Makale Yazarı:Selim ÇaparAREM Başkanı
GİRİŞ
Son dönemlerde bilgi teknolojisi ile biçimlenen toplum yapısı içinde, kamu örgütlerinin başarısı giderek öngörülü olabilmelerine, değişen koşullara uyum sağlanması için iç ve dış üst bilgi kaynaklarından nasıl verimli biçimde yararlandıklarına dayanır hale gelmektedir (Anttiroiko, 2002). Bu durum, stratejik bilgi yönetiminin önemine işaret etmektedir. Devletin zor kullanma tekelini ellerinde bulunduran kolluk kuvvetleri de, bilgi teknolojilerinin sağladığı gelişmelerden yararlanmakta, bilgi yönetimine ihtiyaç duymaktadırlar. Son yıllarda Türkiye'de, cadde ve sokakların güvenlik amacıyla kameralarla gözetlenmesine yönelik bir yaygınlaşma yaşanmaktadır.
Kolluk kuvvetlerinin genel olarak, toplumsal güvenliği sağlamak amacıyla suçların önlenmesi, işlenen suçların aydınlatılması gibi temel görevleri bulunmaktadır. Kameralı gözetleme sistemleri de bu bağlamda, değişik ülkelerde güvenlik kuvvetleri tarafından suç işlenmesini azaltma, işlenen suçların aydınlatılmasını artırma ve halka güven verme amaçlarına yönelik olarak kullanılmaktadır. Bu çalışmada, Birleşik Krallık'ta CCTV (Closed Circiut Television-Kapalı Devre Televizyon) sistemleri adı altında özellikle 1990'lı yıllarda yaygınlaşma süreci yaşayan, Türkiye'de ise MOBESE adı altında son yıllarda görünürlüğü artış gösteren kamusal alanların kameralarla gözetlenmesi uygulamaları toplum destekli yaklaşım bağlamında karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır.
Kapalı devre televizyon (CCTV), bir alanın güvenlik ya da öteki amaçlarla görüntülü olarak izlemek için kullanılan özel bir video sistemidir. Kameralı gözetleme sistemleri çoğunlukla kameralar, bir kayıt sistemi ve bir kontrol merkezinden oluşur. Kameralı gözetlemenin öncülüğü, Amerikalılar tarafından Vietnam Savaşı'nda yapıldı ve 1960'ların sonlarında ve 1970'lerin başlarında polisin kullanımına açıldı (Manwaring-White, 1983: 90). ABD'de birçok polis teşkilatı şehirlerin cadde, sokak ve meydanlarını gözetlemek için 24 saatlik izleme sistemleri kurdular. Kameralı gözetleme sistemleri, 1960'larda güvenlik sistemleri pazarıyla tanışmasına rağmen, 1970'lerin sonlarına kadar yaygın kullanım için ekonomik olmadıkları ifade edilebilir (Geleri, 1996: 24). Buna karşılık, kameralı gözetleme sistemleri, yirminci yüzyılın son 20 yıllık zaman diliminde ve sonrasında gelişen teknolojiden hızlı bir şekilde yararlanmayı başardı. Böylece bilgisayar ve diğer sistem geliştirici ürünlerle kolayca entegrasyonu gerçekleşti.
Öte yandan, savaş sonrası dönemde sanayileşmiş ülkelerin çoğu kaydedilen suç rakamlarında ciddi artışlara sahne oldu (Reiner, 1992: 146). İngiltere'de kayıtlı suç sayısı 1992 yılında en yüksek noktaya ulaştı. Suç ve suçun önlenmesi yükselen bir gündem maddesi oldu. Buna karşı İçişleri Bakanlığı suçu önlemek için 'çok kurumlu bir yaklaşımı' teşvike yöneldi (Home Office, 1993). Bu gelişmeler karşısında 1990'larda kameralı gözetleme, bir suçu önleme yöntemi olarak şehir merkezlerinde ciddi bir görünürlük sağladı.
Halka açık caddelerde kameralı gözetleme sistemleri kurulmasının temel amaçları olarak 1) suç işlenmesinin önlemesi, 2) işlenmiş suçların aydınlatılmalarının sağlanması ve 3) halkın kendisini güvende hissetme duygusunun artırılması sayılabilir. Kameralı gözetleme sistemi kurulmasının temel amacı, caydırıcılık yönüyle suç ve düzensizliğin önlenmesidir. Ayrıca bu sistemler sağladıkları gözetim kabiliyeti ve fırsatı ile suçların aydınlatılmasına da yardımcı olur.
Birleşik Krallık'ta 20. yüzyılın sonlarına doğru kapalı devre televizyon kameraları (CCTV) toplum yaşamının sık rastlanan bir özelliği konumuna gelmekteydi. Bu kameralar şehir merkezleri, otoparklar ve alışveriş merkezleri gibi halkın kullanımına açık alanlar yanında bankalar, diğer finans kuruluşları ve mağazalar gibi özel alanlarda da sıkça kullanılır durumdaydı. Hatta su, gaz, elektrik, telefon olarak sayılan olmazsa olmaz 4 temel hizmetin yanına 5. sırada kameraların gelmesi gerektiği bile düşünülmeye başlandı. Kısacası, Birleşik Krallık'ta caddelere kamera yerleştirilmesini, 20. yüzyılın suçu önleme girişimi olarak görmek mümkündür.
Kameralı gözetleme sistemleri kullanımının Birleşik Krallık'ta bu şekilde büyümesinin altında yatan temel sebep hükümet desteği idi. 1994 ile 1997 yılları arasında İçişleri Bakanlığının sağladığı 37 milyon Sterlin ile 580 civarında projeye destek verildi (Home Office, 2007: 7). Yarışmacı bir proje teklifi yöntemiyle mahalli kaynakları da harekete geçiren proje çağrısı vasıtasıyla bu kaynak kullandırıldı. Merkezi hükümetin mali destekleri mahalli idareler ve özel sektör katkıları başta olmak üzere diğer katkılarla daha da arttırılmış oldu. Çünkü hükümet 'çok kurumlu' bir yaklaşımı destekliyordu. Bundan dolayı, bu ülkede CCTV için, tek bir kurumun sorumluluğu ve tek bir kurumun hesap verebilirliği hiçbir zaman söz konusu olmamıştır (Home Office, 2007: 48). 1999-2002 zaman dilimi için ayrılan kaynak 170 milyon Sterlin olarak açıklandı. Bu kaynaktan yararlanan proje sayısı ise 680'i geçti (Home Office, 2007: 7).
Exeter kent merkezinin cazibesini kaybetmeye başlaması, halkın kendini güvende hissetmeme endişesi yaşaması ve suç oranlarının artması üzerine kent merkezinin azalan cazibesini artırmak ve güvenlik algısını güçlendirmek amacıyla arayışların başladığı anlaşılmaktadır. Bu amaçlar doğrultusunda kamu ve özel sektör kuruluşları arasında bir işbirliği oluşturulduğu dikkati çekmektedir.
Exeter Şehir Merkezinin kameralarla gözetlenmesi amacıyla 1996 yılı Mart ayında Şehir Merkezi Ortaklığı (partnership) polis teşkilatının desteği ile proje teklifini İçişleri bakanlığına sundular. Ortaklık Kent Merkezi Konsorsiyumu (özel sektör), Kent Meclisi, Bölge Meclisi ve Kent Merkezi Müdürlüğü'nün ana finansörlerinden (özel sektör) oluşuyordu. Kural olarak ortaklığın başkanlığı dönüşümlü olarak özel sektör ve kamu sektörü arasında değişiyordu. Proje teklifi esnasında Kent Merkezi Konsorsiyumu başkanlığı yürütüyordu.
Proje teklifi başarılı oldu ve İçişleri Bakanlığı proje sabit maliyetinin % 50'lik kısmını (40.000 Sterlin) sağladı. Özel sektörün katkısı 20.000 Sterlin olurken, Exeter Kent Meclisi ve Devon Bölge (County) Meclisi kalan sabit maliyetle birlikte sistemin işletme masraflarını üstlendiler. 1997 yılında Exeter Şehir merkezindeki High Caddesine dört kamera yerleştirildi.
'Kontrol Merkezi', Bölge Meclisine ait bir binada oluştu, gözetleme işini yapan sivil personeli ve günlük işleyişten sorumlu müdürü Bölge Meclisi sağladı. Ancak projenin genel sorumluluğunu Kent Meclisi üstlendi. Ortaklık bünyesindeki birimlerin bilgilendirilmesi ve koordinasyon için birim temsilcilerinin katıldığı düzenli çalışma grubu toplantıları gerçekleştirildi. Kontrol Merkezinin, Polis Haber Merkezi ile doğrudan iletişimini sağlayacak kanallar kuruldu.
Ayrıca, 1998 Suç ve Düzensizlik Yasası suçun kontrolü amacıyla farklı birimlerin işbirliği içinde ortaklık biçiminde çalışmalarını öngörmekteydi. Bu bağlamda Exeter'de 'Toplumsal Güvenlik Stratejisi' oluşturuldu (ECSS, 1999). Bu strateji toplum destekli güvenlik anlayışı çerçevesinde kameralı gözetlemeyi de içeren değişik güvenlik uygulamalarını kapsıyordu.
Daha sonra 1999 yılında kameralar hakkında proje teklifleri Exeter Toplumsal Güvenlik Ortaklığınca (Exeter Şehir Konseyi, Devon ve Cornwall Polis Teşkilatı, Devon Bölge Konseyi, Kuzey&Doğu Devon Sağlık Otoritesi, Exeter İşadamları Forumu ve Devon Gözaltı Servisi) sunuldu. Bu işbirliği de, 1998 yasasının sonucuydu. Aynı zamanda bu yapılanmayı, 'ortaklaşa yönetim' anlayışı içinde bir 'yönetişim (governance)' uygulaması olarak değerlendirmek mümkündür.
İlk olarak, Mobil Elektronik Sistem Entegrasyonu adının kısaltması 'MOBESE' biçiminde, kent güvenliği için gerekli tüm elektronik ve yazılım ürünlerinin entegre uygulamalarından oluşan bir sistem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda, MOBESE-İstanbul projesi ortaya koyduğu yeni güvenlik konsepti bakımından bir ilk olarak görülmektedir (İEM, 2007; Yıldırım vd., 2006: 134).
Sonraları, MOBESE'nin 'kent bilgi ve güvenlik sistemi' anlamıyla kullanımının yaygınlaştığı görülmektedir. Bu doğrultuda MOBESE, gerek kamu yöneticileri gerekse çalışanlar açısından kamu, emniyet ve asayiş hizmetlerinin yürütülmesi için bir araç ve kılavuz olarak düşünülmektedir. Projenin tasarım ve işleyişine ait fikirlerin tamamen özgün ve Emniyet Teşkilatına ait olduğu iddia edilmektedir (Çoban, 2005; Yıldırım vd., 2006). Projeye ilişkin künye bilgilerinde MOBESE, 'hızla değişen dünyamızda insanımızın güven ve emniyet içerisinde yaşayabilmesi için çözüm araştırmaları neticesinde ortaya çıkan ve zamanla ihtiyaç görülen illerimizde uygulanmasına karar verilen bilgi, teknoloji, demokrasi ve insan odaklı modern bir kent bilgi ve güvenlik sistemi' olarak tanımlanmaktadır (Çoban, 2005).
Çevik ve Filiz (2008: 174-175), İstanbul MOBESE projesinin deneyimleri ışığında, mobil uygulamaların kurulma çalışmalarında koordine görevinin 2005 EGM-Bilgi İşlem Daire Başkanlığına verildiğini, 2006 yılında MOBESE standartlarının belirlendiğini ve bu projelerde izlenecek yöntem ve yerel kaynağa sahip illere öncelik verileceğinin illere bildirildiğini belirtmektedirler. 2008 yılı başında İçişler Bakanı, yılın sonuna kadar illerin tamamında ve belli büyüklükteki ilçelerde MOBESE sisteminin kurulmasının hedeflendiğini ifade ederek, MOBESE uygulamalarına desteğini göstermiştir (Atalay, 2008: 17). Bu destekle birlikte 2009 yılı sonunda MOBESE kurulan illerin sayısının 49'a ulaştığı anlaşılmaktadır (İçişleri Bakanlığı, 2010: 15). Öte yandan Bakan Atalay, güvenlik önlemlerinin temel hak ve özgürlükleri kısıtlamaması; bireysel hak ve özgürlüklerin de suç işlenmesi açısından zafiyete yol açmamasının temel ölçü olarak alındığına vurgu yaparak, 'güvenlik-özgürlük' dengesine dikkati çekmektedir (İçişleri Bakanlığı, 2010: 15).
İstanbul MOBESE'nin, entegre yapısı ile özel bir yeri olduğuna dikkat çekilmektedir. İstanbul Valiliği'nin desteği ile İstanbul Emniyet Müdürlüğü (İEM) bünyesinde faaliyete geçirilen 'Kent Bilgi ve Güvenlik Sistemi' olarak MOBESE'nin, kameralı gözetleme sistemi dahil olmak üzere 12 ayrı sistem ve yazılımlar ile entegre edildiği ifade edilmektedir. Bu sistemin amaçları olarak, sunulmakta olan kamu hizmetlerinin iyileştirilmesi, yönetim işlevinin kolaylaştırılması, muhtarlık hizmetlerinin düzenlenmesi ve suç sayılarının düşürülmesi sayılmaktadır (İEM, 2007).
İstanbul kentinin yönetimi sırasında ihtiyaç duyulabilecek her türlü bilginin toplandığı Komuta Kontrol Merkezi, olağan ve olağanüstü durumlarda, güvenlik hizmetlerinin yönetildiği ve yönlendirildiği kontrol ve yönetim sistemi olarak oluşturulmuştur. Kentin önemli noktalarına yerleştirilmiş kameralardan alınan görüntüler dev ekranlardan izlenebilmektedir. Söz konusu sistem, toplumsal olaylar, yangın, sağlık, doğal afet durumlarında da kullanılabilecek özelliklere sahiptir (İEM, 2007).
Bölge Görüntüleme Sistemi, halkın yoğun olarak bulunduğu ve geçiş güzergâhı olarak bilinen yerlere konulan kameralar ile gözetleme yapılması ve bu kameralardan alınan görüntülerin merkeze sürekli olarak aktarılıp kaydedilmesinden oluşmaktadır. Görüntüler yedi günlük bir süre için kaydedilmekte, sürenin bitimiyle eski görüntülerin üzerine yenileri otomatik olarak kaydedilmektedir. İstanbul'da bu amaçla bulunan kamera sayısı 570 olarak belirtilmektedir (İEM, 2007).
Öte yandan, MOBESE İstanbul projesinin önemli modüllerinden biri de İlçe Komuta Merkezleridir. Bölgelerden gelen bilgiler, ilk önce Komuta Kontrol Merkezinin küçük birer prototipi olan bu merkezlerde biriktirilir. Veri tabanına işlenen bilgiler daha sonra ana Komuta Kontrol Merkezine iletilmektedir (İEM, 2007).
Bu bilgilerden anlaşıldığına göre, İstanbul'da bu sistemin kurulmasına Valilik destek sağlamıştır. Ancak sistemin işletilmesi tamamıyla Emniyet Müdürlüğü'nün sorumluluğu altındadır. Sistemin işletilmesi ve izlenmesi için komuta kontrol merkezlerinde görev yapan personel doğal olarak Emniyet Müdürlüğü görevlilerinden oluşmaktadır. Öte yandan, bu sistem içerisinde özellikle kameralardan gelen önemli bilgilerin iki aşamalı bir sistem içinden geçerek kayıt altına alındığı ortaya çıkmaktadır. Bu noktada böyle önemli bir bilgilerin sadece polisin elinde bulunması, hangi şartlar altında ne kadar süre ile saklanması, kimler tarafından görülebileceği, mahkemelerde hangi usul içinde delil olarak değerlendirilebileceği, gibi konularda soru işaretleri oluşmaktadır.
Kapalı devre televizyon sistemleri kullanılarak, cadde ve sokakların güvenlik amacıyla izlenmesi Birleşik Krallık'ta 20. yüzyılın suçu önleme girişimi olarak nitelendirilebilir. Suç işlenme oranlarındaki artış karşısında, suç işlenmesinin önlenmesine yönelik olarak yerel düzeyde kamu ve sivil toplum 'ortaklığı' teşvik edilmiştir. İçişleri Bakanlığı'nın teknik ve mali açılarından ciddi destekleri ile 1990'lı yıllarda bu sistemlerin hızla yaygınlaştığı görülmektedir. Ancak projelerin kurulmasında, işletilmesinde yerel kaynakların harekete geçirilmesi yanında polis ile birlikte diğer ortakların kelimenin tam anlamıyla 'ortak' olması sağlanmıştır.
Türkiye'de ise kameralı gözetleme sistemlerinin yaygınlaşma süreci Birleşik Krallığa göre 10 yıl sonra yani 2000'li yıllarda yaşanmaktadır. EGM'nin ilgili daire başkanlığınca ilk olarak Diyarbakır'da uygulanan sistemin, geliştirilerek 'İstanbul MOBESE' olarak hayata geçirildiği ve buradan elde edilen deneyimlerle standartların oluşturulduğu anlaşılmaktadır. Uygulama için başlangıçta, İçişleri Bakanlığı'nın doğrudan finansal bir desteğinden söz edilmemektedir. İstanbul MOBESE için İstanbul Valiliği'nin, Özel İdare kaynaklarından mali desteği dikkati çekmektedir. 2008 yılı başında İçişleri Bakanı MOBESE sistemlerinin yılın sonuna kadar tüm il ve büyük ilçelerde kurulması hedefini açıklamıştır. Bu arada bakanlıkça, yerel dinamiklerle kaynak temin edilen projelere öncelik verileceği duyurulmuştur. Ancak bu gelişmelerin öncesinde, esnasında ve 'resmi' boyutu dışında bazı il ve ilçelerde yerel kaynaklarla kameralı gözetleme sistemlerinin uygulanmaya başlandığına dikkat edilmelidir. Bununla beraber, yerel kaynak bulunması, Birleşik Krallık örneği gibi bir 'ortaklık ve işbirliği' anlamına gelmemekte, projelerin işleyişi sadece polise bırakılmaktadır.
Birleşik Krallıkta suçla mücadelede özellikle 'toplum destekli' bir yaklaşım esas alınmak suretiyle, suçla mücadelede polisin yalnız bırakılmadığı dikkati çekmektedir. Bu konuda yasal bir düzenleme de yapılmıştır. Böyle bir yaklaşım içinde ilgili yerel yönetimler, işadamlarının oluşturduğu birliktelikler, esnaf birlikleri gibi üyelerden oluşan ortaklıklar ile geniş kapsamlı programlar hazırlandığı ve bunların arasında kameralı gözetleme sistemlerinin de yer alması dikkat çekicidir. Böylece kameralı gözetleme sistemlerinin ortaklık içinde yer alan üyelerin maliyet, işleyiş, gözden geçirme ve hedeflere ulaşmada tam anlamıyla ortaklaşa hareket ettikleri bir sistem karşımıza çıkmaktadır. Bu hem suçla mücadele eden aktör sayısını artırmakta, hem de kişi hakları ve özel hayatın korunmasına yönelik kaygıları azaltıcı bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir. Bu uygulama aynı zamanda 'yönetişim' yaklaşımı ile uyumlu bir görümüm de sağlamaktadır.
Türkiye'deki MOBESE uygulamalarında, polisin 'yalnız' kaldığı görülmektedir. Her ne kadar İçişleri Bakanlığı'nın toplum destekli güvenlik hizmetlerine yönelik bir yaklaşımı varsa da ve birçok ilde farklı boyutlarda uygulamalarına rastlanıyorsa da, MOBESE konusunda 'ortaklık' anlayışına dayalı çok-kurumlu bir uygulama modeli bulunmamaktadır. İstanbul'da olduğu gibi projelerin uygulanması için Valiliklerden (Özel İdare kaynaklarından) kaynak sağlanıyorsa da, işleyiş içinde 'polis' yalnız kalmaktadır. Hâlbuki polis bile, 'suçla ya da terörle mücadele yalnızca polisiye bir iş değildir,' ifadesini kullanabilmektedir (Heper, 2007). Böylece kameralı gözetleme sistemlerinin kuruluşu, işleyişi, kaydedilen bilgilerin kullanılması, saklanması, denetlenmesi gibi konuların tamamıyla polisin sorumluluğu ve takdirine bırakıldığı izlenimi edinilmektedir.
Kameralı gözetleme sistemleri bilgi teknolojisindeki gelişmelerden yararlanarak, son yıllarda cadde ve sokakların güvenliğinin sağlanmasında polisin vazgeçilmez yardımcılarından birisi olma niteliği kazanmıştır. Ancak, cadde ve sokakları gözetleyen 'kameraların' tek başlarına birer 'sihirli değnek' değillerdir. Bir kameralı gözetleme projesinin başarı ile işletilmesi için, dikkatlice planlanmasına, genel bir suçla mücadele programının bir parçası olarak kurgulanmasına, o yerleşim yerine özgü olmasına yönelik özen gösterilmesine ve uzmanca yönetilmesine gereksinim duyulur.
Birleşik Krallık'ta bu uygulama 1990'lı yıllarda İçişleri Bakanlığı'nın ciddi destekleri ile yaygınlaşmıştır. Ülkede yerel odaklı bir polis teşkilatlanması olmasına karşın, bu sistemlerin yaygınlaşma sürecinde İçişleri Bakanlığı'nın finansal ve teknik altyapı oluşturulmasına yönelik destekleri ile birlikte ciddi bir yönlendirici olarak öne çıktığı görülmektedir. Ayrıca çok kurumlu bir yaklaşımı teşvik edici, kişi hak ve hürriyetlerini koruyucu yasal düzenlemeler kameralı gözetleme sistemlerinin halka güven verici biçimde bir işleyiş mekanizmasına kavuşmasında etkili olmuştur.
Türkiye'de kameralı gözetleme sistemlerinin gelişmesinde kendiliğinden başlayan bir yaygınlaşma sürecine Emniyet Genel Müdürlüğü'nün müdahil olduğu, sistemler ve standartlar oluşturulduğu görülmektedir. 2007yılından bu yana İçişleri Bakanlığı'nın desteği kendini göstermektedir. Bu alanda çok kurumlu bir yaklaşım olmamasına karşın, il özel idare kaynaklarından finansal destek sağlanması yoluna gidilmektedir. Ancak finansal destek sonrasında sistemlerin işleyişinde özel idarelerin yeri bulunmamaktadır. Bu durumda il genel meclislerinde 'MOBESE vasıtası ile kesilen para cezalarından pay istenmesi', konusunda talepler ifade edilebilmektedir.
Türkiye'de kameralı gözetleme sistemlerinin kamuya açık yerlerde kullanımında, topluma güven verici bir yapılanma ve denetim mekanizması oluşturulması gereklidir. Bu doğrultuda, kameralı gözetleme konusu, İngiltere örneğine benzer biçimde, yalnızca polis tarafından yürütülen bir iş olarak düşünülmemelidir. Aslında, Türkiye'de de, 'suçla ya da terörle mücadele yalnızca polisiye bir iş değildir,' anlayışı önem kazanmaktadır. O halde, toplumsal bir işbirliği yaklaşımı ortaya koymak bakımından öncelikle ilgili kamusal ve sivil kurumlar arasında sağlanacak eşgüdüm ile projelerin uygulanmasına geniş tabanlı bir destek sağlanmalıdır. Bu bağlamda, mülki idarenin eşgüdümünde bir yönetişim modeli geliştirilmesi düşünülmelidir.
Anttiroiko, A. (2002) 'Strategic Knowledge Management in Local Government',Eloctronic Government: Design,Applications and Management, Ed.: A. Grönlund, London: İdea GroupPublishing.
Atalay, B. (2008) 'İçişleri Bakanı Sayın Beşir Atalay'ın 17 Ocak 2008 Tarihinde İl Valileri Toplantısının Açılışında Yaptıkları Konuşma', Türk İdare Dergisi, Mart 2008, Sayı. 548: 13-22.
Çevik, H. Hüseyin ve Orhan Filiz (2008), 'Polis Teşkilatında Bilgi Yönetimi', Türk İdare Dergisi, Mart 2008, Sayı. 548: 165-184.
Çoban, E. (2005), 'Ülkemizin Yeni Bilgi ve Güvenlik Konsepti MOBESE', Polis Dergisi, Sayı. 45: 21-28.
ECSS (1999) Exeter Community Safety Strategy 1999-2000, Exeter: ExeterCommunity Safety Partnership.
Geleri, A. (1996) An Examination of Public Attitudes Towards the Use of ClosedCircuit Television in Public Places. PhD Thesis. Exeter University(yayınlanmamış).
Heper, D. (2007) 'Göç'ü Önle Suç'u Önle', Milliyet Gazetesi, 05.07.2007.
Home Office (1993) A practical Guide to Crime Prevention for Local Partnerships. London: Home Office.
Home Office (2007) National CCTV Strategy, http://www.crimereduction.homeoffice.gov.uk/ cctv/National%20CCTV%20Strategy%20Oct%202007.pdf (05.05.2010).
İçişleri Bakanlığı (2010), 'Yılın İlk Valiler Toplantısı Yapıldı,' İçişleri Dergisi, Ocak-Şubat 2010, Sayı 7: 9-16.
İEM (2007) 'MOBESE' http://mobese.iem.gov.tr (18.12.2007)
Manwaring-White, S. (1983) The Policing Revolution, Brighton: Harvester.
Reiner, R. (1992) The Politics of Police, (2nd Edition), Hemel Hemstead: Wheatsheaf.
Yıldırım, H. vd., (2006) E-Devlet Başa, Ankara: İmyay Yayıncılık.
Bu makale İdarecinin Sesi Dergisi, 2010, Kasım-Aralık, 142. sayısında yayınlanmıştır.