denemeitalo calvinoEVREN:
BiLGE KARASUYAPI KRED YAYINLARISanat -12 ISBN 975-363-029-8 Deneme / Italo Calvino eviren: Bilge Karasu Yap Kredi Yaynlan Ltd. ti., 1993 Trke evirinin tm yayn haklar sakldr. Tantm iin yaplacak ksa alntlar dnda yaymann yazl izni olmakszn hibir yolla oalblamaz. 1. Bask Eyll 1993 2. Bask stanbul. Mays 1994 stiklal Caddesi, No: 285-287 Kat: 5 B Blok Beyolu 80050 stanbul Telefon: (212) 293 08 24 Faks: (212) 293 07 23 Kapak ve Sayfa Dzeni: Mehmet Ulusel Ofset Hazrlk: Nahide Dikel Bask: Altan Matbaaclk Ltd. ti.
indekiler11 Haritada Bir Yolcu 21 Yeni Dnya Ne Kadar da Yeniydi! 31 Trajanus Stununun Anlatt yk
DENEMEItalo Calvino 1923'te Kba'da dodu ve talya'da San Remo'da byd. Sava srasnda, yeraltndaki Komnist Parti'ye girdi ve direni hareketine katld. Elio Vittorini ile birlikte "Menabo" adl edebiyat dergisini kartt. Romanclnn yansra denemeler yazd, gazetecilik yapt ve uzun yllar Torino yaynevlerinden Giulio Einauki Editore'de editr olarak alt. 1973'te talya'nn en prestijli edebiyat dllerinden biri olan Premio Feltrinelli'yi kazand. Italo Calvino, 1985'te Siena'da, beyin kanamas sonucu ld. Balca yaptlar: Aaca Tneyen Baron, Varolmayan valye, Palamar,
Grnmez Kentler, apraz Yazglar atosu, Bir K Gecesi Eer Bir Yolcu, Amerikan Dersleri, Kozmokomik ykler.
Calvino'nun 1974 ile 1984 yllar arasnda talyan basnnda yaymlanan yazlarn bir araya getiren Collezione di Sabbia adl kitabndan sunduumuz deneme, dnyaya "bak"n eitlemeleri...
HARTADA BR YOLCU
Corafya haritasnn en yaln biimi, bugn bize en doal gibi grneni, yani yerin yzn yeryuvarla dndaki bir gzn grecei gibi gsteren harita deildir. Harita zerinde yer saptanmas yolunda duyulacak ilk gereksinim, yolculua baldr: Harita, konaklarn diziliinin andacdr, bir gzerghn izimidir. Dolaysyla bir izgisel imge sz konusudur; ancak uzun bir tomar zerinde gsterilebilecek trden... Roma haritalar, tire tomarlaryd; bu haritalarn nasl yapldklarn, bize ulaan bir ortaa kopyasndan ("Peutinger tabelas") anlayabiliyoruz: Bu haritada spanya'dan Trkiye'ye dek imparatorluun yollar dizgesinin tm gsterilmektedir. O sralarda bilinen dnyann tm, bu haritada (bir aynann arptt biimler gibi) yatay dorultuda yasslm grnmektedir, ilgi duyulan ey, karayollar olduuna gre Akdeniz, daha geni iki eridi, yani Avrupa ile Afrika'y, ayran yatay, dalgal, ensiz bir izgiye indirgenmitir; bundan tr Provence ile Kuzey Afrika, Filistin ile Anadolu biribirine ok yakndr. Bu anakara eritleri zerinde boydan boya, tamamyla yatay, hemen hemen kout izgiler uzanr: Yollardr bunlar; bunlar kesen ylankavi izgiler ise, rmaklardr. evrelerindeki boluklarda bir yn ad yazldr, birtakm uzaklklar belirtilmitir; ehirler, deiik biimlerde izilmi evciklerle imlenmitir. Bu izgisel kalbn yalnz Eski ada yrrlkte olduunu sanmayn: 1675'ten kalma, erit zerine izili bir ngiliz haritas var, Londra'dan Galler lkesinde Aberystwyth'e giden yolu gsteren; yolun her kesimi iin izilmi rzgr glleri, ynmz bulmamza olanak veriyor. 11
Haritaclk ile akhava grngesel resmi arasndaki snra konmu bir XVIII. yzyl Japon tomar var; on dokuz metreyi aan uzunluktaki bu izim, Tokyo ile Kyoto arasndaki yol zerine bilgiler veriyor: ince ince izilmi grnmde, yolun tepelere kp indiini, koruluklardan getiini, kyler boyunca uzandn, kk, kemerli kprler zerinden rmaklar atn, hibir zaman ok engebeli grnmeyen arazinin zelliklerine uyduunu grrz. Gze hep ho gelen bir grnmdr bu, somut yaam imleriyle dolu da olsa bir insan betisine rastlanmaz. (Kalk ile var noktalan, yani iki ehir, gsterilmemitir. Bunlarn resmi, grnmn tekdze uyumu ile, herhalde, eliirdi.) Japon tomar, grnmeyen yolcuyla zdelemee arr sizi; yolu, her denemeciyle grp gidecek, kk kprlerle tepelerden geip aacaksnz... Bandan sonuna dek bir yolun geilmesi, yaamda olduu kadar yaznda da (anlatnn yapsn oluturan yolculuktan sz ediyoruz) zel bir doyumlanma salar; yol alma izleinin betili sanatlarda ayn rabeti niye grmedii, ancak arada bir karmza kt, dorusu, sorulmal... (Mario Rossello adnda bir talyan ressam geliyor usuma; ksa sre nce, gene tomar zerinde, bir kilometrelik karayolunu temsil eden ok uzun bir resim yapmt.) Bir imgeye uzay boyutuyla birlikte zaman boyutunu da sokma zorunluu, haritacln kkenini oluturur. Zamann, gemiin yks olarak grlmesi... Aztek haritalarn dnyorum, her zaman tarihsel-anlatsal betilerle doludurlar; ama Ortaa haritalar da yle; rnein, Fransa Kral iin Mallorca'l nl haritac Abraham Cresques'in (XIV. yzyl) bezedii tire... Zamann gelecek olarak ortaya k: Yolculuk boyunca karlalacak engellerin dkm... Bu noktada zamanla hava kaynar: iklim haritalar ite bu ilevi grr; rnein, Arap corafyacs El dris'nin daha XII. yzylda izdii harita... Ksacas, corafya haritas, duruk olmakla birlikte bir anlat dncesi de tar iinde, bir yol dnlerek yaplr; bir Odysseia'dr harita... Bu anlamda en uygun rnek, Aztek'lerin Uzun Yolculuk codexidir, insan betileri, geometrik izimler yardmyla bu ulusun, bugnk Mexico ehri haline gelecek Adanm Topraa ulaasya, 1100 ile 1350 yllar arasnda srdrd gtr burada anlatlan.
12
(Odysseia nitelikli haritalar varsa, liada nitelikli haritalar da olacaktr elbet: Gerekten de, en eski alardan bu yana ehirlerin plan, kuatmay, kuatm altna alnmay dndrr.) Paris'in Pompidou merkezindeki "Yeryz Haritalar, Yeryz mgeleri" sergisini gezerken, sergi dolaysyla yaymlanan kitab kartrrken, dndm bunlar. Bu ciltteki denemelerden birinde Franois Wahl, u noktaya dikkati ekiyor: "Ancak, gkyzn betimlemek iin kullanlan konsaylar yeryzyle ilikili grld zaman, karaldenizli dnyann da betimine giriilebilmitir. Gksel parametrelerin (kutuplar ekseni ile elek dzlemi, lenler ile paralel dairelerin) buluum noktas yerkrededir, yani, evrenin merkezinde... ("Pek bereketli bir yanlgyd bu...") Strabon' un gznde corafya, yerle gn biribirine yaklamasyd; daha o ada... Yerin yuvarlakl ile konsaylarn drdll, evrenin emasnn bizim mikroevrenimize yansmasyla bir apaklk kazanacaktr. "Yeri
betimleyebildikse, ancak, zerine g yansttmz iindir."
ster Doulu ister Batl birok betimlemede gkkubbe kreleri ile karal-denizli yerkreler yan yana durur. evresi onikier metre tutan iki dev kre -bir yerkre ile bir gkkre- serginin en nemli paralar; Pompidou merkezinin "Forum'unu tamamyla kaplyorlar. Bugne dek yaplm en byk kreler, bunlar; Venedik Cumhuriyetinin kozmografyacs (Denizkulandaki adalarn, pek gzel bulduum solario [Insularium] bal altnda, bir katalogunu da hazrlam olan) Venedikli papaz Vincenzo Coronelli'ye, XIV. Louis smarlam, yaptrm. Paralarna ayrlp sklm bu kreler, 1915 ylndan beri Versailles'da, kasalar ierisinde duruyordu: Bunlarn Paris'e tanmas, onarlmas, antsal kaidelerine, yontulmu, ilenmi mermerle tuntan yapl barok desteklerine yeniden oturtulmas, bu sergiyi anlmaa deer klan bir olay.
13
Gkkre, gkkubbeyi Gne Kral'n doum gnndeki haliyle gstermektedir; zodyak yerinelerinin hepsi uuk mavinin eitli tonlaryla boyanm. Ama byk tansk, yerkre; kahverengi ile aboyasnn tonlaryla boyanm, resimlerle bezenmi (rnein, yamyam yabanllarn kycl), topraklarn biiminin henz belirsiz olduu noktalardaki boluklar doldurmak zere, amsayclarla misyonerlerin ilettii bilgilerle donatlm... Kaliforniya'y Coronelli bir ada olarak gsteriyor, yanna da u kayd dyor: "Kaliforniya'nn bir yarmada olduunu ileri sren deliler var..." Bir baka yerde de u yazl: "Bu noktada, bir ada var, deniyor ama yanl, onun iin de, gstermiyorum." Nil'in kaynaklarn nce bir yerde gsterdikten, yeni bir tankla uyarak baka bir yere aldktan sonra, Coronelli, bu rman taknlar zerine bir metni de haritaya ekliyor, u safdilce szlerle bitiriyor metnini: "Doldurulmas gereken bir yer vard nmde, ite u satrlar yazverdim." Bu ada yeni ansamalar konusunda Paris'e ulaan corafya bilgileri Gzlemevinde toplanmakta, Jean Dominique Cassini byk bir dzlemyuvara her yeni bilgiyi ilemektedir. Coronelli, almasn srekli olarak dzeltmesini gerektiren bilgileri buradan salam olmalyd ya, haritaclktaki ilerlemeler, (corafyay acl bir bilim diye deil de eski derletiricilerin biraz keyfe bal tutumuyla grmei hl yeleyen) bu adama yardm etmekten ok, onu kstekliyordu. unu sylemek gerek: Ansamalar ilerledii iindir ki an-sanmam yerlerin harita zerinde gsterilmesi olana douyor. Daha nceleri, grlmemi olan eyler, yoktu. Paris'teki sergi, her yeni edintinin yeni gediklerin bilincine erdirdii bir bilgi dalnn bu ynn belirginletiriyor; ilk seferi srasnda Magellan'n yanat Gney Amerika kylarnn henz bilinmeyen Avustralya'nn paras olduu sansn ortaya koyan haritalar dizisinde olduu gibi... Corafya, phe ile yanln iinden geerek bir bilim haline geliyor. (Popper buna sevinse gerek...) Haritacln tarihinden karlacak us pay, insan zenilerinin hep snrlanddr. Roma haritasnda dnyann tm ile imparatorluun zdeletirilmesinden duyulan gurur, rtkt ama seziliyordu; Fra Mauro'nun haritasnda (1459) Avrupa'nn dnyann geri kalan blmne oranla kldn grrz; bu harita Marco Polo'nun anlattklarna da, Afrika'nn evresinde gemiyle dolalm olmasna da dayanlarak izilmi ilk dzlem-yuvarlardandr; ynlerin evrilmi olmas da, grngenin tersine dnn vurgular. 14
Snrl bir yzey zerinde dnyay gstermek, sanki onu kendiliinden mikrocvrene doru ekilmee zorluyor, bizi, onu iinde barndran daha byk bir dnya dncesine gtryor. Bundan trdr ki harita, sk sk, iki corafya (para ile btnn, yer ile gn -gk, gkbilimin gkkubbesi de olabilir, Tanr kat da- corafyalar) arasndaki snrda yer bulur kendine. XVI. yzylda stanbul'da yaplm Arapa bir levha, ince ince ilenmi, eksiksiz bir dnya haritas tar; zerinde de (gerek) bir pusula var; namaz klacak kiinin, nerede olursa olsun, kbleyi bilebilmesi iin, gm bir gsterge Mekke'nin ynn gsterir. Btn bunlara dikkat edilirse, haritaclk gibi en yansz bir nesnellie dayal grnen bir ilemde znel bir atlmn nasl da hep varolduu anlalabilir. Rnesans'da haritacln byk merkezi, baat uzamsal zellii kararszlk, deikenlik olan bir ehirdir; orada kara ile deniz arasndaki snrlar durmakszn deimektedir; Venedik'ten sz ediyoruz; burada Dcnizkulann haritalar hep batan izilmek zorundadr. (XV