Çeşitli istatistikler, günümüz Müslümanlarının sağlık, yolsuzluk, uzun ömür, okur-yazarlık, insan hakları, kişisel güvenlik, gelir veya güç gibi konularda diğer halkların gerisinde kaldığını açıkça göstermektedir. Peki, neden? Bu konuda her biri sonuçlarıyla ilgili olan dört farklı açıklama bulunmaktadır.
İlk olarak, küresel Sol ve İslamcılar Batı emperyalizmini suçluyorlar. Onlar için bugünkü sıkıntılar, 1760'den sonraki iki yüzyıl boyunca neredeyse tüm Müslümanların çoğunlukla Hristiyan olan 16 devletin kontrolüne girdiği dönemi izliyor, (Birleşik Krallık, Portekiz, İspanya, Fransa, Belçika, Hollanda, Danimarka, İsveç, Almanya, Avusturya, İtalya, Yunanistan, Rusya, Etiyopya, Filipinler ve Amerika Birleşik Devletleri).
Ancak bu suçlama iki önemli gerçeği göz ardı ediyor. İlk olarak, Müslümanlar 1760'dan çok önce bu göstergelerde dünya genelinin gerisinde kaldılar ki, bu, neden ilk etapta Batı'nın kontrolü altına girdiklerini açıklamaya yardımcı olur. İkinci olarak, Batı kontrolü yaklaşık yetmiş yıl önce sona erdi, bu da birçok Müslüman olmayan halkın başardığı gibi yeşermek ve başarılı olmak için Müslümanlara bolca zaman tanıdı; Singapur/Malezya, Hindistan/Pakistan, İsrail/Filistin veya Kuzey/Güney Kıbrıs'ı karşılaştırın.
İkinci olarak, İslam'a düşman analistler Müslümanların sıkıntılarından dolayı dini suçluyorlar. Müslümanların orta çağdaki başarısını zorla egemenlik altına alınmış kültürlerin katkılarını benimsemelerine bağlayarak, Roma, Yunan ve İran gibi kültürlerin katkılarını istismar etmekle suçluyorlar ve İslam'ı ezbere öğrenmeyi teşvik eden, kadercilik aşılayan ve fanatizm yetiştiren dar bir etki olarak tasvir ediyorlar. Ancak bu da mantıksızdır: Eğer İslam bin yıl önce diğer medeniyetlerden ödünç almanın başarılı bir şekilde yapılmasına izin verdiyse, bugün benzer bir ödünç alma işlemine nasıl engel olabilir?
Kişisel olarak, bu tarihçi üçüncü bir açıklamayı savunuyor: çeşitli faktörler – özgün düşünceyi reddetme ve özellikle Moğol istilasının etkisi – Avrupa yükselirken ortaçağ İslam medeniyetinin gerilemesine neden oldu. Ardından, karşılıklı yakıcı halde bir hoşgörüsüzlük ve düşmanlık, Müslümanların Hristiyanlardan öğrenmelerini engelledi. Eğer modernite Çin'de icat edilmiş olsaydı, Müslümanlar bugün çok daha ileride olurlardı.
Bu çeşitli yorumlar, Ahmet T. Kuru'nun "Islam, Authoritarianism, and Underdevelopment: A Global and Historical Comparison/İslam, Otoriterlik ve Geri Kalmışlık: Küresel ve Tarihsel Bir Karşılaştırma" (Cambridge Üniversitesi Yayınları, 2019) başlıklı kitabını okurken akla geliyor ki, bu kitap dördüncü bir açıklama sunuyor. San Diego Devlet Üniversitesi'nde siyaset bilimi profesörü olan Ahmet T. Kuru, son bin yıl boyunca dini ve siyasi otoriteler arasındaki çok yakın ilişkilerin Müslüman yaratıcılığını bastırdığını ve Müslümanların ilerlemeleri için bu ittifakın kırılması gerektiğini savunuyor. Onun tezi üzerinde ciddi düşünmeyi gerektiriyor. (Aşağıdaki alıntılar kitabın özetinden alınmıştır.)
Kuru, "ulema (İslam bilgisini, eğitimi ve hukuku temsil eden dini liderler) ile siyasi yöneticiler arasındaki belirli bir ayrılık derecesinin" sekizinci ila on birinci yüzyıllarda Müslümanları medeniyetlerin ön saflarına yerleştirdiği altın çağı hatırlatarak başlıyor. Özellikle, "ulemanın ezici çoğunluğu ve aileleri sivil toplum işlerinde, özellikle ticarette çalışıyorlardı." Ortaya çıkan dini ve felsefi çeşitlilik, erken Müslüman toplumlarını dinamik kıldı.
On birinci yüzyılın ortalarından itibaren "ulema-devlet ittifakı bugünkü Orta Asya, İran ve Irak'ta ortaya çıkmaya başladı." Daha sonra Suriye, Mısır ve ötesine yayıldı ve entelektüel ve ekonomik sınıfların marjinalleşmesine neden oldu. Sonuç olarak, Müslüman bilimsel üretkenliğinde ve ekonomik dinamizminde bir düşüş yaşandı.
Örneğin, Avrupalılar matbaayı yaklaşık olarak 1440'ta icat ettiler, ancak Müslümanların Arap harfleriyle bir kitap basması neredeyse üç yüzyıl sürdü. Bu aşırı gecikme, "matbaanın bilimsel önemini takdir edecek bir entelektüel sınıfın olmaması [ve] baskı sermayesinin finansal fırsatlarını anlayacak bir tüccar sınıfının olmaması" nedeniyle ortaya çıktı. Müslüman imparatorlukların askeri komutanları matbaanın değerini görmüyorlardı ve ulema ise, eğitimlerine yönelik tekel tehdidi olarak görüyordu." Sonuç olarak, on sekizinci yüzyılda Avrupalılar, Osmanlı İmparatorluğu'nda basılan tek bir kitaba karşılık 20.000 kitap basmıştı. Hatta bugün bile, Arapça kitaplar küresel üretimin sadece yüzde 1.1'ini oluşturuyor.
On dokuzuncu yüzyıl reformları, ulema-devlet ittifakını ele almadı ve bu nedenle başarısız oldu. Sonraki çabalar, devletin gücünün askerin yönlendirmesiyle genişlemesi, radikal ideolojilerin çoğalması ve güvensiz laik liderlerden kaynaklanan bir şekilde daha da kötü bir sonuca evrildi. Sonuç olarak, orantısız hidrokarbon gelirleri "demokratikleşmeyi engelledi ve rantçı devletler yarattı."
Geleceğe bakarken, Kuru Müslümanlara dört mükemmel öneri sunuyor: otoriterlik ve geri kalmışlık sorunlarını kabul etmek; bunları ne emperyalizme ne de İslam'a yüklememek; ulema-devlet ittifakının aydınlar ve girişimciler üzerindeki zararına odaklanmak ve "girişimciliği teşvik eden üretken sistemlere dayalı ekonomik yeniden yapılanma fikirleri geliştirmek."
Şimdi, Müslümanlar bu bilge tavsiyeleri dinleyecekler mi? Maalesef sicilleri, böyle olmadığını gösteriyor.