KIBRIS TÜRK TOPLUMUNUN ECZACILIK TARİHİNDEN BİR KESİT
Fatma Azgın
6-7 Mayıs 1994 Ankara
II. Türk Eczacılık Tarihi Sempozyumu
Yüzyılın başında, Kıbrıs İngiliz yönetiminde, İslam, Rum, Ermeni, Yahudi, Protestan, Maronit, Katolik kimlik gruplarının yaşadığı bir adaydı. Türk toplumundan "İslam" diye söz edilirdi. Bu dönemlerde Müslüman hekim ve eczacı yoktu. Halk, tedavi için aktarlara gider hastalıklarını tedavi etmeye çalışırdı. Gayri Müslimler, sosyal ve ekonomik bakımdan Müslüman toplumdan daha ileri düzeydeydi.
Müslüman hekimlerin adaya gelmesiyle eczacılık mesleği günışığına çıkmaya başlar. Bu yönde en büyük çabayı 1904'te Kıbrıs'a dönen Dr.Hafız Cemal (Lokman Hekim) gösterdi. İstanbul Askeri Tıbbiyesi'nden mezun olup İstanbul'da ve bazı Avrupa başkentlerinde çalıştıktan sonra doğduğu yer olan Kıbrıs'a gelen Dr.Hafız Cemal, 1904-1909 yılları arasında sürekli adamızda kalacak ve Müslüman toplumun her alanda ilerlemesi için önemli çalışmalar yapmıştır.
Lokman Hekim, 1909 yılında, "Kıbrıs'ta geçen dört senelik tarih-i hayatım" simli anı kitabını yayımlar. Kitapta anlatılanlardan, doktorun Lefkoşa'da Müslüman mahallesinde eczanesi olan Eftihi(Rum) eczacı ile işbirliği yaparak, eczanesinde hastalarını kabul etmeye başladığını öğreniriz. Dr. Hafız, Eftihi efendinin, diğer Rum eczacılar gibi ilaçları fahiş fiyatlarla satmayacağını hatta fiyatları kendisinin belirleyeceğini ona bildirerek işbirliğine girişir.
Bir süre sonra, hastalar, eczaneye sığamaz hale gelince, Lefkoşa'da özel hastane açar. Sıra Müslüman eczacı yetiştirme çabalarına gelmiştir. Yasaya göre, devlet hastanesi eczanesinde 3 yıl, özel eczanede 3-5 yıl çalıştıktan sonra İngilizce Kimya ve Galenik yazılı sınavda ve sözlü pratik sınavda başarı gösterenler eczacı ünvanını alabilecekti. Dr.Hafız Cemal, Eftihi efendinin eczanesinde eğitime başlamak için Mehmet Ali, Vehit ve Mehmet Şevket isimli kişileri ikna eder. Hastalarının Lefkoşa'ye gelmekteki zorluklar nedeniyle, köy ve kasaba ziyaretlerine, eczacı kalfalarını ve ilaçları da alırdı. Lefkoşa'da İslam Eczanesi açmak için kendisi gibi Jön Türk olan İstanbul'u terkedip İskenderiye'ye yerleşmiş Süleyman beyle anlaşır. Bu arada iki genci, eczacılık öğrenimi almak için İstanbul'a gönderir. Jön Türk oluşundan dolayı tüm atılımları tepki ile karşılanıp akamete uğratılır. Altı yıl süren mücadelesinde, "İslam Gazetesi" "İslam Kütüphanesi" "Kıbrıs Sanayi Mektebi" "Osmanlı Lisan Mektebi" kurar ayrıca sağlık konusunda kitaplar yayımlar. Ancak padişah yanlıları bu girişimlerini engelleyip, okulları kapatılınca, adayı terketmek zorunda kalır.
Dr. Hafız Cemal'in 1906'da kurduğu "Kıbrıs Cemiyet-i Hayriye-i İslamiyesi" talimatnamesinin "maksad" kısmında 1. madde şöyledir: "Cemiyetimizin başlıca maksadı, adamıza, Kıbrıslı olmak şartıyla İslam fukara çocuklarından şeriat sahibi hekim, eczacı, dava vekili, ebe yetiştirmektir"
Diğer yandan Mirat-ı Zaman gazetesinin 21 Ocak 1907 tarihli nüshasında Dr.Nuri Bey'in adaya geldiği ve hastalarını Lefkoşa Postahane sokaktaki Mihayilagi eczanesinde göreceği yazılıdır. Aynı haberde, Ecz.Toma efendinin de birkaç haftaya kadar Lefkoşa'da mükemmel bir eczane açacağı Müslüman-Türk halkına duyurulur.
Nihayet 1912 yılında toplum ilk eczacılarına kavuşacaktır.
Vatan gazetesinin 27 Mayıs 1912 sayısında, Lefkoşa'da Ecz. Mehmet Şevket'in "İstanbul Eczanesi"ni açtığı duyurulur.
Yine Vatan gazetesinin 19 Ağustos 1912 tarihli nüshasında " Baf'ta İslam Eczanesi" haberiyle, Mustafa İrfan efendinin İstanbul Tıp fakültesinden eczacı olarak mezun olduğu, Baf'ta eczane açtığı ve tüm Müslümanlarca desteklenmesi gerektiği çağrısı yapılır.
1912 yılında Kıbrıs'tan eczacılık diploması alan Mustafa Zeyit Hüsnü beyin, o dönemin büyük ve canlı kasabalarından Lefke'de hükümet eczacısı olarak göreve başlar.
Başkent Lefkoşa'nın en uzun ömürlü Vatan Eczanesi Ecz. M. Münir İzzet bey tarafından 1919'da açılır. Oğlu Biray Münir 1957'de Vatan eczanesinde babası ile çalışmaya başlar ve bu eczane 78 yıl hizmetten sonra 1990 yılında kapanır. Ecz. Münir bey 1914 yılında eczacı olmuştu ama maddi sıkıntılar nedeniyle ancak beş yıl sonra eczane açabilmişti.
1924 yılında İ.Ü. Eczacılık okulu mezunu Memduh Asaf bey Lefkoşa'da eczane açar. Ahmet Feridun bey 1923 te eczacı olur. 1927'de Ecz. Ziver İmren, 1928'de Hasan Hilmi bey,1935'te Timur Azmioğlu Lefkoşa'da eczacılık mesleğine adım atarlar. Ecz. Ragıp Gülboy 1930 yılında Limasol (Leymosun)da eczane açar.
1950 yılında Ecz. Nebil Nabi Mağusa'da ilk Türk eczanesini açar. Larnaka'daki ilk eczacımız ise 1972 de eczane açan Tören Eminağa'dır. Girne'de ilk Türk eczaneleri 1974 çıkarmasından sonra açılır.
İlk kadın eczacılarımız 1944 yılında mezun olan Kâmran Aziz ve Ayşe Dana'dır.
1945 yılında mezun olan Kamer Yusuf ise ilk eczane açan kadın eczacımızdır.