MURUN, KHUVSGUL VİLİ, MOĞOLİSTAN — Moğolistan uzun süredir olağanüstü karaciğer kanseri oranlarıyla boğuşuyor – Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, küresel ortalamanın dokuz katı. 2020’de yalnız, 2.000’den fazla Moğol karaciğer kanserine yenik düştü, kabaca ülkenin toplam COVID-19 ölüm bilançosu ile aynı.
Bu yıl Dalkhsuren Dagvadorj kendisinin de bu şekilde ölebileceğinden korktu. Ülkenin kuzeyindeki Khuvsgul eyaletindeki Burentogtokh soum’dan bir çoban olan Dalkhsuren’e Mart ayında karaciğer kanseri teşhisi kondu. 750 kilometre (466 mil) yol kat etti. Ulusal Kanser Merkezi Teşhisi doğrulamak için başkent Ulan Batur’da. Ameliyat için ilk uygun tarihin birkaç hafta uzakta olduğu söylendi. Dalkhsuren’in tümörü her ay bir santimetreden fazla büyüyordu. Beklemek ölümcül olabilir.
Neyse ki 55 yaşındaki çoban beklemek zorunda kalmadı. Geçen yıl yapılan bir değişiklik, doktorların ülkenin diğer bölgelerinde – özellikle Khuvsgul ilinde – karaciğer kanseri ameliyatı yapmasını mümkün kıldı ve Dalkhsuren gibi insanlara çok önemli bir yaşam çizgisi sağladı.
Karaciğer kanseri için dünya çapında en yaygın risk faktörü, hepatit B veya hepatit C ile uzun süreli enfeksiyondur. Moğolistan’ın uzun süredir mücadele ettiği yoğun alkol tüketimi de bir faktördür. Viral hepatit bulaşması, tek kullanımlık şırıngaların bulunmasından önce Moğolların cam şırıngaları kaynattığı, sterilize ettiği ve yeniden kullandığı 1970’lerde ve 1980’lerde özel bir belaydı.
Ancak bugün bile, kronik hepatit B ve C enfeksiyonları, tüm karaciğer kanseri vakalarının yaklaşık %95’ini oluşturmaktadır. İnsanlar enfeksiyonla yıllarca semptom göstermeden yaşayabilirler, o kadar çok kişi hasta olduklarının farkında değil. Genel olarak, karaciğer kanseri taramaları o kadar azdır ki kanser vakalarının %70’inden fazlası son aşamada teşhis edilir. 2020’de Moğolistan’da karaciğer kanserine bağlı ölüm oranı 100.000 kişi başına 80,6 iken, küresel oran 8,7’dir.
Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, teşhis edilen karaciğer kanseri vakalarının sadece beşte biri ameliyat oluyor ve Dalkhsuren’in bunlardan biri olduğu belirlendi; bu onun tek seçeneğiydi. Karaciğer kanserini tedavi etmek için ana seçenekler ya kısmi karaciğer rezeksiyonu – tümörün ameliyatla alınması – ya da nakildir. Transplantasyon ameliyatları yalnızca Ulan Batur’da mevcuttur, ancak Moğol sağlık sisteminde yapılan son değişikliklerle birlikte, şimdi başkentin dışında, Khuvsgul eyaletinde kısmi karaciğer rezeksiyonları gerçekleştirilmektedir.
Nisan ayının sonlarında Dalkhsuren, memleketindeki devlet hastanesinde bir hastane yatağında, burnunda bir oksijen tüpüyle yatıyordu. Yerel cerrahlar, tüm kanserli hücreler de dahil olmak üzere karaciğerinin beşte dördünü çıkarmıştı. Organın kendini yenileme kapasitesi göz önüne alındığında doktorlar, ameliyat sonrası talimatlarını takip ederse çabucak iyileşeceğini söylediler. Gözyaşlarını silerken sesi titriyordu, “Bu kanserden çok çabuk kurtulmayı başardım,” diyor ve “şimdi vücudum nispeten daha iyi oluyor.”
Karısı Ganzorigt Purevkhaich ona bakıyor. “Bu bir ay sonra yapılsaydı çok zor olurdu” diyor. Moğolistan’ın 2021 Sağlık Sektörü Reformu kapsamında ameliyatın kendisi ücretsizdi, ancak ameliyat öncesi ve sonrası maliyetler, çiftin ailenin yardımıyla bir araya getirdiği 3 milyon Moğol togrogu (958 $) olarak gerçekleşti. (Moğolistan’da aylık ortalama gelir yaklaşık 1,3 milyon togrog [$415]Ulusal İstatistik Ofisi’nin 2022 verilerine göre.) Ganzorigt, ameliyat Ulan Batur’da gerçekleşmiş olsaydı maliyetlerin iki katından fazla artacağını söylüyor.
Kanser merkezindeki bir cerrah olan Tuvşin Bayasgalan, başkentin dışındaki Moğolların aileleriyle birlikte başkente uzun mesafeler kat ettiklerini ve aylarca tedavi görmek için büyük masraflara maruz kaldıklarını söylüyor. Örneğin, Dalkhsuren’in teşhisi doğrulamak için yaptığı gezi, onu 2 milyon togrog (638 $) geri getirdi. Bu masrafları karşılayamayanlar genellikle doktorların işe yaramadığını söylediği geleneksel çarelere başvururlar.
Tuvshin, uzun yıllar boyunca Moğolistan’ın kırsal kesimlerinde kanser cerrahisini hayata geçirmeyi hayal etti. 2021’de Moğolistan sağlık sisteminin yapısında değişiklikler yaparak yerel ihtiyaçlara göre eyalet hastanelerinin hangi tedavileri sunacağını seçmesine izin verdiğinde harekete geçmeye karar verdi. Khuvsgul’daki genel hastanenin başkanı Oyunjargal Gungaa ile işbirliği yapan Tuvshin, altı ay boyunca 40’tan fazla ameliyat gerçekleştirerek yerel doktorları eğitmeye başladı.
Odonchimeg Batsukh, GPJ Moğolistan
Tuvshin, “Kırsal alanlarda operasyon gerçekleştirmenin önündeki tek engel personel sorunudur” diyor. Projesinin bir parçası olarak, iki yerel doktor eğitim almak için Güney Kore’ye gitti ve Ulan Batur’dan iki deneyimli onkolog eyalete taşındı. Olası teşvikler olarak daha iyi tazminat ve son teknoloji ekipmanlara erişimi listeliyor. Oyunjargal, bu ameliyatlar için gerekli ekipman ve aletlerin büyük ölçüde bağışçıların yardımıyla sağlandığını söylüyor.
Ulusal İstatistik Ofisi’ne göre, sağlık harcamaları 2021 ulusal bütçesinin %3,6’sını oluşturuyordu. Geçtiğimiz Mayıs ayında erken kanser önleme için ülke çapında bir tarama programı başlatan Moğol sağlık bakanlığı, çok sayıda talebe rağmen bu haber için röportaj vermedi.
Ulusal Kanser Merkezi’nde müşteri desteği başkanı Enkhtsetseg Luvsannamsrai, halk sağlığına daha fazla dikkat edilmesinin Moğolistan’ın kanser yükünü iyileştireceğini söylüyor. “Ülkemizde hastalara yönelik bakım ve hizmetlerin iyi gelişmiş olduğunu söyleyebiliriz, ancak koruyucu bakım ve hizmetler gelişmemişe yakın” diyor.
Odonchimeg Batsukh, GPJ Moğolistan
Viral hepatiti kontrol altına almak için çalışan özel Onom vakfının yöneticisi Naranjargal Dashdorj, siroz gibi ilerlemiş karaciğer hastalığı olanların yakından izlenmesinin özellikle önemli olduğunu söylüyor. Bu tür hastalarda yılda iki kez karın ultrasonu yapmak, sağlıklı insanları yılda bir kez test etmekten daha etkili olabilir.
Ancak birçok Moğol, kronik hepatit taşıyıcıları olduklarını bile bilmiyor. Örneğin, 2016 ve 2018 yılları arasında, merkezi Arkhangai eyaletindeki sağlık yetkilileri, 15 yaşın üzerindeki 45.000’den fazla sakini hepatit C için taradı – toplam 73.686 kişi – ve ardından 2.463 kişi ücretsiz tedavi gördü.
65 yaşındaki Dorjpalam Lkhamragchaa da onlardan biriydi. “Virüsle ne kadar yaşadığımı bilmiyorum” diyor. “Her ihtimale karşı test yaptırmayı düşündüm. Belki de keşfetmeseydim ciddi bir durumla karşı karşıya kalacaktım.”
Kaynak : https://globalpressjournal.com/asia/mongolia/taking-surgical-approach-worlds-highest-liver-cancer-rate/