K vitamini, kanın pıhtılaşmasını sağlar; eksikliği ender görülür; tedavisi de çoğunlukla basittir.
K vitamininin, çeşitli sebzelerde bulunan sarı bir yağ olan K ve bakteriler tarafından üretilen sarı mumsu bir madde olan K2 çeşitleri vardır. Kı vitaminini ıspanak ve yeşil lahana gibi yapraklı sebzelerden alsak bile, normal bir beslenme,gereksinimimizin ancak belli bir oranını sağlar. Kalanı, K2 vitamini olarak bağırsaklarımızda yaşayan bakterilerden geldiğinden, bedenimizde her an belli miktarlarda vitamin zaten bulunmaktadır. Bundan dolayı, sağlıklı kişilerde yetersiz beslenmeye bağlı K vitamini eksikliği ender görülür.
K vitamini eksikliği
K vitamini, “pıhtılaşma faktörleri” olarak bilinen 13 ayrı faktörü üreten karaciğer tarafından kullanılır. Eksikliği, başta protrombin olmak üzere bunlardan üç tanesinin yapımında azalmayla sonuçlanır. Kanamada, kanın pıhtılaşma gücü zayıflar. Ufak kesikler şiddetli kanamalara, hafif çarpmalar da büyük morarmalara neden olur. Ağır K vitamini eksikliklerinde ciddi, hattâ ölümcül kanamalar olabilir.
Kı ve K2 vitaminleri yağda çözündüğünden (yağda eriyip depolanabilirler), yağların sindirimini ve soğurulmasını azaltan hastalıklar vitamin eksikliğine .yol açabilirler. Bu hastalıklar arasında safra yolları tıkanmaları ve çölyak hastalığı (tahılda bulunan ‘glüten’ adlı maddenin normal besin soğurulmasını bozması) sayılabilir. Eksiklik, K vitamini iğneleri ve sentetik K vitamini hapla- rıyla tedavi edilebilir.
Siroz ve hepatit gibi bazı karaciğer hastalıkları, K vitamininin kullanımını önleyeceğinden, fazla dozlarda vitamin alınmasını gerekli kılar. Bu eksikliğin tedavisi bazen çok zordur ve karaciğer yetmezliğindeki hastalarda denetlenemeyen iç kanamalar başladığında çok tehlikeli bir durum alabilir.
Yenidoğanlarda, K vitamini eksikliği yaygındır ve gerek kan yitiminden, gerekse beyin ya da öteki yaşamsal organlara kanamalar nedeniyle ciddi boyutlara varan hasarlara neden olabilir. Bağırsak bakterileri doğuştan bulunmaz, sütte pek az K vitamini vardır, anne kanından gelen vitamin de kısa sürede tükenir.
Bu eksikliği gidermek için
Yenidoğanlara, vitamin üretecek bağırsak bakterilerinden yoksun olmaları ve anne kanından almış oldukları vitaminin çabucak tükenmesi nedeniyle K vitamini verilir.
Yeni doğan bebeklere küçük dozlarda (1000 mikrogram) K vitamini iğnesi yapılır.
K vitamini fazlası
Karaciğer pıhtılaşma faktörlerinin yapım oranlarını denetlediği için, K vitamini fazla alındığında toksik (zehirli) değildir.
Bazı hastalarda tromboza, yani damarda pıhtı oluşumuna eğilim artar. Bu pıhtılar önce oluştukları sağlıklı damarları, sonra da kan yoluyla taşınarak ulaştıkları yerlerdeki damarları tıkarlar.
Kollarda, bacaklarda, akciğerlerde, beyinde ve kalpte ciddi hasarlara yol açabilirler.
Kwashiorkor, protein bakımından yetersiz besinlerle beslenen ve kültürel ya da sosyoekonomik nedenlerle memeden erken kesilen çocuklarda ortaya çıkan bir durumdur.
Daha çok Üçüncü Dünya ülkelerinde görülmektedir. Bazı bölgelerde çocukların yüzde 50-80 kadarı, çeşitli derecelerde kwashiorkor hastasıdır. Ölüm oranı yüksektir, yüzde 50’ye kadar çıkabilir. Kıtlık, savaş ve felaket bölgelerinde yaygmlaşabilir ve ciddiyeti artabilir.
Yemek yeme konusundaki isteksizliğin bir nedeninin de bu olduğu sanılmaktadır.
Ender olmakla birlikte, kwashior- kor’un bazı hastalıklarda protein yitirilmesine bağlı olduğu durumlar da vardır. Bağırsaklarda besin soğurma bozukluğu olduğu zaman alınan besinin iyi olması bile yetersizliği önleyemez. Alkolik erişkinlerde de protein yetersizliği görülür; alkol besin olarak yiyeceklerin yerini alır ve bedene protein girmez.
Kwashiorkorlu çocukların görünüşü birbirine benzer. En belirgin özellikleri, sıvı toplanmasına bağlı olan şiş ve gergin karınlarıdır. Bebekler halsizdirler ve çevreleriyle ilgilenmezler. Büyük çocuklar genellikle yaşlarına göre ufaktırlar. Hem bebeklerin hem de çocukların bedenlerinde döküntü ve saçlarında renk değişikliği olabilir.
Nedenleri
Kwashiorkor, gelenekler, beslenme ve sağlık konularındaki bilgisizlikten kaynaklanan beslenme bozukluğu nedeniyle ortaya çıkar.
Anne sütüyle beslenen çocuklar, normal büyüme ve sağlık için gerekli olan aminoasitleri, yağları ve karbonhidratları alırlar. Ancak Üçüncü Dünya ülkelerinde, genellikle yeni bir bebeğin doğumu nedeniyle çocuklar memeden daha erken kesilirler (Gana dilinde kwashiorkor, ‘ihmal edilen’ anlamına gelir). Sütten kesilen bebek, pirinç ile nişastadan zengin ama vitamin ve proteinden yoksun besinlerle beslenir. Üç ile altı ay içinde de bu durumun belirtileri görülmeye başlar.
Duruma katkıda bulunan bir başka etken de, sütten kesilen bebekleri, komşu köylerden birinde yaşayan bir yakın akrabaya gönderme geleneğidir. Annenin ilgisinden yoksun kalan çocuklarda protein yitimi olur ve diyet yeterli olsa da eksikliği karşılayamaz. Ciddi yanıklarda protein ya hasar görür ya da derinin hasar görmüş yanık bölgelerinden beden suyu ile birlikte yitirilir.
Son olarak, beslenme bozukluğu olan kişilerde, bedenin stresle karşı karşıya okluğu hastalık dönemlerinde kwashiorkor ortaya çıkabilir. Kızamık ve verem gibi hastalıklar gizli kalmış kwashiorkor belirtilerini açığa çıkarabilir.
Belirtiler
Kwashiorkor‘lu bebekler ya da çocuklar, bitkin olurlar. Çevreleriyle ilgilenmezler, oyun oynamaz, hatta üstlerine konan sinekleri bile kovalayamazlar. Çoğunlukla hafif bir deri döküntüsü vardır ve saçlar, pigment (renk maddesi) yitiminden dolayı olduğu düşünülen hafif kırmızıya çalan bir renk alır.
Aşağı yukarı her vakada kronik ishal, orta derecede kansızlık ve belirgin karın şişliği vardır. Çıkık karın dışarıdan çocuğun iyi beslendiği izlenimini verir; oysa karın kaslarının zayıflığının, yağlı ve büyük bir karaciğerin varlığının ve protein azlığına bağlı olarak bedende aşırı miktarda su birikmesinin, yani ödemin belirtisidir. Büyüme geri kalmıştır.
Tehlikeleri
Kwashiorkor’da ölüm oranı yüzde 50’dir. Hasta çocukların bir bölümü tam açlık (marasmus) sonucu ölürken, bir bölümü de hastalıklara karşı dirençleri çok az olduğu için, herhangi bir asalak hastalığı ya da sıtma sonucu yaşamlarını yitirirler. Kalp kası zayıfladığı için bazı çocuklarda kalp yetmezliği ortaya çıkar. Ötekiler ise, beden sıcaklıklarını normal düzeyde tutacak kadar besin alamadıkları için hipotermiden ölürler.
Ölmeyenlerde, uzun dönemde yan etkiler ortaya çıkar. Karaciğerdeki yağlanmanın siroza yol açtığı sanılmaktadır (sağlıklı karaciğer dokusunun yerini bağ dokusunun alması). Beyin de etkilenir ve zeka tam gelişmez. Ancak erken tedavi gören çocuklar, kısa zamanda normale dönerler.
Tedavi
Tedavinin temeli, gerekli aminoasit- leri sağlayan yeterli miktarda protein vermektir. Hem yağı alınmış süt, hem de soyafasulyesi, aynı miktarda etten daha fazla protein içerdikleri için, tedavide yeğlenirler. Ağır vakalarda, ilk birkaç gün damardan beslenme uygulanır.
Tedavi, beden için gerekli olan proteinin sağlanması amacıyla haftalar boyu sürebilir. Ödem ortadan kalkıp, karın normal boyutlarına döndüğü ve çocuk canlandığı zaman, çevresine ilgi duymaya ve oynamaya başlar.
Toplumun proteinden zengin besinler konusunda eğitilmesi; aynı zamanda sıtma ve asalak enfeksiyonlarından korunması için gerekli önlemlerin alınmasının sağlanması da önemlidir. Sıtma ve asalak hastalıkları, çocuğun direncini düşürerek kwashiorkor’a neden olabilirler.
Sonuç
Doğru beslenmeyle kwashiorkor tedavi edilebilir. Bazı zihinsel bozukluklar ve uzun dönemde siroz (eğer hastalık yerleştikten sonra tedavi edilmişse) görülmekle birlikte, bu durumların hiçbiri yaşam süresini önemli ölçüde etkilemez.
Diyetteki vitamin eksikliği giderilir ve bu durumu ortaya çıkaran sıtma ile verem kontrol altına alınırsa, kwashiorkor başarılı olarak tedavi edilip tam iyileşme sağlanabilir.
Bir başka önemli nokta da annenin çocuğa ilgi ve sevgi göstermesidir. Kwashiorkor’un sık görüldüğü bölgelerde vakaların çoğu polikliniklerde tedavi edilirler. Annenin her gün gelip çocuğun beslenmesini sağladığı en ciddi vakalarda bile olumlu sonuç alınmaktadır. Annenin çocuğa hiç ilgi göstermediği durumlarda ise hastalık genellikle çocuğun ölümüyle sonuçlanmaktadır.
Kaynak Kitap: Doktorumuz Ansiklopedisi