EFES VE MAGNESIA BİZANS DÖNEMİ SURLARINA YENİ BİR TARİH ÖNERİSİ
Efes ve Magnesia kentlerinin, 120 yılı aşkın kazı tarihi boyunca ilk kazıları yapan O. Benndorf ve C. Humann tarafından Bizans Dönemine tarihlenen surları günümüze kadar hiç irdelenmemiştir. Bu kısa makalede surların tarihlenmesi ilk kez tarafımızdan irdelenmiş ve yeni bir tarih önerisi getirilmiştir.
MS 7. yüzyıldan itibaren Sasani ve Arap akınlarına karşı inşa edildiği kesin olan Ayasuluk Surları genel hatlarıyla çok kuleli olarak planlanmış ve yüzde yüz oranında devşirme malzeme kullanılarak inşa edilmiştir. Ortalama 2 metre kalınlığa sahiptir.
Buna karşın Efes ve Magnesia’nın Bizans Dönemine tarihlenen surları küçük bir bölüm hariç tamamen ocak taşları ve eski surlardan alınan bloklarla (Panayır Dağı üzerinde) inşa edilmiş ve 3.30 metre kalınlıktadır. Benzer duvar örnekleri Efes’te Yamaç evler, Varius (Eski Skholastikia) Hamamı ve Latrina gibi yapılarda halen ayaktadır. Bu durum sur duvarlarının çok daha erken dönemde inşa edildiğini gösterir.
Gerek Efes, gerekse Magnesia’da erken dönemde böyle bir küçülme ve sur duvarı yapımı için önemli bir neden olması gerekir. Bu nedenin Laodikeia, Tripolis, Hierapolis ve Sagalassos kentlerinde olduğu gibi İmparator 1. Thedosius’un “Roma kentlerinin kendi güvenliklerini sağlaması” emirnamesine uygun olarak 400 civarında yukarıdaki kent surlarıyla aynı dönemde inşa edilmiş olabileceğidir. Ancak adı geçen kentlerin sur duvarlarında da bol miktarda devşirme malzeme kullanılmış ve kalınlıklarının 2 metre civarında olması dolayısıyla Efes ve Magnesia surlarından farklılık göstermektedir.
Yaklaşık 120 yılı aşkın bir süredir Sasani ve Arap akınlarına karşı 6. ve 7. yüzyıllarda inşa edildiği öne sürülen Efes ve Magnesia Bizans surlarının Roma İmparatorluk Döneminde MS 262-63 yılı öncesi veya sonrasında Gotlara karşı inşa edilmiştir.
Yazı: Mustafa BÜYÜKKOLANCI
Yazının tam metnini Aktüel Arkeoloji Dergisi'nin 55. sayısında bulabilirsiniz.