Ravi Shankar, 1971’de, Bangladeşliler için George Harrison öncülüğünde düzenlenen yardım konserinde sahneye çıktı, bağdaş kurup oturdu, parmaklarıyla enstrümanında şöyle bir gezindiğinde muazzam bir alkış koptu. Mikrofona gülümseyerek eğildi ve rock tarihine geçen şu cümleyi söyledi seyircilere: “Enstrümanı akort ederken bu kadar alkışlıyorsanız, kim bilir çalmaya başlayınca neler yapacaksınız!”
Sitarı tüm dünyaya, yedi iklim dört bucağa tanıtan adam Ravi Shankar’dı. 1960’lardan itibaren Hint kültürünün, aynı zamanda kültürlerin melezleşmesinin, dolayısıyla dünya barışı umudunun en önemli temsilcisi ve simgesi oldu. Etkisi Batılı klasik müzikten caza ve rock’a kadar uzandı. Miles Davis’i derinden etkiledi, John Coltrane’e sitar dersleri verdi, Philip Glass’ın müziğe bakışını kökten değiştirdi, John McLaughlin’in yolunu açtı, Yehudi Menuhin’le birlikte ‘Doğu Batı Buluşması’ eksenli bir müzikal bağ kurdu, Londra Senfoni Orkestrası’na kendi kompozisyonunu çaldırdı, Bolşoy Balesi onun ezgileriyle bir gösteri sundu. The Byrds, Grateful Dead, Jefferson Airplane, Quicksilver Messenger Service, Donovan, Shocking Blue gibi 60’ların Amerikalı ve Avrupalı grup ve müzisyenler ondan feyz aldı.
Herkese o gösterdi
Çiçek çocukları Sultanahmet’te uzun bir çay ve istirahat molası verdikten sonra, belki biraz da sitar sesinin kaynağına doğru, sihirli bir yolculuğa çıktılar. Orhan Gencebay şöyle anlatıyordu: “Bir zamanlar hippiler Hindistan’a, Nepal’e, Katmandu’ya gidip orada vefat etmeyi düşlerlermiş. Ben gidemedim, ama bir konsolos arkadaş vasıtasıyla sitar getirttim. 1973’te, üstelik Ravi Shankar’ın mağazasından. Tabut gibi bir şey. Problem çıkmış gümrüklerde. Çalması da hiç kolay değil, ama çok gizemli bir enstrüman. Ravi Shankar’ın bir de metodunu istetmiştim. Kromatik seslerden oluşan bir akordu vardı, piyanodaki gibi. Telin ortalarına basarak gidiyorsunuz, fakat teller çok havada. Çalarken insanın elleri yara oluyor…”
Rock gruplarının arasında, ABD ’deki en önemli iki yaz festivaline katıldı: 1967’deki Monterey Pop’ta ve 1969’daki Woodstock’ta, en yaşlı star hüviyetiyle (o günlerde 50’sine merdiven dayamıştı) on binleri mest etti, ama hippilik hırkası elbette ona dar geldi. Kendi ülkesinin temel klasik müzik kültürünün en önemli temsilcisiydi. Hem yüzlerce yıllık bu geleneği sürdürmek, hem de onu modernleştirmek örneğin eğitim ve kayıt imkânlarını araştırmak adeta alınyazısıydı. Raga nedir, ne değildir, herkese o gösterdi: Tabiatın zaman dizgesiyle uyum içinde şekillenen, günün belirli saatlerine ve mevsimlere göre farklı formlar alan, sıkı kurallarına rağmen kapısını doğaçlamaya tamamen açan bu melodik makamlara, Ravi Shankar, 90 yılı aşan ömrünün tamamını adadı.
Ravi Shankar, zihinlerde hiç kuşkusuz George Harrison’ın manevi babası olarak da iz bıraktı. İkisi tanıştığında sene 1966’ydı. Beatles, Harrison’ın amatörce sitar çaldığı ‘Norwegian Wood’u çoktan plak yapmıştı, ama Ravi Shankar’ın bu şarkıdan henüz haberi yoktu. Sitar öğrenmek için yanıp tutuşan Harrison’ın tevazuundan çok etkilenen Shankar, genç müzisyene önce bir nasihat verdi: “Sitar, öğrenmek, keman ya da çelloyla klasik Batı müziği öğrenmeye benzer. Öyle gitar gibi, birkaç akor öğrenince kendi kendine geliştiremezsin!” Ama Harrison azimliydi. Dostlukları daim oldu, sitarı Ravi Shankar vasıtasıyla yendi.
Ravi Shankar’ı ‘dünya müziğinin vaftiz babası’ diye tanımlayan Harrison bir keresinde şöyle demişti: “Çoğu insan belli bir müzik aletini iyi çaldığı için müzisyendir. Enstrümanı çalmaya başladıkları anda müzik var olur. Ama benim için Ravi müziğin ta kendisidir”.
Satyajit Ray’e beste
1920’de Hindistan’ın Varanasi kentinde doğdu. Ailesinde yetkin müzisyenler vardı. İlkgençliğinde, Batı klasik müziğini de öğrendiği Paris’te, dansçı ağabeyinin ekibiyle sahneye çıktı. Ülkesinde en önemli üstatlarla sitar meşk etti. 1950’lerde, Satyajit Ray’ın ‘Apu Üçlemesi’ başlıklı toplumsal gerçekçi filmlerine beste ve yorumlarıyla damga vurdu. Sitarının en önemli refakatçisi, Zakir Hussain’in babası Alla Rakha’nın tablasıydı. İki kızı, Anoushka Shankar ve Norah Jones, ayrı ayrı dallarda müzik yaparak şöhrete ulaştılar.