Kimya biliminin farklı tanımları olsa da “kimya nedir?” sorusuna verilebilecek en basit cevap, operasyonel bir tanıma dayandırılabilir; “kimya, kimyacılar ne yapıyorsa o dur”(1). Bu basit cevap akla hemen deneyleri, gözlemleri, ölçümleri ve hesaplamaları getirebilir. Ancak bu yeterli değildir, çünkü deneysel uygulamaların dışında kimyacıların yaptıkları; derin düşünmek, hayal etmek, kurgulamak, tartışmak, raporlamak ve benzeri farklı fiiller ile ifade edilebilir.
O halde kimyacılar madde ve dönüşümüne ilişkin deneyimlerle yetinmezler, bu deneyimler sonrasında bunlara ilişkin bilgiler oluştururlar. Bu bilgileri oluşturmada yoğun ve çeşitli zihinsel süreçler geçirirler. Böylesi süreçler boyunca ve sonrasında; teori, yasa, kavram, ilke, kural ve benzeri kimyasal bilgiler elde edilir. Bu bilgilerin, betimleme ve açıklamalar şeklinde somutlaştırılmasında kimyacılar kullanışlı epistemolojik araçlara sahiptir veya bu araçları üretirler, kullanırlar. Söz konusu araçlar olağan dile dayalı olabildiği gibi (örn. “benzen” terimi), farklı bir formda da (örn.C6H6 ) olabilmektedir. Bu somutlaştırmalar esasen bilimsel açıklamalarda bir şeyi temsil ederler.
Örneğin; Kekule’nin (2) benzenin yapısına ilişkin zihinsel bir süreç sonunda ortaya koyduğu gösterim bu duruma iyi bir örnektir. Kekule’ bulunduğu zamanda deneysel olarak doğrudan gözlemlenmesi mümkün olmayan bir olguya ilişkin pragmatik diyebileceğimiz bir yaklaşım sergilemiş ve benzenin moleküler yapısına ilişkin bir temsil geliştirmiştir. Geliştirdiği temsil benzenin davranışlarını hem anlamak hem de anlatmakta kullanışlı bir araç olmuştur. Zamanla değişime de uğramış olan bu temsil, benzen ile yapılan herhangi bir deneysel çalışmada göz önünde bulundurulmuştur.
Bu açıdan kimyasal sembolizmin işlevi kimyanın deneysel çalışmalarını ifade edebilmek için farklı temsiller sağlamaktır (3). Bu kimya tarihi kadar eskidir ve sürekli gelişmektedir. Bir kimya kitabını açtığınızda karşınıza çıkan çok farklı sembolik unsurlar bunun en açık göstergesidir. Kimyada sembolizm önemlidir; öyle ki bu temsillerin oluşturduğu bütünlük “kimyanın sembolik dili” veya “kimyanın kodlama sistemi” şeklinde ifade edilir ve kimyasal bilginin önemli bir boyutunu oluşturur.Kimyada bilgiler hem olağan dille hem de sembolik dille ifade edilebilir. Ancak sembolik dilin en bariz üstünlüğü evrenselliğidir.
Diğer yandan kimyanın kullandığı sembolik unsurların ya da temsillerin etkisi kimyada o derece büyüktür ki, teorik kimyada deneysel sürece başvurmadan üretilebilir bazı maddeleri ve bunlara yönelik dönüşüm yollarını (örn. mekanizmaları) öngörmeye imkân sağlar. Kelimelerle kurgusal hikâyeler yazılabildiği gibi kimyanın sembolik dili veya temsilleri ile de teorik anlamda maddeler ve süreçler hayal edilebilir.
Kimyasal sembolik dilinin en temel unsurları element sembolleridir. Bunlar ile birlikte bileşik formülleri, farklı gösterim türleri (örn.Lewis) de vardır. Ayrıca daha özel temsil türleri (örn. moleküllerin iskelet gösterimleri) de kimyasal sembolizmin önemli ürünleridir. Bunlar üzerinden kimyasal eşitlikler ve mekanizmalar oluşturulur ve maddenin değişim ve dönüşümü açıklanır.
Kimyasal sembolizm kimyanın kendine özgü niteliklerinin başında gelir. Hiçbir fen biliminde maddeye ilişkin dönüşüm ve değişim olağan dilin dışında sembolik anlamda daha etkili verilemez. Kimyanın sembolik dili bu açıdan eşsizdir. Bu dil kimya değiştikçe değişir. Başka bir ifade ile kimya hem maddelerin hem de sembolik bir dilin dönüşümünü ve gelişimi sağlayan deneysel bir bilimdir (3). Kimyacılar başkalarının bilmediği bir dili bilen insanlar gibidir ve dünyaları oldukça geniştir. Nitekim ünlü felsefeci L.Wittgenstein’ın deyimi ile “dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır”(4).
Kaynaklar:
Laszlo, P. (2014), Chemistry, “Knowledge Through Actions?”, International Journal for Philosophy of Chemistry, 20 (1), 93-116.
Weininger, S. J.(1998).”ContemplatingTheFinger:Visualityandthe Semiotics of Chemistry”, International Journal for Philosophy ofChemistry,4(1),3-27.
Jacob, C. (2001). “Interdependent Operations In Chemical Language And Practice”, International Journal for Philosophy of Chemistry, 7(1), 31-50.
Wittgenstein,L.(1922). “Tractatus Lagico-Philosophicus”.