This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
i ç i n d e k i l e r
Asker Menderes'e Cumhutbaşkanlıgım teklif etmiş, sonra da asmıştı! / 1 1 4 Menderes'ten darbecilere 'işbirliği' teklifi /121 1954 seçimleri efsanesi ve gerçekler / 1 2 8 Aydın Menderes babasını temsil edebilir mı? / 1 3 3 III. CHP NİH GÜNAH GALERİSİ / 1 4 1 İnönü nasıl cumhurbaşkanı seçildi? / 1 4 3
ÖNSÖZ 7
Seçim sonuçlarını açıklıyorum! / 1 5 0 Altı Okun bilinmeyen tarihi / 1 5 4
I. ALTINÇAĞ EFSANESİ / 9 1930lu yıllar Altın Ç a g mıydı? / 1 3 Kurtuluş Savaşı'nda bir ABO Başkanından medel ummuştuk / 1 7 Atatürk 1922'de -siyaseti bırakacağım" demiş miydi? / 2 3 Atatürk Türkiye'sinin Hitler Almanya'sına ekonomik bağımlılığı / 28 Onuncu Yıl M a r ş ı n ı n bestesi çalıntı mıydı? / 33 1924 de girecektik Kuzey Irak'a, Atatürk istemedi / 41 Musul defterini sadece 143 milletvekilinin oyuyla kapatmıştık / 45 81 yıl sonra Musul'a girmek! / 4 9 Saltanatın kaldırılmasında Atatürk'ün rolü I 53 23 Nisan sehltyetimlerinin bayramıydı! / 5 7 Atatürk, usta karikatürcüye ne demişti? / 64 1934'de bir profesör neden intihar eder? / 68 1923'de Cumhurbaşkanını halk seçseydi! / 74 İsmet Paşa Hilafeti savunuyor / 79 Lozan, Sevi in hafifletilin işi miydi?.' 83 II MENDERESİN RUHU / «7 Osmanlı'nın da bir Demokrat Partisi uarriı' / 89 Sû/de değil özde Amerikancı kınımı$: Menderes mi, inönü mû? / 94 Hüzünlü bir Dışişleri Bakanı portresi / 98 İşte darbecilere silah çeken Cumhurbaşkanı / 1 0 4 Vatanı kurtarıcılardan kurtarmak / 1 1 0
İslamcı CHP halifeliği koruyacaktı... / 1 5 9 CHP gençliğinin Çanakkale şehitleri rezaleti / 1 6 3 Bavkal'ın 1990'daki sivil muhtırası / 1 7 0 Musikide devrim olur mu? / 174
IV. YARIM GERÇEKLER / 1 7 7 Başörtülü first lady'len Latife, Mevhibe, Reşide / 1 7 9 Mevtııbe hanım başını nasıl açmıştı? / 1 8 3 Dikiz aynasında görülen bir suikast / 1 8 8 Yanın kalmış bir darbe girişimi / 1 9 2 Idris Küçükömet: Körler çarşısında ayna satan adam / 1 9 7 'Yeni Atatüıh? / ?D1 Hitler iktidara nasıl geldi? / 205 Akif'in Âsım'ı da darbeciliğe soyunmuştu! / 208 Osmanlı'da bile 2b yaşında seçiliyordu, ya iri" .' 21 j Cumhurbaşkanlarının ilkleri ve enleri / 216 Çankaya Koşkü'ne seccade ilk defa girecekmiş! / 226 V. ATATÜRK'ÜN SANSÜRLENEN FOTOĞRAFLARI / 231
Önsöz
hala alacaklı durumda olduklarına, mezarlarında rahat uyuyamadıklarına ve ruhlarının alacaklarım toplayabil mek için dünyamızı sık sık ziyaret ettiklerine inanıyoruz da. tarihimize henüz tam tekmil bir cenaze töreni düzen lememiş olmamızın dünyamıza nasıl eksiklik duygusunu ekliğine bir türlü inanmak islemiyoruz. Oysa durum çok benzer. Ona henüz hesapları bağlanmamış bir tarih de demek mümkün, hesabı kapanmamış bir larih demek de... Yahut Kemal Tabir gibi söylersek. Demek, dört milyon küsur kilometre karelik bir impara torluğun yedi yüz yıllık hesapları tasfiye edildi beş ay içinde... Buna tasfiye denmez, mirası reddettik. Hem de
Tarihimiz üzerine yaptığı değerli çalışmalardan tanı dığımız Prof. Dr. Kemal Karpat'ın o 'İhtilal bildirisini an dıran uyarısını işiten oldu mu aranızda: Bizim düşüncelerimizde, İmlerimizde, sinemizde büyük bir boşluk vardır; o da tarih bilini*] boşluğudur. Biz tarihe lapan, fakat tarih bilmeyen bir toplumuz... Buna bir son vermemiz gerekiyor. Tarih bilinci, tarih sevgisi insanı köklendirir. canlandırır, bugünkü olayları düne bağlar, dünü bugüne getirir, tarihi ölü bir ders olmaktan kurta rır, yaşayan bir varlık haline getirir ve tarih o olmalıdır. Bugüne bağlanan, yaşayan bir varlık olmalıdır tarih. Be nim yaklaşımım budur. Biz bunu yapmadıkça, tarihe karşı olan bir yerde aşırı ilgi. diğer tarafla köksüz anlayış devam edecektir.1 Biz istesek dc istemesek de tarihin ürünleriyiz. Paha sı, sevsek de, öfkelensek de, büyük bir tarihin çocukları yız. Üstelik henüz kara çadırı kalkmamış, yas süresi bit memiş bir tarih bizimkisi. Filozof Jacques Derrida'nın de diğini yansılarsak, usulüne uygun olarak gömülmemiştir cenazemiz de ondan. Usulüne uygun olarak defnedilmemiş, dualarla uğurlanmamış ve talkını verilmemiş cenazelerin nasıl bizden
borçlarından bir kısmını kabul ederek redtleilik. Değil bir dünya imparatorluğunun mirası, bir mahalle bakka lının mirası bile... bu kadar kısa zamanda tasfiye edilip karara bağlanamaz. 2
öyleyse cenazemize karşı borcumuzu, saygımızı, Ödevlerimizi yerine getirmedikçe ve dahi yas tutmaya de vam etlikçe normalleşmede mümkün olmayacak demek tir. Normalleşme için hesap defterlerinin İçerisine girmek ve çeteleyi bugüne kadar gel irmek gerekecektir. l.ozan gibi yarım kalmış defterleri kapatmayı olduğu kadar 'darbecilik' gibi arızaların köklerini de bulmayı ge tirecektir bu hesaplaşma. Cumhuriyetin askeri ruhu yete rinden fazla vurgulandığı halde, Mustafa Kemal Paşa'nııı sürekli meclisi Öne çıkarma arzusu da, başörtüsü konusu nu -en azından Ahmet Necdet Sezer'e güre- zamana bıra kan tavrı da yeterince işlenmiş değildir. Nihayet Kadirbcyoğlu Zekî Bey'in Erzurum Kongresi'ne büyük üniforma sıyla girmek isleyen Mustafa Kemal'i, 'Burada sivil bir toptanlı yapılıyor. Askeri kıyafetle giremezsiniz' sözleriyle uyarması ve kongreye sivil bir kıyafetle gelmeye mecbur bırakması örneği, artık Cumhuriyet'in sivil dinamiklerini görmezden gelemeyeceğimizi hatırlatıyor bize. Öle yan-
dan Atatürk'ün Diyanet İşleri Başkanı Rıfat Börekçi'nin eşi Samiye Börekçi'nin, 1930 yılında başörtülü olduğu hakle Ankara Belediye Meclis Üyeliğine seçildiği gerçe ğiyle de muhakkak suretle yüzleşmemiz gerekecek. Dedim ya. hayaletler basıyor Türkiye'yi. Yas uzadıkça uzuyor... Geçen yıl başladığım Yakın Tarih dizisi, Küller Alımda Yakın Tarih ve Yakın Tarihin Kara Delikleri'yle devam et mişti. Efsaneler ve Gerçekler İle bu tartışma zincirine yeni bir halka eklemiş oluyorum sadece. İnşaallah bundan sonra da yeni kitaplarla sürecek yolculuğumuz. Mevlâııâ'nın derin gözüne ya da 'deniz güzü'ne o ka dar muhtacız ki bu yolculukta:
Denizi gören göz l/aşka. köpüğü gören göz başka. Köpüğü bırak da, denizin gözüyle bak sen.
Mustafa Armağan 1 Eylül 2007. Çengelköy
1
Kemal Karpaitın 23 Eylül 1999da Tarih Vakfı Bilgi-Belge Merkey i ' n d e yaptığı konuşmadan aktaran: Atilla Lök "Kemal Karpat: Bir tarihçi nasıl yetişir". Toplumsal Tarih. Sayı: T l . kastın 1999. s. 36. kemal Tahir, Yol Ayrımı. İstanbul 1971. Sander Yayınları, s. 436
2
I
ALTINÇAĞ EFSANESİ
Erkân-ı Harbiye IGenelkurmayl İstihbaratı, düşmana karşı Örgütlenen yeraltı direniş şebekeleri, din adamlarının yönettiği "seçim" sayesinde General Harrington'ıın deyimiyle"aşırı uçlar" temizleniyor, Kuvay-ı Milliye Meclisi Lozan düzenini yerleştirmek için tasfiye ediliyor, bir lx>zan darbesi yapılıyordu. Sual Parlar, Türkler ıv Kürtler. Oruıdo&u'da İktidar ve İsyan Gelenekleri, İstanbul 2005. Bağdat Yayınlan, s. 655.
1930'lu yıllar Altın Çağ mıydı?
likte ödeyeceğimiz meblağ yaklaşık Almanya'nın tazmi natının yüzde biri civarındadır. Bu arada asıl borcumu zun sadece yüzde I2'sini ödediğimizi ve ilk düzenli taksidini ödemeye başladığımız tarihin Cumhuriyet'in 10. yılı olan 1933 olduğunu da unutmayalım. 1 Madem girdik bu bahse, bir şey daha söyleyeyim de siz inanmayın: İngiltere güya savaşın galibi olarak ku rumla dolaşmaktadır ortalıkla ama ekonomisi tek keli meyle iflas etmiştir. Aman canım, lafı uzatmayayım da, İngiltere'nin Amerikan bankalarına olan borcunu 1960'ların sonlarına kadar Ödemeye devam elliğini söyle yeyim de gülün biraz! Tarih bazen komiktir sahiden de.
isler CHP'nİn söylemine bakın, islerseniz sıg popüler basının yazıp çizdiklerine, 1930ların neredeyse kutsandı ğını görürsünüz. I920'li yıllar da önemsenir gerçi ama asıl Cumhuriyet/in kendisini bütün görkemiyle gösterdiği yıl lar 1930'lardır. Asıl amaç Osmanlı'dan kopmak olduğuna göre. 1930'lar bu kopuşun zirve yaptığı yıllardır. Kalkın ma hamleleri, sanayileşme çabaları, ekonomik bağımsız* lık ve tek kuruş dış borç almadan kalkınmayı gerçekleştir me... bu dönemin 'kazanımları' olarak sunulur. Gerçi bir 'Osmanlı borçları' meselesi vardır ama bu da abartıldığı kadar değildir. Kuşkusuz 1930'ların şanlarında yılda iki taksit halinde 700 bin altın lira ödemek kolay bir iş değildir ama sonuçta bu, bağımsızlığı uğrunda savaşıları bir toprağın borcudur ve küçümsenmeyecek bir kısmı da Birinci Dünya Savaşı sırasında alınmıştır. Üstelik bu borcu biz ödedik de Arnavutluk. Suriye. Yemen, halta Yu nanistan'ın da aralarında bulunduğu 14 ülke ödemedi mi? Kaldı ki, savaş tazminatı (tamirat parası) olarak Al manya'ya ödetilen miktar dudak uçuklatacak cinstendir: Tam 24 milyar altın sterlin, ö d e ö d e bitmez diyorsanız yanılıyorsunuz, çünkü Almanlar 1932'de borçlarını bitir mişlerdir bile! Uzun vadeli borçlarımızın 15 milyon altın sterlin tuttuğunu göz önüne alırsanız diğer borçlarla bir-
Neyse gelelim bizim 1930'ların macerasına. Bilindiği gibi Atatürk. Serbest Fırka'yı. hükümet ile halk arasında oluşan kopukluğu gidermek ve muhalefet kana lıyla yukarıya yansımayan bazı gerçeklere uyanabilmek için kıırdurmuştu. İşte Serbest Fırka'nın İzmir ve Balıkesir mitinglerinde halkın meydanları doldurması ve İnönü aleyhine, hatta bazı yerlerde Atatürk aleyhine sloganlar atılması ve resimlerinin yırtılması karşısında Gazi hareke te geçmiş ve iki etaptan oluşan bir yurt gezisine çıkmıştı. Kasım 1930'da başlayıp Mart 1931'de biten bu yorucu yun gezisi Gazi için çok öğretici ve hatta hayret uyandırı cı olmuşa benzemektedir. İdeolojik ve kültürel devrimler le büyük şehirlere egemen olmaya çalışan Kemalist inkı labın henüz halka inemediğini bu gezi sırasında öğren miş olmalıdır. Mesela Atatürk şöyle yazıyor gezi defterine: Hükümeti ve fırkayı (CHP) zayıf düşüren mühim sebep lerden birisi de halk şikayetlerinin ve fırka teşkilat temen nilerinin kayıtsızlığa maruz kalmasıdır. Halktan gelen müracaat ve şikayet tali memurların değil, bizzat Vekilin (Bakanın) (veya mahallinde valinin) İmzalayacağı (müsbet veya menfi olsun) esbab-ı mucibeli Igerekçelil bir ce vapla karşılanmalıdır.
Atatürk uyarıyor. kimi de türlü türlü şekillerde komisyonculuklar peşine düş müş bulunuyorlardı. Bunlardan kimi arsa spekülasyon ları. B7. Ancak Atatürk'ün bu kötü gidişe son vermek üzere kurdurduğu Serbest Fırka'nın eleştirilerine tahammül edemeyen kesim de. yani eskiye dönmek demek. Ne zaman söylüyor? 1930'da. inönü'nün de yakınıdır. o zamanın deyişiyle "yiyici"lerdi. çiçek soğanı. 24 avukat. Gezi sırasında Atatürk'ün önüne atılıp "Açız" diyenler de cabasıdır. liditör: Matian Kent. Hiçbirini durdurmak kabil [müm kün] olmuyordu. I o n u r a 1984. kimi idare meclisi azalıkları. Bk/_ l. özeti budur vesselam. 4 Öğretmen. ellerinden hortumları nın alınması anlamına gelecekti. Halk nerede.. görebiliyor musunuz? O "Açız!" diye Ata türk'ün önüne atılanlar? Çankaya savaşlarının özü. Seyalıııl Kolları (1930-19311. Bilgi Yayınevi. 10 fabrika tör. s. Politikada 45 Yıl adlı hatıralarında 1925'lerdekİ durum hakkında şunları söyler: 2 1 O sıralarda bence bu hâdiselerin en Önemlisini teşkil eden dünkü Millî Mücadeleciler ve o günkü devrimciler kadrosunun bir kazanç ve menfaat sirkeli karakterini ta şımaya başlatmışıydı.. Peki nasıl oluyor da bu bunalımı yaşamış bir Türkiye Allın Çag ilan edilebiliyor? Bu gerçeği ısırıcı bir dille yakalayanlardan Yakup Kadri'nin samlarına kulak verelim şimdi de. 17 doktor ve eczacı. bunların mahiyetlerine göre tasnifinden sonra vü cuda gelecek tablonun toplan mütaleası büyük halk taba kalarının hangi ızdıraplarla mahmul (yüklü) olduğunu gösteriyor. Hasırlayan: Gürbüz Tüfekçi. Muhalefet istemiyorlar ve her muhalefet kımıl danışını "irtica . Şikâyetler tek tek tetkik olunmakla be raber.' Demek ki neymiş? CHP kadrosu devlete sırtım daya yan bir rant ekonomisine startı vermiş ve halktan koparak bir avuç devletin palazlandırdığı zenginle Türkiye'yi İda re etmeye kalkmıştır.olarak damgalıyorlardı. 44 il ve belediye ge nel meclis üyesi. "France and i h e l*. Kim söylüyor bu sözleri? Atatürk.2 Daha ne desin? Üstelik Ege bölgesi ormanlarından el de edilen kitre. mazı ve harup ihracatının 1914 yılına oranla çok fazla düştüğünü (bazı kalemlerde yüzde 99'dur düşüş) gözlemleyen Gazi. Atatürk. her gittiğimiz yerde mütemadiyen (sürekli olarak) den. 14 emekli general ve subay. Uıanhııl I9H8. Kendisi Ata türk'ün de. bu binalara saplanan sermayeyi uygun şe kilde işletmesinin daha faydalı olacağı uyarısını yapmak tan da alamaz kendisini. 3 Yakup Kadri Karaosmanoglu. s. 7 banka müdürü. s. Nitekim yakınlarından Hasan Rıza Soyak'a söylediği şu sözler 1930'lann başlarında Türkiye'yi de içine alan 1929 dünya ekonomik bunalımının Atatürk'ü ne kadar bunalttığının göstergesidir: Bunalıyorum çocuk. 1&5. 48. Dinliyor mu acaba? Devam ediyor Atatürk: Bu seyahaltaki temaslar bize halk şikayetlerinden Devlet İşlerinin nasıl yürüdüğünü anlamak faidesinin çıkarılabi leceğini gösterdi. boşu boşuna binalar yaptırıldığını.. Eğer 1920-1924 arasın daki serbestlik geri gelirse avantalar ellerinden gidecekti de ondan. Hır Greni Pouvn anıl ılır t'ıul of ılır Oııomıuı limpln. Neden? Çünkü irtica. şikayet dinliyoruz. kimi taahhüt işleri. Her taraf derin bir yokluk. İnönü dinliyor. 31 varlıklı çiftçi. ( i e o r g e Ailen & Unıvin.nd of the Otlaman Hmplre". Ankara IrJfcri. .. büyük bir ıstırap içinde bunalıyo rum! Görüyorsun ya. 1935 yılı 11 İdare Kurulu üyelerinin mesleki da ğılımına bakarsak. Politikada 45 Yıl. maddi manevi perişanlık içinde.Bruce Ftılton. bu seçkin zümrenin nasıl kemikleşligini daha iyi görürüz: 90 tüccar.. Ziraat Bankası'nın esasının bozuk olduğunu.. Kasnak Yayınlan.
18 Mart'ı "Şehitler Günü" ilan etlik kanunla. o tamamen başka bir alemde kulaç atıyor. Sonuçta o da bir insan ürünü ve bir süre sonra her insan ürününden sıkıldığımız gibi ondan da sıkılmaya ve yeni bir 'geçmiş masalı'nı arzulamaya koyuluyoruz. Zeng Ho adlı bir Müslüman Çinli olduğunu İddia eden sempozyum bile düzenlendi Singapur'da. daha önceki bir kitabımda Sivas Kong resi günlerinde Mustafa Kemal Paşa ve Rauf (Orbay) Bey'in imzalarını taşıyan bir mektubun Louis Edgar Browne adlı bir gazeteci eliyle A B D Senatosu'na gönde rildiğini ve mektupta Senato'dan hir inceleme heyetinin Anadolu'ya yollanmasının istendiğini ele almıştım. Peki neydi 16 Man ? 19601ı yıllara kadar bizi sokakla ra döken ve yürüyüşler yaptıran bu yıldönümü. İngilizlerin tarih üzerinden zihinlerinde meydana getirdiği tahribatı nasıl tamir edebiliriz diye gece gündüz uğraşmıyorlar mı? Çin derseniz. Emperyalist İn gilizlere olan kinimizi sokağa döktüğümüz bu yıldönümü kayıplara karışmıştı ki. tarih de öyle bir kere yazıldı mı. Ancak rulan 'Kurtuluş Savaşı' değil. çünkü biz Yunan'm elinden kurtulmak için değil. (Yakın Tarihin Kara Delikleri'nde (Ti* maş Yayınlan) mektubun orijinalinin fotokopisini bula bilirsiniz. Kitaplarda cabası.. Holocaust sonra sı Yahudi tarihi bir daha eskisi gibi yazılamayacak kadar kökten değişmedi mi? Hint tarihçileri şimdi kolları sıva mış. Aslına bakılırsa Fransa için olduğu kadar ABD için de geçerlidir bu tarihi yanlış yazma pratiği. mektup gönderilmiş.Kurtuluş Savaşı'nda bir ABD Başkanından medet ummuştuk şimdilerde 16 Man Şehitler Günü'nü hatırlayacak bir Al lah'ın kulunu bulmak İsteseniz ilaç için bile yoktur (uz manları dışında tutabiliriz bu yargının). sonra Erzurum'da Kâzım (Karabekir) Paşa ile inceleme lerde bulunmuştu. Hatırlarsınız.) . o kadar gönderilmiş ki. mektup üzerine Sivas'a gelen Ge neral Harbord. 16 Mart'ta hunharca katledilen Mehmetçiklerin aziz ruhlarına bir parça da olsa teselli verdi. Halbuki belgelerle gösterdim ki. Baksanı za. bu yıl iki gün sonrasına konuşlan dırılan Şehitler Günü. Anık onu yeni eksenler ve yörünge ler üzerinden okumaya girişmenin vakti geldi. Mustafa Kemal ve Rauf Bey'le görüşmüş. Uluslaşma ile tarih yazımı arasındaki bağ bu şekilde dile getirilmeliydi ona göre. İngilizle rin Meclis-i Mebusan'ı bastıktan sonra Şehzadebaşı Karakolu'na baskın düzenleyip Ü Türk askerini kalleşçe şehit etmesi (1920) trajedisinin yıldönümüydü. İstiklal Savaşı (sonradan uydu "Tarihi yanlış yazmak bir mille) olmanın ayrılmaz par çasıdır. Gazi Mustafa Kemal Nulıık'unda bu mektubun gönderilip gönderilmediğini pek iyi hatırlamadığını söylemekteydi. Everest'in zirvesi gibi yerinden edilemeyen bir granit kütlesi değil." Böyle demişti Fransız düşünürü Ernest Renan. Demek ki.. Kıı yüzden diyorum ya. Hatla bir iki yıl evvel Amerika'yı keş fedenin Kristof Kolomb değil. bağımsızlığımızı sağlamak uğruna savaşmıştık) yıllarımızın tarihi 1927'deki Nutuk eksen inde ve 1930'lann ortalarında geliştirilen Tarih Tezi yörünge sinde yelerince kaldı.
Özerinde şöyle yazıyor: "ViverArt. maddesi' yazıyor Erzurum 1919. 12 des Principes de Wilson. Şimdi size İstiklal Savaşı yıllarının farklı bir yüzünü gösterecek birkaç fotoğraf sunmak isliyorum. An cak şunu söylemeye çalışmıştım: 1919 şartlarında insan lara doğru ve normal görünen bir karar." Ne oluyor Allah aşkına bu Erzurumlulara ve Erzin canlılara? Kim bu çok sevdikleri Wilson ve dahi kendile rine "yaşasın" çığlıkları attıran bu 12. İkinci fotoğrafımız ise hemen aynı günlerde Erzurum'da çekilmiştir. ben İkinci bombamı patlatayım. Osmanlı Devleti topraklarında Türk çoğunluğun yaşadığı bölgelernin Türklere bırakılmasını islemekleydi. Eylül 1919'da Erzincan Hükümet Konağı'nın giri şini gösteriyor. 1927'de anormal görünmeye başlayabilir. Merdivenlerin hemen başında İki askeri miz ellerinde bir bez afiş lutuyor. Üzerinde bu sefer Osmanlıca yaz>yla "Vilson prensipleri M a d d e 12" yazıyor Şaşıranlar. Türkiye'de "Vilson Prensipleri" adıyla tanınan. İki Dadaşın elinde bu defa bir pankart görülü yor. muhtemelen. madde de neyin nesidir? Bugün ismi unutulmuş olan ABD Başkanı Woodrovv Wilson daha çok 8 Ocak 1918'dc Birinci Dünya Savaşı'nın daha fazla kan dökülmeden sona erdirilmesi için bir barış planı olarak İlan ettiği "14 Nokta"sıyla tanınır. hatta kızıp köpürenler oldu. Bir gösteri. hatta adına bir der nek bile kurulan bu noktaların 12'ncisİ. Birinci fo toğraf." Türkçeye çevirisi: "Yaşasın Wilson Prensipleri'nin 12. Ba kın Ahmet Necdet Sezer'in 7 yıl önceki sözleri ile veda ko nuşması arasındaki dağlar gibi farka vc ondan sonra yeni den düşünün islerseniz söylediklerimi. Pankart bu defa Türkçe konuşuyor: "Vilson Prensipleri Madde 12.kimler için asılmıştır? Sîz düşünedurun.1919 yılında Erzincan Hükümet Konağı binasının merdivenlerindeki bez afiste Fransızca olarak 'yaşasın Wilson Pıensiplerinin 12. Bunda tuhaf bir şey de yok. Etraf da kalabalık sayılır. iki askerin ellerinde bir afiş. Sözlerimi amaçlamadığım noktalara çekenler de eksik değildi. Maddesi." "Yaşasın" denilen bu Wilson Prensipleri de nedir? Pe ki bu Fransızca bez afiş Erzincan Hükümet Konağı'nın kapısına -Türkler için olamayacağına göre. Bu da her türlü hu- .
Sayı: 76. Giresun'dan başlayıp Sivas. 1-12 (bu makale 81. Türk süngülerinin müdafaa ve tespit ettiği sınırları mü dafaa etmişimdir. maddesi oluşturmuştur. 55. Fethi Tevetoğlu. Kısa bir süre sonra.kukumuzun ayaklar allına alındığı bir zaman da Millî Mücadele kadrosuna ilaç gibi gelmiş ve dört elle sarılmış lardı ona. 21 Ocak 1918'de Paris Barış Konferansı'na giderken yanında bir program ve Türkiye'nin parça lanmasını öngören haritayı da götürmüştü. Şubat 1969. Nitekim bizzat Atatürk'ün söylediklerine bakı lırsa Misak-ı Millimizin hukuki temelini de VVilson Prensipleri'nin 12. Ancak Başkan Wilson'un bir başka planı daha vardı. neyse. İstanbul 2003. -. Nitekim Mustafa Kemal Paşa'nın Sivas Kongresi Baş kam sıfatıyla ABD Senatosu'na gönderdiği mektubun ar ka planında da Wilson'un milletlere kendi kaderlerini ta yin hakkım tanıyan barış planı yatmaktaydı.. "Millî Mücadele Mustafa Kemal Haşa-General Harbord görüşmesi*. Adana.1 Demek ki neymiş? Bugün kabul etmek kolay olmasa bile Atatürk bile milli sınırlarımızı tespit ederken bir ABD Başkanı'nın prensiplerine dayanmak ihtiyacını hissetmiş. Türk Kültürü. iten de milli sınırı biraz WiIson prensiple rinin insani maksatlarına göre ifadeye çalıştım. Aynı zaman da Anadolu halkı da bu prensiplere sahip çıkmış ve Senato'nun İnceleme yapmak üzere gönderdiği General Harbord ve ekibine davullu zurnalı karşılama törenleri dü zenlemiştir. Mersin. Van. 1 Tabii tahmin edilebileceği gibi biz prensipleri görmüş ama haritayı görmezden gelmiştik. Kaynak Yayınları. cilt 3. . Hemen açıklayayım: O insani prensiplere dayıındıgıııdaııdır ki. Hatırlayalım mı 1926 yılının Mart ve Nisan aylarında Hakimiyet~i Mitliye ve Af illiyet gazetelerine ortak olarak verdiği hatıralarındaki sözlerini: İtiraf ellerim ki. Maraş. Kars ve Ağrı'yı da içine alan "büyük Ermenistan" haritasıydı bu. İşte yukarıda gördüğümüz iki fotoğrafın arka planında bu prensipler vardır ve afişler Amerikalı General Harbord görsün ve gönlü bizim tarafımıza meyletsin diye hazırlan mış ve asılmıştır. Atatürk'ün Bütün Eserleri. General Harbord-Mustafa Kemal Pasa görüşmelerinin ayrıntıları için bkz. Gerçi bugün İkisini de görmezden geliyoruz ya.. sayıya kadar devam e d i y o r ) . s.
1 Mustafa Kemal Paşanın Büyük Taarruz'dan Önce hem de Meclis huzurunda verdiği bu "söz". İşte Uğur Mumcu'nun yayınladığı hatıralarında Kara bekir Paşa'nın sözlerinden Özetlediklerim: Başlangıçta Mustafa Kemal Paşa Vahdettin'in kalma sını istiyor. bütün milletle beraber yüksek heyetiniz. (Al kışlar. mevcut makamları da elinin ter siyle bir kenara itmesini ve söz verdiği gibi sine-İ millete dönmesini ısrarla istemekteydiler. muhtemelen ken disine tanınan olağanüstü ve süresiz yetkilerin kurtuluş tan sonra da kullanıldığında bir tür diktatörlüğe gidilebi leceğine ilişkin bazı vekillerin zihninde oluşan kuşkuların dağıtılmasına yönelikti. dahası Gazilik gibi en son 1897 Teselya savaşının kazanılmasından sonra Sultan I I . İşte 20 Temmuz 1922 günü Başkomutanlığının TBMM tarafından süresiz kaydıyla uzatılması üzerine Karahekir Paşa ve Rauf Bey gibi asker kökenliler ile Halide Edip gibi aydınlar onun 20 Temmuz konuşmasın da verdiği söze bağlı kalmasını. O şimdi hedef büyütmüş ve bazı demeçleri Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay gibi Milli Mücadele'nin önder kad rosunu kaygılandırmıştır. için de bir fen ve bir üye olarak bittabi en büyük saadeileri idrakle müşerref olacağız. hür olmak" Hepimizde doğdu büyük bir vehim Gerçekten mi bu kıyamet kopacak? O sakin tabiatlı Ziya Gökalp Diyarbakır'da çıkan Kü çük Mecmua'da peş peşe neşrettiği şiirlerle Gazi Mustafa Kemal'e 'Sakın çekilme' mesajını vermek İhtiyacım ne den duymuştu? Yoksa gerçekten de Yunanlıları yenilgiye uğratmış bir ordunun Başkomutanı sine-i millete dön mek üzere midir? Nedir bu telaş ve kıyamet neden kopa caktır? T B M M zabıtlarını açıp okuduğunuzda bu endişenin. GAZİ MUSTAFA KEMAL PAŞA Sen deyince "Sulhten sonra isterim Herkes gibi bir fert olmak.) Hakikaten milletin sinesinde serbest bir millet fer di olmak kadar dünyada bahtiyarlık yoktur. ve ben de yüksek heyetiniz. yani yeni bir makam mev ki istemek şöyle dursun. Hakikatlere vakıf olan. Bunlara göre Mustafa Kemal Paşa'nın gözü şimdi de padişahlık ve halifelikleydi! O mesut gün geldiğinde. Abdülhamid'e verilen benzersiz bir unvana layık görülmesi yeterli olmamış gibi dir. maddi makamların hiçbir kıymeti yoktur. Mustafa Kemal Paşa için Sakarya zaferinden sonra üç rütbe birden atlatılarak mareşal ya pılması. benim bundan üç sene evvel mukaddes davamıza başladığımız gün bu lunduğum mevkie dönebil inekliğim imkânı olacaktır. suçlu olduğundan sözümüzden çıkmayacağı- . hatta korkunun gerçek sebebini bulmakta zorlanmıyor sunuz.Atatürk 1 9 2 2 ' d e "siyaseti bırakacağım" demiş miydi? yaptığı teşekkür konuşmasında Mustafa Kemal Paşa ı im söyledikleri: İkinci saadetimi temin edecek olan husus. kalp ve vicdanında manevi ve mukaddes baz lardan başka zevk taşımayan insanlar için ne kadar yüksek olursa olsun.
padişahlığın kaldırılması ve hilafetin Osmanlı hanedanında kalması. bazı vekillerin Gazi Paşa'nın bir tarafa çekilme- in söylüyordu. Atatürk'ün ayağını kaydırıp kendisinin Cumhurbaşkanı olmak İslediği yolundaki haberleri Gazi'ye yetiştirmişlerdir bile. Saltanat kaldırılacak. Ancak aradan 85 yıl geçmesi ne rağmen hala uygulanamamıştır. Hem Ata türk'ün verdiği sözü yere düşürmeyecek. Nitekim Rauf Bey de aynı cümleye takıldı ve " N e oluyoruz. nereye gidiyoruz?" diye bağırdı. Karabekir'in. hilafet Osmanlı hanedanında kalacak. barış antlaşması İmzalandıktan sonra Cumhuriyet'in ilanını müteakip Sultan Vahdettin'in nadir görülen fotoğraflarından biri Cumhurbaşkanlığına "sırf tarihî bir nam almak suretiyle" Mustafa Kemal Paşa seçilecek. Dolayısıyla oylama geçersiz sayılır. ancak hemen arkasından istifa edecek ve ölünceye kadar Cumhurbaşkanlarının maddi imkânlarından yararlandırılacaktı. Abdülmecid'in de halifeliğe getirilmesiydi. boşalan Cumhurbaşkanlığı için halk oyuyla ser best bir seçimin yapılmasıydı. Bunun üzerine projesinden vazgeçtiği anlaşılan Karabekİr Paşa. kararımız bu muydu? Hilafetin Osmanlı hanedanında kalması gerekliği nokta sında anlaşmamış mıydık? Bu cümleyi okuyan herkes siz den şüphelenecektir" diye uyardım. Gider Mustafa Kemal Paşa'nın yanına ve yüzüne karşı mecliste oluşan kaygıyı dile getirir: Bu önergeyle sizin hilafet ve saltanatı almak niyetinde oldu ğunuz kanaati belirmiştir. Ben karşı çıktım ve yeni bir halife seçme miz gerektiğini kabul ettirdim. Telgrafta. Bu noktada Karabekir'in bir ara teklifi olur. Kararımız. Çünkü bazı kimseler. Düzeltmezsek iş vahim bir so nuca varabilir. 2 Ancak kamuoyu yine de tatmin olmuş sayılmaz. en azından saltana tın kaldırılması ama hilafetin hanedanda kalması nokta sında ısrarcı olur ve 1 Kasım 1922'de kanunlaşan tasarı böylece ortaya çıkar.Ancak ilk oylamada yeterli milletvekili bulunamaz. . Sonra önerge meclise sunuldu. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa "Endi şenize hak verdim. Değil mi ki Gazi vaktiyle bir söz vermiştir. Bunun üzerine Mustafa Kemal'e dönerek. hem de onu onurlandıracak bir çözümdür bu. Fakat Rıza Nur ve arkadaşlarının imza ladıkları kanun taslağının son şeklini okuduğumda gör düm ki. iş başlangıçta konuştuğumuz noktadan tama men sapmış. Mesela 1923 Şubai'ında yanında Kâzım Karabe kir Paşa olduğu halde İzmir'den Ankara'ya dönerken ço cukluk arkadaşı olup o sırada TBMM ikinci başkanı bulu nan Ali Fuat Cebesoy'dan sürpriz bir telgraf almıştır. Bundan sonra ki adım. Bu anlamlı bir mesaj dır Karabekir İçin. öyleyse gereğini yap malıdır. Durun o cümleyi düzelteyim" diyerek "Osmanlı hanedanı" kaydını silip "İstanbul'daki padişah lık yoktur (madumdur)" diye yazdı. 30 Ekim 1922'de Mecliste sert tartışmalar cereyan ederken Kıza Nur'a harekete geçme zamanının geldiğini söyledim ve GAZI'nin isteği üzerine saltanatın kaldırılması lehine bir konuşma yaptım. Cumhurbaşkanının halkın oyuyla seçilmesi yo lunda ilginç bir tekliftir bu. "Paşam. Taslakta "Osmanlı hanedanı yoktur ve tari he karışmıştır" ifadesi yer almaktaydı. Evet.
kitap (birinci Bölüm). Ümidimiz onlarda. Me sajımız. H e l l i m Yayınlan. v 92 v d . ciltinden aldım (is Yayınları. Soruyor haklı olarak. 3. Eserlerinin 156). Oysa 1922 Temmuz'unda meclis kürsüsünden verilen sözün. 32. ödenmeye başlandığını konuşmuştuk. 378. Yrni Türkiye'nin Oluşumu (1923-19381. Doğıı Perincek'in belki de tek hayırlı teşebbüsü olarak tarihe geçecek olan Kaynak Atatürk'ün Bütin s. ) . Kâzım Karabekir Anlatıyor. . s. 3 İşte Ziya Gökalp bu ateşli günlerin öncesinde Diyarba kır'dan yazmaya devam ediyordu: Gazi Paşa! Gerçi fazla yoruldun İhtimal ki rahata da muhtaçsın Lakin Türk'ün tılsımını sen buldun İksir gibi hu millete ilaçsın. yalnız fa iziydi. TBMM Devleti (1920-1923): Birinci Meclis Dönemimle Devlet Pikleri ve İdare. Enver Ziya Karal gibi bir üstadın bi le açıkça itiraf elliği gibi. Daha önce Osmanlı borçlarının 1933 yılından itibaren 1 tanbul 2004 2 Metni. Şerafeltin Turan.. Hangisine inanacağım? Burada belirtilmesi gereken üç nokta var: 1. s. istanbul 2001. inkılap tarihlerimizi yazanlar onu kendi arzu ve duygularına uydurmuşlarsa biz ne ya palım? Belki yol kenarlarına bıraktığımız dikenlere takı lan yünlerden yeni bir palto yapmayı becerir birileri. Bilgi Yayınevi..si şanıyla kendisine bir saray ve ayda 10 bin lira ödenek verilmesi için Meclis başkanlığına önerge verdikleri bildi riliyordu. İstanbul 1990. işte süngü zekâlı kardeşlerimizden birisi üşenmeyip kitaba bakmış ve as lında ilk borç taksirlini 1929'da ödediğimizi bulmuş. s. 5. Bu ilk ödememizle birlikte ekonomi iflas sinyalleri vermiş ve alacaklılara gerisini getiremeyeceğimizi Uğur Mumcu. muhaliflere karşı siyasi bir manevra gereği olduğu apaçıktır. yazanın yapana ve yapılana sadık kalmasıdır. 3 4 Rıdvan Akın.1-64. 1929'da ödediğimiz borcun kendisi değil. Tekin Yayı nevi. Ttlrk Devrim Tarihi. Bkz. Tarih yeniden yazılmayı hu denli arzuluyor sa yapılacak tek şey. 3. Ord. 1 Atatürk Türkiye'sinin Hitler Almanya'sına ekonomik bağımlılığı Geçtiğim yollara dikenler bıraktığım için özür dileye cek değilim. Prof. gelecekteki süngü zekâlı tarihçilere. 2. Bu sureci İsmet B o z d a g ' ı n yayına hazırladığı Kazım Karabekir'in Paşalların Kavgası: Atatürk-Karabekir adlı hatıralanndan da izleyebiliyoıuz (İstanbul 1991. Ankara 1995. Emre Yayınlan.
İlk defa TL bu dönemde Dolara bağlandı. Böylece Almanya'nın ihracatımızın cari değerindeki . Nazi Almanyası'nın uluslararası düzeyde iktisadî güç kazanmasıyla iliş kilidir. mal üreticinin elinde kaldı. Enflasyon yoktu belki ama bu defa deflasyondepresyon süreci doğdu. Güllen Kazgan'dan Yahya Sezai Tezel'e kadar Osmanlı iktisat tarihi uzmanları bunun eko nomi üzerindeki felç edici etkisini gündeme getiriyorlar. İhracat hacmini artırabilmiştir. 3. Türkiye tarihinin (Osmanlı da dahil) başka dönemlerinde görülmemiş derecede bir emperyalist dış güce ekonomik olarak bağımlı olmasını getirecektir. Ancak belirtilmesi gereken bir başka nokta. Türkiye'nin dış ticaretindeki genişleme. görüşmeler 1932'de sonuçlanmış ve asıl borcun ilk düzenli ödemesine 1933'ten itibaren başlamıştık. ben Tezel ho canın Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi1 adlı kitabı nın kapağını aralıyor ve başlıyorum özetlemeye: Tezel'e göre Türkiye'nin 1934'e kadar süren bu olum suz ekonomik tablosunun olumluya dönmesinde Hitler Almanya'sıyla kurduğu yakın ekonomik işbirliğinin hatırı sayılır bir payı bulunmaktadır. Bu borçlar meselesi epey su götürür. TL bazında yaklaşık 150 milyon liradır. borcunuz çıkınca niye mızıklanıyorsunuz? Bir mi ras olayında alacak ve borç gayet tabii bir durum değil mi? Her neyse. Yeterince çarpıcı görünüyor. Almanya'nın Balkanlar ve Orta Doğu'da güttüğü ticari genişleme politikası nedeniyledir ki. Büyük Buhran'ın sıkıntılarını yasayan liberal metropollerin Türk ihraç inallarına talebinin zayıfladığı bir dönemde. Onun için devam edelim biraz daha. Hatta 1920'lcrdc İngiliz hükümeti Tür kiye'nin İngiltere'de tahvil satmasını dahi yasaklamıştır. Peki hiç merak ettiniz mi Osmanlı'dan Cumhuriyete kalan nakit para tu tarının ne kadar olduğunu? Tamı tamına 161 mil yon TL kâğıt para (bozuklar hariç). 1930-1934 döneminde Türkiye için 1929 dünya eko nomik buhranının da misillemesiyle ağır bir ekonomik darboğaz oluştuğunu söylüyor uzmanlar. yazımızın konusunu oluşturan Hitler reji miyle Türkiye Cumhuriyeti'ni 1934-1939 yıllarında birbi rine sıkı sıkıya bağlayacak ve Yahya Sezai Tezel'in ifade siyle söyleyecek olursak. Kendi deyişiyle. İşte bundan sonra ödemelere ara ve rilmiş. 1954 yılma kadar de vam edecek olan bu İlk düzenli ödemeydi. Türkiye. Nasıl? Atatürk döneminde Türkiye dışa bağımlı mıy mış? Hem de Nazi Almanya'sına öyle mi? Şu Hitler'in re jimine hem de? Siz bu soruların kabuğunu kaşıyadurun. Hani bazıları o zamanlar Türkiye'nin parası yabancı paralar karşısında değerliydi diyorlar ya. Oradaki kastım. Şimdi gelelim asıl konumuza. Son çare olarak ABD'ye başvurulmuşsa da.ilan etmiştik. Almanya 1930'ların sonuna doğru Türkiye'nin ticare tinin aşağı yukarı yarısını kendine kanalize etmeyi başar dı. Türkiye reel gelir kaybına uğradı. Bir çıkış yolu olarak önce Fransa'yla başlayan bir tür anlaşmalı takas olan "kliring" ticareti denendi. bu borç ertelemesiyle birlikte Türkiye'nin dış kredi itibarının dibe vurmuş olmasıdır. İşte bu ta kas ticareti. Avrupalı tah vil alacaklıları Türk isteğinin geri çevrilmesi için Washington'a kredi vermemesi için baskı yapmışlardır. 1930-1934 döneminde TL'nin aşırı değerlenmesi ile Türkiye'nin ihracat yaptığı tarım ürünleri fiyatlarının dış piyasada düşmesi sonucunda özellikle Ege bölgesindeki ihracatçılar iflas etti. Yani Osmanlı hazinesinden 161 milyon TL'yi cebinize koyarken hu para nereden geliyor diye sormuyorsunuz da. Ödediğimiz Osmanlı borçlarının tutarı.
İs tanbul 1977. Gerçi Almanların İlliler rejiminden fince de Türkiye'nin finans ku rumlarını e l e geçirme taarruzu söz konusuydu. Nitekim 1937'de Almanya'ya giderek bizzat Hitler'e görüşen Bayındırlık Bakanı Ali Çel in kaya. İstanbul 1994. borç alınmışsa da. Almanlardan Çanakkale'yi tahküm etmek için top. demiryolu için loko motif almak istediklerini söylemiştir. Hatta The Economist dergisinin 5 Ağustos 1939 tarihli sayısında yayınlanan bir hesaba göre. s. . 359. Bkz. Ayrıca İttihatçıların kurdukları ve hisselerinin % 40'ı hükümete ait olan milli banka ttibar-ı M i l l i n i n yönelimini de e l e geçirmişlerdi. Savı: 11. Cağlar Keyder. 176-179. yazarın daha Önce verdiği bir tebliğde de işlenmişi!. Islanbul 1992.>-20f>. İstanbul 1993. yine birileri köpürecek. Itır haşka yazar Çağlar Keyder'ın bir makalesine ailen şu ilgiye dikkat çekiyor: "l93f>Te imzalanan bir anlaşmadan sonra Nazi Almanyası bir yıl içinde Türkiye'nin ihracatının % 51'ini almak ve it halâtının % 45'ini sağlamak durumuna gelmişti. "1923-1938 d ö n e m i n d e Türkiye'nin dış iktisadi ilişkileri'*. "Ali Çetinkaya-Hitler görüşmesi": Hayal Tarih Mecmuası. "Uluslararası boyut: Ticaret. Almanya'nın ithalatı mızın cari defterindeki payı ise 1932'de yüzde 25 iken. 1939'da bu bağımlılık muazzam boyutlara tırmanmış bu lunuyordu: İthalatta yüzde 51. s. Aynı şekilde İngiltere de Türkiye'nin faşizme kaymasıyla Orta Doğu dengelerinin aleyhine döneceğini görerek paniğe kapıl mış ve Türkiye'ye baskı üstüne baskı yapmaya başlamış tır. ilerleyenler: Irvin C e m i l Schick ve Ertuğrul Ah met Tonak. Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihî (19231950). 2 Aktaran: Nejat Atsa. Belge Yayınları. Tarih Vakfı Yurt Yayınlan. Böylece İhracat ve ithalatımızın neredeyse yarısını kendisine bağlamayı başaran Almanya'nın Türkiye'yi ne reye sürüklemekte olduğu ancak 1937'de fark edilmiş ve yönetimde bir panik havası baş göstermiştir. Mesela 1924 yılında Ziraat Bankasının genel müdürü Deutsche Bank'ın eski genel müdüılerindeıı biriydi. Atatürk Döneminin Ekonomik ıı* Toplumsal Sorunları (1923-1938). 14-16 Ocak 1977. 1935-1938 ortalamasında İse yüzde 44'e çıktı. Irvin Cemil Schick ve Ertuğrııl A h m e t Tonak.^ Bunun sebebi ise Türk ihraç ürünlerine yüz vermeyen diğer ülkelerin aksine Almanya'nın ihraç mallarımıza yüksek fiyatlar ödemekte ve kliring hesabında açık vere rek Türkiye'yi Almanya'dan daha fazla ithalat yapmaya zorlamakta olmasıdır. Dünya Ekonomisi İrinde Türkiye (1923-1929). v 20. Geçis Sürecinde Türkiye. İkinci Dünya Savaşı patladığında Türkiye'nin dış ticareti nin Almanya'ya bağımlılığı hala sürmekteydi. s. t. Hatta bu dönemde Türkiye Almanya'dan yalnız si lah almakla kalmamış. 1935-1938 ortalaması ise yüzde 46'yı buldu. Noktanın yeri burası mıydı? 1 Yahya Sezai T e z e l . Hu konu. yar d ı m ve borçlanma". ihracatta yüzde 37. Aralık 1967. Türkiye'yi kendisine siyasi olarak bağlamak için zarar et meyi bile göze alınış ve bizden yüksek fiyatla mal alıp ucuz fiyatla mal satmak suretiyle sadece 1938 yılında tam 8 milyon TL tutarında bir mali yardımda bulunmuştur. flitler Almanyası. ö y l e ki. Bunun üzerine 1936 ve 1938 yıllarında yapılan anlaş malarla İngiltere'den 118 milyon Tl. 35. iktisadi ve ticari İlimler Akademisi Mezunları Yayınlan. Bu para." Bkz.payı 1929'da yüzde 15 iken 1934'te yüzde 39'a. Tarih Vakfı Yun Yayınlan. askerî örgütlenmesinde de Üçün cü Reich'a bağımlı hale gelmiştir. 141. Bkz. 1934de yüzde 36yı. aynı yıl Osmanlı borçları için ödediğimiz mikta rın lam iki kandır! Şimdi Osmanlı'dan kaçarken Hitler'e tutulmuşuz di yeceğim.
inkılapçıların hareket sahasını daraltır. masa başında "muasır medeniyel seviye- Yazmışımı ama tekrarda fayda var: Acıdır lakin biz asıl batılılaştığımızı sandığımız Cumhuriyet döneminde Batı'dan koptuk! Şaşırdınız kuşkusuz.Onuncu Yıl Marşı'nın bestesi çalıntı mıydı? kal kırılma bir yerde eskiye daha fazla bağımlı olmayı bile getirir. Bunlar bizzat Mustafa Kemal Paşa ve İs met Paşa'nın ağzından çıkmıştır ve o devirde pek çok ay dın tarafından da paylaşılmıştır. medeni hukukta İsviçre'nin model se çilmesi Batıcılığımızın da epeyce 'seçmece' olduğunun en güçlü kanıtı oluyor. Kırılma arttıkça bağımlılık da artar. 'muasır medeniyet'in Avrupa medeniyeti olduğuna dair çok sayıda beyanatla karşı karşıyayız. Evet. Nitekim Medeni Kanun yapılırken Avrupa'daki en muhafazakâr hukuk sistemine sahip ülkelerden İsviç re'nin model alınması epeyce manidardır. 1 lal la sosyolog Paul Connerton'un hatırlattığı gibi. o zamanın konservatuvarı olan Dârü'l-elhân'dan kaldırılmıştı. 1934'de ise asıl darbe gelecek. iş icraata geldi mi. zannedildiği kadar. radyoda Alaturka musiki çalınması dahi yasaklanacaktı. saat ve takvime kadar Avru pa'dan alınmadık bir şey kalmamışken nasıl olur da kal kıp "Biz asıl Cumhuriyet döneminde Batı'dan koptuk!" İddiasında bulunma cüretini gösterebiliyorsunuz?' Bir kere söylem ile eylem arasında belirgin bir fark ol duğunu belirtmem lazım. dünyada en geç tanımış olan ülkelerden biri olmakla meşhurdur. ö n c e bir soru: "Müzik devrimi" neyi amaçlamıştı? 1926'da Türk musikisi öğretimi. her radi si"ne ulaşma veya üstüne çıkma nutukları çekilse de. özellikle de "müzik devrimi"nden ve çarpıcı sonuçların dan söz edeceğim. 'kısmen' değiştirmeye yöneldiğini söylerken aynı noktaya parmak basıyordu aslında. Ergim Özbudun. 'Nasıl olur?' dediniz belki de. en tutucu konumlara saplanmış olabilir. iş icraata gelince sanıldığı kadar radikal adımlar anlamıyor. mesele değişir.1 Uygulamada kendi toplumsal ve kültürel ufku. Peki neydi amaç? . Katolik İsviçre. Batılılaşma veya Çağdaşlaşma projesinin meçhul bir ütopyaya göre değil. Yani Atatürk İnkılaplarının. kadınlara seçme ve seçilme hakkını yalnız Avrupa'da değil. Nitekim Prof. Demek ki. Keınalizmin Türk toplu munu tamamen değil. (Tabii aynı çevrede yer alıp da Yahya Kemal gibi bu tezi paylaşmayanlar da mevcuttu. Burada size bunun bir başka boyutundan. İskandinav ülkelerinden veya Fransa'nın değil.) Ne var ki. En radikal görünenler. mesela Sov yeller Birliği ve Çin kültür devrimi tecrübesi nispetinde bir topyekün değişim amaçlamadığını. 1930'lara doğru yoğunluğu giderek artan "kültür devrimleri"nden. Biliyorsunuz. pratikteki ihtiyaçlara ve eldeki şartlara göre aksak semai tarzında yürütüldüğünü söylemek gerekiyor. "Onca Batılılaşma gayretkeşlikleri cümlenin malumuyken bunu nasıl iddia edebilirsiniz? Şapka ve kılık kıyafetten tutun da medeni hukuka.
Mozart'la bardaki kemancı aynı kalıba oturtuluyor. birincilere Alaturka denilerek kırmızı kart gösteriliyor. Yoksa sanat kıymetsiz. "kültür"e baskın çıktı. kansız bir özentiye döner. Üstelik onun İstanbul'daki bir konferan sında dile getirdiği fikirleri hiç umursamadan: Türk musikisi Avrupa musikisinin tekniğinden faydala nacak. Böylece ne oldu? Müzikolog Bülent Aksoy'un deyişiyle Türkiye'de bir kere daha "ideoloji". Marx'ın 'propaganda' derken İdeolojik beyin yıkama ve yasaklama faaliyetinden söz etmiyor. müziği Alafranga veya Alaturka diye ortadan ikiye bölüp halkı birincisini 'çağdaş müzik' olarak kabule zorlamak ve ikincisinden cüzzamlıdan ka çar gibi kaçmak değil.aynı şekilde "geri ve ilkel" musikiyi terk edersek mede ni milletler dairesine kabul edilmemiz mümkün olabilir. Halbuki esas mesele. İbretle okuyalım: Tek sesli musikiyi Garba sevdinnek zordur. Vatan toprağına ve vatan sesine bağlılık mutlaka lazımdır. ve Batı müziğinin propagandasına. Sonuçta ne oluyordu? Dede Efendi ile meyhanedeki udi.. Bir müzik eserinin niteliği mi önemlidir.Düşünce şuydu: Asıl müzik. Müziğin kaliteli hale getirilmesi için mesela orkestraların halka belirli günlerde konserler vermesi veya meyhanelerden alınacak verginin artırılması. böylece kaliteli müzik dinleyecek kit lenin buralara yönelmesini temin gibi tamamen müzik İçi bir propagandayı kastediyor.. raporunda yöne ticilerimizi şu acı sözlerle uyarmıştı: Milliyetsiz büyük sanat yoktur. gerek Avrupa kaynaklarından kuvvet alarak kentli kendine büyümelidir. Batı müziğidir. yine kültür galip gelecek ve belki de asıl başa rılmak islenen yeni 'Türk müziği sentezi. öyleyse nasıl kılık kıyafetimizi veya Arap harflerini Batılılarınkilerle değiştirerek muasır medeniye! karşısın da içine düştüğümüz aşağılık kompleksinden kurtulduksa. Zira Garplılar bu musikiden pek hoşlanmaz. yoksa Batı lıların hoşlanması mı? . halta dayatması na soyundular. bütün der dini ilkel' müziğimizi batılılara sevdirmek şeklinde koy muş.. hatta onu biraz iptidai il kel) bulurlar. Aksoy'un deyişiyle. ikinciler ise hangi seviyeden olursa olsun baş tacı edili yordu. Bay Rey.. Oysa bakın Onuncu Yıl Marşı'nın bestecisi Cemal Re şit Rey. öbür yandan güzel bir konçer to ile basil bir dans ezgisini de eşitlemiş oluyordu. Milli özelliği pek bozmadan Avrupa musiki tekniğini millete mal edecek surene musi ki propagandasını kuvvetle yürütmenin tanı zamanıdır. kaliteli müziğin üretilmesi olarak konulsaydı. Bu musikiyi Garba sevdirmek için en güzel örneklerini Garp lisanlarile cazip bir şekilde izah ederek ve Garba has bir titizlikle hazırlayarak radyodan dinlet mek lazımdır. İstanbul Belediyesi tarafından 1932 yılı sonlarına doğ ru Konservatuvarı ıslah maksadıyla çağrılan Viyana Mü zik Yüksek Okulu rektörü Joseph Marx. bu iki kültürel üretim geleneğinin gelişim sürecinde ortaya çıkacak etki leşimden zuhur edecekti. Türk mu sikisi tek seslidir ve medeni dünyanın seviyesinden geri dedir. 1950 yılında Akşam gazetesinde çıkan röportajın da neler söylemiş. Herhalde müziğe ideoloji karıştığında ne büyük faci alara yol açtığına bundan iyi bir kafa karışıklığı Örneği bu lunamazdı. Türk musikisi gerek milli kaynaklardan. bu yaklaşım güzel bir ağır semai ile basit bir şark ezgisini aynı kalıba koyma yanlışına düşerken. fakat milli hususiyetlerinden hiçbir şey kaybetme yecektir. Belki de Marx'm bu sözünü yanlış anladı yöneticileri miz. Elin Marx'ı Türk musikisinin çok sesli hale getirilmesi nin feci bir hala olacağını söylerken.
. Bir bakıma halkın ve dünyanın zihnine Cumhurîyet'i nakşetmek için bir fırsat olarak de ğerlendirilmiştir o yılın Cumhuriyet Bayramı törenleri. Ve işle esası Garptan alınmış olan bir bestenin aruz. veya hece ölçüleri ile yazılmış olan şiirimize giydiril mesi böyle halalar doğurur. (Eski adı "Keşiş Dagı"ydı. Bir de bu önemli yıldönümünü ve Cumhuriyet ideolojisi ni ölümsüzleştirecek bir marş için beste yarışması açılır. Onuncu Yıl Marşı'nı bestelerken de. Cumhuriyetin 10. bizim yirmi seneden beri makale. yıldönümü görkemli tö renlerle kutlanacaktır. Edilir edilmesine ama hemen o günlerde olmasa bile ardından büyük bir (artışına başlar. Biz se- Cemal Reşit Bey İşte yolunu böyle belirlemiş olan Cemal Reşit Rey.. Buna "bizimdir" demekle ancak gü lünç oluruz.) Milletvekili seçildikten sonra da bu iddiayı defalarca dile getiren Ulu dağ. Onun için bu eserde de pek çok prozodi ve sair teknik hatalar vardır.hizmetçimi kaybettim" manasına gelen "J'ai perdu tout mon bonheur . Bu marş bir baş ka eserden çalıntı mıdır? iddiayı dile getiren kişi de ilginç. meseleyi Türkiye Büyük Millet Meclisi kürsüsüne ka dar taşımış ve Türkiye'nin bu çalıntı marş ayıbından kur tulması gerekliğini eline geçen her fırsatta dile getirmiştir. H e m de sertleştirerek: Cemal Reşit Rey. Dr.Sonuç olarak 1904 Kudüs doğumlu. Osman Şevki Bey 1950 yılında Musiki Mecmuası'na yazdığı "Cüretin derecesi" başlıklı yazıda iddiaları nı sürdürecektir. İşte Uludağ bu fırsatlardan birisinde şu cüretkâr İddi aları dile getirecektir: Cemal Reşit Beyin bu marsı da üçüncü veya beşinci dere cede bir kompozitör olan Jean Jacques Rousseau'nun "Le devin du village" adlı operasından ve bu operanın "bütün saadetimi kaybettin . O da dilimizin ve şiirimizin bünyesini ve tekniğini anlamış değildir. Tıbbiyeden askeri ta bip olarak mezun olduktan sonra Çanakkale'den Kurtuluş Savaşı'na kadar pek çok cephede bizzat hizmet veren Os man Şevki Uludağ. Büyük Millet Meclisi kürsüsünde münakaşa şekille rinde ortaya altığımız İthama cevap vermemiştir.J'ai perdu mon serviteur" mısralarının bestesinden alınmıştır. hatta çalıntı olduğu iddiası T B M M kürsülerinden Musiki Mecmuası satırlarına kadar taşma sına mani olunamayacaktır. konfe rans. Meclis kürsüsünden marş tartışması Yıl 1933. Ancak hala 'gururla' söylenen Onuncu Yıl Mar şı bestesinin Balı müziği tarihinin pek fazla bilinmeyen bir operasından alıntı. yani henüz 29 yaşın da bulunan Cemal Resit Bey'in bestesi marş olarak kabul edilir. aynı zamanda Bursa'daki "Uludağ"ın da isim babasıdır. Onuncu Yıl Marşı'nı tamamiyle unutmalıyız. aynı tarzda hareket edecektir..
bu nun hesabını hala vermiyor. Onuncu Yıl Marşı'm Rousseau'nun Köy Kâhini adlı eseriyle kıyaslamak isteyenler internetten girip http www. Olsa olsa Dr. O dönemde böyle birşey müm kün değildi" demektedir.1. . 7 nota ve iki ölçü Rousseau'nun eserin den alınmış görülüyor. Birinci Dünya Savaşı yıllarında da Paris'ten yine Fransız kültürü nün etkisindeki İsviçre'ye geçmiş ve orada müzik konu sundaki çalışmalarına devanı etmiştir. Rousseau'nun eserinden notasına ve perdelerine varıncaya kadar aynen alınmışa benziyor. yalnızca bestesini kendisinden aldığı Rousseau'nun operasından tek bir nota bile dinlemediğini söylemiştir. ''We need to mourn the loss of The O t t o m a n Empire''. Osman Şevki'ye o söylemiştir iki eser arasında böyle bir benzerlik ol duğunu. I Aktaran: Ziya Meral. Dr. Rousseau'nun mudur? Türk ço cuğunu Cumhuriyeti ta'ziz ederken ne hakla aldattınız? Ve niçin hala o marşın kentlinize ait olmadığını itiraf ede rek çocuklarımıza aşıladığınız bir fenalığı tamir etmiyorsunuz? Bütün bu eleştirilere suskun kalarak "cevap veren" Onuncu Yıl Marşı'nın bestekârı Cemal Reşit Rey.orgaboutRousseaumusicalWorks. daha önce Ha san Âli Yücel'i meclis kürsüsünden terlettiği yetmiyormuş gibi. Özel likle de Rousseau'nun 200. doğum yıldönümü etkinlikle rinde pekala Türkçesi Köy Kâhini olan bu opera icra edil miş ve Rey de İzlemiş veya dinlemiş olabilir. Türk dilinin bünyesini yanlış tasvir eden. on yılda her savaştan" kısmı. bu defa da dönemin itibarlı bir müzik dergisinde Milli Eğitim Bakanından Cemal Reşit Bey'e şu soruları sormasını ister: imzanızı taşıyan Cumhuriyetin Onuncu Yıl Marşı sizin eseriniz midir yoksa 1. Çünkü Cemal Re şit Rey. bir tek notasını bile görmediğini sanıyorum. Osman Şevki'nin de sözü edilen eseri dinlemediğini iddia ederek "o operanın bir tek ezgisini bile dinlemediğini. yalnız onun değil.rousseauassocİation. Tıırkidı Daily Xeıı% 13 Ağustos 2007. Osman Şevki Uludağ'ın hala cevaplanmayı bekleyen iddiası olarak ilginçliğini koruyor. üstelik bir marşta alıntılan mış olması. Türk şiirinin tekniğini tahrip eden bu marşın Jean Jacques Rousseau'nun "Le devin du village" adlı operasından aşırılmış olduğunu iddia ellik. Bey'in talebe si Yalçın Tura. Osman Şevki Bey eleştirmekle kalmaz. Rousseau'nun memleketi olan Fransa'da uzun yıllar kalmış ve müzik tahsilini orada yapmıştı. Bakalım eser çalıntı mı değil mi? Dinledikten sonra tekrar görüşelim.nelerden beri onun imzasını taşıyan "Cumhuriyet Onun cu Yıl Marşı'nın kendilerine ait olmadığını yüzlerce defa alenen söyledik. Sonradan değişip başka bir tona (Gönül Paçacı'nın deyişiyle Rast makamına yakın bir me lodi düzenine) geçiyor ama en azından "Çıktık açık alınla. Alman besteci Ernest Preatorius'tur. 1752 yılında bestelenmiş bir eserin 1933 yılında bir Türk bestekârı tarafından. Çünkü iki ezginin Özellikle giriş bölümlerindeki ben zerlik çok fazla. Ben Cemal Reşit Rey'în sözkonusu eseri hiç dinleme miş olduğu fikrine pek katılamıyorum. Cumhuriyet gibi büyük ve mesut bir İnkılabın onuncu senesini Türk çocuklarına in tihal edilmiş bir eserle ta'ziz ettiren Cemal Reşit Rey.htm adresinden Le Devin du village eserini (ben zerlik buradaki kaydın ortalarına denk geliyor) dinleyebi lir ve kararlarını kendileri verebilirler. Peki bu iddia nereden kaynak lanmıştır? Yalçın Tura'nın iddiasına göre o dönemde Rousse au'nun bu eserini Türkiye'de bilebilecek tek kişi. Bu yıllarda.
İşte Lozan'ın açık bıraktığı yaralardan birisi daha kar şımızdaydı. Atatürk istemedi kil haline sokmuş. Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa. 1927 yılında İngilizlerin Irak'taki Kaba Gürgür petrol kuyularından gümbür gümbür petrol fışkırmaya haşla yınca bizi bir yıl önce kandırdıkları ayan beyan hale gel mişti. 1924'de ise hanedan yun dışına çıkarılırken vatandaşlıktan da çıkartılınca Türkiye'nin elinde hiçbir kozu kalmamıştı. isyanı bastırmak İçin General Cevad Çobanlı'nın emrindeki Yedinci Kolordu'yu Diyarbakır'daki birliklerle takviye ederek bölgeye sevk etmiş. İttihatçılardan haşlayarak g ö z göre göre bir dizi hata İşlemiş ve sonuçta Musul sözde Irak'a dahil edil miş. petroller de sözde Irak'ın.girecektik Kuzey Irak'a. herhalde sade ce sınırlarımızın içinde bulunan bir avuç Nasturi İsyancı yı bastırmak için düzenlenmiş değildi. Sultan II. bu defa da Nasturi ayaklanmasına başvurmuş. Ancak anlaşmanın üzerinden kısa bir süre geçtikten sonra petrolden "hisse" değil de. Artık Musul da. Operasyonun başına da Kurtuluş Savaşı'nm unutulmaz komutanlarından Ge neral Cafer Tayyar (Eğilmez) getirilmişti. gerçekteyse Kuzey Irak'a sınır ötesi operasyon meselesi adeta bir ateş topu gibi elden ele gezerken. yani Musul üzerindeki hakkımız tarafsız bir komisyonca da teslim edildiği halde elimizde ki kozları yeterince değerlendiremeden görüşmeleri so nuçlandırmıştık. güneydoğu sınırımızda yeni çıban başları icat etmeye koyulmuştu. Gören görüyordu. Oylc ya. Musul petrollerini onların tahmininden de ucuza kapatmıştı. Abdülhamid'in petrol sahasını ailesinin şah si mülkü haline getirmek suretiyle bir işgal durumunda kurtarma çarelerine başvurmasına karşılık ittihatçılar bu statüyü değiştirerek petrol sahasını hanedanın şahsî mül- İngiliz ve sonra da Amerikan petrol şirketlerinin kasaları nı dolduran yağlı pay olmuş. Henüz ikinci yaşına basmış bulunan Türkiye Cumhu riyeti. kurt ingiliz dip lomatların blöfünü yutmuş. petrolün kasalara akıttığı al tınların şakırtısı ta Ankara'dan duyulur olmuştu. İsyan bahane edilerek ve bir oldu bitliye getirilerek Musul'a kadar sarkılacaktı. Bu tam tekmil ordu. hemen hemen tam mevcutlu bir ordu haline getirmişti. Türki ye'de meydana gelen her homurtuya İçeride bir karışıklık çıkararak cevap veren emperyalizm. Fırsat bu fırsattı. Genelkur may Başkanı Fevzi Paşa ve General Cafer Tayyar Paşa baş . Dışişleri Bakam Tevfik Rüştü Aras. Hedef daha bü yüktü. böylece güney sınırlarımızı kesinleştirmiştik. gelirden "kâr payı" almanın korkunç tuzağına düştüğümüz anlaşılınca içeride homurtular da yükselme ye başlayacak ve bunlar bugüne kadar devam edecektir. tarih yine imdadımıza koşuyor ve bazı eskimez ipuçlarını fısıldıyor kulağımıza. kendi kanunumuzla va tandaşlıktan çıkardığımız hanedanın petrol sahalarındaki emlakinin hakkını nasıl savunacaktık? En son olarak da uluslararası bir araştırına komisyo nunun 1925 yılında Birleşmiş Milletler'e verdiği raporda "'Türkiye Musul üzerindeki hukukî haklarından vazgeç medikçe Musul'un bir başka devlete verilmesi imkânsız dır" demesine rağmen.
Mustafa Kemal Paşayla aralarında şiddetli tanışmalar geçmişti. Paşa. Ayrıca Cafer Tayyar Pasa ve undan anılar için bkz. İstanbul 1979. Adak Yayınlan. böyle sıkışık bir konumda Türki ye'ye karşı açacağı savaşın nelere mal olacağını gayet iyi biliyordu. Ankara'ya çektiği cevabî telgraflarında İngilizlerin başının belada olduğunu. sının geçerek Musul sırtla rına kadar sarktı. bizimle uğraşamayacaklarını. N'asturi harekâtını büyük bit hızla ve başarıyla tamam ladı. s. ICemal Kutay. Bunun üzerine Mustafa Kemal Paşa Son Musul operasyonunu gerçekleştiren Cafer Tayyar |Eğilmez| Pasa kendisini bizzat Ankara'ya çağırdı. Petrol Fırtınası. 'bu fırsat bir daha ele geçmez' deyip ısrarla Musul'da kalmak isti yor. 4. Krs. Anka ra'ya girilen topraklanıl derhal boşaltılması için sen bir nota verdi. Kandırılmış Irak halkının İngiltere'ye güveni azalmıştı ve İngiltere. notalarının da blöften ibaret olduğunu boşu boşuna hay kırıyordu. başa verip bu operasyonun nasıl gerçekleştirileceği üze rinde müzakerelerde bulundular. s. Tabii harekâta şiddetli bir tepki veren İngiltere. Şimdi devam edilen ve 1926'da Musul deflerini nasıl kapanığımızı görelim. Sayı: 11. yöneti min asker ve sini kanatları arasında varılan lam bir muta bakatla sonuçlandı. baskı. Ytkat Tarihimiz. Tamamlamakla kalmadı. Gazi ise yeni ku rulan devletin İngiltere'yle arasının açılmaması ve yeni badirelere sürüklenmemesi için Paşa'yı tahliye hususun da sıkıştırıyordu. 3. birliklerini inatla geri çekmek istemiyordu. 161 -162." Bu uzun ve çekişmeli geçen müzakereler sonucunda karar verilecek ve ancak geri çekilmeyi kabul etmeyen Ca fer Tayyar Paşa görevinden alınarak Musul boşaltılabile cekti. Raif Karadağ'a bizzat anlattığı hatıralarında' Ankara'dan ge len emirden şoke olduğunu belirtmiştir. işin ciddileşmekte olduğunu anlayınca Cafer Tayyar Paşa'ya Musul'a epeyce yaklaştığı sırada. İlkin bu tepkile ri duymazdan gelen Ankara. Karadağ'ın operasyon için verdiği 1927 tarihi hatalıdır. s. I Raif Karadağ.l "1924'de Nasturi tecavüzünü bastıran Cafer Tayyar Pasa Musul'u nasıl kurtaracaktı?". Cafer Tayyar Paşa. . Müzakereler. Bu durumu içeriden teşhis eden Cafer Tayyar Paşa Ankara'nın telgraflarına direniyor. 853-857. boşaltması emrini verdi.İngilizler gerçekten de blöf mü yapıyorlardı? Gerçek ten de İrak'la Araplara verdiği bağımsızlık sözünü tutma yan (ne ilginçtir ki. Uzun müzakerelerden sonra birliklerin geri çekilmesine karar verilmişti. Tarih Konuşuyor. Cafer Tayyar Paşa'nın Raif Karadağ'a anlattığına göre. Aralık 1964. 209. C. Kendisi "Musul'un Türk olduğunda ısrar ediyor ve boşaltma yoluna gitmek istemiyordu. Notalar birbirini kovalıyordu. tutmayacağını bir tek Iraklılar bilmi yordu) İngiltere'ye karşı milliyetçi bir tepki dalgası yük selmekteydi. Böylesine güçlü bir desteği arkasına alan Yedinci Ordu da.
Çünkü bir gün ünce yapılan müzakerelerde ismet inönü'ye karşı ciddi bir muhalefet harekeli baş göster mişti. Oysa Misak-ı Millî'nin bir sınır meselesi olmadığını. 2 çekimser ve I red oyu vardı. Musul'un ucuza kapatıldığına İnanan. nitelikli ço ğunluk ve üçte iki gibi şartlar aransaydı T B M M ' d e . neredeyse ingilizlerin dikte ettiği koşullan aynen kabul etmiştir. Bunlar ya Atatürk'ü anlamıyor yahut anlamak istemiyorlar. . kendisi sayesinde yenilgi ye uğrayan Almanya'dan boşalan alana rakibi İngilte re'nin bütün pençelerini geçirmesinden rahatsızlık duyan ABD'nin karşı atağı da petrol içindi. Bir de Misak-ı Millî takıntımız var. Amerika ise dışında kalmayı çıkarlarına aykırı görüyordu. Lozan da Mezopotam ya petrolleri ve İngiltere'nin güvenlik algılamalarını tat min etmek içindi: daha da ötesi. vs. Sevr. Lozan'a sınırlar meselesi açısın dan baktık hep. Gerçeklen de çok ilginç bir başkaldırıydı bu. 'millî sınırlar' oluyor. Lo zan'da bu kadar oldu. Bunu en iyi. Buraya nereden ve nasıl gelinmişti? Şimdi kısaca buna bakalım. T B M M kürsüsünden açıkça ilan etmişti. Süleymaniye ve civarının sınırlarımızın dışarıda kalmasından anlayabiliriz. tabir caizse bir 'konsept'. o 140 kişi Atatürk'e ve inönü'ye rağmen oylamayı reddetme cesaretini göstermişlerdi. Sevr de. İşle Sevr'de sınırlarımız şu kadardı. Buna rağmen hala Mi sak-ı Milli sınırlarımızdan söz edenler oluyor. Bunun garantilenmesi ve resmileştirilmesiydi Lozan'daki ana dava. üstelik da ha 2 yıl Önce Atatürk'ün ince eleyip sık dokuyarak seçti ği (gerçekteyse atadığı) T B M M ' n i n toplam 286 milletve kilinden yarısı o gün oylamaya katılmayı reddetmişti. emperyalizmin gerçekle bu bölgede ne yapmak istediğiyle ilgili gerçeklerin zamanla Yani eğer bugünkü gibi salt çoğunluk. Ancak anılaşma öylesine alelacele imza lanmıştır ki. İhsan Şerif KAYMAZ Kestirmeden söylersek. 6 Haziran 1926 günü Musul'un defterini kapadığımız Ankara Antlaşmasının kabulü hiçbir zaman mümkün olamaya caktı. Sevr'de sınırlarımız dışında kalan Çölemerik'in (Hakkari merkez) lxızan'da sınırlarımız için alınma sından. Oysa bu sınırlar meselesi yalnız başına ele alınamaz ki. İngiltere Amerika'yı petrol bölüşüm işine karıştırmamak için uğraş veriyor. Türk tarafı hiçbir konuda pa zarlık yapmamış.Musul defterini sadece 1 4 3 milletvekilinin oyuyla kapatmıştık Sınır Takıntımız Biz Mondros. İşte Musul konusunda 1926 yılına kadar süren yalpa lamalarımızın kökeninde. öyleyse esas mesele bizim için bağımsızlık. emperyalizm için ise stratejik gü venlikti. petrol şir ketleri için ucuz enerji. Nedir Misak-ı Mil li? diye sorduğumuzda dilimize ilk yapışan cevap. buna karşılık sınırlarımız içinde kalan Musul'unu kuzeyinden bir üçgen parçanın. Evet. yani tasavvur oldu ğunu. bunu belirleyecek yegane kriterin de milletin çıka rı olarak konulduğunu bizzat Gazi Mustafa Kemal.
1926'ya geldiğimizde konuyu havale ettiğimiz Millet ler Cemiyeti'nin Musul'un İrak'ın bir parçası olduğu yö nündeki kararının İngiltere'nin elindeki kozları artırdığı nı ve Dışişleri Bakanımız Tevfik Rüştü Aras'ın karşısında ki kurt diplomatlarla başa çıkmakta zorlandığını görüyo ruz. hudut Erzu rum'dur. Hele Erzurum mebusu Hüseyin Avni |Ulaş| Bey İle Mustafa Durak Bey'in konuşmaları sınırları zorlu yordu. 10 gün sonra hiç seslerini çıkartamaz olacaklardı." Ya ni hükümetin istifasını istiyordu. sadece gelirinden pay (royalty) verebileceklerini belirttiler. Musul konusunda en iyi kitaplardan birisi olduğuna inandığım Musul Surunu adlı çalışmasında ihsan Şerif Kaymazın da isabetle belirttiği gibi. Sonunda İngilizler petrolden hisse vermek istemedik lerini. bari petrol kuyularından hisse alalım anlayışı Lozan'da İngilizlerin oyunuyla gün demimize girmiş. mahkemelere ve hapishanelere doldu rularak sesleri kesilmişti. Ama kanamaya devam ediyor. Yine de Musul'un ucuza gittiğini düşünenler. gerekse Turkish Petroleum Gompany'nin (TCP) Lozan'dan sonra ABD'yi de ortakları arasına alması. Hatırlatayım: izmir Suikasti girişimi ortaya çıkartılmış ve bala mırın kırın eden basın ve büyük Paşalar. Şöyle demişti Hüseyin Avni Bey: Hey'et-i Vekile |Bakanlar Kurulu) ve B M M . Musul konusunda her şeyi kazanmamıza elbette imkân yoktu ama her şeyi de kaybetmemiz gerekmiyordu. dalgalar gibi köpürüyordu vekillerimiz. Misak-ı Milli'den zerre kadar fedakârlık ederse icah-ı namus-u millî İçin (milli namusumuz için] çekilip gitmelidir. 1 Ali İhsan Kaymaz. Ali Şükrü Bey ise Lord Curzon'un bir ara gündeme getirdiği Musul topraklarıDin bir kısmının (Sevr'de bizde gözüken toprağın) Türki ye'ye devredilmesi teklifinin geri çevrilmiş olmasını bü yük bir fırsatın kaçırılması olarak görüyordu. Çünkü Londra'dan kendilerine hem daha uzun vadeli. Tartışmak ne kelime. İngilte re murahhası Lindsay'e % 10 gelir payına razı olduklarını bildirdiğinde ingilizler derin bir nefes aldılar. Artık İngiltere'den olumsuz bir dille söz et mek neredeyse yasaktı. Operatör Emin |Erkul] Bey İse daha korkutucu bir ihtimalden bahsediyordu: "Musul'u verdiğimiz gün. hem de daha yüksek (% 25 gibi) bîr pay ödemeye hazır olmaları söylenmişti. M u s u l ' u verirsek E r z u r u m da gider 1923 Şubat'ında TBMM tartışıyordu Lozan'da verilen sözleri. Gerek Lozan'da Lord Curzon'un itiraf mahiyetindeki konuşması. eko nomik durumumuzun nasıl bir bunalım içinde bulundu ğunu gördükçe baskılarını artırmışlardı. Bugün içinde artık bu yara. Musul Sorunu. 1 Musul'un yitirilmesi. 5 Haziran günü İngiltere ile Türkiye arasında Ankara Antlaşması imzalandığında o güne kadar İngiliz aleyhtarı söylemi dillendiren Türk basını birdenbire sesi ni kesmişti. bu zaafımızı fark eden ingilizler. . unutulup gitti. ö n c e Türk Petrol Şirketi'nden hisse alınması gün demdeydi. 30 Mayıs 1926da Dışişleri Bakanı Aras.anlaşılması yatmaklaydı. En azından L o z a n ' ı n bir zafer olmadığını hatırlatıyorsa o da bir teselli kayna ğıdır. Neden? dediği nizi işitir gibi oldum sanki. 1926'da meclis tarafından tep kiyle karşılanmıştı. Musul'u bıraktık. İstanbul 2003. Otopsi Yayınları. ama yer altı ser veti bakımından verimli toprak olduğunu gösteriyordu. aslında emperyalizmin derdi nin kuru kuruya toprak olmayıp verimli.
En iyisi.. Şanlı Musul açıklamalarını geçmişe doğru izlemeyi DP Genel Başkanı Mehmet Ağar'ın 22 Temmuz. Ancak toplantıdan Musul'a sıcak müdahaleden kaçınılması kararı çıkmıştı. Oysa bu kurumun 'hakemlik' yapmak gibi bir görevi yoktu. Gazetelere bakılırsa Gül'ün açıklamasının 20 gün Ön cesinde Yaşar Nuri Öztürk T B M M ' d e düzenlediği basın toplantısında daha da 'ileri' giden laflar etmiş. 2007 seçim bildirgesini okudunuz mu bilmem. 1. Bakalım ne il ginçlikler yaşanmış. Karşımızda tek bir Irak görmek istiyoruz. geri dönmeyip orada biraz kalalım. burada keselim." Açıklamanın 'tam zamanında' ya pıldığını belirten bir uzman.ordu l'armoor bile parlamentoda bizim dışişleri men suplarından daha kuvvetli delillerle savunmuştu.. Üstelik bunu ingiliz I. 2. Şartlar değişirse tekrar durumu gözden geçi rebiliriz. Türkiye bölgeye yönelik harekete geçebilir" me sajını verdiğini kaydetmiş [Zaman. Cesur bir çıkış gerçi ama sanki bu ifadeleri bir yerden hatırlar gibiyim. 3. Meseleyi ingilizlerle 9 ay içinde halledemezsek şimdiki BM'in ilk şekli olan Milletler Cemi yeti Konseyi'nin hakem olarak karar vermesini is teyecektik. 10 Şubat 2007). Beraberce okuyalım: Irak devleti bölünür ve Kuzey Irak'ta bağımsız bir Kürt devleti kurulması girişimleri başlarsa (ki başlamıştır): Türkiye 1926 Ankara Anılaşması ve bu antlaşmayı teyit eden diğer antlaşmalara taraf olan Irak devleti ortadan kalktığı için Kuzey İrak'taki egemenlik hakkına tekrar sa hip olur. 25 Aralık 1925'de Ankara'da savaş rüzgârları esi yordu. Misak-ı Millî sınırları içinde olduğunu söylediği miz Musul işini Lozan'da ingilizlerle çözemedik ve erteledik. geçtiğimiz Şubat ayının 8'indc eski Dı şişleri Bakanı Abdullah Gül Washington'da Alman Marshall Fonu ile SETA tarafından düzenlenen toplantının açılışında şunları söylemiş Musul'la ilgili olarak: "1926'da Musul'u verirken tek bir Irak'a verdik. Gül'ün "Biz Musul'u bu şart larda verdik. nerden? Notlarımı karış tırınca gördüm ki. Durun bakalım. zira yine 1926'mn kapısına dayandık. Konseyin Musul'u Irak'a bırakma kararı Lozan da hil Türk diplomasisinin yenilgisi anlamına geliyor- . Tafsilatı uzun süreceği için Kaymaz'ın çalışmasından maddeler halinde özetleyeceğim notlarımı.8ı yıl sonra Musul'a girmek! Yaşar Nuri hoca da. Türkiye tek başına hareket edecek ve 1926'da o günün şartlarında kabul etmek zo runda kaldığımız Ankara Anlaşması'ndan çekilecektir. Yüksek Askeri Şura toplanmış. İngiltere'nin Musul meselesine yaklaşımını ve olası bir savaşta Sovyetler Birliği'nden sağlanabilecek desteği de ğerlendiriyordu. Ben okudum ve şaşırmadım desem yalan doğrusu. Ağar 3 yıldır Irak'la ya şanan istikrarsızlık ve bölünme sürecine dikkat çektikten sonra şunları demiş: İşbirliği girişimlerimiz sonuçsuz kalır ve Irak bölünme tehdidinden kurtulamazsa.
Türkiye toprak meden taleplerinden bütünüyle herhangi vazgeçmeye bir karşılık bekle hazırdı. kalan toprakların Brüksel Haiti'nin güneyinde "kendi kendini İngiltere yerine tam olarak yönetebilen bir devlet" olarak Irak'a bı rakılması ve Irak petrolünden Türkiye'ye pay veril mesi. 9 Ocak 1926'ya geldiğimizde T B M M ' d e konuşan Aras. 4. 7. oyuna geldiklerini.du ve şuradan 3 gün sonra Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras). 17 Nisan'da başlayan Ankara görüşmelerinde Tür kiye artık Musul üzerindeki toprak taleplerinden söz etmeden üç şey istiyordu: Bir dostluk antlaş masının imzalanması. Nitekim Türkiye'nin içinde bulunduğu şartlar ağırlaşmış. Lindsayin dikkatini bir nokta çekmişti. Bundan sonra artık mesele petrol geliri üzerinde düğümlenebilir ve Türkiye eski toprağından çıka cak petrolün pek az bir geliriyle Musul'dan saf dı şı edilebilirdi. İngiliz temsilcisi Lindsay'e." Konuşmasının 'bravo' sesleri ve al kışlarla kesildiğini biliyoruz. Musul'un elden gittiğini bile bile Konseyi suçluyor ve sahte bir sesle haykırıyordu: "Musul vi layeti üzerindeki Türkiye'nin egemenlik hakların dan hiçbirisi askıya alınmamıştır. 6. Taleplerimiz makul seviyelere inince Lindsay'in gözleri parlıyordu. 5. a 111n ç a ğ efsanesi 51 . kendilerinin Konsey'i arabulucu ola rak gördüklerinden. Şeyh Said İsyanı elindeki kozları zayıflatmıştı. Sadece 4 gün sonra İngiltere. Tamamıyla mahfuzdur. antlaşmayı onaylayınca Türkiye bir darbe daha yemiş oluyordu. Irak ile yeni bir ant laşma imzalayarak işgalini sözde Irak devletinin rı zasına bağlamış görünüyordu. oysa hakemlik rolüne soyun duğundan şikayet ediyordu. 11 Mart 1926 da MC Konseyi.
5 Haziran'da imzalanan antlaşmayla Musul eli mizden çıkmıştı ama hazmı hiç de kolay olmamış tı. Öyleyse? tanıyarak" yapıldığı kay 1 Nevin Coşar. Ancak sanıldığı gibi ittifakla fi lan değil. 15-16. salt çoğunluğu bile tutturamayan 140 ve kilin oyuyla Musul defteri kapatılmış. 286 milletvekilinden yalnızca yarısının katılımıyla toplanan mecliste 2 red. 1 (Bir not olarak belirtelim ki. Türkmenlerin azınlık haklarını dahi kabul ettiremeden egemenlik haklarından 25 yıllık petrol geli ri karşılığında tamamen vazgeçmişti. "Musul petrollerinden Türkiye bütçesine gelen para lar".8. bilmiyorum. bu 25 yıllık sürede düzen li ö d e m e yapılmadığından bir kaç yıllık petrol alacağı hâ lâ vardır ama Irak'la imzaladığımız Bağdat Paktı'na zarar vermemek için Adnan Menderes Türkiye'nin bu hakkını kurcalamak istememiş ve böylece Musul konusunda bir geri adım daha atılmış oldu. Sayı: 38.. toprakların "kendi kendini tam olarak yönetebilen bir devlet" olarak Irak'a bırakılmış olmasıdır. Şubat 1997. gerçekler 52 efsaneler ve . Ertesi günü toplanan CHP grubunda ateşli tar tışmalar yapılmış. Toplumsal Tarih. 1 çekimser oya karşılık. Türkiye. Görüşme lerde bizim teklifimiz olarak geçen bu ifadeden bir şey çı kar mı. 1 ) Görüldüğü gibi siyasilerimizin tutturabildikleri tek nokta. sonraki gün ise T B M M antlaş mayı onaylamıştı. dı var.. Ama şunu unutmayalım: Ankara Antlaşması'nda bu madde yer almıyor. s. Sadece antlaşma nın "Irak'ı müstakil bir devlet.
Gelin bugün iyi bildiğimiz bir olayı mercek altına tuta lım. Oysa bir im paratorluğun bünyesinden ulus-devlete geçilirken ne amansız alt üst oluşlar yaşanmış. Saltanatın kaldırılması nasıl gerçekleşti? Prof. Halbuki sırf bu 'olay' bile. hangi yaman badireler atlatılmış. saltanatın kaldırılması Atatürk devrimlerine dahildir. devrimleri yapanların olduğu kadar ona maruz kalanların beyinleri de bu yeni düzene hangi zorlanma larla intibak etmiştir? Neresinden baksanız son derece ilginç bir dönem. daha harf devriminin sosyal psikoloji açısın dan doğru dürüst bir incelemesi yapılamamıştır. Öyle altınçağ efsanesi 53 . Suna Kili'nin Türk Devrim Tarihi'ne bakarsanız. Düşünün. sosyal bilimcilerimiz için ne paha biçil m e z bir kaynaktır. derslere mekanik bir anlatım tarzı hakim olmuştur. bilsek. 1 (Şimdi birileri kalkıp 'değil midir?' demezsin sakın.Saltanatın kaldırılmasında Atatürk'ün rolü Neden üşürüz İnkılap Tarihi derslerinde? Ya da şöyle soralım: Genel olarak tarih dersleri hep sıkıcı olmak z o runda mıdır? Kabahat hocalarımızda mı yoksa kitaplarda mıdır? Yoksa hepimiz mi suçluyuz? Tekrarlana tekrarlana bilgiler şablonlaşmış.
saltanatçı vekiller hilafet ve saltanatın ayrılmasının sakıncalar yaratacağını ileri sürmüşler. padişahı tutan millet vekilleri karşı çıkmışlar. Ya ni daha önce veya daha sonra gündemine alsaydı bu 'do ğal sonuç" ortaya çıkmayacak mıydı sayın hocam? Neyse. Lakin bu iş böyle. Suna hanım bu çok seslilikten hiç mi hiç hoşnut değildir. biliyorum. Sonra gündemle ilgili önerge üzerinde uzun tartışmalar olmuş. Önerge ve "diğer önergeler" komisyon larda görüşülürken tartışmalar uzamış. "Sonunda karar gene Mustafa Kemal'in yerinde uyarısı ve karşıtların gözünü korkutmasıyla alına bilmiştir. Nedenmiş efen dim? Çünkü anayasanın kabulünden 21 ay. 12 gün sonra T B M M saltanatın kaldırılmasını gündemine almıştır. 54 efsaneler ve gerçekler . T B M M saltanatın kaldırıl masını gündemine almıştı. Kili'ye göre saltanatın kaldırılması "ulusal eylemin". evet. Sonra? "Bu davranış iyi değerlendirilmiş. Konunun o tarihte gündeme gelmesine ise İstanbul'dan Sadrazam Tevfik Paşa'nın Lozan'a birlikte katılma isteği neden ol muş. geçelim. onun için itirazlarımı burada ke siyorum." Profesörümüze göre bu oybirliğini sağlamak da öyle kolay olmamıştır. demokratik bir tartışma diyebi lirsiniz ama yok. çünkü daha ilk adımda sonuç ile ne denin mutlaka zamansa! olarak öncelik-sonralık sırasıyla açıklanamayacağına dair Gazali ve Hume'un söyledikle rine sarkma riski belirdi. nihayet önerge "Mustafa Kemal ve sekseni aşkın milletvekilince imzalanmış". Önü müzdeki metinleri redakte ederek gideceğiz doğruya. Nerde kalmıştık? Ha.) Prof.olup olmadığını göreceğiz. saltanatçı milletvekillerine karşın saltanatın kaldırılması oybirliğiy le kabul edilmiştir. yani milli mücadelenin ve 1921 anayasasının "doğal sonucudur". Ne güzel. Siz de sıkıldınız." Yazar Mustafa Kemal'in komisyonda neler dediğini de aktarıyor bize: "Burada (yani komisyonda) toplananlar.
Sek seni mütecaviz arkadaşa imza ettirildi. Önerge veya önergeler sanki Mustafa Kemal tara fından verilmiş gibi gösteriliyor. inançlı' çıkış karşısında herkes sus muş. neye itiraz ediyorum? Nedir beğenmedi ğim ya da eleştirdiğim taraf bu metinde? Bir kere hatalar.Meclis ve herkes sorunu doğal bulursa. yöntemine göre saptana caktır. Demokrasiye demokrasi dışı müdahalenin." Bu 'kesin. 1. Bu geniş aktarmayı. Bu kaçınılmazdır.. sanırım ki uygun olacaktır. Kili'nin Mustafa Kemal'in sözünü oldukça haklı ve yerinde bulması ilginçtir. hatta Hoca milletvekillerinden Mustafa Efendi'nin ünlü (!) "Bağışlayınız efendim. Yine de hep böyle korkutarak bir yere varılamayacağının bilincindedir hocamız. yani saltanatın kal dırılması için hazırlanan önergenin kendisi harialtınçağ efsanesi 55 .bir takrir (önerge) hazırlandı. yine gerçek. biz sorunu başka bakım dan ele almıştık. Halbuki Nııtıık'td bile kendisi. Her adımda "gerekirse bazı kafalar kesilecektir" demenin demokratik bir anlayışla bağdaşmayacağının. Yoksa. Bu takrirde benim de imzam vardır" diyor. oturumda kabul edilmiştir. Bunun üzerine komis yon önergeyi benimseyerek genel kurula göndermiş ve aynı gün 1 Kasım 1922'de 2. Devrimler yapılırken bu örnekler ola ğan görülmelidir. yine demokrasiye dışarıdan müdahale edilip meclisteki çatlak seslerin temizlenerek yeni bir meclisin kurulmasıdır. Kili'nin tarih bilgisi ve yoru munu kesmeden vermek ve inkılap tarihi kitaplarımızın içinde yüzdüğü mekanik ve sığ bilgi yığınını bütün halin de göstermek amacıyla yaptım.. Prof. İyi güzel de. sık sık tekrarlandığı za man olumsuz tepkilere yol açabileceğinin farkındadır. açıklamalarınızdan aydınlandık" cümle si bu sert çıkış üzerine söylenmiş. bir nevi sert bir muhtıranın sözünü etmesine rağmen Prof. İş te bunun için yapılacak şey. ". kararlı. ama belki bir takım kafalar kesilecektir.
baskı. (Kili'nin dediği gibi 2. 2 çekimser oy çıkmış. Tekin Yayıne vi. Mecliste padişahlığı tutanlar olduğu kadar saltanatla beraber hilafeti de kaldıralım diyecek ka dar ileri gidenler vardı. 5 6 efsaneler ve gerçekler . 2. Merak edenler olmuştur diye. Bütün uyarılara rağmen oy lamaya sadece 136 milletvekili katılmış. Türk Devrim Tarihi. Verenler ara sında ikinci gruba. Peki oybirliğiyle kabul edilmesinden bahsediyorsu nuz da. ilk önergeyi verenin Dr. Ama bu kadar ileri gitmek o aşamada sakıncalı bulunduğu için hilafet bir süre daha kalmış. oylama aynı gün yapılmamıştır. Meclise o gün üç önerge verilmiştir. 132 kabul. karar yeter sayısı bulu namayınca ertesi günkü 2. o gün kaç milletvekilinin meclise geldiğin den neden söz etmiyorsunuz? Üstelik madem bu kadar yaygın bir oybirliği vardı.) Uzatmaya gerek yok. 2 red. yani muhaliflere ait olanlar da vardır. 149-151.cinde hazırlandığını bizzat kendi ağzıyla kabul edi yor. İstanbul 1982. Rı za Nur olduğunu söyleyerek noktalayalım bahsi. Bir de şunu düzeltelim ki. 1 Suna Kili. s. Rauf Orbay gibi karşı çıkanların bir kısmı. tura bırakılmıştı. saltanat neden ilk turda değil de ikinci turda kaldırılabildi? Bunun açıklaması nerede? Çünkü ilk oylamada gerekli ço ğunluk mevcut değildi. Bu önemli ayrım atlanıyor. İnkılap tarihlerimizin neden sığ ve yavan olduğuna bir misal daha vermiş olduk. "benim de imzam vardır" diyerek aslında bunu ilk düşünenin kendisi olmadığını itiraf ediyor. hilafetli Cumhuriyetimiz yaklaşık 16 ay daha devam etmişti. Anladınız. 3. Hatta ben hazırladım bile demiyor. saltanatın kaldırılmasına değil. hilafetle saltanatın ayrılmasına karşı çıkıyorlardı. 2.
. Alışveriş Merkezleri'nde unutulmaz geçecek. Onların dertlerinin konuşulacağı gündür. müsamerelerde hemcinsleri olan çocukları eğ lendirirken onları sabahtan akşama kadar bir parça kuru ekmek için.. hatta patronundan dayak yiyerek domuz gibi istismar edildiklerini hatırlatmak istedim.. 23 Ni san açların.23 Nisan şehit yetimlerinin bayramıydı! 23 Nisan her yıl olduğu gibi bu yıl da. bunu bir eğlence günü kabul ettiler. işte çalışan çocukların günüdür. Ne diyordu orada Sabiha Zekeriya Hanım? Beraber okuyalım: Ben unutulan çocukları hatırladım. Çocuklar hayalini kurduk ları birbirinden farklı masal kahramanlarının büyülü dünyasında unutulmaz bir gün geçirecekler.. Düzenlene cek kıyafet balosunda masal kahramanları gibi giyinecek olan çocuklar. 23 Nisan ço cukları eğlendirmek günü değildir. çevre okullardan gelecek çocukların oyun ve gösterileriyle de tadına doyulmaz anlar yaşayacaklar.. hastaların... 23 Nisan vesilesiyle parklarda.. Himaye-i Etfâl'in (Ço cuk Rsirgeme Kurumu'nun] yaptığı programı yanlış tat bik edenler. Elektronik posta kutuma düşen bu ilginç duyuruyu okuduğumda ister istemez Sabiha Zekeriya Sertel'in Re simli Ay dergisindeki 80 küsur yıllık yazısına uzandı hafı zamın kolları. altınçağ efsanesi 57 ..
alımlı ve şık kıyafetlerin giyilmesi? Bunun sebebini ben yıllar sonra el yordamıyla bul dum. Öncelikle belirtelim ki. Prenses tuvaletleri. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışının birinci yıldönümü. Ne var ki. bizim okulun geçmesini bekler. Buna mukabil ben de geçit resimleri yapılan caddenin bir kenarında durur. telaşlanmayın hemen. Pe ki hiç düşündük mü nedendi 23 Nisanlarda özellikle o pa halı. Bulduğum gerekçe. o sı ralar adı henüz bayram değildi. yılın en güzel giyinmiş okulu yarışmasının. hali vakti yerinde ailelerin okuduğu okulları nasıl bir gösteriş yarışına ittiğini bugün daha iyi değerlendirebiliyorum.) Hatıralardan gerçeğe dönersek. Şahsen çocukluğumda 23 Nisan törenlerine hiç katıla madım. ideolojik bir gerekçesi yoktu bunun. aslında 23 Nisan'ın neden " ç o cuk bayramı" yapıldığını da açıklıyordu. ne de daha sonraları işin bu boyutu gündeme getirilmiş. Neden mi? Yok canım. kelebekler vs. adeta 23 Nisan'ın çocuk bayramı yapılmasındaki ana ge rekçe dikkatlerden bilinçli bir şekilde kaçırılmıştır. Milyonlarca Anado lu çocuğu gibi ailemin bayramlar için gerekli yeni kıyafe te sarf edecek parası olmadığı için katılamazdım 23 Nisan törenlerine. şimdilerde unutulmuştur: Dükkân ların önüne asılan bayram fotoğrafları arasında kendisini bulmaya çalışanları seyretmek de ayrı bir keyifti laf ara mızda. Gelin görün ki. 23 Nisanlar o gün bu gündür şık ve pahalı kıyafetler anlamına gelmektedir. Kurtuluş Savaşı şartla rında. (Hatta bir de fotoğrafçı faslı vardı bayramların ki. ne Sabiha Zekeriya hanımın bu anlam lı ve ısırıcı mesajlarla dolu yazıyı yazdığı 1930 yılında.Yerden göğe hakkı var. 23 Nisan 1921 günü törenlerle kutlanmıştı ya. en şık ve güzel kızın seçildiği "Vali Kızı" makamının. içim burularak arkadaşlarımı gizlice seyrederdim. o günlerden aklımda kalan sevimli enstantaneler. (23 Nisan'ın Millî Haki58 efsaneler ve gerçekler .
miyet Bayramı yapıldığı kanun T B M M ' d e n 2 Mayıs 1921'de. yani bayramdan 10 gün sonra çıktığı için o yıl "23 Nisan tezahüratı" denilmişti kutlamalara. "Anneci ğim" ve "Bahane" başlıklı şiirler okumuş olan küçük Ömer'den sonra çocuklar kelebek. 23 Nisan'ın "çocuk bayramı" olabilmesi için tastamam 8 yıl daha beklememiz gerekecektir. At yarışları filan düzenlenmişti çocuklar yararına. saat. Hele "çocuk bay ramı" hiç değildi. Nitekim ilk defa 1929 yılında Ankara'daki Çocuk Esir geme Kurumu'nun önünde toplanan çocuklar otomobil ve otobüslere bindirilerek Çankaya'ya götürülmüş ve köş kün bahçesine gelen bir grup çocuk Cumhurbaşkanı Ga zi Mustafa Kemal'i selamlamışlardır. danslı çok zengin bir müsamere programı" sergilediklerini biliyoruz. 23 Nisan Çocuk Bayramı ön celikle çocuk Esirgeme Kurumu'nun. İlk 23 Nisan Bayramı bu yüzden 1822'de kutlanacaktır ama adı henüz "çocuk bayramı" değildir. o zamanki adıyla Himaye-i Etfal Cemiyeti'nin gayri resmi. Başbakan İsmet İnönü ve T B M M Başkanı Kâzım Özalp olmak üzere devlet erkânının katıldığı. marşlı. İlk kez 1929 yılında Kurumun. kendi örgütüne bir ge nelge gönderdiğini ve bu genelgede 23-29 Nisan günleri ni "Çocuk Haftası". monologlu. şiirli. hatta bazı çocukların "piyesli. yani sivil bir et kinliği olarak karşımıza çıkıyor. haftanın ilk günü olan 23 Nisan'ı da resmi bayram olan "Hakimiyet-i Milliye Bayramlına pa ralel olarak "Çocuk Bayramı" ilan ettiğini görürüz. zeybek ve Azeraltınçağ efsanesi 5 9 . Ancak burada dikkat etmemiz gereken nokta. Araştırmacı-yazar Necdet Sakaoğlu'nun bir araştır masında 1 dile getirdiği gibi. Bu çocuklar arasında bir isim özellikle dikkatimizi çe kiyor: İsmet İnönü'nün büyük oğlu Ömer İnönü. O akşam üstü veri len çay ziyafeti ve çocuk balosuna başta Gazi. bu bayramın res mi bir bayram olmayıp bir hayır kurumunun yardım top lama kampanyası olarak başlamış olmasıdır.
Peki bu ayrıntıları niye aktardım? Amacım. 22 Nisan 1948) baycan dansları sergilemişler. Gazi Paşa çocukların başını okşamış ve dağıtılan oyuncaklarla gösteriler sona ermiştir. (Karagöz dergisi. daha doğrusu dramına dikkat çekmek ve yardım toplamak maksadıyla başlattığı bir sivil etkinliğin nasıl daha ilk hamlede devlet adamlarının çocukları için bir şov malzemesi haline getirildiğine ve asıl amacından nasıl hızla uzaklaştırıldığına işaret etmekti. Çocuk Esirgeme Kurumu'nım özellikle şehit ve gazi çocuklarının.23 Nisan hiç böyle yorumlanmamıştı. genelde ise fakir ve eğitimsiz çocuk ların durumuna. 60 efsaneler v e gerçekler .
ağır ve sağlıksız işlerde karın tokluğuna çalıştırılan çocukların sorunlarına eğil mek için paha biçilmez bir fırsat olan bu bayram. zengin çocuklarının birbirleriyle yarıştığı bir üst düzey yönetici kadro arası gösteriş rekabetine dönüştürülmüştür. okula gitme imkânı bulamayan. Şu satırları okuyoruz beraberce: altınçağ efsanesi 6 1 . renkli ve göz alıcı balolara götürmelerinin ülkenin genelinde hü küm süren aşırı yoksulluğun çocuk özeline yansıyan ağır laşmış sorunlarına ne kadar duyarsız kaldıklarını göster miyor mu? Fakir. hastalıklı. Duymuşlarsa bile "komünistlik" yaptığı kanaatine varmış olmalıdırlar. yetim. Resimli Ay'ın bir başka sayfasında "Memleketin üvey evlatları" başlığıyla karşımıza çıkan yazı da 23 Nisanlar da asıl hatırlanması gereken çocukların kimler olduğuna. İşte Sabiha Zekeriya'nın yukarıda alıntıladığım sözleri tam bu çarpıklığın üzerine dökülen tuzruhu gibi bir etki bırakmış olmalıdır. hatta patronundan da yak yiyerek domuz gibi istismar edildiklerini hatırlatmak istedim. sakat. Sesini birileri duydu mu? Emin deği lim.Asıl gayesi fakir çocuklarının sevindirilmesi ve bir de falığına da olsa yeni elbiselerle donatılması olan bu sivil bayramın resmi kadronun katına ulaşır ulaşmaz nasıl ko layca amacından saptığına tanık oluyoruz burada bir ke re daha. yani sorunun özüne ısırıcı bir dille parmak basıyordu. Sabiha Zekeriya Hanım "Ben unutulan çocukları ha tırladım" diyordu o yazısının bir yerinde ve şöyle devam ediyordu: 23 Nisan vesilesiyle parklarda. kimsesiz. müsamerelerde hemcins leri olan çocukları eğlendirirken onları sabahtan akşama kadar bir parça kuru ekmek için. öksüz. O da vatan hainliğiyle eş anlamlıdır kimilerinin gözünde. 23 Nisan çocuk bayramlarında illerde vali ve da ire müdürleri ile zengin kesimlerin kendi çocuklarını süs leyip püsleyip bayram kortejlerine katmalarının.
s. öldürücü ve murdar han odalarında yatan. sayısındaki bir haberde dile geti rildiği gibi "23 Nişansız çocuklarım dertlerine derman olacak bir etkinlik göremeyeceğiz ne yazık ki. Yeni Aktüel dergisinin 1925 Nisan 2007 tarihli 93. bunların hepsi faydalı. yarısı tam olarak aşılanamıyor.Çocuk Haftası. Çocuk Bayramı. 62 efsaneler ve gerçekler . "Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı'nın tarihin den". mektep görmeyen. çalışan. Sokak ço cukları yine ortada. 1 milyona yakın çalışan çocuğun hali pür-melâlleri nurtopu gibi kollarımızda. Bütün bu çocuk sorunları içerisinde boğulurken. ekmekten başka gıda namına hiçbir şey bilmeyen. çocuk eğlencelerinden size ne fayda var? 1929'dan bugüne gelirsek.. fakat çıplak ayaklarla taşlar üstünde koşan. bin bebekten 29'u bir yaşına erişemeden ölüyor. hırpalanan yav rucaklar! Çocuk balolarından. Toplumsal Tarih. Küller Altında Yakın Tarih (İstanbul 2007. hâlâ varsa yoksa dans ve kıyafet saplantısı içindeyiz? 1929'daki yöneticilerin düşündüğü o inceliği biz bugün neden gösteremiyoruz? Kutlanacak olan 23 Nisanlar bize biraz da bu acı ger çekleri derin derin düşündürmeli değil midir? 2 1 2 Necdet Sakaoğlu. öte yandan kız çocuklarının dörtte biri okuyamıyor. Bunların hepsi güzel. 23 Nisan ile ilgili daha geniş bilgi için bkz. vs. 23 Nisanları neden onların sorunlarını gündeme taşımak için sivil bir forum olarak değerlendirmiyoruz da. bunların hepsi cazip. yani göz göre göre ölüme dave tiye çıkarıyoruz.. hasta ailesine bakmak için sabahtan akşama kadar didinen. 4-12. Timaş). kırsal kesimde yaşayan çocukların yüzde 40'ı yoksullukla karşı karşıya. şehit çocukları yine cenaze fotoğraflarından fışkırıyor. Nisan 1998. Sayı: 52.
. Çocuklar hayalini kurdukları birbirinden farklı masal kahramanlarının büyülü dünyasında unutulmaz bir gün geçirecekler. Bu nedenle M1 Merkez. Çinli. Hintli) çocukların kültürlerinin ve hayal lerinin kapıları ardına kadar açılacak. İspanyol. Bu amaçla hazırlanan görsellerle. Amerikalı.. 23 Nisan'ın yalnızca Tür kiye'de yaşayan çocuklara değil tüm dünya çocuklarına ve çocukların mutluluğuna adandığı ilkesinden yola çıkmakta dır.Teneffüs 23 Nisan'lar ne hale geldi? "23 Nisan her yıl olduğu gibi bu yıl da. dün yanın farklı ülkelerinde yaşayan ve bambaşka hayatlar süren çocukları da tanıtmayı istemektedir. çevre okullardan gelecek çocukların oyun ve gösteri leriyle de tadına doyulmaz anlar yaşayacaklar.. dünyanın 7 farklı ülkesinde yaşayan (Alman. M1 Merkez Alışveriş Merkezleri 23 Nisanları çocuklar için unutulmaz kılmaya devam ediyor. baloya katılan çocuklara. yalnızca masal kitaplarında okudukları bir dün yaya 1 gün için de olsa adım atmalarını isteyen M1 Merkez Alışveriş Merkezleri benzersiz bir Kıyafet Balosu düzenliyor.." altınçağ efsanesi 63 . Brezilyalı. Düzenlenecek kıyafet balosunda masal kahramanları gibi giyinecek olan ço cuklar. Çocukların hayal dünyala rını süsleyen... Çocukların doyasıya eğlenecekleri bu günde çevre okullar dan gelecek minikler de gösteri ve oyunlarıyla günün keyfi ne keyif katacaklar. M1 Merkez Alışveriş Merkezleri. Senegalli. M1 Merkez Alış veriş Merkezleri'nde unutulmaz geçecek. M1 Merkezleri dolduran çocuklara.
O. karikatür sanatımıza yeni bir hamle getirmişti. Meşrutiyet yılları bir çok sanat dalı için olduğu gibi karikatür için de bulut toplama yılları. kesintisiz eleştiri olarak koy muştu yürüdüğü yolun adını. Ne var ki. usta karikatürcüye ne demişti? Recep Tayyip Erdoğan'ın ilk iktidar dönemine damga sını vuran tartışmalardan biri de 'karikatür kriziydi. onun eleştiriye ta hammülsüzlüğüne yorulmuştu kimi çevrelerce. İşte Cemil Cem Meşrutiyet döneminin parlattığı en değerli çizerlerden biriydi. sanatçının okları kendilerine yönelince yumruklaşıverecekti. Hele Otuzbir Mart'ın ardından II. yakın tarihe dikkatle bakıldığında bırakın Erdoğan gibi hukuk yoluyla hakkını aramayı. karikatürcünün mesleği nin satın alındığı olaylar bile yaşanmıştır.Atatürk. Abdülhamid tahttan indirildikten sonra padişahlar bile eleştiri konusu olabilmiştir mizah dergilerinde. Başbakan'ın bir mizah dergisinde karikatürünü yapan kişiyi mahkemeye verip mahkûm ettirmesi. Ancak eski sultan Abdülhamid'i eleştirirken kendisini alkışlayan eller. Zengin bir Batı kültürüne sahip olan ve Dışişleri Bakanlığı'nda çalıştığı yıllardan edindiği renk li birikime yaslanan Cem. Böyle ce siyasî hayatımızda karikatürist ile iktidar arasındaki bi64 efsaneler ve gerçekler .
ö n c e Güzel Sanatlar Akademisi'nde müdürlük yapan Cem..Cem'in kendi eliyle yaptığı karikatürü ve Feyhaman Duran'ın fırçasından bir tablosu (sağda). 1908'dc çıkarmaya başladığı Kalem ve Cem-Djem adlı dergilerinin kepengini on yıl sonra. timsiz mücadelenin odak noktalarından birisi olacaktır Cem. 1927 Aralık'ına geldiğimizde Cem'in der gisini nihai olarak kapattığını.. 1918'de indirmek zorunda kalacaktı. 1 Başka kaynaklarda ise Yavuz zırhlısının tamirinin uzaması nedeniyle çizdiği altınçağ efsanesi 65 . 1926'da yeniden çıkarmaya başlar dergisini. Cumhuriyet kurulduktan sonra son kez bozulacaktır. "bir karikatürü yüzünden bir yıl hapse mahkûm oldu. kapatmakla da kalmayıp karikatür çizmeyi dahi bıraktığını göreceğiz. Yine dilini. Orhan Koloğlu Türkiye Karikatür Tarihi adlı eserinde Cem'in karikatürü bırakmasını. pardon elini tutamamakta ve Cum huriyet hükümetlerinin olumsuz icraatını ısırıcı zekâsıyla eleştirmektedir. Sonunda mesleğini bırakma yı yeğledi" şeklinde aktarmaktadır. Nihayet İttihatçıların baskılar sonuç verecek ve kari katürist Cemil Cem. Bu sessiz dönem. Bir öfkeye mahkûm. Bundan sonra Cem için uzun bir suskunluk dönemi başlar.
Cem'in suskunluğunun yarı resmi açıkla masıdır. Ancak olayın resmi belgelere yansımayan yüzü çok daha ilginç ve karmaşık bir hikâye sunar bize. Bu konuşmadan sonra Çankaya Köşkü'nden ayrılan Cem. sanatçının oğlu M e h m e t C e m ' e borçluyuz. Atatürk. Bu gayrı resmi bilgiyi. sizi Şehir meclisine üye atadık. Oğ lu. bundan böyle istan bul'a hizmet ediniz. bir karikatürün Bayındırlık Bakanı Recep Peker'i öfkelen dirdiği ve baskılara dayanamayan sanatçının karikatürü bıraktığı yazılıdır. Balcıoğlu'na şöyle anlatmıştır bu ilginç olayı: Cumhuriyet'in kuruluşundan kısa bir süre sonra. der. 66 efsaneler ve gerçekler 1 . ceketinin mendil cebindeki "tarama kalemi"ni çıkarıp orada kırar ve karikatür çizmeye o anda son verir. geçmiş dönemde çok başarılıydınız. "Artık karikatür çizmeyin. Ne varki bu. Cem'in susuşunda Atatürk birinci dereceden etkili olmuştur. Karikatürist Semih Balcıoğlu'nun Tarih ve Toplum'daki bir yazısından öğrendiğimize göre. "Benim de karikatür deyince aklıma Cem gelir" ve her zamanki nezaketiyle babama. babamı Ankara'ya çağırır.Aynı zamanda ressam olan Cem'in bir çalışması: Akademi hocaları. Padişahlık devrinde yapmış ol duğu üstün karikatürlerinden dolayı kutlar ve her Türk gi bi. Engin sanat kültürünüzden İstanbul şehri yararlansın".
1 Orhan Kologlu. Dünyadaki en son tarımsal gelişmeleri Türkiye'ye aktara cak bir dergidir düşündüğü. 126. Mezarı Rumelihisarı'ndadır. Üzülmeye gerek var mıdır: Ölmeden önce ölmüştür nasıl olsa. Onlarla her şeyi ko nuşur. Bir çareseni bulacaklardır nasıl olsa. Türkiye Karikatür Tarihi." Cemil Cem bundan sonra Kadıköy'deki evine kapan mış. resim yaparak ve bir daha karikatüre yan gözle dahi bakmayarak 1950 yılında bir kalp sektesinden sessiz se dasız aramıza veda etmişti. Lakin bir tek şeyi konuşmasına müsaade etmezler Cem'in: Karikatürün K'sını ağzına almasına. Ne yazık ki. "sen o derginin içine yine az çok karikatür çizersin. arka daşlarına bir "tarım dergisi" çıkarmak istediğini söyler. içinde memlekete hizmet uk desi ve sanatın kıpırtısı rahat bırakmaz kendisini. " Y o o " derler. Bunun dışında bizden ne ister sen iste ama o menhus kelimeyi sakın bir daha ağzına ala yım deme. arkadaşları der hal karşı çıkarlar. a l t ı n ç a ğ e f s a n e s i ı 67 . s. İstanbul 2005. Bileşim Ya yınevi. Ne de olsa yönetimde etkili ve yetkili pek çok arkadaşı vardır.Sakın o uğursuz kelimeyi kullanma! Son verir vermesine ya. Günün birinde boş durmaktan canı sıkılan Cem.
sayfadan duyurmayı tercih etmişti. Darülfünun'dan çıkarıldıktan sonra fevkalade bir teessüre kapıl mış ve kendisine asabi bir hastalık gelmişti. Cevad Mazhar Bey. h e m de 68 efsaneler ve gerçekler . evinde ölü olarak bulundu.1934'de bir profesör neden intihar eder? Takvimler 10 Mart 1934'ü gösterdiğinde istanbul Arnavutköy'de Set Sokağı 2 numaralı evde bir profesör inti har etmişti. Cenazesi bugün. Gazetenin 1 bu haberi böyle masumane sunmasına bakmayın siz. Evvelki gün evde kimse bulunmadığı bir sırada kendisine son derece asabi bir buhran gelmiş ve feci çırpıntılar içinde vefat et miştir. Şöyley di Milliyetteki haberin metni: Cevad Mazhar Bey. ev velki gün Bebek'teki evinde ölü olarak bulunmuştur. İki gün sonra Milliyet gazetesi bu haberi "Es ki bir müderrisin ölümü" başlığıyla sanki önemsiz bir olaymış gibi 6. Yaptığımız tahkikata göre. Aldığımız malumata göre Darülfünun ıslahatında açığa çıkarılan müderrislerden kimya profesörü Cevad Mazhar Bey. Cevad Mazhar Bey'in cenazesi dün morgda muayene edilmiş ve defnine ruhsat verilmiştir. aslında bu ' ö l ü m ' d e h e m kişisel. es ki talebesinin ve arkadaşlarının iştirakiyle merasimle kal dırılacaktır.
İnkılapların psikolojik alımlanışı nasıl oldu? Önce görüşlerimi topluca ifade edeyim: 1. Zaten asıl bu ikinci yönüyledir ki. altınçağ efsanesi 69 .Cevat Mazhar Bey Kimya Enstıtüsü'nde talebeleriyle bir derste. toplumun psikoloji sine hep olumlu yönleriyle yansımış gibi gösterilir. Bay ramlarda herkes şen şatır pozlar vermektedir. yazımıza konuk olmuştur kimya pro fesörü Cevad Mazhar B e y . bu süreçte halkın psikolojisine. Yıl 1921. yeni devrin ideolojisine 'bütün ulus' can u gönülden katılmıştır. katıl mayanlar ya mürtecilerdir. 1930'lu yılları bir örümcek ağı gibi saran toplumsal ve si yasî bir dram yuva yapmış durumdadır. İsimler Güzide Tevfik. 2. Bunun da Osmanlı üst düzey bürokrasisinin halka bakışını devam ettirdiğini görmek için fazla zahmete gerek bulunmuyor. halk tek millet ve tek yumruk olmuştur vs. yaşadıklarına ya itibar etmemişler. Görüldüğü gibi sınıfta 3 kız talebe de mevcuttur. Hayriye Edhem ve Mediha Hurşit imiş. ya da bozguncular. yahut da onları gerici lik veya fitneyle suçlamışlardır. algısına. 1920'lerin köktenci inkılapları. Ancak inkılap tarihi kitaplarımızın saray vak'anüvislerinin yazdıklarından pek de farklı olmadığını şura dan anlıyoruz ki.
Neden? 19. 1930'lar Türkiye'sinde de bir 'inti har modası' baş göstermişti. ne tür travmalar geçirmişti? Üç maddede özetlemeye çalıştığım görüşlerimin so mut bir delili olması bakımından Kimyager Cevad Maz har Bey'in şüpheli 'ölümü' son derece anlamlı. 1982'de İstan bul Üniversitesi Fen Fakültesi'nin yayınladığı bir kitapta intihar ettiği resmi ağızdan doğrulanabilmişti. Sanki tabu! Lafın gelişi değil. aradan 50 küsur yıl geçtikten sonra itiraf edilebiliyor bir intihar. 1932'de kaleme aldığı Türkiye'de intiharlar Meselesi adlı kitabında (İstanbul. gerçekten de tabuydu 1930ların or tasında Türkiye'de intihardan bahsetmek. özellikle psikolojik bakımdan tahripkâr sonuçlar do ğurması kaçınılmazdı (hatta bunun tersini düşünmek da ha mantıksızdır). Cumhuriyet kanunları veya Atatürk inkılapları dedi ğimiz peş peşe gelen keskin kırılmaların toplum üzerin de. Bir profesör kaybettim. Düşünün. kamuoyundan ısrarla gizlenmiştir. Nitekim dönemin önde ge len tıp adamlarından ve daha sonra oturduğu İstanbul Valiliği koltuğundan uzun süre kalkmayacak olan Fahret tin Kerim [Gökay] Bey.3. yüzyıl sonlarında romantik bir intihar salgını Avru pa'yı nasıl sarsmışsa. yani psikolojik kırgınlık ve yoksulluk. hükümsüzdür Gazetelerde "feci çırpıntılar içinde" öldüğü duyurulan profesörün gerçek ölüm sebebi. Bu anlamı keşfetmek için şimdi tekrar o gazete haberinin satır arala rına eğilelim. Dedikodu gazetesi Cevad Mazhar Bey'in in tihar ettiğini yaysa da. Kader Matba ası) intiharların yaygınlaşmasına başlıca iki sebep ileri sü rüyordu: tğbirârvG fakr u zaruret. Acaba o sarsıntıyı bizim gibi ders kitap larından okumayıp bizzat yaşayan nesil nasıl bir psikolo jik tepki göstermiş. ilk defa 48 yıl sonra. Gazeteler inti har haberlerini yazamazlardı. 70 efsaneler ve gerçekler .
Prof. Askerî Tıbbiye'den mezun olmuş. asında makaleleri yayınlanmıştır. organik ve inorganik kimya alanlarında çok sayı da bilimsel kitaba imza atmış. Dr. devrin bir başka doktoru Cevad Mazhar'ı en verimli çağda hizmet etmek için yanıp tutuştuğu ülkesinden koparıp götürmüştü. Yine aynı fakülte bünyesinde kurulan Kimya-i Hayatî ve Sınaî Enstitiisii'niin müdürlüğünü üst lenmiş. altınçağ efs a n es i 7 1 Fen Fakültesi Mecmu . Mütareke d ö n e m i n d e ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında devrin yegâne üniversitesi Darülfünun'da muallimlik ve müderrislik. Cevat Mazhar Bey ile Prof. Ligor Beyler Kimya Enstitüsû'nü'n 1923 mezunlarıyla böyle poz vermişler. hakkında bir kitap yazmaya sü rükleyen ciddi intihar salgını. yani öğretmenlik ve profesörlük yapmış. Nedendi peki onun intiharı? N e y e kırılmıştı bu kimya profesörü? Ve neden fakr u zarurete düşmüştü? Kimyada 'En hakiki mürşit* ilim değil miydi? Türkiye'nin sınaî (endüstriyel) kimya alanında yetiş tirdiği ilk uzmandı o. Fahrettin Kerim'i. Fen Fakültesi'nde uzun yıllar organik sanayi kimyası üzerine dersler vermiştir.
Kaynaklar onun Avusturya ve Almanya'da kimya ve cilt hastalıkları alanlarında uzmanlık eğitimi aldığını be lirtiyor. 64 yaşında.. yazdığı emek mahsulü kitaplara. İşte bunu bir türlü kabullenemez Cevad Mazhar Bey. "Mendilimde kan sesleri** Kimya alanında bir çok açıdan öncü rolü oynamış bu değerli bilim adamımızın intihar sebebi. 31 T e m m u z 1934'de açıklanan Darülfünun'un tasfiyesi kararı. Kali tesi ve ideali hakkında bir fikir vermek için baş yazısının yalnızca son cümlesini alalım buraya: Kimya ve Sanayiini mümkün olduğu kadar yerli bir kisve ile çıkarmak ve onda memleketimizin bir izini bulundur mak için. bütün meslek arkadaşla rımızın yardımlarını bekleriz... önemli bir meslekî dergi olan Kimya ve Sanayii dergisinin genel yayın yönetmenli ğinde bulunmuş ve ölümünden bir yıl önce yazdığı bir yazıda çabalarının yerli bir bilimsel ortam oluşturmaya dönük olduğunu vurgulamak ihtiyacını duymuştu. kolay bir hadise değildir.son d ö n e m Osmanlı'nın ve erken d ö n e m Cumhuriyet'in az sayıdaki modern bilim adamlarından biri"dir o . 2 Dahası. ". Yetiştir diği binlerce talebeye. dolgun emekli maaşları veya yurt dışında çalışma im kânı sağlandığı halde kendisi bir kenarda unutulmuş ve ya koca bir Darülfünun profesörü için çok düşük işler tek lif edilmiş. Osman Bahadır'in kelimeleriyle söylersek. kimyanın sanayiye uygulanması yolunda ki öncü girişimlerine alacağı karşılık bu mu olmalıydı? 72 efsaneler ve gerçekler . pek çok bilim adamının olduğu gibi Cevad Mazhar Bey'in de ha yatını karartmıştı. o da buna karşılık aç kalmayı tercih etmişti. onca makaleye. tuttuğumuz bu yolda. Üstelik başka arkadaşlarına lise hocalı ğı. tam da meslek hayatının en parlak dönemi ni yaşarken işinden atılmak. üniversiteden yaş haddi sebebiyle atılmış olmasıydı. Cevad Mazhar Bey.
sayısında yayınlanmıştır). Sayı: 60. O işinde gücündedir. Sayı: 58. Şeref Etker. Cumhuriyet Bilim Teknik. Bilim Cum huriyetinden Manzaralar. Ocak 1969. ülkesinin bilim hayatına adamıştır ömrünü. 3. bir şişe baryum klorid alıp evine döner. İğneyle damarlarına baryum klorid eriyiğini zerk ederek "feci çırpıntılar" içerisinde hayatına son verir. s. Ne fenalığı görülmüştür ki? Son ümidi. 2. altınçağ efsanesi 73 2 3 . Kasım 1968. 3974. Reşit Galip'in bu hatadan dönmesindedir. 3977. Aydınlanmanın neferlerindendir. Onuruyla oynanmış insanların psi kolojisi içindedir. Cevad Mazhar Bey'in kitapları için Ekmeleddin Ihsanoğlu'nun Türk çe Açıklamalı Kimya Eserleri Bibliyografyasına bakılabilir (İstanbul 1985). s. 18. Kimsenin yüzüne bakamaz olmuştur. sayı: 730. Sayı: 58. "Darülfünun kimya müderrisi Cevad Mazhar Bey niçin intihar etti?". Cevad Mazhar da ömrünün son durağına gelmiştir artık. 17 Mart 2001. Sokağa bile çıkamaz. 36 (ilk olarak Toplumsal Tarih dergisinin Aralık 1998 tarihli 60. s. Tam 7 ay sürer bu sancılı inziva hayatı. Ekim 1968. izdüşüm Yayınları. s. 4041.Evine kapanır. Reşit Galip veremden ölmüş. s. ne de çevresine açıklayabilir. Devrimlere mi düşmandır? Hayır. s. Numara sırasına göre kaynaklar şöyledir: 1. N e d e n işinin başında değildir? Bunu ne kendisine. Sayı: 57. 3 İnkılap tarihi kitaplarımıza inkılapların toplum psiko lojisinde yol açtığı travmaları da eklemenin zamanı gel medi mi sizce? Not: Metinde yer alan fotoğraflar Tarih Konuşuyor dergisinde Mehmed Ali Kâğıtçı'nın seri yazı halinde çıkan "Türkiye'de kimyagerlik" adlı tefrikasından alınmıştır. 3909. Cevat Mazhar Bey na sıl intihar etti ?". 12 Mart 1934'ten aktaran: Osman Bahadır. Ancak 5 Mart 1934'de son acı haberi alır. 1 Milliyet. "Darülfünun kimya müderrisi Dr. üniversite reformunu yapan Dr. 4. İstanbul 2000. Gider bir eczaneye. Kasım 1968.
yani bundan tam 85 yıl kadar önceye. Baksanıza. Bilindiği gibi. kehanette bulunuyor değilim. Yunan ordusu üzerine nicedir beklenen nihai hü74 e f s a n e l e r ve gerçekler . Ben zihninizi bir parça zor layarak geçmişin içerisine geleceğin tohumları ekmeye çalışıyorum ve yeniden düşünelim diyorum: Acaba Cum huriyet ilan edildiğinde halka güvenilseydi ve siyasî siste mimiz halkın seçtiği bir Cumhurbaşkanı üzerine kurulsaydı. nasıl bir manzara çıkardı karşımıza? H e m zaten fazla düşünmenize hacet kalmayacak gibi. ke hanet geleceğe doğru yapılır. 1923 yılında Cumhurbaşkanını halk seçseydi ki mi seçerdi ve daha da önemlisi. 1922 yılında bunu bizzat teklif etmiş.1923'de Cumhurbaşkanını halk seçseydi! Evet. Ordular sabır sızdır. 85 yıllık Cumhuriyet tari himizin bugüne kadarki manzarası bundan nasıl etkile nirdi? Hangi farklı yönlere giderdi ve zamanın akrep ile yelkovanının 2007 yılına yolu düştüğünde nasıl bir Türki ye'ye tanık olunurdu? Hayır. Sıcak bir Tem muz ateşi yakıp kavurmaktadır Türkiye'yi. H e m de açık ve seçik bir biçimde teklif etmiş ama ne yazık ki. Kâzım Karabekİr. Şimdi o harareti bir türlü düşmeyen günlere uzana lım. kabul ettirememiş.
cum bir türlü gerçekleşmemektedir. süresiz olarak bırakmaktadır. Vâkıf-ı hakâyık (hakikatlere vakıf] olarak kalp ve vicdanında manevî ve mukaddes nazlardan baş ka zevk taşımayan insanlar için ne kadar yüksek olursa olsun. Acaba düşmandan mı korkulmaktadır? Türkiye Büyük Millet Meclisi. sonra da apar topar Yunanistan'da. İşte o 20 T e m m u z 1922 günü Meclis kürsüsüne çıkan Mustafa Kemal Paşa teşekkür konuşmasında milletin vekillerinin gözlerinin içine bakarak şunları söyleyecektir: İkinci saadetimi temin edecek olan husus. Bu sözlerin ardından planlarını Fevzi Çakmak Pa şa'nın yaptığı Başkomutanlık M e y d a n Savaşı ve 30 Ağustos'ta Yunan ordusunun darmadağın bir şekilde kaçması gelir. bir yıl önce Sakarya meydan muharebesinden sonra " G a z i " unvanıyla ödül lendirdiği Mustafa Kemal Paşa'ya Başkomutanlık yetkisi ni bu defa öncekilerden farklı olarak üç aylık bir süreyle değil. Şimdi Karabekİr Paşa'nın aklında şu yakıcı soru kımıldamaktadır: Vaziyet çok nazikti.) Hakikaten sine-i millette (milletin sinesinde] serbest bir ferd-i millet [millet ferdi] olmak kadar dünyada bah tiyarlık yoktur. Sakarya zaferinden sonra üç rütbe alarak müşir [mareşal] olmuş olan ve en büyük unvan sa yılan Gaziliği de almış bulunan herhangi bir başkuman danın daha büyük ve nihai olan bir zaferden dolayı alaca ğı rütbe. maddi makamâtın [makamların] hiçbir kıymeti yoktur. (Alkış lar. Artık Yunanlılar soluğu İzmir'de alacaklardır. altınçağ efsanesi 75 . üç ay önce Meclis kürsüsünden yaptığı vaad mu cibince [gereğince] sine-i millette bir fert olmasının haki katte kolay olmadığını gösteriyordu. benim bun dan üç sene evvel dava-yı mukaddesemize |kutsal dava mıza] başladığımız gün bulunduğum mevkie rücu edebilmekligim [dönebilmekligim] imkânı olacaktır.
1922'de saltanatla birlikte kaldı rılmış olacaktı. Bundan sonraki adım. Cumhu riyetin kurulması olacaktır. Hilafet 1924'de değil. sonra da Hilafet Os manlı hanedanına bırakılacak ve barış masasına L o zan'da öyle oturulacaktır. Ancak Karabekir Paşa'nın bulduğu bir çare vardır ama uygulanabilecek midir? Buna göre önce saltanat kaldırılacaktır. Cum hurbaşkanı olabilmek uğruna Karabekir'in ortaya attığı bir tertip olduğunu yetiştirmişlerdir Gazi'ye. yani sine-i millete dönecek midir? Bu. hiç olmaz sa Meclise verilen önergede hilafetin kaldırılmasına mani olmak için nasıl uğraş verdiğini biliyoruz. 1924 yılında Terakkiperver Fır76 efsaneler ve gerçekler . Muhtemelen kendisi ve Rauf Bey gibi cerbezeli kurtuluş liderleri olma sa. İsterseniz Kâzım Karabekir'in kendi sözlerinden oku yalım bu ilginç fikrini: Bundan sonra Cumhuriyeti ilan etmek ve Cumhurreisliğine sırf tarihî bir nam olmak suretiyle mükafatlandırmak ve maddî olarak da ölünceye kadar bu makamın terfihle rinden [sağlayacağı refahtan] istifade etmek üzere Musta fa Kemal Paşayı intihab etmek [seçmek] ve millet kürsü sünden verdiği vaad mucibince istifasından sonra halka serbest Cumhurrreisi intihab ettirmek.Yani Mustafa Kemal Paşa acaba mecliste söz verdiği gibi istifa edip bütün görev ve mevkilerden uzaklaşacak. (Karabekir'in Hilafeti son güne kadar sa vunmaya devam ettiğini. Buna "Kara bekİr'le çok çetin uğraşacağım" diyerek cevap veren Mus tafa Kemal Paşa'nın bu sert tepkisi üzerine teklifini geri çekmek durumunda kalan Karabekİr Paşa'nın. 30 Ağustos'tan sonra biraz zor görünmektedir. Ancak Karabekir'in teklifi bu noktada derin bir viraj alarak Cumhurbaşkanlığı seçimini. Gazi'nin mecliste ver diği söz üzerine oturtmakta ve onu gerçekten de milletin sinesinde bir millet ferdi olarak çalışmaya davet etmekte dir. 1 Fakat "birtakım fırsat kollayıcılar" bu çözümün.
"Hilafetin hukuku tehlikeden uzak tır ve onu korumak için bütün Türk milleti kanını dökme ye hazırdır" diyordu. Hilafet T B M M ' n e bırakılmakta. "Hilafet Türklere. Peygamber Efendimizi (sav) ve Hilafeti övdükten sonra. Türkiye Devleti makam-ı Hilafetin istinadgâhıdır [dayanağıdır]. de nilmekte. yaptıkları işin hayırlı olduğuna delalet ettiğini söyleyecek ve iki gün resmî bayram ilan edilecektir." şeklini alır. Türk ve İslam Türkiye Devleti bu iki saadetin tecelli ve te zahürüne menbâ ve menşe [kaynak] olmakla dünyanın en bahtiyar bir devleti olacaktır (İnşallah sesleri) sözleriyle konuyu özetliyordu. Bu özel görüşmede İsmet ve Karabekİr paşaların ka rarlı tutumları sonucu 1 Kasım tarihli önerge ile kanunda ki 6.. Çünkü bir iki gün önce Meclise getirilen önerge de "İstanbul'daki padişahlık ma'dum ve tarihe müntekildir". Nitekim Lozan'a gitmeden önce yeni Dışişleri Bakanı İsmet Paşa. hanedan-ı âl-i Osman'a aittir. Bundan sonra makam-ı Hilafetin dahi Türkiye devleti için ve bütün âlem-i İslam için ne kadar feyizkâr olacağı nı da istikbal bütün vuzuhuyla [açıklığıyla] gösterecektir. Başbakan Rauf Orbay da kürsüden kanunun Mevlid kandiliyle aynı güne denk gel mesinin.kası adına Halife Abdülmecid'e yaptığı destek ziyareti ayan beyan ortaya koymaktadır. yani padişahlık kaldırılmış ve tarihe karışmıştır.) 31 Ekim 1922 sabahı yanına ismet Paşayı da alan Ka rabekir'in Çankaya'da G a z i y i ziyaretleri. altınçağ efsanesi ı 7 I . konuya son nok tanın konulması bakımından önemli bir adımdır.. Amaçla rı. madde. böylece o da saltanatla birlikte tarihe karışmış olmaktadır. Saltanat kaldırılırken Hilafetin de kaldırılmasına mani olmak ve onun Osmanoğlu hanedanına bırakılmasını sağ lamaktır. Nitekim aynı gün yaptığı ko nuşmada Mustafa Kemal Paşa. Londra'da çıkan Müslim Standard dergisine verdiği bir mülakatta.
ve Hazırlayan: Uğur Mumcu. 58 vd. s. 2 Buyurun öyleyse. Paşaların Kavgası: Atatürk-Karabekir. Ankara 1339 (1923). Hazırlayan: İsmet Bozdag. Matbuat ve İstihbarat Matbaası. 2 İsmet Paşa'nın Hilafet hakkındaki mülakatı için bkz. s. s. Tekin Yayınevi. İstanbul 1990. İstanbul 1991. 1 Kâzım Karabekir Paşa'nın görüşleri için bkz. Kazım Karabekİr Anla tıyor. 218-224. 92 vd. efsaneler ve gerçekler . Hilâfet ve Millî Hâkimiyet. Emre Ya yınları..Peki Lozan'dan sonra ne değişti? Lozan'dan sonra neyin değiştiğini görebilmek için is met Paşa'nın bu ilginç röportajını okumakta fayda var dır..
Şimdi o ilginç konuşmadan bazı pasajları birlikte oku yalım.İsmet Paşa Hilafeti savunuyor 17 Kasım 1922 günü. Strazburg'daki muhteşem manzaralı Grillon Oteli'nde kabul ettiği Müslim Standard dergisinin müdü rü Seyyid Abdülkadir Mâlik'e. 1923 yılında Ankara'da Mataltınçağ efsanesi 79 . 'bütün dünyaya duyurul mak üzere' bir mülakat veriyordu. söyleşide tabiatıyla kişisel görüşlerini değil. TBBM hükümetinin görüşlerini aktarmıştı. Ve zaten sözleri bizim için bu bakımdan önem taşımaktadır. Dergi. hele baş müzake reci İsmet Paşa'nın ağzından Türkiye'nin Hilafete bakışını öğrenmek son derece önemliydi dergi yöneticileri için. gerekse Gazi Mustafa Kemal tarafından Hilafet konusunda sıkı sı kıya tembihlenmiş olan İsmet Paşa. Hind Müslü manlarının desteğiyle çıkıyor ve giderek İngiltere'yi endi şelendirici bir akım haline bürünmekte olan Hind Hilafet Hareketi'ni açıktan destekliyordu. Aktaracağım kısımlar. Lozan yolundaki Dışişleri Bakanı İsmet Paşa. Yalnız Hind Müslümanlarını değil. Yola çıkmadan önce gerek T B M M hükümeti. Hilafetin korunmasını 'şahsî meselemdir' diye sahiplenen Gandi başta olmak üzere bütün Hindis tan'ı ilgilendiren Lozan barış müzakereleri hakkında ka muoylarını birinci elden bilgilendirmek.
Fert yerine yekvücut bütün bir milletin Hilafeti müdafii [savunucu su] olması müreccah [tercihe şayan] değil midir?. Hilafetin sahibi yalnız Halife değil. Hilafetin kuvvetini kayb eyleyeceği korkusu tamamiyle esassız ve nâbecâdır [yersizdir]. Hilafete her zaman olduğu gibi.. 80 efsaneler ve gerçekler Standard'daki İngilizce metne henüz ulaşamadım.buat ve İstihbarat U m u m Müdürlüğü'nce bastırılan " H i lâfet ve Millî Hâkimiyet" başlıklı bir derlemeden alınmış tır. Maalesef Müslim gönderirse sevinirim. Hilafet uğruna kanımızın son damlasına kadar savaşı rız diyen Paşa. dinen pek sıkı merbut [bağlı] olduğumuz gibi icap ederse onun müdafaası için son damla kanımızı dökmeğe her zaman hazırız. Türkiye'de kurulacak devletin 'İslamiyetin kılıcı' oldu ğunu beyan eden Lozan baş delegemiz. Bir hayır sahibi fotokopisini bulup da . yalnız fert değil. Asır lardan beri Hilafetin mücahidi olan Türk milleti yekvü cut olarak onu müdafaada devam edecektir. Yani şüphe edilecek bir tarafı olmayan resmi bir ya yındır.) Son bir not olarak belirtelim ki. muhtemelen mülaka tın gerçekleştiği saatlerde Sultan Vahdettin İstanbul'u terk etmektedir ama Strazburg'dakilerin henüz bu kritik olaydan haberleri yoktur.. bütün Türk milletidir ve böylesi İslamiyet için daha hayırlıdır: Bütün Türk milleti diyorum. Peki İsmet Paşa bu konuşmada neler diyor? Neler. neler demiyor ki? Şöyle bir hatırlayalım söyle diklerini öyleyse: Size ve sizin vasıtanızla bütün Müslümanlara diyebilirim ki. sözlerine şöyle devam ediyor: Türk milleti Islamiyetin kılıcı olmakla müftehirdir [övü nür]. burada da dur maz ve bütün hızıyla devam eder.
İsmet Paşa'nın sözleri alıntılan mayacak gibi değil. . Türkiye'nin 1922 Kasım'ında 'Hilafet meselesi milli savunma konseptimiz dahilindedir' söyleminden 1924 Mart'ındaki "Hilafeti kaldırmak İslamiyete yapılacak en büyük hiz mettir' söylemine nasıl geçildiğini görmek için bunları bilmek zorundayız. Hukuk-ı Hilâfet masundur [Hilafetin hakları güvence altındadır] ve onun müdafaası için bü tün Türk milleti kanını dökmeye hazırdır. İslam âlemine vereceği başka mesajlar da vardır.Lozan yolcusu İsmet Paşa'nın İslamcı söylemi' bu ka darla da kalmaz. . Paşa'nın buraya kadarki sözlerinin özetini çıkaracak olursak şu başlıklarda karar kılmalıyız: . . Böylece Hilafeti maddî ve sâitten [vasıtalardan] mahrum bıraktığımız nasıl iddia olunabilir? Hilafet Türkiye'dedir ve Türkiye'ye istinâd eder [sırtını dayar]. Yazıyı alıntıya boğduğumu düşünen okurlarıma şu kadarını söyleyeyim ki. Dolayısıy la böyle bir metni bulmak pek kolay değil. altınçağ efsanesi 81 1921 anayasası tarafından güvence altına alınmış olup onun korunması vatanın korunmasıyla eş . Sizin teveccüh. Çok çok hayatî mevzulara bodosla masına giriyor ve hükmünü cepheden veriyor. muhabbet ve müzâheret-i maddiyenizi [mad dî açıdan kol kanat germenizi] isteriz.îslamiyetin kılıcı olmakla iftihar eder.Hilafet değerdir. Öyleyse son bir cümle daha: Biz sizinle aynı aile efradındanız [fertlerindeniz].Türkiye halkı Hilafeti kanının son damlasına kadar savunacaktır. Ne gibi mi? Kendisine kulak verelim o zaman: Türk teşkilât-ı esâsiyesinde [anayasasında] bütün kuwâ-i tedâfuiyyenin [savunma kuvvetlerinin] Hilafet uğrunda istimali [kullanılması] vardır.Bütün bir millet yekvücut olarak Hilafeti savunacaktır.
Muazzam bir sevgi selinin ortasında kalan Rasih Hoca. İşin ilginç yanı. Bundan sadece 6-7 ay sonra Türkiye. Cuma namazında hutbeye çıkmış ve halktan Hilafetin koruyucusu Türkiye'ye yar dım etmesini istemişti. 1923 ortalarında. Şimdi İş Bankası'nı Hilafet sayesinde kurduk' desem yine birilerini kızdıracağımı biliyorum. Hind Müslümanlarının gönlünü kırmaya gel mezdi. Nitekim bu tarihten çok sonra bile. 82 efsaneler ve gerçekler . zira Milli M ü c a d e l e y e ciddi miktarlarda maddî katkıları olmuştu. Hilafetin kaldı rılmasının hemen ardından ( T e m m u z 1924) 'kör parma ğım gözüne' der gibi Hind Müslümanlarının gönderdiği yardım paralarıyla İş Bankası'nın kurulmasıydı. tabii ki. Rauf Orbay'ın Başbakanlığı sırasında Antalya milletvekili Hoca Rasih Efendi başkanlığında bir Kızılay heyeti Del hi'ye para toplamaya gitmiştir. İngilizler cami çı kışında Türklerin Hilafeti kaldırdığı haberini yaymışlar ve bunu belirten afişlerle meydanları donatmışlardı. halkı galeyana getirerek Türkiye'nin Hindis tan Müslümanları üzerindeki nüfuzunu kırmaktı.. uğruna savaşma sözünü ver diği Halifeyi kovuyordu. Amaç ları. İngilizlerin endişelenmesine gerek kalmadı.Evet. Gelin görün ki..
Sevr'in hedeflerinin asıl onayı Lozan'da gelecektir. biz dahil hiç bir taraf ülkenin parlamen tosunda onaylanıp yürürlüğe girmemiştir. Kurt ingiliz diplomatları bazı ufak tefek tavizler dışın da Lozan'da temel hedeflerine ulaşmış. Gerçi Churchill Lozan için "Sevr'in sürpriz bir tezadı" demiştir. "Sevr sendromu"nun 87 yıl sonra dahi işe yaraması. Sevr'in hafifletilmişi miydi? Kafalarımız Sevr'i bir utanç belgesi. Lakin Avusturya Deakin Üniversitesi tarih bölü münden Marian Kent'in tespitiyle söylersek.Lozan. Lozan'ı ise zafer anıtı olarak gören bir değirmende öğütüldüğü için yıllar yılı korku duvarının ardında yaşamaya mahkûm edildik. 1 Bunları niye yazıyorum? Küresel tarih açısından Lo zan "zafer" mi yoksa "hezimet" mi tartışmasının anlamlı altınçağ efsanesi 83 . onun etrafında örülen mitolojinin çarpıcı bir göstergesi değil mi? Sevr Antlaşması 10 Ağustos 1920'de imzalanmıştır im zalanmasına ya. daha 1919 başla rında İngiliz Genelkurmayı'nın Osmanlı topraklarında hedefledikleri şartları Lozan'da bize kabul ettirmeyi ba şarmışlardı. Lozan'ın İn giliz politikaları bakımından fazla sürprizli bir tarafı yok tur. Ve aslında da ha ilk günden uygulanamaz olduğu anlaşılmıştır.
Zaten böyle gerçekçi bir temele dayandığı içindir ki. bu naldık. Burada "Hilafetin hakları güvencemizdedir {hukuk-ı Hilafet masundur) ve onu savunmak için bütün Türk milleti kanını dökmeye hazırdır" diyen İsmet Paşa'nın. 3) Akdeniz ve Karadeniz'de ki ticaretini köstekleyebilecek rejimleri ortadan kaldıra bilmekti. Neydi o Yeni Dünya Düzeni'nin şartları? İngiltere'nin kaygıları. Lozan'da İsmet Paşa'nın Hilafeti İngilte re'ye karşı ciddi bir kart olarak nasıl kullandığını "Müslim Standard" dergisine verdiği o coşkulu 'İslamcı' demeçten anlayabiliyoruz. 1. Misak-ı Milli ABD Başkanı VVilson'un ilkelerine daya narak Arapların kendi kaderlerini belirlemeleri tezini sa vunuyordu. maddenin Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen asıl şeklinde Mondros Mütare kesi hattının "içi ve dışında" aralarında din ve amaç birli ği bulunan ve birbirlerine saygılı ve özverili Osmanlı-İslam çoğunluğun yaşadığı toprakların bölünmesi kabul edilemez. Yeni Dünya Düzeni'ni aksatmayan. dünya sisteminin Birinci Dünya Savaşı sonrasında aldığı yeni şekli. ömrü Sevr gibi kısa olmadı ve A B D hariç taraf ülkelerce onaylana bildi. Fakat sonradan bir el Misak-ı Milli metninde ufak bir 'rötuş' yapmıştır. yeter gayrı. aslında Lord Curzon'a aba altından sopa gös terdiğini görmemek için kör olmak lazımdır. Bir de milyonlarca Müslüman nüfusu yönettiği için kendisine potansiyel bir tehlike arz eden Hilafeti kontrol etmek istiyordu. güçlendiren bir antlaşmaydı. aksatmak ne kelime tahkim eden. Her iki halde de Lozan. Sonradan Yeni Dünya Düze84 efsaneler ve gerçekler . 1) Petrol alanlarını denetimine almak. denilmekteydi. Şu Pazar günü vertigomuz tavan yaptı.olmadığını belirtmek için. Türkiye Hilafet kozunu ancak 1924 Mart'ına kadar elinde tutabildi. demeyecekseniz bir iki kelam da Misak-ı Milli üzerine edeceğim. 2) Hin distan yolunu garantilemek.
Kabul edelim ki. Lozan'ın asıl tartışmamız gereken boyutu. Misak-ı Milli'yi tam olarak gerçekleştirealtınçağ e f s a n e s i ı 85 . önce oyalama. Aldıkları cevap. böylece İsrail'in kuruluşuna giden yolda en büyük engellerden biri daha bertaraf edilmişti. Ancak biz Lozan'ın hemen yalnız Türkiye sınırları içindeki kısmıyla ilgilendi ğimiz içindir ki. Bir de Lozan'da Sevr'i paramparça ettik demiyorlar mı. neden bahsettiklerini anlamakta güçlük çekiyorum. . Üstelik Sultan Vahdettin Sevr'i imzalamadığı için o zamana kadar onaylanmamış olan Filistin'deki İn giliz manda rejimi İsmet Paşa'nın Lozan'daki imzasıyla resmiyet kazanmış. Hatta görüşmeler sırasında Filistinli kardeşlerimiz T B M M kapısında günlerce. Ancak can yakıcı gerçek feryat ta: Lozan zaferiyle diğer Arap topraklarında olduğu gibi Filistin'de de Sevr'in bütün istekleri olduğu gibi kabul edilmiştir.ni'ni tehdit eder gözüken. belki de Osmanlı yayılmacılığı nı hatırlatan "dışında" {haricinde) kelimesi metinden ji letle temizlendi (inanmazsanız inkılap tarihi kitaplarınıza bakın). T B M M her ne kadar Misak-ı M i l l î y e Arap halklarının kendi kaderlerini tayin hakkını ilke olarak koymuşsa da. Ortado ğu'nun paylaşılması ve sınırların yeniden çizilmesi karşı sında aldığı uysal tavırdır. bu yönde bir yapılanmaya gitmeden sorunu. rakiplerin manevra alanlarını da raltmaya ve işbirliklerini baltalamaya dönük bir strateji olarak ele almıştı. Sonuçta Misak-ı Milli hedeflerine tam olarak yarıla madan Lozan'da masaya oturuldu. olmuştu. 'Bizi İngiliz kurtlarına teslim etmeyin' diye yalvar yakar dolaşmışlardı. yüzyıllar boyu yönettiğimiz toprakları na sıl bir çırpıda bıraktığımızın hesaplaşmasını henüz yap mış değilizdir. Hilafet me selesinde olduğu gibi. . Mesela Filistin toprakları için Lozan'da ne yapılmıştır? H i ç . sonra da kendi başınızın çaresine bakın.
1 Bkz. Hesaplaşma kaçınılmaz görünüyor.. ek D. Timaş Yayınları) adlı kitabımda mevcuttur (s. artık yabancısı olduğumuz Osmanlı top rakları konusunda Sevr'in hafifletilmiş bir versiyonudur. 193. "Great Britain and the F. Zaten ilk ciddi muhalefet partisi Terakkiperver Fırka'nın bir hedefi de. The Great Poıvers and theEndofthe Ottoman Empire. Er veya geç.. Misak-ı Milli diye diye Türkiye sınırlarını ken dimize bir arslan kafesi haline getirdik. bu ülke tam 4 yıl Dışişleri Bakanlığı yapıp da sadece 3 kez yurtdışına çıkan siyasetçiler görmüştür.. dipnot 180. Lozan'daki başarısızlıkların hesabını sor mak değil miydi? Rauf Orbay'ın deyişiyle. aktaran: Marian Kent. 2 Terakkiperver Fırka. kazandırdıkları kadar kaybettir diklerinin muhasebesini yapacak ve telafi yollarını ara yacaktı. CP 2275. Londra 1984. 162). 19 Şubat 1920 tarihli Genelkurmay muhtırası. Bu konuşmanın tamamı Yakın Tarihin Kara Delikleri (İstanbul 2007. s. 7-8.meyen Lozan. Düşünün ki. İyi mi oldu? Kangren artık beynimize ulaş mak üzere. Bir tahammülsüzlük ve sebepsiz endişe. topluma Lozan'ın bir Pirus zafe ri olduğunu anlatacak. s. Misak-ı Millimizin tamamen tahakkuk edemediğini mil lete açıkça söylemek civanmertlik ve hakikatçiligine sa hip olacaktık. Editör: Marian Kent. Cab. Kapatıldı. halledilmemiş milli meselelerimizin üzerine nisyan örtü sünü çekti ve bu meselelerimiz geçen zamanla halledile ceği yerde gözlerden ve dikkatlerden uzak olarak kangrenleşti. gerçekler 2 86 efsaneler ve .nd of the Ottoman Empire".. 24/116.
Ama şimdi milletle el ele vererek Adnan Menderes'in ölüsü ebediyete kadar sizi takip edecek ve bir gün sizi silip süpürecektir. menderes'in ruhu 87 . Adnan Menderes'in idamından önce yazıp dostu Gıyasettin Emre'ye gönderttiği mektuptan.II MENDERES'İN RUHU Dirimden korkmayacaktınız.
88 efsaneler ve gerçekler .
Archibald MacLEISCH Evvel zaman içinde. biliyorum. Hayırdır.. Bir bakıyorsunuz adeta ışınlanıyor ve ani den çekiliyor siyaset sahnesinden. pireler ber ber iken. gayri ihtiyari bu kelimeler dökülü yor insanın dilinden.Osmanlı'nın da bir Demokrat Partisi vardı! Tarih. tehditlerden alkışlara.. kalbur saman içinde. müziğin duyulamadığı ölü noktaları bulunan kötü inşa edilmiş bir konser salonuna benzer. Tarih denilince varsa yoksa "Cumhuriyet tarihi'ni belleyenler Demokrat Parti'nin 7 Ocak 1946'da kuruldu- . Demokrat Parti'nin serencamını anlatmaya gelince. Zirvelerden uçurumla ra. Bir siyasî partinin tarihini anlatmaya böyle başlan maz. umutlardan batmanlarca keder yüküne doğru çıngıraklı bir geçmişe ev sahipliği yapmış bu güne kadar. Demokrat Parti hakikaten masalımsı bir ömür geçirmiş. Lakin iş.. neden acaba? Sebebi şu ki. İşte Demokrat Parti'nin 1909'dan 2007'ye uzanan 88 yıllık bilançosu.
onlar 90 efsaneler ve gerçekler . Abdullah Cevdet'in 1909'da kur dukları ılımlı. yeterince bilinmez. Kadroları çoğun lukla Hukuk Fakültesi (Mekteb-i Hukuk) öğrencilerinden oluşuyordu. Demokrat Parti'nin bir de Osmanlı tarihinin sisleri arkasında kay bolmuş yitik gövdesi vardır ki. Osmanlı Demokrat Fırkası (ODF) yönetimi. medenî ve tehlikeli davaları olmayan bir parti vardı: Osmanlı Demokrat Fırkası. Doğru. İçişleri Bakanı Hilmi Uran'a kuruluş di lekçesini vermesiyle Demokrat Parti resmen kurulmuştur ama burada ince bir fark vardır: Bu. memleketi Abdülhamid'in zulmünden kurtara cakları vaadiyle iş başına gelen İttihatçıların en ufak bir eleştiriye tahammül gösterememeleri yüzünden sıkıntılar içinde kıvranıyordu. partinin ilk değil. Cumhuriyet dönemindeki ilk kuruluşuydu. İlginçtir. Bu kadronun da esası. Gazeteleri defalarca kapatıldı.ğunu tekrarlayacaklardır papağan gibi. bu tarihte Refik Koraltan'ın. daha sonraki yıllarda klasik Türk musikisinin önde gelen bestekârlarından biri olacak olan Muhlis Sa bahattin Ezgi (1888-1947) de Meşrutiyet yıllarında bu partinin faal elemanları arasında boy gösteriyordu. 7 Aralık 1907'de Sela nik'te gizlice kurulan Selamet-i U m u m i y e Kulübü men suplarına dayanıyordu. (Her taşın altında Sabetayist bağ lantı arayanlara benden bir ipucu!) 1 Osmanlı Demokrat Fırkası'nın kuruluş amacı. davasını kamuoyuna iyice anlatabilmek için Selâmet-i Umûmiye ve Hâkimiyet-i Milliye gibi gazeteler çıkartıyor ama gelin görün ki. İlk Demokrat Parti ne zaman kuruldu? İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kurucularından Arna vut İbrahim T e m o ve Avrupa'dan damızlık gençler getir terek Türk ırkını 'ıslah' etmeyi Batılılaşmanın kökten çö zümü olarak gören Dr. giderek Türkçülüğe ağırlık vermekte olan İttihatçı iktidarın karşı sında Türk olmayanların devlete bağlılığını korumaya ve hoşnutsuzluklarını gidermeye çalışmaktı.
tek parti. Tabiatıyla hür dünyanın da bazı nazikane istekleri vardı Türkiye'den.Muhalefetten vazgeçmezseniz sizi sopa altında geber tirim. parti nin başkanı İbrahim Temo'yu çağırıp bastonunu göstere rek tehdit etti ve şunları söyledi: . İkinci Dünya Savaşı bitti ve ABD'nin başını çektiği 'Batı blokıf ile başını Sovyetler Birliği'nin çektiği 'Doğu bloku' arasında ülke kapmaca oyunu başladı. Böylece Türkiye'nin gördüğü ilk Demokrat Parti'nin ta lihsiz başlangıcı. sonraki hayatına da örnek teşkil etti. Böyle tek adam. parti devle- .da başka isimlerle çıkarttılar. Sovyetler'in Kars ve Ardahan'ı istediği ne dair haberlerle (güya aslı faslı yokmuş bunun!) çalka landı ve o panikle de kendisini Hür dünya bloğunun için de buluverdi. hatta darbelere karşı direniş ve sonra da günün birinde kapısına kilit vurulması geleneği bundan sonra da Demokrat Parti'nin yakasını bırakmayacaktı. Hatta zamanın Harbiye Na zırı (Milli Savunma Bakanı) Mahmud Şevket Paşa. Giderek insafsızlaşan İttihatçıların baskı ve zulmü karşısında partiyi bırakıp Arnavutluk'a giden ibrahim Temo'dan sonra Osmanlı Demokrat Fırkası sahipsiz kaldı ve 21 Kasım 1911 'de kurulan Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na sos yalist Osmanlı Ahrar Fırkası ile birlikte katılarak kapan dı. İkinci Demokrat Parti İsmet İnönü'nün "tek adam"lığı ve CHP'nin tek parti li düzeni devam ederken. 2 Böylece Ittihad ve Terakki iktidarının somut uygula maları karşısında geniş bir muhalefet cephesi örgütlen mesine karışarak siyasî hayatına veda eden partinin 1946'da küllerinden yeniden doğan bir Anka kuşu olaca ğını o sıralarda tabii hiç kimse bilemezdi. Zu lüm ve baskılara. Yalçın Küçük'ün tartışmaya açtığı. Tam bu sırada Türkiye.
Aslında Demokrat Parti'nin kuruluşunun hemen ar dından ülke çapında hızla teşkilatlanmasında İnönü'ye diş bileyen eski İttihatçı kadroların katkısını görmemek için kör olmak lazım. Nihayet 3 idam ve yüzyılları bulan hapis cezalarıyla Türkiye'de bir d ö n e m tarihe ka rışmış oldu. Bu işi de genç bir avukat üst lendi. kirli çamaşırları elden geçirildi ve sonuç ta mevcut halimizle Batı bloğuna giremeyeceğimiz. gibi 'komünizan' kanun ve uygulamaların savaş sonrası demokrasilerinde yeri olamazdı. Yoksa CHP dışında bir partinin onun karşısında aynı hızda örgütlenmesini açıklamak mümkün olmazdı. CHP dışında bir partinin kurulmasına engel bu lunmadığını söyleyerek çok partili hayata giden yolu açtı ve ardından. dernek kurma ve sendikalar üzerindeki kısıtlamalar vs.ti. Her neyse. tam evlere şenlik bir seçim olan 1946'da bütün engellemelere rağmen mecliste grup kurmayı ba şaran DP. dola yısıyla siyasî yapımızı hızla reformdan geçirmemiz gerek tiği usulünce 'tavsiye edildi'. Max Thornburg baş kanlığında bir ABD'li heyet tarafından tepeden tırnağa di dik didik edildi. Bu usturuplu uyarı üzerine İnönü. CHP'yi ve İnönü'yü tam 10 yıl boyunca sandığa g ö m m e y i başardı. daha önce istifa eden veya ihraç edilen 4 es ki CHP'li tarafından (Celal Bayar. 1950 Mayıs'ından 1960 Mayıs'ına kadar Türki ye'nin modernleşme ve kalkınma sürecinde motor rolü oynadı. Cemal Özbay adlı eski bir DP'li avukat. Adnan Menderes ve Fuat Köprülü) Demokrat Parti kuruldu. Bunun üzerine Türkiye idaresi. Refik Koraltan. son genel 92 efsaneler ve gerçekler . Ancak ihtilalciler ufak bir ayrıntıyı atlamışlardı: De mokrat Parti'yi kapatmayı. Ancak İbrahim T e m o ' n u n Demokrat Fırkası'nın başına gelenler DP'nin de başına gelmekte gecikmedi ve 27 Mayıs askerî darbesiyle hükümet ikti dardan uzaklaştırıldığı gibi. yöneticileri ve milletvekilleri de Yassıada'da yargılandı.
179-180. Bakalım sahiden de asıl Amerikancı kimmiş? İsmet Paşa konuşu yor. Sosyal Hukuk ve İktisat Mecmuası. cilt 1. s. İkinci Meşrutiyet Dönemi. Mayıs 1988. 2. Kurtuluş Kayalı. 100 Soruda Jön Türkler ve İttihat ve Terakki. 1438. DP'nin 1992'de başlayıp Aydın Menderes'in yalpala malarına kadar uzanan son dönemindeki ilginçlikleri an latmayı biraz ileriye bırakalım. menderes'in ruhu 93 2 3 . biz dinliyoruz. Bkz. Dr. 2010.. cilt 8. Aralık 1949. 68-69. Dr. Fuat Şükrü.. s.kongresini 5 yıldır yapmadığı ve Dernekler Kanunu'nu hi çe saydığı gerekçesiyle D P ' y e kapatma davası açtı. Gerçek Yayınevi. Cem Erogul. Tarık Zafer Tunaya. Şimdi Demokrat Parti ve Adnan Menderes yönetimini Amerikancılıkla suçlayan C H P ' n i n 'Asıl Amerikancı biziz' nutuklarına bakarak odamızı havalandıralım. İbrahim Temo. Osmanlı Demokrat Partisi ( O D P ) hakkında birkaç yayın Sina Aksin. Tarih ve Toplum. Hıza Abud. Türkiye'de Siyasal Partiler. "Hürriyet ve ItilaF'. Dava mahkemece haklı bulunduğu için DP'nin kapısına ikinci defa kilit vurulmuş oldu. par tiler ve kurucuları". s. cilt 5. s. İletişim Yayınları. 1 llhami Soysal'a göre ODP'nin kurucularının isimleri şöyleydi: İbra him Naci. İstanbul 1980. İstanbul 1985. Pertev Tevfik. Tarık Zafer Tunaya. baskı. s. s. Mustafa. 171-181. Yeni şehirli Salih. "Türk siyasal yaşamında yer almış başlıca siyasal dernekler. "Demokrat Parti nasıl kapattırıldı?". Dr Abdullah Cevdet. 3 Partinin bu defaki ömrü 14 yıl sürmüştü. "Türkiye'de ilk Demokrat Parti: Osmanlı Demokrat Fırkası (Fırkai Ibad)". İstanbul 1983. istanbul 1984. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Malları hazineye devredildi (2 Eylül 1960). Tanzimat'tan Ctımhuriyet'e Tür kiye Ansiklopedisi. İletişim Yayınları. 119-133. Rıza. Giritli Ali. Sayı: 5 3 .
Nev zat Pakdil Beyefendi'nin göndermeyi vaat etiği T B M M 94 efsaneler ve gerçekler . STANVVOOD COBB 1 Türkiye'de sağ ve sol kesimlere mensubiyet. buna mukabil sağın öncüsü kabul edilenlerin önemli bir kısmının alt ve orta sınıftan. Geçenlerde kapım çalındı. İnönü mü? Doğulular her Amerikalının kendi ülkelerinin üstünlüğü yönündeki düşüncelerine esasen sinirlenir.Sözde değil özde Amerikancı kimmiş: Menderes mi. Yine de kalplerinin derinliklerinde Amerika'ya karşı gizli bir hayranlık duyar ve onu bireysel özgürlük ve kültür mücadelesinin lideri olarak görürler. yani halktan gelmiş olmaları (mesela M e h m e d Akili yeterince açıklayıcıdır. Solun to humlarını atanların değil de popülerleşmesine hizmet edenlerin (mesela Nazım Hikmet) Avrupa'da sağ kabul edilen üst sosyal kesimden. oyuncu ların film icabı aldıkları isimlere benzer biraz. yani Osmanlı aristokrasisin den gelmiş olmaları. Bu açıdan bakılırsa Türkiye'nin siyasî yelpazesindeki sol partiler ile sağ partilerin su geçirmez bir böl meyle birbirlerinden ayrıldığı varsayımının manasızlığı daha net olarak görülür. Kargocuymuş gelen.
Yayınları kolisinden İsmet inönü'nün
2
TBMM'deki Konuş
maları adlı 3 ciltlik derleme çıkınca az kalsın çığlığı koyuverecektim. Ne de olsa Şevket Süreyya A y d e m i r i n meşhur ettiği deyişle 'İkinci Adam'ın uzun siyasî hayatı boyunca çizdiği hileli zikzakları bizzat kendi konuşmala rından takip etmenin keyfi varmış olacaktım böylece. Bu kitapta bir araya toplanan İnönü'nün T B M M ko nuşmaları sayesinde açık seçik görüyoruz ki, ikide bir Türkiye'yi "küçük Amerika" yapmakla suçlanan ve sanki ABD'nin Türkiye'deki acentasıymış gibi itilip kakılan De mokrat Parti, meğer bu işte pek masummuş. Hatta CHP'nin ve İnönü'nün eline su bile dökemezmiş. Yine ay nı kitaptan anlıyoruz ki, T B M M ' d e açık açık Amerikan dostu olduğunu, Türkiye'nin çıkarlarının mutlaka ABD'nin yanında olmakta yattığını haykıran kişi de ismet Paşa'dan başkası değilmiş. Diyeceksiniz ki, bunu yeni mi öğrendin? Ağustos 1944'den itibaren Faşist kampla flörtünden tornistan ederek savaşı kaybedeceğini kör sultanın bile anladığı Al manya'yla ilişkileri aniden kesen ve hatta ona son anda savaş dahi ilan eden (tabii bunu bizden başka kimse cid diye almamıştı, o ayrı bahis), ardından 25 Nisan 1945'te San Fransisko konferansına temsilci gönderirken kendisi de boş durmayıp Tek Parti idaresini bitireceği demecini veren, böylece ABD ve müttefiklerine göz kırpıp el salla yanın ismet Paşa olduğunu biliyordum kuşkusuz. Hatta 1948'de Türkiye'ye davetli gelen ABD'li uzman Max Weston Thornburg'un Türkiye Cumhuriyeti'nin belli başlı kurumlarını ve cümle bilgi ve evrakını baştan ayağa didik ettiği ve ulaştığı sonuçları bir rapor halinde ABD yetkili lerine sunduğu da yabancısı olduğum bir bilgi değildi. Yine de ismet Paşa'nın, üstelik Meclis çatısı altında, üste lik de muhalefetteyken bu denli net bir dille ABD yanlısı olduğu iddiasında bulunduğunu itiraf edeyim ki, yeni öğrendim.
m e n d e r e s ' i n ruhu 35
Şimdi vakit kaybetmeden geçelim İsmet İnönü'nün itiraflarına ve bakalım 1960'da gerçek Amerikancı kim miş, o anlatsın bize. Tarih 25 Şubat 1960'tır. inönü T B M M kürsüsünde coşmuştur. Bakın neler döktürmüş o hararetli tartışmala rın yaşandığı günde, beraber okuyalım: Birleşik Amerika NATO'dan evvel yardımcımız, N A T O içinde müttefikimiz, CENTO içinde ittifakın teşvikçisi ve bunlardan başka iktisadi, mali alanda kuvvetli desteğimiz olmuştur... Siyasi partilerin hiçbirinde Amerika münase betlerini kıymetli tutmayan bir telakki yoktur. Biz, • I P ise, bu yeni münasebetlerin 15 sene evvelki kurucusu ve 15 se neden beri sadık taraftarıyız. Bizim kanaatimizce ABD dostluğunun temelini Hükümetten Hükümete bir müna sebet manzarasının ötesinde, milletten millete münasebet kaidesinde sağlam olarak muhafaza etmek lâzımdır. Demek ki neymiş: inönü'ye göre ABD bizim yardımcı mız, müttefikimiz, iktisadî ve malî alanlarda destekçimizmiş, bir. 1960 yılında, yani 27 Mayıs'tan 3 ay önce partiler arasında zaten farklı düşünen de yokmuş, iki. O tarihten 15 yıl önce, yani 1945'te ABD ile ilişkileri ilk başlatanın CHP olduğundan gururla bahsediyormuş, üç. ABD ile iliş kiler öyle yalnızca hükümet politikalarıyla ilgili olmayıp bizzat iki millet arasındaki kalıcı bir dostluk ve ilişkiymiş, dört. Durun, bununla de yetinmiyor İsmet Paşa; ABD ile ilişkilerin o kadar sağlam tutulmasını istiyor ki, onu sakın ola iki milletin dostluğuna, sadece çıkar hesaplarına da yamak şeklinde anlamayın. Çünkü Paşa ya göre Amerika Birleşik Devletleri kadar halkı ve kültür alemi de Türki ye'nin iyiliğini istemekte ve dostluğu "milletten millete" olarak benimsemektedir. Partiler, iktidarlar gelip geçici dir ona göre, ancak ABD ile dostluğumuz kalıcıdır. İnönü son söz olarak şunları söylemekten alamaz ken disini:
96 efsaneler ve gerçekler
Amerika emin olmalıdır ki, kendisi için en sağlam mütte fik [olanj Türkiye, demokrasi ile idare edilen bir Türkiye olacaktır. Hiçbir yoruma açık kapı bırakmayan bu net, kategorik ifadelerden sonra Türkiye'yi A B D politikalarına teslim edenlerin sözüm ona sağcılar ve Demokrat Parti yetkilile ri olduğunu, buna karşılık Cumhuriyet Halk Partisi'nin baştan beri anti-Amerikan bir duruş sergilediğini hala tekrarlayanlar çıkacak mı, merak ediyorum. Çıkar bence. Zira hafızası ve süreklilik fikri tahkim edilmemiş bir toplumda her 5-10 yılda bir herkes rulet masasında yerini değiştirir ve bir süre sonra kimse kimse nin daha önce nerede oturduğunu hatırlayamaz ve sor gulayamaz olur. Lakin rulet oyunu da devam etmektedir bu arada, ö n e m l i olanın oyunun devam etmesi olduğuna inanmışızdır bir kere. İşte ileride göreceğimiz gibi, 14 Mayıs 1990 günü "si lahlı kuvvetlerin işbirliğiyle Türkiye'yi hiçbir yere götür mek mümkün değildir" diyen SHP'li Deniz Baykal'ın bu günlerde CHP Genel Başkanı sıfatıyla apoletli e-muhtıraya can havliyle sarılmasındaki farkı çelişki olarak mı, yok sa takiyye olarak mı değerlendirmek gerektiğine karar veremeyişimizin esas sebebi budur.
1 2
Stanvvood Cobb, Gerçek Türkler, Çeviren: Hasan Kaya, 2. baskı, İs tanbul 2006, Maviagaç Yayınları, s. 120. İsmet İnönü'nün TBMM'deki Konuşmaları, 1920-1973, 3 cilt, Ankara 1992, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları.
menderes'in ruhu 97
" R " harflerini telâffuz edemeyişi. "Parti arkadaşları arasında. 98 efsaneler ve gerçekler . Semih GÜNVER Onun hakkında. muhtemelen Türkiye'nin yetiştirdiği en yetenekli Dışişleri Bakanıydı. mücessem faaliyet idi. The Times ise bu tespite "en zeki" sıfatını da ekliyordu. konuşuşu. yetenekli ve zeki dışişleri bakanı? Herhalde elimizdeki tanımlara 'idam sehpasına tekme vurarak ölümden korkmadığını gösteren merhum siya setçimiz' açıklamasını eklersek çoğunuz tanıyacaksınızdır onu. hali. O. kimseyi takmayışı. doğru hedefe giderdi. laflarını çiğnemezdi.Hüzünlü bir Dışişleri Bakanı portresi Ataktı. Çünkü. hassasiyetlere bakmazdı. söylediklerinde her zaman fikir ve mana vardı. fakat sayılırdı. ve ekliyordu: "Takatinin hududu yoktu. giyinişi. Peki kimdi bu aykırı." Sıınday Times'a bakılırsa o. kırıcı davranışları ile sanki uzaydan gelmiş bir yaratık gibiydi" diyordu diplomasiden bir arka daşı. tav rı. kemikleri artık İstanbul Topkapı'da Adnan Menderes ve Hasan Polatkan ile beraber dinlenmeye çe kilen Fatin Rüştü Zorlu'dan başkası değildir. O bakımdan pek diplomat değildi. Sevilmezdi.
Artık Zorlu'nun kaderi uzun yıllar bo yunca bu renkli kulvarda şekillenecektir. bir ormana {jııngle) benzer. Ardından ver elini Dişişleri Bakanlığı. 1 Böylesine kıyıcı bir rekabet ortamında mücadeleye başlayan Zorlu'nun avantajları yok değildir. Zorlu hakikaten çalışır. Paşa çocuğu ve torunu olmaktan başka. cazip görünür dışarıdan ama iç yapısı. dişişleri mensuplarının içini yer bitirir. Hariciye deyip geçmeyin. Büyük balık küçük balığı yutar ora da. kendisi de bir hariciyeci olan Büyükelçi Se mih Günver'in deyişiyle. üste lik nişan yüzüklerin bizzat Atatürk takar. Türkiye'nin ka deriyle birlikte. Dostluklar aldatıcıdır. Peki kimdir Fatin Rüştü Zorlu? 1910'da anne ve baba tarafından paşa torunu ve İbra him Rüştü Paşa'nın oğludur. İlk büyük deneyimini M o n t r ö menderes'in ruhu 99 . Sü rekli rekabet. Kimse kimseyi gerçek ten sevmez. Galatasaray'dan mezun ol duktan sonra Cenevre'de hukuk okur. Alçak gönüllülüğe yer yoktur. bir de göreve başladığı yıllar da Atatürk'ün değişmez Dıişişleri Bakanı postuna ısınmış olan Tevfik Rüştü Aras'm kızı Emel Hanımla evlenir. Rüzgârı arkasına almıştır ve artık çalışma vaktidir.Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu'nun 16 Eylül 1961 günü idam edilmeden hemen önce çekilmiş son fotoğrafı.
bizzat Demokrat Parti grubun dan gelir. makine gibi insaf s ı z d ı r . Lozan'da mu allakta bırakılan Kıbrıs meselesini yine Lozan'ın 30.Antlaşması görüşmelerinde yaşar (1936). Siyasete girmesi için asıl baskı. İş yüzünden etrafını kırıp döktüğü olur. Bir makine gibi çalış tığı söylenir. yani 2 Mayıs 1954'de gelir. Girer. akıllıdır. Ailesi ve yakın çevresi onu siyasette görmek istemektedir. Takvimin yaprakları 1950'yi gösterdiğinde Türkiye'de iktidar değişir ve Adnan Menderes fırtınasıdır başlar siya sette. Ticaret Da iresini yönetir. Altı ay süren ilk Bakanlığı. "Makine gibi yorulmaz. ikincisini Hatay müzakerelerinde ödüllendirilir. 9 Aralık 1955'de DP Grubu'nun meşhur isyanı sırasında sona erer. Ama kişi sel mesele olmaz hiçbir zaman. Kıbrıs politikasında başarılı ilk adımları atar atmasına ama. Türkiye'nin N A T O ' y a girişinde onun ciddi katkısı görülür. Bakanlığı sırasındaki en büyük başarısı. bu kendini dış politikaya adamış adama ilk darbe. bir sonraki seçimlerde. Görevse yapılacaktır. Şifre Müdürlüğünü. bilir misiniz? Yunan Parlamentosunun Kıbrıs zabıtlarını bul100 efsaneler ve gerçekler (1937). Bir sonra ki bakanlığı için artık 2 Kasım 1957'yi beklemesi gereke cektir. Adnan Menderes de hanımı tarafından uzaktan akrabası olmaktadır. mad desine dayanarak Türkiye'nin garantörlüğüne bağlamak tır. Bakandan takdirnamelerle . Müthiş bir müzakere maratonu içerisinde kendisine Lavvrence Durrell'in Acı Limonlar adlı romanını delil gös teren Yunanlı meslektaşına Shakespeare'in Othello'sundan cevap yetiştirecek kadar birikimlidir. Hatta Yunan tarafına en büyük darbeyi nerede indirmiştir. Devlet Bakanıdır artık ve Kıbrıs'ın ateş topu gibi oldu ğu devirlerden birindeyizdir. Şu tesadüfe bakın ki. Ancak Atatürk'ün ölümü ve İnönü döneminde kayın pederinin bakanlığı bırakması üzerine hamilerini kaybe der ve zor günleri başlar.
18. Yani "Karaoğlan" unvanının arkasında 13 yıl önce ipe korkmadan uzanan başın teri yatıyordu. Ankara 1985. Ondan geriye. "Davayı kaybet tik. Yazımın hemen tamamında yararlandığım kaynak Günver'in bu zekâ pırıltılarıyla dolu kitabı oldu. menderes'in ru h u 1 O 1 . Bilgi Ya yınevi. Yunanlıların gizledikleri E N O SİS. Fatin Rüştü Zorlu 'nun Öyküsü. daha da ilginci. "Kıbrıs'ı sattı" diye kendisine demedi ğini bırakmayan İsmet inönü'nün son başbakanlığında Kıbrıs'a garantör devlet olarak müdahale etmeye kalkma sı (ne gariptir ki. 27 Mayıs 1960 darbesiyle Zorlu'nun kendisini hücrede ve bundan yaklaşık 15 ay sonra da idam sehpasında bulduğudur. İnönü'nün CHP'si mecliste bu antlaşma ya red oyu vermiştir). Iş yaramış görünüyor mu sizce? 1 Semih Günver. o da Kıbrıs'ı yeniden Misak-ı Millî sınırları na katmasa bile.durup çevirterek ve orada. Zorlu kazandı" demiştir. s. Kıbrıs'ı sattığı için kendisine küs olan Bülent Ecevit'in 1974'de Zorlu'nun eseri olan garantörlük hakkımıza dayanarak adaya müda halede bulunmuş olmasıydı. Zavallı Fatin Rüştü. Zorlu gerçekten de kazanmış mıdır? Bilinmez. İşte bu atak üzerine rakibi Averof. Yassıada'dakilere bir türlü laf anlatamayınca Atatürk zamanında aldığı takdirnamelerden medet ummuştu. Bilinen bir şey var ki. yani adanın Yunanistan'a ilhakı tezinin nasıl savu nulduğunu İngilizler ve Amerikalıların gözüne soktuğu anda. en azından Türkiye'nin garantörlük hak larını dünyaya kabul ettiren bu başarılı antlaşmadan yak laşık bir yıl sonra.
Hizmet ettim ve şerefimi daima muhafa za ettim. Mektupta şunlar yazılıydı: Sevgili Anneciğim. Hepinizi Allaha emanet eder. Allanın takdiratı böyleymiş.Teneffüs Zorlu'nun son mektubu Fatin Rüştü Zorlu son mektubunu yazarken elleri titriyor. siz sevdiklerimi muhafaza edin ve Alla nın inayetiyle onların huzurunu temin edin. s. Dağlara Giden Yollar. Emelciğim. Sevimciğim ve Abiciğim. Bir ve beraber olun. Allah memle keti korusun. Şimdi. her geçen satır onu ölüme yaklaştırıyordu.. tekrar üzülme nizi ve hayatta berdevam olarak beni huzur içinde bırakmanızı rica ederim. Ayhan Hünalp. Benim için üzülme yin. Sakinim. Sizlerin de sakin ve huzur içinde yaşama nız beni daima müsterih edecektir. Anne. 46. huzur içindeyim.. istanbul 1974. 1 02 efs a n e l e r ve gerçekler . Cenab-ı Hakkın huzuruna çıkıyorum. 3 Yayınları.
menderes'in ruhu 1 0 3 . diğer cellâtlar kıptiydi (çingene). Zorlu ve Polatkan'ın idamı işinde cellâtlık ya pacak olan altı kişi ve dinftelkinde bulunacak imamlar Cuma günü geç vakit İmralfya doğru yola çıkarılmıştı. s. daha sonra cellâ dın iskemleyi çekmesine fırsat vermemiş ve iskemleyi iterek kendisini boşluğa bırakmıştı. saat 3'ü 5 geçe ikisi hakkın daki hükümler infaz olunmuştur. Kaynak: 1962 Türkiye Yıllığı. Zorlu sehpaya büyük bir soğukkanlılıkla çıkmıştı. 151.B. Cellâdın telâş etmesi üzerine "acele etme" demiş. [Milli Birlik Komitesi] tarafın dan tasdik olunan üç kişiden Zorlu ve Polatkan gece yarısı bir hücumbotla İmralı adasına götürülmüşlerdir. Zorlu ve Polatkan 16 Eylül 1961 Cumartesi sabaha karşı 2.. daha önce mektup yazması için verilen bir kâğıdı da red detmişti. İstanbul 1962.K.. Polatkan infaz yerine kendisini kaybetmiş halde getiril miş. (Bunlara daha sonra mahkeme kararıyle 1 50'şer lira cellâtlık ücreti verilmiştir.40'da Yassıada'ya 30 mil mesafede bulunan İmralı adasın daki infaz yerine götürülmüşler.Teneffüs Bir Dışişleri Bakanının idamı 15 Eylül 1961 Cuma günü idama mahkûm edilen ve ay nı gün idam hükümleri M. infaz sırasında da hiçbir şey söylememişti. Menderes. Cellâtlardan Kemal Ayson ve Hasan imi eski bekçi.
40 yıla yakın bir süre Osmanlı ve Cumhuriyet parla mentolarında kesintisiz görev yapmış deneyimli bir siya setçiydi. Bakanlık. Çankaya ateşsiz mukavemete devam ediyor.15. 104 efsaneler ve gerçekler .İşte darbecilere silah çeken Cumhurbaşkanı 27 Mayıs 1960. saat |sabah] 5. Eğer İtti hatçılıkla Osmanlı-Türkiye eklemlenmesinde köprü başı rolü oynamış en etkili ve gerçekte tek siyasî örgütün üye si olmayı kastediyorsak. cumhurbaşkanlığı gibi yöne tim çarkının zirvelerinde ışık hızıyla turlamış bir devlet adamıydı. başbakanlık. galiba evet. Celal Bayar'ın 1986'da 104 yaşın da ölümüyle örgütün son neferini kaybettiğini söylemek te herhangi bir sakınca bulunmuyor. O çekirdekten yetişme bir komitacıydı." Celal Bayar'ı göz altına alan heyetin raporundan Celal Bayar'a "Son İttihatçı" diyebilir miyiz? Siyaset hayatı bakımından konuşuyorsak. Harp Okulu önünden hareketten hemen birkaç dakika evvel şu haber alındı: "Ankara şehrinde Köşk hariç hiçbir yerde mukavemet yoktur.
menderes'in ruhu 105 . bir İttihatçı her zaman İttihatçıdır. Bu vasıflarının bir kısmı iyi kötü biliniyor. Çok partili hayata kazasız belasız geçilmesini sağlayan en önemli siyasî aktörlerdendi. Yalnız Celal Bayar'ın İttihatçı kimliği üzerine kalın bir Cumhuriyet fır çası çekilmiş durumda.Mahmut Celal Bayar (1883-1986) İş Bankası'nın kuruculuğu gibi finans sektörünün ön cülüğünü yapmış bir girişimciydi. Buna rağmen Celal Bayar. ölümüne yaklaştığı yollarda daha parlak bir gözde si olacaktı. Halbuki Atatürk de biliyordu ki.
Eski İttihatçı Celal Bayar işaret fişeğini atınca mağara larından çıktılar ve amiral gemisi CHP karşısında müthiş bir hızla örgütlendiler. Normalde zor durumda olan İş Bankası'nın İtibar-ı Milli Bankası'na ka tılması beklenirken. kriz içinde olan banka ise İş Bankası'ydı. ittihatçıların kurduğu İtibar-ı M i l l i y d i . çünkü kar şılarındaki çetin ceviz. İttihatçılığın Cumhuriyet rejimi tarafından yutulma operasyonunun sadece bir parçasıydı ve operasyonun başında Celal Bayar bulunuyordu. tersi oldu ve güçlü olan zayıfa katıldı! Bu. sonra da onu yakalayıp bir tank içinde Harbiye'ye götürmek. Demokrat Parti'nin ku ruluşudur. Cumhuriyet'in çeyrek yüzyılı henüz doldurmadığı bir sı rada İttihatçılıktan gelme iki partili bir sisteme açılıyordu. Bayar'm ittihatçılığının sonraları da devam ettiğini gösteren örneklerin en belirgini. Darbecilerin planı şöyleydi: Tanklarla Çankaya'nın kapısına dayanmak. İttihatçıların kurduğu İtibar-ı Milli Bankası'nı yutması örnek olarak verilebilir. Ancak nedense DP'nin başarısında İttihatçıların örgütleyici payı unutturulmuşum Nihayet Celal Bayar eski tüfek bir ittihatçı olduğunu 27 Mayıs darbesinde bir kere daha ispatlama imkânını bulacaktı. Yeni rejimde kendilerine bir yuva arayışına gi ren İttihatçılar birkaç başarısız girişimden.Buna İş Bankası'nın. 1927 de güçlü olan banka. darbe marbe işlerini hepsinden iyi bilen çekirdekten yetişme bir İttihatçıydı. Celal Bayar kalktı. Bekledikleri ortam İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda dış zorlamaların yedeğinde doğacak tı. Ancak bu plan işlemedi. özellikle izmir Suikasti davasından sonra tarumar edilmiş ve mecburen yer altına çekilmişlerdi. Cumhurbaşkanını korkutarak kaç masını sağlamak.30'u gösteriyor du. Böylece Türkiye'nin siyasî tablosu. giyindi ve çekmecesinden çıkardığı 106 efsaneler ve gerçekler . Reşide Bayar eşini o Mayıs sabahı şafak sökmeden darbe haberiyle uyandırdığında saat 03.
Bir yere adım atacak değilim. tabancayı ceketinin sol cebine koydu (çünkü solaktı). dışarı çıkıp darbeyi bastıra lım! Muhafız Alayı komutanı Osman Koksal kendisine kaç mayı teklif ettiğinde ise verdiği cevap.. hiçbir kuvvet beni buradan alamaz" ol du. ihtilalden sonra omuzlarda gezerken. Onun kolay kolay teslim olmayacağını anlayan darbe ci "veteriner generali" Burhanettin Uluç Paşa subaylarına avlarını yakalamaları için işaret verdi. Bayar'ın sol eli cemenderes'in ruhu 107 . tank sesleri karşı sında hala metanetini koruduğunu gösterir: . Ar dından yaverini çağırıp emrini verdi: -Haydi ne duruyorsunuz.. "Sizi gö türeceğiz" dediklerinde aldıkları cevap. Ben meşru Cumhurbaşkanıyım ve sonuna kadar mücadele edeceğim. Darbeciler Köşke girdiklerinde Bayar'ın karşılarında kaya gibi dimdik durduğunu görünce afalladılar.Çankaya Köşkünü basan 'Veteriner General' Burhanettin Uluç. "Ben millî iradey le buraya geldim. Dediğini de yapacaktı bu 77 yaşındaki son İttihatçı.
ceke tinden çekip dengesini bozdular. Zaten bir rivayete göre Bayar da kendisini yakala maya gelen generalin veteriner olduğunu öğrenince şöyle demiştir: 108 efsaneler ve gerçekler . kemeriyle intihar ederek cevapsız bı rakmamak istedi. O kendi sini kurtaranlara. Kolunu kıskıvrak yakalamaya çalıştılar.bine gitti. Ne olduysa son anda kan dökmekten vazgeçti ve sol eliyle si lahı sol şakağına dayadı. Köşkten yaka paça dışarı çıkartılan bir Cumhur başkanı kendiliğinden istifa ederse meşruiyet sorununu halledeceklerini düşünüyorlardı. Direnişi başarılı olamasa da. Sonunda yaka paça sürüklenerek dışarı çıka rıldı. İttihatçıların öyle kolay lokma olmadığını göstermişti ya. olmadı. Bu direniş üzerine subaylar bul dukları kırmızı bir kaptıkaçtıyla onu Harp Okulu'na gö türdüler. General Cemal Madanoğlu ne kadar demokratik bir darbe(!) yaptıklarını ispat lamak için mutlaka Cumhurbaşkanı'nın istifa etmesini is tiyordu. Bir örgüt adamıydı ne olsa. Tabancayı çekti. sonra da intihar edecekti. Ancak 28 Mayıs'ta. Bayar ile ihtilalciler arasındaki nefes kesen mücadele sonraki günlerde de devam etti. ' N i y e kurtardınız ki?' diyordu. olmadı. Kararını vermişti: Önce üzeri ne gelen 4 subayı vuracak. inatla teslim olmuyordu. ne de hapishane günle rinde herhangi bir yılgınlık belirtisi göstermişti. Ölmekten son anda kurtarıldı. mücadeleydi önemli olan. Direnmişti. T a m bu sırada üzerine atılan bir subayın eline vurmasıyla silah yere düştü ve bundan son ra Bayar'ın darbecilerle minder güreşi başladı. Yine Bayar'ı ikna etmek kolay olmamıştı. o da silah zoruyla istifa mektubunu imzalatabildiler. bu yeterdi. Bayar kesin bir dille bir Cumhurbaşkanını tankla götüremeyeceklerini söyledi kendilerine. Bayar ne mahkeme sürecinde. Esir alınmış bir düşman komutanı gibi zafer tankı nın üzerinde götürmek istiyorlardı kendisini. Başarı değil. Ülkeye ve şahsına yapılanları.
40 Yıllık Bir Gazeteci Gözü İle İşte Ankara. Uğur Mumcu. menderes'in ruhu 109 .Koskoca Cumhurbaşkanı bir veteriner paşasına teslim olduktan sonra biz bu darbeyi zaten hak etmişiz. 1 Nakleden: Hüsamettin Cindoruk. Harbiye Silah Başına!: 27Mayıs 1960. baskı. Sıtkı Ulay. Düşünceler (İstanbul 2001. ha diseyi kısaca geçiyor). İstanbul 1968. 1 Not: Celal Bayar'ın Çankaya Köşkü'nde yakalanışıyla ilgili ayrıntılı bilgi ler için şu kaynaklara bkz. 38 vd. Bir İhtilâl Daha Var. İstanbul 1977. s. s. Tekin Yayıne vi. Bu ifade Cindonık'un Davut Dursun'un 27 Mayıs Darbesi: Hatıralar. 106 (Harp Okulu Komutanı olan Ulay. 252-258. 86) adlı kitabındaki konuşmasında geçiyor. 498-502. İstanbul 1993. 6. İstanbul 1967. İhtilâl Çıkmazı. s. inkılâp Mektupları. Emin Karakuş. Emin Aytekin. Orsan Öymen.. s. Hürriyet Yayınları. Dünya Matbaası. M.. (1908-1980). Milliyet Yayınları. s. Kitapçılık Ticaret Limited Şirketi. baskı. İstanbul 1986. 3. Şehir Yayınları. Gözlemler.
nurlu ay!) ko110 efsaneler ve gerçekler . yanlış kararlar veya darbeler. Özellikle darbele ri Adenauer'ın sözünü ettiği 'önlenebilecek felaketler'e dahil etmemizde büyük fayda var. yani insan eliyle meydana getirilen fe laketler. N e d e n acaba? 27 Mayıs ihtilalinin gerçekleştiği ay doğan kızların adını Nuray (anlarsınız ya. Yahudi sosyo log Norbert Elias'ın sarsıcı yakalayışını başka bir yazıda açmak üzere çengelli iğneyle asıyorum: İnsanoğlu doğal afetlerde birbirine yardımcı olmak için çırpınır ama siya sî afetlerde bunun tam tersini görürüz. Emin AYTEKİN Almanların ikinci Dünya Savaşı'ndaki ağır yaralarını başarıyla sarmış devlet başkanlarının en önde geleni Konrad Adenauer'ın düşündürücü bir tespitini tekrar ha tırlamakta fayda var.. Buraya bir başka Alman kökenli zatın. M." Önlenebilecek. Der ki Adenauer:" Tarih. Mesela? Mesela savaşlar..Vatanı kurtarıcılardan kurtarmak Politikacı. mesela iş kenceler. Ne bileyim. Hatta bu afete maruz kalanlara acıma duygumuzu dahi yitiririz. önlenebile cek felaketlerin toplamıdır. Türk subayını yorulmaz bir gayretle ihtilâlci olarak inşa etmenin mükemmel bir mimarıdır.
gelip geçen bütün iktidarların gerekçesi ve ga yesi hep ayni idi: "Vatanı kurtarmak. hüsranla sonuçlanması kaçınıl maz gibidir. Lakin yaranın kendisini iyi etmeyip üzerine tentürdiyot şişesini boşalttığı için yüzeydeki mikrop kırılıyor ama bir süre sonra bünye aynı yaradan iltihabı yine üretmeye de vam ediyor. sivil.) Bakın 27 Mayıs darbesinde görev alan Üçüncü Zırhlı Tugay Komutanı Orhan Erkanlı." Aslında ortada kurtarılmaya muhtaç. kahraman veya hain olarak nitelediğimiz kişilerin ik tidar mücadelelerinin galipleri veya mağluplarından iba ret bulunduğunu bir türlü anlamadık. en önemli ve hayatî sorununun. hatıralarında hangi acı itiraflarda bulunuyor: Asker.yan CHP'lileri hatırlatmak yeterlidir bunu fehmetmek için. KURTARMAK olduğunu bildiğimiz halde bu yolda samimi gayretler harcamadık. Belki 12 Eylül'de olduğu gibi terörü bitirmek. derhal sen-ben kavgasına düşerek gerçek felaketi unutuyoruz? Galiba ipin ucu siyasetin eteğine düğümlendiği için.1 menderes'in r u h u 1 1 1 .. asayişi sağlamak bakımından geçici bir rahatlık getiriyor.. demokrasiyi yaşat mak. VATANİ KURTARI CILARDAN açıklamadık. Oysa darbeler bir avuç ihtilalci kadroya geçici bir şöh ret ve kudret getirse de. Bu iki Alman'ın tespitini peş peşe getirirsek şöyle bir manzara çıkar karşımıza: ö n ü n e geçilebilir bir 'felaket' olan darbeler karşısında neden Akif'in dediği gibi yürek lerimiz toplu vurmuyor ve mesela bir deprem anında hemcinslerimizi korumak üzere hareket geçen beşerî ref leksimiz bu felaketlerde dumura uğruyor. 12 Eylül darbesinin gerçek bir sonucu olan 1982 Anayasası'nın son gediklerinden birisi Cumhurbaş kanlığı seçimlerinde meclis toplantı yeter sayısı tartışma sında (367) ortaya çıkmadı mı? (Neyse ki 20 Ağustos itiba riyle aşılmış oldu bu gedik... batmış bir vatan ve zorla yaşatılacak bir demokratik düzen olmadı ğını. Memleketimizin en ciddî.
Üç gündür Türkiye'yi idare edi yorduk. o gece eve gitmek üzere dışarı çıktı ğında üç gün içerisinde memleketi ne hale düşürdüklerini daha iyi anlar. çoğunu tanımıyordum. ihtilalci subay arkadaşları nın Başbakanlık'ta çalıştığını öğrenir ve içeri girer. Koskoca ihtilali silah zoruyla yapmış olan topluluğun bu darmadağınık manzarası son güne kadar yaşayacaktı. idrak ettim. Ancak Orhan Erkanlı. 29 Mayıs akşamı Ankara'ya giden Davutpaşa tank bir liği komutanı Orhan Frkanlı. Henüz 27 Mayıs'tan iki gece sonra sivil hayatı yönetmenin silahları sivriltmekle alaka sı bulunmadığı dank etmiş kafasına. her kafadan bir ses çıkıyor. 50-60 kişilik bir kalabalık kabine toplantısı yapılan masanın etrafında kısmen oturmuş. taksi bulamadım ve annemin Cebeci'deki evi ne kadar yaya yürüdüm. Şöyle yazar hatıratına o gece hissettiklerini: Sabaha karşı Başbakanlıktan çıktım. daldığım rüyalardan ayıldım. Rüya sona ermiştir.. Bu sona eren rüyayı. Bu defa konu şan Emin Aytekin'dir: 112 efsaneler ve gerçekler . Bu yürü yüş bana iyi geldi.Peki bu noktaya nasıl gelmiş 26 Mayıs'ı 27 Mayıs'a bağlayan gece tanklarıyla İstanbul'u ziyarete gelmiş olan ihtilalcimiz Orhan Erkanlı? Öyle zannedildiği gibi fazla uzun sürmemiş gelmesi.. yıktığı mız devletin altında kaldığımızı. Gör düğü manzara karşısında gayri ihtiyari şaşırır: Bakanlar Kurulunun toplantı salonuna girince şaşkınlı ğım bir kat daha arttı.. yine bir ihtilalcinin ağzından dinleyelim.. fakat binecek bir araba bulamıyorduk.. M.B. Devlete bir gecede el koyanların bunun arkasını nasıl getireceklerinin resmidir bir bakıma darbeci Erkanlı'nın o gece gördüğü.K. [Milli Birlik Komitesi] denen bu topluluk muydu? Bizim Atatürkçüler Cemiye ti ne ne olmuştu? Eski arkadaşlarımız nerede idiler? Ka fam bir sürü soruyla doldu. şiddetli bir yağmur yağıyordu. Bunlar kim di.. kısmen ayakta.
İstanbul 1967.. s." O R D U + CHP = Değişmez iktidar" formülünü düstur it tihaz edenlerin ihtirasları sınır tanımıyordu. baskı. Baha Matbaası. 233. Kumandanlı demokrasinin temelini attığının farkına va ramamıştır. ihtilâl Çıkmazı. s... Anılar. Onlar için bu neticenin elde edilmesi için her şey mubahtı. menderes'in ruhu 113 . 3... politikacı da. Komutanlar.. Sorunlar. 2 Darbeler. kesin çözüm gibi görünen kesin sorunların ebesidir. Sorumlular. istanbul 1973. Ta ki CHP sempatizanları çoğunluk elde edinceye kadar Ordu ile oynanmalı idi.. X. Emin Aytekin. Orduyu politikanın kucağına atmış olduklarını idrak edemedikleri gibi.. dersek Konrad Adenauer'e nazire yapmış mı oluruz? 1 2 Orhan Erkanlı. M......
.. Bayar'a sonsuz yergi. Hafızamızın mıknatıslığı azal mış. soru sorarak didiklememiz ge rektiğini söylüyorum ve bunu karınca kararınca yapmaya çalışıyorum.. Türkiye'de ortalama bir insanın bir olayı aklında 23 gün tutabildiğini tespit ettik114 efsaneler ve gerçekler . Gürsel Paşa'nın mektubunun hülâsası işte budur! Eğer Menderes tek adam kalmak istiyorsa.. sonra da asmıştı! Menderes'e sonsuz övgü. Bir televizyoncu dostum.. orduya dayanarak karşısındaki son parti kurucusu ve devlet adamını tasfiyeye girişsin ve böylece darbecilere gün doğsun! Mükerrem SAROL Çok şaşırıyoruz yazdıklarınıza. An lattıklarım hiç bilinmeyen şeyler değil ki? Ben 'bilinme yen gerçekler'den değil.' 'Allah Allah! Neden acaba?' diye bana geçiyor şaşırma sırası. Belki de farkım burada.Asker Menderes'e Cumhurbaşkanlığını teklif etmiş. daha çok ve belki de en çok 'unu tulan gerçekler'den söz ediyorum. diyor beni bir vesileyle karşılarında gören okurlarım. Hızla erozyo na uğruyor bilgilerimiz. Kabul edelim ki. Ve hep önümüzde bir yerlerde öylece durup bizi beklediğini düşündüğümüz sözde 'apaçık' gerçeklere.. 'Çok şaşırıyoruz. hafızamız epeyce zayıf.
lerini söylediklerinde şaşırmıştım. Tahliline sonra geçeceğiz. Mesela 1995 yılında çıkan Alparslan Türkeş'in hatıralarında {Şa hinlerin Dansı) bir fotokopisi yer aldı. Erdal Şen de Yassında nın Karakutusıt adıyla Zaman Yayıncılık'tan çıkan derleme kitabında mektubun Başbakanlık Arşivi'ndeki orijinalini bir kere daha kamuoyuna takdim etti vs. Diyeceksiniz ki. Hangi mektupla? Canım. Ne var ki. Şimdiye kadar bir değil. Fakat önce mektubun ma hiyetini beraberce hatırlamaya ne dersiniz? m e n d e r e s ' i n ruhu 1 1 5 . Şimdiden şu kadarını söyleyeyim ki.. Çünkü tarihçi lean-Paul Roux'nun Orta Asya adlı kitabının sonunda söylediği gibi. "Tarihte bu kadar sık şaşırmamızın nedeni. Bakalım yakın geç mişin unutulan çehresinde hangi gerçekler ışıldıyor? Sor maya ve yeniden hatırlamaya çalışalım.. bence bu mektubun anlam ve önemi üze rinde yeterince durulmuş değildir. Geçen yıl Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü başka belgelerle birlikte bu mektubun üzerindeki sınırlamayı kaldırdı ve internet kul lanıcılarına dahi açtı. 1 O zaman havanın yeterince inatçı bir pusla kaplı oldu ğu günümüzde 27 Mayıs darbesinin üzerinden günümü ze ışıklar düşürmeye devam edelim. Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Cemal Gürsel'in 3 Mayıs 1960 tarihini taşıyan şu 'gizli' mektu bundan söz ediyorum. neresi gizli? Haklısınız tabii. hatta bir çok yerde yayınlandı. tarihi yeterince iyi incelemeyişimizdir". bu mektup kadar darbecilerin ve darbecili ğin ikiyüzlülüğünü çıplak bir şekilde ortaya koyan belge az bulunur. Sanırım artık pek şa şırmayacağım. Her şey o mektupla başladı. T a m anlamıyla tarihe geçecek bir mektuptur elimizdeki.
Her ikisine göre de Celal Bayar bin an önce Cumhurbaşkanlığından istifa etmeli ve yerine daha uy gun birisi. mektubun altına kimin imza atacağını da konuşurlar ve Cemal Paşa tara fından imzalanmasına karar verirler. Bunun üzerine Gürsel ertesi sabah ihtilalcilerle ara sındaki irtibatı teinin eden Albay Alparslan Türkeş'i yanı na çağırarak tarihî mektubu yazdırır. O gece bu fikir üzerinde uzlaşan ikili. birisinin Türkeş'te 'hatıra' olarak kaldığını. yani "hain" diye yaftalanacak olan Milli Müdafaa Vekili Et hem Menderes. Cemal Gürsel Paşayla ortaklaşa yazdık ları bu kritik mektuptan Başbakan'ı nedense "ayak üstü" haberdar eder. diğerinin Ethem Menderes'e verildiğini. Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ı gör mektedirler. 116 efsaneler ve gerçekler . Bu nun üzerine Ethem Bey de mektubu bir kasaya kilitler ve Yassıada'da yeniden ortaya çıkana kadar da orada unu tulur. Ethem Bey ise Başbakan'a ulaştırma işini üstlenecektir. Mükerrem Sarol'un hatıralarından öğre niyoruz 2 Ancak sonradan arkadaşları tarafından "Brütüs". Gürsel imzalayacak. Mektubun üç nüsha olarak daktilo edildiğini. yani üzerinde uzlaştıkları Başbakan Adnan Menderes geçmelidir.2 Mayıs 1960 gecesi. Adnan Bey sadece kendisini öven kısmını ve devamında da bir iki maddeyi dinledikten sonra mek tuba fazla ö n e m vermez görünür ve Celal Bayar'ın ondan haberi olmaması için bakanını özel olarak tembihler. Gürsel Paşa'nın da. Şimdi geliyoruz meselenin banı teline. bir gün sonra izin alıp pijamaları nı giyerek emeklilik günlerine başlayacak olan Orgeneral Cemal Gürsel ile devrin Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes arasında gizli bir görüşme cereyan eder. üçün cüsünün ise Cemal Gürsel'de kaldığını o sırada Devlet Bakanı olan Dr. Ethem Bey'in de gidişattan pek memnun ol madıkları besbellidir ve kötüye gidişin baş sorumlusu olarak tek bir kişiyi.
Sayın Vekilim. -M. Gerçi üzerinde ufak tefek düzeltmeler menderes'in r u h u ı 1 1 7 olmuş. Cemal Gürsel'in üslubu tatlı-sert.'İşte o şok belge' Mektubun özellikle başlangıç kısmı ve 1. Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes'i muhatap alan mektup şöyle başlıyor: Aziz Vekilim. Dün geceki konuşmalarımızdan cesaret ve ilham alarak zatıalilerine. Memleket. Ordu mensuplarında da korkulan şey huzursuzluk ve güvensizlik hisleri belirmiş. bu sevgiden istifade edi lerek kırılanların gönülleri alınmalı ve millete yeniden gü ven telkin edilmelidir. Hükümet ve partinin düş tüğü bu müşkül vaziyeti kurtarmak için sukünetli fakat ciddi ve zecri tedbirler almak lazımdır. maddesi çok önemli. memleketin huzur ve istikran için alınması lazım gelen tedbir ve kararlar hakkında düşüncelerimi arz etmeyi milli ve vatani bir vazife bildim. Cumhurbaşkanı istifa etmelidir.\ Cum hurbaşkanlığına Sayın Adnan MENDERES getirilmelidir.. (. Bu ahvâl küçümsenecek. cebir ve şiddetle geçiştirilecek şeylerden değildir. Ordu politikaya karıştırılmıştır [italikler bana ait . A.. Orijinal imlasına hiç dokunmadan aldığım mektubun baş tarafı böyle. Bu tedbirler şun lar olmalıdır: 1.]. [Dikkat: Tam burada metinde bir cümlelik boşluk dikkat çekiyor. şu hakikati kabul etmek lazımdır ki Kayseri hadiseleriyle başlayıp son karar ve geci olaylara kadar devam eden vak'alar vatandaş ruhunda derin tesir ler ve Hükümete karşı telâfisi güç hoşnutsuzluklar yarat mıştır. Bu muhterem zatı her şeye rağmen Milletin çoğunluğu nun sevmekte olduğuna kaniim.A. Hele Ordunun Talebelere karşı akılsızca kullanıl ması işin vahametini artırmış. tir-M.) Muhterem Vekilim.
yok değil. Sonuçta Menderes'in adı bilinçli olarak silinerek san ki sadece Celal Bayar aleyhine yazılmış bir mektup gö rüntüsü veriliyor. Peki nerede o bir paragraf dolusu Menderes övgüleri? T a m a m e n buharlaşmış görünüyor. "konuşmala rımızın ışığında" yapılmış. 3 Mayıs 1960 günü milletin çoğunluğu nun sevdiği Başbakan'ın Cumhurbaşkanlığına getirilme siyle kırılmış olan gönüllerin yeniden kazanılacağına ina nan Orgeneral Cemal Gürsel. mektubu çarpıtarak işin içinden sıyrılmaya çalışmıştı. 3 Hepsi bu kadar. Böylece il kinde sanki mektubu yazan kişi partiyi benimsiyormuş gibi bir hava varken. Yukarıda bu maddenin orijinal halini beraberce okuduk. Bu defa Alparslan Türkeş'in Şahinlerin Dansı adlı ha tıralarında yayınlanan metni kullanacağız: 1. Şimdi Cemal Gürsel'in Osman lıca el yazısıyla 'düzelttiği' halini yine beraberce okuya lım. 118 efsaneler ve gerçekler . satırında ufak bir rötuş dikkati çekiyor. yeni konumunda mahke menin kendisinden istediği mektubu basına açıklarken. Burada geçen "partinin" kelimesi.. Mesela ilk cümlede yer alan "Dün geceki ko nuşmalarımızdan cesaret ve ilham alarak". ikincisinde kendini dışarıda tutmaya çalışmış. maddenin üzerindeki paragrafın 2. Fakat asıl değişiklikler.. Cumhurbaşkanı istifa etmelidir. resimlerden de görüleceği üze re 1. Çünkü bütün fenalık ların bu zattan geldiğine memlekette umumi bir kanaat vardır. maddede toplanıyor. Tabii 3 Mayıs ile mektubun Yassıada'ya sunulduğu tarih arasında emekliye ayrılacak olan "Cemal Aga" devletin bir numaralı koltuğuna otur muştur ve elbette şimdi hapiste bulunan bir 'düşükten (ihtilalden sonra Demokratlara böyle hitap edilirdi) "ce saret ve ilham" alacak değildir! Sonra 1. sonradan "partinizin" olarak düzeltilme yoluna gidilmiş. anlaşılan sakıncalı gelmiş olmalı ki.
Adnan Menderes'in avukatı Burhan Apaydın'la 4 Mayıs 2007 günü yaptığım telefon görüşmesinde Yassıada muha kemeleri sürecinde bu mektubun değiştirilmemiş bir aslı olduğunu bir nöbetçi subaydan gizlice öğrendiğini ve "Se ni de içeri atarız" tehditlerine rağmen (nitekim atılacaktır) mahkemede okunmasını talep ettiğini söylemişti. "Tarih karşısındayım" diyerek tehditlere rağmen tale binden vazgeçmeyen ve sonuçta cezaevini boylayan Bur han Apaydın'ı asıl şaşırtan kişi.Çünkü olduğu gibi açıklansaydı tek başına bu mektup bi le darbecilerin (o zamanki deyişle ihtilalcilerin) iki yüzlü lüğünü bir ayna gibi yansıtacak ve muhtemelen Yassıada mahkemelerinin seyri de bundan etkilenebilecekti. Mektup Yassıada'da neden okunmadı? Yassıada duruşmaları sırasında gündeme gelen ve mahkemece aslı istenen mektubun Cemal Gürsel Pa şa'nın Başbakan Adnan Menderes'i öven ve hatta kendi sine Cumhurbaşkanlığı teklifinde bulunan kısmının san sürlenerek basına verildiği biliniyor. kendisini kurtarmak için çırpındığı Menderes olmuştu. Mektubun Yassıada'daki serüvenini şöyle toparlaya biliriz: Bir soru: Biri Başbakanlık Arşivi'nde bulunan. Türkeş'in Burhan Apaydın'a söylediğine göre mektup 27 Mayıs'ın temelini çökertecek ve yargılamanın seyrini m e n d e r e s ' i n r u h u ı 1 19 . öbürü de Türkeş'te kalan ve burada iki nüshasını yayınladığımız mektubun üçüncü nüshası nerededir? Ethem Mende res'in kasasına bulunan nüsha nerededir? Ailesinde oldu ğu söyleniyor ama şimdiye kadar henüz ortaya çıkmış de ğildir. Ancak değiştirilen mektubun tek nüsha yazılmadığı ve mahkeme safahatı sı rasında cereyan eden kritik bir hadise nedense gözlerden kaçmıştır.
arşivlerden çıkan bir tek belgeyle (yeniden) yazılamaz. Bence bunun daha derin bir se bebi var. ne kadar önemli olursa olsun. diyor. s. Gürsel'in mektu bu üzerinde adeta bir arkeolog titizliğiyle kazı yapmamı zın sebebi bu. Not: Sayfa 127'de orijinalini verdiğimiz Gürsel'in mektubunun Başba kanlık Arşivi'ndeki nüshasına şu internet adresinden ulaşılabiliyor: http:// upload. Çeviren: Lale Arslan. Türkeş'in Anıları: Şahinlerin Dansı. Birazdan göreceğiz. cilt 2.org/wikisource/tr/7/78/LettertoDefenceMinister. Çünkü burada Mende res'e bir 'tertip' hazırlandığı anlamı çıkıyordu. Onu işlemek ve ait olduğu bütünün içine oturtmak gerekir. Belki de Menderes o mektup sayesinde idamdan kurtulacaktı. s. Kervan Yayıncılık. gerçekler 120 efs aneler ve . Adnan Menderes.wikimedia. İhtilalin başındaki adamın kendisine Cum hurbaşkanlığı teklifinde bulunduğu Adnan Menderes tam da kendisini idamdan kurtaracak bir mektubun okunmasını neden istememişti? Apaydın "Baskı ve silah zoruyla reddetti".etkileyecek güçte bir kanıttı. Bilinmeyen Menderes. tarih.pdf 1 2 3 Jean-Paul Roux. 440. 1028. İstanbul 1995. Hem ar kalıdayız. Mükerıem Sarol. sondaki Fotoğraf ve Belgeler bölümünde (sayfa nu marası verilmemiş). Orta Asya: Tarih ve Uygarlık..Cumhurbaşkanı yapmaya layık gördüğünüz adamı apar topar yakalayıp hapse atmak ve sonunda da ipe çekmek nasıl bir şeydir? Anlamak gerçekten de mümkün değil. İstanbul 1983. Hulusi Turgut. hatta sizi ödüllendireceğiz demek.. Ne var ki. İstanbul 2001. Ancak o derin sebebe geçmeden önce söylemeliyim ki. Kabala Yayınevi. Yüksek Adalet Divanı Başkanı Salim Başol'un mektubun mahke mede okunması talebini hala anlaşılamayan bir tutumla reddetmişti. ABC Yayınları. hem de sa dece 23 gün sonra -artık ne değiştiyse. Apaydın'a göre.
Menderes'ten darbecilere 'işbirliği' teklifi [Menderes Yassıada duruşmalarında] Daha ilk günden "Muhterem Subay Beyefendiler" tabirinin yaratıcısı olmuştu. kırgınlıkları bir an evvel gidermeliydi. Ancak her ikisinin de Celal Bayar'la arası iyi değildi. "Kara Kuvvetleri Ko mutanı size gereken uyarıyı bir mektupla yapmış. Niçin gereğini yerine getirmediniz?" demişti Başol ve o uyarı menderes'in r u h u 1 2 1 . 2 Mayıs 1960 günü Milli Sa vunma Bakanı Ethem Menderes'le yaptığı görüşmede bir konuda mutabakata varmıştı. öyleyse Başvekil'e bir mektup yazılmalı ve uyarılma lıydı. Kendisi zaten emekliye ay rılacaktı. Ancak Yassıada duruşmalarında Yüksek Adalet Di vanı Başkanı Salim Başol'un Adnan Menderes'e yönelik ikazında dediği gibi değildi işin aslı. Ayhan H Ü N A L P 1 Sonradan Cumhurbaşkanı olarak silahların gölgesin de Çankaya'ya tırmanacak olan Kara Kuvvetleri Komuta nı Orgeneral Cemal Gürsel. Sonra ihtilalin samimiyetine inandığını söyledi. Öyleyse ha la halk tarafından sevilen Başvekil Adnan Menderes Çan kaya Köşkü'ne çıkmalı ve hızla kötüye giden işleri düzelt meli. Bakan'ın da gidici olduğu söyleniyordu.
merhum Adnan Menderes gerek 27 Mayıs sabahı yakalandıktan sonra. Umudu. "Ben halkın oyuyla geldim. O soruda kalmıştık. Hatta Bayar'ın asker Çan kaya Köşkü'nü bastığında darbecilere silah çektiğini ve son çare olarak intihar etmek üzere silahı kendi kafasına dayadığını. 'Aslı böyle değildi'. be ni buradan çıkartamazsınız" diye bağırıyordu 77 yaşında ki kurt İttihatçı. gerekse Yassıada'da kendisine göre uzlaşmacı ve munis bir savunma stratejisi belirlemişti. üzerine asla ve kat'a toz kondurmayacaktı. Bu stratejide askere ve darbecilerin kurduğu Milli Birlik Komitesi'ne en ufak bir tarizde. maddesinin değiştirildiğini fark ettiler ama itiraz etmediler. avu katı Burhan Apaydın'ın mektubun aslının okunması tale bini dahi reddetmişti. onunla daima iyi geçinecek. Hatta bir önceki bölümde gördüğümüz gibi Adnan Menderes. savunmacı bir yol izleyecek ve onlara daima güven telkin edecekti. oradan devam edelim şimdi? Neden peki? Menderes neden okutmamıştı o kendisi ni kurtarabilecek mektubu? Menderes'in Yassıada stratejisi Doğru ya da yanlış. Ne yazık ki. Adnan Menderes onun kadar iradesi güç lü ve olayların sacında pişmiş kararlı bir iç dünyaya sahip 122 efsaneler ve gerçekler . Oysa sabık Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu gibi darbecilere direnen De mokrat Partililer de yok değildi. sa taşmada bulunmayacak. Ethem ve Adnan Menderesler mektubun 1. ancak bunda başarılı olamadığını görmüştük. saldırgan değil. Hele o meşhur uyarı mektubunu yazan ve 3 Mayıs günü kendi sini Cumhurbaşkanlığı makamına layık gören Cemal Gürsel yok mu.mektubunu okutmuştu. Kendisini Çankaya Köşkü'nün merdivenlerinden sürük leyerek çıkaran subaylara. demediler. bu yumuşak stra tejiyle muhtemel bir affa layık olabilmekti.
Zaten aynı duygularla hareket etmişti 27 Mayıs sabahından itibaren. Menderes'in "Orduya inancı kutsal bir tutku gibiydi. De nilebilir ki. Hasan Polatkan ve Menderes ise ke limenin tam anlamıyla oldukları yerde çökmüşlerdi. Zorlu metanetle dinlemiş. mahkemeden Menderes tek bir çı kış yolu olduğunu görmüştü. en azından af fedeceklerdi. baş başa birbirimizle çok çetin bir mücadeleye girmiştik. Son ana kadar askerlerin ken disini darbecilere karşı korumak üzere alıkoymaya gel diklerini düşünmüştü. (Po latkan mahkeme salonunda kararı dinlerken Menderes. intihar girişiminden sonra. Menderes. idam kararının açıklanmasına ka dar idam edileceğine asla inanmadı." Hatta yakalandıktan sonra getirildiği Harbiye'de darbe nin kudretli Albayı Alparslan Türkeş'e söylediği şu sözle rin sürpriz olmadığını bilmek lazım: Biz. Bu yüzden idam kararı yüzlerine okunduğu zaman Bayar ku laklığını yere fırlatıp sert adımlarla dışarıya çıkmış. uyandığında yüzüne karşı tebliğ edilmişti idam kararı. affa uğrayacağı ve yeni dönemde yıldızının tek rar parlayacağı ana kavuşacağı umuduyla yaşıyordu. Çünkü mutlak bir hata işlediğine inanmıyor ve bu hatadan bir şekilde dö nüleceği. 2 İlk darbeyi yediği "bebek" davasından sonra tek bir kurtuluş yolu olduğunu görmüştü: Darbecilerle iyi ge çinmek ve bu vahim hatadan dönmelerini beklemek. Çok sert bir tartışma menderes'in ruhu 1 2 3 .değildi. Değil mi ki kendisini Cum hurbaşkanlığına layık görenler yapmıştı bu darbeyi.) Ne diyorduk? Fvet. iki siyasî parti olarak saç saça. Ne masumiyet yarabbi! Yoksa ne gaflet mi demeliy dim? "Orduya inancı kutsal bir tutku gibiydi" Bakan arkadaşlarından Dr. o halde ne yapıp edip kendisini kayıracaklar. Mükerrem Sarol'a bakılır sa.
126
efsaneler
ve
gerçekler
1954 seçimleri efsanesi ve gerçekler
Devrin gazetelerine bakılırsa 2 Mayıs 1954 seçimlerin de İstanbul'da 231 numaralı sandıktan oy pusulası yerine bir reçete çıkmış. Sandık kurulunun şaşkınlık içerisinde okuduğu bu sinir hastalıkları reçetesinin üzerinde, "Bu rejim de hastadır" yazıyormuş. Bu fıkralara taş çıkartan olayı niçin anlattığımı merak edenlere hemen söyleyeyim: Daha dün denilebilecek ka dar yakın bir tarihte yapılan 1954 seçimlerini araştıran fa kirin zihni de kelimenin tam anlamıyla "reçetelik" olmak üzere. Canım bunda ne var? Demokrat Parti, tarihinin en farklı zaferini, CHP de en büyük hüsranını o seçimde ya şamadı mı? Bundan daha açık, bundan daha net bir se çim sonucu karşısında bile kafanız karışıyorsa, yani ne di yelim? gibi şeyler söylüyorsanız bu köşenin yeni konukla rından olmalısınız. Bir süre sonra hiçbir şeyin göründüğü gibi olmadığına alışırsınız nasıl olsa. 22 T e m m u z 2007 günü belki de siyasî tarihimizin so nuçları en erken açıklanan seçimine imza atıldı. Saatler henüz 24'ü göstermeden neredeyse bir kaç vekil farkıyla kimlerin eline mazbatayı alacağını bile öğrenmiş bulunu yorduk o gece.
1 28 efs a n e l e r ve gerçekler
rı da azalmıştır! Evet azalmıştır! Nasıl mı? Kendi sözlerini aktarayım da günah benden gitsin: Aslına bakılırsa, 1954 seçimlerinde Halk Partisi 1950 se çimlerine bakarak 304.000 oy da fazla almıştı. Demokrat Parti ise 1950 seçimlerine bakarak 375.000 oy kaybetmişti.
1
Şaşkınlık uçurumlarında kulağınızı uğuldarken bir sonraki sayfaya geçiyor ve şu satırlarla karşılaşıyorsunuz gözleriniz faltaşı gibi açılırken: Fakat madalyonun bir de ters tarafı vardı: Evet, Halk Par tisi Meclis çatısı altında, yıkılırcasına ezilmişti. Ama daha önce de işaret ettiğimiz gibi, İsmet Paşa hiç de oy kaybet memişti ki!.. Tersine olarak 1950 seçimlerine göre, aldığı oylar artmıştı. Demokrat Parti ise, aynı şekilde kıyaslanın ca, 1950 seçimlerine göre oy kaybetmişti. Zaten seçim ka nununun cilvesi olarak, biri Meclise 488, diğeriyse ancak 31 mebus getirebilen bu iki partinin toplam oyları arasın daki fark, ancak 600.000 oydan ibaretti. 2 Diyelim ki, fakir gibi tek kaynakla yetinmeyip sağlam ve güvenilir bir veriye başvurmak istiyorsunuz; açıyorsu nuz Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisinin 8. cil dini ve demokrasi tarihimizle ilgili çalışmalarından tanı dığınız Tevfık Çavdar'ın satırlarıyla karşılaştığınızda hay retiniz tavana vuruyor. Zira yazara göre, 1954'de CHP oy larında "300 bin dolaylarında mutlak bir artış", DP oyla rında ise "350 bin dolaylarında" bir azalma olmuştur. 3 Aklınız iyice karışıyor elbette. Gerçi her iki araştırmacı da oy oranı bakımından D P ' d e artış, C H P ' d e azalış olduğunu kabul ediyorlardı. Sonuçta aldığı oylarla DP 488, CHP ise 31 milletvekili çı karmıştı. (Bu rakamlar da kaynaklarda bazı farklılıklar arz ediyor ama şimdilik onları bir kenarda bırakıp başımıza yeni bir iş almayalım isterseniz.) Benim üzerinde durduğum asıl ince nokta, DP oyla rında azalma, CHP oylarında artma varken bunun nasıl
1 30 efs a n e l e r ve gerçekler
An cak buradaki rakamlar daha önceki kaynakları açıkça ya lanlıyor.Celal Bayar 1954 seçimleri öncesinde Taksim Meydanı'nda konuşuyor. 4 O zaman bizzat T Ü l K ' i n kaynaklarına başvurmak da ha doğru olmaz mıydı? Girdim T Ü l K ' i n internet sitesine ancak orada verilen resmi rakamlar y i n e farklıydı. 1954'de C H P oylarında bir artış vardı ama rakam farklıy dı. oyunuz azalıyor ve tarihî zafer kazanmış sayıyorsu nuz kendinizi. 1950 seçimlerine göre bırakın azalmayı. Düşü nün. C H P oyları. 922 bindi. tersine 15 bin civarında azalıyordu. bırakın 300 bin dolaylarında bir artışı. İstatistiğin altında kaynak ola rak eski adıyla DİE. 910 bin civarında artarken. oyunuz artıyor ve tarihî hezimete uğramış sayılıyorsunuz. C H P 1954'de 1950'ye göre oylarını 45 bin civarında ar tırmıştı! DP oyları da 1954'de artmıştı artmasına ama ar tış 910 bin değil. bir seçim zaferi veya hezimeti sayılabildiğiyie ilgili. 1954'de DP oyları. menderes'in ruhu 1 31 5 . İkilemden kurtulmak için güvenilir olduğunu düşün düğüm bir T B M M kaynağına başvurmak istiyorum. yeni adıyla T Ü l K görünüyordu. (Nitekim gazeteci Tekin Erer. Sizi bu iki kaynakla baş başa bırakırken ben kafamı fe na halde karıştıran noktayı didiklemeye devam ediyo rum. Buna göre.
101. baskı.pdf http://uavw. 2. Yıllardır kendimce Osmanlı tarihi üzerindeki yanılgı bulutlarını temizlemeye uğraşıyorum. On Yılın Mücâdelesi (Türkiye'de Parti Kavgalarının 2.gov. Remzi Kitabevi. TBMM Kültür. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul 1998. 6. 2027-2028.. gerçekler 4 5 6 32 efsaneler ve . 6 ) Şimdi meselenin bam teline vurmaya geldi sıra.tr/kultur sanat/vavinlar/vavin054/054 00 005. age. http://vvvvvv. "Cumhuriyet Halk Partisi (1950-1980)". 226. Aydemir.ci Cildi). Ankara 1998. 1 2 3 Şevket Süreyya Aydemir. düşmüş müdür? DP oyları artmış mıdır. Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları No. İstanbul 198?. İhsan Ezherli. nasıl oluyorsa bugün 45 bin artabiliyor! Ve aradaki 60 bin oyu sevgili is tatistikçilerimiz hangi karanlık çöplüğe atıyorlar? T Ü İ K ' i n değerli Başkanı dostum Ömer Demir Beye fendi belki bir cevap bulabilir derdime. baskı. Aynı metne internet ten ulaşmak isleyenler için bkz.. 225.thmm. s. 235. s.do Tekin Erer. Türkiye Büyük Millet Meclisi (1920-1998) ve Osmanlı Meclisi Mebusum (1877-1920). Menderes'in Dramı (1899-1960).tuik. iyi ama CHP'nin 1954'dcki oyları 1966 yı lındaki resmi istatistikte 15 bin azalırken. İstanbul 1963. cilt 8. Umudum onda anlayacağınız.1960'larda kaleme aldığı On Yılın Mücâdelesi adlı kitabın da bire bir T Ü l K ' i n rakamlarını vermektedir. Tevfik Çavdar. İletişim Yayınla rı. s. 54. s. Benimki de işgü zarlık yani: Şurada burnumuzun dibinde bunca karanlık varken ben de kalkmışım.gov.tr/VeriBilgi. azalmış mıdır? Artmış veya azalmışsa ger çek rakamlar nelerdir? Devletin istatistik kurumu bile 1966'da CHP'niıı oylarını artırırken 2007'de azaltıyorsa biz hangi kaynağa güveneceğiz? Hadi Aydemir ve Çavdar yanıldı diyelim.. s.. Bu 'veriler' arasından hangisi 'bilgi'dir ya da gerçek bilgidir? CHP oyları yükselmiş midir.
Aydın Mende res'ten 'helallik' istemiş..Aydın Menderes babasını temsil edebilir mi? Basına yansıdığı kadarıyla 22 Temmuz 2007 seçimle rinden evvel C H P ' y e katılan İlhan Kesici. Bu gelişme üzerine eski Demokrat Partilimenderes'in ru h u 1 3 3 . Neden? Kendisi 'sağcı' ya. Aydın Bey de babasının yalnız biyolojik değil. CHP'nin de Adnan Menderes'i astıran parti olarak adı göklere çıkmış. Sonuçta Kesici C H P ' y e giderken sabık Başbakan'ın oğlundan helallik isteyerek seçmenine 'Ben aslında oradayım' mesajını vermiş oluyormuş. DP yeniden doğuyor.. siyasî varisi olduğunu da göstermiş. Bir bakalım isterseniz. Buyurun. Acaba öyle mi gerçekten de? Aydın Menderes babası nın siyasetteki meşru varisi olabilir mi? 1991-2007 yılla rında söyledikleri ve yaptıklarına bakılınca pek de öyle bir meşru hakkı bulunmadığı sonucuna varmak zor değil. Ekim 1991 seçimlerden sonra kurulan DYP-SHP ko alisyonunun demokratikleşme tedbirleri arasında 12 Eylül'de kapatılan siyasî partilere yeniden hayatiyet kazan dırmak için Siyasi Partiler Kanunu'nda değişikliğe gidile ceği de vardır.
Yok yere kapatılan parti bir kere hukuken açılsın da.lerin kurduğu Demokratlar Kulübü y ö n e t i m kurulu. Komisyon da DP'nin de yeniden açılacak partiler arasına dahil edil mesi üzerinde mutabakat sağlandı ve nihayet 3821 sayılı 1 3 4 e f s a n e l e r ve gerçekler Başkanlığı'nda DP'yi tekrar kurarız" diyerek umut gülücükleri bile dağı . sonra gerekirse kendi kendini fesh etsindi. Meclis Anayasa Komisyonu'nda teklif görüşülürken o zaman RP milletvekili olup bu yazının yazıldığı tarihte Cumhurbaşkanı adayı olan Abdullah Gül ancak Cumhu riyet kurulduğundan bu yana "her ne sebepten olursa ol sun" kapatılan bütün partilerin açılması söz konusu ola caksa teklife sıcak bakacaklarını ifade etmişti. Bildiride şöyle deniliyordur: DP. siyasî tarihimizin içinde sağlam ve milletimizin kalbinde seçkin bir yere yerleşmiştir. kamuoyunun gündemine girmiş oluyordu. partimizin maruz bırakıldığı hukuka aykırı işlemlerin de mağduru olarak DP üzerinde ki "kapatılmış" olma gölgesinin kaldırılmasını. Bunu 2 gün sonra Ankara'daki DP'lilerin toplantısı ve bildirisi izleyecektir. DP'nin de açılabilmesini gündeme getirmeye karar verir. "Hiç belli olmaz. tarihî bir hatanın ortadan kaldırıl masını sağlamak olduğunu belirtelim. Ancak buradaki amacın. Böylece DP'nin yeniden açılması. doğuşundan itibaren Türk milletinin çoğunluğunun güveninin kazanmış. vefalı Türk milletinin arzusuna uyarak Demirel'in tabiliyordu. Hatta eski İz mir Senatörü Beliğ Beller. Tarih ve Kamuoyu önünde talep ediyoruz. Bu par tinin mensupları olan bizler. DP'yi yeniden kurup siyaset sahasına sürmek değil. 15 Mayıs 1992 günü Celal Bayar'ın kızı ve damadı Nilüfer-Ahmet İhsan Gürsoy çiftinin Çiftehavuzlar'daki evinde toplanan eski DP milletvekilleri bir bildiriyle bu konudaki görüşlerini kamuoyuna duyururlar.
1 Bu denli net konuşan Aydın Menderes yeni partinin kuruluşu için harekete geçmiştir ya. devir işleminden sonra da kapatılsın. Ben böy le bir siyasî oluşumun içinde değilim.. iyi de kime? Lider kim olacaktır? H e m "efsanevî lider" Celal Bayar 1973 seçimlerinde Ferruh Bozbeyii'nin De mokratik Parti'sini sonuna kadar desteklemesine rağmen halktan yeterli oy alamamışken.. DP'liler şaşkındır. genel kongre 29 Ka sım 1992'de Ankara'da bu endişeler altında toplanmıştı. DP'nin hatırasının bugünkü siyasî çekişmenin içine sokularak yıpratılması d o ğ m değildir. açılmasının hata olduğunu söyle yip yeni bir parti kurmanın hazırlıklarına soyunmaktadır. Herhangi bir başka partiye katılma kararı [da] alınmamalıdır. mallar ya bir hayır kurumuna ya da DP hatırasını yaşatacak bir vakfa devredilsin. 1992 T e m m u z u sıcak geçeceğe benziyordu. Partileri nin paslı kilidini açma hakkını kazanan eski tüfek DP'liler yeniden toplandılar ve uzun müzakereler sonucunda si yasete d ö n m e kararını aldılar. sonra malları Hazine'den devr alın sın.kanunla 18 Haziran 1992 tarihli oturumda DP yeniden açılma hakkını elde etmiş oldu. Aydın Bey bir parti kuracak idiyse bunu kuruluş hazırlık ları yapan DP'nin başına geçerek gerçekleştirmeyi neden tercih etmemiştir? İşte 1955'den beri yapılamayan 5. bu zorlu işi bugün kim başarabilecektir? Zaten Adnan Menderes'in en küçük oğ lu Aydın Menderes de DP'ye pek sıcak bakmamakta. Aydın Menderes DP'ye karşı İşte Aydın Menderes'in o günlerde yayınlanan bir de meci: DP yeniden açılsın. sıcak bakmamak ne kelime. menderes'in ru hu 1 3 5 .. Eski bakanlardan ve DP'nin yeni Genel Başkanı Hayrettin Krkmen bu sırada "DP'yi kurup gençlere teslim edeceğiz" diyordu.
Herkes şaşkın dı. 136 efsaneler ve gerçekler . Bu defa sloganlar biraz değişmişti. 1995 Aralık'ında ise babasının (ve kendisinin) partisini yüz üstü bırakıp Refah Partisi safla rına katılmıştı. Açılma sına şöyle böyle razı olduğu ama kendisini fesh etmesini ve siyasete girmemesini istediği partinin genel başkanlı ğını baskın bir seçimle ele geçirdikten sonra yaklaşan se çimlerde DP'nin barajı geçemeyeceğini anlayınca bir sü re ANAP'la flört etmiş.. Ha yırdır inşaallah! Son kongrenin üzerinden henüz 1. Başlangıçta DP'nin ye niden açılmasına ve siyasete girmesine karşı çıkan Aydın Menderes o gün bazı arkadaşlarıyla DP kongresine gelmiş ve daha önce kapatılmasını uygun gördüğü DP'nin genel başkanlığına resmen adaylığını koymuştu. mezara kadar RP'liyim" sözleri ona aitti. sonunda mahkemelere dü şecekti. başına geçeceği Büyük Değişim Partisi'ni kurma ha zırlıklarına son sürat devam etmişti. "RP'yi kendi evim olarak gördüğüm için geldim" sözleri de. H e m de öyle böyle değil. Görevine başlamak üzere parti genel merkezine geldi ğinde kapıda tekbirle karşılanan Aydın Menderes'in bu d ö n e m d e epeyce yoğun bir îslamî eğilim içinde bulundu ğu gözden kaçmıyordu. H e m de öyle bir günde katılmıştı ki.Aydın Menderes çağrılı olduğu halde kongreye katılma mış. tam katılma.5 ay geçmişken bu ne işti? Mesele kongre günü anlaşıldı. RP'ye ilti hak törenini izleyen partililer "Mücahit Menderes" diye karşılamışlardı onu. Mücahit Menderes! Ardından Aydın Menderes bir viraj daha aldı. Bazı GİK üyelerinin de desteğiyle genel başkan seçilen Aydın Bey'in bu operasyonu. Bu arada beklenmedik bir gelişme oldu ve 16 Ocak 1994'de DP delegeleri olağanüstü kongreye çağrıldı.. "Seçime kadar değil.
belli ki Erbakan'ı da şaşırtmıştır. Ancak bu defa da M e r v e Kavakçı'nın türbanıyla T B M M ' n e girmesinin şiddetle aleymenderes'in r u h u 1 3 7 . Hakkı yenenler için vakit geldi. "Sen bizim muhitlerimizde olmamana rağmen nasıl böyle şuurlu oldun?" sözleri tahmin edilebi leceği gibi Hoca'ya ait. 24 Aralık seçimleriyle RP ikti dara geliyor. 25 Aralık'tan itibaren. bu ülkede t skimin ne ye uygun olduğu değil. hatta RP'nin ge nel başkan yardımcılığına kadar getirildi. Ardından RP'nin kapatılması üzerine kurulan Fazilet Partisi saflarına katıldı ve 18 Nisan 1999 seçimlerinde FP'den milletvekili seçildi. neyin İslama uygun olduğunu tartışacağız" öyle mi? 28 Şubat'a açık davetiye gibi değil mi? Bugün muhtemelen birçok eski İslamcıyı bile rahatsız edecek bu alabildiğine radikal söylem. Artık şafak doğuyor. Ne? Ne? Ne? "25 Aralık'tan itibaren. neyin Islama uygun olduğunu tar tışacağız. bu defa ilginç bir çıkış yapacak ve 28 Şubat kararlarını imzalamadığı için Erbakan'ı kıyasıya eleştirecekti. Aydın Bey ise habire döktürüyordu: Artık inananlar için vakit geldi. Gürcan Dağdaş gibi bazı ar kadaşlarıyla birlikte milletvekili seçildi. DP misyonunun Refah'ta tecelli ettiğine inandığı için bu partiye geçen Menderes. Özellikle kandil gününe denk gelen bir Cuma günü Necmettin Krbakan'ın partisine ka tılan Menderes'i yeni genel başkanı. "O bize rahmetli ba basının emanetidir" diye bağrına basmış ve törene katı lanların merhum Menderes'e birer Fatiha okumalarını is temişti.buna insanın 28 Şubat ve 27 Nisan darbelerinden sonra inanacağı dahi gelmiyor. bu ülkede İslamın neye uygun olduğu değil. 15 Mart 1996'da geçirdiği talihsiz kaza sonucu boynundan aşağısı felç olan Aydın Menderes.
2000 yılında Anayasa Mahkemesi Başka nı Ahmet Necdet Sezer'in Cumhurbaşkanlığı adaylığına itiraz ederken hatırlıyoruz. Nihayet onu. büyüğümüz sayın Süley man Demirel de olsun. aksi takdirde anaya saya aykırı hareket edilmiş olacağını söylediyse de bağım sız milletvekili olarak o sırada "Sezer humması"na tutul muş olan mecliste sesini duyuramadı.hinde bulundu. Sezer'in aday olduktan sonra görevinden istifa etmesi gerektiğini." Onu en son. sayın Çiller olsun bütün genel başkanlarımızla bugüne kadar ve bundan sonra da en başarılı bir biçimde bu meşaleyi taşıdı. daha önce eleştirdiği Demire!.. Elbette ki yeni genel başkanımız sayın 1 38 efs a n e l e r ve g e r ç e k l e r .. bir zamanlar "mezara kadar" diyerek saflarına katıldığı RP-FP'yi ve Erbakan'ı asla zikretmemiş olması. Halen kendi sitesinde yer alan konuşma sında şöyle dediği aktarılıyor Aydın Bey'in: Allah var DP'den sonra da merhum Gümüşpala'sı da ol sun. "pazara kadar değil. arada DYP'nin genel başkanlığını yapmış olan rahmetli Ahmet Nüsret Tuna ve Yıldırım Av cı olsun. istifasını geri alması için yapılan teklifleri reddeden Aydın Menderes şu sözleriyle belli ki 5 yıl için de aldığı keskin virajların muhasebesini yapmakla meş guldür: "Bir de geri dönersem herkesin kafası büsbütün karışır. Çiller ve Ağar'ı DP'nin meşalesini elden ele taşıyanlar ka filesine onurla dahil etmesi de ilginç bir gelişme olarak not edilmelidir. partisinin tutumunu ağır bir dille eleş tirdi. değerli cumhurbaşkanımız. 7 Ocak 2004'de DYP Genel Merkezi'nde yaptığı konuşmada 2 Demokrat Parti çizgisinde yer alan siyasetçileri tek tek sayarken. Ağar'la beraber Kırat'ı şahlandırmak. 15 Nisan 2001'de bu defa DYP'ye katılırken görüyoruz Aydın Menderes'i. mezara kadar" slo ganıyla girdiği Milli Görüş'ten 6 Mayıs 1999'da istifa eder ken gördük.
Buna yüzde yüz inanıyorum. 1. Başınız döndü biliyorum ama şunu da eklemeden edemeyeceğim: 7 Ocak 2004'de bunları söyleyen M e n d e res. denk gelirse bir ko alisyonda bakan yapacak bir araca dönüşmüştür. tutarsa bir takım insanları meclise taşıyacak. Türkiye'nin. Türkiye'nin DYP'ye ihtiyacı vardır.. Yıl 2007. DYP. DYP'nin de sizlere ihtiyacı vardır. O artık DYP'li değil. Bugün kü haliyle DYP. esasen AKP'nin ekmeğine yağ sür mekten başka bir şey değildir. Türkiye'nin hiçbir ihtiyacına cevap ver miyor. konuşuyordu: Mehmet Ağar ile Erkan M u m c u n u n kurduğu mevcut De mokrat Parti babamı temsil etmiyor. AK Parti ile arasında hiçbir fark yoktur.5 yıl sonra. Bugün DYP'nin varlığıyla yokluğu arasında bana göre bir fark yoktur.. Hatta hızını alamayıp DYP etrafında bir toplanma çağrısında dahi bulunmuştur: Gün toparlanma zamanıdır.Ağarda milletin sözünü bu kılmak için ülkede ne olursa olsun geçerli mu ve milletimizin birlik ve bütünlüğünün hafazası için bu meşaleyi taşıyacak ve milletimizle el ele vererek bu Kırat'ı mutlaka bir kere daha şahlandıracağız. Onu bu defa DYP ile A N A P ' ı n DP çatısı altında birleşmesi teşebbüsleri sırasın da sanki DP'nin tek ve mutlak adresi kendisiymiş gibi ko nuşurken gördük. Bugünkü DYP'nin mevcudiyeti. Konuşuyor. Türkiye'nin buna ihtiya cı vardır. 15 Ağustos 2005'te ağzımızı hayretten bir karış açıkta bırakan şu cümleleri sıralayacaktır: Artık DYP'nin misyonu falan kalmamıştır. konuşuyor. Peki bütün bu çelişkiler girdabında 'Siz babanızı tem sil edebiliyor musunuz Aydın Bey?' diye sorma hakkımız olmayacak mı acaba? menderes'in r u h u 1 3 9 . gün Kırat'ın etrafında birlik ve bütünlük sağlama zamanıdır.
http: / / vvavvv.Not: Aydın Menderes'in Demokrat Parti'nin yasağının kaldırılması ve yeniden kuruluşuyla ilgili tavırları konu sundaki bilgileri şu kaynaktan derledim: Rıfkı Salim Bur çak ve R. 1 2 Milliyet. Demokrat Parti'nin Politika Hayatına Yeniden Girişi.php?kategori=menderesten&id=202 gerçekler 40 efsaneler ve . 4 1 em m u z 1992.com/ index. Güner Sarısözen.aydinmenderes. Demokratlar Kulü bü Yayınları. Ankara 1997.
Gaye. Amerikan yardımının Türk bağımsızlığına bir darbe olduğunu.. Nihayet ne Amerika.III CHP'NİN GÜNAH GALERİSİ Nereden çıktığı pek iyi bilinen bazı propaganda yaygaraları.. barışı kurtarmak ve insan topluluklarına insan gibi yaşamak imkânlarını sağlamaktır. Bugün yurda yardım elini uzatan Amerika. Nadir Nadi. ne İngiltere. 15 Temmuz 1947 chp'nin günah galerisiı141 . ne de öteki hürriyetçi milletler. bu hizmetine karşılık bizden ne toprak ne üs istiyor. hiçbir devlete karşı gizli bir maksad besliyor değillerdir.. Cumhuriyet. şu kadar milyon dolar karşılığı kendi varlığımızı VVashington'a kaptırdığımızı ortalığa yaymak istedi.. "Amerikan yardımı".
Sen daima kafa ile müstakil hareket edersin. Kâzım KARABEKİR 1 12 Kasım 1938 günkü gazeteler. İsmet ise emrimden dışarı çıkmaz. dün Atatürk'ün hatı rasını ağlayarak takdis ettikten sonra.İnönü nasıl cumhurbaşkanı seçildi? Mustafa Kemal bana şunları söyledi: 'Seni [Lozan'a] ancak ikinci murahhas [delege] olarak yollayabilirim. öyle mi? Bu kadarcık mı yani? Koskoca Atatürk'ün boşalttığı koltuğa oturacak za tın seçilme macerası kamuoyuna böylesine bir basitlik ve düzlükte duyuruluyorsa. 1 Görev ve hizmete çağrılmıştır.. şüphelenmek için elimizde ye teri kadar sebep var demektir. olayı daha da düzleştirerek. yeni Cumhurbaşkanı nın İsmet inönü olduğunu yorumsuz ve "inanılmaz bir sessizlik içinde" duyuruyorlardı okurlarına. Birinci murahhas olarak da İsmet Paşayı düşünüyorum.. Hatta Kema list yönetimin sözcülerinden Falih Rıfkı Atay. O zaman biraz gerilere gidelim ve inönü'nün ilk Cum hurbaşkanlığına nasıl seçildiğine daha yakından bakmachp'nin günah galerisi 143 . ilk iş olarak İsmet İnönü'yü devlet reisliği vazife ve hizmetine çağırmıştır" şeklinde sunmaktaydı. "Kamutay [Meclis].
Atatürk'ün halefi üzerindeki bahisleşmeler kızışmıştı. Şimdilerde fazla dikkat çek meyen. 1937 sonlarından itibaren gözden düşmüş durumdaydı. hatta unutulan Şükrü Kaya. o günlerin en etkili ve yetkili devlet adamları arasındaydı ve Harbiye'de bile kendine taraftar toplamaya başladığı dikkatlerden kaçmı yordu. tabii olarak Gazi Mustafa Kemal'di). 144 efs aneler ve g e r ç e k l e r . işte o günlerde meclis. Prestij ve şöhreti. bu ani hareketlilik sirozunu azdırmış ve dö nüşünde onu yatağa esir almıştı.ya çalışalım. Bu sırada öne çıkan isimler şöyleydi: Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak. mevcut cumhurbaşkanı adayları arasında öne çıkan isimlere yakınlaşmaya ve uzaklaşmaya başla mış. Taht kavgası Şimdi adayları gözden geçirelim. Bakalım bu soğuk nevale cümleler hangi mahşer kazanlarının dumanını ört bas etmek için sarf edilmiş? Şükrü Kaya cumhurbaşkanı olursa? 1937'nin ikinci yarısında Atatürk'ün sağlık durumu gi derek bozulmakta ve dikkatler kaçınılmaz olarak onun ye rine kimin geçeceği meselesi üzerinde toplanmaktaydı. es ki Başbakan İsmet Paşa ve Atatürk döneminin derin işle rini yürüten. İsmet İnönü: Heybeliada'da inzivaya çekilmiş bulu nan ismet Paşa. Her ne kadar Gazi. özellikle istihbarata ve polise hakim olan içişleri Bakanı Şükrü Kaya. Başbakanlığın dan ziyade Atatürk'e sadakatinden ve Garp Cephesi Ku mandanlığından geliyordu. bir de 15 yıla yakın sürdürdü ğü CHP Başkan Vekilliğinden (Başkan. Başbakan Celal Bayar. ordu ve basın. Hatay'ın bağımsızlığı uğruna yollara düşmüşse de. her ne kadar Atatürk zaman zaman çağı rıp gönlünü alsa da.
İnönü mü? Asker eğer bunlardan birinde karar kılabilirse. Ali Çetinkaya. Çakmak mı. Atatürk'ün İnönü'den sonra yeni gözde siydi. Onun karşısında yer alan İnönü ise gözden düşmesine rağmen askerler arasındaki efsanesini koru yordu. 2 Velhasıl o günlerin manzarasına baktığımızda askerin Çakmak ile İnönü'yü. askerin adayını netleştirmesiyle çö zülecekti. Şükrü Kaya: İçişleri Bakanlığına ilaveten Recep Peker'in istifasından sonra CHP Genel Sekreterliği koltuğu na da oturan Şükrü Kaya. Celal Bayar. Bu da Mareşal'in Reisicumhurluk ihtimalini daha baştan zayıflatı yordu. Çakmak-Kaya kavgası ve. özellikle İş Bankası başarısıyla göz doldurmuştu ama CHP örgütü onu bütünüyle kucaklamamıştı ve İnö nü yanlısı devletçiler tarafından sürekli topa tutuluyordu. özellikle iş dünyası nın Bayar'ı destekledikleri anlaşılıyordu. Salih Bozok. çünkü milletve kili değildi. Burada belirleyici olacak olan figür. Anlaşıldığı kada rıyla burada düğüm. Genelkurmay chp'nin günah galerisi 145 .. Hasan Rıza Soyak gibi Atatürk'ün yakın arkadaşlarına yaslanıyordu ama İnönü faktörüne rağmen örgüte hakim olması pek kolay görün müyordu.. Bu ikilemde eli zayıf olan Mareşal'di. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras.Fevzi Çakmak Özellikle asker cephesiyle kimsenin tartışmaya cesaret edemediği Fevzi Çakmak'ın şöhret ve erdemi geniş halk kitlelerini ve başında bulunduğu ordu yu memnun edebilirdi ama meclis ve örgüt buna pek sı cak bakmıyordu. Ancak tertemiz ve parlak bir geçmiş onu öne çıkartıyordu. Üstelik de anayasada Cumhurbaşkanı adayının milletvekili olması zorunluluğu vardı. Atatürk'ün yakın çevresi ile istihba ratın (tabii polisin de) Şükrü Kaya'yı. diğer adayların temeli zayıflayacaktı.
ve 15. Günün birinde haritaları kirnbilir kaçıncı defa önüne açıp da incelemeye başlayınca gördü ki. maddelerinde bazı küçük adaların adları zikredilmemiş. askerliğin sade ce kuvvet değil. Çak146 el saneler ve gerçekler . İşte Lozan'daki bu boşluk Şükrü Kayayı harekete geçirmeye yetecektir. maddede "Ana dolu sahillerine 3 milden yakın adalar Türk hakimiyetine bırakılmıştır" denilip geçilmiş. Derin operasyon H e m e n kıyıları 4 bölgeye ayırıp her bölgeye İçişleri Ba kanlığı müfettişlerini gönderir ve isimleri sayılmayan adacıkları tespit ettirir. Israr eder Kaya ama Çakmak dağlarını aşamaz. Müfettişlerin getirdikleri bilgi ger çekten de hayret vericidir: Türk kara suları içinde binler ce sahipsiz ada bulunmakta ve işgal edilmeyi beklemek tedir. yani kime ait ol duğu belli edilmemişti. 1936'da imzalanan Montrö Sözleşmesinden sonra -kendi si de Istanköylü olduğu için.dikkatini Ege adalarında top lamıştı. cevabını verir. onun emriyle Mareşal Çakmak'ın ziyaretine gider. .Olan olmuştur. İtalya'ya ve Yunanistan'a bırakıla cak adalar teker teker sayıldığı halde 12. Bu nun üzerine meseleyi Bakanlar Kuruluna getirir.Başkanıydı. Olay şöyle cerayan etmişti: Atatürk hastalanınca gizli devleti eline geçiren Kaya. Henüz Yunanistan ve İtalya tarafından işgal edil memiş bu adalar meselesini derhal Atatürk'e arz eden Ka ya. bu adaların hangileri oldu ğuna herhangi bir açıklık getirilmemişti. Artık yapacak bir şey yok. An cak etliye sütlüye bulaşıp da başını ağrıtmak istemeyen Mareşal. zekâ ve kıvraklık da istediğini göstermişti. Çakmak için için seçilmeyi istiyordu elbette. Bir seferinde Şükrü Kaya kendisini fena faka bastırmış. Lozan Ant laşmasının adalardan bahseden 12. Ancak istemediği biri vardı: Şükrü Kaya.
Meclis kürsüsünde ve Parti maka mında olduğu gibi yurdun güzel suları içinde de zekâ projeksiyonunu yakmış bir sahil feneridir. Çünkü o günlerde içişleri Bakanlığı rütbesine ilaveten CHP Genel Sekreterliği gibi Başbakan'a yakın bir konum el de etmiş olan Şükrü Kaya'nın ayak seslerinin emniyeti aşıp Harbiye koridorlarına sızmaya başladığı günlerdir ve daha da önemlisi. ışık ve emniyet uyandıran soydandır. heyecanlı ve irfanlı Kaya. karada da nadir görürsünüz. Bakınız. bulunduğu her yerde neşe. Sizce de "zekâ projeksiyonu" yüksek bir metin olmamış mı? chp'nin günah galerisi 149 . denizde bile şetaretinin kıvılcımları sönmüş değil ve sanki Bay Şükrü Kaya Ve killik sandalyesinde. Bu canlı. Atatürk'ün koltuğuna kimin oturacağının kıvılcımları bu resimde parıldamaktadır.Bu Kaya sert çıktı 22 Eylül 1937 tarihli Sedat Simavi'nin çıkardığı Yedigün'ün kapağını açanlar İçişleri Bakanı'nın bu manalı fotoğ rafı ve imalı alt yazısıyla karşılaştılar. Atatürk'ün hastalığının artık gizlisi saklısı kalmamış tır. hareket. Şaşırdılar mı? Sanmıyo rum. Alt yazıda şu anlamlı cümleler okunuyor: Kayanın bu türlüsünü yalnız denizde değil.
) 52 efsaneler ve gerçekler . bazen altı üstü birkaç sandığın sonucunu açıklamak günler alı yordu! işte zamanın istanbul Valisi ve Belediye Başkanı Lütfi Kırdar. asıl bu rada başlar. Partilere vereceğiniz oy pusulaları da açık bir şekilde san dık kurulunun önünde duruyordu. Hatta gelecekte parti başkanı olarak göre ceğimiz Mehmet Ali Aybar ve Osman Bölükbaşı da DP lis tesinden aday gösterilmişlerdi. neyse. Kendi partisine mensup bir vali ile yapılan yoğun pazarlıklarda hiç değil se 5 ünlü ismin milletvekilliğini kazanması şart koşul muştu. bir. Sonra bir kişi gerekirse birkaç yerden birden aday gösterilebiliyordu. Aksi halde CHP cümle âleme rezil olacaktı! (Hal buki asıl bunu yapınca rezil olmuştu ya. gazetecilere istanbul'da Demokrat ların silme kazandığını. (Bana inanmıyorsanız Şerafettin Pektaş'ın Milli Şef Döneminde Cumhuriyet Gazetesi adlı araştırmasına bakın. Yani önce kimin seçeceğini halk seçiyor. O kadar ki. milletvekili sayısına varıncaya ka dar ilan etmişti. sonra seç tikleri ikinci seçmenler milletvekillerini seçiyordu. iki. 1 ) 46 seçimlerinin tuhaflıkları bu kadarla kalmaz. Ancak ettiğine edeceğine pişman edil mişti CHP Genel Merkezi tarafından. DP'yi desteklemiştir. yönettiği ilde kendisine ulaşan gayri resmi sonuç ları hemen açıklamış. Seçimlerde her partinin sandığı ayrıydı. 1950 seçimlerinde Nadir Nadi DP listesinden Meclis'e bile girecektir. Bayar ve Menderes ise üç ilde liste başıydılar. Bu konuda rekor. oyları hareketlendirsin diye tam 4 ilden aday gösterilmişti. 2 Hadi son bir tuhaflığı da zikredelim: Bu seçimlerden başlayarak 1950'ye kadar Na dir Nadi'nin yönetimindeki Cumhuriyet gazetesi CHP'yi değil.defa genel oyla ve tek dereceli seçimle 1946'da tanışmıştık. Gayet şeffaf bir şe kilde oy kullanıyordunuz ama oylarınız kapalı kapılar ar dında sayılıyor ve sonuçlar bir ara ilan ediliyordu. Fevzi Çakmak'taydı. Sandık başındaki DPliler itiraz etse bile sonuç değişmiyor. O tarihe kadar hep iki dereceli seçimle biçimlenmişti mec lisimiz. zannedildiği gibi ismet inönü'de değil.
214 vd. Devletin kaçırdığı oylara ses çıkarılmazken. birçok ilk leri ve tuhaflıklarıyla.) 1 2 3 Nimet Arzık. Metin Toker. halkın oylarına el koyması isyan kap samında değerlendirildi ve köylüler. CHP 5. Ankara 1990. bağımsızlar ise 3 milletvekili çı karmıştı. 4. Ama akıllarda gayri meşruluk suçlaması kaldı ve hiç çık madı. s. baskı. tıpkı Ortaçağ'daki gi bi zincire vurularak mahkemeye sevk edildiler. Bilgi Yayınevi. Çağdaş Yayınları). Şerafettin Pektaş. bu defa DP milletvekili olarak Yassıada'da yar gılanmış ve savunmasını yaparken ölmüş olmasıdır. Fırat Yaınları. Ancak Nadir Nadi Per de Aralığından adlı hatıratında o günlerin havasını farklı yansıtmayı yeğlemiştir (İstanbul 1991. 123. Demokrasimizin İsmet Paşall Yılları 1: Tek Partiden Çok Partiye.) Şu seçim gününüzü biraz renklendirmek adına Kara deniz fıkrası gibi bir olayı anlatarak noktalamak istiyorum yazımı. 9. Bitmeyen Kavga: İsmet İnönü. hileleri ve facialarıyla tarihe karıştı. Va li sonuçları öğrenince paçayı kurtarmak için seçimlerin tekrarlanmasını istedi.Nihayet resmi sonuçlar ayın 24'ünde açıklanmış ve İs tanbul'da DP 15. (Tabii Kırdar'ın ikinci talihsizliği. (İsmet İnönü'nün bile Ankara'da bu şekilde se çildiği iddia ediliyordu. Daha son ra da halka ve Batıya şirin görünmek için salıverildiler. s. Bir de Vali Lütfi Kırdar'ın "Seçim sonuçlarını açıklı yorum" şeklindeki talihsiz beyanatı. Ankara 1966. chp'nin günah galerisi 153 . Demokratlara vermişti. Tabii rezalet üstüne rezalet! Ve 46 seçimleri. Milli Mücadelemde Fransızları püskürttükleri için Arslanköy adını alan köye seçimden önce Vali ve Jandarma Komutanı bir nezaket ziyaretinde(î) bulunmuş ve nazikçe "Reylerinizi Halk Partisi'ne vereceksiniz" buyurmuşlardı. Seçimler tekrarlandı ama bir kere yöneticilere güvenlerini yitirmiş olan Arslanköylüler bu defa seçim sandığını kaçırdılar. Kurtuluş Matbaası. s. 1944-1950. Milli Şef Döneminde (1938-1950) Cumhuriyet Ga zetesi. İnat değil mi? Halk da gitmiş. İstanbul 2003.
Altı Ok'un bilinmeyen tarihi Cumhuriyet Halk Fırkası'nın bu bayrağı. Peki bu bayrağı üzerine çizilen 6 ok nereden çıkmıştı? Birdenbire mi. işte bu duygu yüklü kelimelerle tarif edilmektey di. Altı ok yolda Artık yıllardan 1933'tür ve Ekim ayındaki Cumhuriyet'in Onuncu Yıl Kutlamaları içini hazırlıklar bütün hı zıyla sürmektedir. onun daha ziyade yücelmesi için fikir ve hareket birliği yapan inkılâpçı neslin işareti olarak yük selecek ve dalgalanacaktır. yoksa el yordamıyla mı bulunmuştu? N e leri simgeliyordu? Neden bir başka simge değil de 'ok' se çilmişti bu ilkeleri anlatmak için? Aşağıda 6 okun tarihini anlatırken bütün bu soruların cevaplarını bulacaksınız. 1 CHP'nin 1931 yılının 15 Mayıs'ında gerçekleştirdiği Üçüncü Büyük Kongresi'nde 6 oktan oluşan yeni parti bayrağı. Bu sırada olmayan demokratik rejimi mizin yegâne partisi konumundaki CHP'nin. kendisini devletten ayırt edici bir bayrağa ihtiyaç duymuş olması il154 efsaneler ve gerçekler . yüce Türk bay rağının etrafında.
CHP bayrağında kullanılacak okların seçimi. ilkesi belirlenmiş oluyordu ama bunun bir parti bayrağı haline gelebilmesi için Onuncu Yıl Kutlamalarını beklememiz gerekecekti. tutuculuğu. 'bilimsel bir titizlikle' yapılmıştır. ardından da t e v h i d i tedrisat kanunu çı karıldıktan sonra C H P ilkelerine "laiklik" maddesi eklen miş oldu. Nasıl gelindiğinin hikâyesi. bugün artık siyasal düzlemde ileri ciliği değil. Böylece CHP'nin 6 esas prensibi. muhafazakârlı ğı. freni temsil eden C H P ' y e ait bayrağın amacı olarak partinin "ruhunda kay nayan hızın ve ileriliğin" gösterilmiş olmasıdır. 1 56 efs a n e l e r ve g e r ç e k l e r . ikincisi Milli yetçilik. yani Cum huriyetin ilanından 50 gün önce atıldı. üçüncüsü ise Halkçılıktı. Nihayet 15 Mayıs 1931 tarihinde yapılan Üçün cü Büyük Kongre'de bu ilkelere devletçilik ve inkılapçılık maddeleri de dahil edilecektir. Gazi Mustafa Ke mal.Yalnız bu noktaya birdenbire gelinmiş değildir. Yani daha o zamandan 3 okun isimleri belirlenmiştir ama kendileri henüz ortada yoktur. meraklıdır. Dördüncü ok için 3 Mart 1924'ü beklemek gerekecek tir. Bu tarihte Hilafet kurumu ile Şer'iyye ve Evkaf Vekale ti kaldırıldıktan. devrimciliği değil. Okların tarihi Bir başka çarpıcı nokta ise bayraktaki okların tarihî önemidir. 3+1+2 Altı oka giden ilk adım 9 Eylül 1923 günü. İşte bu esaslardan üçü. 1923 tarihli ilk CHP nizamnamesinde ilke olarak tespit edil mişti: Bunlardan birincisi Cumhuriyetçilik. bir başka deyişle gaz pedalını değil. kendi eliyle kurduğu (o zamanki adıyla) Halk Fırkası için bazı esaslar belirlemişti. İlginç olan husus.
En-boy oranı ise Türk bayrağının aynısıdır (2/3). El chp'nin günah galerisi 157 . Türk okunun orantılı olarak resmedilmiş tam şeklidir. Okun özelliği. CHP bayrağının Türk bayrağıyla beraber göründüğü etkinliklerle tanınıyordu. 2305 sayılı kanun bayrağın nerelerde kullanılacağını da kararlaştırıyor. 6 oktan yalnız ca birisi. üst ten dördüncüsünün altına denk gelen okun yaya takıla cak kısmı. Süs bayrağı. Normal bayrak. Bayrağa konulacak oklar da ince elenip sık dokunula rak seçilmiş. gerçek oklarda olduğu gibi hafifçe kertik yapıl mıştır. Meydan ve sokak bayrağı. Türk bayrağının renkleri olan kır mızı ve beyaz olarak belirlenmiştir. Dikkat edilir se bu yayın içine konulan 6 oktan sadece birinin altı. 2.19 Mayıs gösterileri. 4. Diğerleri ise verilen hayalî yaya uyacak şekilde saplarından kesilmiştir. 3. hedefe fırlatılan eylem halindeki bir si lah olmasından gelir. yerlerine göre kullanılmak üzere 4 çeşit CHP parti bayrağı belirlenmiş: 1. milli müzelerimizdeki Türk oklarından ör nek alınıp kâğıt üzerinde stilize edilmiştir. Hatta aşağıda verdiğimiz resmî tek nik çiziminden de anlaşılacağı üzere bayrağın sol alt kö şesinde hayalî bir 'yay' dahi belirlenmiştir. Kanunda. Bayrağın renkleri.
Bir IV. Mayıs 1945. Sayı: 13. efs a n e l e r ve gerçekler 1 58 . 406-7. S. Bunların boyut ve biçimleri farklı olacaktır. Üşenmeyip bir de not düşmüş yetkililer: Direklere bayrak asılacağı zaman direğin ucuna Türk oku şeklinde hafif be yaz madenden bir başlık takılmalıdır. "Parti bayrağı".bayrağı. 1 Faik Reşid Unat. Murad bekleniyor olmalı. 74 yıl sonra C H P bayrağındaki hayalî yayı çekecek ba bayiğit kalmadığı gibi. okların da menzilleri kapanmış gö rünüyor. Aylık Ansiklopedi.
yani dindevlet ilişkilerinin son derece gerildiği 1924 yılında yeni bir anayasa yapılsın ve daha önce anayasada mevcut bu lunmayan devletin dininin İslamiyet olduğunu belirten madde. Cumhuriyet'e giden Türkiye'nin durumunu anlamak bakımından son derece önemlidir. anayasaya giriyordu. Bugünden bakınca tuhaf görünüyor. Ama değil. Sansürlenen cümle şuydu: lstinadgâhı Türkiye Büyük Millet Meclisi olan makâm-ı Hilâfet beyne'l-lslâm bir makarr-ı muallâdır. kurulacak olan Halk Fırkası'nın. din-i İslamdır. 1 Halbuki o son cümle. cildinde CHP'nin Dokuz İlkesi'nden ikincisi sansürlenerek verilir. Halifesiz İslamiyet olmaz T B M M Başkanı Gazi Mustafa Kemal'in 8 Nisan 1923 tarihinde. Islam1 6 O e f s a n e l e r ve g e r ç e k l e r . maddesi ve açıklamasında bu gün bize şaşırtıcı gelen bazı ifadeler göz çarpmaktadır. elden geçirilmiş. Dü şünün bir: Osmanlı'dan kopuşun miladı sayılabilecek. 1921 Anayasası'na daha önce konulmamış olan dinle ilgili bir madde. Mesela Tek Adam'ın 3. [Dayanağı Türkiye Büyük Millet Meclisi olan hilafet makamı.çekiyordu." Bu madde Hilafetin kaldırılma sından sonra kabul edilen 1924 Anayasası'nda da yerini kaybetmeyecek ve 10 Nisan 1928'deki anayasa değişikli ğine kadar yaklaşık 5 yıl daha yaşamaya devam edecektir. çapaklarından arındırılmış 'füme' bir tarih anlatılır orada. Şevket Süreyya Aydemir gibilere bakarsanız yanılırsı nız. yeni yapılan anayasaya özellikle ilave edilsin. Son cümlesi bilinçli olarak atlanır. çünkü size steril. maddesinin yeni şekli şöyle olmuştu: "Dev letin dini. Buna göre anayasanın 2. anayasa değişikliği paketiyle birlikte kanunlaşıyor. hele Hilafet ile Şer'iyye ve Evkaf Vekaleti'nin lağvedilip medreselerin kapısına kilit vurulduğu bir yılda. yani ilerideki adıyla CHP'nin esasları olarak belirlediği ünlü Dokuz Umde'nin (Dokuz İlke) 2.
"Devletin dini. Balıkesir Paşa Camii'nde imamla ra taş çıkartan bir üslupla vaaz etmemiş miydi? ("Millet."2 Bugün bize inanılmaz görünen bu İslamcı vurgu.. İşte bu imamlara "Halife" nâmı verilir. Bu açıklamanın yayınlandığı tarihten 2 ay önce bizzat Atatürk.. Bunun şekli de bütün imamların. şanı yücedir" diyordu.] Kâzım Karabekir'in hatıralarından aktaracağım şu sa tırlar yine 8 Nisan'da Dokuz İlke'nin yorumu olarak ya yınlanmış olup CHP kurucu söyleminin İslamcı tonu hak kında fikir vermektedir: İslam dininde bütün namazlar cemaatle eda olunur. Çankaya'ya cami öyle mi? Evet.. Ce maatin bir başı vardır ki. bütün ümmeti tek bir ruh haline ge tirir. Islamiyette bundan başka bir de büyük bir dayanışma vardır ki. Ancak dönemin havasını yokladığımızda bunun bir sürpriz ol madığı anlaşılıyor. Çankaya Köşkü'nün bahçesine iki minareli bir cami yapılmasından bahsedil diğini görecek ve iyiden iyiye şaşıracaklardır. Bu suretle imam.. Allah birdir. din-i İslamdır" 29 Ekim'de "Devletin dini. din-i İslamdır" şeklindeki chp'nin günah galerisi 161 . bütün İslam âlemi Halife meselesin de alakadardır.... Yeryüzünde bir Hilafet makamı bulun mazsa İslam âlemi kendisini imamesiz kalmış bir teşbih gibi dağılmış.) Hatta 1923 Nisan'ının gazete koleksiyonlarını inceleyenler. cemaati terkip eden bütün ferdler ona bağlanırlar. cemaatin timsali ol muş olur.. CHP'nin sonraki duruşuyla çelişkili görünebilir.lar arası yüce bir makamdır. perişan görür. Buna binaen Türkiye Bü yük Millet Meclisi bizzat Halife hazretlerini muazzez ve muhterem makama istinadgâh [dayanak] yapmıştır. manevî bir surette bir imam-ı ekbere [en büyük imama] iktida eylemesidir [uymasıdır]. 1923 Nisan'ı böylesine 'dindar' bir Türkiye'ye şahit olmuştu işte.. Bundan dolayıdır ki..
anayasanın 2. maddesi meclisten geçtikten sonra derin bir nefes alır Kâzım Karabekir Paşa. Sebebi ise bu madde nin konulmasıyla içeride ve dışarıda 'Türkler Protestan (Hıristiyan) oluyor' yolunda meseleyi istismar edenlerin susturulmuş olmasıdır: "Bu madde herkesin ağzına ve kulağına güzel bir tıkaç oldu" diyin Paşa'nın sözlerinden anladığımız kadarıyla 1923'te Türkiye'nin Hıristiyan ol masını bekleyen bazı iç ve dış çevreler mevcuttur ve Gazi Mustafa Kemal Cumhuriyet'in hukukî temellerini oluştu rurken Müslüman kimliğini vurgulamak bir yana, onu bizzat devletin anayasasına koyarak vurgulamak ihtiyacı nı hissediyor ve dedikoduların önü ancak böyle alınabili yordu. Gerçi diyeceksiniz ki CHP hilafeti korudu mu? Doğru, bir yıl sonra Hilafeti kaldıran da CHP grubu oldu. Ama o bir yılda köprünün altından hangi sular aktı? 1923'de hız la İslamcılığa kayan 'Mücahit Türkiye', 1924 Mart'ından itibaren bu iddiasından neden vazgeçti? Bunları tartışmak için önümüze bir çok fırsat çıkacak gibi görünüyor.
1 2
Bkz. Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam: Mustafa Kemal (19221938), cilt 3, 3. baskı, İstanbul 1969, Remzi Kitabevi, s. 88, dipnot 1. Kâzım Karabekir, Paşaların Kavgası: Atatürk-Karabekir, Hazırlayan: İsmet Bozdağ, İstanbul 1991, Emre Yayınları, s. 136-137.
gerçekler
162
efsaneler ve
Kadeş gemisinden iki sahne. Dans edenler ve kız arkadaşının dizinde yorgunluğunu gideren geçler. Zavallı Çanakkale! Ne günlere kalmışsın! kurulacak Halk Fırkası'nın sırtına 'Hilafeti koruma göre vini' yüklemiyor muydu? Korudu mu? Bugün halkın Çanakkale'ye akınını görüp de dudak bükenlerin iktidar ellerindeyken şehitliklere bir tek çivi çaktıklarına şahit olunmuş mudur? Düşünün, Çanakkale anıtı için adım atılması bile Adnan Menderes hükümeti sayesinde mümkün olabilmiştir. Çanakkale, Tek Parti döneminde belki de bir tek Mus tafa Kemal'in "Anafartalar kahramanlığı" sayesinde ta mamen unutulmaktan yakayı kurtarmış, yıllar boyu cılız resmi toplantılarla baştan savılmıştır. Tek Parti devrinde resmi heyetler lüks vapurlara doluşup karaya çıkma zah metine dahi katlanmadan vapurun güvertesinden şehit lere selam gönderir, böylece millî görevlerini yerine getir dikleri sevinciyle kaptana 'Çek evladım İstanbul'a' diye seslenirlerdi.
1 64 efs a n e l e r ve gerçekler
Bir akımın önünü kesebilirsen kes, kesemezsen kendi ne doğru çevir, ilkesinden hareket eden CHP yönetimi za manla Çanakkale'ye sahip çıkar görünmek ihtiyacını duy du. Bekledikleri fırsat bir askerî darbeyle karşılarına çıktı. 27 Mayıs güya bir gençlik hareketiydi ya, yandaş gençlik derneklerine kovayla para akıtmaya, böylece CHP gençlik kolları eliyle sözde Atatürkçü bir gençlik oluşturmaya ka rar vermişlerdi. İşte 18 Mart 1962'de tarihe "Kadeş rezaleti" diye ge çen, gençliği Çanakkale'yle buluşturma gezisi düzenlen mişti. Kadeş adlı vapura doldurulan kızlı erkekli bin kadar genç, sözüm ona çağdaş gençlik dernekleri tarafından özel olarak seçilmişti. İşin tuhafı, gemiye yalnız genç kız lar ve erkekler değil, aşırı miktarda içki de doldurulmuş tu. Düşünün, Çanakkale şehitlerini ziyarete gidiyorsunuz, anneleri babaları yanlarında olmayan bir gemi dolusu genç ve kasalarla içki alarak yola çıkıyorsunuz. Niyet ne? Faşing mi? Yolculuk beklenebileceği gibi tam bir rezaletle so nuçlandı. Sarhoş olup gece boyu dans eden, yerlerde sı zan, olmadık cinsel rezaletlere imza atan bu seçkin gençliğin Çanakkale'ye çıktığında ayık gezebildiğini sa nıyorsanız aldanıyorsunuz. Cümbür cemaat lokantalara dalmışlar, içkiler, naralar gırla devam etmiş ve bin kişi içinden şehitliklere gidecek topu topu 40-50 genç ancak bulunabilmişti. Bir süre kamuoyundan saklanmaya çalışılan, ancak bir gazetecinin ifşasıyla deşifre edilen bu rezaletin perde arkası, zamanın gazetelerinde günlerce yazılıp çizilmiş ve burada gördüğünüz 'şok fotoğraflar' basına malzeme ol muştu. Kameralar gemide bulunanlara yönelince bir genç orada yaşadıklarını şöyle anlatmıştı (bazı ifadeleri sansürlemek zorunda kaldığımı belirteyim): " G e m i hareket eder e t m e z gençler gruplar halinde içki içmeye başladılar. Erkeklerin özellikle kızları sarhoş
166 efsaneler ve gerçekler
Birkaç kişi içki komasına gir miş. bize kimse karışamaz" diye karşılık veriyorlardı. sarhoş naralarına karışıyordu. " D a ğ Başını Duman Almış" marşı." Geziden önce 1 milyon 700 bin liraya özel olarak daya nıp döşetilen Kadeş vapurunun mahvolduğunu gören 'öteki gençler'. "Biz Atatürk'ün yolundayız. Sarhoş olan kızlar. daha sonra beraberce dönüyorlardı. bu top rakların itilen. içeride çıl gınlar gibi eğleniyorlardı. İstisnasız bütün masalarda ku mar oynanıyordu. Dönüşte de aynı rezalet devam etti. kapının önüne masa ve sandalye yığmak suretiyle bir koridoru kapatıp lambaları söndürmüşler. ezilen. evlerine ağlayarak dönmüşlerdi. bir süre dans ettikten sonra erkekler tarafından dışarı çıka rılıyor ve karanlık bir yerlere götürülüyor. adam yerine konulmayan ama ataları için bir şey yapamadığı için vicdanı kanayan 'öteki çocuklar' tarafından milyonlara vardırıldı bugün. Çanakkale şehitlerinin ruhlannı şad edecek gezilere katılanların sayısı. CHP'nin 40 yılda gençliği ne hale getirdi ğinin hesabını sormaya giriştiler. altyapısını hazır layanları silip süpürenler onlardan başkası değil. üç genç kız bekaretini yitirmiş. Kendilerine karışmak iste yen birkaç görevliye.e t m e y e çalıştıkları belli oluyordu. kakılan. chp'nin günah g a l e r i s i ı l D I . Ve "Kadeş rezaleti"ni icra edenleri değil. Kaptan gelip kumar kâğıtlarını topla mak istediyse de vermediler. Hatta bir grup genç.
Soldan birinci şahıs ise kadehini doldurmayı ter cih ediyor. yor gun düşmüş ve sevgilisinin dizine uzanmış. Erkek öğrenci. Millî Yol dergisinin 30 Mart 1962 tarihli 10. yoksa bir alıntı mıydı? Bunu şimdilik tespit etme imkâ nımız olmadı. Soldan ikin ci ve sağdan üçüncü şahıslar içki şişelerini başlarına dik mişler. Alt yazıda şunlar yazılı: "Vur patlasın. çakırkeyif gençler.Çanakkale kolay kazanılmamıştı. Çiftin gözleri. Yalnız şiir ilk olarak burada mı yayınlan dı. herkesin gözünden uzak olduklarını sanarak sanki bir turistik ge ziye çıkmışlar. içkinin etkisiyle olacak. Fotoğraflardan biri. o devrin basın ahlak anla yışı gereğince bantlanmış." Üçüncü fotoğraf. Dergi. "Samimi bir sahne" diyor alt yazı mahmurluğu kız şan bir öğrenci. Alt yazıda şöyle deniliyor: "Ça ça ça: Çanakkaleye inince. sayısındaki dosyadan alınmıştır. Şükûfe N i hal'in şiiri ise Hilâl dergisinin Nisan 1962 tarihli 26. vapurda kurulan bir çilingir sofrası nın başındaki acıkmış gençleri göstermekte. " Fotoğraflarımızın ikincisi. Çanakkale yolcusu bir 'çif ti' gösteriyor. çal oy nasın: Şarap şişeleri açılmış. Kadeş rezaleti konusuyla yakından ilgilenmiş ve sonraki sayıla rından bir kaçını okur tepkilerine ayırmıştır. sayı sında çıkmıştır. şehitlik yerine Truva harabe lerine koşacak damı ve kavalyesi pek neşeli bir dans es nasında. şimdi pek tatlı (!) bir işti . ra hate çekilmiş. Belgeler Elimdeki fotoğraflar. Kadeş gemisinde dans eden bir çifti gösteriyor." 168 efsaneler ve gerçekler ve devam ediyor: "İçkinin verdiği arkadaşının kucağında gidermeye çalı Biraz sonra Çanakkale şehitlerinin hâtı rası önünde eğilecek vücutlar. Ama ikinci Çanakka le zaferi de kolay kazanılmadı.
yani 1963'den başlayarak milliyetçimukaddesatçı gençlerin içlerinde bir Çanakkale ateşini yakmalarına vesile olmalarıdır.Dördüncü olarak bu resimlerin yer aldığı haberin ilk sayfasını toplu halde gösteren Millî Yol dergisinin orta sayfasının fotokopisini sunuyoruz. chp'nin günah galerisi 169 . Yakın tarihimizin aydınlatılması için çıktığımız bu yol culukta kimbilir daha ne sürprizler çıkacaktır karşımıza. Bu da Kadeş rezaletinin o günlerin siyasî ve edebî kamuoyunda uyandırdığı derin teessürün bir yansıması olarak dosyamıza eklenmiştir. Göreceğiniz gibi bu şiire derin bir hayal kırıklığı ve üzüntü hakim. Belki Kadeş rezaletinin bir faydasından söz edebiliriz: O da ertesi yıldan. Son olarak sunacağımız belge ise o devrin milliyetçimukaddesatçı çevrelerini derinden sarsan bu 'vahim' olayın duyulmasının hemen ardından Cumhuriyet döne minin ilk kadın şairlerinden Şükufe Nihal'in kaleme aldı ğı şiir.
Baykal'ın 1990'daki sivil muhtırası Zamanın akışı zihnimizi su damlalarının kayaları oy duğu gibi kesintisiz şekillendiriyor. Ya 1939 Mart'ının 6'sında İstanbul Üniversitesi'nde ver diği ünlü konferansta "yönetim üzerinde milletin deneti mi hakiki ve fiilî olmadıkça halk idaresi vardır denilemez" sözlerini sarf eden Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün 1 ABD'nin savaş sonrasındaki baskısı olmasa iktidarın de netlenebileceği çok partili düzene geçmeye daha uzun süre ayak direyecek oluşuna ne demeli? Bu değişen kafalar listesi uzar gider. Mesela 1924 İzmir İktisat Kongresi'nde yabancı ser mayeyi ülkeye bizzat davet eden Atatürk ile 1929 dünya ekonomik bunalımından sonra devletçiliğe ağırlık veren Atatürk'ün aynı kişi olduklarına insanın inanası gelmiyor. Hele siyaset meyda nındaki koşucular değişen şartların etkisiyle o kadar hızla savrulabiliyor ki. gün gelmiş. Bir vakitler 12 Eylül rejimine 'süngülü demokrasi' diye karşı çıkanlar. Ancak özellikle 12 Eylül 1980'den sonra darbeciliğe ve askeri müdahaleye karşı sert bir tutum takman Türkiye'deki sol siyasetin ön de gelen figürlerinin (Bülent Ecevit gibi birkaç istisna dı şında) 28 Şubat ve sonrasında yaşadıkları seri sonu dönü şüm daha ilginçtir. yine süngü170 efsaneler ve gerçekler .
bugün kendisinden köşe bucak kaçtığı halkın iradesine saygılı olmayı öğüdüchp'nin günah g a l e r i s i ı 1 71 tehdidini yaşama geçirme kudretine sahip . askerin siyasete müdahalesidir. O zamanlar SHP Genel Başkan vekili olan Baykal'ın Demokratlar Kulübü'nün düzenlediği ve aynı yıl kitaplaştırılan "14 Mayıs 1950 Seçimlerinin 40. nefesinin tı kandığı noktada askerden medet uman dönüşümü hak kında fikir verebilir. ne de 1980 demokrasi tehditle rine dayalı bir demokrasi tehdidi. 14 Mayıs 1990 gün kü konuşmasında Baykal şu sert çıkışlarla devam etmiş sözlerine: Türkiye'de ne 1960. Baykal'ın "bu iş" de diği. Ama SHP'li Baykal'ın nazarında bu d ö n e m geride kalmış. artık Türkiye'de kimse bu nitelikte bir demokrasi değildir. 1971. "bu iş bitmiştir".den medet ummuşlardır. Yıldönümü Sempozyumu"nda yaptığı müthiş konuşmada 2 döktürdüğü incilerden bir kaçını aşağıda bulacaksınız. İşte 1990'daki Deniz Baykal. Anladınız elbette. Hızını alamayan Deniz Baykal. Mesela o yılların Baykal'ı silahlı kuvvetleri imdada ça ğıranları fena halde eleştiriyor ve diyor ki: Kafasında reform projesi olduğu için kendisini yönetime lâyık gören insanların ve onlara bu gücü vermeyi kabul eden silahlı kuvvetlerin işbirliğiyle Türkiye'yi hiçbir yere götürmek mümkün değildir. işte bugünkü Deniz Baykal. önümüzdeki dönem için ülkemizin gündeminde değildir. Hangisinin gerçek olduğuna siz karar verin. bu iş bitti. Nitekim 27 Nisan 2007 e-muhtırasının mimarlarından ve destekçilerinden Deniz Baykal'ın 17 yıl önceki sözleri bize sol siyasetin. Hayret! Hatta askerî müdahaleleri demokrasiye tehdit ve hakaret olarak gören bir Baykal vardır karşımızda. Türkiye bunları ge ride bıraktı.
olmamalı dır. ö n ü m ü z d e bir daha hiç kimsenin gü cünü elindeki silahtan. dağdaki çobanından üniversite profesörüne kadar herkesten eşit hukuk içinde destek alanların çoğunluğuna bağlı bir iktidarın Türki ye'de artık kaçınılmaz olmasıdır. Çıkarabilir mi. hukukun üstünlü ğüne dayalı anayasal demokratik rejimin dışında bir ikti darın ortaya çıkmasına hiçbir zaman izin vermemek zo rundayız (Alkışlar). 17 yıl sonra hangi noktalara kayacağını hesaplamadan şu cesurane darbe çıkışını da yapıyordu: Askerî müdahale karşısında. desteğinin dışında. İşte o heyecanla söylen miş sözleri (rastlayacağınız cümle düşüklükleri bundan): 10 yıllık periyod bekleyişleri artık bitmelidir. Şimdilerde altına sanıyorum sizin gibi benim de rahatlıkla imza atabileceği bu ilginç sözleri zabıtlara şöyle yansımış: Bu işi bitirmemiz lazım ve bir daha Türkiye'de halkın ira desinin. Çünkü bun dan sonra daha da ilginç noktaları vurguluyor CHP Genel Başkanı. hiç kimse hiçbir yerde çıkaramaz. üniformalı demokrasiye hem de cepheden karşı çıkıyor. çıkaramaz mı.yor ve bu iradenin dışında bir iktidarın ortaya çıkmasına hiçbir zaman izin vermeyeceklerini belirtmek ihtiyacını duyuyordu. üzerindeki üniformanın. sözü bile hoş değildir. dahası var. o iş bitmelidir. Aynı konuşmaya katılan Adalet Bakanı Oltan Sungur1 72 efs a n e l e r ve gerçekler . Askeri müdahaleye. Durun. o defter kapanmış olmalıdır. 367 tartışmalarını tam anlamıyla avuta atı yor. olamaz. çok partili. Sıkılmadınızsa biraz daha devam edelim. artık kararı siz verin. apoletindeki yıldız sayısından almayan. An cak Baykal'ın ateşli konuşmasında dikkatimizi çeken bir nokta var ki. Anlaşılan kürsüde iyice coşmuş bulunan Baykal. hayatımın hiçbir dönemin de boyun eğdiğime dair hiçbir işareti.
Musikide devrim olur mu? Daha önce de değinmiştik bu soruya: Türkiye'deki "Müzik devrimi" neyi amaçlamıştı? Nitekim 1926'da Türk musikisi öğretimi. Batı müziğidir. radyodan Alaturka musiki çalınması Dahiliye Vekili Şükrü Kaya'nın emriyle yasaklanacaktı. Bir şey olduysa müzikolog Bülent Aksoy'un isabetli teşhisiyle. Böylece ne oldu? M ü z i ğ i m i z mi gelişti? Y o o . Peki neydi amaç? Şöyle düşünüyorlardı: Asıl müzik. Türk musikisi tek seslidir ve medeni dünyanın seviyesinden geridedir. o zamanın konservatuvarı olan Dârü'l-elhân'dan kaldırılmıştı. 174 efs aneler ve gerçekler . aynı şekilde "geri ve ilkel" musikiyi terk edersek medeni milletler dairesine kabul edilmemiz mümkün olabilir. Cum hurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal 1 Kasım 1934'deki T B M M ' y i açış nutkunda "Bugün dinletmeye yeltenilen mûsiki yüz ağartıcı olmaktan uzaktır" diyerek hedefi gös termişti. öyleyse na sıl kılık kıyafetimizi veya Arap harflerini değiştirerek mu asır medeniyet karşısında içine düştüğümüz aşağılık kompleksinden kurtulduksa. 3 Kasım 1934'de ise asıl darbe gelecek.
çünkü Jean-Jacques Rousseau'nun Le Devin dıı villagea. Batı mü ziğinden çok sesliliğin alınması değildir. se viyesiz.Türkiye'de bir kere daha "ideoloji". hakiki bestekârdır. Öyleyse eksiğimiz nerededir? Üstad Arel'e göre eksiğimiz. "kültür"e baskın çı kacaktı. tek veya çok seslilik takın tısını aşmış. Oysa biz "müzik devrimi"ni niye yapmıştık? Müziği mizi geliştirmek için değil mi? Tü Peki hakiki bestekârın olmadığı yerde berbat ama çok sesli musiki yapmanın müziğimize faydası nedir? Bugün Onun Yıl Marşı'nı biz den başka dinleyen var mıdır? Üstelik de Fransızlar duy masın sakın. Amerikadaki zencilerden iktibas edilmiş olan caz musikisinin zencilerden başka hemen bütün milletlere geçmiş olması bu musikinin ileri bir sanat sayılmasını icabettirir mi? 1 Arel'e göre Türk musikisinin ihtiyacı olan şey. Bunun cevabı. Zira Türk musiki si aslında çok sesliliğe Batı musikisinden daha elverişlidir. ya bancıların beğenmesi takıntısını şu akıl dolu cümlelerle çürütüyordu: Her hangi bir sanatın yabancı milletler tarafından sevilip benimsenmesi de haddizâtinde bir ilerleme addedile mez. Ancak tarih içinde neden çok sesli eserler bestelenmediği sorusu akla gelebilir.dk operasından alıntı. niteliksiz müziktir. isterse çok sesli. Çünkü her iki halde de ortaya çıkan kötü. ezgilerimizi desteksiz yürüyecek dere cede kuvvetli ve kifayetli bulmuş olmalarıdır. Bir musiki hakiki sanatkâr olmadıktan sonra ister tek sesli olsun. yoksa Batılı ların hoşlanması mı? 1949'da Hüseyin Sadettin Arel. fark etmez. şimdiye kadar Türk musikisiyle iştigal etmiş olan Türk dâhilerinin çok sesliliğe ihtiyaç duymamış. hatta çalıntı olduğu he men anlaşılır! chp'nin günah galerisi 175 . Bir müzik eserinin niteliği mi önemlidir.
1 2 Hüseyin Sadettin Arel. Eleştirilere göre. 1521. musiki devriminin harf ya da şapka devrimi gibi bir çırpıda yapılamayacağı. 'musiki devrimi'nin nereye buharlaştığını so racaklardı ister istemez. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Mart 1948. laf şu bu vardı ama ufak bir kusuru da vardı: Müzik yoktu! Nitekim iktidarın resmi gazetesi sayılan Ulus'ta. 2 1940'lı yıllarda radyoda yeniden Türk musikisi parça ları çalınmaya başlayınca reytinglerin nasıl zirve yaptığı nı görenler. "Çoksesli musiki". eğitme ve benim setme evreleri gerektirdiği kanıtlanmıştı. ö z l e n e n erek [gaye] ile eldeki olanaklar arasında henüz bir uçurum bulunduğu. s. çünkü opera da ideoloji. "Türk musikisi nasıl ilerler?". örneğin dil ya da din devrimleri gibi uzun hazırlık. cilt 6. Müzikolog Gültekin Oransay'ın tespitleriyle söylersek. yürütülüşünü tasarlayıp örgütleyecek ve başarıya ulaştı racak anlayış ve hazırlıklarla yetiştirilmedikleri anlaşıl mıştı. bu opera hakkında çıkan eleştiriler kendilerin bunca umut bağlanmış gençlerin "devrimi kavrayacak. bu prefabrike besteciler fildişi ku lelerinde oturup "ilerici sanat" yapmaya soyunmuşlardı. uzunca bir sürede çözümlenebilecekti. Musiki Mecmu ası. s. 3. 1 7 6 e f s a n e l e r ve gerçekler .İşte 1934 Aralık'ında sözde müzik devriminin şovu olarak Ankara'da sahnelenen Bayönder operasını seyre denler derin bir hayal kırıklığına uğradılar. Sorun ancak bi linçli. bilgili ve sabırlı bir çalışmayla. İletişim Yayınları. İstanbul 1983. No. Gültekin Oransay. 1.
1920 (İlk TBMM'de Trabzon mebusu) yarım gerçekleri 77 . göreceksiniz ki. Ali Şükrü Bey. Biz esaret altında inleyen bütün âlemin nasıl kurtarılabileceğini ispat edeceğiz. dün de.IV YARIM GERÇEKLER Biz mazlum insanlığın hâlâ ümidiyiz. yarın da. bugün dc. biz onların sesini kısacağız.. Onun için bizim sesimizi kısmak istiyorlar.. Amma efendiler.
1 7 8 e f s a n e l e r ve gerçekler .
bu bir." Neresini düzeltelim ki bunun? Atatürk kadınlar için herhangi bir kıyafet 'devrimi' yapmış değildir. kimisi de devrimden sonrakileri yayınladı lar. Mevhibe. erkekler ve özellikle de devlet memurları için geçerliyarım gerçekler! 79 . Açılmayı teşvik etmiş. arzulamıştır ama konuyu zamana yaymayı tercih etmiştir.Başörtülü first lady'ler: Latife. İkincisi." Başbakan Erdoğan'ın bu beyanatı Latife Hanım'ı İpek Çalışlar'ın ki tabından sonra bir kere daha gündeme taşımış oldu. Atatürk'ün annesinin ve eşi Latife Hanım ın kıyafetine bakın. Hat ta medyamız Latife Hanım'ın kıyafeti konusunda ihtilafa düşüp ikiye bölündü. Atatürk kıyafet devri mini yaptığında Latife Hanım'dan boşanmıştı. Aklıevvelin biri de kalkıp şu çürük ipliğe bağlamış ümidini: "Yalnız bir küçük fark var. Yani o ar tık bir first lady değildi. eğer bir kıyafet 'devrimi'nden söz edilecekse bu. bu size ders olsun. Reşide Başbakan [İsmet İnönü) Mevhibe Hanım'ın kabul günlerinde bir kısım arkadaşlarının hâlâ siyah çarşafları ile göründüğünü duymuştu. Gülsün BİLGEHAN 1 "Örnek istiyorsanız. Kimisi kıyafet devriminden önceki fotoğraflarını.
Bize bu ilk first lady'nin asıl kamusal alanda çekilmiş başı açık fotoğrafla rını göstermeleri ikna edici olurdu. Bunun öncesin de ise yaklaşık 1 yıllık bir evlilikleri vardı ki. kılık kıyafet kanunu olarak bilinen ka nunu ise 3 Aralık 1934'te çıkmıştır.dir. Ama olmadı. Aralarında neredeyse 10 yıl varken kalkıp da 'Atatürk kıyafet devrimini yaptı ğında Latife Hanım'dan boşanmıştı' sözüne gülmek için kargaları beklemeye gerek var mı? Gelelim Latife Hanım'ın resimlerine. şapkayla dolaşmış. Kocasıyla birlikte Lo zan'a giden Mevhibe Hanım. o takdirde dahi uygun ol maz. Onun başı nın aslında açık olduğunu söyleyenlerin gösterdikleri re simler ya aile resimleri yahut da boşandıktan sonra çeki len dul olduğu d ö n e m e ait resimlerdi. İsmet Beyin bütün ısrarlarına rağmen Avrupalı bir kadın kıyale180 efsaneler ve gerçekler . Mesela İsmet İnö nü'nün eşi Mevhibe Hanımın başını açmasının 1927 yıl başı gecesinde gerçekleştiğini torunu Gülsüm Bilgehan " M e v h i b e " adlı kitabında anlatır. 2596 nolu kılık kıyafet kanununda esasen din adam larının ibadethaneleri dışında 'ruhani kisveleri' giymeleri yasaklanmış ve memurların uluslararası geçerli adetlere göre giyinmeleri istenmişti. Bir kere bu resimlerin çoğu Cumhuriyet 'iri ilanından sonraya aittir. 1923 Ekiminden kocasıyla aralarının bo zulduğu 1925 yazına kadar yaklaşık 2 yıl süreyle Çanka ya'nın first lady'si olmuştu Latife Hanım. Nedeni basit. Çünkü gerçekte Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran kadronun hanımlarının başlarını açmaları akşam dan sabaha olmamış. Türkiye'ye. Cumhuriyet'in tam temellerinin atıldığı d ö n e m e aittir resimler. Üç: Erkekler için çıkan bu kanunun kadınlar için de emsal teşkil ettiğini farzedelim. zaman almıştı. orada Avrupai tarzda ama başını açmadan. Bu yüzden Latife Hanım'ın tam da kamusal alanda başını örtmüş olmasını ciddiye almazlık edemeyiz. çünkü Gazi'nin Latife H a n ı m d a n boşanması 5 Ağustos 1925'tedir.
Celal Bayar'ın eşi Reşide Hanım ise kocası Başbakan ken de. bu yüzden sadece 'boş ol' demesi yeterli olmuştu. O geceden sonra bir daha başını örtmedi. sonra genç kadının çekinerek uzattığı elini dudak larına hafifçe dokundurdu. Yani inkılabın önder kadrosunun eşleri bir anda yeni rejime adapte olamamışlardı.. bunun en çarpıcı misaliydi. Trenden kolları saçaklı pardesüsüyle inmiş. 2 Danasını söyleyeyim: M e d e ni Kanunu çıkaran Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt'un eşi Ferda Hanım'ın.. Mevhibe. kanun çıktıktan sonra dahi bırakın çarşafını çıkarmayı. İsmet Paşa'nın yanında zarif.tiyle dönmeyi reddetmişti. Yunan işgalinde ailece zulümle rine maruz kaldığı Yunanlıların devlet başkanı Türkiye'yi ziyarete geldiğinde Celal Bayar'ın yanındaki koltuğu boş bırakır. 'hasır peçe' takmaya devam ettiği " M e v h i b e " kitabından öğrendiklerimiz arasında. başını 'sıkmabaş' denilen tarzda şifon bir eşarpla örtmüştü. Nihayet 25 Aralık 1962'de ömür boyu hapse mahkûm edilen kocasını yalnız bırakmamak için trenle Kayseri'ye yarım g e r ç e k l e r i 81 . bütün ısrarlarına rağmen kocasına eşlik etmez. mahcup ve çok güzel görünüyor du... Latife Hanım'ı boşarken Medeni Kanun çıkmamıştı henüz... Ayrıca Gazi.. Üst yapıda hızla reformlar yapılıyordu ama bunun şahsî ve ailevî hayatlarına intika li zaman alıyordu. Mesela Atatürk'ün geceleri yatarken pijama yerine Osmanlı usulü entari giymesi. Belli belirsiz bir hayranlıkla arkadaşının eşini süzdü. ev sahibesinin karşısında hafif tebessüm ederek eğildi. Başbakanın eşine ka labalığın önüne başı açık çıkma cesaretini gösterdiğinden dolayı nazik bir şekilde teşekkür ediyordu. Gazi. Onun başı açık ilk gecesini ise şöyle anlatıyor torunu: [Gazi'nin gözlen] Genç kadının üzerindeydi. Kararlı ve hatta inatçı bir portre çizmiş bulunan Reşide Hanım. Cumhurbaşkanı iken de beş vakit namazını hiç bırakmamıştır.. Gazi.
Torunu Prof. Emine Gürsoy'un deyişiyle. Atatürk'ün kadın giyimine kanunla müdahale etmek ten kaçınmış olması ve bunu zamana yayarak halletmeye çalışması. kocasının "Müsaade edin Paşam. Ankara 1994. halk darbecilere tepkisini bu vesileyle yansıtmak fırsatını bulmuştur. Cumhu riyet tarihinin en geniş katılımlı cenaze törenlerinden bi risine sahne olan Ankara'da. Sofrada Atatürk'ün "Başınızı açmayacak mısınız hanıme fendi?" sorusuna muhatap olan Reşide Hanım cevap ver mez. Demek ki. s. Mevhibe. first lady'miz. Cumhuriyet tarihinde bir devlet başkanının hanımına düzenlenen en kalabalık ce naze törenidir bu. Masada cisimleşen sessizliği. 206. bir sonraki davete başı açık katılacaktır 3. Nitekim Reşide Hanım.) Gülsün Bilgehan. önder kadronun eşleri arasında başörtüsü nün kırılma noktasını Cumhuriyet'in 4. 338-341.giderken yolda kalp krizinden ölür ve cenaze namazı. s. yılı olan 1927 ola rak tespit etmeliyiz. mönülerin verdiği bir davette (muhtemelen yukarıda geçen 1927 yılbaşı davetinde) Atatürk'ün masasına başı kapalı kıyafetiyle oturmuştur. işin nezaketini kavradığının en bariz gösterge si. 27 Mayıs'a muazzam bir tepki hareketine dönüşür. Muhtemelen Celal Bayar'ın sözünü yere düşürmemek için o gece değilse bi le. 1 2 1 82 Atatürk'ün boşanmasını geniş olarak ipek Çalışlar'ın Latife Hamm'mda bulabilirsiniz. Bilgi Yayınevi. 1923 değil. efs a n e l e r ve gerçekler . açacaktır" sözleri bozar. Doğan Kitap. (İstanbul 2006.
Cumhurbaşkanının 1925'teki boşanma kararına kadar kapalıydı.Mevhibe hanım başını nasıl açmıştı? Türkiye. bu çalışmayla İsmet İnönü'nün eşi Mevhibe Hanımın hayatı. torunu Gülsün Bilgehan'ın çalışmasına kadar {Mevhibe. Mevhibe Hanım'ın başını 1927 gibi nispeten geç bir tarihe kadar açmamış olmasıdır. yılma ka dar. biz bir başka First Lady'nin hayatına eğilerek başörtülü Cumhu riyet liderlerinin eşlerinin başlarını nasıl açtıklarını Mev hibe İnönü örneği üzerinden göreceğiz. Bu yüzden hayatındaki ayrıntılar. darısı Latife Hanım'ın başına! Yazıyı okumaya başlamadan dikkatinizi çekmek iste diğim husus. bilinmeyen yönleriyle kamuoyunun önüne açılmış oldu. Aynı durum aşağı yukarı Cumhuriyet'in kurucu kadrosunun tamamı için geçerlidir. Bu ilginç bir nokta. Zübeyde ve Latife hanımların başlarının ka palı mı yoksa açık mı olduğunu konuşadursun. yarım gerçekler 183 . Yani Başbakanın hanımı başörtülü olabiliyordu Cumhuriyet'in 4. Ankara 1994. İlk defadır ki. Ne diyelim. çünkü Mevhibe Hanım genellikle gözlerden uzak kalmayı tercih eden bir lider eşi olarak bi linir. Nitekim Latife Hanım'ın da başı. Bilgi Yayınevi) büyük ölçüde gözlerden saklanmıştır.
çok şık. ben de sana sora yım dedim. mahcup ve çok güzel görünüyor du. bü yük misafirlerini karşılamaya çıktılar." 186 efsaneler ve gerçekler . Etraftakiler paltosu nu çıkarmak için yardımına koşuyorlardı ki.. salonun ta öteki ucunda duran eşine yüksek sesle seslendi: "Şekerim. Gazi İngiliz Elçisinin hanımını nasıl öpmüştü? İngiliz Elçisi Sir George Clerk'in karısı da boylu boslu. Yumuşak bakışları Mustafa Kemal'in sert. dimdik duran eşi İsmet Paşa'nın yanında zarif. Belli belirsiz bir hayranlıkla arkadaşının eşini süzdü. Gazi bir işa retle onları durdurdu.. Fransızca konuşuyorlardı ve kadın sürekli bir şeyler anlatarak. gösterişli bir hanımdı. Başbakanın eşine kalabalığın önüne başı açık olarak çıkma cesaretini gösterdiğinden dolayı nazik bir şekilde teşekkür ediyordu. Gazi'yi bol bol güldürüyordu. Mevhibe'nin yanakları heye candan kıpkırmızı olmuştu. bak reisicumhur hazretleri bana iltifat edi yorlar! Beni öpmek için izin istiyorlar. Cumhurbaşkanı ilk defa elini öpüyordu. Elinde içki bardağı ile konuklarla sohbet eden Cum hurbaşkanının en çok onun yanında oyalandığı dikkati çekmişti. Çevresinde zekâsı ve şakaları ile ün yapmıştı. Gazi. içinden Mustafa Kemal çevik bir hare ketle atlayarak çiftin önünde belirdi.. İsmet Paşa ile selamlaştılar ve içeri girdiler.-"Gazi Paşa geliyorlar!" Pembe Köşk'ün sahipleri. Cumhurbaşkanlığı otomobili durdu. sonra genç kadının çekinerek uzattığı elini dudak larına hafifçe dokundurdu. Gözleri genç kadının üzerindeydi. Gazi. ev sahibesinin karşısında hafif tebessüm ederek eğildi. Sonra. haberi duyar duymaz.. Bir ara se fire. ma vi gözleri ile karşılaştı ve onlarda teşekkür ve saygı okudu. Mevhibe jaketatay giymiş.
Eski tüfeklerden olan Paşa şimdi hem Genelkurmay Başkanı'nın amiri konumunda.Sadrazam Mahmud Şevket Paşa'nın iki fotoğrafı. Bir yıl önce başlayan sa vaş sonunda 'ikinci Anadolu' yapmak için onca asır gay ret kanatlarına binip sabrın memesinden emzirdiğimiz Balkanları terk etmiş. Ve o uğursuz 1913 yılındayız. Sanki tarihte bir tek bizim başımız dan geçiyor bu tür olaylar ve sanki daha önce bu filmi hiç seyretmedik. İşte bunun için tarihi bir 'dikiz aynası' olarak kullanı yoruz. Sağdaki Bağdat'ta iken çekilmiş olup bedevi kıyafetindedir. hem de Başbakandı ve muazzam yetkileriyle İttihatçı üçyarım gerçekleri 89 . hatta sevgili Edirne'miz dahi Bulgar çizmesi altında inlemeye başlamıştır. Savaş devam eder ken 'Bu iş uzaktan kumandayla yürümüyor. Gören de yönetici ve bürokratlarımıza yö nelik Batı'da tezgâhlanan ilk suikast tasarısının 2007'ye kadar sarktığına inanacak. Ve bu aynaya baktığımızda yakın tarihten kanlı bir olay düşüyor hafızamızın kırılgan kabuğuna. Edirne Bulgara veriliyor' diyerek Sadrazam (Başbakan) Kâmil Paşa'ya silah zoruyla istifa mektubu yazdıran Enver Paşa ve fedaisi Yakup Cemil'in önlerinde şimdi 31 Mart isyanında İstanbul'a yürüyen Hareket Ordusu'nun başındaki Mah mud Şevket Paşa duruyordu. Hafızası çöle dönmüş bir hasta misali bu tür toplantıların ilkiymiş gibi algıladık onu ve başladık bir yerleri balyemez toplarıyla dövmeye.
Bundan tam 94 yıl önce. değil mi? Paşa'nın şoförü sözde cenaze arabasının geçmesini beklemiş. En ver. Cemal. plan gereğince aniden durmuş tu. Cemal ve Talat Paşa'nın yanı sıra iki Yahudi İttihatçı da öldürülecekti. diğer İttihatçılar gemilere bindirilip sür güne yollanacak. Osmanlı iktidarı yeni rotalara girecekti. Bunlar Nesim Ruso ve Emanuel Karasso'dur.lünün eylemlerini kısmen de olsa frenliyor. Peki hangi rotalara? Mahmud Şevket Paşa İttihatçılar tarafından mı öldürtülmüştür? Sonuçta Truimvira dediğimiz Enver. Abdülhamid tahttan indirildikten sonra en güçlü adam konumunu kazanan Mahmud Şevket Paşa pusuya düşü rülerek hayatını kaybedecekti (11 Haziran 1913). iktidarları. 190 efsaneler ve gerçekler . ara ba geçmiş fakat az sonra. Hedefteki bu 6 kişinin temizlenmesiyle ittihatçıla rın beyin takımı temizlenmiş olacak ve ardından tasfiye ler başlayacak. etrafta toplanan ar kadaşları da katılınca araba ve içindekiler kalbura dön müştü. yine bir Haziran günü Sultan II. Tabii cenazeye hürmet lazım. güya cena ze taşıyormuş gibi bir izlenim uyandırılmıştı. Si na Akşin'in tabiriyle bir 'denetleme iktidarından öteye gidemiyordu. Olay şöyle gelişmişti: Boş bir tabut bulunmuş ve Ahmed N a z m i Paşa'nın otomobiline konulmuş.) Suikastin ilk adımı başarılı olmuş ve Mahmud Şevket Paşa öldürülmüştü. Ancak bu iş burada kalmayacak. Otomobil Divanyolu'na sapan sokaklardan birinin köşesinde bekle meye başlamış. tam Mahmud Şevket Paşa'nın otomobili Beyazıt'ta bugünkü İstanbul Üniversitesi merkez bina sından hareket edip de yanlarına yaklaşacağı sırada yola çıkmıştı. (O anı bir daha yaşamak isteyenler Harbiye'deki Askeri M ü z e ' d e sergilenen arabayı kendi gözleriyle göre bilirler. Böylece Mahmud Şevket Paşa'nın arabası hareket edemez bir hale getirilmiş ve öndeki arabadan çıkan şoför Paşa'nın üzerine kurşun yağdırmış.
terbiyesiz ve uyumsuz kimse" anlamına geliyormuş. 1 92 i efs a n e l e r ve g e r ç e k l e r . İşte kelimelerimiz böyle üst üste bindirilmiş film kareleri gibi anlamlarını birbirinin saçına dolaştırmış durumda. Diyeceğim o ki. neden onca direndin diye sormazlar mı? Argo kullanan bir TRT. bazen kelimelerin azizliğine uğrarız. Ola cağı buydu sonunda. Rejim deği şikliğinden muhtıraya kadar hemen her "balans ayarfna darbe deyip çıkıyoruz işin içinden.Yarım kalmış bir darbe girişimi Bir süre önce Türkçesine özen göstermesiyle tanınan T R T l 'in haber bülteninde bir şahsın "Maganda kurşunu" ile vurulduğu haberini işitince şaşırdım. TRT de bir zamanlar söyleyenin ağzına acı biber sürdüğü kelimeleri şimdi sere serpe kullanabiliyorsa. o da "serseri kurşun" demekmiş. anlayışsız. "Darbe" kelimesinin başına gelen de bundan farklı değil. "Görgüsüz. Bugün tek başına kullanıldığında meramımızı ifade etmeye yetiyor aslında. Kastımız ister 27 Mayıs. Bir kere "magan da" ne demekti? Türk Dil Kurumu'nun sitesinde yayınla nan Güncel Türkçe Sözlük'e göre argodan dilimize geçmiş bir kelime. fark etmiyor. Peki "maganda kurşunu"? Sıkı durun. kaba. 12 Eylül olsun. 12 Mart. isterse 28 Şubat.
Tanzimat'tan sonra uzun bir sessizliğin ardından 1876 da bir askerî harekâtla Sultan Abdülaziz tahttan in dirilir. bir tür "kıyam" olarak nitelenebilir. Bugün kullandığımız an lamı eskiden bir terkiple ifade ederlerdi: Darbe-i hükü met. böylece modern darbeciliğimizin önü açılır. sayılabilir. Kabakçı İsyanı as keri kökenli bir karşı darbeydi.İyi de "darbe" kelimesi günlük dilde 'vuruş.) 1730'da meydana gelen Patrona İsyanı. din adamları kadar esnaf temsilcileri de bulunuyor du) hükümet değişikliği için İstanbul'dan Edirne'ye yürü düğünü kaydediyor tarihçi N a i m a . Bahane hazırdı: Hükümet Edirne'yi Bulgarlara teslim etmişti. Bundan yaklaşık 4 yıl sonra. Tanzi mat'tan önceki 1703 tarihli darbe. yarı askerî bir darbe. Aslında o zamanki deyişle bir "taklib-i hükümet"tir bu. Or du'nun İstanbul'a yürüyerek Sultan Abdülhamid'i taht tan indirmesi olayı yaşanır. (Şimdi de hükümete 'Kıbrıs'ı sattın' diye sataşan lar yok mu?) Bu teslimiyetçi hükümete daha ne kadar sü re katlanacaklardı? Artık Enver Paşa Harbiye Nazırıdır ve yarım gerçekleri 93 . vurma. 1913 Ocak'ında Enver Paşa ve komitacı arkadaşlarınca girişilen darbenin adı. 33 yıl sonra ise 31 Mart komplosuyla Selanik'te bulunan 3. (Bugünün Istanbul'uyla kıyaslamak istersek 750 bin kişinin Ankara'ya yü rümesi anlamına gelir. yani hükümet darbesi. O günün nüfusuna göre muazzam bir kala balık olan 30 bin insanın (ki içlerinde askerler kadar sivil ler. çarpma' gibi anlamları taşıyor. Darbeler darbeleri doğurur Bizde darbeciliğin tarihi epeyce eskilere sarkar. kitapları mıza Babıali Baskını olarak geçmiştir. bu uğurda Harbi ye Nazırı Nazım Paşa'yı silahla vurmaktan çekinilmemişti. yani hükümetin silah zoruyla değiştirilmesi. Ocak 1913'de Enver Paşa ve Yakup Cemil'in başını çektikleri Babıali Baskım'yla Kâ mil Paşa kabinesi zorla istifa ettirilmiş.
Türkçeye Türkiye Nasıl Yükselir2 başlı ğıyla tercüme edilen kritik raporunda adamın asıl derdi nin başka bir şey olduğu dikkatlerden kaçmaz. Thomburg bütün girdimizi çıktımızı tetkik ettiği aylar süren yorucu bir çalışmadan sonra ra porunu hazırlar.İdris Küçükömer: Körler çarşısında ayna satan adam Fakat değişen koşullar altında bu oyun ilanihaye devam edebilir mi? İdris Küçükömer 1947 yılında ABD'nin gözde vakıflarından Tvventieth Century Fund. Peki nedir Thornburg'u meşgul eden bu derin dert? yarım g e r ç e k l e r i 97 . Siyasî sistem olarak tam bir komünisttotaliter idare manzarası arz eden 1947 Türkiye'sinin eko nomik olarak birbirlerinden tecrit edilmiş yüzlerce 'Kü çük Türkiye'den meydana geldiğini. bu mozaikten yüksek bir üretim kapasitesine erişmesinin beklenemeyeceğini ve bu nedenle de millî servete ek bir 'artık' yaratıp sana yileşmenin bu 'artık'la finanse edilmesi gerektiğini aciza ne tavsiye eyler. 1 Gelin görün ki. Standart Oil adlı Petrol Şirketi'nin California şubesinden mühendis Max VVeston Thornburg'u bir heyetle beraber incelemelerde bulunmak üzere CHP Tür kiye'sine gönderir.
Burada ister istemez aklımıza. yetersiz düşünme nin sonucu olan mahut tembelliğimizi telafi etmek üzere devreye soktuğumuz yapay kategoriler karşısındaki eleş tirel ve tutarlı duruşunda yattığına inanıyorum. bürokrat ve eşraftan -ki bir kısmı düpedüz toprak ağasıydı bunların.. nüfusun bir. Türk ulusu gibi söylemsel unsurların. bilemediniz iki milyonunu etkilemiş. muasır medeniyet. Paul Stirling de milyonlarca insanı barındıran köylerin Cumhuriyet'i kuranların başarmak istedikleri toplumsal deği şimden hemen hiç nasiplenmeden yaşayıp gittiği gerçeği karşısında şaşkınlığını gizleyememişti.. yeni bir gençlik yaratmak. in kılaplar. 3 Bakın.oluşan dar bir çevrenin dönme dolabıyla mı karşı karşıyaydık? Thornburg'un aydınlarımızı uyandırması gereken üzerinde uyudukları hakikat buydu aslında. ilerleme. Öyle ya. merkezi düzenlemekten ve temizlemekten ibarek kalan bu dar kapsamlı ve Metin Heper'in deyişiyle 'kısmî' devrimler. Nitekim 1970'lerde Türkiye'ye gelen saha araştırmacısı Prof. hele hele sağcılık ve solculuk gibi sınıfsal ve ekonomik bir temelden yoksun oluşumların tahlilini. Ben onun asıl katkısının. yıl dönümünde andığımız İdris Küçükömer laiklik.Aslında çeyrek asırdır 'Türkiye'nin modernleşmesi ve batılılaşması' etrafında diye kıyametler kopartılan hadise. adına modernleşme. laiklik. eleştirisini. şu bu dediğimiz üstyapısal düzenlemeler 'kimin için' yapılmıştı? sorusu saplanıyor bir çivi gibi. sözü nereye getireceğim. hani bütün Türk mil leti uğruna yapılıyordu? Yoksa asker. deyim yerindeyse arkeolojisini yapmaya so yunmuştu. geriye kalan milyonlar ve milyonlar kelimenin tam anlamıyla modernleşmeden nasip almaksızın eski yerlerinde sü rünmeye devam etmişlerdir. Türkiye'de mevcut siyasal-ideolojik söylem ile sosyal yapı arasındaki bu kapanmayan uçurumu fark eden nadir aydınlarımızdan birisi olarak 5 T e m m u z ' d a ölümünün 20. 1 98 efs a n e l e r ve gerçekler .
önceki örneklere baktığımızda Batı bası nının Türk siyasi hayatında başarı çıtasını zorlayan siya setçileri Atatürk'le kıyaslama alışkanlığının epeyce eski olduğu gözden kaçmıyor. Arşivde yapılacak kabataslak bir çalışma bile hemen hemen aynı başlıkların 1974 de devrin CHP Genel Başkanı ve Başbakanı Bülent Ecevit için atıldığını gösterecektir. yazının başlığının bir soru şeklinde veril miş olmasıydı: "Türkiye'nin 21. Nitekim Londra'da çıkan The Middle East adlı dergi. Ekim 1974 tarihli 3. yüzyıldaki Atatürk'ü mü?" Ne var ki. Ancak bu 'Yeni Atatürk'ün politika dışında ilginç yönyarım gerçekleri 2 0 1 . sayısının kapağına Bülent Ecevit'in renkli resmini koymuş ve altına etli puntolarla şu yazıyı oturtmuştu: Ecevit: The New Atatürk? (Ecevit Yeni Atatürk mü?) İç sayfalarda yer alan haberde ise Türk ordusunun birkaç ay önce Kıbrıs'a düzenlediği barış harekâtıyla be raber Türkiye'de pek çok insanın Ecevit'i Atatürk'le kıyas lamaya başladığı belirtiliyordu.'Yeni Atatürk'? Ak Parti'nin zaferini müteakip ABD'nin saygın dergi lerinden Christian Science Monitor'da Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın Türkiye'nin 21. yüzyıldaki Atatürk'ü olup olmadığını irdeleyen bir yazı çıkmıştı. Dikkatimi çelmeleyen nokta.
ikincisi de mistisizme. Dergi. Daha 17 yaş şiirlerinde Allah meselesini kurcalıyor. Ne ki. Yine de bir şairin gençlik şiirleri üze rinde yaptığı değişiklikler her zaman ilgi çekmiştir. Ecevit'in bu şiiri. Silistre'den. Tuna kıyılarında Türk kaleleri 2 0 2 e f s a n e l e r ve gerçekler .leri vardı.. Bülent Ecevit'i "Bir yeni ozan" diye tanıtıyor ve "Bu şiirleri bu toprağın 17 yaşında bir genci yazdı" diye not düşüyordu. Neden o dizeleri attı? Neden şu kelimeyi değiştirdi? Hangi gerek çeyle o eklemelerde bulundu? gibi sorular merak kıvılcımlandırmaya yeter. Mesela hamaset kokan şiirlerinden "Tuna"da geçen. Ecevit. ne var bunda? Haklısınız.. Vidin'den Mohaç'a kadar. Nisan 1943. insanın me tafizik gerilimini dile getiriyor ve Allah'a dua için açılan ellerini ağaçların dallarına benzetiyor ve insanın acizliği ni vurguluyordu: Ellerim dallar gibi bazen açılır Allaha Ki Allandır veren bu güçsüz ellerimi benim Senin elimden güçlü ellerini ki ben verdim Onlar kapalıdır Allaha. Birincisi edebiyatçılığı. Ecevit'in şairlik macerası bu dergide başlamış ve ölü münden kısa bir süre önce bütün şiirlerini topladığı Bir Şeyler Olacak Yarın (Doğan Kitap. Diyeceksiniz ki. Vedat N e d i m Tör'ün kurduğu Hep Bu Topraktan adlı derginin ilk sayısında çıkmış. 2005) adlı kitabıyla noktalanmıştı. hatta tasavvufa olan derin ilgisiydi. Ecevit'in bu mistik ilgisinin gençlik yıllarına mahsus olduğunu düşünmek de hatalı olur kanısındayım. bu ilk şiirlerini sözünü ettiğim kitabına alırken bazı değişikliklere gitmişti. Tarih.
N e d e n acaba? Bence hata etmiş Ecevit."Ecevit: Yeni Atatürk mü?" dizelerinin kitabın yeni baskısında. Şiirin ilk mısralarını okuyunca siz de hak vereceksiniz bana: yarım gerçekler 203 . kitaba alınmamış. Mesela "Aksakallı mezar c ı n ı n sakalları tıraşlanıp sadece "mezarcı" yapılmış. "Cenaze havası" başlıklı şiirin ismi "Cenaze töreni" olmuş ve büyük ölçüde değiştirilmiş. Şiir de çıkarılan mısralar arasında şunlar dikkat çekiyor: Göklerin ardında bir cennet olsun dileriz! Cennet varsa. deriz! Bir de müthiş bir metafizik derinlik ve lirizmi barındı ran "Siyah" adlı şiir. muhtemelen yanlış anlaşılma endişesiyle. oraya gitsin yolun. çıkarılmış olduğunu görüyoruz.
hakkında "Yeni Atatürk mü?" manşetini attığı rahmetli Ecevit'in 17 yaş şiirlerine yansıyan portresi böyle.. "Yağmur ve toprak".Acısı yüzünü bir tül gibi örtmüş. güncel bir konu olan "yağmur duası"yla ilgili. rabbim bu toprak bir yağmura hasret Duanın dediği "bir avuç olsun rahmet!" 1974'de bir İngiliz dergisinin. acap kim işitir?.. Göğe doğru açılmış avuçlar dizilir. Bu aç duasını kim.. ne güler. Duy ki. Ve dolmuş bulutların yere eğilmesi.. Şaşırtıcı belki. Güncelliği dolayısıyla "Yağmur ve toprak" adlı şiirin den bir bölümü aşağıya almak istiyorum. neden se kitabına girme liyakatini kazanamamış yaşlı Ecevit'in gözünde. 2 0 4 e f s a n e l e r ve gerçekler . İkinci şiir olan "Yağmur yağmış toprak kokusu" ise bir iki mısra dışında tamamen değiştirilmiş ve bence özünden çok şey yitirmiş. Bakalım 1943'deki Ecevit "yağmur duası"na nasıl bakıyormuş: Ne güzel şey yağmura rahmet denilmesi.. ne söyler siyah. 1943'de yayınlanan şiirlerden ikisi. Toprak çocuklarının bir gülebilmesi. Ne ağlar. Gölgeler hüzün gibi sararken toprağı. Şu tepe düzlüğünde kurbanlar kesilir. Ama yine kendisi 1954'de şiirin insanın önünden gittiğini söylememiş miydi? Elbette senden doğru söyleyecekti Yazdığın şiir. Ve kısılmış seslerde bir yağmur duası.
Onlar Almanya'nın bozuk ekonomisini düzeltmek ve bu ağır bedeli Alman halkına ödetmeye kal kanlara derslerini vermek üzere toplumun beklentilerini yukarı çekmek için sahneye çıkan aktörlerdi. asıl hedefinin Almanya'yı boğan ekono mik bunalıma çare bulmak olduğunu görmek gerekir. Hitler partinin başına geçtiği an dan itibaren Almanları peşine takmayı başarmıştı. Ya ni Hitler ve avanesi "N'apsak da şu demokrasi denilen la net şeyi ortadan kaldırsak" diye plan kuran bir takım ser gerdeler değildi. Biz zannediyoruz ki.' ö n c e biraz düşünelim: Acaba Hitler'i iktidara getiren demokratik yoldan halkı ikna etmesi miydi yoksa Alman ya'nın Sevr'i olan Versay Antlaşması'yla çocuklarının ye diği lokma daha ağzından alınan halkın cankurtaran si midi gibi Hitler'e sarılması mıydı? Buradan bakınca Nazi hareketinin ilkece demokrasiye karşı olmadığını. öyleyse bizde de seçimlerle iktidara gelerek ileride demokrasiyi bertaraf edecek ve kendi reji mini kuracak siyasî oluşumlara sakın ha sakın fırsat ta nınmasın. yarım gerçekler 205 .Hitler iktidara nasıl geldi? Yılların çürütemediği sakızdır: 'Hitler de demokratik yollardan 'sinsice' iktidara gelmiş ama sonuçta demok rasiyi yok etmişti. Hayır.
Milyonlarca Almanın aşevlerinden ancak karınlarını doyurduğu bir ortamda onlara aş ve iş güvencesi veren bir partinin hızlı yükselişine şaşırmamak gerekiyor. 82-85. Alan Bullock. s. Nitekim işsizlik ve sefaletin ötesinde mevcut iktidarın ekonomik sorunları çözeceğine güveni kalmamış kitleler. yakacak mı temin etsin. Synder. s. 20. Derin okuma rehberi Ömer Çaha. Sayı: 1. Türkiye iş Bankası Kültür Yayınları. spora ö n e m verdiğine inanan gençlik. Inc.la geçiniyor! Bu 4 dolarla karnını mı doyursun. Ankara 1994. kötü gidişatı sihirli bir doku nuşla düzelteceğine inanan işsiz felsefe hocaları. Tezkire. Louis L. yarım gerçekler 207 . Nisan-Temmuz 1970. s. Sayı: 17. Ha yat Tarih Mecmuası. Fahir Armaoglu. 237-239. Van Nostrand Company. cilt 1:1914-1980. baskı. 6-17.. Bahar 2001. Basic History of Modern Germany. yoksa elektrik ve su fatu rasını mı ödesin. kit lelerin derdine derman olamayan ve halkı sefalete sürük leyen Weimar Cumhuriyeti'ni yok etmiştir. siz karar verin. hatta canla başla savaştılar. 10. D. gururları zedelenmiş subaylar. 1914-1990. 2000den aktaran: Mülahazat. Çeviren: özaydm Dokur. Sayı: 3-6. 1957. Bu durumda içinde bulundukları koşulları değiştirecek güç lü bir lider arzusu duymayan toplum yok gibidir. kendilerine toprak dağıtı lacağına inanan köylüler. kirasını mı versin. Sözün özü: Hitler Almanya'da demokrasiyi değil. Hitler'in yakışıklılığına inandırılan kadınlar ve Yahudilerin Almanya'nın kanını sülük gibi emdiğine inanan anti-semitistler ve ırkçılar onu bir kurtarıcı olarak karşıladılar ve yeni rejiminde gö nüllü olarak çalıştılar. yüzyıl Siyasî Tarihi. "Demokrasi ile rejim arasında Türkiye". "Hitler nasıl iktidara geldi?".
. zamanı bulamaç yaparak meydana getirdiği eleştiriler olarak da... Ta bii fazlasıyla değer buna. Zahmetinizi ödülsüz bırakma yacak kadar değerli taşlarla döşelidir çünkü Safahatın yollan. O bambaşka... üzerinde uyuduğumuz ger çek bir hazine. Kendi devrindeki olayların bir tür aynası olarak da söke bilirsiniz aruzlu hecelerini. Umutların enkazı.. Ama aynı za2 0 8 e f s a n e l e r ve gerçekler . Değerli ağabeyim Beşir Ayvazoğlu Kapı Yayınları'ndan çıkan 1924: Bir Fotoğrafın Uzun Hikâyesi (İstan bul 2007) adlı usta işi arkeolojik kazısında bize bir fotoğ rafın peşinden giderek yakın tarihimizin edebî ve kültürel enkazı altında gülümseyen resmi uzatıyor..AkiPin Âsım'ı da darbeciliğe soyunmuştu! M e h m e d Akif in Safahatı.. karınlarmdaki anlamı söküp çıkarmak pek zahmetsiz bir işlem olmuyor tabiatıyla. Türk edebiyatında onun kadar farklı oku malara elverişli bir metin bulmak kolay olmasa gerek. olay veya şahıslar da hafızalarımızda yıldan yıla biraz da ha silikleştiğinden. Velhasıl. emek gerektirir M e h m e d Akif i okumak. Âsım'la başla yan hazin bir hikıîye bu. Bazı bölümleri el bette Akif'in yaşadığı devrin malum şahsiyet veya olay kadroları üzerine kurulmuştur ama o devir battığından. Hele Âsim.
manda iki devrin birbirinin içine geçmesinden hasıl olan muazzam çatırtının Akifin neslini nasıl hem tematik. 1924 yılı. saltanat kaldırılmış ve cumhuriyete geçilmiştir. ideal neslin temsilcisi olarak gördüğü Âsım'ı anahtar gibi kullanarak bir "gelecek projesi" çizer. Hilafetin ilgası. hem de coğrafi ve zamansal bir savrulmaya mahkûm etti ğini öz bir şekilde sunuyor kitap. Akif bir yanarda ğa dönen dimağından fışkıran mısraları. bir imparatorluğun bir ulus-devlete dönüş m e sürecinin başlangıcı... Bütün bünyeyi alt üst eden bu sarsıcı hadiseler arasında ferahlatıcı bir ha ber. geleceği anlatır Akif. Ancak devrin dağdağası içinde Âsım'm biraz zamanını şaşırdığı bile söylenebilir. Osmanlı'nın batarken semaya bir elmas gibi gömdüğü en güzel şarkıydı o. yeni anayasanın kabulü. Evet daha önce T B M M kurul muş. A k i f ten uzun zamandır beklenen Âsim kitabının ya yınıdır. An cak toplum şuur ve hayatına yansıyan değişikliklerin baş langıcı neredeyse tamamen 1924 yılına dayanır. Daha doğrusu alternatif bir "kurtuluş reçetesi". talihsizlik Âsım'm yakasını bir türlü bırak mamış ve hâlâ yeterince anlaşılamamıştır. Aslında. dünya edebiyatının da ölümsüz eserlerinden birinin ya zılmakta olduğunu acaba sezebilmiş midir? Ne yazık ki. geç mişi değil. çelik kalemiyle milletinin mermerden mamul tarih cephesine kazırken. varım mercekleri 209 . Said Nursi'nin Van'da Erek Dağına çekilmesi.. T a m da 6 asırlık bir mirasın tas fiyesinin başladığı yılda eskiyle yeninin buluşacağı 'bir başka inkılab'ın mümkün olduğunu iddia eden bu ilginç kitabı haklı olarak "Kuğunun son şarkısı" diye nitelendir mişti Süleyman Nazif.. Beşir Ayvazoğlu'nun dik kat çektiği gibi. Osmanlı hanedanının yurt dışına çıkarılması. med reselerin kapatılması. muhalefe ti temsil etmek üzere kurulan Terakkiperver Fırkanın ku rulmasıyla kapatılması bir olan kısacık ömrü. o kalemden akan mübarek sıvıyla yalnız Türkçenin değil.
Onlar bilginin. Hatta hızını alamayıp memleketteki bozuk gidişatın düzeltilmesini. Bakarsın hem basar. yurdu düşmandan temizlememiş miydik? Yoksa Çanakkale'de süper güçleri durdurarak işgali önlemek yeterli olmamış mıydı? İşte M e h m e d Akif bütün bunların bir son değil. Abla sı ona mani olmaya çalışmaktadır ama ne yapacağı biç belli olmaz ki bu " d e l f n i n . kırarak. "daha bir hayli çılgın bularak Babıali'yi basmayı kurmuş. Asım'ı şikayet eder M e h m e d Akif e. şimdi yeni bir göreve talip olmalıydı. eğitimin. mübarek Ramazan günü sigarasının dumanının yüzü ne üfleyenleri tokatlamakta. Barut ve kan kokusunun yerini kitap kokusu. şehit ve gazilerin yerini çantası elinde. bilgi pınarından kana kana içmeye hazırlanan yeni bir nesil almalıydı: "Âsım'ın nesli" dediği buydu. bir tuhaf olmuştur. Sokakta laubaliliklerini gördüğü sarhoşları bir güzel pataklamak ta. kumarbazları alenen tehdit etmektedir. Babası.İyi ama biz daha önce kurtulmamış mıydık? İstiklal Savaşı'nda düşmanı İzmir'den denize dökmemiş. Ne de olsa İttihatçı ağabeyle rinden vurarak. bir başlangıç olduğunu anlatmak için yazmıştı Âsinil. Lakin Akif in ideal neslin timsali saydığı Âsim asker den döndüğünde değişmiş. ardından İstiklal Savaşı'nı kaza nan bu altın nesil. Genç nesli bir kırgın gibi biçen Çanakkale tecavüz lerinin bir daha yaşanmaması için "bu Çanakkale"nin ka zanılması şarttır. Ve ancak bu başarılır sa Çanakkale gerçekten ve nihai olarak kazanılmış ola caktır. hatta darbe yaparak işlerin düze leceği inancını devralmıştır. Çanakkale zaferini. "Senin ap tal" der. yani Başbakanlığı basarak işi tepe den halletmeye karar vermiştir Âsim ve arkadaşları. alıştığı kaba kuvvet mantığıyla ç ö z m e y e de karar vermiştir. cehaletle ve fakirlikle savaşın Ça nakkale'sini başaracaklardır şimdi. hem de 210 ef saneler ve gerçekler ." Babıali'yi.
Âsım'ı doğru yola getirmek ona düşmektedir. Berlin'e. bu yoldur yalınız. (Muhtemelen Âsim. Siz ki yıllarca neler çekmediniz. Âsim ve nesli. 1 ) Çanakkale'nin muazzez kahramanı Âsim hazırlanmış. hem de yurdun kuruyan toprağına akıtmak üzere heybe sinde getirecektir.. hem gülerek! yarım gerçe kler 21 1 . "Nerdesin hey gidi Berlin?" diyerek yollanınız. Altı ay. Akif in kendisi de inkılap istemektedir ama hükümeti devirmekle. Şairimiz şu umut dolu mıs ralarla yolcular onu: İnkılabın yolu madem ki. böylece İttihatçıların bu ülkeye en bü yük kötülüklerinden biri olan komitacı ve darbeci zihni yetten bir an önce uzaklaşmalı ve ülkenin geleceğini sa bun köpükleri üzerine değil. tahsile gitmektedir. yani terbiye edip yükselt mekle meşgul olması gerektiğini söyler. adam asıp kesmekle yapılacak bir inkılap değildir onun kafasın daki. dinî ve müspet bilimerin beraber okutulacağı yeni bir medrese kurup "nesli tehzib" ve "i'lâ ile". Onun için Asım. Ba banın sözü geçmiyordun Akif'ten yardım ister. Berlin'e gidip fen diyarından sızan sonsuz {namü tenahi) pınarın "nâfı" sularından hem kana kana içecek. 1916'da bir hükümet darbesine ha zırlanan ve Eylül 1916'da Enver Paşa'nın emriyle kurşuna dizilerek idam edilen Teşkilat-ı Mahsusa'nın gözü pek fe daisi Yakup Cemil ve arkadaşlarının etkisindedir o sıra larda. Bilgiyle ahlakı kaynaştırıp bütünleştirecek uzun va deli (kendisi "20 yıl ister" diyor) bir inkılaptır.asar baştakileri! Ona ne yapıp edip mani olunmalıdır. Nihayet millî şairimiz Âsım'ı bir kenara çeker. sağlam ve dahi sarsılmaz te meller üzerine kurmanın gönüllü fedaileri olmalıdırlar. bir sene gayret size eğlence demek. Kavgayı dövüşü bırakıp M u h a m m e d Abduh'un dediği gibi..
tam 131 (yüz otuz bir) yıldan bu yana meclisin gençleştirilmesi meselesinde bir arpa boyu mesafe kat edememiştik. Her ne kadar Osmanlı Devleti bundan 146 yıl önce. ya biz? 25 yaşında milletvekili seçilebilmeyi mümkün kılacak yasal düzenlemenin 22 T e m m u z genel seçimlerine yetiş tirilmesinin mümkün olamayacağı Yüksek Seçim Kurulu tarafından açıklandığında Türkiye. toprakla rının bütününü kapsayan 'anayasalı bir meclis'e kavuş mak için 15 yıl daha beklemesi gerekecekti. geriye gitti ğimiz dahi söylenebilirdi rahatlıkla. Ulaştı ğım sonuçlar şaşırtıcıydı. mesafe kat etmek bir yana.Osmanlı'da bile 25 yaşında seçiliyordu. Bir başka ifadeyle söylemek istersek. Hatta birazdan göreceğimiz gibi. 23 Aralık 1876 yarım gerçe kler 21 3 . Bunun üzerine halen geçerliliğini koruyan ve kanun da seçilmek için asgari eşik kabul edilen 30 yaş tahdidinin ne zaman konulduğunu merak edip araştırdım. 1861'de Lübnan'da 40 üyeli bir yerel parlamento teşkil et miş ve üyelerini seçim yoluyla belirlemiş ise de. Türkiye'de 1876'dan beri saatler neredeyse durmuştu. ayağına kadar gelmiş olan meclisi gençleştirme fırsatını bir başka bahara erte lemiş oldu.
Ancak daha ayrıntılı hükümler getiren geçici seçim kanunu. Namık Kemal ve arkadaşlarının başının altından çıkmıştı. Namık Kemal'dir. hatta Namık Kemal'in Hayâl dergisinde çıkan karikatüründe görüldüğü gibi. Kabine topla nıp karar alacak ve padişah da onaylayacaktır. bu mad de tartışmalara dahi yol açmış. San dığın hemen solundaki sakallı zat. vekiller ve senatörlerden (ayan) oluşan iki meclisli bir parlamento öngörmüş ve bu parla mentonun üçte birini oluşturan vekillerin belirlenmesi için de seçim yapılmasını kabul etmişti. İşte aslında bugüne kadar süre gelen ve hala aşamadığımız 30 yaş sınırı meselesi.tarihli ilk anayasamız. bu geçici seçim ka nununa uyulmuştur. ilginç bir şekilde. seçimlerde Anayasaya değil. Buna göre seçilebilmek için 25 yaşından aşağı bulunmamak yeterlidir. İlk anayasamızda. yani "Seçim zorlukları" başlığını taşıyan bu kari katürün ortasında kilitli seçim sandığı durmaktadır. İyi güzel de daha ortada bir meclis yoktur ki seçim ka nunu çıkarsın? O zaman yapılacak seçimin kanununu hangi merci çıkaracaktır? Tabii ki hükümet. Böylece bir "talimat-ı muvakkate". yapılacak seçimlerde milletvekili (mebus) seçilebilmek için Osmanlı vatandaşı olmak. ya bancı devlet imtiyazına sahip olmamak. Türkçe bilmek gibi şartlar yanında 30 yaşını tamamlamış bulunmak maddesi de yer alıyordu. yani geçici seçim kanunu çıkartı lır ve seçimler ancak bu kanun sayesinde kazasız belasız yapılabilir. seçilmek için gerekli yaş sınırını da 25'e çekecektir. "Müşkîlât-ı intihâbiyye". Ar kasında ise oylarını kullanmaya gelen seçmenler görülü214 efsaneler ve gerçekler . hatta yaş sınırının biraz daha aşağıya çekilmesi ima edilmişti. anayasadaki bu şartta bir düzeltme yapacak ve mülk sahibi ve yaşadığı şehirde bir yıldır ikamet ediyor ol mak gibi şartları getirmek yanında. Böylece adaylar Ocak 1877'de yapılan seçimlere 25 yaş sınırlamasıyla katılmışlar.
Sağdaki seçmen. Kirkor'u yazsam İstanbul'a geleli on bir ay oldu. yarım gerçekler 215 . yüzyılın Türkiye'sine bakın. Türkiye Karikatür Tarihi. İstan bul 2005. Sağdaki sandık görevlisi elindeki kâğıda fikirlerini ka ralarken şunları söylüyor: M e h m e d ' i yazsam yirmi dört buçuk yaşında. Kendimi yazarım vesselam. s. Cemal Kutay. Anayasa Kargası. 1 Bir. Kostaki'yi yazsam Yunanlı. aday olmasını düşündüğü bir arkadaşının he nüz 25 yaşında olmayışına hayıflanıyor! yor. bir de 30 yaşta ısrar eden 21. Ahmed'i yazsam mülkü yok. 80 ve Orhan Koloğlu. Bileşim Yayınevi. 1876'de gençlerine güvenen ve seçilme yaşını 25'e indiren Osmanlı Devleti'nin durumunu düşünün. Ve ka rarınızı verin: Aradan geçen 131 yılda ilerledik mi. Cem Ofset. yoksa geriledik mi? 1 Karikatür için bkz. İstanbul 1982.1877 seçimleri için yapılan bir karikatürde Namık Kemal sandık başında gösteriliyor. 76. s.
Çünkü bu ilk Cumhurbaşkanlığı seçiminde T B M M ' d e sadece 158 milletvekili hazır bulunuyordu ve tamı tamına 129 milletvekili oylamaya katılmamıştı.. Aşağıda şimdiye kadar görev yapmış olan 10 Cumhurbaşkam'nın seçilişleri.Cumhurbaşkanlarının ilkleri ve enleri 24 Nisan 2007 günü saat 12. Ancak 27 Nisan bildirisi ve arkasından gelen 367 oyu nunu müteakip mecburen gidilen 22 T e m m u z seçimle rinde halkın neredeyse yarısı Ak Parti'ye. mecliste en az 192 milletvekili bulunma sı gerekiyordu ki. 28 Ağustos itibariyle Abdullah Gül Çankaya'da. Seçim süresince birilerinin diline doladığı 367 millet vekili.. bu sayıya ulaşmak için daha 34 millet vekilinin desteğine daha ihtiyaç duyulacaktı. yani üçte iki çoğunluk 1923 yılında aranmış olsay dı herhalde Gazi Mustafa Kemal'in seçilmesi biraz zor olurdu. 216 efsaneler ve gerçekler . Yani eğer şimdiki gibi ilk turda üçte iki çoğunluk şartı o zaman aranmış olsaydı.03 itibariyle Başbakan Re cep Tayyip Erdoğan AKP Grubunda aday olarak Abdullah Gül'ün adını açıklayınca Türkiye derin bir nefes almış ol du. dolayısıyla da Abdullah Gül'e oy vermiş oldu. Artık yeni bir dönemeçte yiz. hayat hikâyeleri ve görev süreleri içinde meydana gelen önemli olaylar ve rastlantılar üze rine bir çeşitleme bulacaksınız.
1 3. Dr. Demirel ve Sezer) bürokrasiden geliyordu.) Allahtan. Korutürk ve Evren). 5 Eylül 1920'de çıkan N i sab-ı Müzakere kanununda ise toplam sayının salt ço ğunluğu toplan tı yetersayısı kabul edilmiş. Eğer toplantı yeter sayısı olarak şimdiki gibi üçte iki şartı aranmış olsaydı. Abdullah Gül bu bakımdan bir ilk sayılmalıdır. 1923 yılının 29 Ekim'inde.1. İnönü. Çünkü ilk defa doktora yapmış bir iktisatçı akademisyen cumhurbaşkanı seçilmiş oldu. ö z a l . Cemal Gürsel ve Cevdet Sunay Balkan Savaşlarından baş layarak Kurtuluş Savaşı'na kadar pek çok muharebede bizzat görev almışlardı. yani 84 oy yeterli sayıl mıştı. karar sayısı ise salt çoğunluğun salt çoğunluğu. C u m h u r b a ş k a n l a r ı n ı n meslekleri Cumhurbaşkanlarımızın 6'sı asker kökenliydi (Ata türk. K u r t u l u ş S a v a ş ı ' n d a n t a m 5 C u m h u r b a ş k a n ı çı kardık Cumhurbaşkanlarımızın ilk beşi Kurtuluş Savaşı'nın verimli ortamında yetişmiştir. (Zaten muhaliflerin şehir dışında bulundukları bir sırada deyim yerindeyse baskın bir seçim yapılmıştı. İsmet İnönü. D o ç . Celal Bayar. Sunay. 2. diğer 4'ü (Bayar. o zamanlar Anayasa Mahkemesi yoktu! Tabii yürürlükteki 1921 anayasasında toplantı yeter sayısı da net olarak belirlenmiş değildi. Gürsel. Sırasıyla Gazi Mustafa Ke mal (1934'den sonra Atatürk). 287 milletvekilinden 129'unun oylamaya katıl mamış olmamış ilginçtir. yarım gerçe kler 2 1 7 . Mustafa Kemal Paşa muhtemelen o oturumda Cumhurbaşkanı seçileme yecekti. A t a t ü r k kaç o y l a C u m h u r b a ş k a n ı seçilmişti? Atatürk'ün Cumhurbaşkanlığına ilk kez seçilmesi ko lay olmamıştı. meclise girecek isimler bizzat Mustafa Kemal tarafından belirlenmesine rağmen.
Ölmemiş olsaydı büyük ihtimalle Mart 1939'da 5. Kaç ç o c u k sahibiydiler? İnönü. Ölmeseydi. Kenan Evren. Görevi başındayken ölen Cumhurbaşkanları Şimdiye kadar 3 Cumhurbaşkanı görevi başındayken hayatını kaybetti. Sunay. C u m h u r b a ş k a n l a r ı . Özal ve Ahmet Necdet Sezer'in 3'er çocuğu vardı. Turgut Özal 17 Nisan 1993 günü ölmeseydi 1996 Kasım'ına kadar yaklaşık 3.4 . Fahri Korutürk. 1968 yılına kadar yaklaşık 2 yıl daha görev yapacaktı. 6. kere Cumhurbaşkanlığına seçilecekti. Atatürk görev süresinin dolmasına 1 yıldan az bir za man kala öldü. Bayar.5 yıl daha Çankaya Köşkü'nde oturacaktı. 5. s e ç i l m e d e n ö n c e e n son h a n g i iş y a p ı y o r l a r d ı ? Atatürk: T B M M Başkanı İnönü: Milletvekili Bayar: Milletvekili Gürsel: Kara Kuvvetleri Komutanı Sunay: Cumhuriyet Senatörü Korutürk: Cumhuriyet Senatörü Evren: Genelkurmay Başkanı Özal: Başbakan Demirel: Başbakan Sezer: Anayasa Mahkemesi Başkanı Gül: Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı. Listeye Gül'ün de eklenmesiyle 3 çocuk babası cumhurbaşkanla218 efsaneler ve gerçekler . aslında doktor rapo ruyla resmen görevden alındığı 28 Mart 1966'da ölmüş ka bul edilir. çünkü bu sırada bitkisel hayattaydı. Gürsel her ne kadar doktorların görev yapamaz raporu vermelerinden sonra ölmüş olsa da.
ya üç. 5 gün). 1 ay. toplam 9 yıl.5 ay (102 gün) eklemiş ol du. Bunun dışında bazı ları bir haftaya varan vekâlet dönemleri ile toplam 6 ay. Ar kadan Bayar geliyor (3 seçimde 10 yıl. yani Cumhurbaşkansız bir d ö n e m yaşandı. yarım gerçekler 219 . 6 ay. K a ç yıl g ö r e v yaptılar? Görev süreleri bakımından ele alınacak olursa Atatürk açık ara önde gidiyor (4 seçimde toplam 15 yıl. 9. 8 gün Cumhurbaşkanlığı yaptılar. Özal ise 3 yıl. Bu da Korutürk'ün görevden ayrıldığı 1980 yılı Nisan'ı ile 12 Eylül askeri dar besi arasında geçen yaklaşık 5 aydır. 11 gün). 5 ay. 1 ay. Özal değil. 28 günü darbe sonrası fiilî Devlet Başkanlığı olmak üzere). 5 ay. ay. 14 günü bulmaktadır fetret dönemleri. Cumhuriyet'in fetret devri Cumhuriyet tarihinde bir defa büyük fetret devri. İçlerinde yalnız Gürsel'in tek çocuğu vardı. Koru türk ve Demirel tam 7'şer yıl görevde kaldı. Gürsel 4 yıl. yani o tarihte seçilmiş değildir. 28 günlük Devlet Başkanlığı artı Cum hurbaşkanlığıyla Evren izliyor (2 yıl. 3 yıl. ya hiç! 7. Bu atanmışlık süresi toplamdan çıkarıldığında seçilmiş Cum hurbaşkanları içerisinde toplamda en az görev yapanı. Yalnız Gürsel'in sü resi iki defada bu toplama ulaşmakta olup ilk defası MBK kararıyladır ve fiilîdir. Bu üçlüyü. 8. En g e n ç ve en yaşlı seçilen C u m h u r b a ş k a n l a r ı En genç seçilen Cumhurbaşkanı rekoru değil. 5 günle Gürsel olmaktadır. Cumhurbaşkanlığı makamında en az kalanlar ise Gür sel ve ö z a l oldu. 11 gün).rının sayısı 8'e yükseliyor. Sunay. rekorla rı silme Atatürk'e ait. Onu İnönü takip ediyor (4 seçimde 11 yıl. 18 gün. Sonuç: Gürsel hariç. Sezer ise 7 yıl lık süresinin üzerine yaklaşık 3. Hiç çocukları olmayanlar ise Atatürk ve Demirel. Atatürk 1923'deki ilk seçimde 42.
(Öldüğünde ise Abdullah Gül'le aynı yaşta bulunuyordu.) Atatürk'ü İnönü izliyor. 66 yaşında Cumhurbaşkanı olmuştu. 11. Nisan 1939'daki ikinci seçilişinde 55 yaşın daydı. Ondan sonra sırasıyla ö z a l 62. Bayar'ın Cumhurbaşkanlık yaşları. 1931'deki üçüncü seçimde 50. 1935'deki dördüncü ve son seçiminde 54 yaşında bu lunuyordu. 71 ve 74 yaşlarındaydı seçildiğinde.1927'deki ikinci seçimde 46. En az ve en çok o y l a seçilen C u m h u r b a ş k a n l a r ı T M B B üye sayısı da önemli olmakla birlikte rakamsal olarak en az oyla seçilen Cumhurbaşkanı 1923'de Ata2 2 0 e f s a n e l e r ve gerçekler . Demirel 69. Sonraki iki seçilişinde ise 59 ve 62 yaşlarında bulu nuyordu. İnönü Kasım 1938'deki ilk se çilişinde 54. d ö n e m cumhurbaşkanlığı da epeyce kısa sürmüştür: 2 yıl. Sırasıyla 67. En yaşlı seçilen Cumhurbaşkanı ise üçüncü seçi lişinde Bayar oldu (74 yaşında). Korutürk ise 70 yaşında. yani 68 yıldır gördüğümüz en genç Cumhur başkanı. Su nay Cumhurbaşkanı seçildiğinde 66 yaşındaydı. 10 ay. Ancak en en kısa Cumhurbaşkanlığı rekoru İnönü'ye aittir. 10. bu hakikaten tam bir rekordur. Halbuki gördüğümüz gibi Gürsel ondan daha kısa bir sü re görev yapmıştır. E n kısa C u m h u r b a ş k a n l ı ğ ı Genelde en kısa Cumhurbaşkanlığı Özal'a yakıştırılır. İnönü'nün 3. Sezer 59 yaşlarında Cumhurbaşkanı oldular. İnönü'nün 11 Kasım 1938'den 3 Nisan 1939'a kadar sadece 143 gün süren bir Cumhurbaş kanlığı dönemi vardır ki. Cumhurbaşkanı seçildiğinde 65 yaşınday dı. Gül 1939'daki İnö nü'den beri. Gürsel 65 yaşında MBK Başkanı. seleflerinin görev süreleri uzadığı için biraz yüksek seyrediyor. Evren darbeden sonra M G K Başkanı ilan edildiğinde 63.
Çankaya Köşkü'nde kendisi ni teslim almaya gelen subaylarla bir süre boğuştuktan sonra tutuklanmış ve yerlerde sürüklenerek dışarıya çı kartılmıştı. 14. turda sonuç alınabilmişti. En çok oyla seçilen aday ise Bayar ol du (1954'de 486 oyla). Bu sırada T B M M ve Senato toplam üye sayısı 635'di ve oylamaya 557 milletyarım gerçekleri 2 2 1 .) 12 Eylül darbesinde ise T B M M . 13. Gürsel ve Evren olmuştur. 16. 1961-1982 A n a y a s a l a r ı n a g ö r e en az o y l a seçilen C u m h u r b a ş k a n ı hangisiydi? Özal. Cumhurbaşkanı seçimlerine devam ediyordu ve ortada herhangi bir cumhurbaşkanı mevcut değildi. H a l k ı n seçtiği tek C u m h u r b a ş k a n ı TC tarihinde halk oyuyla seçilmiş tek Cumhurbaşkanı Kenan Evren'dir (26 Ekim 1982'de yapılan halk oylama sında yüzde 91. 6 Nisan 1973'de yapılan 15. 12. D a r b e y e m a r u z k a l a n tek C u m h u r b a ş k a n ı kimdi? 77 yaşındaki Celal Bayar. E n u z u n t u r l a m a y l a seçilen C u m h u r b a ş k a n ı En uzun sürede Korutürk seçilmişti. (Sonradan kendini kemeriyle asmaya teşeb büs ettiğini biliyoruz. 31 Ekim 1989'de yapılan 3.5 oranıyla anayasa onaylanırken.türk'tür (158 oyla). Evren de Cumhurbaşkanı seçilmişti). 15. tur seçimlerde 450 üyeli parlamentodan sadece 263 oy alabilmişti. An cak her ikisi de 1-2 yıl içerisinde yapılan seçimlerle meş ruiyet sorunlarını gidermek ihtiyacını duymuşlardır. A t a n m ı ş C u m h u r b a ş k a n l a r ı Her ikisi de darbe yönetimleri tarafından göreve geti rilen Cumhurbaşkanları.
) 18. (Celal Bayar'ın ön adı da Mah mut'tu. İlginç olan nokta. Ajda P e k k a n C u m hurbaşkanı! 10 T e m m u z 1980 tarihli gazetelerde o zamana ka dar yapılan 108 tur oyla mada Muhsin Batur'un toplam 10 bin 382. ikincisi ise Mustafa İsmet İnönü'dür. Sadettin Bilgiç'in ise 5 bin 734 oy aldığı yazılıydı. Ne var ki. Korutürk'e vekillerden 365 oy çıkmıştı. bu bir tek muhalif oya bile ta- 2 2 2 e f s a n e l e r ve gerçekler . bu 108 tur oylamada aday olmadıkları halde parti liderle rinin eşleri ile Süper Star Ajda Pekkan'a da 8'er adet oy çıkmış olmasıydı/ 19. Mustafa adlı iki Cumhurbaşkanı Adaşım olan iki Cum hurbaşkanı gördü Çankaya Köşkü. 17.vekili katılmıştı. Birincisi. Mustafa Kemal. 1938'de İ n ö n ü ' y e o y v e r m e y e n C H P l i m u h a l i f kimdi? 1938 yılında yapılan seçimlerden önce CHP Grubu'nda İsmet İnönü'nün adaylığı oylandığında bir oy ha riç bütün grubun onayını aldığı görülmüştü. Peki Celal Bayar'a verilen o bir oy kime aitti? Kafaları karıştıran bu sorunun cevabını grup toplantısından çıkışta muhalifler den Hikmet Bayur verecekti: "Bana". Hikmet Bayur'un iddiasına göre.
) 21. T B M M Başkanı Ferruh Bozbeyli oylama sonuçlarını açıklarken. 20. Bu seçimlerde daha önce 3 defa seçilmiş olan ismet İnönü.hammül edemeyen İnönü. Aday olan Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CMKP) Genel Başkanı ve Ankara Milletvekili Alparslan Türkeş'e 11 oy çıkmış. Bu sırada DP'nin 61 milletvekili bulunduğu göz önüne alınırsa ilave 1 oyun bağımsızlardan geldiği anlaşı lır. İnönü de DP ada yı Çakmak'ın 1946'da aldığı oydan 4 fazlasını çıkartabilmişti sandıktan. C H P ' d e n ittifakla aday gösterildiğini yazdırmıştı. genel seçimlerden önce birden fazla adayın katıldığı bir Cumhurbaşkanlığı seçimine tanık ola caktı. tutanaklardan o bir oyu sildi rerek. seçime katılan 451 üyeden 388'inin oyunu alarak Çankaya'ya çıkmıştı. yarım gerçe kler 2 2 3 . Haziran 1945'de San Fransisco Antlaşma sındaki 'demokratik' uyarılar şimşek hızıyla etkisini gös terecek ve Türkiye. İlk ç o k a d a y l ı C u m h u r b a ş k a n ı s e ç i m i n d e k i m k a ç oy almıştı? İmzalanan Türkiye ilk çok partili meclise 1946 yılında kavuşmuştu. " P a r l a m e n t o üyesi o l m a y a n b i r ş a h s a da 5 oy çıkmıştır" diyerek Bayar'ın adını söylemeden vaziyeti iyi idare etmişti. (1950 seçimlerinde ise durum tersine dönecek ve Ba yar 1946'daki inönü'den sadece 1 oy az alarak 387 oyla Çankaya Köşkü'nün ev sahibi olurken. Rakibi ve eski silah arkadaşı Demok rat Parti'nin adayı Mareşal Fevzi Çakmak'a ise 62 oy çık mıştı. C e l a l B a y a r 2 7 M a y ı s ' t a n s o n r a d a M e c l i s t e n o y almıştı! İlginç notlardan birisi de Cevdet Sunay'ın Cumhur başkanlığına seçildiği 28 Mart 1966 tarihli seçimde res men aday olmadığı halde Yassıada'da yargılanarak hü küm giyen eski Cumhurbaşkanı Celal Bayar'a 5 oyun çık masıydı.
buna kapaklanıyor ve büyük bir taktikle istismar edebiliyordu. Ayhan Hünalp. Keşke Başvekil herşeyi biliyo rum fikrine kapılmayıp da bildikleriyle yetinebilseydi. İşte o gün Türkiye'nin sulama problemleri ile ilgili bir hususta şimdi hatırlıyamadığım bir soruyu. Adana Regilatörüne uğradı ğımızda. yarım gerçekler 225 . hem de çok atıyor s u n ' ^ dedi.. izni hi lâfına bunu yazan Milliyet'ten İlhami Soysal'a ertesi gün gûcenmişti. köylerin sulama vaziyetlerine kadar bildiğini ifade etmek... bizim yazmamamız şartı ile köy sayısının 40 binden 10 bine indirileceğini söyleyen Menderes. "Atıyorsun Süleyman. Sulama işleri bitirilen 1000 nüfuslu bir ilçenin Umum Müdür tarafından unutulma sına müsamaha etmiyor. çevresindeki dalkavuklara bunu teyid ettirmek için ucuz bir reklam yolu bulmuştu.Menderes. Dağlara Giden Yollar.. aldığı cevap üzerine de gösterişli ve mübalâğalı kah kahalarla gülerek. Adana ve dolaylarında imar gezisine çıkan rahmetli Başbakan Adnan Menderes'e. çalıştığım Tercüman gazetesi adına refakat ediyordum. o zamanlar Yenisabah'öa çalışan Kâmuran Özbir ile Mil liyetten ilhami Soysal da vardı. Devlet Su İşle ri Genel Müdürü Yüksek Mühendis Süleyman Demirel'den sordu. hem de çok atıyorsun!" 2-7 Ocak 1960 tarihleri arasında. O kası la kasıla "Ben kendime sabık Başvekil dedirtmem" diyordu.Teneffüs Menderes'ten Demirel'e: "Atıyorsun Süleyman. Gezi de. . aramızda bulunan dokuz-on Genel Müdürle ilgilile re ve ikiyû'z üçyüz kadar arabası ile korteje katılarak gelen zengin Adanalıya.
226 efsaneler ve gerçekler . G ü l ü lider seçti. İçeridekiler zaten bir âlem de. ya ni Guardian m bu 'garip' iddiası üzerinde duracağım." Guardian'mk\ ise gazetecilik açı sından daha çarpıcı görünüyor: "Çankaya'ya ilk kez sec cade girecek." "Tarihin arka bahçesi"nde bugün asıl sonuncusu. Tabii seçimin ertesi günü yorumlar cıva gibi akmaya başladı. Önce Çankaya'daki yeni makamı Sayın Abdullah Gül'e hayırlı olsun. FT kısaltmasına iyi ce alıştığımız Financial Times kışkırtıcılık düzeyi yüksek bir başlık atmayı yeğlemiş: "Askere meydan okuyan Tür kiye. 1922-1923 yıllarında.Çankaya Köşkü'ne seccade ilk defa girecekmiş! Böylece Cumhurbaşkanlığı krizi yüzünden sandık ba şına gittiğimiz 22 T e m m u z seçimlerinin gerçek sonucu 1 ay. dışarıdakilerin de onlardan kalır yanı yoktu doğrusu. 6 gün sonra da olsa alınmış oldu. İngilizlerin iki gazete sinden In depen den t Gül 'ü 'laiklik ve Islamın kavşağındaki Cumhurbaşkanı' olarak nitelemiş. Gerçekten de Güllü Çankaya'da durum bu kadar ga rip mi? Gerçekten de Çankaya Köşkü'ne ilk kez mi girecek seccade? Bunu anlayabilmek için 1920'lerin Ankara'sına yö neltmemiz gerekecek bakışlarımızı.
hilafetle bir din adamı gibi. bu yol da esa sen tehlikelidir!. 2 2 8 e f s a n e l e r ve g e r ç e k l e r . Din. Çankaya'da çifte minare Neyse ki.Bunun gibi daha pek çok örnekten de anlıyoruz ki. aksine din ve dünya için neler yapılması gerektiğini düşünüp tartışma mekânları olduğunu söylemiş 3 ve şaşıracaksınız belki ama arkadaşı Karabekir Paşa tarafından İslamcılıkta fazla ileri gittiği için(!) şöyle eleştirilmiştir: Dünya işlerini camilere soktuğumuzun acısını çektiğimiz yetmez mi paşam? Millî işlerimizi neden yine camilere sokuyoruz? Ve neden bilhassa siz Başkumandan olduğu nuz halde. İslamiyetin en yüce ve mü kemmel din olduğunu. münakaşaya gelmez. bizzat devlet başkanı sı fatıyla cemaate konuşma yaptığını. hatta daha ileri giderek meşgul oluyorsunuz? Münevverlerimiz haklı olarak bu gidişi iyi telakki etmeyeceği gibi. yani hutbe verdiğini ve bugün dahi birilerince epeyce 'gerici' bulunabilecek bu çarpıcı konuşmada Gazi. Mesela Şubat 1923'de Gazi'nin Balıkesir'de Paşa Camii'nde namaz kılmak bir yana. Cumhuriyet'in ilan edildiği günlerde Atatürk'ün namaz ve seccadeyle alakası devam ediyordu. dinle. camilerin birbirimizin yüzüne bakmaksızın yatıp kalkma yeri olmadığını. bunu kanıtlayan başka bilgiler de var eli mizde. Türk milleti teceddüde [yeniliğe] muh taçtır. İlim adamı olmayan bizlerin ve hele sizin bunu ele alma nızı kat'iyyen doğru bulmuyorum. anayasamızın esasının Kur'an-ı Kerim'deki dogmalarda yattığını. Ve bunu da mütehassıslarımızla luzmanlarımızla] başarabiliriz ve asla camilerde değil ve muhafazakârlarla da değil... Bunu tamâmiyle mühmel [bir kenara] bırakmalısınız! 4 Yine Kâzım Karabekir'in aktardığına göre. o zamanlar henüz Cumhurbaşkanı seçilmiş olmamasına rağmen. vicdan kanaatidir.
Milliyet Yayınları. 3. yarım gerçekler 229 2 3 4 5 . Hatta bu camiye dair haberler. Daha Turgut Özal'dan bahsetme dik bile. Paşaların Kavgası. s. Ayrıca bkz. en azından 5 vakit namazlarını hiç bırakma dıklarını bildiğimiz M e v h i b e İnönü ve Reşide Bayar gibi Cumhurbaşkanı eşleri karşısında iyiden iyiye ç ö k m e y e mahkûm bulunuyor. Atatürk'ün Bütün Eserleri. Petit Parisien'in 1 Kasım 1922 tarihli nüshasında basılan bu söyleşi nin metni için bkz. Pardon. 108-112. Der Yayınları. Çankaya birilerine Türkiye Cumhuriyeti sınır ları içinde görünmüyor muydu yoksa? 1 Mesela 22 Nisan 1920 tarihli İrâde-i Milliye gazetesinden aktaran: bkz. Karabekir Anlatıyor. Atatürk'le Konuşmalar. Kaynak Yayınları. s. Hazırlayan: Uğur Mumcu. 137. cilt 14. Paşaların Kavgası: Atatürk-Karabekir. Balıkesir hutbesinin metni için bkz. Emre Yayınlan.. Kâzım Karabekir. 123. devrin gazetelerinde de yayınlanmıştır.Çankaya'da ikamet etmekte olan Gazi. Atatürk un Bütün Eserleri. Hazırlayan: İs met Bozdag. s. İstanbul 1990. Naşit H. Ulug. Hazırlayan: Mustafa Baydar. Aynı sözleri bazı ke limelerdeki farklarla aktaran bir başka metin için bkz. Tekin Yayınevi. 76. Atatürk'le Konuşmalar. Guardian m 29 Ağustos 2007 tarihli 'secca d e ' iddiası. s.. Karabekir. s. Atatürk'ün Cumhuri yet'in şafağında içine girdiği dinî atmosferi göstermesi bakımından bu Çankaya'da cami fikri dikkate alınması gereken bir işaret fişeği gibi görünüyor bana. cilt 15. 5962. 52-56. İstanbul 1967. s. İstanbul 1981. İstanbul 1973. s. baskı. Hazırlayan: Ergün Sarı. Varlık Yayınları. Köşk'ün bahçesi ne çifte minareli bir cami yaptırmak hevesine kapılmıştır. 5 Sonradan vazgeçilmiş de olsa. Kaldı ki. İstanbul 1991. Siyasi Yönleriyle Kurtuluş Savaşı. İstanbul 2004. 215 vd.
2 3 0 e f s a n e l e r ve gerçekler .
kurgubilim romanlarında bir tünelden geçerek gelecekte seyahat eden bir zaman seyyahınınkine benzer tepkiler vermesine yol açmaktadır. toplumumuzun gelişmelere. Zaman. 19 Şubat 2005 atatürk'ün sansürlenen fotoğrafları 231 . günümüz olaylarına bir asır önceki ittihada zihniyetiyle yaklaşılması. "CHP ve toplumumuzdaki değişim".V ATATÜRK'ÜN SANSÜRLENEN FOTOĞRAFLARI Türkiye'nin neredeyse bir asırlık bir süreyi aynı ideolojik çerçevenin sınırlarını en fazla törpüleyen siyasetler uygulayarak geçirmiş olması. Şükrü Hanioğlu. toplumumuzu ilginç bir siyaset laboratuarı haline getirmekle birlikte.
2 3 2 e f s a n e l e r ve gerçekler .
Önde bir öğrenci muhtemelen Gazi'ye şiir okuyor. Manisalı öğretmenler olmalı. atatürk'ün sansürlenen fotoğrafları 233 . Tarih 1922 güzü. Sağdaki yüzleri peçeli ve çarşaflı kadınlar ise öğretmen. Bu fotoğraf Manisa'da çekilmiş. Solda Latife Hanım. Sağda ve solda görülen ama yüzleri görün meyen peçeli ve çarşaflı hanımlar. Atatürk'e şiir okuyan bir kız öğrenciyi il giyle dinliyor. Halk Mustafa Kemal Paşa'yı heyecanla bağrına basmış.Atatürk'ün Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sona ermesinden sonra çıktığı ünlü yurt gezisinde Konya'da çekilmiş (muhtemelen 1923 başları) bir fotoğrafı nı görüyoruz.
. fotoğrafın en sağın da. Gazi. 1922 sonu veya 1923 ba şı. Gazi. Sol tarafta gördüğümüz ka palı hanımların kendileri ne iyice yaklaşmış bulu nan Latife Hanım'a doğru ilerlemek istedikleri be den dillerinden okunuyor..Bu defa Akşehir'deyiz. . Latife Hanım'la birlikte yurt gezisinde.
Gazi Paşa medreselerin kapatılmasın dan önce genç talebelerle ilgileniyor. Hemen yanındaki kadının başörtüsü ise oldukça iddialı. Ve kadın haklarını savunuyorlar! Gazi'yi ziyaretlerinin maksadı da kadınlara daha fazla hak talep etmek. Kadınların her biri farklı tarzlarda da olsa tesettürlüler.Türk Kadınlar Birliği Atatürk'ü ziyaret ediyor. yüzünü açmış olsa da çarşafıyla dikkat çeki yor. Bu defa Konya'dayız. Atatürk'le birlikte poz veren kadınlardan en sağdaki. Yıl 1924'dür. atatürk'ün sansürlenen fotoğrafları 235 . Birlik 1924'de kurulduğuna göre fotoğraf Cumhuriyet'in ilk yıllarına ait olmalı.
e f s a n e l e r ve gerçekler . çarşaflı bir kadının derdini dinliyorlar. merak ediyorum. içiyle ilgilendiklerini yeterince gösteriyor sa nıyorum. 2 3 6 . Atatürk ve İçişleri Bakanı Şükrü Ka ya.Şimdiye kadarki fotoğraflara. 'o Cumhuriyet'ten önce çekilmiş' veya 'ilk yıl larda bu kadarı normal' diyerek burun kıvıranlar bu fotoğrafa ne diyecek ler. Yüz hatlarından ve tavırlarından kadının başındaki örtüyle değil. Yıl bu defa 1937.
.
arka da Latife Hanım ile annesi. Çankaya Köşkü'nde misafir kabul günü. Okullar resmi geçide hazırlanıyor. Önde Mustafa Kemal Paşa. Nilüfer Hatun Mektebi talebe leri.. misafirleriyle birlikte. Yüzünde tül peçe. Mustafa Kemal Paşa Bursa'yı teşrif edecekler. 2 3 8 e f s a n e l e r ve gerçekler .11 Eylül 1924. Öğretmenleri nerede mi? Sağ taraftaki tesettürlü kadın.. Güneşli bir Bursa günü. başlarında Öğretmenleri yürüyüşe geçmişler bile. Öğrencilerine yetiş meye çalışıyor.
yani Hakkı Tarık Us'un Vakit gazetesi Mustafa Kemal Paşa'nın ziya ret ve görüşme haberlerine geniş yer verirken ilginç bir fotoğraf da yayınlar.Misafirlerin gitme vakti. 24 0 efs aneler ve gerçekler . Bu defa o devrin. Günlerden 26 Şubat 1923'tür. Ve işte 1923 yılının başlarındayız. dış ilişkiler trafiği iyice yoğunlaşmıştır. Uğurlama merasimi. Lozan gö rüşmelerine ara verilmiş.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.