Yüzlerimize bir şeyler oluyor. Akıllı telefonlarımızdaki, Instagram’daki ve TikTok'taki yapay zekâ destekli ‘güzellik’ filtreleri bizi biz yapan, özgün kılan her asimetriyi tek bir hamlede yok etmemize imkân tanıyor. Bir bakıma kendimizi cilalıyoruz. Elbette teknolojiyi suçlu ilan etmek hepimize kolay geliyor. Fakat bu sahte güzelliğin upuzun bir geçmişi var.
Geçtiğimiz günlerde İngiliz konservatörleri, Kraliçe I. Elizabeth'in en yakın arkadaşlarından William Cecil'in torunu Diana Cecil’in portresini temizlerken bir şey fark etti. 17’inci yüzyıldan kalma portreye sonradan bir tür güzellik filtresi eklenmişti!
1634 yılında İngiliz portreci Cornelius Johnson tarafından yapılan resim orijinali gibi değildi. Portrenin üzerinde yapılan ‘oynama’ Londra'daki Kenwood House'da sergilenmeden hemen önce uzmanların eskimiş bir vernik tabakasını kaldırmasıyla ortaya çıktı. Yapılan rötuş, Cecil'in dudaklarını dolgunlaştırmış, kıvırcık saçlarını alnının daha geniş bir kısmını kapatacak şekilde aşağıya çekmiş ve böylece görünüşünü değişen güzellik anlayışına uygun hâle getirmişti.
Cecil'in yüzünde yapılan bu değişiklik ‘türünün ilk örneği’ değildi. Muhtemelen bu unvan bir asır önce yapılan bir başka resme aitti: Kocasının kuzeni İtalyan asilzade Paolo Giordano Orsini ile yaşadığı skandal ilişkinin ardından öldürüldüğü söylenen, kudretli Medici ailesinin talihsiz üyesi Isabella de' Medici'nin portresine.
Isabella'nın yüzünün gerçek hatları öyle radikal bir şekilde silinmişti ki, eserin sahibi olan Pittsburgh Carnegie Sanat Müzesi koleksiyonlarında onun bir resminin olduğunun farkında bile değildi.
Durum 2014 yılında, müzenin ünlü Medici ailesinin bir başka üyesi olan Toledolu Eleanor'un portresinin sahte olduğuna dair duyduğu şüpheyi gidermeye çalıştığı esnada ortaya çıktı: Ve böylece Isabella'nın cilanın altında gizlenen unutulmuş yüzü silinip gitmekten kurtuldu.
Aslında eser 1978'de müzeye ilk geldiğinde, tasvir edilen o aşırı tatlı gülümseme, kusursuz ten rengi, biçimli burun ve mükemmel çeneyle ilgili bir şeyler garip geliyordu. Tablo CMA’in koleksiyonundan çıkarılmadan önce radyolojik bir analize tabi tutuldu. Röntgen ışınlarında görünen ise tamamen bambaşka biriydi. Bu daha yaşlı ve yıpranmış bir kadın yüzüydü. Ve hafif kemerli burnuyla gözlerin altındaki halkalarla ve nispeten tombul elleriyle çok daha inandırıcıydı. Başka bir deyişle bu gerçek bir insandı.
19. yüzyılda yapıldığı düşünülen ‘düzeltme’ ile resimden Isabella'yı Magdalalı Meryem ile özdeşleştirmeyi amaçlayan kaymaktaşından merhem kavanozu ve başının üzerinde süzülen soluk bir hâle gibi semboller de çıkarılmıştı.
Isabella'nın yaşamı 1576 yılında, yani Floransalı usta Alessandro Allori'nin çevresindeki bir sanatçı tarafından resmedilmesinden iki yıl sonra şüpheli bir şekilde sona erdi. Portresi de yaşamıyla aynı kaderi paylaşmış ve keskin bir şekilde silinip gitmişti.
Değişime uğrayan sadece kadınların yüzü değildi. Isabella’nın hafif şaşı ama etkileyici bakışlarının resmedilmesinden bir nesil önce, ünlü Alman-İsviçreli ressam Hans Holbein, Derich Born'un portresini yaparken kendini şövalesinde ‘güzellik filtreleri’ arasında gezinirken buldu.
Kaliforniya'daki J. Paul Getty Müzesi'nde bulunan 1533 tarihli portrenin yakın zamanda yapılan restorasyonu, Holbein'in şişkin yanaklardan ve yumuşak çene hattından memnun olmadığını; portreye tekrar tekrar dönerek küçük ama önemli düzeltmeler yaptığını ortaya koydu.
Ressamın yaptığı düzeltmelerin nihai sonuçlarını, Born'un tuvaldeki ilk hâliyle karşılaştırdığınızda bir yüzün gözlerinizin önündeki inanılmaz değişimini görüyorsunuz. Tıpkı şu büzülmüş dudak ve içe çekilmiş yanak pozunu vermiş gibi bir hâli var. Genç tüccar adeta baştan yaratılmış. Beş asır sonra yani bugün yaşasaydı muhtemelen alev emojisi atıp şöyle derdik: Ooo, Instalanmış!
BBC Culture haberinden özetlendi ve yerelleştirildi.