Kanser Hastalarında Dikkat Eksikliği, Düşünme ve Hafıza Sorunları
Bir kişide bilgi işlem sorunları olduğu zaman bilişsel sorunlar oluşur. Bu durum dikkat süresi, düşünme ve kısa süreli hafıza ile ilgili zihinsel görevleri içerir.
Kanser hastalarının %75’i tedavi boyunca bilişsel sorunlar yaşar. Bu hastaların %35’inde tedavi tamamlandıktan sonra aylarca bu sorunlar devam eder. Bu sorunların şiddeti değişir ve genellikle günlük aktiviteleri tamamlamayı güç hale getirir. Ciddi bilişsel problemler yaşarsanız, bu sorunları yönetme konusunda sağlık ekibi ile konuşunuz.
Bilişsel Sorunların Belirtileri
Bilişsel sorunların belirtilerini yönetme, kanser bakımı ve tedavisinin önemli bir parçasıdır. Buna palyatif bakım denir. Herhangi bir belirti ya da semptom ile karşılaştığınızda, sağlık ekibi ile mutlaka konuşun. Bunlar, aşağıdaki belirtiler veya değişiklikleri içerir:
- Konsantrasyon bozukluğu, odaklanma veya dikkat eksikliği
- Zihin bulanıklığı, şaşkınlık veya dezoryantasyon
- Uzamsal yönlendirmede güçlük
- Hafıza kaybı veya hatırlamada güçlük; özellikle isimleri, tarihleri ve telefon numaralarını unutma
- Anlama sorunları
- Matematik, örgütsel ve dil becerilerinde bozulma; örneğin doğru sözcükleri bulmakta, görevleri organize etmekte ve denge kurmakta zorluk
- Çoklu görev sorunları
- Bilgilerin işlenmesinde yavaşlama
- Davranışsal ve duygusal değişiklikler; mantıksız davranışlar, ruh halinde değişimler, uygunsuz öfke veya ağlama, sosyal olarak uygunsuz davranışlar gibi
- Ciddi kafa karışıklığı
Bu belirtilerin düzeyi genellikle kişinin yaşı, stres seviyesi, duygusal ve psikolojik kaynaklara erişimi, depresyon ve anksiyete geçmişine bağlıdır.
Bilişsel Sorunların Nedenleri
Kanserden kurtulanlar için genelde kanser tedavisi sonrası düşünme zorluğunu net şekilde açıklamak için “kemo beyin” terimi kullanılır. Aynı zamanda kemoterapi almamış olan insanlarda benzer belirtiler rapor edilmiştir. Kemoterapiye ek olarak, birçok faktör bilişsel sorunlara neden olabilir.
- Baş ve boyuna radyoterapi ya da tüm vücut ışınlaması
- Beyinin hasar olabilecek bölgelerine yapılan beyin ameliyatı, biyopsi ya da kanserli bir tümörün çıkarılması
- Hormon tedavisi, immünoterapi veya aşağıdakileri de içeren diğer ilaçlar:
- Bulantı önleyici ilaçlar
- Antibiyotikler
- Ağrı kesici ilaçlar
- İmmünosüpresan ilaçlar
- Antidepresanlar
- Antianksiyete ilaçları
- Kalp ilaçları
- Uyku bozukluğu ilaçları
- Özellikle beyin ve omurilikte enfeksiyonlar ve yüksek ateşe neden olan enfeksiyonlar
- Beyin kanseri
- Beyne yayılmış olan diğer kanserler
- Kanser ya da kanser tedavileri ile ilgili diğer hastalıklar ya da semptomlar. Örneğin; anemi, uyku problemleri, yorgunluk, kanda yüksek kalsiyum ve dehidrasyon ya da organ yetmezliğine yol açabilen elektrolit dengesizlikleri.
- Stres, anksiyete veya depresyon gibi duygusal tepkiler
- Demir, B vitamini, folik asit gibi belirli vitamin veya minerallerin eksikliği
- Kanser ile ilgili olmayan diğer beyin veya sinir sistemi bozuklukları
Bilişsel Sorunların Yönetimi
Anemi ya da elektrolit dengesizliği gibi tedavi edilebilir bir hastalıktan kaynaklanan bilişsel problemler; genellikle bu hastalıklar tedavi edildikten sonra sona ermektedir. Aynı şekilde, kullanılan ilaçlardan kaynaklanan sorunlar da bu ilaçların kullanımını bıraktıktan sonra bitecektir. Beyindeki kansere bağlı problemler genellikle tedavi ile geliştirir, ancak bazı belirtiler devam edebilir. Ne yazık ki, kemoterapi, radyoterapi ya da diğer kanser tedavileri ile ilgili bilişsel sorunlar uzun vadeli olabilir. Bu kalıcı bilişsel sorunların yönetimi şunları içerebilir:
- Uyarıcı içeren ilaçlar, biliş artırıcı ilaçlar, antidepresanlar ve narkotik eylemleri engelleyen ilaçlar
- Kişilerin günlük yaşam aktivteleri ve iş faaliyetleri ile becerileri için meşguliyet tedavisi ve mesleki rehabilitasyon
- Hastaların bilişsel becerilerini geliştirmek ve bilişsel sorunları ile başa çıkmalarının yolunu bulmak için bilişsel rehabilitasyon ve bilişsel eğitim
Bilişsel Sorunlar İle Başa Çıkma Stratejileri
Aşağıdaki stratejiler daha iyi dikkat, düşünme ve bellek gücü ile başa çıkmak ve zihinsel keskin kalmak için yardımcı olabilir:
- Günlük hatırlatıcı bir kontrol listesi tutun. Sıkça bakabileceğiniz bir yere koyun. Gerekirse, iş yerinde başka bir kopyasını saklayın.
- Bir seferde bir görevi yapın ve dikkat dağıtıcı etkenlerden kaçının.
- Yanınızda kalem ve kağıt taşıyarak küçük hatırlatıcı notlar yazın. Ya da akıllı telefon veya tablet üzerinden hatırlatıcı notlar tutun.
- Randevular, etkinlikler ve yaklaşan önemli tarihlerin bir listesini tutmak için takvim veya günlük ajanda kullanın.
- Önemli görevleri hatırlatması için ev ve işyerinde etrafa yapışkan notlar yerleştirin.
- Bol bol dinlenin.
- Zihinsel uyanıklığı artırmak amacıyla, fiziksel aktivite için zaman yaratın. Yüzün, yürüyüş yapın ya da bahçe işleri ile uğraşın. Yoga veya meditasyon zihninizi dinlendirme ve temizlemeye yardımcı olabilir.
- Beyin güçlendirici zihinsel faaliyetler yapın. Bunlara; bulmaca çözmek, puzzle yapmak, boyama, enstrüman çalmak ya da yeni hobiler ile ilgilenmeyi örnek verebiliriz.
- Doktorunuza soru sormaktan çekinmeyin.
- İşyerinde sorunlar yaşıyorsanız eğer, işveren ile konuşun.
- Ertesi gün için ihtiyacınız olacak şeyleri bir gece önceden hazırlayın.
- Anahtarları her zaman aynı yere koyun.
Ayrıca, aile ve arkadaşlarınızdan yardım istemekten çekinmeyin. Danışmanlık ve diğer kaynaklarla ilgili doktorunuz ve diğer sağlık ekibi üyeleriyle konuşabilirsiniz.
Çocuklarda Bilişsel Sorunlar
5 yaşın altında olan çocuklarda uzun vadeli bilişsel sorunlar olması muhtemeldir. Bu bilişsel sorunlar, tedavi bittikten aylar veya yıllar sonra ortaya çıkabilir ve yetişkinlikte de devam edebilir. Aşağıdaki tedavilerin bilişsel sorunlara neden olması daha muhtemeldir:
- Baş, boyun veya omuriliğe yönelik radyoterapi
- Tüm vücut ışınlaması
- Omurga veya beyin içine doğrudan kemoterapi
Olası bilişsel sorunlardan bazıları şunlardır:
- Genel zekada azalma
- Öğrenme güçlüğü
- Dikkat süresinde azalma ve dikkat eksikliği bozuklukları
- Sosyal, duygusal ve davranışsal gibi konularda gelişim gecikmesi
- Düşük akademik başarı; özellikle okuma, dil ve matematik konularında
- Dili anlamak veya düşünceleri mantıklı bir şekilde bir araya getirme yeteneğinin azalması
- Sözel ve sözel olmayan hafıza becerilerinde azalma
Çocuğunuza bilişsel problemlerin tedavisine yardımcı olması ve dikkat eksikliği bozukluğu için; mesleki terapi, konuşma terapisi, davranış terapisi, sosyal beceri eğitimi, bilişsel rehabilitasyon ve/veya ilaçlar verilebilir. Bazı çocuklar okulda öğrenme kabiliyetinin artması ve dikkatini toplaması için yeni yollar öğrenmeye ihtiyaç duyabilir.
Ebeveynlerin çocuklarında olası bilişsel sorunların farkında olması ve erken müdahale çok önemlidir. Şüphelendiğiniz bilişsel sorunlar ile ilgili çocuğunuzun doktoruna danışabilirsiniz.
Önerilen Makaleler: