Khaled Hosseini'in 2008 yılında yayımlanan kitabı. Everest Yayınları'na ait 492 sayfalık cep kitabını okudum. Kitap Meryem ve Leyla adındaki iki kadının acı, hüzün ve felaketlerle kesişen yaşamlarını konu alıyor.
*** Sonradan hatırlamak üzere inceleme yazdığımdan bu kısım ipucu (spoiler, tatkaçıran, sürprizbozan) içerir. Kitabı okumayan ve kitap hakkında daha genel bilgiler isteyenler bundan sonraki kısmı okuyabilirler.
-----------------------------------------------------------------
Kitap Meryem'in hayatını anlatarak başlıyor. Varlıklı bir adam olan Celil ve onun evinde yardımcı olarak çalışan Nana'nın evlilik dışı (kitaba göre harami) çocuğu Meryem. Celil, Nana'yı etrafın sözlerinden çekindiği için başka bir yere yerleştirmek istiyordu. Nana baba evine gitmek istemedi. Nana, Celil tarafından -Nana'nın baba evi olan Gül Daman ve kendi yaşadığı Herat'ın ortalarında- sessiz sakin bir yere yapılan kulübeye yerleştirildi Nana, Meryem'i o kulübede dünyaya getirdi. Bu kısımları Meryem'in annesine sorduğu sorulara verdiği cevaplardan öğreniyoruz. Nana hayata karşı öfkeli bir kadın. Kızına sürekli harami diyordu. Meryem küçük, bu sözcüğün anlamını bilmiyordu. Ancak büyüyünce anlıyor tabi ki. Celil her perşembe kızını görmeye kulübeye geliyordu. Meryem'i bir gün öncesinden babasını görmenin heyecanı sarıyordu. Ona yanında küçük hediyeler getiriyordu Celil, masallar anlatıyordu. Nana'ya göre Celil hiç samimi değil, ancak Celil yanındayken hiç saygısızlık yapmıyordu Nana. O sözleri Meryem'e söyleyen o değilmiş gibi sakin bir şekilde davranıyordu. 1974'te on beşine bastığı yıl doğumgünü hediyesi olarak Meryem, Celil'in sinemasına gitmek istediğini söyledi, hatta kardeşleriyle tanışmayı, kendisiyle yaşamayı. Ancak Celil buna pek sıcak bakmıyordu. Ancak sonunda razı oldu. Ertesi gün ırmak kenarında buluşup onu alacağını söyledi, sözleştiler. Nana Meryem'in gitmesini istemiyordu. Giderse kriz geçireceğini öleceğini söylüyordu. Ertesi sabah giyindi. Saat on bir buçuk civarı sözleştikleri noktaya gidip beklemeye başladı. Bi süre bekledi, sonra eve döndü, sonra yine ırmağa gitti bekledi, bekledi. Ama bu kez eve dönmedi. Herat'a doğru yola koyuldu. Herat'ta atlı bir arabacıya rastladı. Babasının evini tarif etti ve oraya vardı. Ancak onu eve almadılar. Bütün gece dışarda bekledi. Celil bir adamını göndererek onu kulübeye gönderdi. Meryem pişman olmuştu Nana'yı dinlemediği için. Kulübeye gönderildiğinde kötü bir manzarayla karşılaştılar. Nana intihar etmişti. Nana'yı Gül Daman'daki mezarlığa defnettiler. Molla Feyzullah ona teselli verdi. Celil kendisiyle kalabileceğini söyledi. Celil'in evine gittiğinde oraya ait olmadığını hissetti. Zaten kısa bir süre sonra ondan kurtulmak için 40 yaşlarında Raşit adımda bir adamla evlendirildi. Raşit, oğlunu ve hanımını kaybetmiş bir ayakkabıcıydı. Kâbil'de (Deh Mazang) yaşıyordu. Raşit, Kâbil'e gittiklerinde ona burka giydirdi. Meryem başta garipsese de sonra alıştı. Meryem bir süre sonra hamile kaldı. Raşit buna kendini kaptırmış, oğlu olacağına kendini inandırmıştı. Hamama gittikleri bir gün Meryem'in kanaması oldu ve bebeğini kaybetti. Daha sonraları birkaç kez daha hamile kalan Meryem hepsinde hüsrana uğradı. Afganistan iç savaş ve dış düşmanlarla mücadele etmeye başladı. Kitabın bundan sonraki bölümünde ise mahalledeki öğretmen Babi'nin kızı Leyla'nın hikayesi var. Leyla güzel bir ailede iyi bir şekilde yetişmiş, derken çıkan savaş sonucu abileri askere gitti ve şehit düştüler. Bunlar yaşanırken Leyla daha küçük. Abilerini hatırlayamadığı için ölümlerinden etkilenmedi. Ancak annesi tam bir yıkıma uğradı. Gelişen olaylar sonrası Leyla'nın çok sevdiği arkadaşı Tarık, ailesiyle birlikte Pakistan'a gitmeye hazırlığındaydı. Gitmeden önce Leyla'yla birlikte oldu. Leyla'nın ailesi de kötü gelişmelerden sonra göç etmeye karar verdi. Anneyi ikna ettikten sonra, evlerindeki eşyaları elden çıkarıp satmak için bahçeye taşıdıkları bir gün evlerine roket atışı yapılmış. Leyla bahçedeyken Meryem onu bulup kurtardı, ancak Leyla'nın anne ve babası hayatını kaybetti. Meryem, Leyla'ya bakıp iyileştirdi. Bir süre sonra Raşit'in evine gizemli bir adam gelip Tarık'la Pakistan'da tanıştıklarını, Leyla'dan kendisine bahsettiğini söyledi. Tarık'ın vefat ettiği yalanını söyledi. Leyla yıkıldı. Raşit, Leyla bekar olduğu için evlerinde olmasının uygun olmadığını, evlenmeleri gerektiğini söyledi. O sırada hamile olduğunu anlayan Leyla kabul etti. Meryem bu durum karşısında içerledi. Yıl 1993... Raşit altmışlarında, Meryem otuz üç, Leyla ise daha on beş! 1993 baharının başlarında Leyla doğum yaptı ve bir kızı oldu. Leyla ona Azize adını verdi. Raşit üzgün ve hırçın kızı olduğu için. Birkaç yıl sonra Leyla tekrar hamile kaldı. O yıllar Taliban'ın aktif olduğu yıllar. Leyla'nın doğumu oldukça dehşetengiz bir şekilde aktarılıyor. Bu sefer erkek çocukları oldu, adını da Zalmay koydu Raşit. Onu çok seviyordu Raşit. Zor dönemlerden geçiyorlardı. Azize'yi yetimhaneye bırakmak durumunda bile kaldılar. Kadınların tek başına yanlarında bir erkek olmadan dışarı çıkmaları yasak. Leyla, kızı Azize'yi görmek için türlü badireler atlatıyordu her seferinde. Yıllar sonra Tarık ülkesine döndü ve Leyla'yı buldu. Leyla'nın evine gitti ve konuştular başlarına gelenler hakkında. Tarık gittikten epey sonra akşam yemeğinde Zalmay eve bir adamın geldiğini söyledi. Bunu duyan Raşit'le Leyla kavga etti. O gece Raşit'in Leyla'ya işkence etmesi sonucu, Leyla'yı öldüreceğini gören Meryem Raşit'i öldürdü. Meryem, Leyla'yı çocukları alıp götürmesi için ikna etti. Leyla, çocuklarını alıp Tarık'la beraber Pakistan'ı Mürree şehrine gitti. Meryem ülkesinde idam edildi. Ancak Meryem hiçbir zaman Leyla'nın kalbinde ölmedi. Yaptığı her şeyde onu görüyordu Leyla. Azize de aynı şekilde Meryem'i yaşatıyordu. Meryem'in idamı hüzünlü bir şekilde aktarılmış. Etkilenmemek elde değil. Meryem'in hayatı nasıl başladıysa öyle de garip sona ermiş. Leyla da Mürree de gayet dingin bir hayat yaşıyordu. Tarık'la birlikte bir kulübede kalıyor, yakınlardaki otelin temizliğini yapıyorlardı. Bir gün mevcut yönetim devrilmiş ve yerine geçici olarak Hamit Karzai getirilmiş. Leyla umutlanmıştı. Kabil'e geri dönmek istediğini Tarık'a söyledi. Geri döndüler. Ülkesinde birçok şeyin değiştiğini gördüler. Ülkeye dönerken ilk olarak Kâbil'e değil, Meryem'in doğup büyüdüğü yer olan Herat'a gittiler. Gül Daman'a da gitti Leyla. Molla Feyzullah'ın evini buldu. Meryem'e bırakılmış bir mektup olduğunu öğrendi. Nana'yla Meryem'in yaşadığı kulübeyi de buldu ve mektubu okudu. Meryem'in babası Celil yazmış mektubu. Bir miktar da para bırakmış ona. 2003 yılında Afganistan'ı kasıp kavuran kuraklık sona ermiş, Deh- mazang'ta kiraladıkları evde yaşıyorlardı. Tarık, Leyla ile beraber Azize'nin bir ara kaldığı yetimhaneyi onardılar. Leyla orada çocukları okutuyordu. Yetimhanedeki günlerden birini anlatırken de kitap sona eriyor.
---------------------------------
Kitapta sonsöz ve teşekkür bölümleri yer alıyor. Sonsöz kısmında UNCHR (BM Mülteciler Yüksek Komiserliği) hakkında bilgi verilmiş, çalışmalarından kısaca bahsedilmiş. Teşekkür kısmında ise kitabı hazırlarken destek gördüğü kişilere ithafen bir yazı kaleme alınmış. Kitap heyecanla okuduğum bir kitaptı. Yazarın Uçurtma Avcısı kitabıyla benzer yönler bence mevcut. Kitapta evlilik dışı bir çocuk, yine kaotik bir ortam mevcut. Afganistan'ı yine aynı bakış açısıyla ele almış yazar. Kitabı okurken duygudan duyguya savruldum. Sadece kadın olduğu için ya da sadece bir ülkede doğduğu için bunları yaşamak zorunda kalan kadınlar olduğunu düşündüm. Nice Leylalar, Meryemler heba olup gitmiştir diye geçti aklımdan. Bunların dışında Uçurtma Avcısı kitabına göre bu kitabın savaşı anlatma bakımından daha başarılı olduğunu söylemeliyim. Uçurtma Avcısı kitabında daha dışardan aktarılırken bu kitapta daha gerçekçi, daha hissedilir bir şekilde anlatılmış. Ancak Leyla ve Meryem arasındaki bağ, Uçurtma Avcısı'ndaki Emir ve Hasan arasındaki gibi daha sıkı ve samimi bir şekilde anlatılmamış. Bu bakımlardan kitap bana göre ayrılıyor ilk kitaptan. Kitabın kapağına bakınca elinde taş olan bir erkek ayağı var. Kitap az biraz ilerleyince konuyu tahmin edebiliyorsunuz. Taşlama söz konusu olacak; bir çeşit idam! Kitabın İngilizce basımında yer alan kitap kapağına merak edip baktım. Yürüyen, sırtı hafif dönük burkalı bir kadın resmedilmiş. Açıkçası bu kapağı daha başarılı buldum. Yani Türkçe edisyonundaki kapak kitap konusunu tahmin edilir kılıyor bana göre. Kitapla ilgili aklıma gelenler şimdilik bu kadar. Kitabı tavsiye ediyorum. Keyifli okumalar dilerim.