık kurtaramayacağı bir aşamaya ulaştığı düşünce si- bu temel düşünce, yalnızca ve tamamıyla Marx'a aittir.* Bunu, daha önce de birçok kez belirttim; ne var ki, bu nun bizzat Manifesto'nun önünde de yer alması şimdi özel likle zorunludur. Londra, 28 Haziran 1883
* "Kanımca", diye yazmıştım Ingilizce çevirinin önsözünde, "Darwin in teorisinin biyolojı için yaptıgının aynısını tarih için yapacak olan bu düşün celere, her ikimız de, 1845 öncesinde, yavaş yava§ yaklaşmaktaydık. Buna do� !:Ja_ğımsız olarak, ne denli ilerlemiş oldugumu en iyi ingiltere 'de Emekçı Sınılin Durumu başlıklı yapıtım göstenr. Ama 1845 bahannda, Brüksel' de, Marx ile venidenkarşıla�tıihmda, kendisi bunlan zaten oluştur muştu ve, neredeyse burada belirttigim kadar açık bir biçimde, bu düşünce leri önüme seriverdi." [Engels 'in lBfJO Almanca baskıya notu.]
FRİEDRİCH ENGELS
1888 İNGİLİZCE BASKIYA ÖNSÖZl37 l
MANlFESTO, ilkin tamamıyla Alman, sonradan uluslara rası bir işçi derneği ve Kıtanın 1848 öncesindeki siyasal ko şullan altında kaçınılmaz olarak gizli bir dernek olan Komü nist Birliğin platformu olarak yayınlanmıştı. Birliğin Kasım 184 7'de Londra'da yapılan bir kongresinde, Marx ve Engels, eksiksiz bir teorik ve pratik parti programını yayınlanmak üzere hazırlamakla görevlendirilmişlerdi. Aralık 1848'de Al manca olarak kaleme alınan elyazması, 24 Şubat Fransız Devriminden birkaç hafta önce Londra'daki matbaaya gön derildi. Bir Fransızca çevirisi, Haziran 1848 ayaklanmasın dan kısa bir süre önce Paris'te çıkartılmıştı. Miss Helen Macfarlane tarafından yapılan ilk İngilizce çevirisi, 1850'de, Londra'da, George Julian Harney'in Red Republican ında çıktı. Danimarka ve Polanya dillerinde de birer baskısı ya yınlanmıştı. Haziran 1848 Paris ayaklanmasının -Proletarya ile Burjuvazi arasındaki ilk büyük savaş- yenilgisi, Avrupa '
98
işçi sınıfının toplumsal ve siyasal özlemlerini, bir süre için tekrar arka plana itti. O andan sonra, üstünlüğü elde etme savaşımı, Şubat Devriminden önce olduğu gibi, gene, yalnız ca mülk sahibi sınıflann farklı kesimleri arasında oldu; işçi sınıfı, siyasal olarak kımıldayabileceği bir yer elde etme kav gasına ve orta-sınıf radikallarin aşın sol kanadı olma duru muna indirgenmişti. Bağımsız proleter hareketlerin yaşam belirtileri gösterıneyi sürdürdüğü her yerde, bunlar acıma sızca bastınldılar. Böylece, Prusya polisi, o sıra Köln'de bu lunan Komünist Birliğin Merkez Komitesini açığa çıkardı. Üyeleri tutuklandılar ve, onsekiz aylık tutukluluktan sonra, Ekim 1852'de yargılandılar. Bu ünlü "Köln Komünist yargı laması" , 4 Ekimden 12 Kasıma kadar sürdü; tutuklulardan yedisi, üç yıldan yedi yıla kadar değişen sürelerle bir kaleye kapatılma cezasına çarptınldılar. Bu hükümden hemen son ra Birlik, geriye kalan üyeler tarafindan resmen dağıtıldı. Manifesto'ya gelince, bundan böyle unutulmaya mahkum gibi görünüyordu. Avrupa işçi sınıh, egemen sınıflara karşı bir saldında daha bulunmak üzere yeterli güç toplayınca, Uluslararası İşçi Birliği doğdu. Ama Avrupa ve Amerika'nın tüm militan proletaryasını tek bir organ içinde kaynaştırmak açık ama cıyla kurulmuş olan bu birlik, Manifesto'da ortaya konmuş bulunan ilkeleri derhal ilan edemedi. Enternasyonal, İngiliz sendikalan tarafından, Fransa, Belçika, İtalya ve İspan ya'daki Proudhon'un izleyicileri tarafından ve Almanya'daki lasalcılar* tarafından kabul edilebilecek kadar geniş bir programa sahip olmak zorundaydı. Bu programı bütün taraf lan tatmin edecek bir biçimde kaleme almış olan Marx, ta mamıyla, işçi sınıfının birleşik eylem ve tartışma sonuru mutlaka göstereceği düşünsel gelişmeye güvenmekteydi. Ser mayeye karşı savaşımın olaylan ve iniş-çıkışlan, başanlar dan çok yenilgiler, insanlara çeşitli sözde her derde deva dü* Lassalle38 kişi olarak, kendisini bize her zaman Marx'ın bir öğretilisi olarak tanıtmıştı ve, bu sıfatı:yla, Manifesto'nun zemini üzerinde kaldı. Ama açık l!i itasyonunda, 1862-64 te, devlet kredisiyle desteklenen kooperatİf atelyeler isteminin ötesine geçmedi. [Engels 'in notu.] 99
şüncelerinin yetersizliğini göstermemezlik ve işçilerin kurtu luşunun gerçek koşullannın daha tam bir biçimde kavran masına yolaçmamazlık edemezdi. Ve Marx haklıydı. Enter nasyonal 187 4'te dağıldığında, işçileri, 1864'te bulduğundan çok farklı insanlar olarak bırakmıştı. Fransa'da prudoncu luk, Almanya'da lasalcılık ölmekteydi, ve tutucu İngiliz sen dikalan bile, çoğunluğu Enternasyonal ile olan bağlarını çok tan beri koparmış olmalarına karşın, geçen yıl Swansea'da, başkanlarının*, onlar adına, "Kıta Sosyalizmi bizim için kor kunçluğunu yitirmiştir" diyebileceği o noktaya doğru yavaş yavaş ilerliyorlardı. Aslında, Manifesto'nun ilkeleri, bütün ülkelerin işçileri arasında oldukça ilerleme göstermişti. Manifesto'nun kendisi, böylece, tekrar öne çıktı. Alman ca metin, 1850'den beri, İsviçre, İngiltere ve Amerika'da bir kaç kez yeniden basılmış bulunuyordu. 1872'de New York'ta İngilizceye çevrilerek Woodhull and Claflin's Weekly'de ya yınlandı. Bu İngilizce çevirisine dayanılarak New York'taki Le Socialiste'de bir de Fransızcası çıktı. O zamandan beri Amerika'da azçok kırpılmış en az iki İngilizce çevirisi daha çıktı, ve bunlardan biri İngiltere'de tekrar basıldı. Bakunin tarafından yapılan ilk Rusça çevirisi, 1863 dolaylarında Ce nevre'de, Herzen'in Kolokol basımevinde; kahraman Vera Zasuliç'in yaptığı ikincisi ise, 1882'de, gene Cenevre'de ya yınlandı.139 1 Bir yeni Lehçe baskısı, Social-Demokratisk Bib liothek, Kopenhag 1885'te; yeni bir Fransızca çevirisi de Le Socialiste, Paris 1885'te bulunabilir. Bu sonuncusundan bir İspanyolca çevirisi hazırlanmış ve Madrid'de, 1886'da yayın lanmıştır. Almancaları sayılmayacak olursa, hep birlikte en az oniki yeni baskısı var. Birkaç ay önce İstanbul'da yayın lanması gereken bir Ermenice çevirisi günışığına çıkamadı, çünkü, bana söylendiğine göre, yayıncı, üzerinde Marx'ın adı bulunan bir kitap çıkarmaktan korkmuş, çevirmen de kita bın kendi yapıtıymış gibi gösterilmesini kabul etmemiş. Öte ki dillere yapılan başka çeviriler olduğunu duydum, ama bunları görmedim. Böylece, Manifesto'nun tarihi, büyük öl* W. Bewan. -Ed. 1 00
çüde, modern işçi sınıfı hareketinin tarihini yansıtmaktadır; şu anda Manifesto, kuşkusuz ki, tüm sosyalist yazının en yaygın, en uluslararası ürünü, Sibirya'dan Kaliforniya'ya dek milyonlarca işçinin benimsediği ortak platformdur. Bununla birlikte, yazıldığında, ona, Sosyalist Manifesto diyemezdik. 184 7'de, sosyalist denilince, bir yanda çeşitli ütopyacı sistemlerin yandaşları: her ikisi de şimdiden salt mezhep durumuna düşmüş, giderek ölmekte olan İngilte re'de ovıncılar, Fransa'da furyeciler; öte yanda, her türden yamacılıkla, sermayeyi ve karı hiçbir tehlikeye sokmaksızın, her türlü toplumsal bozukluğu düzeltmeyi taslayan çok çe şitli toplumsal şarlatanlar, her iki durumda da işçi sınıfı ha reketi dışında ve destek için daha çok "eğitilmiş" sınıflara güvenen kimseler anlaşılıyordu. İşçi sınıfının hangi bölümü salt siyasal devrimierin yetersizliğine inanmış ve toptan bir toplumsal değişmenin zorunluluğunu ilan etmişse, işte o bö lümü, o sıra, kendisine komünist diyordu. Bu kaba, yontul mamış, tamamıyla içgüdüsel türden bir komünizmdi; ama gene de, esas noktaya dokunuyordu, ve işçi sınıfı arasında, Fransa'da Cabet'nin ve Almanya'da Weitling'in ütopyacı ko münizmini yaratmaya yetecek kadar güçlü bulunuyordu. Böylece, 1847'de, sosyalizm, bir orta-sınıf hareketi, komü nizm ise bir işçi sınıfı hareketiydi. Sosyalizm, hiç değilse Kı tada, "saygıdeğer''di; komünizm ise tam tersiydi. Ve düşün cemiz, ta baştan beri, "işçi sınıfının kurtuluşu işçi sınıfının kendi eseri olmalıdır" olduğundan, bu iki addan hangisini seçmemiz gerektiği konusunda hiçbir kuşku olamazdı. Da hası, o günden beri de, bunu yadsımaktan çok uzak olduk. Manifesto, ikimizin ortak ürünü olduğundan, onun özü nü oluşturan temel önermenin Marx'a ait olduğunu belirt mek zorunda olduğumu düşünüyorum. Bu önerme şudur: her tarihsel dönemde, egemen olan iktisadi üretim ve deği şim biçimi, ve bunun zorunlu sonucu olan toplumsal örgüt lenme, o dönemin siyaset ve düşünce tarihinin üzerine kuru lu olduğu ve ancak onunla açıklanabilen temeli oluşturur; bunun sonucu olarak, insanlığın tüm tarihi, (toprağı ortak
1 01
mülkiyet halinde tutan ilkel aşiret toplumunun dağılmasın dan beri) sınıf savaşımlannın, sömüren ile sömürülen, ege men ile ezilen sınıflann çelişmelerinin tarihi olmuştur; bu sınıf savaşırolannın tarihi, bugünlerde, sömürülen ve ezilen sınıfın -proletaryanın-, aynı zamanda, toplumu da, her türlü sömürüden, ezilmeden, sınıf aynmlanndan ve sınıf sa vaşımlanndan bir defada ve tamamıyla büyük ölçüde kur tarmaksızın, kendisini sömüren ve egemen olan sınıfın buıjuvazinin- yönetiminden kurtaramayacağı bir aşamaya erişmiş bulunduğu bir evrimler dizisi oluşturur. Kanımca, Darwin'in teorisinin biyoloji için yaptığının ay nısını tarih için yapacak olan bu düşüncelere, her ikimiz de, 1845 öncesinde, yavaş yavaş yaklaşmaktaydık. Buna doğru, bağımsız olarak, ne denli ilerlemiş olduğumu en iyi Ingilte re'de Emekçi Sınıfın Durumu* başlıklı yapıtım gösterir. Ama 1845 ilkyazında, Brüksel'de, Marx ile yeniden karşılaş tığımda, kendisi bunlan zaten oluşturmuştu ve, neredeyse burada belirttiğim kadar açık bir biçimde, bu düşünceleri önüme seriverdi. 1872 tarihli Almanca baskıya yazdığımız ortak önsözü müzden şunlan aktanyorum: [Burada, Engels, bu önsözün ikinci paragrafını ve üçün cü paragrafın ilk türncesini aktanyor (yukanya bakınız). Sonra şöyle devam ediyor:] Bu çeviri, Marx'ın Kapitalinin büyük kısmının çevirme ni bay Samuel Moore tarafından yapılmıştır. Bu çeviriyi bir likte gözden geçirdik ve ben, tarihsel atıflan açıklayan bir kaç not ekledim. Londra, 30 Ocak 1888
* The Canelition of the Working Class in England in 1844. By Friedrich Engels. Translated by Florence K. Wiscnewetzky, New York. Lovell-London. W. Reeves, 1888 [Friedrich Engels, Ingiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu, Sol Yayınlan, Ankara 1997]. [Engels in notu.] 1 02
FRlEDRlCH ENGELS
1890 ALMANCA BASKNA ÖNSÖZ[40l
YUKARIDAKİLERİN* yazılışından bu yana Manifesto'nun yeni bir Almanca baskısı zorunlu hale geldi ve Manifesto'ya ilişkin olarak burada sözü edilmesi gereken pek çok şey de oldu. İkinci bir -Vera Zasuliç'in yaptığı- Rusça çeviri, 1882'de Cenevre'de çıktı; bu baskının önsözü Marx ve benim tarafıından yazılmıştı. Ne yazık ki, özgün Almanca elyazma sı kaybolmuştur, bu yüzden Rusçasından tekrar çevirmem gerekiyor, ki bununla metin bir şey kazanacak değildir. Ora da şöyle deniliyor: [. . .]** Hemen hemen aynı sırada, Cenevre'de, bir yeni Lehçe çe virisi çıktı: Manifest Komunistyczny. Ayrıca, Danimarka dilinde bir yeni çevirisi de, 1885'te * 1883 Almanca Baskıya Önsöz kastediliyor. -Ed. ** Engels'in kaybolduğunu söylediği ve 1882 Rusça baskı için Marx'la
beraber yazdıklan önsözün özgün Alınaneası sonradan bulunmuş ve Ma,rk sizm-Leninizm Enstitüsünün arşivine konulmuştur. Bu özgün Almanca On sözün Türkçe çevirisi, bu kitabın 94-95. sayfalanndadır. -Ed. 103
Kopenhag'da, "Sozial-Demokratisk Bibliotek"te çıktı. Ne ya zık ki, çeviri tam değildir; çevirene güçlük çıkardığı anlaşı lan bazı önemli pasajlar atıanmıştır ve ayrıca, şurada bura da, dikkatsizlik belirtileri görülmektedir ki, bunlar çok daha rahatsız edicidir, çünkü eğer çevirmen biraz daha çaba gös terseydi kusursuz bir iş çıkartabilirdi. Bir yeni Fransızca çevirisi 1886'da Paris'te Le Socialis te de çıktı; bu, o güne kadar çıkmış olanların en iyisidir. Bu çeviriye dayanılarak aynı yıl ispanyolca bir çevirisi il kin Madrid'de El Socialista'da çıktı, sonra da broşür olarak yayınlandı: Manifiesto del Partido Comunista por Carlos Marx y F. Engels, Madrid, Administraci6n de El Socialista, Hernan Cortes 8. İlgi çekici bir olay olarak da 1887'de, bir Ermeni çevirme nin elyazmalarının İstanbullu bir yayıncıya sunulmuş oldu ğunu belirteyim; ama adamcağızın üzerinde Marx'ın adı bu lunan bir şeyi basacak yüreği yoktu ve yazar olarak çevirme nin kendi adını koymasını önerdi, ama çevirmen bunu red detti. Aslından azçok farklı Amerikan çevirilerinden birinin, ve derken bir başkasının İngiltere'de birçok kez basılmasından sonra, sonunda aslına uygun bir çeviri 1888 yılında çıktı. Bu çeviri dostum Samuel Moore tarafından yapılmıştı ve baskı ya gönderilmeden önce üzerinden birlikte bir kez daha geç tik. Başlığı şöyledir: Manifesto of the Comm unist Party, by Karl Marx and Frederick Engels. Authorized English Trans lation, edited and annotated by Frederick Engels, 1888. Lon don, William Reeves, 185 Fleet St. E. C . . Oradaki bazı notla rı bu baskıya da aldım. Manifesto'nun kendisine ait bir yaşam öyküsü vardır. Çıktığında bilimsel sosyalizmin (ilk önsözde sözü edilen çevi rilerin de tanıtladığı gibi) o sıralar hala sayıca hiç de fazla olmayan öncüsü tarafından coşkuyla karşılarran Manifesto, Haziran 1848'de Paris işçilerinin yenilgileriyle birlikte baş layan gericilik tarafından, çok geçmeden, arka plana itildi ve nihayet Kasım 1852'de, Köln Komünistlerinin mahkum edil'
1 04
meleriyle, "yasa uyannca", aforoz edildi. Şubat Devrimi ile başlamış olan işçi hareketinin sahneden çekilmesiyle, Mani festo da arka plana geçti. Avrupa işçi sınıfı, egemen sınıflann gücüne karşı yeni bir saldırı için yeniden yeterli güç topladığında, ortaya Ulus lararası İşçi Birliği çıktı. Amacı, Avrupa'nın ve Amerika'nın tüm militan işçi sınıfını tek bir büyük ordu içinde kaynaştır maktı. Bu yüzden, Manifesto'da ortaya konmuş bulunan il kelerden hareket edemezdi. İngiliz sendikalarına, Fransız, Belçika, İtalyan ve İspanyol prudoncularına ve Alman lasal cılarına* kapılan kapamayacak bir programa sahip olmak zorundaydı. Bu program -Enternasyonalin Tüzüğünün giri şi- Bakunin'in ve anarşistlerin bile teslim ettikleri bir usta lıkla Marx tarafından hazırlanmıştı. Manifesto'da ortaya konmuş bulunan düşüncelerin sonal zaferi için Marx, yalnız ca ve tamamıyla işçi sınıfının eylem birliği ve tartışma sonu cu zorunlu olarak göstereceği düşünsel gelişmeye güveniyor du. Sermayeye karşı savaşırndaki olaylar ve iniş-çıkışlar, ba şarılardan çok yenilgiler, savaşçılara, o güne kadarki her derde deva düşüncelerinin yetersizliğini göstermemezlik ve zihinlerini de, işçilerin kurtuluşu için gerekli gerçek koşulla rın adamakıllı kavramasına daha açık hale getirmemezlik edemezdi. Ve Marx haklıydı. Enternasyonalin dağıtıldığı 184 7'deki işçi sınıfı, kurulduğu 1864'tekinden tamamıyla farklıydı. Latin ülkelerindeki prudonculuk ile Almanya'daki özgül lasalcılık ölmekteydi, ve zamanın katmerli tutucu In giliz sendikaları, 1887'de, yaptıkları Swansea Kongresi baş kanının, onlar adına, "Kıta sosyalizmi bizim için korkunçlu ğunu yitirmiştir" diyebileceği noktaya giderek yaklaşıyorlar dı. Oysa 1887'de, Kıta sosyalizmi, hemen tamamıyla, Mani festo'da sunulan teoriden ibaretti. Böylece Manifesto'nun * Lassalle, kişi olarak kendisini bize hep Marx'ın bir "öğretilisi" olarak tanıtmıştı ve, bu sıfatla, elbette Manifesto'nun zemini üzerinde kalmıştı. Lassalle'ın devlet kredileri ile desteklenen, üretici kooperatifleri isteminin ötesine geçmeyen ve tüm işçi sınıfını devlet desteğinden yana olanlar ile, öz-destekten yana olanlar diye bölen izleyicileri için durum çok farklıydı. [Engels 'in notu.]
1 05
tarihi, bir ölçüde, 1848'den bu yanaki modern işçi sınıfı hare ketinin tarihini yansıtmaktadır. Şu anda Manifesto, kuşku suz ki, tüm sosyalist yazının en yaygın, en uluslararası ürü nüdür, Sibirya'dan Kaliforniya'ya dek tüm ülkelerin milyon larca işçisinin ortak programıdır. Ama, çıktığında, gene de, ona Sosyalist Manifesto diye mezdik. 1847'de, sosyalist denilince, iki tür insan anlaşılı yordu. Bir yanda çeşitli ütopik sistemlerin yandaşlan vardı, özellikle, o tarihte her ikisi de salt mezhep durumuna düşüp giderek ölmekte olan İngiltere'deki ovıncılar ile Fransa'daki furyeciler. Öte yanda ise, toplumsal bozukluklan çeşitli her derde deva yollarla, her türden bölük-pörçük çalışmalanyla, sermayeye ve kara hiçbir zarar vermeksizin gidermek iste yen çok çeşitli türden toplumsal şarlatanlar. Her iki durum da da, işçi hareketinin dışında duran ve /daha çok "eğitim görmüş" sınıflardan destek arayanlar. Ama, işçi sı n ı f ın ı n salt siyasal devrimierin yeterli olmadığına inanan, toplu mun köklü bir biçimde yeniden kuruluşunu isteyen kesimi, kendisine o sıra komünist diyordu. Bu henüz yontulmamış, yalnızca içgüdüsel ve çoğu kez de biraz kaba bir komünizm di. Ama, gene de, ortaya iki ütopyacı komünizm sistemini, Fransa'da Cabet'nin "lkaryan" komünizmini, ve Almanya'da da Weitling'inkini çıkartacak kadar güçlüydü. 1847'de, sos yalizm bir burjuva hareketi, komünizm ise bir işçi sınıfı ha reketi anlamına geliyordu. Sosyalizm, hiç değilse Kıtada, çok saygıdeğerdi, komünizm için ise, durum bunun tam ter siydi. Ve "işçilerin kurtuluşu işçi sınıfının kendi eseri olmalı dır" kanısını daha o sıralar kesinlikle taşıyor olduğumuz dan, bu iki addan hangisini seçmemiz gerektiği konusunda hiçbir duraksama gösteremezdik. O günden beri bunu yadsı mak da aklımızdan geçmiş değildir. "Bütün ülkelerin işçileri, birleşin! " Ama, kırkiki yıl önce proletaryanın kendi istemleriyle ortaya çıktığı ilk Paris dev riminin arifesinde bu sözleri dünyaya duyurduğumuzda, buna çok az ses karşılık verdi. Bununla birlikte, 28 Eylül 1864'te Batı Avrupa ülkelerinin çoğunun proleterleri, şanlı
1 06
anılara sahip Uluslararası İşçi Birliğini kurmak üzere birleş tiler. Enternasyonalin kendisinin ancak dokuz yıl yaşadığı doğrudur. Ama onun yarattığı bütün ülkelerin proleterlerinin ölümsüz birliğinin hala yaşamakta olduğunun ve her zaman kinden daha güçlü yaşamakta olduğunun en iyi tanığı günü müzdür. Çünkü şu satırlan yazmakta olduğum bugün/411 Av rupa ve Amerika proletaryası, ilk kez seferber edilmiş olan, tek bir ordu olarak, tek bir bayrak altında, tek bir acil amaç için -1866'da Enternasyonalin Cenevre Kongresi, ve gene 1889'da Paris İşçi Kongresi tarafından ilan edildiği gibi, se kiz saatlik normal işgününün yasalaşması için- seferber edilmiş olan savaş kuvvetlerini gözden geçiriyor. Ve bugün kü görkemli gösteri, bütün ülkelerin kapitalistlerine ve top rakbeylerine, bütün ülkelerin işçilerinin bugün gerçekten de birleşmiş olduklan gerçeğini gösterecektir. Bir de Marx bunu kendi gözleriyle görebilmek için hala yanımda olsaydı! Londra, 1 Mayıs 1890
1 07
FRlEDRlCH ENGELS
1892 LEHÇE BASKlYA ÖNSÖZ[42l
KOMÜNIST Manifesto'nun yeni bir Lehçe baskısının zo runlu hale gelmiş olması, çeşitli düşüncelere yolaçmaktadır. Birincisi, Manifesto'nun, son zamanlarda, Avrupa kıta sında büyük sanayinin gelişmesinin . bir göstergesi haline gelmiş olması dikkate değerdir. Belirli bir ülkede büyük sa nayinin genişlemesi oranında o ülkenin işçileri arasında, işçi sınıfı olarak, mülk sahibi sınıflar karşısındaki konumlan ko nusunda aydınlanma özlemi de büyümekte, sosyalist hare ket bunlar arasında yaygınlaşmakta ve Manifesto'ya olan ta lep artmaktadır. Böylece, yalnızca işçi hareketinin durumu değil, büyük sanayinin gelişme derecesi de, her ülkede, Ma nifesto'nun o ülke dilinde dağıtılan nüsha sayısıyla oldukça doğru bir biçimde ölçülebilir. Buna göre, bu yeni Lehçe baskı, Polonya sanayisinde ke sin bir ilerlemeyi göstermektedir. Ve on yıl önce yayınlanmış baskısından bu yana bu ilerleme gerçekten de olmuştur, bu konuda hiçbir kuşkuya yer olamaz. Rus Polonyası, Kongre Polonyası,[43l Rus İmparatorluğunun büyük sanayi bölgesi haline gelmiştir. Rusya'nın büyük sanayisinin gelişigüzel dağılmış olmasına karşılık -bir kısmı Finlandiya Körfezi ci varına, diğeri merkeze (Moskova ve Vladimir), bir üçüncüsü 1 08
Karadeniz ve Hazer denizi kıyılanna ve diğerleri de başka yerlere dağılmıştır-, Polonya sanayisi, nispeten küçük bir alan içersine sıkışmıştır ve böylesine bir yoğunlaşmadan ile ri gelen üstünlüklere ve sakıncalara sahiptir. Rakip Rus fab rikatörleri, Polonyalılan ruslaştırma arzusuyla yanıp tutu şuyar olmalanna karşın, Polanya'ya karşı koruyucu güm rükler isteminde bulunmakla, bu üstünlükleri kabullenmiş oldular. Sakıncalar -Polonyalı fabrikatör ve Rus hükümeti açısından- kendilerini, sosyalist düşüncelerin Polonyalı iş çiler arasında hızla yayılışında ve Manifesto'ya olan talebin büyümesinde de göstermektedir. Ama Polonya sanayisinin Rusya'nınkini geride bırakan hızlı gelişimi, kendi payına, Polonya halkının tükenmez ya şam gücünün yeni bir kanıtı ve yaklaşmakta olan ulusal kurtuluşunun yeni bir güvencesidir. Ve bağımsız güçlü bir Polanya'nın yeniden kurulması yalnızca Polonyalıları değil, hepimizi ilgilendiren bir sorundur. Avrupa ulusları arasında içtenlikli bir uluslararası işbirliği, ancak eğer bu ulusların her biri kendi ülkelerinde tamamıyla özerkseler olanaklıdır. Sonuç olarak, buıjuvazinin işini proletarya bayrağı altın da proleter savaşçılara yaptırmakla kalmış olan 1848 Devri mi, vasiyetnamesinin icracıları Louis Bonaparte ve Bis marck'ın aracılığıyla, İtalya'nın, Almanya'nın ve Macaris tan'ın da bağımsızlığını sağlamıştır; ama 1 792'den bu yana devrim için bu üçünün birarada yaptıklanndan daha çoğunu yapmış olan Polanya, 1863'te on kat daha büyük Rus kuvve ti karşısında boyun eğdiğinde, tek başına bırakılmıştı. Soy luluk, Polanya'nın bağımsızlığını ne koruyabilir ne de tekrar elde edebilirdi; bugün ise bu bağımsızlık, buıjuvazi için en azından önemsizdir. Ama bu Avrupa uluslarının uyumlu iş birliği için gene de bir zorunluluktur. * Bu, ancak genç Polan ya proJetaryası tarafından elde edilebilir, ve ancak bu eller de güvenlik içinde bulunur. Çünkü Polanya'nın bağımsızlığı na Avrupa'nın geriye kalan işçileri de, bizzat Polonyalı işçi ler kadar gerek duyuyorlar. Londra, 10 Şubat 1892 * Lehçe baskısında bu türnce atlanmıştır. -Ed. 1 09
FRlEDRlCH ENGELS
1893 İTALYANCA BASKIYA ÖNSÖZ[44l
İTALYAN OKURA
Komünist Parti Manifestosu'nun yayınlanışının, 18 Mart 1848 ile, o güne dek bölünmelerle ve iç çelişmelerle zayıfla mış ve böylece yabancı egemenlik altına düşmüş, biri Avru pa kıtasının, ötekisi Akdeniz'in merkezinde yer alan iki ulu sun silahlı ayaklanmalan olan Milan ve Berlin devrimleri ile çakıştığı söylenebilir. İtalya'nın Avusturya imparatoruna bağımlı olmasına karşılık, Almanya Rus çannın daha dolaylı olsa bile daha az etkin olmayan boyunduruğu altına girdi. 18 Mart 1848'in sonuçlan, hem İtalya'yı ve hem de Alman ya'yı bu yüzkarasından kurtardı: bu iki büyük ulus, 1848' den 187 1'e kadar geçen zaman içersinde yeniden kurulahil mişler ve her nasılsa kendi başlarına kalabilmişlerse, bu, Karl Marx'ın dediği gibi, 1848 Devrimini bastıranlann, ken dilerine karşın gene de bu devrimin vasiyetnamesinin İcracı ları olmaları sayesindedir. Bu devrim her yerde işçi sınıfının eseri olmuştur; bari110
katlan kuran ve bunu yaşamıyla ödeyen işçi sınıfıydı. Hükü meti devirmekteki niyeti, açıkça, buıjuva rejimi devirmek olanlar yalnızca Paris işçileriydi. Ama, kendi sınıflan ile buıjuvazi arasındaki onmaz uzlaşmaz karşıtlığın bilincinde olsalar bile, gene de, ne ülkenin ekonomik gelişmesi ne de Fransız işçi kitlesinin zihinsel gelişmesi, henüz toplumsal bir yeniden kuruluşu olanaklı kılacak aşamaya ulaşmış de ğildi. Bu nedenle devrimin meyvelerini toplayan, son tahlil de, kapitalist sınıf oldu. Öteki ülkelerde, İtalya'da, Alman ya'da, Avusturya'da işçiler, daha baştan, buıjuvaziyi iktida ra getirmekten başka bir şey yapmadılar. Ama herhangi bir ülkede ulusal bağımsızlık olmadıkça, burjuvazinin egemenli ği olanaksızdır. Bu yüzden, 1848 Devrimi, o zamana dek bir lik ve özerklikten yoksun bulunan uluslara, kendisiyle bir likte, birlik ve özerklik getirmek zorunda kaldı: İtalya'ya, Al manya'ya, Macaristan'a. Sıra Polonya'ya da gelecektir. Böylece, 1848 Devrimi bir sosyalist devrim olmamışsa da, bunun için yol açmış, ortam hazırlamıştır. Büyük sanayi nin bütün ülkelerde gelişmesiyle birlikte, buıjuva rejim, son kırkbeş yıl içersinde, ortaya, her yerde, kalabalık, yoğun ve güçlü bir proletarya çıkardı. Böylece, Manifesto'nun dilini kullanacak olursak, kendi mezar kazıcılarını yarattı. Her ül kenin özerkliği ve birliği sağlanmadıkça, proletaryanın ulus lararası birliğini ya da bu uluslann ortak amaçlara doğru banşçı ve akılcı bir işbirliğini gerçekleştirmek olanaksız ola caktır. İtalyan, Macar, Alman, Polonyalı ve Rus işçilerin 1848 öncesi siyasal koşullar altında uluslararası eylem or taklığı yaptıklannı düşünün bir! Böylece, 1848'de verilen savaşlar boşuna verilmemiştir. Bizi o devrimci dönemden ayıran kırkbeş yıl da boşa gitme miştir. Meyveler olgunlaşıyor, ve benim bütün dileğim, Ma nifesto'nun ilk yayınlanışı nasıl uluslararası devrimin ha bercisi olduysa, bu İtalyanca çevirinin yayınlanışının da İtal yan proletaryasının zaferinin habercisi olabi1mesidir. Manifesto, kapitalizmin geçmişte oynadığı devrimci ro lün tam hakkını vermektedir. İlk kapitalist ulus İtalya idi. l ll
Feodal ortaçağın sonuna ve modern kapitalist çağın başlan gıcına, dev bir kişi damgasını vurdu: hem ortaçağın son şairi ve hem de modern zamaniann ilk şairi bir İtalyan, Dante. 1300'de olduğu gibi, bugün de, yeni bir tarihsel çağ yaklaşı yor. İtalya, bize, bu yeni, proleter çağın doğuş anına damga sını vuracak yeni Dante'yi verecek mi? Londra, 1 Şubat 1893
1 12
KOMÜNIST PARTl MAN1FESTOSUI451
Avrupa'da bir hayalet dolaşıyor - komünizmin hayaleti. Eski Avrupa'nın bütün güçleri bu hayaleti defetmek için kut sal bir ittifak içine girdiler: Papa ile çar, Metternich ile Gui zot, Fransız radikalleri ile Alman polis ajanları. İktidardaki hasımları tarafından komünist olmakla suç lanmamış muhalefet partisi nerede vardır? Bu lekeleyici ko münizm suçlamasını, gerici hasımıarına karşı olduğu kadar daha ilerici muhalefet kesimlerine de gerisin geriye fırlatma mış muhalefet partisi nerede vardır? Bu olgudan iki şey çıkıyor: I. Komünizm, daha şimdiden, bütün Avrupa güçleri tara fından bir güç olarak tanınmıştır. II. Komünistlerin, tüm dünyanın karşısında, görüşlerini, amaçlarını, eğilimlerini açıkça ortaya koymalarının ve bu komünizm hayaleti masalına partinin kendi Manifestosu ile karşılık vermelerinin tam zamanıdır. Bu amaçla, çeşitli milliyetlerden komünistler, Londra'da toplanmışlar ve İngiliz, Fransız, Alman, İtalyan, Flemenk ve Dan dillerinde yayınlanmak üzere, aşağıdaki Manifestoyu kaleme almışlardır. 1 15
I BURJtNALAR VE PROLETERLER*
Günümüze kadarki bütün topluıniann tarihi,** sınıf sava şımiarı tarihidir. Özgür insan ile köle, patrisyen ile pleb, bey ile serf, lonca * Burjuvazi ile, modem kapitalistler sınıfı, toplumsal üretim araçlannın sahipleri ve ücretli emek istihdam edenler kastediliyor. Proletarya ile ise, kendilerine ait hiçbir üretim aracına sahip olmadıklanndan, yaşamak için emek-güçlerini satmak durumunda kalan modern ücretli emekçiler sınıfı.
[Engels'in 1888 1ngilizce baskıya notu.] ** Yani, bütün yazılı tarih. 1847'de, topl4umun tarih-öncesi, kaydedilmiş
tarih-öncesinde varolmuş toplumsal örgütlenme henüz tamamıyla bilinmi yordu. O tarihten bu yana, Haxthausen, Rusya' da, topraktaki ortak mülki yeti keşfetti. Maurer bunun, tarihte bütün Germen ırklarm geldikleri top lumsal temel olduğunu tanıtladı, ve giderek köy topluluklannın [Almanca baskılarda: "ortak toprak mülkiyetine dayanan köy topluluklannın". -ç.] Hindistan'dan İrlanda'ya kadar her yerde toplumun ilkel biçimi olduklan görüldü. Bu ilkel komünist toplumun iç örgütlenmesi tipik biçimiyle Mor gan'ın gens i n gerçek niteliğini ve kabile ile olan ilişkisini ortaya koyan üs tün keşfiyle açığa çıktı. Bu ilkel topluluklann çözülmeleriyle, toplumun farklı ve ensonu karşıt sınıflara bölünmesi başlar. Bu çözülme sürecini per Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats, [Ailenin, Ozel Mülkiyetİn ve Devletin Kökenıl 2. baskı, Stuttgart 1886'da izlemeye çalış tım. [Engels 'in 1888 lngilizce baskıya, ve -son tümce hariç- 1890 Alman ca baskıya notu.] 116
ustası*** ile kalfa, tek sözcükle, ezen ile ezilen birbirleriyle sürekli karşı karşıya gelmişler, kesintisiz, kimi zaman ör tük, kimi zaman açık bir savaş, her kezinde ya toplumun tü müyle devrimci bir dönüşmesiyle ya da savaşan sınıfların birlikte mahvolmalanyla sonuçlanan bir savaş sürdürmüş lerdir. Tarihin ilk çağlannda, hemen her yerde, toplumun çeşitli zümreler halinde tepeden tırnağa bir bölümlenmesini, çok çeşitli bir toplumsal konum dereceleurnesi buluyoruz. Eski Roma'da patrisyenleri, şövalyeleri, plebleri, köleleri; ortaçağ da feodal beyleri, vasallan, lonca ustalannı, kalfaları, çırak ları, ı serfleri; bu sınıfların hemen hepsinde, gene, alt derece leurneleri görüyoruz. Feodal toplumun yıkıntıları arasından filiz vermiş olan modern burjuva toplum, sınıf karşıtlıklarını ortadan kaldır madı. Yalnızca, eskilerin yerine yeni sınıflar, yeni baskı ko şulları, yeni savaşım biçimleri koydu. Bununla birlikte, bizim çağımızın, burjuvazinin çağının ayıncı özelliği, sınıf karşıtlıklarını basitleştirmiş olmasıdır. Tüm toplum, giderek daha çok iki büyük düşman kampa, doğrudan birbirlerinin karşısına dikilen iki büyük sınıfa bö lünüyor: burjuvazi ve proletarya. Ortaçağın serflerinden, ortaya ilk kentlerin ayrıcalıklı kentlileri çıktı. Bu kentlilerden de ilk burjuva unsurlar geliş ti. Amerika'nın keşfi, Ümit Burnunun dolaşılması, yükselen burjuvazi için yeni bir alan açtı. Doğu Hindistan ve Çin pa zarları, Amerika'nın sömürgeleştirilmesi, sömürgelerle tica ret, değişim araçlannın ve genel olarak metaların artışı, ti carete, gemiciliğe, sanayiye o güne dek görülmemiş bir atı lım, ve böylelikle, çöküş halinde olan feodal toplumdaki dev rimci unsura da hızlı bir gelişim sağladı. Sınai üretimin kapalı loncalar tarafından tekelleştirildiği *** Lonca ustası yani bir loncanın asal üyesi, bir loncanın başı değil, !on ca içinde bir usta. [Engels 'in lBBB lngilizce baskıya notu.] ı 1848, 1872, 1883 ve 1890 Almanca baskılarda: "kalfalan, çıraklan" ye rine "kalfalan" [Gesellen]. -Ed. 117
feodal sanayi sistemi,2 yeni pazarlar açıldıkça durmaksızın büyüyen gereksinimiere artık yetmiyordu. Onun yerini ma nüfaktür sistemi aldı. Lonca ustalan imalatçı orta sınıf3 ta rafından bir kenara itildiler; farklı lonca birlikleri arasında ki işbölümü, tek tek her atelye içindeki işbölümü karşısında yok oldu. Bu arada, pazarlar durmaksızın büyüyor, talep durmaksı zın yükseliyordu. Manüfaktür bile artık yeterli değildi. Tam bu sırada, buhar ve makine, sınai üretimi devrimcileştirdi. Manüfaktürün yerini modern büyük sanayi, sanayici orta sı nıfın yerini sanayici milyonerler, tüm sınai orduların önder leri, modern buıjuvazi aldı. Modern sanayi,4 Amerika'nın keşfiyle hazırlanan dünya pazarını yarattı. Dünya pazan, ticarete, gemiciliğe, kara ulaştırmacılığına olağanüstü bir gelişme kazandırdı. Bu ge lişme de, sanayinin yayılmasım etkiledi; ve sanayinin, tica retin, gemiciliğin, demiryollarının genişlemesine orantılı ola rak, buıjuvazi de aynı oranda gelişti, sermayesini artırdı ve ortaçağdan kalma bütün sınıfları geri plana itti. Böylece, modern burjuvazinin kendisinin, nasıl uzun bir gelişim yolunun, üretim ve değişim5 tarzlarındaki bir dizi devrimierin ürünü olduğunu görüyoruz. Burjuvazinin her gelişme aşamasına, bu sınıfın6 buna te kabül eden bir siyasal ilerlemesi eşlik etti. Feodal soylulu ğun egemenliği altında ezilen bir sınıf, 7 ortaçağ komününde* * "Komün", Fransa'da doğınakta olan kentlerin, kendi feodal beylerinden ve efendilerinden, "üçüncü katman" olarak, yerel öz-yönetim ve siyasal hak lannı elde etmezden önce bile, aldıkları addı. Genel olarak söylemek gere kirse, burada burjuvazinin iktisadi gelişimi için İngiltere, siyasal gelişimi için de Fransa tipik ülke olarak alınmıştır. [Engels'in 1888 1ngilizce baskıya
notu.]
Bu, İtalya ve Fransa kentlilerinin kendi kentsel topluluklarına, feodal beylerinden ilk öz-yönetim haklarını satın almalanndan ya da koparmala rından sonra verdikleri addı. [Engels 'in 1890 Almanca baskıya notu.] 2 Almanca baskılarda türncenin başlangıcı şöyle: "Sanayinin daha önceki feodal, ya da !onca, örgütlenmesi". Ed 3 Almanca baskılarda, burada ve daha ileride: "orta sınıf' yerine, "orta katman" [Mittelstand]. -Ed. 4 Almanca baskılarda, burada ve daha ileride: "modern" yerine, "büyük". -
.
-Ed.
1 18
silahlı ve kendi kendini yöneten bir topluluk olan; şurada ba ğımsız kentsel cumhuriyet (İtalya ve Almanya'da olduğu gibi), burada monarşinin vergi yükümlüsü "üçüncü katman" olan (Fransa'da olduğu gibi),8 daha sonralan, asıl manüfak tür döneminde, soyluluğa karşı bir denge unsuru olarak ya yan-feodallere9 ya da mutlak monarşiye hizmet eden ve, as lında, genel olarak büyük monarşilerin temel taşı olan burju vazi, en sonunda, modern sanayinin ve dünya pazannın ku rulmasından bu yana, modern temsili devlette siyasal ege menliği tamamıyla elegeçirdi. Modern devlette yürütme, tüm burjuvazinin ortak işlerini yöneten bir komiteden başka bir şey değildir. Burjuvazi, tarihte, son derece devrimci bir rol oynadı. Burjuvazi, üstünlüğü elegeçirdiği10 her yerde, bütün feo dal, ataerkil, pastoral11 ilişkilere son verdi. İnsanı "doğal efendiler"ine bağlayan çok çeşitli feodal bağlan acımasızca kopardı, ve insan ile insan arasında, çıplak çıkardan, katı "nakit ödeme"den başka hiçbir bağ bırakmadı. Dinsel tutku ların, şövalyece coşkunun, darkafalı duygusallığın kutsal tit reyişlerini, bencil hesaplann buzlu sulannda boğdu. Kişisel değeri, değişim-değerine dönüştürdü, ve sayısız yokedilemez ayrıcalıklı özgürlüklerin yerine, o biricik insafsız özgürlüğü, ticaret özgürlüğünü koydu. Tek sözcükle, dinsel ve siyasal yanılsamalada maskelenmiş sömürünün yerine, açık, utan maz, dolaysız, kaba sömürüyü koydu. Burjuvazi, şimdiye dek saygı duyulan ve saygın olarak de ğer verilen bütün mesleklerin halelerini söküp attı. Doktoru, avukatı, rahibi, şairi, bilim adamını kendi ücretli emekçileri 5 Almanca baskılarda: "değişim" yerine "karşılıklı-ilişki" [ Verkehr]. -ç. 6 "Bu sınıfın" sözcükleri, 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 7 Almanca baskılarda: "sınıf' yerine "katman". -Ed. 8 "Ortaçağ" "(İtalya ve Almanya'da olduğu gibi)", "(Fransa'da olduğu gibi)" sözcükleri, 1888 Ingilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 9 Almanca baskılarda: "yarı-feodallere" yerine "katmanlara". -Ed. 10
-ç.
Almanca baskılarda: "üstünlüğü elegeçirdiği" yerine, "iktidara geldiği".
1 1 lngilizcede: "idyllic"; Almancada: "idyllisch"; Fransızcada: "idyllique"; idile (konusunu kır ya da çoban yaşamından alan kısa sevgi şiiri) ilişkin, saf ve sevimli. -ç.
-
119
durumuna getirdi. Buıjuvazi, aile ilişkisindeki duygusal peçeyi yırtıp attı ve bunu salt bir para ilişkisine indirgedi. Burjuvazi, gericiliğin, ortaçağda o çok hayran olduğu kaba güç gösterisinin, en ruhsuz tembellikte kendi en uygun ta mamlanışını bulduğunu gösterdi. İnsan etkinliğinin neler yaratabileceğini ilk gösteren o oldu. Mısır piramitlerini, Roma'nın su kemerlerini ve Gotik katedralleri kat be kat aşan harikalar yarattı; daha önceki bütün tarihsel göçleri ve haçlı seferlerini gölgede bırakan seferler düzenledi. Burjuvazi, üretim araçlarını, ve böylelikle üretim ilişkile rini ve, onlarla birlikte, toplumsal ilişkilerin tümünü sürekli devrimcileştirmeksizin varolamaz. Daha önceki bütün sana yici sınıflann ilk varoluş koşulu, bunun tersine, eski üretim tarzlannın değişmeksizin korunmasıydı. Üretimin sürekli altüst oluşu, bütün toplumsal koşullardaki kesintisiz sarsın tı, sonu gelmez belirsizlik ve hareketlilik, buıjuva çağını bü tün daha öncekilerden12 ayırdeder. Bütün sabit, donmuş iliş kiler, beraberlerinde getirdikleri eski ve saygıdeğer önyargı lar ve görüşler ile birlikte çözülüyorlar, bütün yeni-oluşmuş olanlar kemikleşemeden eskiyorlar. Yerleşmiş olan ne varsa eriyip gidiyor, kutsal olan ne varsa lanetleniyor, ve insan, kendi toplumsal durumlanna ve karşılıklı ilişkilerine sonun da ayık kafa ile bakmak zorunda kalıyor. Ürünleri için sürekli genişleyen bir pazar gereksiniminin itmesiyle, buıjuvazi, yeryüzünün dörtbir yanına yayılıyor. Her yerde tutunmak, her yerde yerleşmek, her yerde bağlan tılar kurmak zorundadır. Burjuvazi, dünya pazarını sömürüsüyle, her ülkedeki üre time ve tüketime kozmopolit bir nitelik verdi. Gericileri de rin kedere boğarak, sanayinin ayaklan altından, üzerinde durmakta olduğu ulusal temeli çekip aldı. Eskiden kurulmuş bütün ulusal sanayiler yıkıldılar ve hala da her gün yıkılı yorlar. Bunlar, kurulmalan bütün uygar uluslar için bir ölüm-kalım sorunu haline gelen yeni sanayiler tarafından, 12 1890 Almanca baskıda: "bütün diğerlerinden". -ç.
120
artık yerli hammaddeleri değil, en ücra bölgelerden getirilen hammaddeleri işleyen ve ürünleri yalnızca ülke içinde değil, yeryüzünün her kesiminde tüketilen sanayiler tarafından yerlerinden ediliyorlar. Ülkenin üretimiyle karşılanan eski gereksinimierin yerini, karşılanmaları uzak ülkelerin ve ik limlerin ürünlerini gerektiren yeni gereksinimler alıyor. Eski yerel ve ulusal yalıtırnın ve kendine-yeterliğin yerini, ulusların çok yönlü karşılıklı-ilişkileri, evrensel karşılıklı bağımlılığı alıyor. Ve maddi üretimde olan, zihinsel üretimde de oluyor. Tek tek ulusların zihinsel yaratılan, ortak mülk haline geliyor. Ulusal tek yanlılık ve darkafalılık giderek ola naksızıaşıyor ve sayısız ulusal ve yerel yazınlardan ortaya bir dünya yazını çıkıyor. Burjuvazi, bütün üretim araçlarındaki hızlı iyileşme ile, son derece kolaylaşmış iletişim araçları ile, bütün ulusları, hatta en barbar olanları bile, uygarlığın içine çekiyor. Meta larının ucuz fiyatları, bütün Çin setlerini yerlebir eden, bar barların inatçı yabancı düşmanlığını teslim olmaya zorlayan, ağır toplar oluyor. Bütün ulusları, yok etme tehdidiyle, bur juva üretim tarzını benimsemeye zorluyor; onları uygarlık dediği şeyi benimsemeye yani bizzat burjuva olmaya zorlu yor. Tek sözcükle, kendi imgesinden bir dünya yaratıyor. Burjuvazi, kın, kentin egemenliğine soktu. Çok büyük kentler yarattı, kentsel nüfusu, kıra kıyasla, büyük ölçüde artırdı, ve böylece, nüfusun oldukça büyük bir kısmını kırsal yaşamın bönlüğünden kurtardı. Kın nasıl kentlere bağımlı kıldıysa, barbar ve yarı-barbar ülkeleri de uygar olanlara, köylü ulusları buıjuva uluslara, Doğuyu Batıya bağımlı kıl dı. Buıjuvazi, nüfusun, üretim araçlarının ve mülkiyetİn da ğınık durumuna giderek daha çok son veriyor. Nüfusu bira raya toplamış, üretim araçlarını merkezileştirmiş, ve mülki yeti birkaç elde yoğunlaştırmıştır. Bunun zorunlu sonucu, si yasal merkezileşme oldu. Ayrı çıkarlara, yasalara, hükümet lere ve vergi sistemlerine sahip, bağımsız ya da birbirleriyle gevşek bağlara sahip eyaletler, tek bir hükümete, tek bir hu121
kuk düzenine, tek bir ulusal sınıf çıkarına, tek bir sınıra ve tek bir gümrük tarifesine sahip tek bir ulus içinde biraraya geldiler. Burjuvazi, ancak yüzyılı bulan sınıf egemenliği sırasında, daha önceki kuşaklann tümünün yaratmış olduklanndan daha yoğun ve çok daha büyük üretici güçler yarattı. Doğa güçlerine egemen olunması, makine, kimyanın sanayiye ve tarıma uygulanması, buharlı gemiler, demiryolları, elektrik telgrafları, koskoca kıtaların tarıma açılması, nehirlerin su yolları haline getirilmesi, yerden bitereesine nüfus çoğalması - toplumsal emeğin bağrında böylesine üretici güçlerin yat makta olduğunu daha önceki hangi yüzyıl sezebilmiştir? Şu halde görüyoruz ki: temeli üzerinde burjuvazinin ken disini inşa ettiği üretim ve değişim araçları, feodal toplum içersinde yaratılmışlardır. Bu üretim ve değişim araçlarının gelişiminin belirli bir aşamasında, feodal toplumun üretimde ve değişirnde bulunduğu koşullar, tarımın ve manüfaktürün feodal örgütlenmesi, tek sözcükle, feodal mülkiyet ilişkileri, gelişmiş bulunan üretici güçlere artık ayak uyduramaz hale geldiler;l3 bir o kadar ayakbağı oldular. Bunlar kınlmalıydı lar; kınldılar. Bunların yerini, kendisine uygun düşen bir toplumsal ve siyasal yapı, ve buıjuva sınıfın iktisadi ve siyasal egemenliği ile birlikte, serbest rekabet aldı. Bugün benzer bir devinime tanık oluyoruz. Kendi üretim, değişim ve mülkiyet ilişkileri ile modern buıjuva toplum, böylesine devasa üretim ve değişim araçlan yaratmış bulu nan bir toplum, büyüleriyle harekete geçirdiği ölüler diyarı nın güçlerini artık denetleyemeyen büyücüye benziyor. Sa nayinin ve ticaretin tarihi, onyıllardan beri, modern üretici güçlerin, modern üretim koşullarına karşı, burjuvazinin ve onun egemenliğinin varlık koşulu mülkiyet ilişkilerine karşı isyanının tarihinden başka bir şey değildir. Tüm burjuva toplumun varlığını dönemsel yinelenmeleriyle her kezinde 1 3 Almanca baskılar şunu da ekliyorlar: "üretimi geliştirmek yerine onu engellediler". -Ed.
122
daha tehdit edici bir biçimde sorguya çeken ticari bunalımla rın sözünü etmek yeterlidir. Bu bunalımlar sırasında yalnız ca mevcut ürünlerin değil, daha önceden yaratılmış üretici güçlerin de büyük bir kısmı dönemsel olarak tahrip ediliyor. Bu bunalımlar sırasında, daha önceki bütün çağlarda saçma lık olarak görülecek bir salgını 4 baş gösteriyor - aşırı üretim salgını. Toplum kendisini birdenbire, gerisin geriye, anlık bir barbarlık durumuna sokulmuş buluyor; sanki bir kıtlık, genel bir yıkım savaşı, bütün geçim araçlan ikmalini kesmiştir; sanki sanayi ve ticaret yok edilmiştir; peki ama, neden? Çünkü çok fazla uygarlık, çok fazla geçim aracı, çok fazla sanayi, çok fazla ticaret vardır da ondan. Toplumun elindeki üretici güçler, burjuva mülkiyet koşullarının15 iler lemesine artık hizmet etmiyor; tersine, bunlar, kendilerine ayakbağı olan bu koşullar için çok güçlü hale gelmişlerdir, ve bu ayakbağlarından kurtuldukları anda, burjuva toplumun tamamına düzensizlik getiriyor, burjuva mülkiyetİn varlığını tehlikeye sokuyorlar. Buıjuva toplumun koşulları, bu koşul ların yarattığı zenginliği kucaklayamayacak denli dardır. Peki, buıjuvazi bu bunalımların üstesinden nasıl geliyor? Bir yandan üretici güçlerin büyük bir kısmını zorla yok ede rek; öte yandan yeni pazarlar elegeçirerek, ve eskilerini de daha derinliğine sömürerek. Yani, daha yaygın ve daha yıkı cı bunalımlar hazırlayarak, ve bunalımlan önleyen araçlan azaltarak. Burjuvazinin feodalizmi yerlebir ettiği silahlar, şimdi, bur juvazinin kendisine karşı çevrilmiştir. Ama burjuvazi kendisine ölüm getiren silahları yaratmak la kalmamış; bu silahlan kullanacak insanlan da var etmiş tir, - modern işçi sınıfını, proleterleri. l6 Buıjuvazi, yani sermaye, hangi oranda gelişiyorsa, prole tarya da, modern işçi sınıfı da aynı oranda gelişiyor - iş bul duklan sürece yaşayan ve emekleri sermayeyi artırdığı süre14 Almanca baskılarda: "bir toplumsal salgın". -Ed. 15 1848 Almanca baskıda: "burjuva uygarlığının ve burjuva mülkiyet iliş kilerinin". -Ed. 16 Almanca baskılarda: "modern işçileri, proleterled'. -Ed.
123
ce iş bulan bir emekçiler sınıfı. Kendilerini parça parça sat mak zorunda olan bu emekçiler, bütün öteki ticaret nesnele ri gibi, bir metadırlar, ve bunun sonucu olarak, rekabetin bü tün iniş çıkışlanna, pazann bütün dalgalanmaianna açıktır lar. Yaygın makine kullanımı ve işbölümü yüzünden, prolete rin işi, tüm bireysel niteliğini, ve bunun sonucu olarak da, çalışan insan için tüm çekiciliğini yitirmiştir. Kendisi maki nenin bir eklentisi haline gelir, ve ondan beklenen yalnızca en basit, en tekdüze ve en kolay edinilen hünerdir. Dolayısıy la, bir işçinin üretim maliyeti, hemen tamamıyla, kendi bakı mı ve nesiinin çoğalması için gerek duyduğu geçim araçlann dan ibarettir. Ama bir metaın, ve dolayısıyla emeğin de fiya tı,[46l kendi üretim maliyetine eşittir. Dolayısıyla, işin iğrenç liği arttığı oranda ücret azalıyor. Dahası, makine kullanımı ve işbölümü hangi oranda artıyorsa, ister çalışma saatleri nin uzatılınası ile, ister belli bir zamanda çıkanlması gere ken işin artırılması ile, ya da ister makinelerin hızının artı rılması, vb. ile olsun, işin ağırlığıı 7 da o oranda artıyor. Modern sanayi, ataerkil ustanın küçük atelyesini sanayi kapitalistinin büyük fabrikasına çevirdi. Fabrikaya doluş muş emekçi yığınlar, askerler gibi örgütlenmişlerdir. Sanayi ordusunun sıradan erieri olarak kusursuz bir subaylar ve as subaylar hiyerarşisinin kamutası altına sokulmuşlardır. Yal nızca burjuva sınıfın ve burjuva devletin kölesi olmakla kal mıyorlar, makine tarafından, denetleyici tarafından ve, hep sinden çok, tek tek fabrika sahibi burjuvanın kendisi tarafın dan gün gün, saat saat köleleştiriliyorlar. Bu despotluk, amaç ve hedefinin kazanç olduğunu ne denli açıkça ilan ederse, o denli bayağı, o denli nefret uyandırıcı, o denli öfke lendirici oluyor. El emeği ne denli az beceri ve güç harcaması gerektirirse, bir başka deyişle, modern sanayi ne denli gelişirse, erkek emeğinin yerini o denli kadını8 emeği alır. Yaş ve cinsiyet 17
Almanca baskılarda: "emek miktan". -Ed. 18 23 sayfalık 1848 Almanca baskıda: "kadınınki ve çocuğunki". -Ed. 124
farklıklarının işçi sınıfı için artık herhangi bir ayırıcı top lumsal geçerliliği yoktur. Bunlann hepsi de, bedelleri yaşa ve cinsiyete bağlı olarak değişen iş aletleridirler. Fabrikatör tarafından sömürülmesi son bulup ücretini na kit olarak alır almaz, emekçinin üzerine buıjuvazinin öteki kesimleri, ev sahibi, dükkancı, tefeci, vb. çullanır. Orta sınıfın alt katmanları19 -küçük çapta ticaretle uğra şanlar, dükkancılar, ve genellikle emekli olmuş esnaflar,20 zanaatçılar ve köylüler21- bütün bunlar, kısmen kendi kü çük sermayelerinin modern sanayinin işletildiği ölçek bakı mından yetersiz kalması ve büyük kapitalistlerle rekabette yenik düşmeleri yüzünden, ve kısmen de bunların özel hü nerlerinin yeni üretim yöntemleri karşısında değerini yitir mesi yüzünden, giderek proletaryaya karışıyorlar. Böylece proletarya, nüfusun tüm sınıflarından oluşuyor. Proletarya çeşitli gelişme aşamalarından geçer. Buıjuvazi ye karşı savaşımı varoluşuyla birlikte başlar.22 Savaşım baş langıçta tek tek işçiler tarafından, sonra bir fabrikadaki işçi ler tarafından, sonra da bir yöredeki bir işkolunun işçileri ta rafından, onları doğrudan sömüren tek tek burjuvalara karşı yürütülür. Saldırılarını buıjuva üretim ilişkilerine değil, üretim aletlerinin kendilerine yöneltirler,23 kendi emekleriy le rekabet eden yabancı malları imha ederler, makineleri parçalarlar, fabrikaları ateşe verirler, ortaçağ işçilerinin or tadan kalkmış statüsünü zor yoluyla geri getirmeye çalışır lar. Bu aşamada emekçiler hala tüm ülkeye dağılmış ve karşı lıklı rekabet yüzünden parçalanmış, dağınık24 bir yığın oluş19 Almanca baslularda: "eski orta katmanın alt kesimleri". -Ed.
20
Almanca baslularda: "ve genellikle emekli olmuş esnaflar" yerine "ve rantiyeler". -Ed. 21 Fransızca ( 1976) çeviride: "Küçük sanayiciler, küçük tüccarlar ve ran tiyeler, küçük zanaatçılar ve köylüler". -ç. 22 Almanca baslularda, paragraf burada bitiyor ve bunu izleyen türnce ile yeni bir paragraf başlıyor. -ç. 23 Almanca baskılarda: "Saldırılannı yalnızca burjuva üretim ilişkilerine değil, üretim aletlerinin kendilerine de yöneltirler". -Ed. 24 Bu sözcük 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 125
tururlar. Herhangi bir yerde daha toplu organlar oluştur mak üzere biraraya gelseler de, bu henüz kendi etkin birlik lerinin sonucu değil, kendi siyasal amaçlarına varmak için tüm proJetaryayı harekete geçirmek zorunda kalan ve, daha sı bir süre için bunu başaran burjuvazinin kendi birliğinin sonucudur. Bu aşamada, demek ki, proleterler kendi düş manları ile değil, düşmanlarının düşmanları ile, mutlak mo narşi kalıntıları, toprak sahipleri, sanayici-olmayan burjuva zi, küçük-buıjuvazi ile savaşırlar. Böylece, tüm tarihsel ha reket burjuvazinin ellerinde yoğunlaşır; bu biçimde elde edi len her zafer, burjuvazinin zaferidir. Ama, sanayinin gelişmesiyle, proletarya, yalnız sayıca art ınakla kalmaz, daha büyük yığınlar halinde yoğunlaşır, gücü büyür ve bu gücü daha çok hisseder. Proletarya saflarındaki farklı çıkarlar ve yaşam koşulları, makinenin tüm emek farklılıklarını silmesi ve hemen her yerde ücretleri aynı dü şük düzeye indirmesi oranında giderek daha çok eşitlenirler. Burjuvalar arasındaki büyüyen rekabet ve bunun sonucu or taya çıkan ticari bunalımlar, işçi ücretlerini durmadan dal galandırır. Makinelerdeki sonu gelmez iyileşme, durmadan daha hızlı gelişerek, geçim durumlarını giderek daha çok gü vensiz yapar; tek tek işçiler ile tek tek burjuvalar arasındaki çatışmalar, giderek daha çok iki sınıf arasındaki çatışma ni teliğini alır. Bunun üzerine, işçiler, burjuvalara karşı birlik ler (sendikalar)25 oluşturmaya başlarlar; ücretlerini koru mak için biraraya gelirler; zaman zaman çıkan isyanlar için önceden hazırlık yapmak üzere kalıcı dernekler kurarlar. Şurada burada, savaşım, ayaklanma olarak patlak verir. Zaman zaman işçiler galip gelirler, ama ancak bir süre için. Savaşımlarının gerçek meyveleri o andaki sonuçlarda değil, işçilerin durmadan genişleyen birliğinde yatar. Mo dern sanayi tarafından yaratılan gelişkin iletişim araçları bu birliğe yardımcı olur ve bu, farklı yerlerdeki işçileri birbirle riyle bağlantıya sokar. Hepsi de aynı nitelikteki sayısız yerel savaşımları, sınıflar arasındaki tek bir ulusal savaşım halin2 5 Parantez içindeki sözcük 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. - Ed.
126
de merkezileştirmek için gerekli olan da işte bu bağlantıdır. Ama her sınıf savaşımı bir siyasal savaşımdır. Ve ortaçağ kentlilerinin, perişan karayollan ile, ulaşmak için yüzyıllara gerek duydukları bu birliği, modern proleterler, demiryolları sayesinde, birkaç yıl içinde gerçekleştirirler. Proleterlerin bir sınıf olarak ve, bunun sonucu, bir siyasal parti olarak bu örgütlenmeleri, gene işçilerin kendi aralann daki rekabet yüzünden sürekli bozulur. Ama daha sıkı, daha sağlam, daha kuvvetli olarak durmadan yeniden doğar. Bur juvazinin kendi arasındaki bölünmelerden yararlanarak, iş çilerin belirli çıkarlannın yasal olarak tanınmasını zorlar. İngiltere'deki on-saat tasarısı böyle yasalaşmıştır. [47l Eski toplumun sınıflan arasındaki çatışmaların tümü,26 proletaryanın gelişim çizgisine birçok bakımdan yardımcı olur. Buıjuvazi kendisini sürekli bir savaş içersinde bulur. Başlangıçta aristokrasİ ile; daha sonraları bizzat buıjuvazi nin, çıkarlan sanayinin ilerlemesine ters düşen kesimleri ile; her zaman da, yabancı ülkelerin burjuvazisi ile. Bütün bu savaşlarda, proletaryaya başvurmak, onun yardımını iste rnek, ve böylece, onu siyasal arenaya sürüklemek zorunda kaldığını görür. Demek ki, proletaryaya kendi siyasal ve ge nei27 eğitim öğelerini, yani kendisine karşı savaşması için si lahları sağlayan bizzat buıjuvazidir. Ayrıca, daha önce de görmüş olduğumuz gibi, egemen sı nıfların bütün kesimleri, sanayinin ilerlemesiyle birlikte, proletaryaya doğru itilirler, ya da, en azından, varoluş koşul lan tehlikeye girer. Bunlar aynı zamanda proletaryaya yeni aydınlanma ve ilerleme öğeleri28 sağlarlar. Ensonu, sınıf savaşımının karar saatine yaklaştığı anlar da, egemen sınıf içersinde, aslında boydanboya tüm eski top lum içersinde, sürüp giden çözülme süreci öylesine sert, kes kin bir nitelik alır ki, egemen sınıfın küçük bir kesimi kendi26 Almanca baskılarda türnce şöyle başlıyor: "Genel olarak, eski toplum daki çatışmalar". -ç. 27 "Siyasal ve genel" sözcükleri 1888 lngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 28 Almanca baskılarda: "aydınlanma ve ilerleme öğeleri" yerine "eğitim öğeleri -Ed. .
127
sini kopanr ve devrimci sınıfa, geleceği ellerinde tutan sınıfa katılır. Demek ki, tıpkı daha önceleri soyluluğun bir kesimi nin burjuvaziden yana geçmiş olması gibi, şimdi de burjuva zinin bir kesimi proletaryadan yana geçmektedir, ve özellik le de burjuva ideologların kendilerini tüm tarihsel hareketi teorik olarak kavrama düzeyine ulaştırmış olan kesimi. Bugün burjuvazi ile karşı karşıya duran bütün sınıflar içersinde yalnızca proletarya gerçekten devrimci bir sınıftır. Öteki sınıflar modern sanayi karşısında erirler ve sonunda yok olurlar; proletarya ise onun özel ve temei2 9 ürünüdür. Alt orta sınıf,30 küçük imalatçı, dükkancı, zanaatçı, köylü, bütün bunlar, orta sınıfın parçalan olarak varlıklannı yok olmaktan kurtarmak için, burj uvaziye karşı savaşırlar. Bun lar, şu halde, devrimci değil, tutucudurlar. Hatta gericidir ler, çünkü tarihin tekerleğini gerisin geriye döndürmeye çalı şırlar. Kazara devrimci olsalar bile, proletaryaya katılmak üzere olduklanndan ötürü böyledirler; şu halde, o andaki çı karlannı değil, gelecekteki çıkarlarını korumakta, proletar yanın bakış açısını edinmek için kendilerininkini terk et mektedirler. "Tehlikeli sınıf," toplumsal tortu,3 ı eski toplumun en alt katmanlannın bu edilgin çürüyen yığını, şurada burada, bir proleter devrim ile, hareketin içine sürüklenebilir; ne var ki, kendi yaşam koşulları onu daha çok gerici entrikalann para lı aleti olmaya hazırlar. Eski toplumun varlık koşullan zaten, büyük ölçüde, prole taryanın varlık koşullan içinde eriyip gitmiştir. Proleter mülksüzdür; kansıyla ve çocuklanyla olan ilişkisinin burju va aile ilişkileriyle artık ortak bir yanı kalmamıştır; İngilte re ile Fransa'da, Amerika ile Almanya'da aynı olan modern sanayi emeği, modern sermaye boyunduruğu, proleteri bü tün ulusal karakter izlerinden arındırmıştır. Onun gözünde 29 Almanca baskılarda: "özel ve temel" yerine "en özgün". -ç.
30 Almanca baskılarda, burada ve daha ileride: "alt orta sınıf' ve "orta sı nıf' yerine "orta katmanlar". -Ed. 3 1 Almanca baskılarda: "tehlikeli sınıf, toplumsal tortu" yerine, "lüınpen proletarya". -Ed.
128
hukuk, ahlak, din, ardında bir o kadar burjuva çıkarların pusuya yattığı bir yığın burjuva önyargılardır. Egemenliği elegeçirmiş bundan önceki bütün sınıflar, top lumu büyük ölçüde kendi mülk edinme koşuHanna boyun eğ direrek, zaten edinmiş oldukları konumlarını pekiştirmeye bakmışlardır. Proleterler ise, daha önceki kendi mülk edin me tarzlarını ve, böylelikle, daha önceki bütün öteki mülk edinme tarzlarını da ortadan kaldırmadıkça, toplumsal üre tici güçleri elegeçiremezler. Kendilerine ait korunacak ya da pekiştirilecek hiçbir şeyleri yoktur; görevleri, özel mülkiyetİn o güne kadarki bütün güvencelerini ve korunaklarını yok et mektir. Daha önceki bütün tarihseP2 hareketler, azınlık hareket leri, ya da azınlıkların çıkarına olan hareketlerdi. Proleter hareket, büyük çoğunluğun, büyük çoğunluk çıkarına olan öz-bilinçli,32 bağımsız33 hareketidir. Proletarya, bugünkü toplumumuzun en alt katmanı, resmi toplumun tüm üstyapı katmanları havaya uçurulmadıkça, davranamaz, doğrula maz. Öz olarak olmasa bile, biçim olarak, proletaryanın burju vaziyle savaşımı ilkin ulusal bir savaşımdır. Her ülkenin proletaryası, kuşkusuz, her şeyden önce kendi burjuvazisiyle hesaplaşmalıdır. Proletaryanın gelişiminin en genel evrelerini betimlerken, mevcut toplum içersinde azçok üstü örtülü bir biçimde sürüp giden iç savaşı, savaşı n açık bir devrim olarak patlak verdiği ve burjuvazinin zor yoluyla devrilmesinin proletaryanın ege menliğinin temellerini attığı noktaya dek izledik. Bugüne kadarki bütün toplum biçimleri, görmüş olduğu muz gibi, ezen ve ezilen sınıfların karşıtlığına dayanmıştır. Ama bir sınıfı ezebilmek için, ona hiç değilse kendi kölece va roluşunu sürdürebileceği belirli koşulların sağlanması gere kir. Sertlik döneminde serf, kendisini komün üyeliğine yük seltmiştir, tıpkı küçük-burjuvanın, feodal mutlakiyetçiliğin 32 Bu sözcük 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 33 İngilizcede: "independent '; Almancada: "selbstiindig';
"autonome". -ç.
129
Fransızcada:
boyunduruğu altında bir burjuva düzeyine yükselmesi gibi. Modern emekçi ise, tersine, sanayinin ilerlemesiyle yüksele ceği yerde, gittikçe daha çok kendi sınıfının varoluş koşulla nnın altına düşüyor. Sadakaya muhtaç hale geliyor, ve sada kaya muhtaçlık, nüfustan ve servetten daha hızlı gelişiyor. Ve burjuvazinin artık toplumda egemen sınıf olarak kalacak ve kendi sınıfının varoluş koşullarını topluma belirleyici yasa olarak dayatacak durumda olmadığı burada açıkça or taya çıkıyor. Egemenliğini sürdürecek durumda değildir, çünkü kölesine, köleliği çerçevesinde bir varoluş sağlayacak durumda değildir, çünkü kölesini, onun tarafından beslene ceği yerde, onu beslemek zorunda kaldığı bir duruma düşür meden edemiyor. Toplum bu burjuvazinin egemenliği altında artık yaşayamaz, bir başka deyişle, onun varoluşu toplumla artık bağdaşmıyor. Burjuva sınıfın varoluşunun ve egemenliğinin esas koşu lu,34 sermayenin oluşması ve çoğalmasıdır; sermayenin koşu lu, ücretli emektir. Ücretli emek, bütünüyle, emekçiler ara sındaki rekabete dayanır. Sanayinin, istemsiz35 taşıyıcısı burjuvazi olan, ilerleyişi , emekçilerin rekabetten ileri gelen yalıtılmışlıklarının yerine, birlikteliklerinden ileri gelen dev rimci birliğini kor. Demek ki, modern sanayinin gelişmesi, burjuvazinin ayaklannın altından, üzerinde ürünleri üretti ği ve mülk edindiği temeli çeker alır. Şu halde, burjuvazinin ürettiği, her şeyden önce, kendi mezar kazıcılandır. Kendisi nin devrilmesi ve proletaryanın zaferi aynı ölçüde kaçınıl mazdır.
34 Almanca baskılarda, burada "servetin bireyler elinde birikmesi," söz cükleri de yeralıyor. -Ed. 35 Almanca baskılarda: "istemsiz ve dirençsiz". -ç.
130
II PROLETERLER VE KOMÜNISTLER
Komünistlerin bir bütün olarak proleterler karşısındaki tutumu nedir? Komünistler, öteki işçi sınıfı partilerine karşı ayrı bir par ti oluşturmazlar. Bir bütün olarak proletaryanın çıkarlannın dışında ayn çıkariara sahip değillerdir. Proleter hareketi biçimlendirmek ve kalıba sokmak36 üze re kendilerine özgü hiçbir sekter3 7 ilke getirmezler. Komünistler, öteki işçi sınıfı partilerinden yalnızca şunlar la aynlırlar: 1. Farklı ülke proleterlerinin ulusal savaşımla nnda, her türlü milliyetten bağımsız olarak, tüm proletarya nın ortak çıkarlarına işaret eder ve bunları öne sürerler. 2. Işçi sınıfının burjuvaziye karşı savaşımının geçmek zorunda olduğu çeşitli gelişme aşamalarında, her zaman ve her yer de, bir bütün olarak hareketin çıkarlannı temsil ederler. 36 37
Almanca baskılarda ..ve kahba sokmak'' sözcükleri yoktur. -ç. Almanca baskılarda: ..sekter'' yerine ..ayn.. . -Ed.
131
Komünistler, demek ki, pratik olarak, bütün ülkelerin işçi sınıfı partilerinin en ileri ve38 en kararlı kesimi, bütün öteki leri ileri iten kesimidirler; teorik olarak, proletaryanın geri kalan yığını karşısında, proleter hareketin yürüyüş çizgisini, koşullarını, ve sonal genel sonuçlarını açıkça anlama üstün lüğüne sahiptirler. Komünistlerin acil hedefi, bütün öteki proleter partilerin kiyle aynıdır: proletaryanın sınıf olarak oluşumu, buıjuva egemenliğinin yıkılması, siyasal iktidarın proletarya tarafın dan elegeçirilmesi. Komünistlerin vardıkları teorik sonuçlar, hiçbir biçimde, şu ya da bu dünya reformcusu tarafından icat olunmuş ya da keşfedilmiş düşüncelere ya da ilkelere dayandırılmamıştır. Bunlar, yalnızca varolan bir sınıf savaşımından, gözlerimi zin önünde cereyan eden tarihsel bir hareketten doğan ger çek ilişkilerin genel ifadeleridir. Mevcut mülkiyet ilişkilerine son verilmesi, hiç de komünizmin ayırdedici bir özelliği değil dir. Geçmişteki bütün mülkiyet ilişkileri, tarihsel koşullardaki değişmeler sonucu, durmadan tarihsel değişmelere uğramış lardır.39 Örneğin Fransız Devrimi, buıjuva mülkiyetİn lehine, feo dal mülkiyeti kaldırmıştır. Komünizmin ayırdedici özelliği, genel olarak mülkiyetİn kaldırılması değil, burjuva mülkiyetİn kaldırılmasıdır. Ama modern buıjuva özel mülkiyet, sınıf karşıtlıklarına, çoğunlu ğun azınlık tarafından sömürülmesine40 dayanan üretme ve mülk edinme sisteminin sonal ve en tam ifadesidir. Bu anlamda, komünistlerin teorisi tek bir tümcede özetle nebilir: özel mülkiyetİn kaldırılması. Biz komünistler, insanın kendi emeğinin meyvesi olan, ki şisel olarak edinilmiş mülkiyeti kaldırınayı istemekle suçlan38 "En ileri ve" sözcükleri 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 39 Almanca baskılarda bu türnce şöyledir: "Bütün mülkiyet ilişkileri sü rekli tarihsel ikamelere, sürekli tarihsel değişmelere uğramışlardı. " -Ed. 40 Almanca baskılarda: "birilerinin başkalan tarafından sömürülmesi ne". -Ed. 132
dık; o mülkiyet ki, her türlü kişisel özgürlüğün, etkinliğin ve bağımsızlığın temeli olduğu iddia edilir. Güçlükle elde edilmiş, bizzat edinilmiş, bizzat kazanılmış mülkiyet! Burjuva biçimden önceki bir mülkiyet biçimi olan küçük zanaatçı ve küçük köylü mülkiyetinden mi4ı sözedi yorsunuz? Bunu kaldırmaya gerek yok; sanayinin gelişmesi bunu zaten büyük ölçüde yok etmiştir ve hala her geçen gün yok ediyor. Yoksa modern burjuva özel mülkiyetten mi sözediyorsu nuz? İyi ama, ücretli emek, proleterin emeği, onun için herhan gi bir mülkiyet yaratır mı? Hiçbir biçimde. Bu, sermaye, yani ücretli emeği sömüren ve yeni sömürü için yeni bir ücretli emek arzı doğuran koşullar dışında çoğalamayan türden mülkiyet yaratır. Mülkiyet, mevcut biçimi içersinde, serma ye ile ücretli emek karşıtlığına dayanır. Bu karşıtlığın iki ya nını inceleyelim. Kapitalist olmak, üretimde yalnızca salt kişisel değil, top lumsal bir konuma da sahip olmaktır. Sermaye kolektif bir üründür, ve ancak birçok üyenin birleşik etkinliğiyle, hatta son tahlilde, ancak toplumun tüm üyelerinin birleşik etkinli ğiyle harekete geçirilebilir. Demek ki, sermaye kişisel değil, toplumsal bir güçtür. Öyleyse, sermayeyi ortak mülkiyete, toplumun tüm üyele rinin mülkiyetine dönüştürmekle, kişisel mülkiyet toplumsal mülkiyete dönüştürülmüş olmaz. Değişen, yalnızca mülkiye tİn toplumsal karakteridir. Mülkiyet, sınıf karakterini yiti rir. Şimdi de ücretli emeğe gelelim: Ücretli emeğin ortalama fiyatı, asgari ücrettir, yani emek çiyi bir emekçi olarak yaşatmak için zorunlu olan geçim araçlan miktarıdır. Demek ki, ücretli emekçinin kendi emeği aracılığı ile mülk edindiği şey, kendi yaşamını kıt kanaat sürdürmeye ve yeniden-üretmeye ancak yeter. Biz emek 41 Almanca baskılarda: "küçük zanaatçı ve küçük köylü mülkiyetinden mi" yerine "küçük-burjuva. küçük köylü mülkiyetinden mi''. -Ed.
133
ürünlerinin bu kişisel mülk edinilmesini, insan yaşamının devamı ve yeniden-üretimi için yapılan ve başkalarının eme ğine komuta etmeye elveren hiçbir artık bırakmayan bir mülk edinmeyi hiçbir biçimde kaldırmak niyetinde değiliz.42 Bizim ortadan kaldırmak istediğimiz tek şey, içersinde emekçinin salt sermayeyi artırmak için yaşadığı ve yaşama sına ancak egemen sınıfın çıkannın gerektirdiği ölçüde izin verilen bu mülk edinmenin sefil karakteridir. Burjuva toplumda, canlı emek, birikmiş emeği artırma aracından başka bir şey değildir. Komünist toplumda ise, bi rikmiş emek, emekçinin varoluşunu genişletme, zenginleştir me, geliştirme aracından başka bir şey değildir. Demek ki, burjuva toplumda, geçmiş, bugüne egemendir; komünist toplumda ise, bugün, geçmişe egemendir. Buıjuva toplumda, sermaye, bağımsız ve bireyseldir, oysa çalışan ki şinin43 ne bağımsızlığı ne de bireyselliği vardır. Ve bu durumun kaldırılmasına, buıjuvazi, bireyselliğin ve özgürlüğün kaldırılması diyor! Ve haklı da. Sözkonusu olan, kuşkusuz, buıjuva bireyselliği, burjuva bağımsızlığı ve bur juva özgürlüğüdür. Özgürlük ile kastedilen, mevcut burjuva üretim ilişkileri içersinde, serbest ticaret, serbest alım ve satımdır. Ama alım ve satım yok olursa, serbest alım ve satım da yok olur. Serbest alım ve satım konusundaki bu sözlerin, ve burjuvaziınİzin genel olarak özgürlük konusundaki bütün öteki "cesur sözcükleri"nin eğer bir anlamı varsa, ancak kı sıtlanmış alım ve satım karşısında, ortaçağın kösteklenen tüccarları karşısında bir anlamı vardır; yoksa, alım ve satı mın, burjuva üretim ilişkilerinin, ve burjuvazinin kendisinin komünistçe kaldırılması karşısında hiçbir anlamı yoktur. Özel mülkiyeti ortadan kaldırma niyetimiz karşısında 42 Almanca baskılarda bu türnce şöyledir: "Biz doğrudan yaşamın yeni den-üretimine dönük emek ürünlerinin bu kişisel mülk edinilmesini kesin likle kaldırmak ardında değiliz, geriye başkalannın emeğine iktidar edebile cek hiçbir kazanç [Reinertrag] bırakmayan bir mülk edinme ardındayız." -ç. 43 İngilizcede: "living person" ; Almancada: "tatig individuum"; Fransızca da: ''l' individu qui travaille". -ç. 134
dehşete kapılıyorsunuz, oysa özel mülkiyet sizin mevcut top lumunuzda nüfusun onda-dokuzu için zaten ortadan kalk mıştır; birkaç kişi için44 varoloşu, tamamıyla, bu onda dokuzun ellerinde varolmayışından ötürüdür. Demek ki, siz bizi, varlığının zorunlu koşulu toplumun büyük bir çoğunlu ğunun mülksüzlüğü olan bir mülkiyet biçimini ortadan kal dırmaya niyetlenmekle suçluyorsunuz. Tek sözcükle, bizi, mülkiyetinizi ortadan kaldırmaya ni yetlenmekle suçluyorsunuz. Kesinlikle öyle; bizim niyetimiz tam da budur. Emeğin sermayeye, paraya, ya da ranta, tekelleştirilebile cek toplumsal bir güce artık dönüştürülemeyeceği andan iti baren, yani bireysel mülkiyetİn artık burjuva mülkiyete, ser mayeye45 dönüştürülemeyeceği andan itibaren, o andan iti baren, bireyin yok olduğunu söylüyorsunuz. Öyleyse, itiraf etmelisiniz ki, "birey" demekle, burjuvadan, orta-sınıf mülk sahibinden46 başkasını kastetmiyorsunuz. Bu birey, gerçekten de, ortadan kaldırılmalı, ve olanaksızlaş tırılmalıdır. 47 Komünizm kimseyi toplumsal ürünleri mülk edinme gü cünden yoksun bırakmaz; yaptığı tek şey, onu, böyle bir mülk edinme aracılığıyla, başkalarının emeğini boyunduruk altına alma gücünden yoksun bırakmaktır. Özel mülkiyetİn kaldırılmasıyla her türlü çalışmanın du racağı ve genel bir tembelliğin yayılacağı ileri sürülüyor. Öyle olsaydı, burjuva toplumun aylaklık yüzünden çoktan yerlebir olması gerekirdi; çünkü bu toplumda çalışanlar hiç bir şey edinmiyorlar, bir şeyler edinenler ise çalışmıyorlar. Bu karşı koyma bütünüyle, sermaye olmayınca artık ücretli emeğin de olamayacağı totolojisinin bir başka ifadesinden ibarettir. Maddi ürünlerin komünistçe üretilme ve mülk edinilme 44 "Birkaç kişi için" sözcükleri 1888 Ingilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 45 "Sermayeye" sözcüğü 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 46 Almanca'da "burjuva mülk sahibinden" [bürgerlichen Eigentümer]. -ç. 47
"ve olanaksızlaştınlmalıdır" sözcükleri 1888 İngilizce baskıya eklen-
miştir. -Ed.
135
tarzına yöneltilen tüm itirazlar, aynı şekilde, zihinsel ürün lerin komünistçe üretilme ve mülk edinilme tarzına da yö neltilmiştir. Burjuva için sınıf mülkiyetinin ortadan kalkma sı, nasıl üretimin kendisinin ortadan kalkması demekse, sı nıf kültürünün48 ortadan kalkması da, kendisi için, tüm kül türün ortadan kalkmasıyla aynı şeydir. Yitmesinin onu yasa büründürdüğü bu kültür, büyük ço ğunluk için, bir makine gibi hareket etme eğitiminden başka bir şey değildir. Kendi burjuva özgürlük, kültür, hukuk, vb. kavramlarını zı, bizim burjuva mülkiyeti kaldırma niyetimize49 ölçüt ola rak uygulayarak, bizimle dalaşmayınız. Kendi düşünceleri niz, kendi burjuva üretim ve burjuva mülkiyetinizin koşulla rının ürününden başka bir şey değildir, nasıl ki, hukukunuz, sınıfınızın herkes için bir yasa haline getirilmiş istencinden, esas karakteri ve doğrultusu sınıfınızın varlığının iktisadi koşulları tarafından belirlenen bir istencinden50 başka bir şey değilse. Sizi, mevcut üretim tarzından ve mülkiyet biçiminden üretimin seyri içinde yükselen ve yok olan tarihsel ilişkiler den- çıkan toplumsal biçimleri, doğanın ve usun önsüz sonsuz yasalarına dönüştürmeye götüren çıkarcı yanlış kavrayışı - bu yanlış-kavrayışı sizden önceki bütün yönetici sınıftarla paylaşıyorsunuz.51 Antik mülkiyette açıkça gördü ğünüz şeyi, feodal mülkiyet için kabul ettiğiniz şeyi, kendi burjuva mülkiyet biçiminiz için elbette kabul edemezsiniz. Ailenin kaldırılması! En radikal kişiler bile, komünistlerin bu utanç verici niyeti karşısında parlayıveriyorlar. Bugünün ailesi, burjuva aile, hangi temele dayanıyor? Sermayeye, özel kazanca. Bu aile, tam gelişmiş biçimiyle, 48 Almanca baskılarda, burada ve daha ilerde: "kültür" yerine "eğitim" [Bildung]. -Ed. 49 Almanca baskılarda: "kaldırma niyetimizi" yerine "kaldırmamızı". Ed.
-
50 Almanca baskılarda bu türncecik şöyledir: "içeriği sınıfınızın maddi yaşam koşullan tarafından belirlenen bir istencinden. . . " -Ed. 51 Almanca baskılarda bu türncecik şöyledir: " . . . bu çıkarcı kavrayışı [ Vorstellung], yokolmuş bütün egemen sınıflarla paylaşıyorsunuz." -Ed.
136
yalnızca burjuvazi arasında vardır. Ama bu durum, tamam layıcısını, proleterler arasında ailenin fiilen varolmayışında, ve açık fuhuşta bulmaktadır. Tamamlayıcısı yok olunca, buıjuva aile de doğal olarak yok olacaktır, ve sermayenin yok olmasıyla her ikisi de yok olacaktır. Bizi, çocukların ana-babaları tarafından sömürülmesine son vermeyi istemekle mi suçluyorsunuz? Bu suçu kabulleni yoruz. Ama, aile eğitimi yerine toplumsal eğitimi koymakla, iliş kilerin en kutsalını yok ettiğimizi söylüyorsunuz. Ya sizin eğitiminiz! O da toplumsal değil mi? O da, içersin de eğitim yaptırdığınız toplumsal koşullarla, toplumun do laysız ya da dolaylı müdahalesiyle, okullar aracılığıyla vb. belirlenmiyor mu? Eğitime toplumun müdahalesini komü nistler icat etmedi; yaptıkları şey, bu müdahalenin karakte rini değiştirmeye ve eğitimi egemen sınıfın etkisinden kur tarmaya çalışmaktan ibarettir. Aile ve eğitim üzerine, ana-baba ile çocuk arasındaki kut sal ilişki üzerine buıjuva safsatalar, proleterler arasındaki tüm aile bağları modern sanayinin etkisiyle parçalandıkça, ve bunların çocukları basit ticaret nesneleri ve iş aletleri ha line geldikçe daha da iğrençleşiyor. Ama siz komünistler, kadınların ortaklaşalığını getirmek istiyorsunuz, diye bağırıyor tüm buıjuvazi bir ağızdan. Burjuva, karısını, salt bir üretim aleti olarak görüyor. Üretim aletlerinin ortaklaşa kullanılacağını duyuyor ve, do ğal olarak, ortaklaşa olma yazgısından kadınların da aynı bi çimde paylarına düşeni alacaklarından başka bir sonuca va ramıyor. Sözkonusu olanın, tam da, kadınların salt üretim aletleri olma durumuna son vermek olduğunu aklına bile getirmiyor. Kaldı ki, buıjuvalarımızın sözümona komünistler tarafın dan açıkça ve resmen yerleştirilecek olan kadınların ortakla şalığı karşısında gösterdikleri erdemli öfkeden daha gülünç hiçbir şey olamaz. Komünistlerin kadınların ortaklaşalığını 137
getirmelerine gerek yoktur; bu, çok eski zamanlardan beri zaten var. Buıjuvalarımız, kendi proleterlerinin karılarını ve kızları nı ellerinin altında bulundurmakla yetinmiyorlar, ve resmi fuhuşu bir yana bırakırsak, birbirlerinin karılarını baştan çı karmaktan büyük zevk duyuyorlar. Burjuva evlilik, gerçeklikte, evli kadınların ortaklaşalığı dır, ve dolayısıyla komünistler, olsa olsa, kadınların ikiyüz lüce gizlenmiş ortaklaşalığı yerine açıkça yasallaştınlmış olanını getirmeyi istemekle suçlanabilirler. Zaten, apaçıktır ki, bugünkü üretim ilişkilerinin kalkmasıyla birlikte, bu iliş kilerden kaynaklanan kadınların ortaklaşalığı da, yani resmi ve özel fuhuş da kalkacaktır. Komünistler, ayrıca, vatan ve milliyeti kaldırmayı iste mekle de suçlanıyorlar. İşçilerin vatanı yoktur. Onlardan sahip olmadıkları bir şeyi alamayız. Proletarya, her şeyden önce, siyasal gücü ele geçirmek, ulusun önder sınıfı52 durumuna gelmek, kendisini ulus olarak oluşturmak zorunda olduğuna göre, kendisi, bu ölçüde, ulusaldır, ama sözcüğün buıjuva anlamında değil. Halklar arasındaki ulusal farklılıklar ve karşıtlıklar, bur juvazinin gelişmesi ile, ticaret özgürlüğü ile, dünya pazarı ile, üretim tarzındaki ve buna tekabül eden yaşam koşulla rındaki eşbiçimlilik ile her geçen gün biraz daha yok oluyor. Proletaryanın egemenliği, bunların yok oluşunu daha da hızlandıracaktır. Birleşik eylem, en azından uygar ülkelerde ki, proletaryanın kurtuluşunun ilk koşullarından biridir. Bir bireyin bir başkası tarafından sömürülmesine son ve rildiği ölçüde, bir ulusun bir başkası tarafından sömürülme sine de son verilmiş olacaktır.53 Ulus içindeki sınıflararası karşıtlığın kalkması ölçüsünde bir ulusun bir başkasına düş manlığı da son bulacaktır. Komünizme karşı dinsel, felsefi ve genel olarak ideolojik 52 1848 tarihli Almanca baskılarda: "ulusun önder sınıfı" yerine "ulusal sınıf". -Ed.
53 Almanca baskılarda, paragrafburada bitiyor. -ç.
138
açıdan yöneltilen suçlamalar, ciddiye alınıp incelenmeye değ mez. İnsanın düşüncelerinin, görüşlerinin ve kavramlarının, tek sözcükle, insanın bilincinin, maddi54 varoluş koşulların daki, toplumsal ilişkilerindeki ve toplumsal yaşamındaki her değişmeyle birlikte değiştiğini kavramak için derin bir sezgi ye gerek var mıdır? Düşünce tarihi, zihinsel üretimin, maddi üretimin değiş mesiyle birlikte değiştiğinden başka neyi tanıtlar ki? Her dö nemin egemen düşünceleri hep o dönemin egemen sınıfının düşünceleri olmuştur. Bir toplumu tümüyle devrimcileştiren düşüncelerden söze dildiğinde, eski toplum içersinde yeni toplum öğelerinin ya ratılmış olduğundan, ve eski düşüncelerdeki çözülmenin eski varoluş koşullanndaki çözülmeyle atlıaşı gittiğinden başka bir şey ifade edilmiş olmaz. Antik dünya cançekişirken, antik dinler de, hıristiyanlık karşısında boyun eğdiler. Hıristiyan düşünceler 18. yüzyılda usçu düşünceler55 karşısında yenik düştüklerinde, feodal toplum da o günlerin devrimci burjuvazisiyle ölüm-kalım sa vaşına tutuşmuştu. Din ve vicdan özgürlüğü düşünceleri, serbest rekabetin bilgi alanındaki egemenliğinin ifadesinden başka bir şey değildir. "Kuşkusuz ki," denecek, "dinsel, ahlaksal, felsefi ve hu kuksal56 düşünceler tarihsel gelişimin akışı içersinde değiş mişlerdir. Ama din, ahlak, felsefe, siyaset ve hukuk, bu de ğişmeler içersinde hep ayakta kalmışlardır. "Ayrıca, bir de, bütün toplum durumlarında ortak olan öz gürlük, adalet, vb. gibi önsüz-sonsuz doğruluklar vardır. Ama komünizm, önsüz-sonsuz doğruluklan kaldırıyor, bun ları yeni bir temel üzerine oturtacağı yerde, her türlü dini ve 54 "Maddi'' sözcüğü 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. Almanca baskılar da, izleyen türncecik şöyledir: "yaşam ilişkilerindeki, toplumsal ilişkilerinde ki ve toplumsal varoluşundaki . . . " -Ed. 55 Almanca baskılarda: "usçu düşünceler" yerine, " aydınlanma düşüncele ri". -Ed. 56 Almanca baskılarda: "felsefi ve hukuksal" yerine "felsefi, siyasal, hu kuksal". -Ed.
139
her türlü ahlakı kaldırıyor; dolayısıyla da, tüm geçmiş tarih sel gelişmeye ters düşüyor." Bu suçlama kendisini neye indirgiyor? Günümüze kadarki tüm toplum tarihi, farklı dönemlerde farklı biçimler almış karşıtlıklar, sınıf karşıtlıklan temelinde devinir. Ama hangi biçimi almış olurlarsa olsunlar, bütün geçmiş çağlarda ortak olan bir olgu vardır ki, o da, toplumun bir bö lümünün ötekisi tarafından sömürülmesidir. Öyleyse, göster diği bütün çeşitliliğe ve farklılığa karşın, geçmiş çağların toplumsal bilincinin, ancak sınıf karşıtlıklannın tümden or tadan kalkmasıyla tamamıyla çözülecek olan belli ortak bi çimler ya da genel düşünceler57 içersinde hareket etmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Komünist devrim, geleneksel mülkiyet ilişkilerinden en radikal kopuştur; gelişmesinin akışı içinde, geleneksel dü şüncelerden en radikal biçimde kopmasında şaşılacak bir şey yoktur. Ama artık buıjuvazi tarafından komünizme karşı yönelti len suçlamalan bırakalım. Yukanda gördük ki, işçi sınıfı devriminde ilk adım, prole taryayı egemen sınıf durumuna getirmek, demokrasi savaşı nı kazanmaktır. Proletarya, siyasal egemenliğini, tüm sermayeyi burjuva ziden derece derece kopanp almak için, bütün üretim aletle rini devletin, yani egemen sınıf olarak örgütlenmiş proletar yanın elinde merkezileştirmek için, ve üretici güçler yığınını olabildiğince hızla artırmak için kullanacaktır. Başlangıçta bu, doğal olarak, mülkiyet hakkına ve buıju va üretim ilişkilerine despotik müdahaleler olmadan; dolayı sıyla iktisadi bakımdan yetersiz ve savunulamaz gibi görü nen, ama hareketin akışı içersinde kendisini aşan, eski top lum düzenine daha başka müdahaleleri zorunlu kılan58 ve üretim tarzını tamamıyla altüst etmenin bir aracı olması ba57 Almanca baskılarda:
"ya da genel düşünceler" yerine, "bilinç biçimleri".
-Ed. 58 "Eski toplum düzenine daha başka müdahaleleri zorunlu kılan" söz cükleri 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 140
kırnından kaçınılmaz olan önlemler olmadan gerçekleştirile mez. Bu önlemler kuşkusuz farklı ülkelerde farklı olacaktır. Bununla birlikte, şu aşağıdakiler, en ileri ülkelerde olduk ça genel bir uygulanabilirliğe sahip olacaklardır:1 48 1 1. Toprak mülkiyetinin kaldınlması59 ve bütün toprak ranUarının kamu yararına kullanılması.[49l 2. Ağır bir artanoranlı ya da kademelİ gelir vergisi6°[50l 3. Bütün miras haklannın kaldınlması . [5 1l 4. Bütün mültecilerin ve asilerin mülklerine elkonulma sı. [5 2l 5. Sermayesi devletin olan ve tam bir tekele sahip bulu nan bir ulusal banka aracılığı ile kredinin devlet elinde mer kezileştirilmesi. [53l 6. İletişim ve ulaşım araçlarının61 devlet elinde merkezi leştirilmesi. 7. Devlet tarafından sahip olunan62 fabrikaların ve üretim araçlannın artırılması; boş toprakların ekime açılması ve ge nel olarak toprağın, ortak bir plan uyarınca iyileştirilmesi. 8. Herkes için eşit çalışma yükümlülüğü. Sanayi orduları kurulması, özellikle tarım için. 9. Tarımın imalat sanayileri ile birleştirilmesi; kent ile kır arasındaki ayrımın, nüfusun ülke yüzeyine daha eşit bir bi çimde dağılmasıyla yavaş yavaş kaldırılması.63 10. Bütün çocuklar için devlet okullarında parasız eğitim. Bugünkü biçimi içersinde çocukların fabrikalarda çalıştml malarına son verilmesi. Eğitimin sınai64 üretimle birleştiril mesi vb. , vb.J54 1 59 Almanca baskılarda burada: ··zoralımı" . -Ed. 60 Almanca baskılarda yalnızca: "Ağır bir artanoranlı vergi". -Ed. 6 1 Almanca baskılarda: "iletişim ve ulaşım araçlannın" yerine "tüm ulaşı mın". -Ed. 62 Almanca baskılarda : "Devlet tarafından sahip olunan" sözcükleri yeri ne "illusal". -ç. 63 1848 tarihli baskılarda 9. madde şöyleydi: "Tanmın sanayi ile birleşti rilmesi, kent ile kır arasındaki çelişkilerin giderek tasfiye edilmesi." Daha sonraki Almanca baskılarda "çelişkiler" sözcüğünün yerine "aynmlar" söz cüğü konmuştur. -Ed. 64 Almanca baskılarda: "sınai " yerine "maddi". -ç.
141
Gelişimin akışı içersinde sınıf ayrımları kalktığında ve üretim tüm ulusun geniş bir birliğinin ellerinde65 yoğunlaştı ğında, kamu gücü siyasal niteliğini yitirecektir. Gerçek anla mında siyasal iktidar, bir sınıfın bir başka sınıfı ezmek ama cıyla örgütlenmiş iktidarıdır. Eğer proletarya, burjuvaziyle savaşımında, koşulların zorlamasıyla, kendisini bir sınıf ola rak örgütlernek zorunda kalacak, bir devrim yoluyla kendisi ni egemen sınıf durumuna getirecek, ve egemen sınıf olarak eski üretim ilişkilerini zor kullanarak ortadan kaldıracak olursa, o zaman, bu ilişkilerle birlikte, sınıf karşıtlıklarının ve genel olarak sınıfların varoluş koşullarını da ortadan kal dırmış ve böylelikle bir sınıf olarak kendi egemenliğini orta dan kaldırmış olacaktır. Sınıflarıyla ve sınıf karşıtlıklarıyla birlikte eski buıjuva toplumun yerini, her birinin özgür gelişiminin, herkesin öz gür gelişiminin koşulu olduğu bir birlik alacaktır.
65 Almanca baskılarda: "tüm ulusun geniş bir birliğinin" yerine "birleş miş bireylerin". -Ed.
142
III SOSYALİST VE KOMÜNiST YAZIN
1. GERİCİ SOSYALiZM A. Feodal Sosyalizm
Tarihsel konumlarından ötürü, modern buıjuva topluma karşı yergiler yazmak, Fransız ve İngiliz aristokrasisinin mesleği haline geldi. Temmuz 1830 Fransız Devriminde ve İngiliz reform hareketinde,[55l nefret ettikleri sonradan gör meler karşısında bir kez daha yenik düştüler. O günden son ra, ciddi bir siyasal savaşım, tamamıyla, sözkonusu olmak tan çıktı. Onlar için geriye yalnızca yazınsal bir savaşım kal dı. Ama yazın alanında bile restorasyon döneminin* eski çığ lıklannı atmak artık olanaksızlaşmıştı. Sempati uyandırmak için, aristokrasi, görünüşte kendi çıkarlannı anmaz olmak ve burjuvaziye karşı yalnızca sömürülen işçi sınıfının çıkarı na iddianameler hazırlamak zorunda kaldı. Böylece aristok rasi, öcünü, yeni efendisine hicivler düzerek ve kulağına da yaklaşmakta olan felaket konusunda uğursuz kehanetler fı sıldayarak aldı. 66 * 1660-1689 İngiliz Restorasyonu değil, 1814-1830 Fransız Restorasyonu. [Engels'in lBBB lngilizce baskıya notu.] 66 Almanca baskılarda, türncenin sonu şöyledir: "ve kulağına da az çok uğursuz kehanetler fısıldayarak aldı. " -Ed.
143
Feodal sosyalizm ortaya işte böyle çıktı; yarı yakınma, yarı hiciv; yarı geçmişin yankısı, yarı geleceğin tehdidi; ba zan acı, nükteli ve keskin eleştirisiyle burjuvaziyi tam yüre ğinden vurarak; ama modern tarihin gidişini kavramakta tam bir beceriksizlik gösterdiğinden etkisi bakımından hep gülünç düşerek. Halkı kendi ardına toplayabilmek için, aristokrasi, bayrak niyetine, önde, proleter sadaka torbasını dalgalandırdı. Ama halk, onun ardına her takılışında kıçındaki eski feodal hane dan arınasını görüp yüksek perdeden aşağılayıcı kahkaha larla onu terk etti. Fransız meşruiyetçilerin[561 bir kesimi ve "Genç İngiltere" 1 571 bu gösteriyi sergilediler. Kendi sömürü tarzlarının burjuvazininkinden farklı oldu ğunu gösterirken, feodaller, çok farklı ve artık eskimiş du rum ve koşullar altında sömürmüş olduklarını unutuyorlar. Feodal düzende modern proletaryanın hiç varolmadığını gös terirken, modern burjuvazinin kendi toplum biçimlerinin zo runlu ürünü olduğunu unutuyorlar. Kaldı ki, eleştirilerinin gerici niteliğini o denli az gizliyar lar ki, burjuvaziye karşı yönelttikleri başlıca suçlama, burju va rejim altında eski toplum düzenini yerlebir edecek bir sı nıfın gelişmekte olduğuyla sınırlı kalıyor. Burjuvaziyi, bir proletarya yaratmaktan çok, devrimci bir proletarya yaratmakla suçluyorlar. Dolayısıyla, siyasal pratikte, işçi sınıfına.lmrşı alınan bü tün zor önlemlerine katılıyorlar; ve günlük yaşamda da, bü tün tumturaklı sözlerine karşın, sanayi ağacından düşen67 altın elmaları toplamak ve bağlılığı, sevgiyi ve onuru, yün, şeker pancarı ve içki ticareti ile trampa etmek için her şeye boyun eğiyorlar. * * Bu, esas olarak, toprak aristokrasisinin ve ağalarının malikanelerinin büyük bir kısmını kendi hesaplarına kahyalarına işlettirdikleri ve, dahası, bunların büyük pancar şekeri ve içki imalatçıları oldukları Almanya için ge çerlidir. Daha varlıklı olan İngiliz aristokrasisi henüz bu kadar düşmemiş tir; ama onlar da, azalmakta olan rantların yarattığı açığı unvanıarını az çok karanlık anonim şirketlerin kurucularına ödünç vererek kapatmanın yolunu biliyorlar. [Engels 'in lBBB lngilizce baskıya notu.] 1 44
Papaz nasıl hep toprakbeyi68 ile elele olmuşsa kilise sosya lizmi de feodal sosyalizm ile hep elele olmuştur. Hıristiyan çileciliğine sosyalist bir renk vermekten daha kolay şey yoktur. Hıristiyanlık özel mülkiyete karşı, evliliğe karşı, devlete karşı çıkmamış mıdır? Bunların yerine yar dımseverliği ve yoksulluğu, evlenmemeyi ve nefse eza etme yi, manastır yaşamını ve kiliseyi vaaz etmemiş midir? Hıris tiyan69 sosyalizmi, rahibin, aristokratın kin dolu kıskançlığı nı takdis ettiği kutsal sudan başka bir şey değildir. B. Küçük-Burjuva Sosyalizmi
Feodal aristokrasi, buıjuvazi tarafından yıkılan, modern buıjuva toplum ortamında varlık koşulları zayıflayan ve yok olan tek sınıf değildi. Ortaçağ kentlileri ve küçük mülk sahi bi köylüler,70 modern buıjuvazinin habercileriydiler. Sınai ve ticari bakımdan çok az gelişmiş ülkelerde, bu iki sınıf, yük selen burjuvaziyle yanyana, bitkisel yaşamlarını hala sürdü rüyorlar. 71 Modern uygarlığın tam olarak gelişmiş olduğu ülkelerde, proletarya ile buıjuvazi arasında durmadan yalpalayan ve buıjuva toplumun tamamlayıcı bir parçası olarak kendisini durmadan yenileyen yeni bir küçük-buıjuva sınıfı oluşmuş tur. Ne var ki, bu sınıfın tek tek üyeleri, rekabet yüzünden, durmadan proletaryanın arasına fırlatılıp atılıyorlar, ve mo dern sanayi geliştikçe, bunlar modern toplumun bağımsız bir kesimi olarak tamamıyla yok olacaklan ve manüfaktürdeki, tanındaki ve ticaretteki yerlerinin denetçiler, kahyalar ve 67 "Sanayi ağacından düşen" sözcükleri 1888 İngilizce baskıya eklenmiş tir. -Ed. 68 Almanca baskılarda: "toprakbeyi" yerine "feodal bey". -Ed. 69 1848 tarihli Almanca baskılarda: "hıristiyan" yerine "kutsal" . (Bu blar da bir dizgi yaniışı vardır: "heilige" (kutsal) sözcüğü, "heutige" (bugünün) olarak basılmıştır. ) -Ed. 70 Almanca baskılarda: "küçük mülk sahibi köylüler" [small peasant proprietors] yerine "küçük köylülük" [kleine Bauernstand]. -ç. 7 1 Almanca baskılarda: "bu iki sınıf . . . bitkisel yaşamlanın hiüa sürdürü yorlar'' yerine "bu sınıf . . . bitkisel yaşamını hala sürdürüyor". -Ed.
145
tezgahtarlar tarafından alınacağı anın yaklaşmakta olduğu nu da görüyorlar. Nüfusun yansından çok daha fazlasını köylülerin oluştur duğu Fransa gibi ülkelerde, burjuvaziye karşı proletaryanın yanında yer alan yazarlann, buıjuva rejimi eleştirirken köy lünün ve küçük-buıjuvanın ölçütlerini kullanmalan ve işçile rin tarafını bu ara sınıflann72 bakış açısından tutmalan do ğaldı. Küçük-buıjuva sosyalizmi böyle doğdu. Sismondi, yal nızca Fransa'da değil, İngiltere'de de bu okulun73 başıydı. l 58l Sosyalizmin bu okulu,74 modern üretim ilişkileri içersinde ki çelişkileri derin bir kavrayışla en küçük ayrıntıianna dek tahlil etti. lktisatçılann ikiyüzlü apolojilerini apaçık ortaya serdi. Makineleşmenin ve işbölümünün yıkıcı etkilerini, ser mayenin ve toprağın birkaç elde yoğunlaşmasını, aşırı üretimi ve bunalımları yadsınamaz bir biçimde gösterdi; kü çük-burjuvanın ve köylünün kaçınılmaz yıkılışına, proletar yanın yoksulluğuna, üretimdeki anarşiye, servet dağılımın daki apaçık eşitsizliklere, uluslar arasındaki sınai yok etme savaşına, eski ahlaksal bağlann, eski aile ilişkilerinin, eski milliyetlerin çözülüşüne işaret etti. Bununla birlikte, sosyalizmin bu biçimi, pozitif amaçlan bakımından, ya eski üretim ve değişim araçlarını, ve bunlar la birlikte eski mülkiyet ilişkilerini, ve eski toplumu geri ge tirmeyi, ya da modern üretim ve değişim araçlannı, bu araç lar tarafından parçalanmış bulunan ve parçalanmalan kaçı nılmaz olan eski mülkiyet ilişkileri çerçevesi içersinde tut mayı arzular. Her iki durumda da, hem gerici ve hem de ütopyacıdır. Son sözleri şunlardır: manüfaktürde lonca düzeni; tanm da ataerkil ilişkiler. Sonunda sosyalizmin bu biçimi, inatçı tarihsel olgular kendini aldatmanın tüm uyuşturucu etkilerini dağıttığında pek kötü bir melankoli nöbeti içersinde son buldu.75 72
Almanca baskılarda: "bu ara sınıfların" yerine "küçük-burjuvazinin".
-
Ed. 73 Almanca baskılarda: "okulun" yerine "yazının" . -ç. 74 Almanca baskılarda: "Sosyalizmin bu okulu" yerine "Bu sosyalizm". -ç.
1 46
C. Alman Sosyalizmi ya da ''Hakiki " Sosyalizm
İktidardaki bir buıjuvazinin baskısı altında ortaya çıkmış bulunan ve bu iktidara karşı savaşımın yazınsal ifadesi olan Fransa'daki sosyalist ve komünist yazın, Almanya'ya, bu ül kedeki buıjuvazinin feodal mutlakiyete karşı savaşımına he nüz başlamış olduğu bir sırada girdi. Alman filozoflar, sözde-filozoflar ve beaux esprits,*76 bu yazma dört elle sarıldılar, ne var ki, bu yazıların Fransa'dan Almanya'ya göçmeleri sırasında, Fransa'daki toplumsal ko şulların da bunlarla birlikte göçmediğini unuttular. Bu Fransız yazım, Almanya'nın toplumsal koşullarıyla temasa geldiğinde bütün dolayımsız pratik önemini yitirdi, ve salt yazınsal bir yön aldı.77 Böylece, 18. yüzyıl Alman filozofları için, birinci Fransız Devriminin istemleri, genel olarak "pra tik us"unl59l istemlerinin ötesinde bir şey değillerdi, ve dev rimci Fransız buıjuvazisinin istencinin dile getirilişi, onların gözüne, an istencin, olması gereken istencin, hakiki insan is tencinin yasalan olarak gözüktü. Alman literatisinin işi, yeni Fransız düşüncelerini kendi eski felsefi bilinçlerine uyumlu hale getirmekten ya da daha doğrusu, Fransız düşüncelerini, kendi felsefi bakış açılarım terk etmeksizin kendilerine maletmekten ibaretti. Bu maledinme, bir yabancı dil nasıl edinilirse öyle oldu, yani çeviri ile. Eski putatapıcılığın klasik yapıtlannın yazılı olduğu el yazmalannın üzerine keşişlerin nasıl katolik azizierin aptal ca yaşamlannı yazdıklan bilinir. Alman literatisi, din-dışı 75 Almanca baskılarda bu türnce şöyledir: "Daha sonra gösterdiği geliş melerle bu eğilim, korkakça bir melankoli nöbeti içersinde kaybolup gitti." -
Ed. 76 Almanca baskılarda bu türncenin başı şöyledir: "Alman filozoflan, yan filozoflar ve güzel söz düşkünleri." -Ed. 77 1848 tarihli Almanca baskılarda, bu türncenin ardından şu sözler geli
yor: "Hakiki toplum üzerine, insan özünün gerçekleşmesi üzerine boş bir spekülasyon görünümü almak zorundaydı." Daha sonraki Almanca baskı larda "hakiki toplum üzerine" sözcükleri çıkartılmıştır. -Ed. * Kültürlüleri -ç.
147
Fransız yazınına bunun tersini yaptı. Bunlar, Fransızca asıl larının altına kendi felsefi saçmalıklarını yazdılar. Örneğin paranın iktisadi işlevlerinin Fransız eleştirisinin altına, "İn sanlığın Yabancılaşması"nı yazdılar, ve buıjuva devletin Fransız eleştirisinin altına da, "Genel Kategorisinin Tahtın dan İndirilişi"ni yazdılar, vb . 78 Fransız tarihsel eleştirilerin79 altına bu felsefi sözleri koy mayı, "eylem felsefesi", "hakiki sosyalizm", "Alman sosyalizm bilimi", "sosyalizmin felsefi temeli", vb., olarak kutsadılar. Fransız sosyalist ve komünist yazım, böylece, tamamıyla iğdiş edilmiş oldu. Ve Almanın ellerinde, bir sınıfın bir başka sınıfla savaşımını ifade etmekten çıktığı için, Alman, "Fran sız tek-yanlılığı"nın üstesinden geldiği ve hakiki gereksinim leri değil, hakikatİn gereksinimlerini, proletaryanın çıkarla rını değil, insan doğasının, hiçbir sınıfa ait olmayan, hiçbir gerçekliği bulunmayan, yalnızca felsefi fantezinin puslu dün yasında varolan genel olarak insanın çıkarlarını temsil ettiği duygusuna kapıldı. Beceriksizce hazırlanmış okul ödevini böyle gösterişle cid diye alan ve kötü malını böylesine şarlatanca göklere çıka ran bu Alman sosyalizmi, bu arada, bilgiççe masumiyetini gi derek yitirdi. Almanın ve özellikle de Prusya burjuvazisinin, feodal aris tokrasiye ve mutlak monarşiye karşı verdiği savaş, bir başka deyişle liberal hareket, daha ciddileşti. Böylece, siyasal hareketi sosyalist istemlerle yüzleştirmesi için, liberalizme karşı, temsili hükümete karşı, buıjuva reka bete karşı, buıjuva basın özgürlüğüne, buıjuva hukukuna, burjuva özgürlüğüne ve eşitliğine karşı geleneksel bedduala rı savurması ve yığınlara bu burjuva hareketiyle kazanacak hiçbir şeyleri olmayıp her şeylerini yitireceklerini vaazetme.
7 8 Almanca baskılarda bu türnce şöyledir: ''Örneğin parasal ilişkilerin Fransız eleştirisinin altına 'Insan özünün yabancılaşması nı [Entiiusserung] yazdılar, burjuva devletin Fransız eleştirisinin altına da, 'soyut evrenselli ğin egemenliğinin ortadan kaldırılması nı yazdılar, vb .. " -Ed. 79 Almanca baskılarda: 'Fransız tarihsel eleştirilerin" yerine, "Fransız ilerlemelerinin". -Ed.
1 48
sı ıçın, "hakiki" sosyalizme çoktandır beklediği fırsat veril miş oldu. Alman sosyalizmi, ruhsuz yankısı olduğu Fransız eleştirisinin, tekabül ettiği ekonomik80 varoluş koşullarıyla birlikte modern burjuva toplumun varlığını ve buna uyarlan mış bir siyasal yapıyı, gerçekleştirilmeleri Almanya'da he nüz süren savaşımın esas hedefi olan şeyleri öngördüğünü, tam da gerekli olduğu anda unutuverdi. Alman sosyalizmi, papazlardan, profesörlerden, taşra soy lularından ve bürokratlardan oluşan yandaşları ile birlikte mutlakiyetçi hükümetler için,8 1 kendilerini tehdit eden bur juvaziye karşı, sevinçle karşılanan bir korkuluk hizmeti gör dü. Alman sosyalizmi, bu aynı hükümetlerin Alman işçi ayak lanmalarına tam da o sırada82 yutturdukları kamçı ve kur şun acı haplarının ardından verilen ağız tatlandırıcı bir şey oldu. Bu "hakiki" sosyalizm, hükümetlerin elinde böylece, Al man burjuvazisine karşı bir silah haline gelmekle, aynı za manda doğrudan gerici bir çıkarı, Alman darkafalıların83 çı karını da temsil etti. Almanya'da, 16. yüzyılın bir kalıntısı olan ve o zamandan beri çeşitli biçimler altında tekrar tek rar ortaya çıkıp duran küçük-burjuva sınıfı, şu andaki duru mun gerçek toplumsal temelidir. Bu sınıfın korunması, Almanya'daki mevcut durumun ko runması demektir. Burjuvazinin sınai ve siyasal egemenliği, bir yandan sermaye yoğunlaşması sonucu, öte yandan da devrimci bir proletaryanın doğuşu sonucu, onu kesin bir yı kım ile tehdit ediyor. "Hakiki" sosyalizm, bu iki kuşu bir taş la vurabilirmiş gibi göründü. Bir salgın gibi yayıldı. Belagat çiçekleriyle süslenmiş, gönül bulandırıcı duygu sallıkla sırsıklam, spekülatif örümcek ağlarından dokunmuş elbise, Alman sosyalistlerin bir deri bir kemik kalmış zavallı Bo Almanca
81
baskılarda : "ekonomik" yerine "maddi". -Ed.
Almanca baskılarda: "mutlakiyetçi Alman hükümetleri için". -Ed.
82 "Tam da o sırada" sözcükleri 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 83 Burada "darkafalılar" olarak çevrilen sözcük, Almanca baskılarda "Pfahlbürgerschaft", İngilizce baskılarda "Philistines"tir. -ç.
149
onsüz-sonsuz hakikatler"ini sarıp sarmaladıkları bu aşırı bol elbise, böyle bir halk arasında kendi mallarının sürümü nü artırmaya yaradı. Ve Alman sosyalizmi de, kendi görevinin küçük-burjuva darkafalının84 abartmalı temsilcisi olmak olduğunu giderek daha iyi anladı. Alman ulusunu örnek ulus, ve Alman küçük darkafalısı nıB5 da örnek insan ilan etti. Bu, örnek insanın bütün alçak ça bayağılıklarına, gerçek niteliğinin tam tersine, gizli, yüce, sosyalist bir anlam verdi. İşi, komünizmin "vahşice yıkıcı" eğilimine doğrudan karşı çıkmaya, ve bütün sınıf savaşırnla rını tepeden ve tarafsız bir küçümsemeyle karşıladığını ilan etmeye dek vardırdı. Pek az istisna dışında, Almanya' da şu an ( 1847)86 piyasada bulunan bütün sözde sosyalist ve komü nist yayınlar, bu bayağı ve sinir bozucu yazın alanına girer ler.* 2. TUTUCU SOSYALİZM YA DA BURJUVA SOSYALİZMİ
Burjuvazinin bir kesimi, burjuva toplumun varlığının de vamını sağlamak için, toplumsal hoşnutsuzlukları gidermek ister. İktisatçılar, insanseverler, insanlıkçılar, işçi sınıfının du rumunu iyileştiriciler, hayır işleri örgütleyicileri, hayvanıara eziyet edilmesini önleme derneklerinin üyeleri, ılımlılık bağ nazları, akla gelebilecek her türden gizli reformcular, bu ke sime girerler. Sosyalizmin bu biçimi,87 üstelik, eksiksiz sis* 1848 devrim fırtınası bu kılıksız eğilimi silip süpürdü ve kahramanlan nın da sosyalizm ile daha fazla uğraşma heveslerini kırdı. Bu eğilimin baş temsilcisi ve klasik tipi Herr Karl Grün'dür. [Engels 'in 1890 Almanca baskı
ya notu.]
84 Burada "küçük-buıjuva darkafalı" olarak çevrilen sözcükler, Almanca baskılarda "Pfahlbürgerschaft", İngilizce baskılarda "Petty-bourgeois Philis tine" dir. -ç. 85 Burada "Alman küçük darkafalısı" olarak çevrilen sözcükler, Almanca baskılarda "deutschen Spiessbürgei', İngilizce baskılarda "Gennan Petty
Philistine"dir. -ç.
86 Parantez içinde verilen bu tarih, Almanca baskılarda yoktur. -ç. 87 Almanca baskılarda: "bu buıjuva sosyalizmi" . -ç.
150
temler haline de getirilmiştir. Bu biçime bir örnek olarak Proudhon'un Philosophie de la misere ini [Sefaletin Felsefesıl anabiliriz. Sosyalist burjuvalar, modern toplumsal koşulların bütün üstünlüklerini,88 buradan zorunlu olarak çıkan savaşırnlar ve tehlikeler olmaksızın istiyorlar. Bunlar mevcut toplumu istiyorlar, ama onu devrimcileştiren ve çözüştüren öğelerden temizlenmiş olarak. Proletaryasız bir burjuvazi istiyorlar. Burjuvazi, doğal olarak, kendi egemen olduğu dünyanın, dünyalann en iyisi olduğunu düşünüyor; ve burjuva sosyaliz mi de, bu avundurucu düşünüşü az ya da çok eksiksiz çeşitli sistemler89 haline getiriyor. Proletaryadan böyle bir sistemi gerçekleştirmesini ve, böylece, dosdoğru toplumsal90 Yeni Kudüs'e girmesini istemekle, aslında, proletaryanın mevcut toplum çerçevesi içersinde kalmasından, ama burjuvaziye ilişkin bütün nefret dolu düşüncelerini bir kenara bırakma sından başka bir şey istemiş olmuyor. Bu sosyalizmin ikinci ve daha pratik, ama daha az siste matik bir biçimi, şu ya da bu siyasal reformun değil, ancak maddi varoluş koşullanndaki, ekonomik ilişkilerdeki bir de ğişikliğin onlara bir yarar sağlayabileceğini göstererek, her türlü devrimci hareketi işçi sınıfının gözünden düşürmeye çalışmıştır. Ne var ki, sosyalizmin bu biçimi,9 ı maddi varoluş koşullanndaki değişmelerden, hiçbir biçimde, ancak bir dev rimle gerçekleştirilebilecek olan burjuva üretim ilişkilerinin kaldınlmasını değil, bu ilişkilerin süren varoluşu temelinde idari reformlan, dolayısıyla sermaye ile emek arasındaki ilişkileri hiçbir biçimde etkilemeyen, en iyi durumda burjuva hükümetin giderlerini azaltan ve idari işleyişini yalınlaştı ran reformlan anlıyor. Burjuva sosyalizmi uygun ifadesini ancak ve ancak salt bir mecaz haline geldiği zaman buluyor. Serbest ticaret: işçi sınıfının çıkan için. Koruyucu güm88 Almanca baskılarda: "modern toplumun yaşam koşullannı" . -Ed. 89 Almanca baskılarda burada: "az ya da çok eksiksiz bir sistem" . -Ed.
90 Bu sözcük 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed.
91 Almanca baskılarda: "bu sosyalizm". -ç.
151
rükler: işçi sınıfının çıkarı için. Cezaevi reformu:92 işçi sınıfı nın çıkarı için. Burjuva sosyalizminin son sözü ve ciddi ola rak söylediği tek söz işte budur. Buıjuva sosyalizmi şu sözlerle özetleniyor: buıjuva bir buıjuvadır - işçi sınıfının çıkarı için. 3.
ELEŞTİREL-ÜTOPİK SOSYALİZM VE KOMÜNlZM
Biz burada, Babeuf ve diğerlerinin yazılarında olduğu gibi, her büyük modern devrimde her zaman proletaryanın istemlerini dile getirmiş olan yazının sözünü etmiyoruz.93 Kendi amaçlarına ulaşmak94 için, proletaryanın, feodal toplumun yıkılmakta olduğu genel kaynaşma anlarında yap tığı ilk girişimler, proletaryanın o sıradaki gelişmemiş duru mu yüzünden olduğu kadar, kurtuluşunun ekonomik koşul larının, henüz daha yaratılmaları gereken ve yalnızca yak laşmakta olan buıjuva çağının yaratabileceği koşulların bu lunmayışı yüzünden de, zorunlu olarak başarısızlığa uğradı. 95 Proletaryanın bu ilk hareketlerine eşlik etmiş olan devrimci yazın, zorunlu olarak gerici bir niteliğe96 sahipti. Bu, evrensel çileciliği ve en kaba biçiminde toplumsal eşitli ği97 telkin ediyordu. Uygun olarak sosyalist ve komünist diye adlandırılan sis temler, Saint-Simon'un, Fourier'nin, Owen'ın ve ötekilerin sistemleri, proletarya ile buıjuvazi arasındaki savaşımın yu karda anlatılan ilk, gelişmemiş döneminde ortaya çıktılar (Bkz: Birinci Bölüm. "Buıjuvalar ve Proleterler"). 92 Almanca baskılarda: "hücre hapsi". -Ed. 93 Almanca baskılarda bu türnce şöyledir: "Biz burada her büyük modern devrimde proletaryanın istemlerini dile getirmiş olan yazının sözünü etmi yoruz (Babeufün, vb. yazılan)." -ç. 94 Almanca baskı! arda: "kendi sınıf çıkarlannı öne çıkarmak". -ç. 95 Almanca baskılarda: "ekonomik koşullannın" yerine "maddi koşullan nın"; "henüz daha yaratılmalan gereken ve yalnızca yaklaşmakta olan bur juva çağının yaratabileceği" yerine "ve ancak burjuva çağının ürünü olabile cek". -Ed. 96 Almanca baskılarda: "nitelik" yerine "içerik". -ç. 97 Almanca baskılarda "en kaba biçiminde toplumsal eşitliği" yerine "kaba eşitlikçiliği" deniyor. -ç.
1 52
Bu sistemlerin kurucuları, hem sınıf karşıtlıklarını, ve hem de hüküm süren toplum biçimi içersindeki çözücü öğele rin etkisini gerçekten de görüyorlar. Ama henüz bebeklik ça ğındaki98 proletarya, onlara hiçbir tarihsel insiyatifi ya da hiçbir bağımsız siyasal hareketi olmayan bir sınıf gibi görü nüyor. Sınıf karşıtlıklarının gelişimi, sanayinin gelişimiyle başa baş gittiğinden, içinde bulundukları ekonomik durum, onla ra, proletaryanın kurtuluşunun maddi koşullarını henüz sağlamıyor. Dolayısıyla, bu koşulları yaratacak yeni bir top lumsal bilimin ardına, yeni99 toplumsal yasaların ardına dü şüyorlar. TarihseP00 eylemin yerini, bunların kişisel yaratıcı eyle mi; tarihsel olarak yaratılmış kurtuluş koşullarının yerini, düşsel olanlar; ve proletaryanın tedrici, kendiliğinden10 1 sı nıf olarak örgütlenmesinin yerini, bu yaratıcılar tarafından özel olarak tasarlanmış toplum örgütlenmesi alacaktır. Gele cek tarih, 102 kendisini, bunların gözünde, kendi toplum plan larının propagandasına ve fiilen uygulanmasına indirgiyor. Planlarını oluştururken, en çok acı çeken sınıf olarak özel likle işçi sınıfının çıkarlarını gözetmenin bilincindedirler. Onlar için proletarya, ancak, bu en çok acı çeken sınıf olması bakımından vardır. Sınıf savaşımının gelişmemiş biçimi kadar, kendi içinde bulundukları ortam da, bu türden sosyalistlerin kendilerini her türlü sınıf karşıtlığının çok üstünde görmelerine neden oluyor. Bunlar, toplumun her üyesinin, hatta en iyi durumda olanların bile, koşullarını iyileştirmek istiyorlar. Böylece bunlar, sınıf ayrımı yapmaksızın, durmadan toplumun tama mına, hatta daha çok egemen sınıfa seslenip duruyorlar. 98 "Henüz bebeklik çağındaki" sözcükleri 1888 İngilizce baskıya eklen miştir. -Ed. 99 Her iki "yeni" sözcüğü de 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 100 Almanca baskılarda: "tarihsel" yerine "toplumsal". -Ed. 101 "Kendiliğinden" sözcüğü 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed. 102 "Gelecek tarih" [Future history] yerine, Almanca baskılarda: " Gelecek dünya tarihi" [kommende Weltgeschischte]; Fransızca baskılarda: "dünya nın geleceği" [1 avenir du monde]. -ç.
153
Çünkü bunların sistemini bir kez anladıktan sonra, insanlar nasıl olur da olanaklı en iyi toplum için olanaklı olan en iyi planın bu olduğunu görmemezlik ederler? Böylece bunlar, her türlü siyasal, ve özellikle de her türlü devrimci eylemi reddederler; amaçlarına barışçıl yollarla ulaşmayı arzularlar ve zorunlu olarak başarısız kalmaya mahkum küçük deneyler ile ve örneğin verdiği güçle, yeni toplumsal İncilin yolunu açmaya çalışırlar. Proletaryanın henüz pek az gelişmiş olduğu ve kendi du rumu konusunda ancak düşsel kavrayışa sahip bulunduğu bir sırada çizilen geleceğin toplumuna ilişkin bu düşsel tab lolar, bu sınıfın toplumun genel bir yeniden kuruluşuna duy duğu ilk içgüdüsel özlemlere tekabül eder. Ama bu sosyalist ve komünist yayınlar, eleştirel öğeler de içerirler. Bunlar, mevcut toplumun bütün temellerine saldı rırlar. Bu yüzden işçi sınıfını aydınlatacak en değerli mater yallerle doludurlar. Bunlarda önerilen -kent ile kır arasın daki ayrımın, ailenin, sanayilerin özel kişiler hesabına işle tilmesinin, ı03 ve ücret sisteminin ı04 kaldırılması, toplumsal uyurnun ilanı, devletin işlevlerinin üretimi yönetmekle sınır landınlması gibi- pratik önlemler, bütün bunlar, yalnızca, o sıralar daha henüz gelişmeye başlamış olan ve bu yayınlarda ancak ilk belli-belirsiz biçimleri içersinde farkedilen sınıf karşıtlıklannın ortadan kaldınlmaları gereğine işaret edi yorlar. Bu öneriler, bu yüzden de, tamamıyla ütopik bir nite lik taşıyorlar. Eleştirel-ütopik sosyalizmin ve komünizmin önemi, tarih sel gelişmeyle ters orantılıdır. Modern105 sınıf s�vaşımmm gelişmesi ve belli bir biçim alması oranında, savaşırndan bu düşsel ayrı kalış, ona yapılan bu düşsel saldırılar, bütün pra tik değerini ve bütün teorik haklılığını yitiriyor. Dolayısıyla, bu sistemlerin kurucularının birçok bakımdan devrimci olıoa Almanca baskılarda bu türncenin başı şöyledir: "Bunlann geleceğin toplumuna ilişkin pozitif önerileri, örneğin kent ile kır arasındaki çelişki nin, ailenin, özel kann. .. " -Ed. 104 Almanca baskılarda: "ücret sisteminin" yerine "ücretli emeğin". -ç. 105 Bu sözcük 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed.
1 54
malanna karşın, bunların öğretilileri, her kezinde, gerici ta rikatlar kurmuşlardır. Bunlar, proletaryanın ileriye doğru tarihsel gelişimi karşısında sıkı sıkıya ustalannın eski gö rüşlerine sarılıyorlar. Dolayısıyla bunlar, durmadan, sınıf savaşımını köreltıneye ve sınıf karşıtlıklarını uzlaştırmaya çabalıyorlar. Bunlar hala toplumsal ütopyalannın deneysel gerçekleşmesi, yalıtılmış "phalansteres" kurma, "Home Kolo niler" yaratma, bir "Küçük lkarya"* kurma -Yeni Kudüs'ün küçük boyıos baskıları-, düşü görüyorlar ve bütün bu boş düşlerini gerçekleştirmek için burjuvazinin duygularına ve keselerine seslenmek zorunda kalıyorlar. Bunlar giderek yu kanda betimlenen gerici [ya da]107 tutucu sosyalistler kate gorisine düşüyorlar ve onlardan ancak daha sistemli olan bilgiçlikleriyle ve kendi toplumsal bilimlerinin mucizevi etki lerine olan bağnaz ve batıl inançlarıyla108 ayrılıyorlar. Bunlar, bu yüzden, işçi sınıfından gelen her türlü siyasal eyleme şiddetle karşı çıkıyorlar; bunlara göre bu tür eylem, ancak, yeni lncile olan kör inançsızlıktan ileri gelebilir. İngiltere'de ovıncılar çartistlere,l 601 Fransa'da da furyeci ler reformist'lerel611 karşıdırlar.
* Phalansteres, Charles Fourier'nin planladığı sosyalist kolonilerdi; !kar ya, Cabet'nin kendi ütopyasına, daha sonralan da Amerikan komünist kolo nisine verdiği addı. [Engels'in 1888 Ingilizce baskıya notu.] "Home Koloniler" (Yurtiçi Koloniler) Owen'ın kendi komünist örnek top lumlanna verdiği addı. Phalansteres, Fourier'nin planladığı toplumsal sa raylann adıydı. Ikarya, komünist kurumlannı Cabet'nin çizdiği, ütopik ha yal ülkesine verilen addı. [Engels 'in 1 890 Almanca baskıya notu.] 106 lngilizcesinde: duodecimo; Almancasında: doudez - bir tabaka kağıdın onikiye katlanmış hali; bu boyutta kitapçık. -ç. 107 1888 İngilizce baskıda "ya da" sözcüğü yeralmamaktadır ama, öteki bütün onaylı haskılara konulmuştur. -Ed. 108 Almanca baskılarda: "bağnaz batıl inançlanyla". -Ed.
1 55
IV
KOMÜNİSTLERİN ÇEŞİTLİ MUHALEFET PARTİLER! KARŞIS INDAKİ KONUMLAR!
Komünistterin İngiltere'de çartistler ve Amerika'da 109 da tanm reformculan[621 gibi mevcut işçi sınıfı partileri ile olan ilişkileri İkinci Bölümde açıklanmıştı. Komünistler işçi sınıfının acil hedeflerine ulaşılması ve o andaki çıkarlannın gerçekleşmesi için savaşırlar; ama şim diki hareket içersinde, bu hareketin geleceğini de temsil eder ve gözetirler. ııo Komünistler Fransa'da, tutucu ve radikal buıjuvaziye karşı sosyal-demokratlar* ile ittifak kurarlar, ama büyük devrimden geleneksel olarak devralınmış sözlere * O sıralar parlamentoda Ledru-Rollin, yazında Louis Blanc,[63l günlük basında Reforme tarafından temsil olunan parti. Sosyal-demokrasi adı onun yaratıcılarının gözünde, demokrat ya da cumhuriyetçi partinin azçok sosya lizme bulanmış bir kesimini ifade ediyordu. [Engels 'in 1888 !ngilizce baskı
ya notu.]
Fransa'da o sıralar kendisini sosyalist-demokratik diye adlandıran parti, siyasal yaşamda Ledru-Rollin ve yazında da Louis Blanc[BJJ tarafından tem sil olunuyordu; dolayısıyla, bu parti ile bugünkü Alman sosyal-demokrasisi arasında dünyalar kadar fark vardı. [Engels 'in 1890 Almanca baskıya notu.] 109 Almanca haskıl arda: "Kuzey Amerika' da". -ç. ı ıo "Ve gözetirler" sözcükleri 1888 İngilizce baskıya eklenmiştir. -Ed.
156
ve yanılsamalara karşı eleştirel bir tutum takınma hakkını da saklı tutarlar. İsviçre'de radikalleri desteklerler, ama bu partinin kıs men, Fransa'daki anlamıyla, demokratik sosyalistlerden, kısmen de radikal burjuvalardan olmak üzere, birbirlerine karşıt öğelerden oluştuğunu gözden kaçırmazlar. l641 Polonya'da ulusal kurtuluşun ilk koşulu olarak bir tarım devrimi üzerinde direten partiyi, 1846 Krakov ayaklanması nıl651 başlatan partiyi desteklerler. Almanya'da, mutlak monarşiye, feodal ağalığa ve küçük burjuvaziye karşı, 1 1 1 devrimci bir tutum takındığı sürece, burjuvaziyle birlikte savaşırlar. Ama, Alman işçileri, burjuvazinin kendi egemenliği ile bir likte getirmek zorunda olduğu toplumsal ve siyasal koşulları olabildiğince çok sayıda silah olarak burjuvaziye karşı der hal kullanabilsinler diye, ve Almanya'da gerici sınıfların devrilmelerinin ardından bizzat burjuvaziye karşı savaş der hal başiayabilsin diye, işçi sınıfına buıjuvazi ile proletarya arasındaki düşmanca karşıtlık konusunda olanaklı olan en açık bilinci kazandırmaya çalışmaktan bir an için olsun geri kalmazlar. Komünistler dikkatlerini esas olarak Almanya'ya çevirir ler, çünkü bu ülke 17. yüzyılda İngiltere'dekinden ve 18. yüz yılda Fransa'dakinden daha gelişkin bir Avrupa uygarlığı koşulları altında ve çok daha fazla gelişmiş bir proletarya ile yapılmak zorunda olan bir burjuva devrim öngünündedir, ve çünkü Almanya'daki burjuva devrim, onu hemen izieyecek bir proleter devrimin başlangıcı olacaktır. Kısacası, komünistler, her yerde, mevcut toplumsal ve si yasal düzene karşı olan her devrimci hareketi desteklerler. Bütün bu hareketlerde, o andaki gelişme derecesi ne olur sa olsun, mülkiyet sorununu o hareketin esas sorunu olarak ön plana çıkanrlar. Son olarak, her yerde, bütün ülkelerin demokratik partileı u Almanca baslularda türncenin bu kısmı şöyle: "mutlak monarşiye, feo dal toprak mülkiyetine ve darkafalılığa [Kleinbürgereı] karşı. . ."' -Ed.
157
ri arasında birlik ve anlaşma sağlanması için çalışırlar. Komünistler, kendi görüşlerini ve amaçlannı gizlerneye te nezzül etmezler. Hedeflerine ancak tüm mevcut toplumsal düzenin zorla yıkılmasıyla ulaşılabileceğini açıkça ilan eder ler. Varsın egemen sınıflar bir komünist devrim korkusuyla titresinler. Proleterlerin zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyleri yok. Kazanacakları bir dünya var. BÜTÜN ÜLKELERİN lŞÇİLERl, 1 12 BlRLEŞlN!
1 12 Almanca ve Fransızca baskılarda: "proleterleri"
158
-Ed.
E KLER
FRlEDRlCH ENGELS
KOMÜNlST İMAN YEMİNİ TASLAGJ[66l (HAZIRAN 1847)
Soru 1 : Bir Komünist misiniz? [Yanıt:] Evet [Soru] 2: Kom ünistlerin amacı nedir? [Yanıt:] Toplumu, her üyenin, bütün yeteneklerini ve güç lerini tam özgürlük içinde, ama bu toplumun temel koşulla nnı bozmaksızın geliştirebileceği bir biçimde örgütlemek. [Soru] 3: Bu amaca nasıl ulaşmayı düşünüyorsunuz? [Yanıt:] Özel mülkiyeti kaldırarak ve onun yerine mülki yet ortaklaşalığını koyarak. [Soru] 4: Mülkiyet ortaklaşalığını neye dayandırıyorsu nuz? [Yanıt: ] İlk olarak, sanayinin, tanmın, ticaretin ve sömür geciliğin sonucu olan üretici güçler ve geçim araçlan kitlesi ne, ve bunlan makinelerle, kimyasal ve öteki kaynaklada sı nırsızca genişletme olanağına. İkinci olarak, her bireyin bilincinde ya da duygusunda, tüm tarihsel gelişmenin sonucu olduklan için hiçbir kanıt 1 61
gerektirmeyen, bazı yadsınamaz temel ilkelerin varolması olgusuna. [Soru] 5: Bu ilkeler nelerdir? [Yanıt:] Örneğin her birey mutlu olmaya çalışır. Bireyin mutluluğu, herkesin mutluluğundan ayrı düşünülemez, vb . . [Soru] 6: Mülkiyet ortaklaşalığına giden yolu nasıl hazırlamayı düşünüyorsunuz? [Yanıt:] Proletaryayı aydınlatarak ve birleştirerek. [Soru] 7: Proletarya nedir? [Yanıt:] Proletarya, toplumun, herhangi türden bir serma yeden gelen kar ile değil, tamamıyla kendi emeği ile yaşa yan sınıfıdır; sevinci ve üzüntüsü, yaşaması ve ölmesi, bu yüzden, işlerin iyi gittiği dönemler ile kötü gittiği dönemle rin birbirlerinin yerini almasına, tek sözcükle, rekabetteki dalgalanmalara dayanan sınıftır. [Soru] 8: Şu halde proleterler her zaman varolmamışlar dır? [Yanıt:] Hayır. Yoksul ve çalışan sınıflar her zaman ol muştur; ve bu çalışanlar hemen her zaman yoksul olanlardı. Ama proleterler, her zaman varolmamışlardır, nasıl ki reka bet her zaman serbest olmamışsa. [Soru] 9: Proletarya nasıl doğdu ? [Yanıt:] Proletarya, geçen yüzyılın ortalarından beri icat edilmiş ve en önemlileri de buhar makinesi, dokuma maki nesi ve buharlı tezgah olan makinelerin uygulama alanına sokulmasıyla varoldu. Çok pahalı olan ve, bu yüzden, ancak zengin kimseler tarafından satın alınabilen bu makineler, o zamanın işçilerini yerinden etti, çünkü makineler kullanıla rak, metaları, işçilerin derme çatma çıkrıklarıyla ve eltez gahlarıyla ürettiklerinden daha çabuk ve ucuz üretmek ola naklıydı. Makineler, böylece, sanayiyi tümüyle büyük kapi talistlere teslim etti ve işçilerin, esas olarak, aletlerinden, el tezgahlarından, vb. ibaret olan sayıca pek az mülklerini değersizleştirdi, öyle ki, her şey kapitalistlere kaldı, işçilere 1 62
ise hiçbir şey. Fabrika sisteminin getirilişi bu yolla oldu. Ka pitalistler bunun kendileri için ne denli yararlı olduğunu bir kez görünce, bunu, gittikçe daha çok sayıda çalışma dalına yaygınlaştırmaya çalıştılar. İşi, işçiler arasında gittikçe daha çok böldüler, öyle ki, daha önce tüm bir nesneyi yapan işçi, artık onun yalnızca bir kısmını üretiyordu. Bu biçimde basitleştirilen emek, malları daha çabuk ve dolayısıyla daha ucuz üretiyordu ve makinelerin, artık, hemen her çalışma dalında da kullanılabileceği görülüyordu. Herhangi bir çalış ma dalı fabrika üretimine geçer geçmez, tıpkı eğirme ve do kumada olduğu gibi, büyük kapitalistlerin ellerine geçti, ve işçiler bağımsızlıklarının son kalıntılarını yitirdiler.Yavaş yavaş, hemen hemen bütün çalışma dallarının fabrika esası na göre işletildiği duruma ulaştık. Bu, daha önce varolan orta sınıfın, özellikle küçük usta zanaatçıların, gittikçe daha çok yıkılmasını getirdi, işçilerin daha önceki konumlarını ta mamıyla değiştirdi, ve bütün öteki sınıfları yavaş yavaş yu tan iki yeni sınıf çıktı ortaya: I. Bütün ileri ülkelerde geçim araçlarının ve bu geçim araçlarını üreten araçların (makinelerin, fabrikaların, atel yelerin, vb.) hemen hemen tek başlarına sahibi olan büyük kapitalistler sınıfı. Bu, burjuvalar sınıfı, ya da buıjuvazidir. IL Onlardan, karşılığında salt kendi geçim araçlarını al mak için emeklerini birinci sınıfa, burjuvaziye, satmak zo runda kalan tamamıyla mülksüzler sınıfı. Bu emek alım satımına taraf olanlar eşit olmayıp, üstünlük buıjuvalarda bulunduğundan, mülksüzler, buıjuvalar tarafından konan kötü koşullara boyun eğmek zorundadırlar. Burjuvalara ba ğımlı olan bu sınıfa, proleterler sınıfı, ya da proletarya de nir. [Soru] 10: Proleter, köleden hangi bakımdan farklıdır? [Yanıt:] Köle ancak bir kez satılır, proleter ise kendisini her gün, her saat satmak zorundadır. Köle tek bir efendinin mülküdür ve işte bu nedenle, ne denli sefil olursa olsun, gü vence altına alınmış bir geçime sahiptir. Proleter ise, tek bir efendinin değil, deyim yerindeyse, tüm buıjuvalar sınıfİnın kölesidir, ve gereksinim duymuyorsa hiç kimse onun emeği1 63
ni satın almayacağından güvence altına alınmış bir geçime sahip değildir. Köle, sivil toplumun bir üyesi olarak değil, bir şey olarak hesap edilir. Proleter ise bir kişi olarak, sivil toplumun bir üyesi olarak kabul edilir. Bu nedenle köle, pro leterden daha iyi bir geçime sahip olabilir, ama proleter ge lişmenin daha yüksek bir aşamasında bulunmaktadır. Köle kendisini, mülkiyet ilişkilerinin tamamından yalnızca köle lik ilişkisini kaldırıp bir proleter haline gelerek özgür kılar. Proleter ise, kendisini, ancak genel olarak mülkiyeti kaldır makla özgür kılabilir. [Soru] l l : Proleter, serEten hangi bakımdan farklıdır? [Yanıt:] Serf, ürünün az ya da çok bir bölümünü teslim etme karşılığında bir toprak parçasının, yani bir üretim ale tinin kullanımına sahiptir. Proleter ise, kendi emeği karşılı ğında ona ürünlerin rekabet tarafından belirlenen bir bölü münü teslim eden bir başka kimseye ait üretim aletleriyle çalışır. Serfin durumunda, emekçinin payı kendi emeği, yani kendisi tarafından belirlenir. Proleterin durumunda ise, bu, rekabet tarafından, dolayısıyla her şeyden önce burjuva ta rafından belirlenir. Serfin güvence altına alınmış bir geçimi vardır, proleterin yoktur. Serf, feodal beyini kovup kendisi mülk sahibi haline gelerek, böylece rekabetin içine girip o an için mülk sahibi sınıfa, ayrıcalıklı sınıfa katılarak, kendisini özgür kılar. Proleter ise kendisini, mülkiyeti, rekabeti ve tüm sınıf farklılıklarını kaldırarak özgür kılar. [Soru] 12: Proleter, zanaatçıdan hangi bakımdan farklı dır? [Yanıt:] Proleterin tersine, geçen yüzyılda hala hemen her yerde, ve şurada burada bugün de varolan zanaatçı, olsa olsa geçici bir proleterdir. Amacı, bizzat sermaye edinmek ve böylece öteki işçileri sömürmektir. Zanaat loncalarının hala varolduğu yerlerde , ya da bir iş kurma özgürlüğünün, el işi nin fabrika temeli üzerinde örgütlenmesine ve yoğun reka bete henüz yolaçmamış olduğu yerlerde, bu amacına çoğu kez ulaşabilir. Ama fabrika sistemi, el işinin yerini alır al-
1 64
maz ve rekabet bütün gücüyle işlemeye başlar başlamaz, bu olasılık ortadan kalkar ve zanaatçı giderek daha çok bir pro leter haline gelir. Demek ki, zanaatçı, kendisini, ya bir bur juva haline gelerek veya genel olarak orta sınıfa katılarak, ya da (şimdi birçok durumda olduğu gibi) rekabet sonucu bir proleter haline gelerek ve proletarya hareketine -yani az çok bilinçli komünist harekete- katılarak özgür kılar. [Soru] 13: Şu halde m ülkiyet ortaklaşalığının her zaman olanaklı olduğuna inanmıyorsunuz? [Yanıt:] Hayır. Komünizm, ancak, makineleşmenin ve öte ki icatlann toplumun bütün üyelerin e çok yönlü bir gelişme, mutlu bir yaşantı vaadinde bulunma olanağını verdiğinden beri ortaya çıkmıştır. Komünizm, köleler, serfler, ya da za naatçılar için olmayıp, yalnızca proleterler için olanaklı olan bir kurtuluşun teorisidir, ve bu yüzden zorunlu olarak 19. yüzyıla ait olup, daha önceki bir dönemde olanaklı değildi. [Soru] 14: Altıncı soruya dönelim. Mülkiyet ortaklaşalığı na giden yolu proJetaryayı aydınlatarak ve birleştirerek ha zırlamayı düşün düğünüze göre, bu durumda devrimi redde diyorsunuz? [Yanıt:] Her türlü komplonun yalnızca yararsız değil, hat ta zararlı olduğundan eminiz. Devrirolerin kasten ve keyfi olarak yapılmadıklannın, bunların her yerde ve her zaman tek tek partilerin ya da tüm bir sınıfın istenç ve önderliğine hiçbir biçimde bağlı olmayan koşullann zorunlu sonuçları ol duklannın da farkındayız. Ama, proletaryanın gelişmesinin dünyanın hemen hemen bütün ülkelerinde mülk sahibi sınıf lar tarafından zorla baskı altına alındığını ve böylelikle bir devrimin komünizmin muhalifleri tarafından zorla hazırlan makta olduğunu da görüyoruz. Sonunda, ezilen proletarya böylece bir devrime çekilecek olursa, biz de, şimdi nasıl söz lerimizle yapıyorsak, o zaman da eylemle proletaryanın da vasını savunacağız. [Soru] 15: Mevcut toplumsal düzenin yerine bir çırpıda mülkiyet ortaklaşalığını koymak niyetinde misiniz?
1 65
[Yanıt:] Böyle bir niyetimiz yok. Yığınların gelişimi karar name buyruklarıyla olamaz. Bu, yığınların içinde yaşadıkla rı koşulların gelişimi ile belirlenir, ve dolayısıyla yavaş ya vaş ilerler. [Soru] 16: Bugünkü durumdan m ülkiyet ortaklaşalığına geçişin nasıl gerçekleşeceğini düşünüyorsunuz? [Yanıt:] Mülkiyet ortaklaşalığınlll getirilmesinin ilk, temel koşulu, proletaryanın demokratik bir yapı aracılığıyla siya sal kurtuluşudur. [Soru] 17: Demokrasiyi bir kez kurunca alacağınız ilk önlem ne olacaktır? [Yanıt:] Proletaryanın geçimini güvence altına almak. [Soru] 18: Bunu nasıl yapacaksınız? [Yanıt:] I. Özel mülkiyeti, toplumsal mülkiyete dönüşümü nün yolunu yavaş yavaş hazırlayacak biçimde sınırlayarak, örneğin artanoranlı vergilendirme, miras hakkını devlet ya rarına sınırlama, vb., vb. ile. II. İşçileri, ulusal atelyelerde ve fabrikalarda ve ulusal mülklerde istihdam ederek. III. Bütün çocukları, masrafları devlete ait olmak üzere eğiterek. [Soru] 19: Geçiş dönemi sırasında bu tür eğitimi nasıl dü zenleyeceksiniz? [Yanıt:] Bütün çocuklar, ilk ana bakırnma artık gereksi nim duymadıkları andan itibaren, devlet kuruluşlannda eği tileceklerdir. [Soru] 20: Mülkiyet ortaklaşalığının getirilmesine, kadın ların ortaklaşalığının ilan edilmesi eşlik etmeyecek midir? [Yanıt: ] Hiçbir biçimde. Biz, erkek ile kadın arasındaki özel ilişkiye, ya da genel olarak aileye, ancak varolan kuru mun sürdürülmesinin, yeni toplumsal düzeni aksatması öl çüsünde müdahale edeceğiz. Bunun yanısıra, aile ilişkisinin, tarihin akışı içersinde mülkiyet ilişkileri tarafından ve geliş me dönemleri tarafından değişikliğe uğratıldığının ve, bu1 66
nun sonucu olarak, özel mülkiyetİn sona ermesinin de, bu nun üzerinde çok önemli bir etkisi olacağının pek iyi farkın dayız. [Soru] 2 1 : Milliyetler komünizm altında da varolmaya de vam edecekler midir? [Yanıt:] Ortaklaşalık ilkesi uyannca birbirleriyle birleşen halkların milliyetleri, bu birlik ile, bir o kadar kaynaşmak zorunda kalacaklar ve, böylelikle, katmanlar ve sınıflar ara sındaki çeşitli farklılıklar, temellerinin -özel mülkiyetin terk edilmesiyle ortadan kalktıkça, bunlar da kendilerini yok edeceklerdir. [Soru] 22: Komünistler varolan dinleri reddederler mi? [Yanıt:] Bugüne kadar varolan bütün dinler, tek tek halk ların ya da halk gruplannın gelişimlerinin tarihsel aşamala nnın ifadesiydiler. Ama komünizm, varolan bütün dinleri gereksizleştiren ve onların yerini alan tarihsel gelişim aşa masıdır. Kongre adına ve yetkisiyle. SEKRETER HE IDE Londra, 9 Haziran 1847 İlk kez Gründungsdokumente des Bundes der Kommunisten (Juni bis September 1847), Hamburg 1969, içinde yayınlandı.
1 67
BAŞKAN KARL SCHILL[67l
FRİEDRlCH ENGELS
KOMÜNİZMİN İLKELERll68l (EKİM 1847)
Soru 1: Komünizm nedir? Yanıt: Komünizm, proletaryanın özgürleşme koşullarının öğ"retisidir. Soru 2: Proletarya nedir? Yanıt: Proletarya, toplumun, geçim araçlannı herhangi bir sermayeden elde edilen kardan değil, tamamıyla ve yal nızca kendi emeğininl69l satışından sağlayan; sevinci ve üzüntüsü, yaşaması ve ölmesi, tüm varlığı emek talebine, dolayısıyla işlerin iyi gittiği dönemler ile kötü gittiği dönem lerin birbirlerinin yerini almasına, dizginsiz rekabetten do ğan dalgalanmalara dayanan sınıfıdır. Proletarya, ya da pro leterler sınıfı, tek sözcükle 19. yüzyılın çalışan sınıfıdır. Soru 3: Şu halde proleterler her zaman varolmamışlardır? Yanıt: Hayır. Yoksul halk ve çalışan sınıflar her zaman varolmuştur,l70l ve bu çalışan sınıflar çoğunlukla yoksuldu lar. Ama demin sözü edilen koşullar altında yaşayan bu tür yoksullar, bu tür işçiler, yani proleterler, her zaman varol1 68
mamışlardır, nasıl ki rekabet her zaman serbest ve dizginsiz olmamışsa. Soru 4: Proletarya nasıl doğdu? Yanıt: Proletarya, geçen yüzyılın ikinci yarısında İngilte re'de ortaya çıkan ve o zamandan bu yana dünyanın bütün uygar ülkelerinde kendini yİnelemiş olan sanayi devriminin bir sonucu olarak doğdu. Bu sanayi devrimine, buhar maki nesinin, çeşitli dokuma makinelerinin, buharlı tezgahın ve daha bir dizi başka mekanik aygıtların icadı neden oldu. Çok pahalı olan ve bunun sonucu, ancak büyük kapitalistler tarafından satın alınabilen bu makineler, o güne dek varo lan tüm üretim tarzını değiştirdi ve makineler işçilerin der me çatma çıkrıklarıyla ve eltezgahlarıyla ürettiklerinden daha ucuz ve daha iyi metalar ürettiği için, eski işçileri ye rinden etti. Böylece bu makineler, sanayiyi tümüyle büyük kapitalistlerin ellerine teslim etti ve işçilerin sayıca pek az olan mülklerini (aletler, eltezgahları, vb.) tamamen değersiz leştirdi, öyle ki, kapitalistler çok geçmeden her şeye el attı lar ve işçilere hiçbir şey kalmadı. Bu yolla, fabrika sistemi, giyim eşyaları imalatına girmiş oldu. - Makine ve fabrika sisteminin bir kez harekete geçmesinin ardından, bu sistem çok geçmeden öteki sanayi dallannda da, özellikle pamuklu dokuma ve matbaa işlerinde, çanak-çömlek ve madeni eşya sanayisinde kullanılmaya başlandı. Tek tek işçiler arasında giderek daha çok işbölümü oldu, öyle ki, daha önce tüm bir nesneyi yapan işçi, artık onun yalnızca bir kısmını üretiyor du. Bu işbölümü, ürünlerin daha hızlı ve dolayısıyla daha ucuza arz edilmelerini olanaklı kıldı. Bu, her işçinin etkinli ğini, bir makinenin yalnızca aynı yetkinlikte değil, hatta bundan çok daha iyi bir biçimde yapabildiği çok basit, sürek li yinelenen mekanik bir işleme indirgedi. Bu yolla, sanayi nin bütün bu dalları, tıpkı iplikçilik ve dokumacılık gibi, bir biri ardından buhar gücünün, makinenin ve fabrika sistemi nin egemenliği altına girdiler. Ama böylece, bunlar, aynı za manda, tamamıyla büyük kapitalistlerin ellerine geçtiler ve buralarda da işçiler bağımsızlığın son kırıntılarını yitirdiler. 1 69
Yavaş yavaş, gerçek manüfaktürlere ek olarak zanaatlar da, aynı şekilde, giderek daha çok fabrika sisteminin egemenliği altına girdiler, çünkü burada da, maliyetlerden birçok tasar rufların yapılabildiği ve çok yüksek bir işbölümünün olabil diği büyük atelyelerin kurulmasıyla, büyük kapitalistler, kü çük zanaatçıyı giderek daha çok yerinden etti. Böylece şim di, uygar ülkelerde hemen hemen bütün çalışma dallarının fabrika sistemi altında yürütüldüğü, ve hemen hemen bütün dallarda zanaatın ve manüfaktürün büyük sanayi tarafın dan safdışı edildiği noktaya ulaşmış bulunuyoruz. - Bunun sonucu olarak, eski orta sınıflar, özellikle küçük zanaat us taları, giderek daha çok yıkıldılar, işçilerin eski konumları tamamıyla değişti, ve bütün öteki sınıfları yavaş yavaş yu tan iki yeni sınıf çıktı ortaya: I. Bütün uygar ülkelerde, daha şimdiden, bütün geçim araçlarına ve bu geçim araçlarının üretimi için gerekli ham maddelere ve aletiere (makineler, fabrikalar, vb.) hemen he men tamamıyla sahip büyük kapitalistler sınıfı. Bu sınıf, buıjuvalar sınıfı, ya da buıjuvazidir. II. Tamamıyla mülksüz olan ve bu yüzden, karşılığında zo runlu geçim araçları edinmek için emeklerini buıjuvalara satmak zorunda kalanlar sınıfı. Bu sınıfa proleterler sınıfı, ya da proletarya denir. Soru 5: Proleterlerin burjuvalara bu emek satışı hangi ko şullar altında olur? Yanı t: Emek herhangi bir başka meta gibi bir metadır, ve fiyatı da herhangi bir başka metanın fiyatını belirleyen aynı yasalarca belirlenir. Büyük sanayinin ya da serbest rekabe tin -ki göreceğimiz gibi, ikisi de aynı kapıya çıkar- ege menliği altındaki bir metanın fiyatı, ortalama olarak, her za man, o metanın üretim maliyetine eşittir. Emeğin fiyatı da, dolayısıyla, aynı şekilde emeğin üretim maliyetine eşittir. Emeğin üretim maliyeti, tamamen, işçinin, kendisini çalışa bilir bir durumda tutmak ve işçi sınıfının yok olmasını önle mek için gereksindiği geçim araçları miktarından ibarettir. Demek ki işçi, emeği karşılığında, bu amaç için gerekli olan1 70
dan daha fazlasını almayacaktır; emeğin fiyatı, ya da ücret, geçim için gerekli en düşük, asgari [miktar -ç.] olacaktır. lşler bazan kötü, bazan da iyi olduğuna göre, işçi de bir du rumda daha fazla öteki durumda daha az alacaktır, tıpkı fabrika sahibinin kendi metası karşılığında bir durumda daha fazla, öteki durumda daha az alması gibi. Ama fabrika sahibi nasıl ki işlerin iyi olduğu zaman ile kötü olduğu za man arasında, ortalama olarak, kendi metası için, bu meta nın üretim maliyetinden ne daha fazla, ne de daha az alıyor sa, işçi de ortalama olarak bu asgariden ne daha fazla, ne de daha az alacaktır. Bütün çalışma dalları ne denli büyük sa nayinin eline geçerse, ücretiere ilişkin bu iktisadi yasa da o denli sıkı uygulanır. Soru 6: Sanayi devriminden önce hangi çalışan sınıflar vardı? Yanıt: Çalışan sınıflar, toplumun gelişmesinin farklı aşa rnalarına bağlı olarak, farklı koşullar içinde yaşarlar ve mülk sahibi ve egemen sınıflada farklı ilişkiler içinde bulu nurlardı. Antikçağda, çalışan halk, tıpkı birçok geri ülkede ve hatta Birleşik Devletler'in güney kesiminde hala olduğu gibi, sahiplerinin köleleri idiler. Ortaçağda, tıpkı Macaris tan'da, Polonya'da ve Rusya'da hala olduğu gibi, topraksahi bi soyluların serileri idiler. Ortaçağda ve sanayi devrimine dek, kentlerde, bir de küçük-burjuva zanaatçıların hizmetin de çalışan kalfalar vardı, ve manüfaktürün gelişmesiyle bir likte, yavaş yavaş, daha o sıralar, büyükçe kapitalistler tara fından çalıştırılan manüfaktür işçileri ortaya çıktı. Soru 7: Proleter, köleden hangi bakımdan farklıdır? Yanıt: Köle ancak bir kez satılır, proleter ise kendisini her gün, her saat satmak zorundadır. Tek bir efendinin mülkü olan bireysel köle, efendisinin çıkarı bunu gerektirdiğinden, ne denli sefil olursa olsun, güvence altına alınmış bir geçime sahiptir; emeği ancak birisi buna gereksinim duyduğu za man kendisinden satın alınan ve, deyim yerindeyse, tüm burjuvalar sınıfımn mülkü olan tek tek proleterler ise, gü-
1 71
vence altına alınmış bir geçime sahip değildirler. Bu geçim ancak tüm proleter sınıfiçin güvence altına alınmıştır. Köle, rekabetin dışındadır, proleter ise onun içindedir ve bunun bütün dalgalanmalarından etkilenir. Köle, sivil toplumun bir üyesi olarak değil, bir şey olarak hesap edilir; proleter ise bir kişi olarak, sivil toplumun bir üyesi olarak kabul edilir. Şu halde, köle, proleterden daha iyi bir geçime sahip olabilir, ama proleter, toplumun gelişmesinin daha yüksek bir aşa masına aittir ve kendisi de köleden daha yüksek bir aşama da bulunur. Köle, bütün özel mülkiyet ilişkileri arasından yalnızca kölelik ilişkisini kaldırarak kendisini özgür kılar ve böylelikle ancak o zaman bizzat bir proleter haline gelir; pro leter ise ancak genel olarak özel mülkiyeti kaldırarak kendi sini özgür kılabilir. Soru 8: Proleter, serften hangi bakımdan farklıdır? Yanıt: Serf, ürünün bir bölümünü teslim etme ya da iş yapma karşılığında, bir üretim aletine, bir toprak parçasına ve bunun kullanımına sahiptir. Proleter ise, ürünün bir bö lümünü alma karşılığında, bir başka kişiye ait üretim aletle ri ile, bu başka kişinin hesabına çalışır. Serf verir, proletere ise verilir. Serfin güvence altına alınmış bir geçimi vardır, proleterin yoktur. Serf rekabetin dışındadır, proleter ise için de. Serf, kendisini, ya kente kaçarak ve orada bir zanaatçı haline gelerek, ya da toprakbeyine emek ve ürün vermek ye rine para vererek ve özgür bir kiracı haline gelerek, ya da kendi feodal beyini kovup kendisi mülk sahibi haline gele rek, kısacası, şu ya da bu biçimde mülk sahibi sınıfa ve reka bete dahil olarak özgür kılar. Proleter ise kendisini, rekabe ti, özel mülkiyeti ve tüm sınıf farklılıklarını kaldırarak öz gür kılar. Soru 9: Proleter, zanaatçıdan hangi bakımdan farklı dır?* Soru 1 0: Proleter, manüfaktür işçisinden hangi bakımdan farklıdır? * Elyazmasında yarım sayfa Engels tarafından boş bırakılmıştır. Bu so runun yanıtı 'Komünist lman Yemini Taslağı"ndadır. (Soru 12.) -Ed.
1 72
Yanıt: 16-18. yüzyıl manüfaktür işçisi, hemen hemen her yerde, hala bir üretim aletine, tezgaha, aile çıkrığına, ve boş zamanlarında işlediği küçük bir miktar toprağa sahipti. Pro leter bunlardan hiçbirisine sahip değildir. Manüfaktür işçisi, hemen her zaman, kırsal kesimde ve kendi toprakbeyi ya da işvereni ile azçok ataerkil ilişkiler içersinde yaşar; proleter ise, çoğunlukla büyük kentlerde yaşar ve işvereni ile yalnız ca para ilişkisi içersindedir. Manüfaktür işçisi, büyük sanayi tarafından ataerkil ilişkilerinden kopartılır, hala sahip oldu ğu mülkünü yitirir ve böylelikle ancak o zaman bizzat bir proleter haline gelir. Soru l l : Sanayi devriminin, ve toplumun burjuvalar ve proleterler olarak bölünmesinin ilk sonuçları neler oldu? Yanıt: lik olarak, makine emeğinin sonucu sınai ürünlerin fiyatlarının sürekli ucuzlaması yüzünden, elemeğine dayalı eski manüfaktür ya da sanayi sistemi, dünyanın bütün ülke lerinde tamamıyla yıkıldı. Şimdiye dek tarihsel gelişimin az çok dışında kalmış bulunan ve sanayileri şimdiye dek manü faktüre dayanmış olan bütün yarı-barbar ülkeler, böylece, yalıtılmış durumlarından zorla kopartıldılar. İngilizlerin daha ucuz olan metalarını satın aldılar ve kendi manüfaktür işçilerini yok olmaya terk ettiler. Böylece, binlerce yıldır hiç bir ilerleme göstermemiş olan ülkeler, örneğin Hindistan, gittikçe devrimcileştiler, ve artık Çin bile bir devrime doğru ilerliyor. İngiltere'de bugün icat olunan yeni bir makinenin, bir yıl içersinde, Çin'de milyonlarca işçiyi işsiz bıraktığı bir noktaya gelmiş bulunuyoruz. Büyük sanayi, böylece, dünya nın bütün halklarını birbirleriyle ilişki içersine sokmuş, bü tün küçük yerel pazarları dünya pazarına katmış, her yerde uygarlık ve ilerleme için zemin hazırlamış ve uygar ülkeler de olan her şeyin bütün öteki ülkelerde de yankılar uyandır masına neden olmuştur. Böylece, İngiltere ya da Fransa'da işçiler şu anda kendilerini kurtaracak olsalar, bu, bütün öte ki ülkelerde de, bu ülkelerin işçilerine er ya da geç kurtuluş getirecek devrimiere yolaçacaktır. !kinci olarak, büyük sanayinin manüfaktürün yerini aldı1 73
ğı her yerde, sanayi devrimi, burjuvaziyi, servetini ve gücü nü en yüksek düzeye ulaştırmış ve onu ülkenin en önde ge len sınıfı yapmıştır. Bunun olduğu her yerde sonuç, burjuva zinin, siyasal iktidarı elegeçirmesi ve o güne kadarki ege men sınıfları -aristokrasiyi, lonca ustalarını [guild burghers] ve bunların her ikisini de temsil eden mutlak mo narşiyi- tasfiye etmesi olmuştur. Burjuvazi, aristokrasinin, soyluluğun gücünü, meşrutaları ya da toprak mülkiyetinin satışı üzerindeki yasağı, ve soyluluğun bütün ayrıcalıklarını kaldırarak yok etti. Lonca ustalarının [guild-burghers] gücü nü bütün }onca ve zanaat ayrıcalıklarını kaldırarak kırdı. Her ikisinin de yerine serbest rekabeti, yani herkesin istedi ği her sanayi dalıyla uğraşma hakkına sahip olduğu ve onu bu uğraşını sürdürmekten gerekli sermaye yokluğu dışında hiçbir şeyin alıkoyamadığı bir toplum düzenini koydu. Ser best rekabetin getirilmesi, bu nedenle, toplum üyelerinin bundan böyle ancak sermayelerinin eşit olmaması ölçüsünde eşit olmadıklarının, sermayenin belirleyici güç haline geldi ğinin ve, dolayısıyla, kapitalistlerin, buıjuvaların, toplumun en önde gelen sınıfı olduklarının resmen ilanı demektir. Ama büyük sanayinin başlangıcı için serbest rekabet zorun ludur, çünkü büyük sanayinin büyüyebileceği tek toplum dü zeni budur. Soyluluğun ve lonca ustalarının [guild-burghers] toplumsal güçlerini böylece yok etmiş olan burjuvazi, onla rın siyasal güçlerini de yok etti. Toplumun en önde gelen sı nıfı olarak buıjuvazi, siyasal alanda da kendisini en önde ge len sınıf ilan etti. Bunu, yasa karşısında bu:r;juva eşitliğine ve serbest rekabetin yasal olarak tanınmasına dayanan, ve Avrupa ülkelerine anayasal monarşi biçiminde girıniş olan temsil sistemini kurmakla yaptı. Bu anayasal monarşiler al tında yalnızca belli bir miktarda sermaye sahibi olanlar, yani buıjuvalar, seçmendirler; bu buıjuva seçmenler millet vekillerini seçerler, ve bu buıjuva milletvekilleri de, vergile ri reddetme hakkı aracılığıyla bir burjuva hükümeti seçer ler. Üçüncü olarak, sanayi devrimi buıjuvaziyi yarattığı ölçü1 4
de proletaryayı da yaratmıştır. Burjuvaların zenginleşmeleri oranında proleterler de sayıca artmışlardır. Çünkü, proleter ler ancak sermaye tarafından istihdam edilebildiklerinden ve sermaye de ancak emek istihdam etmekle arttığından, proletaryanın büyümesi, sermayenin büyümesiyle atbaşı gi der. Aynı zamanda [sanayi devrimi], burjuvaları da, prole terleri de sanayinin en karlı bir biçimde işletilebildiği büyük kentlerde yoğunlaştırır, ve büyük yığınları bu bir yere yığ ınakla proleterleri kendi güçlerinin bilincine vardırır. Ayrı ca, o ne denli gelişirse, el emeğini yerinden eden o denli çok makine icat edilir, büyük sanayi, daha önce de söylediğimiz gibi, ücretleri o denli asgariye indirir, ve böylelikle proletar yanın durumunu giderek daha da çekilmez hale getirir. Böy lece, bir yanda proletaryanın büyüyen hoşnutsuzluğu, öte yanda büyüyen gücü ile, sanayi devrimi, proletaryanın yapa cağı bir toplumsal devrim hazırlar. Soru 12: Sanayi devriminin öteki sonuçlan nelerdi? Yanıt: Buhar makinesi ve öteki makineler ile, büyük sana yi, sınai üretimi kısa bir zamanda ve küçük bir masrafla sı nırsız bir ölçüde artırmanın araçlarını yaratmış oldu. Bu üretim kolaylığı ile, büyük sanayinin zorunlu sonucu olan serbest rekabet, çok geçmeden son derece yoğun bir nitelik kazandı; çok sayıda kapitalist, sanayiye atıldı, ve çok geçme den kullanılabilecek olandan daha fazlası üretilmeye başlan dı. Sonuç, imal edilen malların satılamaması ve ticaret bu nalımı denen şeyin ortaya çıkması oldu. Fabrikalar durmak zorunda kaldı, fabrika sahipleri iflas etti, ve işçiler ekmekle rini yitirdiler. Her yerde büyük bir sefalet vardı. Bir süre sonra fazla ürünler satıldı, fabrikalar gene çalışmaya başla dı, ücretler yükseldi ve işler yavaş yavaş her zaman oldu ğundan daha çok canlandı. Ama çok geçmeden gene çok faz la meta üretildi, bir başka bunalım ortaya çıktı ve bir önce kiyle aynı yolu izledi. Böylece, bu yüzyılın başından beri sa nayinin durumu, bolluk dönemleri ile bunalım dönemleri arasında dalgalandı durdu, ve hemen hemen her beş ya da yedi yılda bir, düzenli olarak, benzer bir bunalım meydana 1 75
geldi,l71l ve her keresinde işçilerde en büyük sefalete, genel devrimci coşkuya ve tüm varolan sistem için en büyük tehli keye yolaçtı. Soru 1 3: Düzenli olarak yinelerren bu ticaret bunalımlann dan ne gibi sonuçlar çıkartılabilir? Yanıt: llk olarak, serbest rekabeti, gelişmesinin başlangıç aşamalarında, büyük sanayinin kendisi yaratmışsa da, şim di, buna karşın, serbest rekabete sığınıyor; rekabet, ve genel olarak sınai üretimin bireyler tarafından sürdürülmesi, bü yük sanayi için kırması gereken ve kıracağı bir ayakbağı ha line gelmiştir; büyük sanayi, mevcut temeller üzerinde yürü tüldüğü sürece, her kezinde tüm uygarlığı tehdit eden, yal nızca proleterleri sefalete sürüklemekle kalmayıp çok sayıda burjuvayı da yıkan ve her yedi yılda bir yinelerren genel bir karışıklık sayesinde ayakta kalabilir; dolayısıyla ya büyük sanayinin kendisi terk edilmelidir, ki bu kesinlikle olanak sızdır, ya da bu durum, sınai üretimin artık birbirleriyle re kabet eden tek tek fabrika sahipleri tarafından değil, belli bir plan ve herkesin gereksinimleri uyarınca toplumun tümü tarafından yönetildiği, tamamıyla yeni bir toplum örgütlen mesini mutlaka zorunlu kılar. !kinci olarak, büyük sanayi ve onun olanaklı kıldığı üreti min sınırsız genişlemesi, toplumun her üyesinin bütün yeti ve yeteneklerini tam bir özgürlük içersinde geliştirip kulla nabilmesine yetecek miktarda zorunlu yaşam gereksinimle rinin üretildiği bir toplumsal düzen yaratabilir. Böylece, bü yük sanayinin şimdiki toplum içersinde bütün sefaleti ve bü tün ticaret bunalımlarını yaratan bu niteliğidir ki, farklı bir toplumsal örgütlenme içersinde bu aynı sefaleti ve bu feci dalgalanmaları yok edecektir. Şu halde, en açık bir biçimde tanıtlanıyor ki: 1 . Bundan böyle, bütün bu hastalıklar, yalnızca, varolan koşullara artık tekabül etmeyen bu toplumsal düzene male dilecektir; 2. Bu hastalıkları yeni bir toplumsal düzen sayesinde ta mamıyla ortadan kaldırmanın araçları vardır. 1 76
Soru 14: Bu nasıl bir yeni toplumsal düzen olmalıdır? Yanıt: Her şeyden önce, sanayinin işletilmesini ve genel olarak üretimin bütün dallarını, birbirleriyle rekabet eden tek tek bireylerin ellerinden almalı ve bunun yerine, bütün bu üretim dallarının bir bütün olarak toplum tarafından, yani toplumsal bir plan uyarınca ve toplumun bütün üyeleri nin katılımlanyla, toplum yaranna işletilmesini sağlamalı dır. Demek ki, rekabeti kaldıracak ve onun yerine birlikteli ği koyacaktır. Sanayinin bireyler tarafından işletilmesi zo runlu olarak özel mülkiyet sonucunu verdiğine göre, ve reka bet sanayinin tek tek özel sahipleri tarafından işletilme biçiminden başka bir şey olmadığına göre, özel mülkiyet, sa nayinin bireysel olarak işletilmesinden ve rekabetten aynla maz. Bu nedenle, özel mülkiyet de kaldınlmak zorunda ola caktır, ve onun yerine bütün üretim araçlannın ortaklaşa kullanımı ve bütün ürünlerin ortak onaşma ile bölüşümü, ya da mülkiyet ortaklaşalığı denilen şey olacaktır. Özel mülki yetİn kaldırılması, gerçekten de, sanayinin gelişmesini zo runlu olarak izleyen bu tüm toplumsal sistem dönüşümünün en özlü ve en karakteristik özetidir, ve dolayısıyla bu, haklı olarak, komünistlerin temel istemleri oluyor. Soru 15: Öyleyse, özel mülkiyetİn daha önce kaldırılması olanaklı değildi? Yanıt: Hayır. Toplum liüzenindeki her değişiklik, mülki yet ilişkilerindeki her devrim, eski mülkiyet ilişkileriyle ar tık bağdaşmayan yeni üretici güçlerin yaratılmasının zorun lu sonucu olmuştur. Özel mülkiyetİn kendisi de bu şekilde doğmuştur. Çünkü özel mülkiyet her zaman varolmamıştır, ama ortaçağın sonlanna doğru, manüfaktür biçimi olarak, ortaya, o sırada varolan feodal mülkiyete ve lonca mülkiyeti ne tabi kılınamayan yeni bir üretim tarzı çıktı, eski mülki yet ilişkilerine sığmayan manüfaktür, yeni bir mülkiyet biçi mi yarattı - özel mülkiyet. Manüfaktür için ve büyük sana yinin gelişiminin birinci aşaması için, özel mülkiyetten baş ka hiçbir mülkiyet biçimi ve özel mülkiyet üzerine kurulmuş olandan başka hiçbir toplum düzeni olanaklı değildi. Yalnız1 77
ca herkese yetecek kadarla kalmayıp, toplumsal sermayenin artması ve üretici güçlerin daha da gelişmesi için bir fazlalık da üretmek ol anaklı olmadığı sürece, toplumun üretici güç lerini kullanan bir yönetici sınıf ve bir de yoksul, ezilen sınıf her zaman olacaktır. Bu sınıfların nasıl oluştukları, üreti min gelişme aşamasına bağlı olacaktır. Tarıma bağlı olan or taçağda, bey ile serfi buluyoruz; ortaçağın sonlarına doğru, kentlerde, lonca ustasım ve kalfayı ve gündelikçi emekçiyi görüyoruz; 17. yüzyıl, manüfaktürcüye ve manüfaktür işçisi ne sahiptir; 19. yüzyıl ise büyük fabrika sahibine ve prolete re. Açıktır ki, üretici güçler, şimdiye dek, henüz herkes için yeterli miktarda üretebilecek ya da özel mülkiyeti bu üretici güçler için bir ayakbağı, bir engel haline getirecek kadar ge lişmemişlerdi. Ama ilk olarak, büyük sanayinin gelişmesinin şimdiye dek duyulmamış ölçekte sermaye ve üretici güç ya ratmış olduğu ve bu üretici güçleri kısa bir sürede sınırsız ölçüde artırması araçlarının varolduğu; ikinci olarak, bu üretici güçlerin birkaç buıjuvanın ellerinde yoğunlaşmış ol masına karşın, geniş halk yığınlarının giderek daha çok pro leterler haline geldiği ve bunların durumlarının buıjuvala rın zenginliklerinin artması ölçüsünde daha da sefilleştiği ve çekilmez bir hal aldığı; üçüncü olarak, kolayca artırılabile cek bu kuvvetli üretici güçlerin, özel mülkiyetİn ve buıjuva ların boyutlarını, toplumsal düzende her an en şiddetli pat lamalara yolaçacak kadar aşmış olduğu bugün ise, özel mül kiyetİn kaldırılması yalnızca olanaklı hale gelmemiş, hatta mutlak bir zorunluluk olmuştur. Özel mülkiyetİn kaldırılmasını barışçıl yöntem lerle gerçekleştirmek olanaklı olacak mıdır? Yanıt: Bunun olabilmesi istenilen bir şeydir, ve buna karşı duracak en son kişiler elbette komünistler olurdu. Komü nistler komplonun hiçbir türlüsünün, hiçbir yarar sağlama dığı gibi, hatta zararlı olduğunu çok iyi biliyorlar. Devrimie rin kasten ve keyfi olarak yapılmadıklarını, bunların her yerde ve her zaman belirli partilerin ve sınıfın tamamının is tenç ve önderliğinden tamamıyla bağımsız koşulların zorun-
Soru
1 6:
1 78
lu sonuçlan olduklarını da çok iyi biliyorlar. Ama, proletar yanın gelişmesinin, hemen her uygar ülkede zorla bastınldı ğını ve komünistlerin muhaliflerinin, böylece, bütün güçle riyle, bir devrim için çalışıyor olduklarını da görüyorlar. Ezi len proletarya, sonuçta bir devrime zorlanacak olursa, biz komünistler, nasıl şimdi sözle yapıyorsak, o zaman da ey lemle proleterlerin davasını savunacağız. Soru 1 7: Özel mülkiyeti bir çırpıda kaldırmak olanaklı ola cak mıdır? Yanıt: Hayır, mülkiyet ortaklaşalığını kurmak için mevcut üretici güçleri, bir çırpıda gereken ölçüde artırmak ne kadar olanaksızsa, böyle bir şey de o kadar olanaksızdır. Şu halde, nasıl olsa yaklaşan proleter devrim, mevcut toplumu ancak yavaş yavaş değiştirecek ve özel mülkiyeti ancak gerekli miktarda üretim aracı yaratıldığı zaman kaldırabilecektir. Soru 1 8: Bu devrim nasıl bir yol izleyecektir? Yanıt: Her şeyden önce bir demokratik yapıyı, ve böylelik le de, dolaysız ya da dolaylı biçimde, proletaryanın siyasal egemenliğini yürürlüğe koyacaktır. Proletaryanın şimdiden halkın çoğunluğunu oluşturduğu İngiltere'de dolaysız ola rak. Halkın çoğunluğunun yalnızca proleterlerden değil, he nüz yeni yeni proleterleşen ve siyasal çıkarlan bakımından proletaryaya gittikçe daha çok bağımlı hale gelen ve bu yüz den de çok geçmeden proletaryanın istemlerine uymak zo runda kalacak olan küçük köylülerden ve kent küçük burjuvazisinden oluştuğu Fransa ve Almanya'da ise, dolaylı olarak. Bu belki de ikinci bir savaşı gerektirecektir, ama an cak proletaryanın zaferiyle sonuçlanabilecek bir savaşı. Özel mülkiyete doğrudan saldıran daha ileri önlemleri gerçekleştirmenin ve proletaryaya geçim araçları sağlama nın bir aracı olarak hemen kullanılmayacak olduktan sonra, demokrasinin proletaryaya hiçbir yararı olmaz. Mevcut ko şulların şimdiden zorunlu hale getirdiği bu önlemler arasın da başlıcaları şunlardır: 1. Artanoranlı vergilendirme, yüksek veraset vergileri,
1 79
ikinci dereceden akrabalann (erkek kardeşler, yeğenler, vb.) veraset haklannın kaldırılması, zorunlu istikrazlar, vb. yo luyla özel mülkiyetin sınırlandınlması. 2. Toprak maliklerinin, fabrika sahiplerinin, demiryolu ve gemicilik ayrıcalıklarını ellerinde bulunduranlann, kısmen devlet sanayisinin rekabetiyle, kısmen doğrudan ferağ taz minatlarıyla yavaş yavaş mülksüzleştirilmeleri. 3. Bütün mültecilerin ve halkın çoğunluğuna karşı isyan edenlerin mülklerinin zoralımı. 4. Proleterlerin çalışmasının ya da istihdamının, ulusal mülklerde, ulusal fabrika ve atelyelerde örgütlendirilmesi, böylelikle işçilerin kendi aralarındaki rekabete son verilmesi ve, hala varoldukları sürece, fabrika sahiplerinin devletin ödediği kadar yüksek ücret ödemeye zorlanmaları. 5. Özel mülkiyet tamamıyla kaldırılıncaya kadar, toplu mun tüm üyeleri için eşit çalışma yükümlülüğü. Sanayi or dularının kurulması, özellikle tarım için. 6. Sermayesi devletin olan bir ulusal banka aracılığı ile kredi ve bankacılık sisteminin devlet elinde merkezileştiril mesi ve bütün özel bankaların ve bankerierin faaliyetlerine son verilmesi. 7. Ulusun elindeki sermayenin ve işçilerin artması oranın da, ulusal fabrikaların, atelyelerin, demiryollarının ve gemi lerin artırılması, bütün boş toprakların ekime açılması ve halen ekilen toprakların iyileştirilmesi. 8. İlk ana bakırnma gereksinim duymayacak kadar büyür büyümez, bütün çocukların ulusal kurumlarda ve masrafları ulusa ait olmak üzere eğitilmeleri. Üretimle birleştirilmiş eğitim. 9. Ulusal mülkler üzerinde, sanayi ile olduğu kadar tanm la da uğraşan yurttaş topluluklan için ortak barınak olarak kullanılmak üzere, büyük sarayların inşası, ve her ikisinin de tekyanlılıkları ve sakıncalan olmaksızın, hem kentsel ve hem de kırsal yaşamın üstünlüklerinin birleştirilmesi. 10. Sağlığa aykırı ve kötü inşa edilmiş bütün konutların ve mahallelerin yıkılması. 1 80
ll. Gayrımeşru ve meşru çocuklann miras hakkından eşit olarak yararlandınlmalan. 12. Bütün ulaşım araçlannın ulusun elinde yoğunlaşması. Bütün bu önlemler, elbette ki, bir anda uygulanamazlar. Ama bunlardan her biri, her zaman, bir ötekini gerektirecek tir. Özel mülkiyete karşı ilk köklü saldırıda bir kez bulunul du mu, proletarya, daha ileriye gitmek, bütün sermayeyi, bütün tanmı, bütün sanayiyi, bütün ulaşımı, ve bütün deği şimi, devletin elinde gittikçe daha çok yoğunlaştırmak zo runda kaldığını görecektir. Bu önlemlerin hepsi de, bu gibi sonuçlara yolaçarlar; ve ülkenin üretici güçlerinin proletar yanın emeği ile çoğaltılması oranında bunlar, gerçekleşebilir hale gelecekler ve merkezileştinci sonuçlarını geliştirecek lerdir. Ensonu, bütün sermaye, bütün üretim ve bütün deği şim ulusun ellerinde yoğunlaştığında, özel mülkiyet kendili ğinden ortadan kalkacak, para gereksiz olacak, ve üretim o denli artmış ve insanlar o denli değişmiş olacaklardır ki, eski toplumun son karşılıklı-ilişki [ Verkehr] biçimleri de yok olabilecektir.
Soru 1 9: Bu devrimin yalnızca bir ülkede olması olanaklı olacak mıdır? Yanıt: Hayır. Dünya pazanm yaratmış olan büyük sanayi, yeryüzündeki bütün halklan, ve özellikle de uygar halklan öylesine birbirlerine bağlamıştır ki, her halkın başına gele cekler, bir ötekine bağlıdır. Aynca, büyük sanayi bütün uy gar ülkelerde toplumsal gelişmeyi öylesine aynı düzeye ge tirmiştir ki, bütün bu ülkelerde buıjuvazi ve proletarya, top lumun iki belirleyici sınıfı, ve bunlar arasındaki savaşım da, günün temel savaşımı olmuştur. Komünist devrim, bu yüz den, hiç de salt ulusal bir devrim olmayacaktır; bu, bütün uygar ülkelerde, yani en azından İngiltere, Amerika, Fransa ve Almanya'da, eşzamanlı bir devrim olacaktırP2l Bu ülkele rin her birinde devrim, o ülkenin daha gelişkin bir sanayiye, daha çok zenginliğe, ve daha hatırı sayılır bir üretici güçler kitlesine sahip olmasına bağlı olarak, daha çabuk ya da daha yavaş gelişecektir. Dolayısıyla, bunu gerçekleştirmek, 181
en yavaş ve en güç Almanya'da, en çabuk ve en kolay da ln giltere'de olacaktır. Bunun, dünyanın öteki ülkeleri üzerinde de önemli etkileri olacak ve bunların daha önceki gelişme bi çimlerini tamamıyla değiştirecek ve büyük çapta hızlandıra caktır. Bu, dünya çapında bir devrimdir, ve dolayısıyla kap samı da dünya çapında olacaktır. Soru 20: Özel mülkiyetİn sonal kaldırılmasının sonuçlan neler olacaktır? Yanıt: Her şeyden önce, toplumun, hem bütün üretici güç lerin ve iletişim araçlarının kullanımını ve hem de ürünlerin değişim ve dağıtımını özel kapitalistlerin ellerinden alarak, bunları elde bulunan olanaklara ve tüm toplumun gereksi nimlerine uygun düşen bir plan uyannca yönetmesiyle, bü yük sanayinin şu andaki işletilişinin bütün kötü sonuçları ortadan kaldırılmış olacaktır. Bunalımlar son bulacaktır; şimdiki toplum sistemi altında aşırı üretim demek olan ve sefaletin bunca büyük bir nedeni olan genişletilmiş üretim, o zaman yeterli bile olmayacak ve çok daha genişletilmek zo runda kalacaktır. Toplumun acil gereksinimlerinin ötesinde ki aşırı üretim, sefalet yaratmak yerine, herkesin gereksi nimlerinin karşılanması demek olacak, yeni gereksinimler ve aynı zamanda da bunları karşılayacak araçlar yaratacak tır. Bu, yeni ileriemelerin koşulu ve nedeni olacak, ve bu ilerlemeleri, böylelikle, toplum düzeninde şimdiye dek hep olduğu gibi kanşıklığa yolaçmaksızın başaracaktır. Manü faktür sistemi zamanımızın büyük sarrayisi ile kıyaslandı ğında ne denli önemsiz kalıyorsa, büyük sanayi de, özel mül kiyetİn baskısından bir kez kurtuldu mu, bugünkü gelişme düzeyini o denli önemsiz bırakacak bir ölçekte gelişecektir. Sanayinin bu gelişmesi, topluma, herkesin gereksinimlerini karşılamaya yeterli miktarda ürün sağlayacaktır. Aynı şe kilde özel mülkiyetİn baskısıyla ve topraktaki parçalanmay la kösteklenen tarım da, mevcut iyileştirmelerin uygulama ya konmasından ve bilimsel ilerlemelerden yepyeni bir hız kazanacak ve toplumun emrine bol miktarda ürün sunacak tır. Toplum böylece dağılımını bütün üyelerinin gereksinim1 82
lerini karşılayacak biçimde düzenleyebilmesine yetecek mik tarda ürün üretecektir. Toplumun çeşitli karşıt sınıflara bö lünmesi, böylelikle, gereksiz hale gelecektir. Yalnızca gerek siz olmakla kalmayacak, bu, yeni toplumsal düzen ile bağ daşmayacaktır da. Sınıflar işbölümü yüzünden varoldular, bu işbölümünün bugüne kadarki varolan biçimi tamamıyla yok olacaktır. Çünkü sınai ve tarımsal üretimi tanımlanan düzeye getirmek için, mekanik ve kimyasal araçlar tek baş larına yeterli değildir; bu araçları harekete geçiren insanla rın yetenekleri de buna tekabül eden bir ölçüde geliştirilme lidir. Nasıl ki geçen yüzyılda köylüler ve manüfaktür işçileri tüm yaşam biçimlerini değiştirmişler ve büyük sanayiye sü rüklendiklerinde çok farklı insanlar haline gelmişlerse, üre timin toplumun tamamı tarafından ortak yönetimi ve bunun sonucu üretimin göstereceği yeni gelişme de çok farklı insan ları gerektirecek ve bunları yaratacaktır da. Üretimin ortak yönetimi, her biri tek bir üretim dalına bağlanmış, ona zin cirlenmiş, onun tarafından sömürülen, her biri bütün öteki yetenekleri pahasına yeteneklerinden yalnızca birini geliş tirmiş ve toplam üretimin yalnızca bir dalını, ya da o dalın dallarından birini bilen bugünün insanları tarafından ger çekleştirilemez. Bugünün sanayisi bile, bu gibi insanları git tikçe daha az kullanıyor. Toplumun tümü tarafından ortak laşa ve planlı olarak yürütülen sanayi, ayrıca, her yönden gelişmiş, üretim sisteminin tamamını kavrama yeteneğine sahip insanlar öngörür. Böylece birini köylü, ötekini ayakka bıcı, bir üçüncüsünü fabrika işçisi, bir dördüncüsünü borsa tellah yapan, makinelerce şimdiden zayıflatılan işbölümü ta mamıyla yok olacaktır. Eğitim, genç insanlara üretim siste minin tamamını baştanbaşa çarçabuk öğrenme olanağını ve recek, toplumun gereksinimlerine ya da kendi eğilimlerine göre onların sanayinin bir dalından ötekine geçebilmelerini sağlayacaktır. Dolayısıyla, şimdiki işbölümünün bunlardan her birine damgaladığı bu tek-yanlılıktan onları kurtaracak tır. Toplumun komünist örgütlenmesi, böylece, üyelerine, her yönde gelişmiş bulunan yeteneklerini, her yönde kullan1 83
ma şansını verecektir. Bununla, çeşitli sınıflar zorunlu ola rak yok olacaklardır. Şu halde, toplumun komünist örgütlen mesi, bir yandan sınıflann varlığı ile bağdaşmaz, öte yandan bu toplumun kurulması da, bu sınıf farklılıklarını yok etme nin araçlarını sağlar. Bundan, kent ile kır arasındaki karşıtlığın da, aynı şekil de, yok olacağı sonucu da çıkar. Tarımın ve sanayinin iki farklı sınıf yerine, aynı insanlar tarafından yürütülmesi, za ten, salt maddi nedenlerden ötürü, komünist birlikteliğin te mel bir koşuludur. Tarımsal nüfusun kırdaki dağınıklığı ile sınai nüfusun büyük kentlere yığılmasının yanyana bulun ması, tarımın ve sanayinin ancak az gelişmişlik aşamasına tekabül eden bir durumdur, kendisini daha şimdiden şiddet le hissettiren bütün daha ileriki gelişmeler için bir engeldir. Üretici güçlerin ortak ve planlı olarak işletilmesi amacıyla toplumun bütün üyelerinin genel birlikteliği; üretimin her kesin gereksinimlerini karşılayacak ölçüde genişletilmesi; kimilerinin gereksinimlerinin başkalarının pahasına karşı lanması durumunun son bulması; sınıfların ve bunların kar şıtlıklarının tamamıyla yok edilmesi; bugüne kadar varolan işbölümünün kaldırılmasıyla, sınai eğitimle, iş alanının de ğiştirilmesiyle, herkesçe sağlanan zevklerden herkesin ya rarlanmasıyla, kent ile kırın kaynaşmasıyla toplumun bü tün üyelerinin yeteneklerinin her bakımdan gelişmesi özel mülkiyetİn kaldırılmasının temel sonuçları işte bunlar dır. Soru 21: Komünist toplum düzeninin aile üzerindeki etkisi ne olacaktır? Yanıt: Bu, cinsiyetler arasındaki ilişkiyi, yalnızca ilgili ki şileri ilgilendiren ve toplumun hiçbir müdahale isteminde bulunmayacağı salt özel bir ilişki haline getirecektir. Bunu yapabilecek durumdadır, çünkü özel mülkiyeti kaldırmakta ve çocuklan komünal olarak eğitmekte, böylece bugüne ka dar varolan evliliğin her iki temelini -özel mülkiyet saye sinde kadının kocaya ve çocukların da ana-babaya olan ba ğımlılığını- yok etmektedir. Ahlak dersi veren darkafalıla184
rm, kadıniann komünist ortaklaşalığına karşı kopardıkları yaygaranın yanıtı da buradadır. Kadıniann ortaklaşalığı tü müyle burjuva topluma ait bir ilişkidir ve bugün eksiksiz bir biçimde fuhuş ile gerçekleşmektedir. Ama fuhuşun kökleri özel mülkiyettedir ve onunla birlikte o da kalkar. Şu halde, komünist örgütlenme, kadınlarda ortaklaşalığı getirmek ye rine, ona son verir. Soru 22: Komünist örgütlenmenin mevcut milliyetler karşısındaki tutumu ne olacaktır? -Kalacak* Soru 23: Mevcut dinler karşısındaki tutumu ne olacaktır? -Kalacak** Soru 24: Komünistler sosyalistlerden hangi bakımdan farklıdırlar? Yanıt: Sosyalist denilenler üç gruba aynlırlar: Birinci grup, büyük sanayi, dünya ticareti ve bunlann iki sinin var ettiği buıjuva toplum tarafından yıkılmış, ya da hala her gün yıkılmakta olan feodal ve ataerkil toplum yanlı lanndan oluşur. Bugünkü toplumun hastalıklarından, bu grup, bu hastalıklardan uzak olduğu için feodal ve ataerkil toplumun yeniden kurulması gerektiği sonucunu çıkartıyor. Bu grubun bütün önerileri, doğrudan ya da dolambaçlı ola rak, bu hedefe yöneliktir. Proletaryanın sefaleti karşısındaki bütün yakınlık gösterilerine ve yakınmalara karşın, komü nistler, bu gerici sosyalistler grubuna şiddetle karşı koyacak lardır, çünkü 1 . bu grup tamamen olanaksız bir şey için uğraşıyor; 2. bu grup, mutlakiyetçi ya da feodal hükümdarlardan, bü rokratlardan, askerlerden ve rahiplerden oluşan maiyetleriy le birlikte aristokrasinin, lonca ustalarının ve manüfaktür cülerin egemenliğini; bugünkü toplumun kusurlarından ger* Bu, "Komünist lman Yemini Taslağı"nın 2 1 . sorusuna verilen yanıtın aynen kalacağı anlamına gelmektedir. -Ed. ** Bu sorunun yanıtı, "Komünist lman Yemini Taslağı"nın 22. sorusuna verilen yanıttır. -Ed.
1 85
çekten de uzak olan, ama beraberinde en azından bir o ka dar başka kötülük getiren ve ezilen sınıflann bir komünist örgütlenme yoluyla özgürleşmeleri için umut bile vermeyen bir toplumu kurmaya çalışıyor; 3. proletarya ne zaman devrimci ve komünist olsa, bu grup, proJeteriere karşı burjuvaziyle derhal ittifak kurarak gerçek niyetlerini her zaman açığa vuruyor. İkinci grup, bugünkü toplumun ayrılmaz kötülüklerinden kendi kalıroları konusunda korkuya kapılan mevcut toplum yandaşlarından oluşur. Bunlar, bu yüzden mevcut toplumu korumaya, ama ona bağlı olan kötülükleri kaldırmaya çaba larlar. Bu amacı gözönüne alarak, bunlardan bazıları salt hayırsever önlemler; ötekiler ise, toplumu yeniden örgütle me bahanesi altında, bugünkü toplumun temellerini, ve do layısıyla bugünkü toplumun kendisini koruyacak tantanalı reform sistemleri önerirler. Komünistler bu buıjuva sosya Iistlere karşı da durmadan savaşmak durumunda olacaklar dır, çünkü bunlar komünistlerin düşmanları için çalışıyorlar ve komünistlerin yıkmak amacında oldukları toplumu savu nuyorlar. Son olarak, üçüncü grup, Soru . . .'da* sıralanan önlemler den bir kısmını komünistlerle aynı şekilde, ama komünizme geçişin bir aracı olarak değil de, bugünkü toplumun sefaleti ni kaldırmaya ve kötülüklerini yok etmeye yeterli önlemler olarak arzulayan demokratik sosyalistlerden oluşur. Bu de mokratik sosyalistler, ya kendi sınıflannın özgürleşme ko şulları konusunda henüz yeterince aydınlanmamış proleter lerdir, ya da demokrasi kazanılana ve bunu izleyen sosya list önlemler gerçekleşene dek proletarya ile birçok bakım lardan aynı çıkariara sahip olan bir sınıfın, küçük burjuvazinin üyeleridirler. Eylem anlarında komünistler, bu nedenle, bu demokratik sosyalistlerle bir anlaşmaya var mak ve, bu demokratik sosyalistler egemen burjuvazinin hizmetine girmedikleri ve komünistlere saldırmadıkları sü*
Elyazmasının burasında bir boşluk var. Soru 18'in yanıtma bakınız.
-Ed. 186
rece, bunlarla genel olarak şimdilik olabildiğince ortak bir politika izlemek durumundadırlar. Açıktır ki, bu ortak ey lem, onlarla olan ayrılıkların tartışılmasını dışlamaz. Soru 25: Komünistlerin günümüzün öteki siyasal partileri karşısındaki tutumu nedir? Yanıt: Bu tutum ülkeden ülkeye değişir. - Burjuvazinin egemen olduğu İngiltere, Fransa ve Belçika'da, komünistler, çeşitli demokratik partilerle, şimdi her yerde savunduklan sosyalist önlemlerde demokratlar komünistlerin amaçlarına ne kadar yaklaşacak olurlarsa, yani bunlar proletaryanın çı karlarını ne kadar açık ve kesin bir biçimde savunacak ve proJetaryaya ne kadar çok dayanacak olurlarsa o kadar bü yük olan ortak bir çıkara şimdilik hala sahiptirler. Örneğin lngiltere'de, hepsi de işçi olan çartistler komünistlere, de mokratik küçük-burjuvaziden ya da radikal denenlerden çok daha yakındırlar. Demokratik bir anayasanın getirilmiş olduğu Amerika'da, komünistler, bu anayasayı burjuvaziye karşı çevirecek ve onu proletaryanın çıkarları doğrultusunda kullanacak olan parti ile, yani ulusal tarım reformcularıl 73l ile, dava ortaklı ğı yapmalıdırlar. !sviçre' de, komünistler, hala çok karışık bir parti olmalan na karşın, yalnızca radikallerle birlikte herhangi bir şey ya pabilirler, ve ayrıca, bu radikaller arasında Vaud ve Cenevre kantonlarında bulunanlar en ileri olanlardır. Son olarak, Almanya'da, hala, yaklaşmakta olan buıjuvazi ile mutlak monarşi arasındaki belirleyici savaşımdır. Ne var ki komünistler, kendileri ile burjuvazi arasındaki belirleyici savaşımı buıjuvazi egemen oluncaya dek hesaba katamaya caklarına göre, kendisini bir an önce devirmek için burjuva zinin bir an önce iktidara gelmesinde ona yardımcı olmak komünistlerin çıkannadır. Dolayısıyla komünistler, her za man, hükümetler karşısında liberal buıjuvazinin yanında yer almalı, ama buıjuvazinin kuruntularını paylaşmaya, ya da buıjuvazinin zaferinin proJetaryaya getireceği yararlar konusunda bunların verdikleri sahte güveneelere inanmaya 187
karşı her zaman tetikte olmalıdırlar. Buıjuvazinin zaferinin komünistlere sağlayacağı yararlar ancak şunlar olacaktır: 1 . komünistler için kendi ilkelerini savunmayı, tartışmayı ve yaymayı ve böylece proletaryayı sıkıca örülmüş, militan ve örgütlü bir sınıf halinde birleştirmeyi kolaylaştıran çeşitli ödünler, ve 2. mutlakiyetçi hükümetlerin düştüğü gün, sıra nın, buıjuvalar ile proleterler arasındaki savaşa geleceğinin kesin oluşu. Komünistlerin parti politikası, o günden sonra, buıjuvazinin halen egemen olduğu ülkelerdeki ile aynı ola caktır. Ekim 184 7'nin sonunda yazıldı. lık kez ayrı baskı olarak 1914'te yayınlandı.
188
KOMÜNİST PARTİNİN ALMANYA'DAK.l İSTEMLERİ*
1. Tüm Almanya'nın tek ve bölünmez bir cumhuriyet ol duğu ilan edilecektir. 2. 21 yaşını doldurmuş her Alman, kesinleşmiş bir ceza ya çarptınlmamış olmak kaydıyla, seçme ve seçilme hakkına sahip olacaktır. 3. İşçilerin de Alman parlamentosuna girebilmeleri için, halk temsilcilerine maaş bağlanacaktır. 4. Halkın genel silahlandınlması. Gelecekte ordular işçi ordular olacaklardır, öyle ki, askeri güç, geçmişte olduğu gibi, yalnızca tüketmeyecek, kendisi için fiilen gerekli olan dan daha fazlasını üretecektir. Bu aynı şekilde, emeğin örgütlenmesine de yardımcı ola caktır. * Bu istemler 30 Mart 1848 dolaylannda, Komünist Birliğin -ya da kendisini adlandırdığı gibi, Komünist Partinin- Paris'te bulunduğu sıra, bildiri biçiıninde Almanca olarak yayınlandı. Bu istemlerle, Almanya'daki devrimin heyecanı ile eylem yollanın ve araçlannı tartışmakta olan o kent teki binlerce Alman zanaatçıya sesleniliyordu. 1 89
5.
Adalet hizmetleri bedava olacaktır.
6. Şimdiye dek kırsal nüfustan alınan bütün feodal vergi
ler, haraçlar, angaryalar, aşar, vb. tazminatsız olarak kaldı rılacaktır. 7. Kraliyet malikaneleri, ve öteki feodal malikaneler, madenler, yataklar, vb. ile birlikte, devlet mülkü haline gele ceklerdir. Malikaneler, tüm toplumun yararına olarak, bü yük ölçekte ve en yeni bilimsel araçlarla işletilecektir. 8. Köylü toprakları üzerindeki ipotekler, devlet mülkü ilan edilecektir. Bu ipoteklerin faizleri köylüler tarafından devlete ödenecektir. 9. Kiracılık sisteminin gelişmiş olduğu yörelerde, toprak kirası ya da kapora, vergi olarak devlete ödenecektir. No. 6, 7, 8, ve 9'da benimsenen önlemler, devlet harca malarını karşılayacak olanakları kırmaksızın ve üretimi tehlikeye sokmaksızın, bugüne dek köylülüğün ve küçük ki racıların omuzlarına bindirilmiş yükleri azaltmak amacıyla öne sürülmüşlerdir. Köylü ya da kiracı olmayan toprak sahibinin, üretimde hiçbir payı yoktur. Dolayısıyla bu kişinin tüketimi, düpedüz yolsuzluktur. 10. Kağıt emisyonu geçerli para olan bir devlet bankası, bütün özel bankaların yerini alacaktır. Bu yöntemle kredi, tüm olarak halkın çıkarlarına göre düzenlenebilecek, ve böylelikle büyük parababalarının ege menliği yok edilecektir. Ayrıca, altın ve gümüş sikkelerin ye rine, yavaş yavaş kağıt parayı koyarak değişim araçları (buıjuva uğraşın ve ticaretin bu vazgeçilmez öngereği) ucuz latılmış olacak, ve altın ile gümüş dış ticarette kullanılmak üzere serbest kalacaktır. Son olarak, bu önlem, tutucu bur juvazinin çıkarlarının devrim davasına bağlanması için de gereklidir. ll. Bütün ulaşım araçları, demiryolları, kanallar, buhar lı gemiler, yollar, posta, vb. , devlet tarafından devralınacak tır. Bunlar, devlet mülkü haline getirilecek ve karşılıksız olarak mülk sahibi olmayan sınıfların emrine verilecektir. 1 90
12. Kamu hizmetlilerinin, bakınakla zorunlu olduğu bir ailesi olması durumu dışında, bütün kamu hizmetiilerinin maaşlan aynı olacaktır. Gereksinmeleri daha çoksa, maaşı da daha yüksek olacaktır. 1 3 . Kilise ile devletin birbirlerinden tamamıyla aynlma sı. Her mezhebin din adarolanna yalnızca kendi cemaatleri nin gönüllü bağışlanyla ödeme yapılacaktır. 14. Miras hakkının sınırlandınlması. 1 5 . Hızla yükselen bir artanoranlı verginin konulması ve tüketim mallan üzerindeki vergilerin kaldırılması. 16. Ulusal atelyelerin kurulması. Devlet bütün işçilere bir geçimi garanti eder ve çalışamayacak durumda olanlara bakar. 17. Genel ve bedava temel eğitim. Bu istemleri mümkün olan bütün güçleriyle destekle mek, Alman proletaryasının, küçük-burjuvazisinin ve küçük köylülüğünün çıkannadır. Yalnızca bu isterolerin gerçekleş mesiyledir ki, Almanya'da bugüne dek bir avuç insan tara fından sömürülmüş ve daha da boyunduruk altında tutul maya çalışacak olan milyonlar, haklarını elde edecekler ve bütün zenginiikierin üreticileri olarak hakettikleri güce ka vuşacaklardır. KOMITE :
Karl Marx, Karl Schapper, H. Bauer, F. Engels, J. Moll, W . Wolff.
1 91
KOMÜNİST BİRLİGİN TARİHİ KONUSUNDA MARX VE ENGELS*
ı
MARX'IN ANLATIMI (KARL VOGTTAN!
Komünist Birlik, başlangıçta, bir başka ad altında, 1836'da, Paris'te kurulmuştu. Örgüt, yavaş yavaş gelişerek şu biçimi aldı: Belirli sayıda üye bir "topluluk" ( Gemeinde), aynı kentteki birkaç topluluk da bir "çevre" (kreis) oluşturu yordu, çok ya da az sayıda çevreler bir "önder çevre" etrafın da toplanıyorlardı; bunların hepsinin tepesinde, bütün çevre delegelerinin hazır bulunduğu bir kongrede seçilen, ama kendi sayısını artırmaya ve acil durumlarda geçici olarak ar dılını atama yetkisine sahip "merkez komite" vardı. Merkez komitenin bulunduğu yer, başlangıçta, Paris'ti; 1840'tan 1848'in başına kadar Londra oldu. * Hem Marx ve hem de Engels, Komünist Birliğin, daha sonradan amınsadıklan kadanyla, bir öyküsünü bırakmışlardır. Marx'ınki 1860'ta yazdığı Karl Vogt'ta (Marx-Engels, Werke, 14, Diete Verlag, Berlin 1964, s. 438-439) bulunabilir; kendisi buna "geçmişin derinliklerine gömülü yan unutulmuş öyküler" adını vermiştir - 1848-49 yenilgisinden sonra işçi ha reketinin Kıta üzerinde hiçbir yerde toparlanamamış olduğu o günlerde ilgi nin ne kadar az olduğunun kanıtı. Engels in anlatımı çok daha sonradır. Bunu, Marx'ın 1885'te çıkmış olan Enthüllungen über den Kommunisten Prozess zu Köln'ün ("Köln'deki
1 92
opluluklann ve çevrelerin önderlerinin hepsi, merkez komi tesinin kendisi gibi, seçimle atanıyordu. Gizli dernekler için hiç de uygun olmayan bu demokratik yapı, her şeye karşın, bir propaganda derneğinin göreviyle bağdaşmaz değildi. Bir liğin etkinliği, esas olarak, açık Alman işçileri eğitim der nekleri kurmaktan ibaretti, ve İsviçre, İngiltere, Belçika ve Birleşik Devletler'de hala bulunan bu türden derneklerin çoğu, ya doğrudan Birlik tarafından, ya da eski üyeler tara fından kurulmuşlardı. Bu işçi derneklerinin yapılan, bu yüz den, her yerde aynıydı. Haftada bir gün tartışmaya, bir baş ka gün de toplu eğlencelere (şarkı söylemeye, konuşmalara, vb. ) aynlıyordu. Dernekler, her yerde kütüphaneler ve, ola naklı olduğu yerlerde, işçilere temel bilgileri öğretmek üze re, sınıflar kuruyorlardı. Açık işçi derneklerinin ardında du ran ve onlan yönlendiren Birlik, bu derneklerde açık propa ganda için hazır alan buluyordu; işçi derneklerinin en etkin üyeleri arasından kendisine yeni üyeler de bulabiliyordu. Al man zanaatçılann gezgin yaşamlanndan ötürü, merkez ko mitesi, ancak çok nadir durumlarda özel görevliler gönder mek zorunda kalıyordu. Birliğin gizli doktrinine gelince, bu, Fransız ve İngiliz sosyalizminin ve komünizminin değişen bütün biçimlerin den olduğu kadar, Alman türlerinden de (Weitling'in fantezi leri gibi) geçmiştir. 1839'dan sonra, toplumsal sorun yanın da, din sorunu egemen oldu. Alman felsefesinin 183 l'den 1846'ya kadar içinden geçtiği farklı evreler, bu işçi dernekle rinde en hararetli partizanlıkla izlendi. Birliğin çalışması Almanya'daki işçiler arasında propaganda yapmak- gizli Komünist Yargılamasına İlişkin İfşaatlar") üçüncü baskısına yazdığı "Gi riş"te (Werke, 8, Berlin 1960, s. 577-586; Werke, 21, Berlin 1962, s. 206-216) buluyoruz. Bu yargılama 1852'de yer aldı ve Prusya polis müdürü Stieber'in telkinleriyle, artık alışılagelmiş casusluk, yalan yere yemin, vb. yöntemleri ile elde edilen mahkumiyetlerle sonuçlandı. Bu kitapçık, ilk kez, İsviçre'de yapılan ilk baskısının Almanya'ya gizlice sokulduktan sonra toplatıldığı 1853'te, Bostan'daki New England Zeitungda yayınlanmıştı. Her iki anlatım da anıya dayanmaktadır, ve o günden beri gün ışığına çıkmış bulunan belgelere göre, ayrıntılar üzerinde eklemeler ve düzeitmeler yapılmıştır.
1 93
biçimin sürdürülmesini gerektiriyordu. Paris'te ilk bulunu şum sırasında,* hem Birliğin yerel önderleriyle ve hem de Fransız gizli işçi derneklerinin önderleriyle, bunlardan her hangi birine girmeksizin, kişisel temas halindeydim. Guizot tarafından sürüldüğüm Brüksel'de, Engels, W. Wolff ve öte kilerle birlikte, hala varolan Alman İşçileri Eğitim Derneği ni kurdum. Aynı zamanda, o sıra Birliğin gizli doktrinini oluşturan Fransız-İngiliz sosyalizmi ya da komünizmi ile Alman felse fesinin karışımını acımasızca eleştirdiğimiz, kısmen basılı, kısmen taşbasması, bir dizi kitapçık yayınladık. Bunun yeri ne, tek akla-yatkın teorik temel olarak, buıjuva toplumun iktisadi yapısının bilimsel anlayışını koyduk. Ayrıca, görevi mizin herhangi ütopyacı bir sistemi gerçekleştirmek olma yıp, gözlerimizin önünde olagelen toplumsal devrimin tarih sel sürecine bilinçli olarak katılmak olduğunu, herkes tara fından anlaşılabilecek bir biçimde açıkladık. Bu etkinlik, Londra merkez komitesinin bizimle iletişi me geçmesiyle sonuçlandı. Bizi, Birliğe girmeye çağırmak üzere, 1846'nın sonunda, üyelerinden birini Brüksel'e gön derdi. Bu, daha sonra yaşamını Baden savaş alanında devri min bir neferi olarak yitirmiş olan saatçı Joseph Moll'du. Bu öneriye karşı bütün itirazlarımız, merkez komitesinin, Lond ra' da, Birliğin bir kongresini toplamayı tasarladığı yolunda Moll'un yaptığı açıklama karşısında hezimete uğradı. Orada, bizim takındığımız eleştirici tutum, açık bir manifestoda Birliğin doktrini olarak kabul edilecekti. Zamanı geçmiş ve direnen öğelere, ancak bizim kişisel işbirliğimizle karşı ko nabilirdi, ama bu, ancak biz Birliğe katılırsak olanaklıydı. Böylece biz de katıldık. Kongre, İsviçre'yi, Fransa'yı, Bel çika'yı, Almanya'yı ve İngiltere'yi temsil eden üyelerle top landı. Birkaç hafta sürenl 74 1 hararetli tartışmalardan sonra, Engels ve benim tarafıından yazılan Komünist Parti Mani festosu kabul edildi. * 1843'un sonundan 1845'in başlanna kadar. -Ed. 1 94
2
ENGELS'İN ANLATlMI*
1836'da, Paris'teki Alman göçmenler tarafından 1834'te kurulmuş bulunan gizli demokrat-cumhuriyetçilerin Yasak lanmışlar Birliğinin en aşırı, esas olarak proleter öğeleri, ay rıldılar ve yeni gizli Adalet Birliğini kurdular. !çersinde yal nızca Jakobus Venedey[751 gibi ayakta uyuyan öğelerin kaldı ğı ana Birlik, çok geçmeden tümüyle uykuya yattı: 1840'ta, polis, Almanya'daki birkaç kesimi açığa çıkardığında, kendi geçmişinin gölgesi bile değildi. Yeni Birlik ise, tersine, ol dukça çabuk gelişti. Başlangıçta, baböfçülüğü anımsatan ve yaklaşık olarak bu sıralarda Paris'te biçimlenmekte olan Fransız işçi-komünizminin Almanya'daki bir eteği idi; "eşit lik"in zorunlu bir sonucu olarak mallarda ortaklık isteniyor du. Amaçlar, o sıralar Paris'teki gizli derneklerinki ile aynıy dı: yarı-propaganda örgütü, yarı-gizli tertip. Almanya'da za man zaman Putsche** hazırlıkları yapmak hiçbir şekilde dış talanmamakla birlikte, Paris, her zaman devrimci eylemin merkezi olarak görülüyordu. Ama Paris belirleyici savaş ala nı olarak kaldığından, Birlik o sıra aslında Fransız gizli der neklerinin, özellikle Blanqui ve Barbes'nin başını çektikleri ve yakın ilişkilerin sürdürüldüğü Societe des Saisons'unl76 1 Alman şubesi olmaktan öte pek fazla bir şey değildi. Fran sızlar 12 Mayıs 1839'da eyleme geçtiler; Birliğe bağlı kesim ler onlarla birlikte ilerlediler ve böylece de ortak yenilgiden paylarını aldılar .[771 Tutuklarran Almanlar arasında Karl Schapper ve Hein rich Bauer de vardı; Louis-Philippe hükümeti, bunları, ol dukça uzun bir tutukluluktan sonra, sınırdışı etmekle yetin di. Her ikisi de, Londra'ya gittiler. Schapper, Nassau'da bu lunan Weilburg'dan geldi ve, 1882'de, Giessen'de ormancılık öğrenimi yaparken, Georg Büchner'in örgütlediği gizli terti* Bu metnin Türkçe çevirisi, Karl Marx and Frederick Engels, Selected Works, Moscow 1970, Vol. III, s. 1 73-1 82'den yapılmıştır. -Sol Yayınlan. ** Ayaklanma. -ç.
195
bin bir üyesi olmuştu; 3 Nisan 1833'te Frankfurt polis kara koluna yapılan saldınya katılmış, yurtdışına kaçmış ve Şu bat 1834'te Mazzini'nin Savoy üzerine düzenlediği sefere ka tılmıştıJ78l Fizik olarak bir dev, kararlı ve eneıjik, buıjuva varlığını ve yaşamını feda etmeye her zaman hazır, otuzla rın profesyonel devrimcisinin bir modeli. Belirli bir düşünce tembelliğine karşın, "demagog"luktan[79l komünistliğe doğru gösterdiği gelişmenin de tanıtladığı gibi, derin teorik kavra yış yeteneğinden hiç de yoksun değildi, bir kez emin oldu mu, buna sıkı sıkıya sanlırdı. İşte bu yüzden devrimci tut kusu, bazan sağduyusuna üstün gelirdi, ama sonradan hata sını her zaman anlar ve açıkça teslim ederdi. Çok yiğit bir adamdı ve Alman işçi hareketinin oluşmasında yaptıklan unutulmayacaktır. Franconialı Heinrich Bauer, bir ayakkabıcıydı; hayat dolu, atik, esprili, ufak tefek, ama bu ufak tefek yapısı kur nazlık ve kararlılıkla dolu bir adamdı. Bir zamanlar Paris'te dizgicilik yapan Schapper'in yaşa mını şimdi dil öğretmeni olarak kazandığı Londra'ya vardı ğında, her ikisi de, kopmuş olan bağlan tekrar kurma işine giriştiler ve Londra'yı, Birliğin merkezi haline getirdiler. Jo seph Moll, onlara, eğer daha önce Paris'te değilse, burada katılmıştır, Kölnlü bir saatçı, orta-boy bir Herkül Schapper'le onun bir salonun girişini tutup yüzlerce saldır gana karşı koruduklarını sık sık görmüşümdür-, eneıji ve kararlılık bakımından iki yoldaşından hiç de geri kalmayan ve zeka olarak her ikisinden de üstün bir adam. Çeşitli gö revlerle yaptığı gezilerin de tanıtladığı gibi, yalnızca doğuş tan bir diplomat değil, teorik kavrayış bakımından da daha yetenekliydi. Ben, bunların üçünü de, 1843'te, Londra'da ta nıdım. Bunlar rasladığım ilk devrimci proleterlerdi, ve o sıra görüşlerimiz ayrıntılarda birbirlerinden ne denli uzaktıysa da -çünkü onların dargörüşlü eşitlikçi komünizmlerine* karşılık, ben de, bir o kadar dargörüşlü felsefi kendini be* Eşitlikçi komünizm ile, kendisini tamamıyla ya da esas olarak eşitlik istemine dayandıran komünizmi kastediyorum . [Engels 'in notu.]
1 96
ğenmişliğe sahiptim- bu üç gerçek adamın, o sıra henüz yalnızca bir adam olmayı arzulayan benim üzerimde bırak tıklan derin etkiyi hiçbir zaman unutmayacağım. İsviçre'dekinden daha az ölçüde de olsa, Londra'da, ör gütlenme ve toplanma özgürlüğünden yararlanma avantaj lan vardı. Yasal olarak etkinlik gösteren ve hala varolan Al man İşçileri Eğitim Derneği, ta 7 Şubat 1840'ta kurulmuştu. Dernek, Birliğe yeni üye bulma alanı olarak hizmet ediyordu ve, her zaman olduğu gibi, Derneğin en etkin ve zeki üyeleri komünistler olduğundan, önderliğin tamamıyla Birliğin elin de bulunuyor olması çok doğaldı. Birliğin Londra'da çok geç meden birkaç topluluğu, ya da, o sıra hala adlandırıldıklan gibi, "loca"sı oldu. İsviçre'de ve öteki yerlerde de aynı taktik ler izlendi. İşçi derneklerinin kurulabildikleri yerlerde, bun lardan aynı biçimde yararlamldı. Bunun yasalarca yasak landığı yerlerde, koro topluluklarına, spor kulüplerine ve benzerlerine giriliyordu. Bağlantılar, büyük ölçüde, durma dan sağa sola gidip gelen üyelerle sürdürülüyordu; bunlar, gerektiğinde, özel görevli işlevini de yapıyorlardı. Her iki du rumda da, hoşlarına gitmeyen her işçiyi sınırdışı ederek ve her on durumdan dokuzunda, bu işçi, Birliğin bir üyesi oluyordu- bu bilgelikleriyle, onu, özel bir görevli haline ge tiren hükümetler, Birliğe destek oluyorlardı. Yeniden inşa edilen Birlik oldukça çabuk büyüyordu. Özellikle lsviçre'de, Weitling, August Becker (çok yetenekli olmasına karşın, birçok Alman gibi, doğasında bulunan den gesizlik yüzünden belasını bulmuş bir kişi)[SOJ ve ötekiler, Weitling'in komünist sistemine azçok bağlı güçlü bir örgüt kurdular. Weitling'in komünizmini eleştirmenin yeri burası değildir. Ama Alman proletaryasının ilk bağımsız teorik dür tüsü olarak taşıdığı önem bakımından, Marx'ın 1844 tarihli Paris Vorwarts'indeki sözlerinin altına bugün de imzaını atanm: "(Alman) buıjuvazisi -filozoflan ve tanrıbilimcileri de dahil olmak üzere- buıjuvazinin kurtuluşuna ilişkin ola rak -siyasal kurtuluşuna- Weitling'in Uyurnun ve Özgür lüğün Güvenceleri ile kıyaslanabilecek bir yapıt gösterebilir1 97
ler mi? Eğer Alman siyasal yazınının sıkıcı, içtenliksiz baya ğılığı Alman işçilerinin bu muazzam ve parlak çıkışıyla kı yaslanacak olursa, eğer proletaryanın bu devasa çocuk ayak kabıları burjuvazinin eski-püskü siyasal ayakkabılarının cüce boyutlarıyla kıyaslanacak olursa, bu Sinderella'nın peh livan bir yapıya ulaşacağı kehanetinde bulunmak zorunda kalınılır." Hala tam olarak gelişmiş olmaktan uzak olsa bile, bu pehlivan yapı bugünden karşımızdadır. Almanya'da da birçok kesim vardı; durumun doğası gere ği, bunlar geçici bir nitelik taşıyorlardı, ama yeniler yok olup gidenlerin yerini fazlasıyla dolduruyordu. Birliğin Ber lin'deki (Mentel) ve Magdeburg'daki (Beck) izlerini polis an cak yedi yıl sonra 1846'nın sonunda keşfetti, ama daha öteye de gidemedi. I B l l 1840'ta hala Paris'te bulunan Weitling de, İsviçre'ye git mezden önce, buradaki dağılmış unsurları tekrar biraraya getirdi. Terziler, Birliğin temel gücünü oluşturuyorlardı. Alman terziler her yerdeydiler: İsviçre'de, Londra'da, Paris'te. Adı geçen bu sonuncu kentte, Almanca, bu işkolunda o denli ege men dildi ki, 1846'da, orada, Drontheim'dan Fransa'ya deniz yoluyla seyahat etmiş ve arada geçen onsekiz ayda bir tek Fransızca sözcük öğrenmediği halde Alınaneayı mükemmel konuşan Norveçli bir terziyle tanışmıştım. 184 7' de Paris top luluklanndan ikisi esas olarak terzilerden, biri de maran gozlardan oluşuyordu. Çekim merkezinin Paris'ten Londra'ya geçmesinden son ra, yeni bir özellik gözle görülür hale geldi: Birlik Alman iken, yavaş yavaş enternasyonal oldu. İşçi derneklerinde, Al manların ve İsviçrelilerin yanında, yabancılada olan konuş malarında ortak dil olarak Alınaneayı kullanan milliyetlerin üyeleri de, dolayısıyla, özellikle İskandinavlar, Hollandalı lar, Macarlar, Çekler, Güneyli Slavlar ve ayrıca Ruslar ve Alsaslılar da bulunuyordu. 184 7'de düzenli olarak derneğe gelip gidenler arasında, üniformalı bir İngiliz muhafız eri de vardı. Dernek, çok geçmeden, kendisini Komünist İşçileri 198
Eğitim Derneği diye adlandırmaya başladı, ve üye kartlan nın üzerinde, şurada burada bazı hatalar eksik olmasa da, en az yirmi dilden "Bütün İnsanlar Kardeştir" ibaresi yer alı yordu. Açık Dernek gibi, gizli Birlik de, çok geçmeden daha enternasyonal bir nitelik kazandı; başlangıçta sınırlı olan bu nitelik, pratik olarak üyelerin değişik milliyetlerden olma sından, teorik olarak da bir devrimin utkun olması için bu nun bir Avrupa devrimi olması gerektiği anlayışından geli yordu. Henüz bunun ötesine geçilmiyordu; ama temeller de atılmıştı. 12 Mayıs 1839'un silah arkadaşlan olan Londra' daki mülteciler aracılığıyla, Fransız devrimcileriyle olan yakın bağlar sürdürülüyordu. Aynı şekilde, daha radikal olan Po lonyalılarla da. Resmi Polonyalı emign3s, * bu arada Mazzini de, elbet, müttefikten çok hasımdılar. İngiliz çartistler, hare ketlerinin özgül İngiliz niteliği yüzünden, devrimci kabul edilerneyerek dikkate alınmıyorlardı. Birliğin Londra'daki önderleri onlarla ancak daha sonra, benim kanalımla, tema sa geçtiler. Olaylar, Birliğin niteliğinde başka değişiklikler de yarat tı. Paris'e hala -ve o sıra haklı olarak- devrimin ana kenti olarak bakılıyorduysa da, her şeye karşın, Paris komplocula nna bağımlı olmaktan çıkılıyordu. Birliğin yaygınlaşması kendi öz-bilincini yükseltiyordu. Temellerin gittikçe daha çok Alman işçi sınıfı arasında atılmakta olduğu ve bu Alman işçilerin Kuzey ve Doğu Avrupalı işçilerin bayraktarları olma tarihsel göreviyle yükümlü olduklan seziliyordu. Weit lingin şahsında, çağdaş Fransız hasımlanyla kolayca aynı düzeye konulabilecek bir komünist teorisyen bulunmuştu. Son olarak, 12 Mayıs deneyimi, bize, bir süre için Putsche gi rişimleriyle kazanılacak bir şey olmadığını öğretmişti. Her olay, hala, yaklaşmakta olan fırtınanın bir işareti olarak gösterilmekle birlikte, eski, yan-komplocu kurallar oldukları gibi alıkonmakla birlikte, bu, daha sağlam görüşlere çarp maya zaten başlamış olan eski devrimci inatçılığın kalıntı* Mülteciler. -ç. 199
sından başka bir şey değildi. Ne var ki, Birliğin, olduğu kadarıyla, toplumsal doktrini çok büyük bir kusur içeriyordu, ama kökleri koşullarda bu lunan bir kusur. İşçi olan üyelerin hemen tamamı zanaatçıy dılar. Büyük metropollerde bile, onları sömüren kişi, çoğu kez yalnızca küçük bir ustaydı. Bugün hazır elbise imalatı olarak adlandırılan ve el zanaatına dayanan terziliğin, bü yük bir kapitalist hesabına çalışan bir ev sarrayisi haline dö nüştürülmesiyle ortaya çıkan büyük-ölçekli terzilikteki sö mürü, o sıra Londra'da bile yeni yeni ortaya çıkıyordu. Bir yandan, bu zanaatçıları sömüren küçük bir ustaydı; öte yan dan, bunlar, sonuçta kendileri küçük ustalar haline gelmeyi umuyorlardı. Buna ek olarak, o sıralar Alman zanaatçılar miras aldıkları bir yığın lonca anlayışına hala sıkı sıkıya bağlıydılar. Kendileri henüz tam proleter olmayıp, küçük buıjuvazinin yalnızca bir eklentisi, modern proletaryaya dö nüşmekte olan ve henüz doğrudan doğruya buıjuvaziyle, yani büyük sermaye ile karşı karşıya gelmeyen bir eklentisi oldukları halde, gelecekte gösterecekleri gelişmeyi sezgisel olarak önceden gören ve, henüz tam bir bilinçle olmasa bile, kendilerini proletaryanın partisi olarak örgütleyen bu zana atçılar, en büyük onuru haketmişlerdir. Ama sorun, mevcut toplumu ayrıntılarıyla eleştirmek, yani iktisadi olguları araştırmak olduğunda, bunların zanaatçı önyargılarının her kezinde onlar için bir engel olması da kaçınılmazdı. Ve ben, tüm Birlik içersinde, o sıra ekonomi politik konusunda bir kitap okumuş tek kimsenin bulunduğuna inanmıyorum. Ama bunun pek önemi yoktu; "eşitlik," "kardeşlik" ve "ada let", bütün teorik engelleri aşınalarına şimdilik yetiyordu. Bu arada Birliğin ve Weitling'inkinin yanısıra, özde fark lı ikinci bir komünizm gelişiyordu. Manchester'da bulundu ğum sıra somut bir biçimde ikna oldum ki, tarihin yazılma sında şimdiye dek hiç ya da çok önemsiz bir rol oynamış bu lunan iktisadi olgular, hiç değilse modern dünyada, belirleyi ci bir tarihsel güçtürler; bunlar bugünkü sınıf karşıtlık larının kaynağının temelini oluştururlar; bu sınıf karşıtlık-
200
ları da, büyük sanayi sayesinde tam olarak gelişmiş bulun dukları ülkelerde, dolayısıyla özellikle lngiltere'de, siyasal partilerin kuruluşlarının ve savaşımlarının, ve dolayısıyla tüm siyasal tarihin temelleridirler. Marx, yalnızca aynı gö rüşe ulaşınakla kalmamış, Alman-Fransız Yıllıkları' nda ( 1844), bu görüşü, genel olarak söylemek gerekirse, sivil top lumu koşullandıran ve düzenieyenin devlet olmayıp, devleti koşullandıran ve düzenieyenin sivil toplum olduğunu ve, bu nun sonucu olarak, tarihin ve politikanın iktisadi ilişkilerle ve bunların gösterdiği gelişmelerle açıklanması gerektiğini ve bunun tersinin olamayacağını ortaya koyacak biçimde ge nelleştirmiştir. Marx'ı 1844 yazında Paris'te ziyaret ettiğim de, teorik konuların hepsinde tam bir fikir birliği içinde ol duğumuz açığa çıktı, ve ortak çalışmamız da, bu tarihten sonra başladı. 1845 ilkyazında Brüksel'de tekrar karşılaştı ğımızda, Marx, yukarıda sözü edilen temelden hareketle, ta rihin materyalist teorisini ana özellikleriyle tam olarak za ten geliştirmiş bulunuyordu ve artık kendimizi bu yeni kaza nılmış görüş biçimini çok çeşitli yönlerde ayrıntılı bir biçim de geliştirmeye verdik. Ne var ki, tarih bilimini devrimcileştiren ve, görmüş ol duğumuz gibi, esas olarak Marx'a ait olan bu keşif -benim kendime ancak çok önemsiz bir pay çıkarabileceğim bir ke şif- çağdaş işçi hareketi için acil bir önem taşıyordu. Fran sız ve Almanlar arasındaki komünizm, İngilizler arasındaki çartizm, artık, pekala ortaya hiç çıkmamış da olabilecek ras lansal bir şey olarak görülmüyordu. Bu hareketler şimdi kendilerini, ezilen modern sınıfın, proletaryanın bir hareketi olarak, egemen sınıfa, buıjuvaziye karşı tarihsel olarak ve rilmesi zorunlu savaşımın azçok gelişmiş biçimleri olarak, daha önceki bütün sınıf savaşırnlarından bir tek şeyle, bugü nün ezilen sınıfının, proletaryanın, aynı zamanda toplumu bir bütün olarak sınıflara bölünmüşlükten ve, dolayısıyla, sı nıf savaşırnlarından kurtarmaksızın kendisini kurtaramaya cak oluşuyla ayırdedilen sınıf savaşımının biçimleri olarak ortaya koyuyorlardı. Ve komünizm artık düşgücüyle uydu201
rulmuş olabildiğince yetkin bir ideal toplum anlamına gel meyip, proletaryanın giriştiği savaşımın doğasının, koşulla rının ve bundan çıkan genel hedeflerin kavranması anlamı na geliyordu. Bu yeni bilimsel sonuçların, yalnızca "eğitilmiş" dünya için olan koskoca ciltlerin içinde saklı kalması gerektiği gibi bir düşüneeye sahip değildik. Tam tersine. Her ikimiz de, si yasal harekete derinliğine karışmış bulunuyorduk ve, özel likle Batı Almanya'da, eğitilmiş çevreden belirli taraftariara ve örgütlü proletarya ile yakın bağlara sahiptik. Görüşümü ze bilimsel bir temel kazandırmak görevimizdi, ama Avrupa proletaryasını ve her şeyden önce de Alman proletaryasını kendi inancımızdan yana kazanmak da bizim için aynı ölçü de önemliydi. Sorun konusunda kendimiz bir açıklığa ulaşır ulaşmaz, işe giriştik. Brüksel'de bir Alman İşçileri Derneği kurduk ve Şubat Devrimine dek bize organ olarak hizmet eden Deutsche-Brüsseler Zeitung'u devraldık. Yazarları ara sında bulunduğum çartist hareketin merkez organı The Northern Star'ın yöneticisi Julian Harney kanalıyla, İngiliz çartistlerin devrimci kesimiyle temasımızı sürdürdükJ82l Aynı şekilde, Brüksel demokratları ile (Marx, Demokrat Derneğinin[83l başkan yardımcısıydı) ve İngiliz ve Alman ha reketleri konusunda haberler gönderdiğim La Reforme daki Fransız sosyal-demokratlar ile bir tür işbirliğine girdik. Kı sacası, radikal ve proleter örgütlerle ve basın organlarıyla olan ilişkilerimiz tam da arzulanabilecek bir biçimdeydi. Adalet Birliği ile olan ilişkilerimiz şöyleydi: Birliğin var lığı bizce elbette biliniyordu; 1843'te Schapper katılınarnı önermişti, ki o zaman bunu doğal olarak reddetmiştim. Ama yalnızca Londra'dakilerle olan sürekli yazışmamızı sürdür mekle kalmadık, o sıra Paris topluluklarının önderi Dr. Everbeck[84 1 ile daha da yakın ilişkiler kurduk. Birliğin içiş lerine karışmaksızın olup biten her önemli olaydan haberi miz oldu. Öte yandan, Birliğin en önde gelen üyelerinin teo rik görüşlerini, konuşmalarla, mektuplarla ve basın yoluyla etkiledik. Bu amaçla, özel durumlarda, oluşma süreci içinde '
202
olan komünist partinin içişlerini ilgilendiren bir sorun orta ya çıktığında, dünyanın dörtbir yanındaki dostlara ve muha biriere gönderdiğimiz çeşitli taşbasması genelgelerden de ya rarlandıkJB5l Bu genelgelerin konusu, bazan Birliğin kendisi oluyordu. Amerika'ya gidip orada kendisini Birliğin bir gö revlisi olarak gösteren ve Güney Amerika'nın altını üstüne getirmek için Birlikten yararlanma amacıyla çılgın Harro Harring'le1 86 1 işbirliği yapan Westfalyalı genç bir öğrenci Hermann Kriege konusu, bu durumlardan biri oldu. Kriege, Birlik adına, "sevgi"ye dayanan ve sevgi ile dopdolu abart malı bir romantik komünizm propagandası yaptığı bir gaze te[B7l kurdu. Buna karşı, biz de, amacına ulaşmamazlık et meyen bir genelge uçurduk. Birlik içinde Kriege'nin adı du yulmaz oldu. Daha sonralan Weitling geldi Brüksel'e. Ama artık, ken di yeteneklerine şaşıp duran, komünist bir toplumun neye benzeyeceği konusunda açık-seçik bir düşüneeye sahip olma ya çalışan genç ve saf terzi kalfası değildi. Şimdi artık, her yerde hasım, gizli düşman ve tuzak kokusu alan, üstünlüğü nü çekemeyenlerin gadrine uğramış büyük adamdı - diyar diyar sürülen, cenneti yeryüzünde gerçekleştirmenin hazır reçetesini cebinde taşıyan ve herkesin bunu ondan çalmaya kalkıştığını sanan peygamber. Londra'daki Birliğin üyeleri ile arası zaten açılmıştı; Marx'ın ve kansının kendisini nere deyse insanüstü bir sabırla ağıdadıklan Brüksel'de de kim seyle geçinemedi. Böylece, çok geçmeden, peygamberlik rolü nü orada denemek üzere Amerika'ya gitti. Bütün bu durumlar, Birlik içinde, özellikle Londra'daki önderler arasında olagelen sessiz dönüşüme katkıda bulun du. Komünizm konusundaki eski anlayışlann, hem basit eşitlikçi Fransız komünizminin ve hem de Weitling'inkinin yetersizliği, bunlar için gittikçe daha açıklık kazandı. Weit ling'in komünizmi ta ilkel hıristiyanlığa kadar götünne ça bası -Das Evangelism eines armen Sünders'indeki bazı pa sajlar ne denli parlak bulunursa bulunsun- İsviçre'deki ha reketin büyük çapta önce Albrecht gibi aptallann, ardından 203
da Kulılınann gibi istismarcı yalancı peygamberlerin elleri ne teslim edilmesiyle sonuçlandı.[ssı Birkaç edebiyat yazan tarafından ele alınmış ve Kriege tarafından ve buna tekabül eden yazının incelenmesiyle Birliğe sokulmuş olan "hakiki sosyalizm"in -Fransızca sosyalist sözcüklerin çarpıtılmış hegelci Almanca çevirisi ve duygusal sevgi düşünün (bkz: Komünist Manifesto' da Alman Sosyalizmi ya da "Hakiki" Sosyalizm konusundaki kesim)- salt dökülen yüreksizliği ile, Birliğin eski devrimcileri arasında çok geçmeden tiksinti yarattığı görüldü. Eski teorik görüşlerin savunulamazlığı karşısında, ve uygulamada buradan kaynaklanan yanılgılar karşısında, Marx'ın ve benim yeni teorimizde haklı olduğu muz, Londra'da gittikçe daha çok farkedilir oldu. Lond ra'daki önderler arasında şimdi, teorik bilgi kapasitesi bakı mından daha önce adı geçenlerden çok daha üstün iki kişi nin bulunuyor olmasıyla, bu anlayış, kuşkusuz daha da ge lişti: minyatür ressamı Heilbronnlu Marl Pfander ve Thuringialı terzi Georg Eccarius. * Kısacası, 184 7 ilkyazında, Moll, Brüksel' de, Marx'ı, ve hemen ardından da Paris'te beni ziyaret etti ve yoldaşlan adına bizi ısrarla Birliğe girmeye çağırdı. Kendilerinin, Bir liği eski komplocu geleneklerden ve biçimlerden kurtarma nın zorunluluğuna ne kadar inanıyorlarsa, bizim görüş biçi mimizin genel doğruluğuna da bir o kadar inandıklannı bil dirdi. Eğer girecek olursak, Birliğin kongresinde, eleştirel komünizmimizi, daha sonra Birliğin Manifestosu olarak ya yınlanacak bir manifesto biçiminde geliştirme olanağına sa hip olacaktık; aynı şekilde, eskimiş Birlik örgütünün yerine, zamana ve amaçlara uygun bir başkasını koymakta kendi kontenjanımıza sahip olabilecektik. * Pfander yaklaşık sekiz yıl önce Londra'da öldü. Alışılmışın dışında ince bir zekaya sahip, hazırcevap, şakacı ve diyalektik bir adamdı. Eccarius bildiğimiz gibi, daha sonra uzun yıllar Uluslararası Işçi Birliğinin Genel Konsey Sekreteri olmuştur, ki bu Genel Konseyde, ötekiler arasında, eski Birliğin şu üyeleri de bulunuyorlardı: Eccarius, Pfanderf Lessner, Lochner, Marx ve ben. IB91 Eccarius daha sonra kendini tamamen ngiliz sendikal ha reketine vermiştir. [Engels 'in notu.]
204
Salt propaganda amacıyla olsa bile, Almanya işçi sınıfı içersinde, nitelik olarak yalnızca yerel olmadığı sürece, Al manya dışında bile ancak gizli olabilecek bir örgütün gerek liliği konusunda: hiçbir kuşku taşımıyorduk. Oysa, Birlik bi çiminde, böyle bir örgüt zaten vardı. Bu Birlik içersinde daha önce itiraz ettiğimiz şey, şimdi Birliğin bizzat temsilci leri tarafından hatalı görülerek terkedilmişti; hatta yeniden örgütlenme çalışmasına katkıda bulunmaya bile çağrılıyor duk. Hayır diyebilir miydik? Elbette diyemezdik. Böylece Birliğe girdik; Marx, Brüksel'de, eski dostlar arasından Bir liğe ait bir topluluk kurdu, ben de Paris'teki üç toplulukla il gilendim. Birliğin Birinci Kongresi 1 84 7 yazında Londra'da toplan dı, burada W. Wolff Brüksel'i, ben de Paris topluluklannı temsil ediyorduk. Bu kongrede yapılan ilk şey, Birliğin baş tan aşağı yeniden örgütlendirilmesi oldu. Komplocu dönem den kalma ne kadar mistik ad kalıntısı varsa, bunlar artık kaldınlıyordu; Birlik şimdi topluluklardan, çevrelerden, ön der çevrelerden, bir merkez komiteden ve bir Kongreden olu şuyordu, ve bundan böyle de "Komünist Birlik" adını alıyor du. "Birliğin amacı, buıjuvazinin devrilmesi, proletaryanın egemenliği, sınıf karşıtlığına dayanan eski buıjuva toplu mun kaldınlması ve sınıfsız ve özel mülkiyetsiz yeni bir top lumun kurulması" - birinci madde böyleydi. [90 I Örgütün kendisi de, seçimle gelen ve her zaman görevden alınabilen kurullarla, tümüyle demokratikti. Bu, diktatörlük gerekti ren bütün komplocu özlemleri engellemeye yetiyordu, ve Bir lik -hiç değilse olağan banş dönemlerinde- salt bir propa ganda derneğine dönüştürülüyordu. Yeni tüzük tartışılmak üzere topluluklara sunuldu -izlenen yöntem şimdi bu ka dar demokratikti-, ardından İkinci Kongrede bir kez daha tartışıldı, ve sonunda, bu kongre tarafından 8 Aralık 1847'de kabul edildi. Bu tüzük, Wermuth ve Stieber; cilt I, s. 239, Ek X'da bulunabilir. l91l İkinci Kongre, aynı yılın kasım ayı sonu ile aralık ayı başı arasında yapıldı. Bu kez Marx da hazır bulundu ve ol-
205
dukça uzun süren tartışmalar içersinde yeni teoriyi açıkladı - kongre en az on gün sürdü. Bütün çelişkiler ve kuşkular en azından duruldu, yeni temel ilkeler oybirliği ile kabul edildi, ve Marx ile ben, Manifesto'yu hazırlamakla görevlen dirildik. Bu, kongrenin hemen ardından yerine getirildi. Şu bat Devriminden birkaç hafta önce basılmak üzere Lond ra'ya gönderildi. O zamandan bu yana bütün dünyayı dolaş mış, hemen bütün dillere çevrilmiştir ve bugün birçok ülke de hala proleter harekete kılavuzluk etmektedir. Eski Birlik ilkesi "Bütün İnsanlar Kardeştir"in yerini, savaşımın ulusla rarası niteliğini açıkça ilan eden yeni savaş narası aldı: "Bü tün Ülkelerin İşçileri, Birleşin!" . Onyedi yıl sonra bu savaş narası, dünyanın her yerinde, Uluslararası İşçi Birliğinin sloganı olarak yankılandı, ve bugün de, bunu, bütün ülkele rin militan proletaryası bayraklannın üzerine yazmıştır.*
* Engels anlatımını, Birliğin, Köln'deki 1852 anti-komünist yargılama ya yolaçan 1848-49 devrim dönemindeki tarihi ile sürdürüyor. Metnin ta mamı için bkz: Karl Marx and Frederick Engels, Selected Works, Progress Publishers, Moscow 1970, vol. III, s. 173-190. 206
AÇIKLAYICI NOTLAR
1 İtalya'nın asi gençliği konusunda romantik bir görüş, Ethel Boole Voynich tarafından The Gadfly ( 1897) adlı romanında verilmektedir. Bu roman SSCB'de, kendi ülkesi olan İngiltere'de ve Birleşik Devlet ler'de olduğundan daha çok üne sahiptir. - 15. 2 Bu öyle sıradan bir jurnalcı değil, yapıtlan 40 cilt halinde toplan mış olan (1840-41) başanh oyun yazan August Kotzebue ( 1 761-1819) idi. Piyesleri, özellikle Yabancı ve Pizarro, İngiliz ve Amerikan sahnele rinde oynanmıştır. - 15. 3 İngiliz taraftarlan arasında, askeri bir sefer düzenlemiş ve Yuna nistan'da ölmüş (1824) olan Lord Byron da bulunuyordu. Bostonlu Sa muel Gridley Howe, Yunanistan'a, bahriye cerrahı ve gerilla savaşçısı olarak gitti; dönüşünde Boston'da, Perkins Körler Okulunu kurdu. Ka nsı Julia, "The Battle Hymn ofthe Hepublic 'i yazmıştır. - 15. 4 İlk İngiliz işçi hareketi konusunda bkz: S. ve B. Webb, The His tory of Trade Unionism (London 1894, gözden geçirilmiş 1920). Aynca bkz: E. P. Thompson, The Making of the English Working Class (New York 1966); M. Beer, A History of British Socialism (2 cilt, London 1919, 2. baskı 1940). Aynca bkz: A. L. Morton, A People's History of England (Int. Publ., New York, yeni gözden geçirilmiş baskı 1968; bi
rinci baskı London 1936). - 19. 5 Sosyalizm ve komünizm sözcükleri, 1820'lerde ve 1830'larda orta ya çıkmışlardır. E. L. Hobsbawm ( The Age of Revolution, 1 789-1 848, New York, Toronto 1962), günlük sözcük hazinemize ait şaşırtıcı sayıda sözcüğün bu dönemde ortaya çıktıklanna ya da modern anlamlannı bu dönem içinde bulduklanna işaret ediyor. Bunlar arasında, sanayi, fab rika, orta sınıf, işçi sınıfı, kapitalizm, sosyalizm, demiryolu, politik de yimler olarak liberal ve tutucu, ulusçuluk, bilim adamı, mühendis, pro letarya ve (iktisadi) bunalım sözcüklerini anıyor. Aynca: faydacı, ista tistik, sosyoloji, gazetecilik, ideoloji, (işçi) grevi, sadakaya muhtaçlık (pauperism). Biz bunlara, komünizm, radikalizm, biyoloji ve demiryolu (Birleşik Devletler) sözcüklerini ekleyebiliriz. Bu sözcüklerin bazılan nın ortaya çıkış tarihleri kesinlikle gösterilebilir: "bilim adamı" 1840'ta (Whewell), "teknoloji" 1816'da (J. Bigelow), "anestezi" 1846'da (0. W.
207
Holmes). - 25. 6 S. Bernstein, "Babeuf and Babouvism", Science and Society 2 ( ı937), s. 29-57, ı66-ı94; aynca: Essays in Political and Intellectual History, New York ı955), Bölüm V. Babeuf komünizminin çağlar boyunca öncelleri olmuştur. Babeuf üzerinde özellikle etkili olan, yazdığı kitap dışında hakkında pek az şey bilinen Morelly adında birinin Code de la Nature adlı kitabıdır; ı 756'da Morelly'ye "ci-devan t Regent a Vitry-le-Français" deniliyordu. Çoğu kez Diderot'ya atfedilen bu kitap, ı 755'te çıkmıştı. Mevcut düzeni sertçe eleştirmekte ve "günlük kullanım nesneleri dışında hiçbir özel mülkiye tİn bulunmadığı" doğaya uygun bir düzen öngörüyordu. Her yurttaşa toplum hesabına iş bulunacak ve bakılacaktı, öyle ki, bu kişi "genel re faha, kendi gücüne, yeteneklerine ve yaşına göre katkıda bulunacak"tı. Marx, bu kitabın ı84ı tarihli baskısını görmüştür (MEGA 5, s. 5ı3). G. Chinard'ın yazdığı bir giriş ile birlikte yeni bir baskısı çıkmıştır (Abbeville ı950). - 25. 7 Saint-Simon konusunda Doctrine de Saint-Simon Exposition' dan başka bkz: F. E. Manuel, The World ofHenri Saint-Simon (Cambridge, Mass., ı956), E. H. Carr, Studies in Revolu tion, Böl. I, (London ı950), F. Engels, Ütopik Sosyalizm ve Bilimsel Sosyalizm (Sol Yayınlan, An kara 1993), G. D. H. Cole, Socialist Thought, the Forerunners, 1 7891850 (London ı953). - 26.
8 Heranger'nin anlattığına göre, Fourier, yaşamının son on yılını akşamlan evinde, phalanstere'i için ilk bir milyon frank verecek adamı beklemekle geçirmiştir. Phalanstere'lenn hepsi kısa ömürlü olmuşlarsa da, familistere diye adlandınlan değişik bir türü, Kuzey Fransa' da, Gu ise'de hala varolan ve ı968'de baştan aşağı değiştiTilmiş olan J. B. A. Godin'in ( 18 ı 7-ı888) soba ve öteki madeni eşya yapını yerinde uzun yıl lar yaşamıştır. Birleşik Devletler'deki furiyeci kolonilerinden en ünlü sü, deneyüstücülüğün yurdu Boston yakınındaki Brook Farnı idi ( ı845ı84 7). Önde gelen birçok edebiyatçının, bu koloniyle, şu ya da bu biçim de bir bağlantısı vardı. Bu kişiler arasında, Hawthorne, Margaret Ful ler, Charles A. Dana da bulunuyordu. Bu sonuncusu, ı849-ı862'de New York Tribune'un yöneticilerinden biriydi ve Marx'ın bu gazeteye makaleler yazmasını sağlamıştı. Birleşik Devletler'deki furiyecilik ko nusunda bkz: P. S. Foner, History of the Labor Mavement in the United States, I (New York, Int. Pub., ı94 7) s. ı 74-ı80. - 26. 9 Proudhon (ve Saint-Simon) konusunda bkz: E. H. Carr, op. cit., Böl. 3. Carr, ı852'de kendisini lmparator Napolı'ion III yapan adamı ik tidara getiren 2 Aralık ı85ı hükümet darbesini Proudhon'un sevinçle karşıladığına işaret ediyor. Bunu, Napoleon'un sert bir biçimde suçlan dığı Marx'ın Louis Bonaparte'ın 18 Brumaire'i ile karşılaştınnız. Pro udhon, Amerika lçsavaşı sırasında Kuzeye düşmandı. - 29. 10
Bkz: S. Bernstein, Blanqui (Paris 1970). - Bernstein, -
208
revizyonizme teorik bir temel kazandırmaya çalışan kitabı - Vora us zetzungen des Sozialismus ( 1899) adlı kitabında Marx ve Engels'in, 1848 öncesinde, hatta sonrasında, izledikleri strateji bakımından, esas olarak, blankici olduklannı iddia etmiştir. Ekim 191 7'de iktidarın alını şının arifesinde, Lenin'in de açıkça gösterdiği gibi (bkz : Selected Works VI, New York, Int. Pub., 1943, s. 32 1-23), bu, yanlıştır. - 30. 11 Harney, bu olayı daha sonra şöyle anlatmıştır: "Kendisinin [En gels'in] Bradford'dan Leeds'e gelip beni The Northern Starın bürosun da araması 1843'tedir. Neredeyse çocukça denebilecek genç bir görünü me sahip, İngilizcesi, Alman doğumuna ve öğrenimine karşın, düzgün lüğü bakımından o zaman bile dikkat çekici olan uzun boylu, yakışıklı bir genç adam. Bana, kendisinin sürekli bir The Northern Star okuru olduğunu ve çarlist hareket ile yakından ilgilendiğini söyledi. Elli yılı aşkın bir süre önce dostluğumuz böyle başladı." (Reminiscenses of Marx and Engels, Moscow ca. 1960, s. 192. ) - 3 1 . 1 2 Garantien, F. Mehring'in bir önsözüyle birlikte tekrar yayınlan mıştır (Berlin 1908); ayrıca bkz: Mehring Gessemmelte Werke 4 (Berlin 1963) s. 85-126. - 33. 13 Weitling konusunda bkz: C . Wittke, The Utopian Communist (Baton Rouge 1950). Weitling ve 1830'dan 1842'ye kadar Alman dev rimci zanaatçı hareketi konusunda bkz: W. Schieder, Anfiinge der de utschen Arbeiterbewegung (Stuttgart 1963). - 33. 14 Bkz: K. Obermann, Joseph Weydemeyer (New York, Int. Pub., 1947). Amerika ile olan ilişkileri bakımından, biri Fransız ötekisi İngi liz, iki sosyalistin daha sözünü etmeye değer. Etienne Cabet ( 1 7881856) bir avukattı, ilkin demokrat bir politikacı, ardından 1834-1839'da Owen'a rasladığı ve Moore'un Ütopya'sını okuduğu İngiltere'ye yaptığı ziyaret sırasında, Vayage en Icarie ( 1 840) ("İkarya'ya Yolculuk") adlı yapıtında anlattığı komünist topluma banşçıl geçiş yanlısı. "Baba" Ca bet, yeni zaptedilmiş Texas 'ta başlamak üzere Birleşik Devletler'de, İkarya'sını gerçekleştirmeye çalışmıştır. Birleşik Devletler'de, biri yüz yılın sonuna kadar süren Lowa eyaletinde Coming yakınında olmak üzere uzun yıllar boyunca ikaryacı topluluklar varolmuşlardır. Ötekisi, Leeds'de matbaacı, kapitalist toplumu ağır bir biçimde suçladığı Labour s Wrongs and Labour's Remedy ( 1839)'yi yazan Ame rika doğumlu John Francis Bray'dir ( 1809-1897). Kendisine göre çö züm, sonuçta mülkiyet ortaklığını sağlayacak olan kooperatif, anonim şirketlerde yatmaktaydı. Marx, Felsefenin Sefaletinde ( 1847), Bray'in yapıtını Proudhon'unkinden daha iyi bularak, ama gösterdiği çözümün boşluğuna da işaret ederek, onun bu yapıtını yüksek değer biçerek ele almaktadır. (Karl Marx, Felsefenin Sefaleti, Sol Yayınlan, Ankara 1992, s. 62-70). Bray, Birleşik Devletler'e 1842'de döndü ve Michigan işçi hareketi içersinde etkin bir rol oynadı. Pontiac'da öldü. Bkz: M. T. Jolliffe. In ternational Review for Social History, 4 ( 1939), s. 1-38. - 33.
209
15 llegel'in sistemini, anahatları ile bile olsa, birkaç sözcükle suna bilmek elbet olanaksızdır. Hegel konusunda şimdiden çok bol olan ya zın, Marx'ın felsefesine olan ilginin yenilenmesiyle daha da artacaktır. Ne yazık ki, Hegel'e ilişkin birçok yorumu anlamak, Hegel'in kendisini anlamaktan daha zordur. Lenin'in de işaret etmiş olduğu gibi, Hegel'in tüm felsefesi, ve özellikle kullandığı yöntem, diyalektik, Marx'ın düşün celerinin ışığı altında, modem bilgiye ve deneyime dayanılarak incelen melidir. - 38. 16 Neue Rheinische Zeitung. Organ der Demokratie - 1 Haziran 1848'den 19 Mayıs 1849'a kadar Kolanya'da yayınlanan bir günlük ga zete; Marx başyazarı, Engels ise yazıkurulu üyesi idi. - 41. 1 7 Kısmen kendisinin siyonizmin bir habercisi olarak düşünülme sinden dolayı, Hess, son zamanlarda birkaç geniş incelemenin konusu olmuştur. Almanya'da bir Yahudi mezarlığında gömülü bulunan ke mikleri, birkaç yıl önce İsrail'e götürülmüştür. Philosophische und sozi alistische Schriften 1837-1850 adlı yapıtı, A. Cornu ve M. Mönkel tara fından yayınlanmıştır (Berlin 1961). Kendisi hakkındaki yeni kitaplar: M. Mönke, Neue Quellen zur Hess-Forschung, Abhandlungen Deutsche Akademie der Wissenschaften 1964, no 1; E. Silberner, Moses Hess, Geschichte seines Lebens (Leiden 1966). - 41.
1 8 Fransız sosyalizmi konusundaki bilgiler, Almanya'ya Lorenz Stein tarafından yazılmış bir kitapla da gelmiştir: Der Sozialism us und der Komm unism us des heutigen Frankreichs ( 1842). Daha sonraları Viyana'da iktisat profesörü olan Lorenz von Stein, bu kitabı, gençken Fransa'ya yaptığı yarı-resmi bir inceleme gezisinden sonra yazmıştı. 41. 19 Karl Marx ve Arnold Ruge'nin Paris'te Almanca olarak çıkardık ları bu derginin yalnızca (Şubat 1844'te) bir sayısı yayınlanmıştır. Bu sayıda Karl Marx'ın iki makalesi -Yahudi Sorunu [Sol Yayınları, An kara 1997] ve "Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı. Giriş" [Marx, Hegel'in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi, Sol Yayınları, Ankara 1997, s. 19 1-209]- ve Friedrich Engels'in de gene iki makalesi - "Eko nomi Politiğin Bir Eleştiri Denemesi" [Marx, 1844 Elyazmaları, Sol Ya yınları, Ankara 1993, s. 352-383] ve "lngiltere'nin Durumu. 'Dün ve Bugün', Thomas Carlyle, Londra 1843" - yer alıyordu. Bu yapıtlar, Marx ve Engels'in, materyalizme ve komünizme sona! geçişlerini belge ler. Derginin yayınlanması, esas olarak, Marx ile bir buıjuva radikali olan Ruge arasındaki görüş farklılıkları yüzünden son bulmuştur. - 44. 20 Bir Rus küçük soylusu olan Mişel Bakunin ( 1814-1876), 1840'ta Rusya'yı terkederek Berlin'e gelmiş ve genç-hegeleilere katılmıştı. Bir sosyalist, bir profesyonel devrimci olmuş ve Alman-Fransız Yıllıklan' na yazı yazmıştır. 1844'te Marx ve Proudhon'la tanıştığı Paris'te bulun muştur; Proudhon'la olan ilişkisi, anarşizme olan yakınlığını güçlendir miştir. 1848 devrimi sırasında Prag ve Dresden'deki sokak çarpışmala-
21 0
rına katılmıştır. Esir düşmüş ve on yılını Rus hapishanelerinde geçir dikten sonra 1861'de kaçmıştır. Birinci Enternasyonalde anarşistlerin başlıca önderiydi. - 46. 2ı Sonderbund. İktisadi bakımdan geri yedi katolik İsviçre kan tonunun İsviçre'deki ilerici burjuva reforınlarına karşı direnme ve kili senin ve cizvitlerin ayrıcalıklarını koruma amacıyla 1843'te kendi ara larında imzaladıkları bir antlaşma. İsviçre Diyetinin Sonderbundu da ğıtma yolunda Temmuz 1847'de aldığı karar, Sonderbundun kasım baş larında öteki kantonlara karşı giriştiği askeri harekat için bahane oldu. 23 Kasım 1847'de, Sonderbund ordusu, Federal Hükümet birlikleri ta rafından bozguna uğratıldı. Bu savaş sırasında gerici Batı Avrupa ülke leri, Kutsal İttifakın eski üyeleri -Avusturya ve Prusya- Sonderbund lehine İsviçre'nin işlerine müdahale etmeye kalkıştılar. Guizot bu ülke leri fiilen destekledi ve böylece Sonderbundu kendi himayesine aldı. 49. -
22 Burada, 18. yüzyılın sonunda Polonya'yı parçalamış olan ve Vi yana Kongresinin aldığı karar uyarınca Krakov'u ortaklaşa denetimleri altında bulunduran Avusturya, Rusya ve Prusya'ya karşı Krakov Cum huriyetinde başlayan ulusal kurtuluş ayaklanmasına değiniliyor. Po lonya'nın diğer kesimlerinden etkin destek sağlayamadığından, Krakov ayaklanması, Mart 1846'da Avusturya ve Çarlık Rusyası kuvvetleri ta rafından bastırıldı; Kasım 1846'da, Avusturya, Prusya ve Rusya, arala rında, "hür Krakov kenti"ni Avusturya İmparatorluğuna katan bir ant laşma imzaladılar. - 49.
23 Schapper'in ellilerin başlarında, bir süre için, Marx ve Engels ile arası açıldı, ama çok geçmeden yine yakın dost oldular. 1865'te Birinci Enternasyonalin merkez komitesinin üyesi oldu. Bauer 185 1'de Avust ralya'ya göçtü. Moll, 1849 Baden ve Palatinate ayaklanmasına katıldı ve savaşırken vurularak öldü. - 54. 24 Alman İşçileri Eğitim Derneğinin merkezi, Piccadilly Meydanı nın yakınındaki Great Windmill Sokağı 20 numaradaydı, bu bina muh temelen bugünkü Red Lion birahanesinin bulunduğu binadır. Daha sonra dernek, 1902'ye kadar kaldığı Tottenham Sokağı 49 numaraya, bundan sonra da Soho'daki Charlotte Sokağı 107 nurnaraya taşındı. Burada toplanan gruplar arasında, sekreterliğini Maxim Litvinov'un yaptığı Londra bolşevik örgütü de vardı. SSCB'nin eski İngiltere elçisi lvan Maiski, çok ilginç olan anılarında bundan sözetmektedir. Burası, polis baskınlarından sonra 1918'de kapandı. Bina, 1940'ta bir Alman bombası ile yıkıldı. - 54. 25 Marx, Kriege'ye, Amerikan tarımsal reforın hareketine (47 nolu açıklayıcı nota bakınız) verdiği aşırı ödünler yüzünden de saldırınıştır. Weitling gibi Kriege de, Alman devrimine katılmak üzere bir süre için Avrupa'ya döndü. Amerika'ya geri gidişinden kısa bir süre sonra da öldü. Weitling'i Amerika'ya gelmeye çağıran Kriege'ydi. Her ikisi de
21 1
anti-köleci hareketi yanlış anlamışlar ve köleliğin kaldınlmasından yana olanlara karşı durmuşlardı. Alman devrimine katıldıktan sonra, Marx'a çok kırgın olarak 1850'de Birleşik Devletler'e giden bir başka Brüksel grubu üyesi de, Karl Heinzen ( 1809-80) idi. Massachusetts'te, Roxbury'ye yerleşti ve, etkin bir serbest düşünür olmasının dışında Alman işçileri arasında kö leliğin kaldınlması yolunda da propagandaya girişti. Wendell Phillips ile dosttular. Bkz: G. Wittke, Against the Current (Chicago 1945). - 56. 26 Adalet Birliğinin ve onun Komünist Manifesto'nun doğuşu ile olan ilişkisinin tarihinin Marx ve Engels tarafından anlatılan, bu kita bın son bölümünde yer almaktadır. Marx ve Engels, bunları anılanna dayanarak anlatmışlardı, daha sonraki araştırmalar ise, buna ilişkin olarak, ve Marx ve Engels'in anlatımlarını bazı noktalarda düzelterek de, çok daha ayrıntılı bir tablo ortaya koymuştur. Bkz: G. Schaepler, Der Bund der Gerechten. Seine Tatigkeit in London 1 840-1847, Arehiv für Sozialgeschichte (Hannover) 2 (1962) s. 5-29. Aynca bkz: M. Nett lau, Londoner deutsche kommunistische Diskossionen 1845, Arehiv für die Geschichte des Sozialismus und der Arbeiterbewegung (Grünberg's Archiv) 10 ( 1921-1922), s. 362-391; C. Grünberg, Die Londoner komm u
nistiche Zeitung und andere Urkunden aus dem Jahre 1847. Ibid. (1920-1921), s. 249-341; kısa bir öyküsü: V. Adoratzky, The History of the Comm unist Manifesto of Marx and Engels (New York, Int. Pub.,
1938). - 58.
27 Toplantı, Alman İşçileri Eğitim Derneğinin Great Windmill So kağı 20 numaradaki merkezinde yapıldı (bkz: 24 nolu açıklayıcı not); Marx, Londra'da bulunduğu sıra, bu derneğin Drury Lane'deki Whyte Hart Inn de yapılan toplantısında da bir konuşma yapmıştır. - 62.
28 Prusya gericiliğinin tekrar yüreklendiği 1857'de, 4 Ekimden 12 Kasıma kadar süren bu yargılama, gözdağı verme, muhbir kullanma, polis uydurmaları, belgeleri tahrif etme vb. konularında daha sonraki birçok anti-komünist yargılamaya örnek oldu. Onbir sanık vardı (ani kinci sanık, şair Freiligrath, Londra'da bulunuyordu). Üçü altı, üçü beş, biri de (Lessner) bir yıl hapis cezasına çarptınldılar. Cezalar veril diğinde bütün sanıklar zaten bir yılı aşkın süredir tutuklu bulunuyor lardı. Sanıklardan biri (beraat etmiştir), tıp doktoru Dr. Abraham Jacobi ( 1832-1919) idi. Daha sonra çocuk hastalıkları konusunda, mesleğinde büyük bir ilerleme gösterdiği Birleşik Devletler' e göçmüştür. Bkz: R. Truax, The Doctors Jacobi (Boston 1952). - 88.
29 Fransa'daki 1848 Şubat Devrimine değiniliyor. - 91. 30 Red Republican, George Julian Harney'in 1850'de hazirandan kasıma kadar Londra'da çıkardığı haftalık bir çarlist dergi. Helen Mac farlane, bu dergiye yazı yazanlar arasındaydı. Marx, Engels'e yazdığı 23 Şubat 1851 tarihli mektubunda, kendisinden, "onlar arasında ger-
212
çek düşüncelere sahip tek kişi - bir rara avis [nadide kuş]" diye sözedi yordu. Manchester'dan pek uzak olmayan Burnley'de yaşamış olması ve Marx, Engels ve Harney in dostu bulunması dışında, kendisi hakkın da çok az şey biliyoruz. Eğer sol-kanat çartist gazetelerde Howard Mar tin imzasıyla çıkan yazıların yazarı kendisi ise, o zaman kendisinin çok okunan ve Lamennais'nin hıristiyan devrimci geleneklerine eğilimi olan bir kimse olduğunu söyleyebiliriz. "Aşırı ihtilalci İsa" konusunu iş leyen yazılar yazmıştır. Bkz: The Red Republican'ın J. Saville tarafın dan yapılan yeni basımı (London 1966, s. XII). Yaptığı Manifesto çeviri si, bu yapıtın yazarlannın "Yurttaş Charles Marx ve Frederick Engels" olduklannı ilk kez açıklayan Harney tarafından tanıtılmıştı. Çevirinin garip yönleri vardır, şu sözlerle b aşlamaktadır: "Avrupa'da avına ses sizce yaklaşan korkunç bir ifrit dolaşıyor"; ve "küçük-buıjuva sosyaliz mi" için "esnaf (shopocrat) sosyalizmi" terimini kullanmıştır. - 91. 31 Burada, Fransız buıjuvazisi tarafından korkunç bir vahşetle bastırılan Paris işçilerinin 23-26 Haziran 1848'de giriştikleri kahra manca ayaklanmaya değiniliyor. Fransa'da Sınıf Savaşunları 1848185aye (Sol Yayınları, Ankara 1996) ve ayrıca aynı yapıtın ekinde yer alan Friedrich Engels"in "1848 Haziran Günleri" ve "Haziran Devrimi" adlı yazılarına bakınız. - 9 1 . 3 2 L e Socialiste, New York'ta, Ekim 187l'den Mayıs 1873'e kadar Fransızca olarak çıkan haftalık bir gazete. Enternasyonalin Kuzey Amerika Federasyonunun Fransız kesiminin organıydı; Lahey Kongre sinin ardından Enternasyonalden ayrılmıştır. Ocak-Mart 1873 tarihle rinde, Manifesto de Karl Marx'ı yayınlamıştır. Bu, Manifesto nun 30 Aralık 1871'de The Woodhull and Claflin's Weekly' de çıkan (yazarları nın adlarını belirtmeyen) kısaltılmış İngilizce çevirisinden çevrilmişti. - 32. 33 1869'da çıkan bu ilk Rusça çeviri, o sıra İsviçre'de bulunan Ba kunin tarafından yapılmıştı. Bu çevirideki bazı yanlışlıklar, 1882'de, gene Cenevre'de yayınlanan ve Plehanov tarafından bir giriş ile birlikte yapılan yeni Rusça baskısında giderilnıişti, bkz: Neu e Zeit 26 0908), s. 837. - 92. 34 Burada, Aleksandr Herzen ve Nikolay Ogaryov'un yayınladığı Kolokol ("Çan") adlı devrimci demokratik gazeteyi basan "Hür Rus Ba sımevi"ne değiniliyor. Herzen tarafından kurulan bu basımevi, 1865'e kadar Londra'daydı; bundan sonra Cenevre'ye taşındı. 1869'da, basıme vi, Kom ünist Manifesto'nun ilk Rusça baskısını yaptı. - 94. 35 Burada, 1 Mart 188l'de İmparator Aleksandr II'nin Narodnaya Volya üyeleri tarafından öldürülmesinden sonra Rusya'da esen havaya değiniliyor. Aleksandr II'nin ardılı Aleksandr III, Narodnaya Volya'nın yürütme kurulunun girişeceği yeni terörist eylemlerin korkusuyla, Le ningrad'ın 28 mil güneybatısındaki, Gaçina'daki sarayına sığınmıştı. Burası şimdi bir müzedir. - 95.
213
36 Manifesto'nun bu baskısı, " onaylanmış üçüncü Almanca baskı" olarak, 1883'te İsviçre'de yayınlandı. Bismarck'ın 1878 tarihli Sosya listler Yasası yüzünden Almanya'da çıkamazdı. - 97. 37 Bu, Marx ve Engels'in dostu, Birinci Enternasyonalin üyesi avu kat Samuel Moore (1830-1911) tarafından, Engels'in denetimi altında yapılan İngilizce çeviridir. Moore, Edward Aveling ile birlikte, Kapi talin Birinci Cildini de çevirmiştir. - 98.
38 Ferdinand Lassaile ( 1825-64). - Alman Sosyal-Demokrat Parti sinin ilk öncüsü Genel Alman İşçileri Birliğinin kurucusuydu (1863). 99n. 39 Bakunin'in çevirisi, 1863 'te değil, ı869'da yayınlanmıştır. 1882'de yayınlanan çeviri ise, daha sonradan Engels'in kendisinin de Intemationales aus dem Volksstaat ( 1871-75), Berlin ı894'te çıkan "Rusya' da Toplumsal İlişkiler" adlı makalesinin sonsözünde işaret etti ği gibi, Vera Zasuliç'e değil, G.V. Plehanov'a aitti. Vera Zasuliç (ı85ı ı9ı9), Rusya'da ilkin narodnik hareketin, sonra da sosyal-demokrat hareketin etkin bir üyesiydi. - 100. 40 Bu baskı, Londra'da, "dördüncü onaylı Almanca baskı" olarak çıktı. Bismarck'ın Sosyalistler Yasası da aynı yıl kaldırıldı. - ıo3. 4 1 Bu önsözü, Engels, ı Mayıs ı890'da, İkinci Enternasyonalin Pa ris Kongresi (Haziran ı889) karan uyarınca, bazı Avrupa ve Amerika ülkelerinde düzenlenen yığınsal gösterilerin, grevierin ve toplantılann yapıldığı gün yazmıştır. Işçiler, bu ı Mayısta, kongre tarafından sap tanmış olan 8 saatlik işgünü istemini ve öteki bazı istemleri öne sür müşlerdi. Bu günden sonra, bütün ülkelerin işçileri, ı Mayısı, her yıl proletaryanın uluslararası dayanışma günü olarak kutlayagelmişler dir. - 107. 42 İlk Lehçe çeviri ı848'de çıktı. Engels, yazdığı önsözü, o sıra Londra'da bulunan Polonyalı Sosyalist Stanislaw Mendelson'a (ı857ı9ı3) gönderdi (ll Şubat ı892). - ıo8. 43 Kongre Polonyası. ı8ı4-ı8ı5 Viyana Kongresi karan uyann ca, Polanya'nın Polonya Krallığı adı altında Rusya'ya ilhak olunan kıs mı. - ı09. -
44 Çevirmen, Marx ve Engels'in çeşitli yapıtlannı çevirmiş olan İtalyan sosyalisti Pasquale Martignetti (ı844-ı920) idi. İlk kez, Lotta de classe de (Eylül-Aralık ı892) çıkmıştır. - 1 10. '
45 Kom ünist Parti Manifestosu Marx ve Engels tarafından Komü nist Birliğin programı olarak, program sorunlanmn tartışılması sıra sında Komünist Birliğin ilkelerini destekiemiş bulunan yeni proleter öğretinin izleyicileri için bir utku anlamına gelen, Komünist Birlik ikinci kongresinin (29 Kasım - 8 Aralık ı847, Londra) görevlendirmesi üzerine kaleme alınmıştır.
214
Kongre hazırlıklan henüz sürerken, Marx ve Engels sorral program belgesinin bir parti manifestosu biçiminde olması gerektiği (Bkz: En gels'in Marx'a mektubu, 23-24 Kasım 1847) sonucuna vardılar. Zama nın gizli derneklerinde adet olan ve "Komünist İman Yemini Taslağı" ve "Komünizmin İlkeleri"nde kullanılan ilmihal [catechism] biçimi yeni devrimci dünya görüşünün tam ve özlü bir sergilerrmesi için, proleter hareketin amaçlannın ve görevlerinin geniş bir formülasyonu için uy gun değildi. Marx ve Engels hala Londra'dayken, kongreden hemen sonra, Ma nifesto üzerine birlikte çalışmaya başladılar ve Marx Brüksel'e dönene, yaklaşık 13 Aralıka dek sürdürdüler; 4 gün sonra ( 1 7 Aralık), Engels Brüksel'e vardığında çalışmalanna yeniden başladılar. Engels'in Aralık sonunda Paris'e gidişinden 3 1 Ocakta dönüşüne dek, Marx Manifesto üzerinde tek başına çalıştı. Elyazması Ocak ayı sonunda, Komünist Birliğin bir üyesi olan Al man göçmen J. E. Burghard'ın sahibi bulunduğu Alman İşçileri Eğitim Derneği basımevinde basılmak üzere Londra'ya gönderildi. Manifesto'nun elyazması kayıptır. Marx'ın elinden çıkan materyal lerden günümüze dek gelenleri yalnızca, Manifesto'nun yapısını iyileş tirmeye çabaladığı, III. Bölüm için bir taslak plan ve bir taslak sayfa nın kopyasıdır. Manifesto'nun baskısı 1848 Şubatında tamamlandı. 29 Şubatta Eğitim Derneği bütün baskı masraflannı karşılamaya karar verdi. Manifesto'nun ilk baskısı, koyu yeşil kapaklı 23 sayfalık bir kitap çıktı. Nisan-Mayıs 1848'de yeni bir baskısı çıktı. Metin 30 sayfa tutu yordu, ilk baskıdaki bazı basım yanlışlan ve noktalama düzeltilmişti. Marx ve Engels bu metni sonradan diğer otorize baskılar için temel ola rak kullandılar. 1848 Mart ve Temmuz aylan arasında Manifesto, Al man göçmenlerin demokratik gazetesi olan Deutsche Londoner Zei tung'da yayınlandı. Yine aynı yıl Manifesto'yu öteki Avrupa dillerinde yayıulamak için sayısız girişimde bulunuldu. Dan dilinde, Lehçe (Pa ris'te), ve lsveççe (farklı bir başlıkla: "Komünizmin Sesi. Komünist Par ti Deklarasyonu") birer baskı 1848'de yayınlandı. Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca çeviriler hasılınadan kaldı. 1848 Nisanında, o zaman Barmen'de olan Engels Manifesto'yu İngilizceye çeviriyordu ama ancak yansını çevirebildi ve Helen Macfarlane tarafından yapılan ilk İngiliz ce çeviri ancak iki yıl sonra, 1850 Haziran ve Kasım aylan arasında çartist bir gazete olan The Red Republican'da yayınlandı. Editörü Juli an Harney ilk kez bu yayının girişinde yazariann adını verdi. Manifes to'nun önceki tüm ve sonraki çoğu baskılannda yazar adı verilmemiş tir. Proletaryanın 19. yüzyılın 60'lı ve 70'li yıllannda büyüyen kurtu luş savaşımı, Manifesto'nun yeni haskılanna yolaçtı. 1872 yılında ufak tefek düzeltmeler ve Marx ve Engels'in 1871 Paris Komünü deneyimin den çıkardıklan bazı sonuçlan içeren bir önsözü ile yeni bir Almanca baskı yapıldı. Bu ve daha sonraki Almanca baskılar ( 1883 ve 1890) Ko m ünist Manifesto başlığını taşıyordu. Manifesto Amerika'da Woodhull 215
& Ciailin 's Weekly de 1872'de yayınlandı.
Manifesto'nun ilk Rusça baskısı -bazı tahriflerle Mikhail Bakunin tarafından çevrilmişti- 1869'da Cenevre'de yayınlandı. Marx ve En gels'in özel bir önsöz yazmış olduğu 1882 baskısında (Georgi Plehanov çevirisi) bu hatalar giderildi. Marx'ın ölümünden sonra Manifesto çeşitli baskılar yaptı. Engels hepsini baştan sona okudu, 1883 Almanca baskısına ve, ayrıca düzeltip notlar da eklediği, Samuel Moore'un çevirisi olan, 1888 İngilizce baskı sına önsözler yazdı. 1888 İngilizce baskısı, sonradan Manifesto'nun İn giltere' de, Birleşik Devletler'de ve SSCB'deki birçok İngilizce baskısına temel alındı. 1890'da Engels bir Almanca baskı daha hazırladı, buna yeni bir önsöz yazdı ve birçok not ekledi. 1885'te Le Socialiste gazetesi Manifesto'nun, Marx'ın kızı Laura'nın çevirdiği ve Engels'in okuduğu, Fransızca çevirisini yayınladı. Engels 1892 Lehçe ve 1893 İtalyanca haskılara da önsözler yazdı. Komünist Parti Manifestosu nun metni, yapıtın 1888 İngilizce bas kısı (Karl Marx, Friedrich Engels, Collected Works, vol. 6, Progress Publishers, Moscow 1976, s. 476-519) esas alınarak Türkçeye çevrilmiş; Almancasıyla (Karl Marx, Friedrich Engels, Werke, bd. 4, Dietz Verlag Berlin, s. 459-493) karşılaştırılmış ve Almanca metnin İngilizce metin den farklı olduğu yerler, sayfa altında dipnot olarak gösterilmiş, ayrıca Fransızcasından da (Karl Marx, Friedrich Engels, Manifeste du parti communiste, Editions Sociales, Paris 1976) yararlanılmıştır. - 1 13. 46 Marx'ın artı-değer teorisini henüz geliştirmemiş olduğu 1840 ve 1850'lerdeki yapıtlannda, Marx ve Engels, "emeğin değeri", "emeğin fi yatı", "emeğin satımı" terimlerini kullanıyorlardı. Marx'ın Ucretli Emek ve Sermaye adlı kitapçığina 1891'de yazdığı önsözde Engels'in belirttiği gibi, bunlar, "sonraki yapıtlan açısından talihsiz, hatta yan lış" görünürler. (Bkz: Friedrich Engels, "Sunuş", Karl Marx, Ücretli Emek ve Sermaye - Ücret Fiyat ve Kar, Sol Yayınları, Ankara 1992, s. 16.) Marx'ın, işçinin kapitaliste emeğini değil, emek-gücünü sattığını tanıtlamasından sonra, Marx ve Engels, daha sonraki yapıtlannda, "emek-gücünün değeri", "emek-gücünün fiyatı", "emek-gücünün satımı" terimlerİnı kullanmışlardır. - 124. 47 Savaşımı birkaç yıl süren On-Saat Tasarısı, 1846 yılında Tahıl Yasalarının kaldırılması nedeniyle toprak aristokrasisi ile sanayi bur juvazisi arasında yaratılmış olan gergin bir ortam içerisinde, 1847 yı lında yasalaştı. Tahıl Yasalarının kaldırılmasının öcünü almak için, Torylerden bazıları, On-Saat Tasarısını desteklemişlerdi. - 127. 48 Burada önerilen bu önlemler, zorunlu olarak Marx ve Engels'in en çok öncelik tanıdıklan önlemler değillerdir. Bunlar olasılıkla, Komü nist Birliğin kurulduğu Haziran ve Aralık 184 7 Londra kongresinden çıkan önlemlerdi. 1872 Almanca Baskıya Onsöz'de belirtildiği gibi bu önlemlere "hiçbir özel ağırlık verilmemiştir". - 141. 49 Bu istem, çartistler de dahil olmak üzere, her türden sosyalistler
21 6
ve komünistler tarafından savunuluyordu. 1850'de, Komünist Birliğin Merkez Komitesinin Çağrısında Marx ve Engels şöyle diyorlardı: "İşçi ler, zoralınan feodal mülkiyetİn devlet mülkü olarak kalmasını ve bü yük-ölçekli tanının bütün üstünlüklerine sahip olarak birleşmiş kır proJetaryası tarafından işlenen ve ortak mülkiyet ilkesinin, saliantıda olan buıjuva mülkiyet ilişkileri içinde derhal sağlam bir temel elde etti ği işçi kolonHerine dönüştürülmesini istemelidirler." (Bkz: Marx, En gels, Seçme Yapıtlar, Birinci Cilt, Sol Yayınları, Ankara 1976, s. 222.) İstemierin hiçbirisinin, burjuva mülkiyetİn ulusallaştınlmasını öngör mediği açıktır, çünkü Marx ve Engels, 1848-1850'de, proleter devrimin öngereği olarak, feodalizme karşı kavgasında burjuvazinin istemlerini destekliyorlardı. Marx, içersinde Henry George'un Progress and Po verty (1880) adlı kitabı karşısındaki tutumunu belirttiği ve F. A. Sor ge'ye yazdığı 20 Haziran 1881 tarihli mektubunda [Bkz: Marx-Engels, Seçme Yazışmalar 2, Sol Yayınları, Ankara 1996, s. 147-150] bu isteme atıfta bulunmaktadır. - 141. 50 Fransa'ya karşı girişilen savaş masraflarının karşılanması için geçici bir önlem olarak, Britanya başbakanı William Pitt, 1 788'de bir gelir vergisi getirmişti - bu, o sıralar, yalnızca İngiltere için olmayan bir yenilikti. 1815'te kaldırıldı ve belgeler yakıldı, ulusal borçlardaki artış yüzünden, başbakan Robert Peel tarafından 1842'de tekrar kon du. Çarlistler bunun gelire göre artması gerektiği yolunda sert istem lerde bulundular. Vergiler ve ulusal borçlanma konusunda bkz: Karl Marx, Kapital, Birinci Cilt, Otuzbirinci Bölüm. Gelir vergisine bugün de karşı çıkan bazı gericiler, bu istemin, Komünist Manifesto'da bulun duğu yolunda komik gerekçeler öne sürüyorlar. - 141. 5l Sen-simoncuların özel bir istemi. - 141. 52 Bu istem, Fransız devriminden çıkmış ve Babeuf tarafından da dile getirilmişti. - 141. 53 Refonnlar için devlet yardımının gerekli olduğuna inanan sen simoncuların ve öteki Fransız sosyalistlerinin vurguladıkları bir istem. Bu istem, çoğu kez, ütopyacı tasanlara dayandınlıyordu, ve Marx, ban ka tasansı konusunda, Proudhon'a sert bir biçimde saldırmıştı. En gels'in Komünizmin llkelen"ndeki açıklamasından anlaşılıyor ki, Marx ve kendisi için, bu istem, burjuva devrimini derhal bir proleter devri min izleyeceği inancına dayandırılmıştı, böylece proletarya, merkezileş tirilmiş bir kredi sistemini hazır bulacaktı. - 141. 54 Özgür eğitim, Babeufün dile getinniş olduğu bir isterndi ve bu istem, Owen ve Fourier'de de olduğu gibi, sosyalist yazılarda tekrar tekrar boy göstenniştir. Eğitimin sınai üretimle birleştirilmesi, Marx ve Engels'in çok önemli gördükleri istemlerden biriydi. Örneğin bkz: Kapital, Birinci Cilt, Dördüncü Kısım, Onbeşinci Bölüm, "Fabrika Ya salan" konusundaki Dokuzuncu Kesim. - 141. 55 Burada, halktan gelen baskı sonucu 1831'de Avam Kamarasın-
21 7
dan geçen ve 1832'de de Lordlar Karnarası tarafından onaylanan seçim yasası reformuna değiniliyor. Bu reform, toprak ve finans aristokrasisi nin tekelci egemenliğine karşı yöneltilmişti ve yasalaşmasıyla sanayi buıjuvazisinin temsilcilerine parlamentonun yolu açılmış oldu. Reform savaşımının temel güçleri olan proletarya ve küçük-buıjuvaziye seçim hakkı verilmedi ve böylece bunlar liberal buıjuvazi tarafından aldatıl mış oldular. - 143. 56 Meşruiyetçiler. - Büyük topraklı soyluların çıkarlarını temsil eden ve 1830'da devriimiş olan "meşru" Bourbon hanedam yandaşları. Finans aristokrasisine ve büyük burjuvaziye dayanarak hüküm sür mekte olan Orleans harredanına ( 1 830-1848) karşı savaşımlannda, meşruiyetçilerin bir kesimi toplumsal demagojiye sığınmış ve kendileri ni burjuvazinin sömürüsüne karşı çıkan halkın savunucusuymuş gibi göstermeye kalkmışlardır. - 144. 57 " Genç Ingiltere" . - Aralannda Disraeli ve Ferrand'ın da bulun duğu tutucu yazar ve politikacılardan oluşan bir çevre. Bunlar iyilikse ver Torylere yakındılar ve 1841'de Avam Karnarasında ayrı bir grup oluşturdular. Buıjuvazinin büyümekte olan ekonomik ve siyasal gücü karşısında toprak aristokrasisinin hoşnutsuzluğunu dile getirerek k pi talist sistemi eleştiriyorlar ve işçi sınıfını kendi etkileri altına almak ve buıjuvaziye karşı savaşırnlarında bu sınıftan yararlanmak için insan sever önlemleri destekliyorlardı. "Genç lngiltere'\siyasal bir grup ola rak 1845'te dağıldı. Yazınsal bir çevre olarak varlığı da, 1848'de son buldu. - 144. 58 Jean Charles Leonard Simonde de Sismondi ( 1 773-1842), İsviç reli iktisatçı ve tarihçi, Nou veaux principes deconomie politique [Eko nomi Politiğin Yeni llkelen] ( 1 8 18) adlı yapıtında kapitalizmin temel çelişkilerini sergilemiştir: üretici güçlerin sınırsız genişlemesine, üreti ci yığınların en düşük geçim düzeyine indirgenmesinin eşlik etmesi. Bu çelişkiye bir çare ararken, hiçbir zaman küçük mülk sahibinin konu munun ötesine geçmemiştir. - 146. 59 Immanuel Kant'ın, Fransız Devriminden hemen önce ( 1788) ya yınlanan Kritik der praktischen Vemunft [Pratik Usun Eleştirisıl adlı yapıtma atıfta bulunuluyor. - 147. 60 Çartizm. - 1830'larda gelişen ve 50'li yıllara dek süren yığınsal İngiliz işçi hareketi. 1838'de çartistler, parlamentoya sunulmak üzere, 21 yaşın üzerindeki erkeklere oy hakkı, gizli oy, parlamento adayların da aranan belli bir mülke saltip olma koşulunun kaldırılması, vb. is temlerinde bulunan bir dilekçe [people 's charter] hazırladılar. - 155. 61 Burada, Fransız gazetesi La Reforme'u ( 1843'ten 1850'ye kadar Paris'te yayınlanmı ştır) destekleyen cumhuriyetçi demokratlara ve kü çük-buıjuva sosyalistlere değiniliyor. Bunlar cumhuriyeti ve demokra tik ve toplumsal reformları savunuyorlardı. - 155.
218
62 Tanm Reformculan (Genç Amerika). - Amerikalı zanaatçılann ve işçilerin kurduğu bir örgüt. 1845'te kurulan ve bir yığın örgütü olan Ulusal Reform Derneğinin çekirdeğini oluşturmuştur. 1840'lann ikinci yansında dernek, toprak reformu için ajitasyona girişmiş, köle sahibi plantasyonculara karşı çıkmıştır. Aynca on-saatlik işgününün yasalaş ması, köleciliğin, sürekli ordunun kaldınlması gibi istemlerde de bu lunmuştur. Birçok göçmen Alman zanaatçısı, Ulusal Reform Derneği nin başını çektiği bu harekete katılmıştır. 1846 yılına gelindiğinde Al man işçileri arasındaki hareket durolmaya başladı. Bunun nedenlerin den biri de, "hakiki sosyalizm"leri ile Alman göçmenleri, demokratik hedefler uğruna yapılan savaşırndan saptıran Kriege grubunun faaliye tiydi. - 156. 63 Louis Blanc (1811-82). - La Reforme grubundan olan bir Fransız tarihçi ve politikacı. İşçilerin devlet hesabına devlet taralından istih dam edildikleri toplumsal atelyeler de dahil olmak üzere, devlet sosya lizmini savunmuştur. Kendisinin ve yandaşlannın sesini kesrnek için, devrim hükümeti, 1848'de, başansızlığa uğrayan a teliers nationaux (ulusal atelyeler) kurmuştu. - 156n.
64 İsviçre, aristokrat öğeler tarafından yönetiliyordu ve bunlara karşı demokratlardan gelen sürekli bir muhalefet vardı. Bu, 1846 Son derbund savaşında olduğu gibi, iç çekişmelere yolaçtı. 1846'da, Cenev re'de demokratik bir devrim oldu. Bu devrimde, içersinde farklı siyasal öğelerin yer aldıklan radikal bir partinin de rolü oldu. - 157. 65 Bkz: 22 nolu açıklayıcı not. - 157. 66 "Komünist İman Yemini Taslağı", Komünist Birliğin birinci
kongresine ilişkin öteki dört belgeyle birlikte, Almanya'da, Ham burg'daki Stauts- und Universitii.ts-bibliothek'in elyazması koleksiyon lan içersinden, Joachim Friedrich Martens'in kağıtlan arasında, 1968'de bulunmuştur. Bunlar, B. Andreas tarafından, Gründungsdoku mente des Bundes der Komm unisten (Juni bis September 1847) başlığı altında yayınlanmıştır (Hamburg 1969). Aynca bkz: E. Bottigelli, "Aux origines de la ligue des communistes" Mou vement Social (Paris 1970), s. 139-142. "Komünist lman Yemini Taslağı"nın buradaki Türkçe met ni, İngilizcesinden çevrilmiştir (Karl Marx, Frederick Engels, Collected Works, Progress Publishers, Moscow 1976, vol. 6, s. 96-103). Martens ( 1806-1877), zamanının tipik gezgin zanaatçılanndan bi riydi. Adalet Birliğine Paris'te katılmış ve daha sonra tekrar Ham burg'a dönmüş bir Hamburglu. Hamburg'daki yerel İşçi E_ğitim Derne ğinin kuruculanndan ve Adaletin yerel şubesinin üyesi. Ozel kağıtlan Staatsbibliothek'e 1912 yılında verilmiştir. Burada yer alan Haziran tarihli "lman Yemini"nden önce, bir bölü mü Kasım 1846'da, öteki bölümü de Şubat 1847'de olmak üzere, Adalet Birliğinin Merkez Komitesi tarafından bir başka taslak daha yayınlan mıştı. Bu taslak, Schapper ve arkadaşlannın, Marx ve Engels'e yakın laşmakta olduklan sıra, kendi konumlannı nasıl açıklığa kavuşturma219
ya uğraştık!annı göstermektedir. Bu taslakta yedi soru ve yanıt yer al maktadır. Omeğin: "Soru 1: Komünizm nedir ve komünistler ne ister? Yanıt: Komünizm, yeryüzünün insanın ortak mülkiyeti olmasını, her kesin kendi yeteneklerine göre çalışmasını, ve herkesin kendi kapasite sine göre yararlanmasını, 'tüketmesini' gerektiren bir sistemdir. Komü nistler, bu yüzden, tüm toplumsal düzeni kaldırma ve onun yerine ta mamıyla bir yenisini koyma niyetindedirler." Soru 5, proletaryanın, "üst ve alt burjuvazi" karşısındaki; soru 6, dinsel partiler karşısındaki; soru 7, toplumsal ve komünist partiler kar şısındaki konumunu ele almaktadır. Bu son soruya verilen yanıt şöyle son buluyor: "Ciddi, berrak bir tutum zalimleri maskelerini çıkarmaya zorlar, ve işte o zaman ya zafer, ya ölüm!" Bkz: C. Grünberg. Die Lon
doner komm unisttische Zeitung und andere Urkunden aus den Jahre 184 7, Arehiv für die Geschichte des Sozialismus und der Arbeiter bewe
gung (Grunberg's Archiv) 9, ( 1920-21), s. 330-33. - 161.
67 Heide, Wilhelm Wolffun; Schill, Karl Schapper'in takma adla rıydı. - 167. 68 Engels, Komünist Birlik için, biri Haziran, ötekisi Ekim 1847'de olmak üzere, iki "lman Yemini" ya da amentü yazmıştır. Marx "Komü nizmin llkeleri" olarak bilinen ikincisinden, Kom ünist Manifesto'yu ya zarken yararlanmıştır. Daha eski olanı, "Komünist lman Yemini Tasla ğı", ancak 1968'de bulunmuştur. Ekim tarihli belge ise ilk kez 1914'te yayınlanmıştır. "Komünizmin İlkeleri", ölümünden sonra Engels'in kağıtlan ara sında bulunmuş ve ilk kez E. Bernstein tarafından 1914'te, Berlin Vorwarts'te yayınlanmıştır. Bu belgenin Türkçe metni İngilizcesinden çevrilmiştir. (Karl Marx, Friedrich Engels, Collected Works, Progress Publishers, Moscow 1976, Vol. 6, s. 341-357). Adalet Birliğinin, aynı zamanda Komünist Birliğin de, kuruluş kongresi olan Haziran 1848 Kongresinde, tartışılması için Birliğin şu belerine sunulmak üzere bir "iman yemini" taslağı çıkartılması karar laştırılmıştı. Şimdi aydınlığa çıkmış olan belge, hemen hemen kesinlik le bu taslaktır. Wolffun ve Schapper'in elyazısıyla "Kongre adına. . . " diye başlayan son satır dışında, taşbasması, Engels'in elyazısıyla yapıl mıştır. Bunun Engels tarafından yazıldığı, metnin birçok yerlerinin "Komünizmin llkeleri" ile aynı oluşundan da anlaşılmaktadır. "Komü nizmin llkeleri"nde Engels, birkaç soruyu "kalacak" (bleibt) ibaresiyle yanıtsız bırakmıştır; bununla, açıkça, daha önceki taslakta verilen ya nıtlara atıfta bulunulmaktadır. İki belgenin karşılaştırılması, Engels'in görüşlerindeki bir değiş meden çok, Birliğin birinci ve ikinci kongreleri arasında delegelerin gö rüşlerindeki değişikliği yansıtan bazı vurgulama farklılıklan göster mektedir. Her iki kongrede ve bu iki kongre arasındaki dönemde, ko münizmin ilkeleri konusunda sert tartışmaların yer aldığını biliyoruz. Birinci taslakta yer yer görülen belirsizlik (örneğin "her birey mutlu ol maya çalışır", Soru 5), daha somut olan ikinci taslakta yoktur. Engels,
220
burada, olasılıkla Birlik toplantılanndaki sert itirazlara yanıt olarak, komünist toplum konusunda ütopyacılığa düşmeden söylenebileceğine inandığı şeylere oldukça derinliğine girmektedir. -168. 69 Bkz: 46 nolu açıklayıcı not. - 168. 70 Burada sınıflı toplumlar kastediliyor. Daha sonralan Engels, 1840'larda yazdıklan yapıtlarda, Marx'ın ve kendisinin, insan gelişimi nin ilkel sınıfsız aşamasından hiç sözetmediklerini, çünkü, bu aşama nın tarihinin o sıra henüz çok az incelenmiş olduğunu belirtmiştir. (Bkz: Engels'in Komünist Manifesto'nun 1888 İngilizce baskısındaki notu [Bu kitapta s. 1 18] . ) - 168.
71 1ngiltere' de Emekçi Sınıfın Durumu'nun 1887 Amerikan baskısı nın Ek'inde ve aynca İngiliz baskısının ve İkinci Alman baskısının (1892) önsözlerinde Engels, bunalımiann yineleurnesi konusunda şöyle yazıyordu : "Büyük sınai bunalımın yinelenme periyodu, metinde beş yıl olarak belirtiliyor. 1825'ten 1842'ye kadarki olayiann işaret ettiği peri yod bu idi. Ama 1842'den 1868'e kadar olan sürenin sınai tarihi, gerçek periyodun on yılda bir olduğunu gösterdi; aradaki dalgalanmalar ikin cil nitelikteydi ve giderek ortadan kalkma eğilimindeydi. " [Engels, ln giltere'de Emekçi Sınıfın Durumu, Sol Yayınlan, Ankara 1997, s. 33.] 178. 72 Proleter devrimin bütün gelişmiş kapitalist ülkelerde eşzamanlı yapılabileceği ve dolayısıyla devrimin yalnızca tek bir ülkede zafere ulaşmasının olanaksızlığı vargısını, Marx ve Engels, ilk kez Alman lde olojisinde ileri sürdüler ve Kom ünizmin llkelen"nde tam kesinlikle for müle ettiler. Ancak daha sonraki yapıtlannda proleter devrimin önce birkaç kapitalist ülkede gelişebilecek oldukça uzun ve karnıaşık bir sü reç olarak anlaşılması gerektiğini vurgulayarak bu önerrneye daha es nek bir biçim verdiler. Omeğin bakınız: Karl Marx "Revelations About the Cologne Trial" (1853), Marx'ın Engels'e 12 Şubat 1870 tarihli ve Engels'in Kautsky'ye 12 Eylül 1882 tarihli [Marx-Engels, Seçme Yazış malar 2, Sol Yayınlan, Ankara 1996, s. 154-155] mektuplan. -183. 73 Tanm Reformculan (Genç Amerika). - Amerikalı zanaatçılann ve işçilerin kurduğu bir örgüt. 1845'te kurulan ve bir kitle örgütü olan Ulusal Reform Derneğinin çekirdeğini oluşturmuştur. 1840'lann ikinci yansında demek, toprak reformu için ajitasyona girişrniş, köle sahibi plantasyonculara karşı çıkmıştır. Aynca on-saatlik işgününün yasalaş rnası, köleciliğin, sürekli ordunun kaldmiması gibi istemlerde de bu lunmuştur. Birçok göçmen Alman zanaatçısı, Ulusal Reform Demeği nin başını çektiği bu harekete katılmıştır. 1846 yılına gelindiğinde Al man işçileri arasındaki hareket durulrnaya başladı. Bunun nedenlerin den biri de, "hakiki sosyalizrn"leri ile Alman göçmenleri, demokratik hedefler uğruna yapılan savaşırndan saptıran Kriege grubunun faaliye tiydi. - 189. 74 Görmüş olduğumuz gibi, iki kongre yapılmıştı. Burada sözü edi-
221
len ikincisi, on gün sürmüştür. - 196. 75 Jakobus Venedey ! 1805- 187 1). - Radikal bir yayıncı ve politika cı, anti-komünist, sonraları bir liberal. - 197. 76 Societe des Saison8 (Mevsimler Derneği). - Auguste Blanqui ve Arınand Barbes'nin önderliği altında, 1837'den 1839'a kadar Paris'te etkinlikte bulunmuş cumhuriyetçi, sosyalist, komplocu bir örgüt. - 197. 77 Devrimci işçilerin çok önemli bir rol aynadıkları 12 Mayıs 1839 Paris ayaklanması, Societe des Saisons tarafından hazırlanmıştı. Bu ayaklanma yığınlar tarafından desteklenmemiş ve hükümet birlikleri ve ulusal muhafız tarafından yenilgiye uğratılmıştı. - 197. 78 Georg Büchner ( 18 13-1837). - Alman şair, Danton's Tod (Dan ton'un Ölümü) adlı piyesiyle tanınır. 1832 yılında, Hesse'de, bir köylü ayaklanmasını başlatma girişimi başanya ulaşamarlan bastırıldı. Büchner, İsviçre'ye kaçtı. Frankfurt olayı, çoğunluğu öğrencilerden olu şan 50 kişilik bir radikaller grubunun başarısız bir hükümet darbesi gi rişimiydi. Mazzini'nin küçük bir taraftar grubuyla, 1834'te, İsviçre'den hareketle Savoy'u istila etme girişimi, birkaç günde başarısızlığa uğra dı. Mehring, Schapper'in, Büchner'in ve Mazzini'nin serüvenlerine ka tılması konusunda, Engels'in yanıldığını öne sürmektedir. ( Gesammel te Schriften 4, Berlin 1963, s. 247). - 198. 79 Demagoglar. - Bu ad, 18 19'dan sonra Almanya'da Alman aydın larının muhalefet hareketine katılaniarına veriliyordu. Bunlar, Alman devletlerindeki gerici siyasal sisteme karşı çıkıyorlar ve Almanya'nın birleştirilmesini istiyorlardı. - 198. 80 August Becker (1814-1871), "Kızıl Becker". - Weitling'in 1843'te tutuklanmasından sonra İsviçreli komünist zanaatçıların önderi; ma kaleler ve kitapçıklar yazmıştır. Daha sonra Birleşik Devletler'e göç müştür. Marx ve Engels'in Birinci Enternasyonaldeki İsviçreli yoldaş larından Johann Philip Becker ( 1 809-1886) ile karıştırılmamalıdır. 199. 8 1 Christian Friedrich Mentel (d. 1820). - Potsdamlı terzi, Lond ra'da ve Paris'te, daha sonra Berlin'de Adalet Birliğinin üyesi. 1847'nin ilkyazındaki polis baskınından sonra muhbir olmuştur. Daha sonra Amerika'ya göçmüştür. Muhbirliğinin Paris'teki Almanlar arasında tu tuklamalara yolaçtığı anlaşılıyor (bkz: Andreas, Giriş, III. Kesim, dip not 17, s. 37). Alexander Beck, Magdeburg'da bir terziydi. - 200. 82 Öyle görülüyor ki, bu, esas olarak, 1845'te Kardeş Demokratla rın kurulmasından ileri geliyordu. - 204. 83 Bu, 184 7 sonbaharında Brüksel'de kurulmuş bulunan Associati on democratique idi. Üyeleri, esas olarak devrimci Alman göçmenleri arasından ve buıjuva ve küçük-buıjuva demokratlarının ilerici kesim lerinden gelen proleter devrimcilerden oluşuyordu. Bu derneğin kuru-
222
luşunda, Marx ve Engels, etkin bir rol oynamışlardı. 15 Kasım 1847'de Belçikalı demokrat L. Jottrand başkanlığa, Marx da başkan yardımcılı ğına seçildiler. Marx'ın çalışmaları sonucunda dernek, uluslararası de mokrat hareketin önemli bir merkezi haline geldi. Marx'ın, Mart 1848'de Brüksel'den uzaklaştırılmasından, ve Belçika hükümetinin derneğin en devrimci öğeleri üzerinde baskılarını artırmasından sonra, derneğin etkinlikleri sınırlı, tamamıyla yerel bir nitelik aldı ve 1844'te kapandı. - 204. 84 August Hermann Ewerbeck (Engels "Everbeck" olarak yazıyor) ( 1816-1860). - Danzigli doktor; Komünist Birliğin Paris kesimine katıl dı. Cabet'nin Icarie'sini Almanca'ya çevirdi. - 204. 85 Bu, Komünist lrtibat Komitesinin işiydi. - 205. 86 Harro Paul Harring ( 1 798-1880). - Polanya'dan Arjantin' e kadar
devrimci tasarılada dolu Danimarka doğumlu bir serüvenci. Hollywood tipi bir "kahraman", gittiği her yerde karışıklık yaratmıştır. Kriege ko nusunda bkz: bu kitabın "Sunuş"unun üçüncü kesimi. Marx, Sürgünde ki Büyük Adamlar [Sol Yayınları, Ankara 1997] adlı yapıtında Krie ge'in paçavrasını çıkarmıştır. - 205.
87 Der Volks-Tribun. - Alman "hakiki sosyalistler" tarafından New York'ta kurulmuş bir haftalık gazete; 5 Ocak-31 Aralık 1846 tarihleri arasında çıkmıştır. - 205. 88 Karl Albrecht (1 788-1844). - Esas "peygamber" olarak, İsviç re'nin her yerinde kendi karışık dini-mistik sosyalizmini vaazeden bir tüccar. Holsteinlı Georg Kulılınann (d. 1813), Heidelberg'de öğrenim gördü, "hakiki" sosyalizmi savundu. - 206. 89 Karl Pfander ( 1818-1876). - Johann Georg Eccarius (1818-1889). Friedrich Lessner ( 1823-91), Weimarlı terzi, 1852 Kolonya yargılaması nın sanıklarından. Lessner üç yıl hapse mahkum olmuş, daha sonra Bi rinci Enternasyonalin yürütme konseyinde bulunduğu Londra'ya göç müştür. Yaşamının son yıllarında Reminiscences of Marx and Engels' i yazmıştır. Georg Lochner (ö. 1871'den sonra), marangoz, ve Londra'da Marx ve Engels'in dostu. - 206n. 90 Bu madde ancak Birliğin ikinci kongresinde kabul edildi. - 207. 91 Bkz: Sunuş, s. 70, dipnot. Andreas'ın kitabında (bkz: s. 55 dip not), Engels'in tüzük konusunda söylediklerine daha ayrıntılı ekler ve düzeltmeler getirilmiştir. - 207.
223
ISBN 978-975-7399-09-4