JAPONYA’DA AVANGARD HAREKET IV
GEÇİCİ VE SÜREKLİ HAREKET
Yoko Ono’nun ismi sanat çevrelerinde “Cut Piece” performansının ardından iyice duyulmaya başlamıştı. 1964 yılında Tokyo’da basılan, önceki performanslarından belgeler içeren “Grapefruit” isimli bir sanatçı kitabına imza attı. Anthony Cox ile beraber çektiği “Bottoms” isimli film İngiltere’de sansüre uğradı. Filmde 365 tane çıplak kalçaya yakın çekim yapılıyordu. Ono’nun avangart bir sanatçıdan popüler kültürün bir ikonu haline dönüşmesi ise John Lennon ile tanışmasıyla gerçekleşti. 20 Mart 1969 tarihinde evlenen çift aynı yıl “Bed in For Peace” başlıklı, Amsterdam ve Montreal’de birer hafta süren, Vietnam Savaşı karşıtı performanslarını yaptılar. 1969 yılının Aralık ayında ise Tokyo, Hong Kong, Roma, New York’un da içinde olduğu 12 büyük kentte billboardlar kiraladılar ve “War Is Over!” isimli işlerini gösterdiler. Aynı başlıkla Londra’da bir konser verdiler. New York Times’a ilan verdiler. İlanda şöyle yazıyordu: “War Is Over!/If You Want It!/Happy Christmas from John&Ono”. Yoko Ono artık iyice popüler bir sanatçı olmuştu. 1970 yılında “Yoko Ono/Plastic Ono Band” başlıklı ilk solo albümünü çıkarttı. Syracuse’da Ekim 1971 tarihinde düzenlenen retrospektif sergisinin açılışına 5000’den fazla ziyaretçi geldi. Yoko Ono’nun John Lennon ile birlikte savaş karşıtı bir tavır içine girmesi çiftin Amerikan devleti ile sorunlar yaşamasına neden oldu. FBI İngiliz vatandaşı olan John Lennon’ın oturma izni konusunda sorun çıkartmaya başladı. Buna tepki olarak çift 1 Nisan 1973 tarihinde New York’ta “Nutopia Deklarasyonu”nu yayınlayarak hayali bir devlet kurduklarını açıkladı. Nutopia’nın sınırları, pasaportu ve toprağı yok yalnızca insanları ve beyaz renkli bir bayrağı vardı. 8 Aralık 1980 tarihinde John Lennon suikaste uğrayarak vefat etti. Cenaze töreni düzenlemeyen Yoko Ono eşinin küllerini New York Central Park’a serpti.
II. Dünya Savaşı sonrası, Japon çağdaş sanat ortamında kadın sanatçıların kendilerini göstermeye başladığı dönemdir. Savaş öncesinde istisnalar dışında kadınların sanat okullarına kabul edilmiyordu. 1946 yılında ise Japon hükümeti sanat okullarına kadınların da devam edebilmesine yönelik karar aldı. Bu kararın sonucu olarak 1950’li yılların başlarından itibaren Japon sanat ortamında kadın sanatçılar ses getirmeye başladı. Yoko Ono, Atsuko Tanaka, Yayoi Kusama gibi isimler Japonya dışında da isimlerini duyuran sanatçılar oldular. Kadın sanatçıların feminizm bağlantılı olarak kendilerini ifade etmeleri hayli geleneksel özellikler barındıran Japon kültür ortamında olumsuz olarak değerlendiriliyordu. Sanat kurumları tarafından kabul görmeyen kadın sanatçılar alternatif faaliyet yöntemleri üzerine yoğunlaştılar. Alternatif sergileme biçimleri, sanat kolektifleri vs. gibi. Sanat kurumlarının kadın sanatçılara bakış açısını en çarpıcı olarak ortaya koyan örnek 2005 yılında Utsunomiye kentinde gerçekleşen “Zen’ei no Josei, 1950-1975/Avangart Japon Kadın Sanatçılar, 1950-1975” isimli sergidir. Reiko Kokatsu küratörlüğünde Tochigi Sanat Müzesi’nde açılan sergide savaş sonrasında faal olmuş 46 kadın sanatçının 220 işi sergilendi. Çok sayıda izleyici çekerek başarılı olmasına karşın sergi sanat kurumlarının feminizme karşı olan tutumları nedeniyle sergi başka bir kentte sergileme imkanı bulamadı. Sergiye katılan sanatçılara bakıldığında Yukiko Katsura, Yayoi Kusama, Yoko Ono, Shigeko Kubota gibi çağdaş sanat alanında isim sahibi olan, retrospektif sergiler düzenlemiş isimlerin yanı sıra Saori Akutagawa, Mitsuko Tabe, Sayako Kishimoto, Miyori Hayashi gibi hayatının bir kısmında sanat üretiminde bulunmuş ama ismi bir şekilde unutulmuş birçok kadın sanatçının işinin sergide yer aldığı görülür. Küratör Reiki Kokatsu düzenlediği sergilerle unutulan kadın sanatçıların yeniden ortaya çıkarılmasında önemli rol oynamıştır. Nitekim 2001 yılında küratörlüğünü yaptığı diğer önemli organizasyon “II. Dünya Savaşı Öncesi ve Sonrası Japon Kadın Sanatçılar, 1930-1950” başlıklı sergidir.
Savaş öncesi nispeten bilinen bir sanatçı olan Yukiko Katsura savaş sonrasında sanatçı örgütlenmesi açısından önemli faaliyetlerde bulunarak 1947 yılında Jyoryu Gaka Kyokai (Kadın Ressamlar Birliği) ve Nihon Avangart Sanatçılar Kulübü’nün kuruluşunda yer aldı. Özellikle Jyoryu Gaka Kyokai kadın sanatçıların işlerini sergileme fırsatı buldukları sergiler organize etmiş olması bakımından önemlidir.
Bugün pek bilinmemekle birlikte 1950’li yıllarda Japon basınında ismini duyuran Saori Akutagawa aslen müzik eğitimi aldı. Diğer bir müzisyen Yasushi Akutagawa ile evlendikten sonra müziği bırakarak resim yapmaya başlayan kadın sanatçı sanat yazarları tarafından kocasının yanında başarısız olacağını anladığından dolayı resme başladığını iddia eden alaycı yazılar kaleme aldılar. Buna karşın ilerleyen dönemde Akutagawa ürettiği sanat işleriyle basında olumlu eleştiriler almaya başladı. Sanatçının Japon mitlerini resmine konu edinmesi ile Amerikan işgaline tepki içinde olan sanatçıların geleneksel Japon kültürünü ön plana çıkartması arasında bağlantı kurulabilir. Evliliğinin bitmesi üzerine Amerika’ya taşınan sanatçı evlilik öncesi soyadı Yamada ile 1960 yılında New York’ta gerçekleşen “Japon-Amerikan Kadın Sanatçılar Sergisi”ne katıldı. 1962 yılında mimar Yukio Madokoro ile evlenip Japonya’ya dönen sanatçı 1966 yılında hamileliğin getirdiği komplikasyonlar nedeniyle vefat etti. Jikken Kobo Grubu’ndan Hideko Fukushima, Gutai Grubu’ndan Atsuko Tanaka, Kyushu Okulu’ndan Mitsuko Tabe, Neo Dada’dan Sayako Kishimato ve Miyori Hayashi gibi kadın sanatçılar 1945-70 dönemi Japon sanat ortamında özgün ve cesur duruşlarıyla avangart hareketin dinamizmine önemli katkılarda bulunmuşlardır.
2005 yılındaki “Zen’ei no Josei” sergisinde yer alan 46 sanatçıdan neredeyse yarısının hayatının bir döneminde geçici veya sürekli olarak ülkelerini terk etmiş olması ilginçtir. Japon sanat ortamının geleneksel yapısı, kadın sanatçılara karşı soğukluğu bu sanatçıların daha özgür bir sanat ortamına sahip olduğunu düşündükleri Batı’ya göç etmelerine neden olmuştur.
1945-1970 dönemi Japon avangartlarını konu alan dört yazılık bu dizide kaynak olarak şu metinlerden yararlanılmıştır:
– Tatehata Akira, “Mono-ha and Japan’s Crisis of the Modern”, Third Text, Vol. 16, Issue 3, 2002.
-Jieun Riee, “Performing the Other: Yoko Ono’s Cut Piece”, Art History, February 2005.
-Julia Bryan Wilson, “Remembering Yoko Ono’s Cut Piece”, Oxford Art Journal, 26.1, 2003.
-Joan Kee, “Points, Lines, Encounters: The World Acording to Lee Ufan”, Oxford Art Journal, 31.3, 2008.
-Youjin Chung, “Yoko Ono’s “Cut Piece” as a Participation Work”, The International Journal of the Arts in Society, Volume 5, Number 5, 2011.
-Justin Jesty, “Arts of Engagement: Art and Social Movements in Japan’s Early Postwar”, Doktora Tezi, Department of East Asian Languages and Civilizations, University of Chicago, 2010.
-Midori Yoshimoto, “Women Artists in the Japanese Postwar Avant-Garde”, Women’s Art Journal, Spring/Summer 2006.
-Miwako Tezuka, “Experimentation and Tradition: The Avant-Garde Play Pierro Lunaire by Jikken Kobo and Takechi Tetsuji”, Artjournal, Fall 2011.
-Alexandra Munroe “Avant-Garde Art in Postwar Japan, The Culture and Politics of Radical Critique 1951-1970”, Doktora Tezi, Department of History, New York University, 2004.
Bu yazı Genç Sanat Dergisi’nin Nisan 2013 sayısında yayınlanmıştır.