Geçen Şubat ayında Münih'te düzenlenen güvenlik konferansında, ülkesinin Ukrayna savaşına ilişkin tutumunu netleştiren Wang Yi, eski Çin dışişleri bakanı ve şu anda ülkenin en yüksek rütbeli diplomatı olarak Rusya’nın Ukrayna'ya karşı sürdürdüğü savaşın sonlandırılmasıyla ilgili Çin hükümetinin barışın sağlanması arzusunu içeren bir görüş hazırlayarak Rusya’ya sundu. Manifestonun yayınlanmasına izin verilmesinin zamanlaması ise Çin ve Amerikan arasındaki sorunlar ve Avrupa devletleriyle olan ilişkilerine bağlı. Özellikle Fransa bu barış manifestosuna erişilebilir olarak kabul ediliyor.
Belge uzun zamandır merakla bekleniyordu: 24 Şubat'ta Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısının birinci yıldönümünde, Çin Dışişleri Bakanlığı on iki maddeden oluşan "Ukrayna krizine siyasi çözüm konusunda Çin'in tutumunu" yayınladı. Her iki savaşan tarafı da acil bir ateşkes ve barış müzakereleri için çaba göstermeye çağırdı. Çin bu süreçte "yapıcı bir rol" oynamayı teklif ediyor. Ancak pozisyon belgesi müzakereler için belirli bir hareket tarzı belirtmiyor. Yaklaşık 800 kelimeyle Mart 2022'den bu yana dile getirilen Çin taleplerini esasen yeniden teyit ediyor.
Bu nedenle, tüm ülkelerin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı gösterilmelidir. Bu kesinlikle Rusya'nın Ukrayna'daki toprak ilhaklarına yönelik zımni bir eleştiri olarak anlaşılabilir. Ancak Çin hükümeti şu ana kadar ne sınır kaymalarını ne de saldırıyı açıkça kınadı. İkinci nokta, “Soğuk Savaş zihniyetine” yöneliktir. Askeri ittifakların genişletilmesi ve yeni blokların oluşturulması eleştiriliyor. Bu da Çin hükümetinin Rusya'nın "meşru güvenlik çıkarlarının" ihlali olarak gördüğü NATO'nun doğuya doğru genişlemesinin doğru olmadığı anlamına geliyor. Çin ayrıca BM Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmayan tüm ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ediyor.
Bu iki nokta Rusya'yı barındırırken, sekizinci nokta nükleer silah tehdidini kınıyor; bunlar “kullanılmamalı ve nükleer savaşlar yapılmamalı”. Pozisyon belgesi ayrıca, küresel gıda krizini hafifletmek için savaş mültecilerinin insani durumunun çözülmesi, savaş bölgesindeki nükleer santrallerin güvenliğinin sağlanması ve Rusya ile Ukrayna arasındaki tahıl anlaşmasına bağlı kalınması çağrısında bulunuyor. Çin, Ukrayna'nın savaş sonrası yeniden inşasına katılmayı da teklif ediyor.
Çin, Ukrayna'nın savaş sonrası yeniden inşasına katılmayı teklif ediyor.
Batı medyası genellikle Çin'in Ukrayna savaşına ilişkin tutumunu tarafsız olarak tanımlıyor. Çin hükümeti konumunu genellikle "adil" ve "nesnel" olarak tanımlar. Savaştan önce hem Rusya hem de Ukrayna ile yakın ilişkileri olan Çin hükümeti kendisini orta bir konumda görüyor. Hükümet sözcüleri, Rusya ile "çok yönlü stratejik ortaklığın" NATO gibi askeri bir ittifak olmadığını ve karşılıklı yardım paktını içermediğini vurguluyor.
Pozisyon raporunun yayınlanma zamanlamasının ABD hükümetinin iddialarıyla bir ilgisi olabilir. Şubat ortasında Münih'te düzenlenen güvenlik konferansında Dışişleri Bakanı Antony Blinken, Çinli diplomat ve eski Dışişleri Bakanı Wang Yi'nin gelişinden kısa bir süre önce CBS televizyonuna Çin hükümetinin Rusya'yı "öldürücü yetenekler" ile donatmayı düşündüğüne dair ellerinde işaretler olduğunu söyledi. Blinken'in Çin'in AB ülkelerine yönelik diplomatik çabalarını engellemek istediği açık. Çin hükümeti Bilinken ‘in o dengesiz iddialarını reddediyor. Washington Post'a göre, üst düzey ABD güvenlik yetkililerine göre Çin'in Rusya'ya silah sattığına dair bir kanıt yok. Blinken'e göre bunların da "sonuçları" olacaktır.
Wang, Münih'teki konuşmasında, dünyanın "çok kutuplulaşma sürecine" dahil olan iki "büyük medeniyet" olarak Avrupa ve Çin'den bahsetti. Açıklamaları ABD'nin "küresel hegemonya özlemlerine" ilişkin bazı doğrudan ve dolaylı incelemeler içeriyordu. Eski albay ve güvenlik uzmanı Zhou Bo da Münih'teki Çin heyetinde temsil edildi. Çin'in ABD'nin Ukrayna savaşındaki rolünü doğrudan, Rusya'yı ise sadece dolaylı olarak eleştirmesinin, Rusya ile iyi ilişkiler ve ABD'nin Çin'e karşı giderek artan olumsuz tutumunun bir sonucu olduğunu söyledi.
Konferansta Wang, diğerlerinin yanı sıra Ukrayna Dışişleri Bakanı Dmytro Kuleba ile görüşmek üzere bir araya geldi. Çin Dışişleri Bakanlığı'na göre Wang, iki ülkenin "stratejik ortak" olarak kalmaya devam edeceğine dair güvence verdi. İlginç bir şekilde, çoğu Batılı hükümetin aksine, Ukrayna Devlet Başkanı Volodymyr Zelenskyy, Çin'in girişimi konusunda nispeten olumlu düşünüyor. Buna yanıt vermeyen Xi Jinping ile görüşme arzusunu dile getirdi. Ekonomik ilişkiler çalışıyor: Kiev hükümetinden alınan resmi bilgilere göre, Ocak 2023'te Halk Cumhuriyeti, Ukrayna'nın açık ara en büyük ithalat ticaret ortağı ve ihracat için üçüncü en büyük ticaret ortağıydı.
Wang, Moskova'ya giderken Kiev'de durmadı. Görüş belgesi somut bir barış planı olsaydı, bu muhtemelen gerekli görünürdü. Çin inisiyatifi Moskova'da büyük bir coşkuyla karşılanmadı. Rus devlet haber ajansı "TASS’a göre, 24 Şubat gibi erken bir tarihte, Rusya Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Maria Zakharova Çin hükümetine çabaları için teşekkür etti. Rusya, "askeri özel harekât" hedeflerine diplomatik kanallardan ulaşmaya açık. Bunlar arasında Ukrayna'nın "yeni bölgesel gerçeklerinin" tanınması ve ülkenin "askerden arındırılması" ve "Nazilerden temizlenmesi" yer alıyordu. İlk nokta, Çin'in pozisyon belgesinin toprak bütünlüğü çağrısıyla çelişiyor görüşü iddia edilebilir. Çin hükümeti, Ukrayna hükümeti "Naziler" olarak şeytanlaştırma görüşüne katılmıyor.
Pozisyon belgesi aynı zamanda dünya kamuoyunun Rusya'ya tek taraflı destek suçlamalarına karşı koymasını ve Çin'i bir barış sağlaya bilen güç olarak göstermesini amaçlıyor. Özellikle Küresel Güney olarak adlandırılan bölgede Hindistan, Güney Afrika ve Brezilya gibi etkili devletler Halk Cumhuriyeti'ne benzer bir duruş sergiliyor. Ancak şu anda Ukrayna'daki savaşta müzakereleri amaçlayan bir ateşkes için çok az umut var. Hem Rus ve hem de Ukrayna hükümetleri maliyetli yıpratma savaşında karşı tarafı savaş alanında yenme konusunda hâlâ umutlu görünüyorlar.
Pozisyon belgesi aynı zamanda dünya kamuoyunun Rusya'ya tek taraflı destek suçlamalarına karşı koymasını ve Çin'i bir barışçı güç olarak göstermesini amaçlıyor. Fakat günümüzde Ukrayna batının tam desteğiyle bir vekalet savaşı içerisine çekilmiş durumda. Dolayısıyla ABD ve Alman medyasında Çin'in girişimine tepkiler çoğunlukla olumsuz oldu. Çin Halk Cumhuriyeti'nin arabuluculuk teklifinin ciddiyeti büyük ölçüde reddedildi. Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Baerbock 24 Şubat 2023 günü Alman televizyon kanalı ZDF'e verdiği bir röportajında Çin'in nükleer tehditlere yönelik eleştirilerini olumlu olarak değerlendirdi. Ancak BM Genel Kurulu'nun 23 Şubat 2023 kararını geçerli bir “barış planı” olarak görüyor. Bu karar, tüm Rus birliklerinin Ukrayna'dan derhal ve koşulsuz olarak geri çekilmesi çağrısında bulunuyor. Her zamanki gibi Çin, Baerbock'un eleştirdiği oylamada çekimser kaldı.
Wang, Çin Komünist Partisinin Dış İlişkiler Komisyonu müdürü sıfatıyla seyahat etti ve bu onu ülkenin en üst düzey diplomatı yaptı. Fransa, İtalya, Almanya, Macaristan ve son olarak Rusya'ya yaptığı gezisi Çin'in pozisyonuna desteğin nerede beklenebileceğini ölçmeyi amaçlıyordu. Çin'deki resmi raporlar, Batı Avrupa ülkeleri arasında Fransa'nın daha büyük bir “stratejik özerklik” ile anılacağını öne sürüyor. Başkan Emmanuel Macron, pozisyon belgesine çoğunlukla olumlu bir değerlendirme yaptı ve Ukrayna savaşı hakkında konuşmak için Nisan ayında Çin'i ziyaret edeceğini duyurdu.
Ayrıca benim düşüncelerime göre 2019'da İtalyan hükümeti, küresel altyapı projesi "One Road, One Belt" üzerinde işbirliği yapmak için Çin ile bir ilkeler beyannamesi imzalayan tek G7 ülkesiydi. Ancak bu durum İtalya'da da eleştirildi. Çin tarafı şimdi Giorgia Meloni yönetimindeki yeni sağcı hükümetin yakın işbirliğine dönebileceğini umuyor. Ancak İtalya'da Çin'e yönelik heves soğudu ve ülke, 2022 sonunda Trieste liman şirketinin satışında Çinli teklif sahiplerini geri çevirdi. Neo-faşist Ekonomi Bakanı Adolfo Urso, Çin'in altyapı projelerini açıkça reddetti: "Kendimizi Çinlilere teslim etmeyeceğiz".
Macaristan'ın, yalnızca hükümetin AB ile ihtilaf halinde olması nedeniyle değil, Çin ile özellikle yakın bir ilişkisi var. Savaş başlamadan önce Çin ile iyi ilişkileri olan birçok Doğu Avrupa ülkesi, Çin'in Rus saldırısına karşı takındığı tavıra kızıyorlar. Macaristan ise Batı'nın Rusya'ya uyguladığı ekonomik yaptırımların bir kısmını bile desteklemiyor.
12 Mart 2023, Lüksemburg