Çeviri-Analiz
Moskova'nın Libya, Sudan ve diğer ülkelerdeki uluslararası yasal boşlukları giderek daha fazla kullanması, ABD ile doğrudan yüzleşmeden küresel düzenin dışına çıkmasında endişe verici bir tablo sunuyor.
Moskova'nın, özellikle Orta Doğu ve Afrika'da olmak üzere dünya çapında dış politika hedeflerini gerçekleştirmek için sözde " özel askeri müteahhitleri " (PMC'ler) giderek daha fazla kullandığı bir sır değil. Daha az dikkat çeken şey, Moskova'nın PMC konuşlandırmasının bir model izlemesi: Kremlin, müteahhitlerin yerel yardım sağlamasına izin veren anlaşmaları güvence altına alarak uluslararası hukuktaki bir boşluktan yararlanıyor. Ancak sorun şu ki, Rus PMC'leri sadece müteahhitler değil.
Benzer bir senaryo Libya, Sudan, Orta Afrika Cumhuriyeti ve Madagaskar'da da oynandı. Birincisi, bu hükümetler Moskova ile resmi üst düzey görüşmeler yapıyor ve basitleştirilmiş ziyaret sonrası anlaşıyorlar. Ülke daha sonra Rusya'ya liman veya havaalanı erişimi sağlıyor. Muhatap ülke Moskova'nın bir tür yerel yardım sağlayacağını kabul ederek, "özel müteahhitlerin" bir bölgeye gelmeleri için meşru bir sebep gösteriyor. Mesela, doğal yer altı kaynağı çıkarmaya yardımcı olmak veya güvenlik sağlamak için. Bu “boşluk” sayesinde teknik olarak Moskova'nın bu düzenlemeleri yapmasını engelleyen hiçbir şey yoktur. Bir sonraki mantıklı adım, resmi Rus varlığını daha da sağlamlaştıran bir Rus donanması veya hava kuvvetleri ziyaretidir.
Bu model 2016 civarında ortaya çıktı. O yıla kadar Moskova Libya'da, Trablus'taki Birleşmiş Milletler destekli Ulusal Mutabakat Hükümeti (GNA) ve Khalifa Haftar ve Tobruk'taki Libya Ulusal Ordusu ile zaten ilişkiler kurmuştu. Moskova, Temmuz 2016'da Moskova'ya gelen ve aralarında Savunma Bakanı Sergei Shoigu'nun da bulunduğu üst düzey Rus yetkililerle görüşen Hafter'e daha fazla yaslandı. Hafter daha sonra Moskova'ya Kaddafi dönemi anlaşmalarının yeniden başlamasını teklif etti ve doğuda önemli liman erişimini sağlayabileceğini öne sürdü. Inmid-2017 ve 2018 ISIS Libya'da çok sayıda saldırıda adı geçen Rus özel kuvvetleri ve “ güvenlik şirketleri ” Haftar'e destek vermeye başladı.
Mart 2017'de Rus müteahhitler, Hafter'in IŞİD'den kurtardığı bir bölgedeki mayınları temizlemek için ticari bir düzenleme yaptıklarını iddia ettiler. Rus müteahhitler, faaliyetlerinin gerçek doğası hakkındaki şüphelerin ortasında mayınları temizlemeye ve liman petrol tesislerini korumaya devam etti. 2019'un sonlarına doğru Libya, Moskova'nın yalnızca PMC'lerin geniş konuşlandırılması ve gelişmiş silahların sağlanması yoluyla değil, aynı zamanda Hafter'in savaşçılarına eğitim sağlayarak kontrolü artırdığı açık bir vekil savaş alanı olarak ortaya çıktı. Bu bağlamda Moskova, Libya'da bir deniz üssü kurma planlarını açıkça tartışmaya başladı.
Benzer bir model Sudan ve Orta Afrika Cumhuriyet'inde-OAC'de ortaya çıktı. Ekim 2017'de Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, OAC Devlet Başkanı Faustin-Archange Touadera ile görüştü. Bunun sonrasında OAC'nin 2013'ten beri merkezi hükümete ve birbirleriyle çatışan, çoğunluğu Müslüman Seleka isyancıları ile çoğunluğu Hıristiyan Anti-balaka hareketi dahil bu tür hareketlerle mücadelede yardıma ihtiyacı duyulduğu bildirildi. Reuters'a göre, Fransa, askeri araç teklif etti ancak Moskova buna itiraz etti ve bunun yerine kendi silahlarını bağışladı.
Şubat 2018 itibariyle, Moskova OAC'ne uçaklar gönderirken, Rus “müteahhitler” madencilik projelerini korumak ve güvenlik eğitimi sağlamak için orada göründü. Putin, sonraki ay Sudan Devlet Başkanı Ömer el Beşir'le görüştü ve Putin'e “saldırgan ABD eylemleri”ne karşı Moskova'nın Sudanlı kuvvetlere ekipman ve diğer yardımlar sağlamayı kabul etti. Bu arada Rus Su-35 savaş uçakları Sudan'a ulaşmıştı. Toplantı sonrası bir Rus madencilik şirketi alınan erişim izniyle Sudan altın madenlerinde açılışına izni verildi. Rus resmi istatistikleri, bu tarihlerden sonra Sudan'a seyahat eden Rus vatandaşı sayısında artış olduğunu gösteriyor. Temmuz 2018'de, Rus müteahhitleri Sudan'daki eğitim kamplarında görünürken, OAC-Rusya arasında, Rusya'nın OAC ordusunu eğitmesine ve “danışmanlar” göndermesine izin veren bir askeri işbirliği anlaşması imzalandı.
2019'un başından ortasına kadar Moskova ve Hartum, petrol ve altın madenciliğinden Sudan ordusunun eğitim ve teçhizatına kadar bir dizi ekonomik, güvenlik ve askeri işbirliği anlaşması yapıldığını açıkladı. Çok sayıda rapora göre, Putin ile yakın bağları olan Yevgeniy Prigozhin'in sahibi olduğu Wagner Grubu'nun yalnızca araştırma ve madencilik haklarını güvence altına almakla kalmayıp, aynı zamanda el-Beşir'e karşı olan muhalefeti yasallaştırmaya ve eğitimlerine de yardımcı olduğu ülkede, Rus “müteahhitler” giderek Sudan ordusuna daha fazla dahil oldular. Aynı müteahhitler, Sudanlı ve Arap birliklerini eğitiyordu. Beşir, Nisan 2019'da iktidardan düştü; ancak Moskova Sudan ile bağlarını koruyor ve hâlâ ülkede bir üs sağlamakla ilgili görünüyor.
Bu arada OAC, Lobaye Invest Sarlu gibi Rusya merkezli birkaç şirket madencilik ve ticaret haklarını güvence altına aldı. Moskova sadece araç ve silah getirmekle kalmadı, aynı zamanda BM de orada bir Rus askeri eğitim misyonunu resmen onayladı (ancak “müteahhitler”in katılımını beklemiyordu). Rusya, 2013'ten beri uygulanan BM silah ambargosunun kaldırılmasını destekledi. Buna karşılık OAC, Moskova'nın Wagner Grubu gibi Rus “müteahhitler”(yüklenici firmalar) getirmesini gerektirecek şekilde bir Rus madencilik şirketine havaalanı tesisi kurmasına izin verdi. OAC Devlet Başkanı Touadera, Moskova'nın Mısır'la türünün ilk örneği olan Afrika zirvesine ev sahipliği yaptıktan sonra, Ekim 2019'a kadar ülkede bir Rus üssü açmak hakkında görüşmelerin sürdürdüğünü söyledi. Gerçekten de Afrika zirvesinin anlık ekonomik sonuçları önemsizdi. Gerçek değeri -her zaman olduğu gibi- Moskova için daha çok siyasi sermaye ile ilgiliydi.
Benzer bir ilişki de, üst düzey Rus yetkililer 2017 ve 2018 boyunca Madagaskar liderliğiyle bir dizi üst düzey görüşme ve bilgi alışverişiyle gerçekleşti. Bu ülke altın, kobalt, nikel ve uranyum rezervleri bakımından zengindir ve o zamanki Devlet Başkanı Hery Rajaonarimampianina, Moskova'ya doğal kaynaklarına kazançlı ulaşım sözü verdi. Bu teşebbüs Wagner Grubu koruyucusu Prigozhin için görünen bir paravan olarak Ferrum Madencilik ile birlikte sahneye çıktı. Ekim 2018'de Rus savaş gemisi Severomorsk, Madagaskar'ın Antsiranana limanına ulaştı. Wagner, Madagaskar'daki Kasım 2018 başkanlık seçimlerini etkilemeye çalıştı ve başarısız oldu; bu başarısızlıktan bağımsız olarak, Ekim 2019'da iki ülke askeri işbirliği anlaşması imzaladı.
Moskova uzun zamandır Afrika'nın muazzam potansiyelini anlamış ve 2000'lerin ortasında mütevazı bir sosyal yardım girişiminde bulunmuştur. Temmuz 2009'da, dönemin Rusya Devlet Başkanı Dmitry Medvedev, Rus iş dünyası temsilcilerinden oluşan bir heyetle Afrika'yı gezdi. O zamanki ABD Başkanı Barack Obama, Afrikalı liderlerle küresel ısınmadan bahsederken Kremlin, petrol ve elmas gibi silahlar ve doğal kaynaklar gibi ilgili pragmatik konulara odaklandı. Bu yaklaşım işe yaradı ve Moskova, silah teslimatı ve ekonomik işbirliği konusunda bir dizi anlaşma imzaladı. Ekim 2016 yılında Rusya'nın önemli yıllık Valdai toplantısında konuşan Putin, söz konusu Afrika'ya verdiği önemi vurgulamıştı.
Afrikalı liderler de kendi amaçları için Moskova ile ilişki kurmaya çalışıyorlar. Örneğin OAC'de, Başkan Touadera'nın bir Rus üssü için planları hakkındaki açıklaması (Kremlin bunu reddetti), OAC için prestij ve uluslararası ilgi kazandırmak için Rusya'yı, Fransa ve ABD'ye karşı oynama yolu oluşabilirdi. Ancak genel olarak Moskova'nın önemli miktarda kaynak içermediği sürece stratejik ülkelerde üs ve liman erişimini isteme eğiliminde olduğu da bir sır değil. OAC'de böyle bir üs, Rus hava kuvvetlerinin gelecekteki ziyaretlerine ve konuşlandırılmasına izin verecektir. Ve Afrika'daki Rus üsleri kurulabilir. Nitekim, Ağustos 2020'de Alman Bild gazetesi, Alman dışişleri bakanlığından sızdırılan bir belgeye dayanarak, Moskova'nın OAC, Mısır, Madagaskar, Mozambik ve Sudan'da askeri üsler inşa edebileceğini iddia etti.
Moskova, uzun bir sömürge geçmişine sahip Batı ülkelerinin aksine, Afrika'da bir sömürge mirasının yokluğundan da yararlanıyor. Dolayısıyla Rusya'nın imajı hak ettiğinden daha olumlu. Ancak Moskova için en önemlisi, Amerika'nın Afrika'ya olan ilgisizliğinden doğan fırsatlar. Yatırımlar önemli bir araç olabilir ve Amerika Birleşik Devletleri bunları kullanmaya devam etmelidir, ancak bunlar tek başına Afrika'daki Rus faaliyetlerine karşı koymak için yeterli değildir. Çin'in bölgedeki nüfuzunun Moskova'yı durdurması gerekmiyor. Çin'in hâlihazırda daha çok büyük bir ekonomik rol oynamış olması nedeniyle, Rusya'nın siyasi ve askeri yönlere daha fazla odaklanmasıyla etki alanlarını genişletiyor. Her iki ülke de doğal kaynaklarla ilgilenirken, Rusya'nın aksine Çin'in enerji ithal etmesi gerekiyor. Ama daha da önemlisi, Rusya'nın Afrika'daki artan varlığı ve müteahhit faaliyeti Amerika Birleşik Devletleri'nde endişe kaynağı olmalıdır. Rusya'nın OAC, Sudan ve Libya'da müteahhitleri kullanma şekli, gelişmekte olan stratejisinin bir yönünü sadece Afrika'da değil, aynı zamanda Suriye, Ukrayna ve Venezuela'da da gösteriyor. Bu belki de Rus müteahhitleri-yüklenicileri ile ilgili daha geniş bir çıkarımdır: Moskova, ABD ile doğrudan karşı karşıya gelemeyeceğini bildiğinde, uluslararası davranış normlarını aşındırarak ABD önderliğindeki küresel düzenin parçalanması için müteahhitler yararlı bir araç olarak hizmet ederler. Politika yapıcılar Rusya ve Çin ile büyük güç rekabeti düşünürken, bu göz ardı edemeyecekleri bir şeydir.
21 Ağustos 2020
Anna Borshchevskaya, Washington Enstitüsü'nde Dış Politika Araştırma bölümü kıdemli araştırmacıdır.