This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
HIFZI TOPUZ
Remzi Kitabevi
HIFZI TOPUZ, 1923'te istanbul'da doğdu. Galatasaray Lise-si'ni (1942), istanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ni bitirdi. 1947-1958 yılları arasında Akşam gazetesinde muhabir, istihbarat şefi, yazı işleri müdürü olarak çalıştı, istanbul Gazeteciler Sendikası başkanlığında bulundu. Strasbourg Üniversite-si'nde devletler hukuku ve gazetecilik alanlarında yüksek lisans (1957-1959) ve yine Strasbourg Hukuk Fakültesi'nde gazetecilik doktorası yaptı (1960). Paris'te UNESCO Merkezinde, iletişim sektöründe özgür haber dolaşımı şefi olarak çalıştı (1959-1983). Çeşitli konularda 20 kitap yayınladı. Başlıcaları şunlar: Kara Afrika (1970), Uluslararası İletişim (1958), İletişimde Karikatür ve Toplum (1985), Lumumba (1987), Siyasal Reklamcılık (1991), Parisli Yıllar (1994), Türk Basın Tarihi (1996), Başlangıcından Bugüne Dünya Karikatürü (1997), Meyyale (1998), Taifte ölüm (1999), Paris'te Son Osmanlılar (1999), Eski Dostlar (2000), Hatice Sultan (2000). Anadolu Üniversitesi'nde, istanbul Üniversitesi ve Galatasaray iletişim fakültelerinde uluslararası iletişim ve siyasal iletişim dersleri verdi. 1974-1975 döneminde bir yıl TRT kurumunda radyolardan sorumlu genel müdür yardımcılığı yaptı.
İçindekiler I Gençlik Yılları II Derne Cephesi m Fikriye'nin Tutkusu IV Sofya'dan izmir'e Kaçış v Çanakkale VI Akaretler'de Gelişen Bir Sevgi vii Güneydoğu: Cephede Roman Okuyan Kumandan viii Vahdettin'le Birlikte Almanya Gezisi IX Fikriye 21 Yaşında: Sevgi Dolu ilk Akşamlar X Samsun-Erzurum-Sivas xi Fikriye ile Kemal Paşa'nm Gizli Nikâhı xıı Sakarya-Dumlupınar-Büyük Taarruz XIII izmir'de Sıradışı Bir Kadm xiv Zoraki Sanatoryum Bakımı XV ikinci Evlilik XVI ölümüne Sevda Sonra Ne Oldular? Sonsöz I Gençlik Yılları 7 30 42 53 64 75 87 96 107 126 154 181 213 227 240 254 281 287
Memduh Bey bir gaz bayiliği buldu. eşi ve çocukları. Zübeyde Hanım'la evlenmişti.' Fikriye'nin annesinden çok sık dinlediği aileyle ilgili bir olay da. Memduh Bey Hicaz'da defterdar olan bir kardeşine hemen bir telgraf çekerek biraz para istemek zorunda kaldı. işte bu perişan durumda ertesi gün Selânik'e vardılar. 'Ben nereden bileceğim bunları. 2 at arabası. neleri yok. . sonra birden kendine gelerek. Fikriye bu olayları annesi Vasfiye Hanım'dan o kadar çok dinlemişti ki zaman zaman bunlara tanık olduğunu bile sanıyor. babadan kalma topraklarda rahat huzur kalmadı. ne var ne yok satarak karınlarını doyurdular. o yıllarda seçkin insanların yaşadığı. Yenişehir'deki çiftlikten 16 öküz arabası. hepsini ellerinden aldılar. Çeteciler Türk ailelerine musallat oldu. Ragıp Bey ise Reji'deki işinden hoşnuttu. Yenişehir'de babadan kalma büyük çiftlikleri vardı. atlan ve arabalarıyla Olympos Dağı'nın eteklerinden ve ormanlardan geçmek gerekiyordu. paralarını ve kadınların takılarını at arabalarının gizli köşelerine yerleştirdiler. kim bilir kim kazana kim yiye. Aile oraya. koyun ve davar sürüleriyle yola çıktılar. 'Selânik'i hiç görmedim ki. Teselya'nın Yenişehir (Larissa) kasabasından gelip yerleşmişti. Fikriye'nin babası Memduh Hayrettin Bey ile amcası Ragıp Bey de mallarını mülklerini satarak göçmen kafilelerine katıldılar. amcası Ragıp Bey'in ikinci evliliğiydi. sürüler dağıldı. Asker de çetecilerden yana. Halleri vakitleri yerindeydi. yorganlarına bile el koydular. yok olup gittiler. kimdi bu Zübeyde Hanım? Zübeyde Hanım. Ailesi. Atlar ve arabalar da gitti. içlerindeki altınlar da. 16 yaşında. Kadınlar ve çocuklar ağlaşırken. oğulları Ali Enver ve kızları Melâhat. Akbıyık Mahallesi'ndeki konağa yerleştiler. Yollarına devam etsinler diye. Babasının orada büyük bir çiftliği vardı. Memduh Bey ile Ragıp Bey. yani bir tür koruculuk. 1857 yılında Langaza'da doğmuştu. Akbıyık'ta. Çoluk çocuk yollarda perişan oldular. Ragıp Bey de Reji İdaresi'nde. daha Fikriye dünyaya gelmeden önce. Ama canlarına dokunmadılar. Neleri var. aklı fikri İstanbul'a gidip yerleşmekti. Dere boylarında mola verirlerken Yunan çeteleri kuşattı kafileyi. sığırları. takılar da. Ama onlar aslında Selânikli değildi." Ellerinde kalan iki sıska öküzle arabaları satarak çoluk çocuk Selanik'te bir ev kiralayıp oraya yerleştiler. Beraberlerinde de uşaklar. kadınlara ve kızlara da sataşmadılar. eşi de bir süre sonra ölünce Ragıp Bey hep orada kaldı. Memduh Bey onlara şöyle dedi: "Ahmak odur ki dünya malı için gam yiye.. Akbıyık Mahallesi. Hiçbir yerden gelir yoktu.Fikriye büyümüş. sadece iki öküz arabası bıraktıktan sonra. serpilmiş. Selanik'te yakınlarını bulacak ve o çevrede arazi alarak tarım ve hayvancılığı sürdüreceklerdi. Ama Yunanistan bağımsız olduktan sonra orada barınamadılar.. yani Tekel'de kolculuk. arabacılar ve hizmetçi kadınlar. Ne var ki Memduh Bey sıkıldı bu gaz bayiliğinden. zarif bir Rumeli güzeliydi. Ragıp Bey. Yolda öküz arabalarının tekerleri kırıldı.' diyordu. Çeteciler. Teselya Savaşı'ndan sonra Yunanlılar o topraklara el koydu. Ragıp Bey eşini yitirdikten sonra. Çoğu Selânik'e göç etmekten başka çare bulamadı. 1894'te Selanik'ten taşınmıştı. yeldirme. ince uzun boylu. Kazasker Molla'nm konağında oturuyorlardı. kumral dalgalı saçlı. binek atları. Kimler vardı o kafilede? Memduh Bey. yeşil gözlü. Eşini ve çocuklarını alıp Selanik'ten göç ederek. İshak Paşa Camisi'ni de içine alan ahşap konaklardan oluşan temiz ve düzenli bir mahalleydi. Ondan acil yardım gelene kadar da üstlerinde başlarında palto. Altınlarını. Peki. Büyük oğlu büyümüş ve asker olmuştu. Bir yandan da iki kardeş kendilerine uygun bir iş aradılar. bakır kap kaçağa. eşi Vasfıye Hanım. soy olarak Anadolu'dan Rumeli'ye göçmüş Yörüklerdendi. güzel bir kız olmuştu. Ama o dönemde kolay mı Larisa'dan Selânik'e gidebilmek? Koyunları. Ahırkapı Feneri'nden Sultanahmet Camisi'ne kadar uzanan. Fikriye'nin ailesi o konağa.
benim bir memurla evlenecek kızım yok. Rıza Efendi bu işin yürümeyeceğini anlayınca. Selânik'e ." Rıza Efendi yılmadı. "olmaz. sınır gazileri deniyordu. araya dostlarını koydu. hangi eve girdiğini gördü. Ben Zübeyde'yi sokakta bulmadım. Ne zamandır aradığı kız buydu. Manastır'm Kocaali Bucağı'ndandı. Onlara o zamanlar. Zübeyde'nin annesi. eşkıya ikide bir depoları basıp keresteleri kaçırıyordu. sınırları korumak için gönderilen Yörük Türklerindendi. vermem de vermem. "Ben kızıma sırmalı kaftan isterim. O zamanlar tepeleri hep karla örtülü Olympos Dağı'nın eteğinde. Bütün gençler onunla evlenebilmek için çiftliğin kapısını aşındırıyordu ama o kimseleri beğenmiyordu. 1871'de ilk kızını doğurdu. evlendiler. adını Fatma koydular. Arkasından iki oğlu oldu: Ahmet ve Ömer. Dostları ona. teğmenliğe yükseldi. "Yok. çünkü Zübeyde 14 yaşındaydı. istedi de. ailesini memur aylığıyla geçindirmesi kolay değildi. Onu uzaktan bir süre izledi." diyordu. Konu komşuya sorup kızın kim olduğunu araştırdı. Baktı ki olacak gibi değil. Kararı kesindi. Bunun üzerine Zübeyde' nin babası kızım bir arabaya bindirerek Selânik'e götürdü." dedi." diye tutturdu. İnce ve zarif bir adamdı. Ama iğne derinlere saplanmış olduğu için Zübeyde'nin birkaç kez pansumana gelmesi gerekiyordu. Zübeyde'nin üvey kardeşini bulup ona yalvardı. Ama baktı ki olacak gibi değil. Ali Rıza Efendi. Papazköprüsü denilen yerde Gümrük koruma memurluğu yapıyordu. Rıza Efendi hastanenin önünden geçerken Zübeyde Hanım'a rastladı. Zübeyde' nin annesi razı oldu. bütün herkes telaşa kapıldı. Baktı ki kaynana. Rıza Efendi o sıralarda bir rüya gördü ve rüyasında gördüğü kıza âşık oldu. oralarda Yunan çeteleri vardı. diyor. görevinden ayrıldı. İşte tam o günlerde. "Ne olursun. Kızı ameliyathaneye alarak iğneyi çıkardılar. sırmalı fotin isterim. ertesi gün gidip kızı ailesinden isteyecekti. Ama Zübeyde'nin annesi Rıza Efendi'yi görünce. "bana yardım et. illâki rüyasında gördüğü bu kızı alacaktı. deyince. kereste ticaretinde çok iş olduğunu söylediler. Zübeyde Hanım çok mutluydu. Bir gün evde yorgan kaplarken Zübeyde'nin dizine iğne battı ve dizinin içinde kırıldı. Ama gördüğü kızlardan hiçbiri rüyasındakine benzemiyordu. Langaza'da iğneyi çıkartabilecek cerrah bulamadılar. çiftlikte büyüdü. Ali Rıza Efendi. Çetecilere ve komitacılara karşı savaştı. Rıza Efendi'de nerede onları alacak para? Adamcağızın maaşı topu topu üç altın liraydı. Ne var ki. önceleri Asakiri Milliye Taburu'na gönüllü olarak katıldı. Cerrah bu işin ufak bir operasyonu gerektirdiğini söyledi." dedi. Fatih Sultan Mehmet'in zamanında Konya ve Aydın tarafından. Yara kısa zamanda iyileşti ama Zübeyde Selânik'i çok sevmişti. Bu çocukların üçü de küçük yaşlarda öldüler. Bütün o Yörükler iri yapılı insanlardı.Zübeyde çok güzel bir kızdı. İşte tam o günlerde Ali Rıza Efendi çıktı karşısına. "Olmaz da olmaz. Ana-baba." Araya üvey kardeş girip de. sırmalı yorgan isterim. Rıza Efendi bir türlü bu rüyanın etkisinden kurtulamıyor ve her yerde o peri kızını arıyordu. yeniden haber gönderdi. rüyada gördüğü kıza benzer bir kız görürse ne yapıp yapıp onunla evlenecekti. Yaşı da ilerlemiş sayılıyordu. Ama Rıza Efendi aklına koymuştu bir kez. Ataları oraya. bu kez de. Yakınlarından birinin evine yerleştiler ve on gün kadar orada kaldılar. böyle bir soydan geliyordu. çiftliğe dönmek istemiyordu. Kararını da verdi. o da onlara uydu ve kereste işine girişti. Uzun bir süre de Selanik Evkaf Dairesi'nde kâtip olarak çalıştı. bu kızı alamazsam ölürüm. kızımı vermem de vermem. Rıza Efendi 32. Tek çare kızı Selanik'te bir hastaneye götürmekti. Rıza Efendi'nin. "Artık sen de uzun etme ver şu kızı gitsin.
Üzerinde bir elifba bulunan rahlenin arkasına oturdu ve. Sonunda Rıza Efendi daha fazla dayanamayarak Mustafa'yı mahalle mektebinden aldı ve Şemsi Efendi okuluna götürdü. Mustafa önce annesinin. Annesi. Talihin artık yüzüne gülüyor. Hayırlı olsun. bir minarenin tepesindeydi. 5 yaşında mahalle mektebine verildi. Ama Zübeyde Hanım asla buna yanaşmıyordu. sonra da Hoca Efendi'nin elini öperek kafileye katıldı. git. Bu çiftlik yaşamı. Naciye ise 40 günlüktü. Ona rüyasını anlattı ve bunun ne anlama geleceğini sordu. Rüyayı yorumlayan. Akşam Mustafa eve döner dönmez. Şemsi Paşa okulunu bitirdi. "Hanım. Mustafa gizlice seçme sınavlarına girdi ve kazandı. "benim sana söyleyecek hiçbir sözüm yok. İstediğin mektebe gir. Mustafa. pe. Hoca Efendi. Sen asker olacaksın. Rüyasında Mustafa altın bir tepsi içinde. Mustafa'yı elinden tutarak dersaneye götürdü. be.taşınmaya karar verdi. Ev işlerine bakmak için bir zenci kadın tutuldu. Zübeyde Hanım bu minarenin altına koşmuş ve orada bir adam kendisine. o dönemde Çayağzı denilen bir yerde de çalışıyor ve bazı geceler eve gelemiyordu. İki yıl sonra Mustafa babasını yitirdi. artık rüştiyeye. dört gün. ancak babası Rıza Efendi Zübeyde Hanım'ı kırmamak için çocuğun bu okula gitmesine göz yummuştu. Rıza Efendi. okula başlayacağı sabah Mustafa'ya bir beyaz entari giydirmiş." diye ilk dersini vermeye başladı. bildiğin yolda devam et. ondan sonra da Naciye. dört gece evden çıkmadı ve okulu bıraktı. Zübeyde Hanım ve Rıza Efendi'nin evliliklerinin on birinci yılında. Bu okullar din eğitimine dayanıyor ve çocuklara orada Kuran ve ilahiler öğretiliyordu." dedi. se. izin veriyorum." dedi. Oğlun çok büyük adam olacak. Okulun hocası bütün çocuklarla birlikte evin kapısına geldi. Aile gül gibi geçinip gidiyordu. Mustafa'yı çok mutlu etti. ilahiler söylediler. yine bu evde doğdu. Niyeti askeri rüştiyeye girmekti. Oğlun askeri okula gitmek istiyorsa hiç karşı koyma. hep birlikte sokakları dolaştılar. Senin başına devlet kuşu konuyor. sabahı güç etti. Zübeyde Hanım Mustafa'yı mahalle mektebinde okutmak istiyordu. başı göklere değecek. Mustafa 7. Mustafa ilahilerle mektebe başladığı için Zübeyde Hanım'ın gönlü olmuştu ve oğlunun Şemsi Efendi okuluna gitmesine karşı koyamadı. önce Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ne yazıldı ama orada Kaymak Hafız adında bir hocadan haksız yere dayak yediği için okula küstü. hep bir ağızdan dualar ettiler. o günlerde Zübeyde Hanım güzel bir rüya görmüştü. Her gün sabahtan akşama kadar bağlarda. arkada okula başlayan çocuklar. Makbule 3 yaşındaydı. eline de yaldızlı bir dal vermişti. sen engelliyorsun." demişti. askeri rüştiyeye yazıl. babası ise o zamanlarda çağdaş sayılan bir ilkokulda. Rıza Efendi daha 50'si-ne yeni girmişti. ter içinde bu rüyadan uyandı. Mustafa bu evin ikinci katında. "Elif. başına sırma işlemeli bir sarık geçirmiş. Bu yol sana pırıl pırıl ufuklar açacak. Sen onun göklere tırmanmasına yardım edeceksin. Ama bunu annesine nasıl duyuracaktı? Bereket. oğlunu kucaklayıp alnından öptü. "oğlun askeri okula gitmek istiyor." Zübeyde Hanım. . sonra okula geldiler. Mutlu ol. Ama bir süre sonra okula dönmesi gerekiyordu. "Zübeyde Hanım. Çocuklarını alıp ağabeyi Hüseyin Ağa'nın Selânik'e otuz kilometre uzaklıktaki çiftliğine gitti. Eğer razı olmazsan oğlunu aşağıya atacağız." Zübeyde Hanım'in gözlerinden yaşlar boşandı. Böylece Zübeyde Hanım genç yaşta dul kalmış oluyordu. Mustafa bu mahalle mektebinden pek hoşlanmamış. önde Hoca Efendi. Mustafa'dan sonra Makbule. tik işi rüya yorumlayan bir ahbabını bulmak oldu. "Mustafa'cığım. te. boyuna cüz denen bir çanta asmış. sol yandaki odada dünyaya geldi. Ahmet Subaşı Mahallesi'nde boş bir arsaya üç katlı bir ev yaptırdı. bahçelerde ve tarlalarda gezindi. Ama Rıza Efendi eşini ikna edemeyince Mustafa. "bu çok hayırlı bir rüya. Yine hep birlikte Selanik'teki evlerine döndüler. yani ortaokula gitme zamanı gelmişti.
Sonra bir araya gelip görüştüler ve düğün falan yapmadan evlenmeye karar verdiler. Fuat. Muhsin Bey âdeta evlât edindi Mustafa Kemal'i. Mustafa Kemal annesinin evlenmesinden üç yıl sonra Selanik Askeri Rüştiyesi'ni bitirerek 1896'da Manastır Askeri îdadisi'ne girdi. içinden. Sokaktan kestane alıp bir gazinoya girdiler. "Bak oğlum. Zübeyde Hanım'ı birkaç kez görmüş ve beğenmişti. Mustafa yatılı okulda okuduğu için eve ancak hafta sonları geliyor ve Zübeyde Hanım iki kızıyla evde yalnız kalıyordu. Demek ki. Eşi ölmüş. Bir türlü sonunu getiremiyordu. "Hayat. Daha 36 yaşındaydı. Mustafa Kemal'in üvey babası Ragıp Bey'in akrabası olurdu. Yazlan Selanik'te ailesi ve arkadaşlarıyla özlem gideriyordu. Ama sonra aradan geçen aylar ve yıllar. Mustafa artık 12 yaşında." dedi. Mustafa Kemal ve arkadaşları. Duvarda babasının palası asılıydı. uzun yıllar Ömer Naci'nin bu doğaçlama şiirini unutamadılar. "Hayat. Mustafa'nın yatılı okulda olduğu günlerden birinde Ragıp Bey Zübeyde Hanım'ın evine gelip yerleşti. annesi başka bir erkekle evlenmişti. Mustafa'nın buna katlanması imkânsızdı. Artık kışları Manastır'da geçiriyor." diye söze başladı. Şimdi tek sorun. Zübeyde Hanım oğlunu güler yüzle karşıladı.Mustafa böylece annesinin iznini almış oluyordu. Bir gün yine üçünde de paralar suyunu çekmişti. Kimse onun yerini alamazdı. benim de. Mustafa babasını hiç unutamamıştı. Mustafa Kemal daha okul sıralanndayken bazı ünlü kişilerin çocuklarına parayla dersler veriyordu. "senin de adın Mustafa. . En sık gittikleri yer Tahtakale ya da Beyaz Kule'deki gazinolardı. o palayı alarak bu yabancı adama saldırmak geldi." diyerek şiirini bitirdi. Okulda yeni arkadaşlar edindi. Matematik öğretmeni bir gün kendisine. o ise Mustafa'dan çekiniyordu. Ondan şiir ve edebiyat alanında çok şeyler öğrendi." O sıralarda Zübeyde Hanım'm yaşamında yepyeni bir olay çıktı. îyisi mi senin adının sonuna bir Kemal ekleyelim de. Genelde Ömer Naci ve Fuat (Bulca) ile birlikte oluyorlar. Bu da Memduh Bey'in ağabeyi Ragıp Bey'di. Zübeyde Hanım'la aynı sokakta oturuyorlardı. Mustafa Kemal hafta sonu izinlerini bazen onların evinde geçirirdi ve bu ilişki yıllar boyu sürdü. Çevresindekiler kendisine yeniden evlenmesini öneriyorlar. evde küçük kızı Rukiye ile birlikte yaşıyordu. Mustafa'nın bütün kinini ve düşmanlığını unutturdu. Ragıp Bey Yenişehir'den Selânik'e göç ettikten sonra Reji kolculuğunu seçmiş ve oraya yerleşip kalmıştı. genç sayılırdı. annesi onun yanında örtünmeden dolaşıyordu. Bunların içinde Ömer Naci en çok değer verdiği dostlarından biri oldu. Eşi Ali Rıza Bey öleli beş yıl oluyordu. Ömer Naci yeni şiirler yazıyordu. Mustafa' nın bunu nasıl karşılayacağıydı. Odada yabancı bir adam oturuyor. Bir ara şiir okumak için ayağa kalkarak. Ama günün birinde kendisini bir isteyen oldu. Aracılarla anlaşmaya varıldı. üvey babasıyla çok iyi dost oldu ve bu dostluk Ragıp Bey'in ölümüne dek sürüp gitti. çalışkan ve disiplinli bir ortaokul öğrencisiydi. Bunlardan biri. Halası Emine Hanım'm evine gitti ve aylarca annesinin evine dönmedi. hayat. Bir hafta sonu okuldan eve dönünce annesini yeni giysiler içinde buldu. Zaten evlenmeyi düşünmediği için de hiçbir aday çıkmıyordu. çocukları dağılmıştı. Selanik eşrafından Evrenoszâde Muhsin Bey'in oğluydu. Sonra istanbul'a taşındı. bir kuru kestaneden ibarettir. Palaya sarılmaktan vazgeçti ve hiçbir şey söylemeden merdivenleri koşarak indi ve evden kaçtı. Bir yandan da Fransızcasını ilerletti. Sonra bir an o adamın hiçbir kabahati olmadığını düşündü. rakının dışında meze ısmarlayacak para bulamıyorlardı. Zübeyde Hanım'ın bu işe aklı yattı. Askeri okula yazıldığını açıklamasında sakınca kalmamıştı. Selânik'e yazları gelebiliyordu. Mustafa derhal durumu anladı. bizi birbirimize karıştırmasınlar. Evlenmek için haber gönderdi. Çevresindekiler de kendisini desteklediler.
Fikriye'yi doğurmuştu. Selâhattin Adil Paşa'yı. Mustafa Kemal'in gözlerinden yaşlar boşandı. sen de amma beceriksizsin. yüzlerini ve adlarını da hiç unutmazdı. . Kâzım Karabekir'i. Fikriye'nin Mustafa Kemal'le ilk anıları işte bu yıllara dayanıyordu. Mustafa Kemal'i büyük bir duygusallık içinde dinliyorlardı. Ali Fuat'tı (Cebesoy). Mustafa Kemal önce Harp Okulu'nda." dedi. "Ne yazık. Memduh Beyler İstanbul'a geldikten sonra. Hemen hastaneye koştu. aradan zaman geçti." Mustafa Kemal. seni hâlâ çılgın gibi seviyorum. Okulda yeni arkadaşlar edindi." dedi. Mustafa Kemal Fethi'yi (Okyar). Yıllar sonra. Akademi'nin son sınıfındayken Memduh Bey damar hastalığından öldü. o sevdiği kızın korkunç bir kaza geçirdiğini ve tanınmaz bir duruma geldiğini haber aldı. Memduh Bey. "ben de ne kadar isterdim. sargılar içinde yatıyordu. "seni sevdiğimi neden daha önceleri anlatamadım?" Kızın da gözlerinden yaş boşanıyordu. Onun bu yapısını bilen arkadaşları. "geç değil. Zamanla aralarında duygusal bir ilişki doğdu. Manastır İdadisi'nden tanıdığı Ömer Naci ve Selanik'ten yakın arkadaşı Nuri Conker'le ise içtikleri su ayrı gitmiyordu. Manastır Askeri îdadisi'ni ikincilikle bitirdikten sonra 1899 Martı'nda İstanbul'a giderek Harp Okulu'na girdi ve piyade sınıfına yazıldı. "Evet oğlum Mustafa. "seni görmeyi ne kadar çok istemiştim. Hafta sonlarını çoğu zaman onunla birlikte geçirir. Neden bir adım atmıyorsun?" diyorlardı. Bir süre sonra sargıların arasından dudaklarını oynatarak. Ama artık çok geç. Bu bakımdan Akbıyık'ta sıcak bir aile yuvası buldu. Mustafa Kemal ikisinin de ellerine sarıldı. Ama artık yolları ayrılmıştı. Kız 14-15 yaşlarındaydı. kimisiyle de aralarında sıcak bir ilişki kurulamadı. Mustafa Kemal de 16. eşi Vasfiye." dedi. Mustafa Kemal Harp Okulu'nu ve Harp Akademisi'ni bitirene kadar Memduh Beylere gidip geldi. Demek ki Mustafa Kemal Akbıyık'taki eve gelip giderken Fikriye ayakaltında dolaşan ufak bir çocuktu. Mustafa Kemal bir süre sonra o ilk sevgilisinin öldüğünü haber alınca beyninden vurulmuşa döndü. Asım Gündüz'ü." dedi. Paşa. eve gelip gidenleri inceden inceye izler. Altı-yedi yaşlarındaki bir kız çocuğunun. îş işten geçtikten sonra Mustafa Kemal'in bazı yakınları kendisine Şevki Paşa'nın kızının ona âşık olduğunu anlattılar. Uzun uzun bakışıyorlardı. Sonra. "Mustafa yahu. Enver Paşa'yı. Hafta sonları da üvey babası Ragıp Bey'in Akbıyık'ta oturan kardeşi Memduh Bey'in evine çıkmaya başladı.. kendisinden 16 yaş büyük yakışıklı bir Harp Okulu öğrencisine olan duygularının temelinde büyük bir hayranlıktan başka bir şey olamazdı. Mustafa Kemal. Oğlu Ali Enver ile Mustafa Kemal arkadaş olmuştu. istanbul onun için başdöndürücü bir kentti. Şevki Paşa başka bir yere atandı. "Hayır.Merkez Kumandanı Şevki Paşa da Mustafa Kemal'in kendi kızına ders vermesini istiyordu.. zaman zaman ağabeyi Ragıp Bey'i görmek için onların evlerine gidip geliyordu. ama Mustafa Kemal aileyi ürkütmekten çekiniyordu. Kızın babası ve annesi de yanındaydılar. Gülümsüyor ve susuyordu. Kimler vardı bunların arasında? En yakın arkadaşı. iyileşince hemen evleniriz." Şevki Paşa ve eşi. Yusuf Akçura'yı. Cafer Tayyar Paşa'yı. "Çok mutluyum. îlk büyük yarası da bu oldu. Bu onun ilk büyük aşkıydı. Ali Ihsan'ı (Sabis) hep o yıllarda tanıdı. Kızı yanaklarından öptü. ailesini alıp gitti. sonra Harp Akademisi'nde yeni dostlar edindi ve bu dostluklar yaşam boyu sürdü. bu işi konuşuruz. Mustafa Kemal kendisini Selanik'te tanımış tı. Fahrettin Altay'ı. İkisinin de gözleri sulanmıştı. Fikriye çok gözlemci bir çocuktu. Kızımız hele bir ayağa kalksın. Mustafa Kemal kurmay subayken. gece de onun babası İsmail Fazıl Paşa'nın Kuzguncuk'taki evinde kalırlardı. Kız gerçekten çok büyük bir kaza geçirmiş. Ferit'i (Tek). Kimisiyle yakın dost oldu. ama Mustafa Kemal kıza olan duygularını belirtecek tek söz söylemeye cesaret edemiyordu.
Rumlar. şimdi de bizi şöyle danslı. eğlenceli bir yere götürün de keyfimizi orada sürdürelim." "Ben tezkere mezkere dinlemem.Mustafa Kemal ve Ali Fuat." dedi. içeri girmek istiyorlar. ne olduğunu bilmedikleri anlaşılan viskiden çok hoşlandılar." dedi. Ali Rıza Paşa Mustafa Kemal'e dönerek. Az sonra da okul müdürü onları kendi masalarına çağırtıp Fehim Paşa’ya tanıtmaz mı? İster istemez birlikte paşaların masasına oturdular. Bir Macar orkestrası orada Viyana valsleri çalıyordu. Hiç o saatte okula dönmemişlerdi. "Ne arıyorsunuz bu saatte?" "Bizim tezkeremiz var. Bu bahçelerde Avrupa'dan gelmiş orkestralar çalar. akşam okula dönerlerken. Haydi. "Olmaz öyle şey. Sizinle uğraşmazlar." Mustafa Kemal'le Ali Fuat'ın arada zaman zaman gittikleri yerlerden biri de Kristal Gazinosu'ydu." Mustafa Kemal." Çavuş nizamiye kapısını içeriden sürmeledikten sonra gidip nöbetçi subayı uyandırdı. bir daha derken saatler ilerledi. Kapıyı vurdular. İkisinin de canı içki içmek istedi. uyku sersemliğiyle "Alma içeri. Ellerinde Paşa'nın tezkeresi varmış güya. Ama üzerlerinde üniforma olduğu için içki içemezlerdi. İçlerinde onları tanımayan yoktu. anlatın şu garsona ne istediğimizi. iki arkadaş Kuzguncuk'tan okula dönerlerken. Garsonlar Fehim Paşa'yı karşılarında görünce çok telâşlandılar. Tepebaşı ve Taksim bahçelerine uğramayı gelenek haline getirmişlerdi. Rum garsonu bir köşeye çekerek ne istediklerini anlattı. Bir daha. birlikte geçirdikleri hafta sonlarında. Nöbetçi subaya verirsiniz. "Bu saatte Harbiye'ye nasıl girerlermiş?" . Görürsünüz başınıza gelecekleri. Öyle oldu. Paşaları oraya götürdüler. Paşalar bayıldılar bu yeni moda içkiye. "Siz ne içiyorsanız bize de ondan ısmarlayın. subaylara kesin içki yasağı vardı." Subay." diye haykırdı. Az sonra masaya yine kamışlı limonata bardaklarıyla viskiler geldi. paşalar. "Ne emredersiniz Paşa Hazretleri? Arak (rakı) mı getirelim?" "Hayır oğlum. Hiç merak etmeyin. limonata bardağının içine viskisoda koymasını ve bardağı limonata kamışlarıyla getirmesini söylediler. "iki öğrenci geldi. tezkerenizi gösterirsiniz. Mustafa Kemal ile Ali Fuat da Harbiye'ye. Paşalar arabalarına binip konaklarına yöneldiler. Kemal Bey. Sahneye en yakın bir masa boşaltıldı. buyrun. Yine böyle bir ağustos akşamı. Sonra hep birlikte kalktılar. "Ben size bir tezkere yazarım. "Sodalı bir meyve suyu. Viskileri kamışla keyifli keyifli içmeye başladılar. Gece yarısından sonra saat 2'ye kadar içkiler içildi. Bu yüzden garsona." dediler. bakın bu genç arkadaşlar biliyorlar bizim ne sevdiğimizi. Nöbetçi çavuş gelip kapıyı açtı. Yahudiler. sokmadım. Ali Rıza Paşa. Okul müdürü. Paşalar ve yanlarındaki iki genç Harbiyeli kuruldular masalara. "Nedir bu içeceğimiz içki?" diye sordu. Tam bu sırada yandaki masaya Abdülhamit'in başhafiyesi Fehim Paşa ile Akademi'nin müdürü Ali Rıza Paşa ve yine hafiye takımından Albay Gani Bey birlikte gelmezler mi?! İkisinde de şafak attı. Mustafa Kemal okula geç kaldıkları için kalkmak zorunda olduklarını söyleyecek oldu." Viskiler onlara da kamışlı limonata bardaklarıyla geldi. Ermeniler. Biraz buruk ama hoş bir içki. Taksim bahçesine gittiler. "Buyurun Paşa Hazretleri. Paşalar. "Komutanım. beyler de buralardan hiç eksik olmazlardı." dedi. Mustafa Kemal garsonu çağırıp onlara da aynı biçimde viski getirmesini söyledi. Nöbetçi subayı çağıracağım. Beyoğlu'nun ünlü zenginleri. sizi şöyle alalım. Böylece kimse onların içki içtiğini anlayamayacaktı.
Makedonya'ya ve özellikle Manastır'a oradan ulaşmak çok kolaydı. "Maşallah beyler. tümüyle bir karaçalma olayıydı. Çok canlı. "gecenin bu saatinde nereden böyle?" Mustafa Kemal." Gidip müdürü uyandırdı. Mustafa Kemal viskiyi ilk orada içmişti. henüz böyle bir örgüt kurmamışlardı.Sonra ayılır gibi oldu." Nöbetçi yüzbaşı hırsından deliye dönmüştü. Mustafa Kemal de üvey amcasının ölümüne çok üzüldü ve kendisine her zaman kucak açmış olan insanlarla ilişkilerini hep sürdürmeye karar verdi. Bu lokanta Tünel'in Galata kapısından çıkıp da Karaköy köprüsüne giderken sağ köşedeydi. Mustafa Kemal de Ali Fuat'la birlikte Selâ-nik'i seçti. yürekleri devrim ateşiyle çarpan gençlerdi. Amacı Selanik'te bir göreve atanmak ve en yakın arkadaşlarıyla birlikte orada devrimcileri örgütleyerek rejimi temellerinden sarsmaktı. 'Ellerinde Paşa'nın tezkeresi varmış! Ne demek bu tezkere? Ya gerçekten Paşa onları görevle bir yerlere göndermişse! Boş yere başımıza dert açmayalım." Çavuş tam odadan çıkarken nizamiye subayı düşündü. Birincisini emekli bir Alman astsubayı işletiyordu. Ali Enver'le zaten zaman zaman meyhanelere gidiyorlardı. Sonra. Mustafa Kemal Akademi'nin son sınıfındayken Memduh Bey birdenbire öldü. Birkaç gün sonra yola çıkmaya hazırlanıyorlardı. "Al içeri. Mustafa Kemal ve Ali Fuat. öteki de Galata'da Con Paşa'nın lokantası." diye haykırdı. Ama bu olay. jurnalin tümüyle uydurma olduğunu güç belâ kanıtladılar. Mustafa Kemal ile Ali Fuat'ın o yıllarda gittikleri iki yer daha vardı: Biri Beyoğlu'nda Zeuve birahanesi." dedi." dedi. Oysa bu. "Yok. ikisini de kodese kapat. Hepsi onları yarının devrimcileri olarak görüyordu. "Baş üstüne kumandanım. ben şimdi geliyorum. Mustafa Kemal 1905 yılının ilk ayında Kurmay Yüzbaşı olarak Harp Akademisi'ni bitirdi. Ama ertesi gün ikisi de tutuklandı. Adam karta bir göz attı. . Çevresindeki bütün arkadaşları da istibdat rejimine başkaldırmaya hazır. "Serhafiye Fehim Paşa Hazretleri ve okul nazırımız Ali Rıza Paşa ile berberdik de. henüz hiçbir şeyin farkında değildi. Mustafa Kemal derslerini de hiç aksatmıyor ve Harbiye'nin en başarılı öğrencilerinden biri olarak bütün kumandanların dikkatini çekiyordu." demekle yetindi ve olay kapandı. yarın sabah ben onlara gösteririm. onların . eğlenceli geçen bu öğrencilik yıllarında. nöbetçi subay uykudan uyandırılmış olmanın kızgınlığıyla." Nöbetçi subay.."Düşün bakalım önüme. Mustafa Kemal ile Ali Fuat. Zekâsı." Kapıya vardıklarında. Çünkü Akademi'deki bazı öğrencilerle birlikte bir devrim komitesi kurdukları yolunda Saray'a jurnal edilmişlerdi." dedi. Mustafa Kemal ağabeyine büyük bir hayranlığı vardı. Fikri20 ye o yıl yedi yaşındaydı." diye seslendi. "Bekle. Rumeli'nde ve Makedonya'da olduğuna inanıyorlardı. saçmalıyorsu-nuz. Yüzbaşıya döndü. Ailenin en küçüğü Jülide ise dört yaşındaydı. ilk iş olarak Mercan Yo-kuşu'nda asker elbiseleri diken bir terziye birer takım elbise ısmarladılar. Kart gerçekten okulun dahiliye müdürüne yazılmıştı. yok. gerçekten kart okul müdüründen geliyordu. Diplomalarını aldıkları günlerde kendilerine nereye atanmak istediklerini sordular. "bırakın çocukları gidip dinlensinler. güzel konuşmaları ve edebiyat konularındaki bilgisiyle herkesin saygısını kazanmıştı. Çoluk çocuk perişan oldular. Subay biraz bozuldu ama artık bu işin dönüşü yoktu. ikincisini de Büyükada'da yaşayan bir Rum. Abdülhamit'in devrilmesi için en iyi ortamın Balkanlar'da..' "Dur!" diye haykırdı. "Dahiliye müdürünü görecegiz. "Tamam. "Siz iyice kafayı çekmişsiniz. Mustafa Kemal'in uzattığı karta bir göz attı. çalışkanlığı ve disiplinli davranışıyla.
Çünkü inzibat kordonundan ve gümrükten geçmek kolay olmayacaktı. Mustafa Kemal Rumeli'ye geçmeye kesin karar verdi. O da vapurun barında Uzo'sunu içerken.21 landırarak İstanbul'un üzerine mi yürüyeceklerdi? Böyle bir şeyin yapılamayacağını kendileri de biliyordu. O dönemin ünlü subaylarından Müşir Hakkı Paşa'nın oğlu Hamdi Mustafa. ikisi de Suriye'deki Beşinci Ordu'ya gönderildiler. Kemal'in yakın arkadaşlarındandı." Mustafa Kemal'in eski arkadaşları Selanik'te önemli görevlere getirilmişlerdi. bunu nasıl yaparsın. Nasıl olsa bir yolunu bulur." dedi. 'Vatan ve Hürriyet Cemiyeti' adı verildi. Mustafa Kemal. orada da Selânik'e işleyen vapurların acentesini buldu. Oradaki Alman birahanesi. İşte o tartışmaların sonunda vatanın kurtuluşu için aralarında bir gizli örgütün kurulmasına karar verdiler." Mustafa Kemal kaçma kararını verdikten sonra Beyrut'tan Yafa'ya geçti. sazlar çalınıyor. Orada kafaları çeken subaylar. Ama bu cemiyet ne yapabilirdi ki? Beşinci Ordu'yu ayak. subayların akşamlan buluşma yeriydi. Şimdilik sen kimseye hiçbir şey söyleme." dedi. "Bu tezkere İzmir'den öteye geçmez. Sınıf arkadaşım Kemal Ohri gidip kumandana durumu anlatacak. Doğruca Zübeyde Hanım'ın evine gittiler. Kurmay arkadaşı subay giysisiyle kayıktaydı. Vapur. onların aracılığıyla iki gün içinde soruna çare bulundu. bir kez buradan uzaklaşayım. "Mustafa'çığım. iki arkadaş özlemle kucaklaştılar. Mustafa Kemal artık kaçak değildi. Başım derde girmeyecek. Ama Mustafa Kemal'in Selanik'te güvendiği başka dostları da vardı. Gözleri arkadaşını arıyor-22 du." dedi. Orada yapacağı hiçbir şey yoktu. Arap kızlarının şarkıları dinleniyordu. Selânik'e geçerim. Mustafa Kemal rıhtıma çıkmak için acele etmedi. Niyetini Ali Fuat'a açarak." "Çıldırmışsın sen.. Sık sık Şam'dan Beyrut'a gidiyor ve oradaki arkadaşlarıyla tartışmalar yapıyordu. Onun aracılığıyla bir izin tezkeresi elde etti. "Aman. Benden haber bekle. Annesi oğlunun bu habersiz gelişini hiç beklemiyordu.. Ya yakalanırsan? Vallahi zindanlarda çürütürler seni. kaçak geldim. Mustafa Kemal. Biletini aldı ve Selanik'teki bir kurmay arkadaşına Fransızca bir tel çekerek gelip kendisini karşılamasını istedi. yeter. Zaten Şam'da başka bir eğlence de yoktu." "Korkma anneciğim. Amaçları devrim tohumlarını oradan başka yerlere yaymaktı. daha sonra limanın yakınlarında çalgılı bir bahçeye giderek tartışmalarını orada sürdürüyorlardı. İçinden sular akan bahçelerde araklar içiliyor. özlemini çektiği bilinçli başkaldırı ortamını Suriye'de hiç bulamadı. Ali Fuat ise Beyrut'taki Süvari Alayı' na. Bu örgüte. Ben önlemlerini aldım. İskenderiye'den Yunanistan'a giden Rum yolcularla doluydu. Ali Fuat'a. "kaçtığımı kimseye söyleme. hiç kimseden çekinmiyordu. Mustafa Kemal vapurda güzel Rum kızlarından başka kimsenin dikkatini çekmedi. Limanda vapur acentelerinin bulunduğu bölgeye giderek Pire'ye kalkacak ilk vapurun hangisi olduğunu araştırdı. Sevinç çığlıkları atarak yaşlı gözlerle oğlunu kucakladı. Onların aracılığıyla iznini uzatabileceğine inanıyordu. Zaten sivil giyinmişti. Oradan da bir vapura atlayarak İskenderiye'ye ulaştı." Sorunun çözümü kolay olmadı. Rum güzelleriyle tatlı tatlı sohbet ediyordu. Kadınlar kendisine türlü avanslar veriyorlardı. Biletini aldı. Ertesi gün vapur Selanik limanındaydı. . "Sen. Bazen de Şam'da 'Sahra âlemi' denen eğlenceli bahçe toplantılarına katılıyordu. Mustafa Kemal Şam' daki Süvari Alayı'na atandı. Vapur ertesi sabah Pire limanına demir attı. Mustafa Kemal inzibatların denetimine uğramadan rıhtıma çıkmış oldu. Ali Fuat. "nasıl geldin böyle habersiz? Kaçak mısın yoksa?" "Evet anneciğim. "Ben Makedonya'ya gidiyorum." "Zararı yok. Beyrut daha canlı bir kentti. Az sonra bir kayığın gemiye yanaştığını gördü." dedi.Selânik'e atanmalarına engel oldu.
Vatanı kurtarıncaya kadar savaşacağız. Arkadaşları kendisini hayranlıkla dinlediler. Öğretmen Okulu Müdürü Hoca Mahir de onlara katıldı." Nuri Conker güldü. Şimdi gizli çalışmak ve örgütü geliştirmek zorundayız. Sonra arkadaşlarını buldu. İlk işleri Beyaz Kule'nin çevresindeki meyhaneleri dolaşmak oldu. 23 "Niye burada da böyle bir örgüt kurmuyoruz?" diye sordu." "Peki Tevfik Rüştü devletin politikasına nasıl yön verecek?" "Onu dışişleri bakanı yapacağım. "Harika bir iş. ya beni ne yapacaksın?" "Seni de vali ve kumandan yapacağım. alaycı bir sesle. devletin dış politikasını sert bir dille eleştirdikten sonra. "Arkadaşlar. Her ilerlemenin ve kuruluşun esası özgürlüktür. kardeşi Makbule hep orada yaşıyorlardı. Mustafa Kemal'in Selanik'te yapacağı büyük işler vardı." dedi. sonra onlara katılan Dr. Birlikte oldukları zaman yapamayacakları iş yoktu." Tabanca elden ele dolaştı. bugün bizlere bazı büyük görevler yüklüyor. Manastır'da. aile yuvasına dönmenin mutluluğu içinde." dedi. Özgürlük olmayan bir ülkede ölüm ve çöküntü vardır. Sizden özveri bekliyorum. Küçük kız kardeşi Naciye ise o Harbiye'de okurken 12 yaşında ölmüştü.. Her biri teker teker silâhı öperek. Manastır 1da-disi'nden arkadaşı Nuri Conker. Hüsrev Sami." . "Vatan ve Hürriyet'in Selanik şubesini hemen burada. Mustafa Kemal onlara. "Peki.Altı yıl Selanik'ten uzak kalmış olmasına karşın doğup büyüdüğü kente Mustafa Kemal'in özel bir düşkünlüğü vardı. "Nasıl değiştireceğiz bunu?" diye sordu. "Mustafa Kemal'in söylediklerine uyacağımıza." Salih Bozok söze karışarak. İstibdatla savaşa başladık." Mustafa Kemal'in bu konuşması odada büyük bir coşku yarattı. muhakkak ki çok eğleniyordu. "Seni de başyaver yapacağım. Mustafa Kemal. Mustafa Kemal Selanik'te arkadaşlarıyla bir araya gelince. Bu amaç la Şam'daki cemiyeti kurdum. Bu kahredici istibdat rejimine ancak devrimle yanıt vermek gerekir." dediler. Köhneleşmiş olan bu yönetimi yıkmak." Hüsrev Sami. "Seninle aynı düşünceyi paylaşıyoruz. vatan ve özgürlük için gerektiği zaman canımızı vereceğimize hemen yemin edelim. sınıf arkadaşlarından Ömer Naci'yi ve binbaşı Bursalı Tahir'i buldu. Annesi Zübeyde Hanım. ulusu egemen kılmak ve vatanı kurtarmak için sizi göreve çağırıyorum. Peki onu dışişleri bakanı yaptın. "Millet zulüm ve istibdat altında mahvoluyor. "Rumeli'nin ve Makedonya'nın koşullan böyle bir örgütün burada kurulmasına daha elverişli değil mi?" Mustafa Kemal." dedi." diye yanıt verdi. üvey babası Ragıp Bey. ben ne olacağım?" diye sordu. Kimdi oradaki arkadaşları? İlkokuldan beri hiç vazgeçemediği dostu Salih (Bozok). "Namusumuz üzerine söz veriyoruz. belinden tabancasını çıkararak masanın üzerine koydu. Mustafa Kemal. Tarih. O yeni bir politika uygulayacak. Selanik'te eski arkadaşı topçu subay Hüsrev Sami Kızıldoğan'ı. "Biz işbaşına geldiğimiz gün bu politikayı değiştireceğiz. doğup büyüdüğü pembe evden birkaç gün dışarı çıkmak istemedi. "Doktor Tevfık Rüştü aracılığıyla. Tevfık Rüştü Araş. "Hiç yanımdan ayırmayacağım. Nuri Conker. dedi. Şam'da kurdukları Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin ilkelerini anlattı. Mustafa Kemal. 24 Bir akşam yine böyle bir tartışma sırasında. "Elbette daha elverişli. bu akşam kuracagiz. Hava değişikliği dolayısıyla dört ay izin almıştı.. I Genelde Olimpos birahanesinde buluşup saatlerce devletin geleceğini tartışıyorlardı. Bu izni çok iyi değerlendirmesi gerekiyordu." dediler. Toplantıya katılanların her biri teker teker söz alarak. İdadi'de okurken de yazları hep Selanik'te geçirmişti.
" dedi. Hemen gidip Selanik'teki ordu kumandanı Mahmut Şevket Paşa'yı gördü.Nuri Conker bunun üzerine. Belki yakın arkadaşlarınızı da özlemişsinizdir. Bu kez de Trablus'ta bir göreve atandığını öğrendi. Hareket Ordusu. Bunlar hep benim anlayacağım şeyler. Duygularınızı anlıyorum. 19 Nisan 1909'da Hadımköy'e geldi. Mustafa Kemal'in derhal tutuklanması için Selânik'e bir tel çekti. Validenizi özlediğiniz için Selânik'e gittiğinizi biliyorum. 31 Mart Vakası dendi. istanbul'da çok önemli olaylar olurken o günlerini Trablus'ta geçirmenin kızgınlığı içindeydi. 23 Temmuz 1908'de Abdülhamit'in tüm yetkileri elinden alınarak Meşrutiyet ilan edildi. Redif Tümeni Kumandanı Hüseyin Hüsnü Paşa'yla görüştü. "Paşam. Mustafa Kemal de bu Ordu'nun kurmay başkanlığına getirildi. "neden bana daha önceden bilgi vermediniz? Size hiçbir kötülük gelsin istemem. Şam'a döner dönmez Ordu Kumandanı Müşir Hakkı Paşa'yı görerek durumu anlattı. Böylece olayların içinde olacaktı. Oysa o. İstanbul'a yürüme kararı verildi. istanbul. İşi idare etmek için Yafa'ya bir subay göndererek biçimsel bir soruşturmaya başvurdu. Mustafa Kemal. Gericiler Meclis'i dağıtıp Abdülhamit'e yeniden bütün saltanat yetkilerini vermek üzere ayaklandılar. sen nasıl bir göreve geleceksin de bizleri böyle yerlere getireceksin?" Mustafa Kemal hiç düşünmeden. Ama beni çok güç durumda bıraktınız. Bu amaçla oluşturulan kuvvete 'Hareket Ordusu' dendi. Artık yeni bir dönem başlıyordu yaşamında. Sonunda kendi yurduna kavuşmuş oluyordu." dedi. Yaklaşık dört ay oralarda kaldıktan sonra. Demek ki Mustafa Kemal daha o günlerde nasıl bir yere geleceğini biliyordu." Mustafa Kemal Şam'da toplam bir buçuk yıl kaldıktan sonra. Evet. Aynı gün Mustafa Kemal Üsküp' ten Selânik'e dönüyordu. Bir daha böyle şeyler yapmayın lütfen." demekle yetindi. Gelir gelmez. Hemen İstanbul'a gitmek gerekiyor. başkent için için kaynamıştı ve ittihatçılar şimdi de ikinci Meşrutiyet'in ilânına hazırlanıyorlardı. "Allahını seversen. Mustafa Kemal'in dönüşünden üç ay sonra. Şam'dan olumlu bir yanıt alınamayınca Harbiye Nâzın. Şeriatçılar tam bir anarşi ortamı yarattılar. Selanik'te gizli olarak kurulan ittihat ve Terakki Cemiyeti'ne üye oldu. Ama Mustafa Kemal birkaç gün önce oradan ayrılmıştı. Bu bildiride şöyle deniyordu: "Millet yıllardan beri zulüm yapan istibdat kuvvetlerini parçalayarak Meşrutiyet Hükümeti'ni kurdu Bu kansız mutlu inkılaptan zarar gören aşağılık kimseler eski duruma dönülmesi için bin türlü hile ve alçaklığa başvurarak yasal hükümeti yıkmak . Üsküp-Selânik demiryolu müfettişliğine atandı." dedi. Mustafa Kemal'e bir de ek görev verildi. Mustafa Kemal orada 'Hareket Ordusu'nun Halka Bildirisi'ni yazdı ve bunu Hüseyin Hüsnü Paşa imzaladı. kaç zamandır bu örgütün içindeydi. ben de o görevde olacağım." Mahmut Şevket Paşa'nın bu işe aklı yattı. ittihatçıların kendini biraz devre dışı bıraktıklarını düşünüp üzülüyordu. "hepsi iyi de. "ne diye burada duruyoruz? Yobazlar ve bütün gerici kuvvetler devleti çökertiyorlar. ordu bu olaylara seyirci kalmayacaktı. Ordu Komutanı Müşir Hakkı Paşa'nın Mustafa Kemal'e büyük sempatisi vardı ama İstanbul'a karşı gelmekten de çekiniyordu. Mustafa Kemal'in artık içi içine sığmıyordu. "Mustafa Kemal Efendi oğlum. en gergin günlerini yaşamaya başladı. içinde Şam'a dönmenin burukluğunu duyuyordu. Buna. Bingazi'den Selânik'e döndü. Bu. O yokken neler olmamıştı Şam'da? Mustafa Kemal'in kaçtığı İstanbul'a jurnal edilmiş ve Şam'daki Beşinci Ordu komutanlığından bu kaçış konusunda bilgi istenmişti. iki ay sonra istanbul'a döndü. Bütün Balkanlar o dönemde büyük çalkantılar içindeydi. 1907 Ekimi'nde Manastır'daki Üçüncü Ordu'ya atandığını öğrenince çok mutlu oldu. Ne var ki o İstanbul dışındayken. Dört aylık hastalık izni çok çabuk bitti. Paşa sorunu halletmeye çalışıyordu. "Bu görevleri kim veriyorsa. bütün aydınlara ve 'mektepli'lere karşı bir başkaldırıydı.
" dedi ve sandviçleri Selâhattin Bey'in elinden kaptığı gibi başka pencerelere koştu. Herkesin bizi tanımasında ne yarar var?" Selâhattin Bey sustu. Bir süre sonra düdükler öttü ve sonra tren kalktı. 31 Mart Vakası denilen isyan böylece bastırılmış oldu. Mustafa Kemal yanına Kâzım Özalp'i. orada sakladığı ve o zamana kadar hiç giymediği kasketini başına geçirdi. sen Türksün. "Canım Selâhattin Bey. Tren Sırbistan'da küçük büyük istasyonlarda dura kalka ilerliyordu. Selâhattin Bey de başından fesini çıkartıp. Hele Enver Paşa gibi liderler. Ayan ve Me-busan Meclisi ortak bir toplantı yaparak İkinci Abdülhamit'i tahttan indirdiler ve yerine V. elinde bir tepsiyle sandviç satan bir çocuk gördü. Onurlu bir adamdı. Ordu politikadan uzaklaşmalıdır. Mustafa Kemal bu olayı şaşkın halde izliyordu. Kara Vasıf ı ve Şükrü Naili'yi alarak cepheye gitti ve bir ay içinde isyan bastırıldı. "Ne yapıyorsun?" diye sordu. "Anladım. O yıl Mustafa Kemal'in yaşamındaki önemli bir olay da Pi-cardie'deki manevraları izlemek için Fransa'ya gitmesi oldu." diye yanıt verdi. Bir ay sonra da Mustafa Kemal Selânik'e döndü. "Bunların içinde domuz eti var mı. Selâhattin Bey çok bozulmuştu. valizine yerleştirdi. Harbiye Nâzın Mahmut Şevket Paşa. "Biz sayei şahanede (Padişahımızın sayesinde) birinci mevkide seyahat ediyor ve devleti temsil ediyoruz. Selâhattin Bey'in karnı acıkmıştı. İstasyonların birinde. Ama İttihatçılar bu görüşü paylaşmadılar. O toplantılarda ordunun politikaya karışmaması görüşünü savundu. Müslümanlığımız belli olmalıdır. yok mu?" diye sordu. "Ordumuzun içinde bulunan Cemiyet üyesi arkadaşlarımız politikada devam etmek istiyorlarsa ordudan çıkmalı ve Cemiyet'in halk içindeki örgütünde görev almalıdırlar. "artık sınırı geçtik. uzun bir süre Mustafa Kemal'le konuşmadı. Mehmet Reşat'ı tahta oturttular. Başını içeri çekti ve pencereyi kapattı. Çocuk." dedi. Oraya gönderilen bir tümen asker isyanı bastıramıyordu. anlamam." Bunun üzerine Selâhattin Bey sandviçleri teker teker eline alarak koklamaya başladı. . Nuri Conker'i.istediler ve İstanbul faciasına yol açarak suçsuz insanların kanlarının dökülmesine neden oldular." dedi. Tepsiyi kafasının üstünden indirince bir de baktı ki müşterinin başında fes var. O sıralarda orada toplanan İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin ikinci Büyük Kongresi'ne Trablus delegesi olarak katıldı. Ertesi yıl Arnavutluk'ta isyan çıktı. Mustafa Kemal ile Selâhattin Bey. Selanik'ten trenle yola çıktılar. görevini yalnız askeri yönden yapacaktır. Ordu. sığır mı. Tren Osmanlı sınırını geçip de Sırp sınırına girince. domuz mu. söyleyecek söz bulamadı. "Ben ne bileyim. ordunun başına geçmek zorunda kaldı. kendine doğduğu kentte sayısız iş olanakları bulmuştu. 28 Selâhattin Bey Arnavut kökenli olduğu için biraz Sırpça biliyordu. Mustafa Kemal valizini açıp başındaki fesi valize koyarak bir süre önce İstanbul'da Tiring mağazasından aldığı bir kasketi başına geçirdi. Osmanlılığımız. 28 yaşındaydı. Hemen pencereyi açarak çocuğa Sırpça. Çocuğun bu işten canı sıkıldı ve yoruldu. "et var içinde. Artık Mustafa Kemal İstanbul'u hiç aramıyordu. Bu kongre ona. Ordudaki güçlerini kullanarak politikada en üst görevlere ulaşmak istiyorlardı. Mustafa Kemal'e. Mustafa Kemal'i de Üçüncü Ordu kurmay başkanlığına getirdi. İttihatçıları yakından tanıma olanağını sağladı. Osmanlı hükümeti bu manevraları izlemeleri için Paris'te ataşe olan Binbaşı Fethi Bey ile Binbaşı Selâhattin Bey'i ve Kolağası Mustafa Kemal'i göndermeye karar vermişti. Arnavutların ellerindeki bütün silâhlar da toplatıldı. Binbaşı Selâhattin Bey tutucu bir kişiydi. Sivil giysilerle yolculuk ediyoruz." Beş gün sonra Hareket Ordusu İstanbul'a girdi." Mustafa Kemal.
Bu onun doğduğu kentten son ayrılışıydı. kendi doğruları içinde yürürken."Ne oldu Selâhattin Bey. 29 II Derne Cephesi Bir hafta sonra Harbiye nezaretine bomba gibi bir haber ulaştı: İtalyanlar 28 Eylül 1911'de Trablus ve Bingazi'ye karşı saldırıya geçmişlerdi. Bu hava içinde Mustafa Kemal. Ona Mersinli Cemal Bey derlerse bana da Selânikli Mustafa Kemal derler. Amaç herhalde Mustafa Kemal'i kendi çevresinden uzaklaştırarak gözaltında bulundurmaktı. Elbette bir gün hesaplaşırız. Neden istanbul'a getirildiği konusunda hiç kimse ağzını açıp tek kelime söylemiyordu. Mustafa Kemal istanbul'da Genelkurmay Birinci Şubeye atandığını öğrendi. Cemiyetin ilk yönetim kurulunda Nuri Conker. Oraya bir daha hiç geri dönmeyecekti. Konuklar ertesi gün Saint-Etienne'deki top ve tüfek fabrikalarını gezdiler. Mahmut Soydan gibi çok yakın arkadaşları vardı. Fethi Bey'le buluşup hep birlikte manevra bölgesine gittiler. "Öyle demiştim ama şimdi zamanı geldi." Mustafa Kemal istasyonda kendisini geçirmeye gelenlerle kucaklaşıp vedalaştıktan sonra üzgün bir havada Selanik'ten ayrıldı. Oğlu hiç yanından ayrılsın istememişti. Ülkede heyecan doruğa tırmanmıştı. Selanik'te kurduğu gizli örgütün istanbul'a jurnal edilmiş olması en büyük olasılıktı. Bu olaydan sonra Selâhattin Bey Mustafa Kemal'le çok iyi dost oldu. Başkent birbirine girdi. Onun beceriksiz ve hırslı olduğunu düşünüyordu. o akşam düzenlenen ziyafete yüzbaşı düzeyinde hiçbir subay çağrılmadığı halde Mustafa Kemal'i çağırttı. Ama o günlerin koşulları içinde ona karşı gelmesi de pek kolay değildi. "Sizin bilmediğiniz şeyi ben çok iyi biliyorum." diye yanıt verince. söyler misiniz?" diye sordu. İşin en kötü yanı. Enver Paşa Trablus'u savunmak için gönüllü subaylarla birlikte Bingazi'ye gidecekti. Enver Paşa'ya en ufak bir sempatisi yoktu. Artık istanbul'dan iğreniyordu. Kendisini geçirmeye gelenler arasında Selanik'teki ordu müfettişliğinde genelkurmay üyesi. onlardan hiçbirinin örgütü ele vermesi söz konusu olamazdı. Bu kez annesinden ayrılmak ona güç gelmişti. Yapacağı şey. Mareşal Foch bu görüşlerden çok etkilenmiş olacak ki. Osmanlı'nın onuruyla oynanıyordu. Mustafa Kemal. Mustafa Kemal söz alıp görüşlerini açıkladı. dedi. oğluna da çok düşkündü. Garip Mustafa Bey. Mustafa Kemal ilk kez bir Batı Avrupa ülkesi görüyordu. Mustafa Kemal hiç beklemediği bir zamanda İstanbul'a çağrıldı. Birkaç gün sonra da İtalyan askerleri Bingazi'ye ve Trablus'a çıktılar. Mustafa Kemal de istanbul'a gelir gelmez en yakın dostu Salih'e bir mektup yazarak durumunu anlattı ve annesini görüp teselli etmesini istedi. ertesi gün Derne'de bir göreve atandı. hani fesi başımızdan hiç çıkartmaya-caktık?" Selâhattin Bey. Fransa gezisinden tam bir yıl sonra. Mareşal Foch'un yönetimindeki manevralar sona erip de uygulamaların değerlendirmesi yapılırken. Albay Garip Mustafa Bey de bulunuyordu. "Vallahi hiç bilemiyorum. onunla çatışmamaya özen göstermekti. . Neden istanbul'a atandığını bir türlü anlamıyordu. herkesten vatan için özveriyle çalışma bekliyor ve bu havayı göremeyince de düş kırıklığına uğruyordu. Mustafa Kemal bu albaya. O. İtalya ertesi gün Osmanlı Devleti'ne savaş ilân etti. orada Enver Paşa'ya bağlı olarak çalışacak olmasıydı. Fuat Bulca. Türkiye'nin o uygarlık düzeyine ulaşması için kafasında pırıltılar uyandı. bundan hiç hoşlanmıyordu. beni jurnal eden Cemal Bey'den başka kimse olamaz. "Beni niçin istanbul'a çağrıyorlar." demekle yetindi. Osmanlı topraklarının savunulması için gazetelerde ateşli yazılar çıkıyordu. Zübeyde Hanım artık yaşlanıyordu. Herkesin kendi çıkarı peşinde koştuğunu gördükçe hırsından deli oluyordu. iki günlük bir yolculuktan sonra Paris'e geldiler.
İstanbul'dan ayrılacağı sırada. Yakın dostu Ömer Naci ve birkaç subay arkadaşıyla birlikte. Ara sıra benim tarafımdan ona. 'Anısı kalp ve vicdanımdan bir an çıkamayan bir öz kardeşim varsa Nuri'dir. bu Paşa gıdası dedikleri içki ve mezelerle yetinmişlerdi. Kendilerini vapura kabul etti. rakı ile çerez türünden ufak mezelerdi. böyle de oluyor işte. Ama bu kutlamayı nasıl yapacaklardı? Yanlarına rakı bile almamışlardı." 32 Rus vapuru ertesi sabah Urla açıklarında demirledi." Mustafa Kemal." dedi. artık hiç kimse onları durduramayacaktı." Mustafa Kemal'in 'Paşa gıdası' dediği. ". "Naci Conker'e ayrıca mektup yazacağım.5alih Bozok'a bir mektup yazmak oldu. Sen de bana yazarsın.Benim nerede olduğumu açıklamayın. Heyecanla geminin kalkmasını bekliyorlardı. Maaşımdan borçlarımı ödedikten sonra kalanının valideme verilmesi gerekir. "Eyüp Sabri sizi görecek. Şayet sen bir tarafa gidersen. Ömer Naci. Ona güveniyorum. Daha bir süre için valideme bile haber vermeyin. Geminin kaptanı onlara dostça davrandı. Gemi 31 İstanbul limanından ayrılırken onlar bu başarılarını kutlamaya karar verdiler. bunlarla idare edeceğiz. Göreceksiniz koca bir devlet nasıl yıkılıp gitmiş. Orada Abbas Hilmi Paşa'yı göreceğim. bu işin sonu neye varacak? Bizi biraz aydınlat da karamsarlığa kapılmayalım. Mustafa Kemal'in ilk işi. Bütün arkadaşlarımızın bunun bilincine varıp canla başla çalışmaları gerekiyor.. dönüşte Avrupa'daki topraklarımızı da yitirmiş olacağız. Şam yoluyla Mısır'a. Mustafa Kemal ve arkadaşları uzun bir süre konuşmadan votkalarını yudumladılar. Ama İskenderiye'den sonra hedefimize nasıl ulaşacağız?" "İskenderiye'den Kahire'ye geçeceğiz. Biz Endülüs'e benzemeyeceğiz. gemi bir türlü kalkmıyordu. "Ne yapalım. O mektubunda şöyle diyordu: "Hazreti Salih. Endülüs tarihinin son sayfalarını okuyunuz. Tembellikten hiçbir şey çıkmaz. Biz Arapları değil. Beyrut'a gidecek bir vapura bindiler (Ekim 1911). "Paşa gıdası da olmayıversin.' Bu acılı seferi onunla yapmak isterdim. Ama korkarım. vatanı kurtarmak için Trablus'a gidiyoruz. . Mısır'a vardıktan sonra sana bilgi ve adres vereceğim. istanbul'dan gelmiş gibi mektup gönderin. "vatanı kurtarmak için şimdi her zamankinden çok gayret ve özveri gerekiyor. . Eğer kaderde varsa elbette kavuşuruz." dedi. yorulmadan bütün tehlikeleri göze alarak savaşacağız. Vatanın sınırları nereye kadar uzanıyorsa orada savaşacağız. O kıymetli kardeşime de ki. Harbiye Nâzın onların gitmesini engellemişti." Birkaç gün içinde hazırlıklarını tamamladı. Selanik'teki 'Paşa gıdası' yok. Bereket gemide kaptan ve tayfalar için bir kantin varmış. "Şimdi sen söyle bakalım. biz de öyle düşünüyoruz. Olimpos gazinosunda yıllarca. oradan bir şişe votka ile havyar ve peynir gibi şeyler alıp güvertede tezgâh kurdular. "Senin aracılığınla valideme verilmek üzere Kerim Bey'e 40 lira bıraktım. üç gece gemide kaldılar. oradan da Trablus'a gideceklerdi. Trablus'a gitmemiz için o bize araba bulabilir. Hiç durmadan. Birkaç martı inatla gemiyi izliyor ve zaman zaman bacadan yükselen dumanların arasından kurtulup rüzgârla yarışıyorlardı." dedi. "burada. Allah nasip ederse savaş alanında birleşiriz. Selânik'e. Harp Okulu'ndan arkadaşı Asım Gündüz'le biraz dertleşerek şöyle dedi: "Oradaki topraklarımızı savunmak için Afrika'ya gidiyorum. Bunun üzerine bir Rus vapuruyla İstanbul'dan kaçmayı tasarladılar. Hepsi bu kaçışın heyecanını yaşıyordu. senin adına mektuplarını alacak ve açacak bir arkadaş seç." "Kabul. Gemi Marmara'ya açılmıştı. 2 Ekim akşamı saat 6'ya geliyor ve sular yavaş yavaş kararıyordu. "Arkadaşlar. Ona dilekçelerim ve borçlarım hakkında bilgi verdim. Bu sessizliği Mustafa Kemal bozarak Ömer Naci'ye. Tam üç gün.
" Fuat Bulca da o günlerde yine Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta oraların sularından söz ederek şöyle diyordu: "O güzelim Rumeli suları rüyama giriyor. Kimbilir ne kadar züğürt döneceğim. Mustafa Kemal iskenderiye'den Salih Bozok'a ikinci bir mektup yazarak istanbul'a haber iletmek istiyordu. Abbas Hilmi Paşa Türk kökenliydi. Yine Şerif takma adıyla şu mektubu yazdı: "Ey Hazreti Salih."Salih. Nuri Conker. Hıdiv Abbas Hilmi Paşa'yı bulmak oldu." işte o günlerde Mustafa Kemal'in en yakın arkadaşları Nuri Conker ve Fuat Bulca da istanbul'dan vapurla iskenderiye'ye geldiler. Kalbinin vefasına. ne bir kasaba vardı ne de bir köy. "Seferin ilk dönemindeki zorluğu sevdik. Hepsi bir takma ad kullanıyordu. Şimdi ikinci sefere hazırlanıyoruz. Bu durumda yola devam etmesine hiç olanak yoktu. Ama hamdolsun sıhhatteyiz. Fuat Bulca ve arkadaşları 16 Kasım 1911 günü. Özel surette gözlerinden. Necati'ye söyle maaşımdan borçlarımı kessin. validenizin ellerinden öperim. Selanik'te yalnız Salih Bozok kalmıştı. trenle Ebülhaccac denen kasabaya vardılar. Mustafa Kemal de gazeteci Mustafa Şerif olmuştu. Çölü at ve develerle aşacaklardı.. Bereket Kasım GVF3 ortalarında kavurucu sıcaklar yoktu. Günler ne kadar da çabuk geçiyordu. Allahaısmarladık. Böylece takım tamamlanmış. iskenderiye'ye geri dönüldü ve Mustafa Kemal 15 gün hastanede yatmak zorunda kaldı. Ama bu kez de Mustafa Kemal yolda hastalandı. vicdanının temizliğine ve nezaketine şükran borçluyum. Ahçıbaşımız da Fuat'tır. Eşyalar develere yüklendi." . Bizim valide filan acaba ne alemdeler? Maaş alabildiniz mi? Kuzum Salihciğim. kendileri atlara binerek yola çıktılar. ilk hedef Trablusgarp' ti. Şimdi bir kuyu başındayız. Bakalım Allah ne gösterecek? inşallah dönmek nasip olursa size günlerce anlatacak hikâyelerimiz var. Mustafa Kemal'in fasulye ayıklamasını görmelisin. Çadır kurup uyuyacağız. Paşa kendisini sevgiyle karşıladı.. Geceleri genelde çadırlarda kalıyorlardı. Cümleye selâm. Mustafa Kemal ve arkadaşları istanbul'dan ayrılalı neredeyse bir ay olacaktı." Uzun bir yolculuktan sonra Mustafa Kemal ve arkadaşları İskenderiye'ye geldiler. Buradaki suların hepsi boza gibi. Bizi katiyen merak etmeyin. iskenderiye'deki hazırlıklar da tamamlandıktan sonra Mustafa Kemal. Birkaç gün yola çıkacak durumda değildi. Zaman zaman bedevi çadırlarına rastlıyorlar ve onlardan arazinin durumu üzerinde bilgi alıyorlardı. Oradan öteye demiryolu yoktu. uzun yıllar İstanbul'da yaşamıştı. Kum tozları içinde 8 günlük bir yolculuktan 34 sonra Mısır sınırlarını aşıp Bingazi topraklarına vardılar. Artık bütün hazırlıklar tamamlanmıştı. Yine de bazen geceleri yol almayı yeğliyorlardı. İskenderiye'de postaya verecek. Geçtikleri yol üzerinde. Çünkü attan inerken Mustafa Kemal'in ayağı burkulmuştu. Nuri Conker yoldan yazıp da birkaç gün sonra postalanan bir mektubunda arkadaşı Salih Bozok'a bu çöl yolculuğunu şöyle anlatıyordu: "Yemeğimizi kendimiz pişiriyoruz. Dönüşümde borç filan dinlemem. Mustafa Kemal'in ilk işi. O arada Trablus'a geçiş olanakları araştırılacaktı. senin de gözlerinden öperim. Ama ingilizleri kışkırtacak bir davranışta bulunmaktan da çekiniyordu. Onun yardımıyla Harbiye nezaretine durum üzerinde 33 bilgi verildi ve istanbul'dan yardım istendi. O da İtalyanların Trablus ve Bingazi'yi ele geçirmelerine büyük tepki gösteriyordu. Bu mektubumu Mısır'a gitmekte olan bir Arapla gönderiyorum. Kısa bir süre İskenderiye'de kalmaları gerekiyordu. Allahaısmarladık. Öte yandan da Mısır'a yerleşmiş olan Libyalılardan ve özellikle Libya'da uzun yıllar egemenliğini sürdürmüş olan Senusilerden gönüllü toplama işine girişildi.
istanbul'dan gelen genç subaylar ve doktorlar yokluk içinde çırpmıyorlardı. Pusu kurulan yer Derne'nin 4 km batısındaydı. Bütün eşyası bir portatif masa.. Yere bir de kurt postu serilmişti. "Selanik'ten istanbul'a ve oradan da Bahri Sefid'i (Akdeniz) geçerek Mısır'a ve Mısır'dan da 700 küsur kilometrelik boş çölleri geçerek şimdiki yerimize gelişimiz öyle bir tarihtir ki. Ama ne savaşı bir tek zırhlıyla kazanma olanağı vardı ne de çölden toplanmış derme çatma askerlerle. Doğu kanadımızda bulunan kuvvetimizi de cepheye getirttik. sonra da karşı saldırıya. buradaki savaşın durumuna ilişkin duyguları yansıtacağı için işlerinizden birkaç dakika ayrılmanıza değer sanıyorum. Dr. italyanlara karşı direnişin bilinci içinde değillerdi.. İbrahim Tali'nin zoruyla Kızılay revirine kaldırıldı ve üç hafta orada yattı. Altıncı yüzyılda Arap egemenliğine giren bölge kabile savaşlarıyla yıkılıp gidiyordu. Dr. Bu manzarayı topçu mevziinden keyifle izliyorduk. Saat 11'de bütün italyan avcıları ve yedekleri hepsi birbirinin peşi sıra kaçmaya başladılar. italyanlar sabahleyin bize saldırarak muharebeye tutuştular. ne yapmışlar. Tobruk ve Derne hiç de sevilecek yerler değildi. Selanik'ten dostu binbaşı Behiç Erkin'e yazdığı bir mektupta durumu şöyle anlatıyordu: "Günlük ciddi çalışmalarınız arasında elinize geçme mutluluğuna erişeceğini umut ettiğim işbu mektup. Bütün kuvvetlerimiz örtülü mevzide bulunuyordu. insanlara ne kazandırmışlar?" diye düşünüyordu. Enver Paşa. işe yarayacak tek gemi. gemilerin çoğu yıllar boyu Haliç'te beklemekten çürüyüp gitmişti. Yerli halk. Oysa sonuç ortadaydı. sonra Romalılar. Türkler düşmanı ne kadar sıkıştırsalar da sonuç elde edilemiyorlardı.. 30 Mart 1912'de Mustafa Kemal. genelde Müslümanlığı zorla . Mustafa Kemal. Fikret. Amaç Tobruk'u İtalyanlardan geri almaktı. Mustafa Kemal. Mustafa Kemal'in güvendiği tek deniz subayı olan Hüseyin Rauf (Orbay) Bey'in kumandasındaki Hamidiye zırhlısıydı.Sonunda Tobruk yakınlarındaki Türk karargâhına varabildiler. yoksulluk. Mim Kemal. Kuru bir sıcak. sonra Bizanslılar. Dr. Mustafa Kemal karargâha geldikten birkaç gün sonra hastalanınca çadırında dinlenmeye çekildi. bir avuç askeri ve özverili dostlarıyla ne yapabilirdi? işte o günlerde. Osmanlıların ne işi vardı Libya çöllerinde? Yerliler. Ama şu Trablus. bir portatif karyola ve iki iskemleden oluşuyordu. revirden çıktığı gibi görevinin başına koştu. Osmanlı donanması diye bir güç yoktu. hikâyesi ancak Selânik'in Olimpos'unda 'Paşa gıdası'yla anlatılabilir. Bingazi.. Kısa bir süre sonra Ali Fethi de onlara katıldı. Gecenin gelmesiyle çarpışma sona erdi. ibrahim Tali. Dr. Bu topraklarda Isa' dan önceki çağlarda önce Fenikeliler oturmuştu. Ama kendini iyi hisseder hissetmez. sonra Grekler. Bütün güçlerimizle düşmana saldırdık. Çünkü italyanlar denizden yardım alıyorlardı. O gün 36 Derne'ye gelmiş bulunan iki Alman ve bir de İngiliz subayı bizi hayretle izliyor ve durumu kavrayamıyorlardı. "Osmanlılar buraya ne getirmişler. italyanlar saldırınca biz önce savunmaya geçtik. Bizde taarruz düşüncesi yoktu. oldukça yüksek perdeden gücümüzü göstermiş olduk. bakımsızlık. Çok büyük işler bekliyordu kendisini. Saygılarla Derne Kumandanı Mustafa Kemal Mustafa Kemal Derne'ye geleli neredeyse beş ay oluyordu. Sekiz-dokuz kez italyanların saldırısını kırdık. "19 Şubat'ta yapılan çarpışma şöyle oldu: Biz 70 kişilik bir güçle mevzide bekliyorduk. Ama bu hiç de kolay değildi. Demek ki önemli bir hastalık geçiriyordu. Mustafa Kemal'in ateşi yükselmiş ve gözleri kanlanmıştı. "Onlara biz ne vermişiz de o insanlardan özveri bekliyoruz?" diye kendi kendine soruyor ve yüzyıllar boyu buralara egemen olan tüm yöneticileri suçluyordu. Kimler yoktu karargâhta. İbrahim Süreyya. Buna erişmek şimdilik bir hayal ise de gerçek olması uzak değildir. Bütün kışı orada geçirmiş ve Derne'nin havasına alışmıştı. Biz de onlara.
Bu satırları çadırıma dönüşümde yazıyorum. Savaş bir kısırdöngü içindeydi. kahraman bakışlı arkadaşlarımın bakışlarında. bu kargaşadan yararlanarak kıyıları ele geçirmeye kalktılar. "Ah Salih. O zamanki genç italyan Kralı ikinci Vic-tor-Emmanuel. Derne kuvvetlerimizin bütün kumandanları ve subaylarıyla bir gösteri düzenlemiştik. burada ise su ve sıcaklarla. Birkaç kardeşinizin Akdeniz'i aşıp çöllerde uzun yollar alarak. Allah bilir yaşamımda orduya yararlı bir uzuv olabilmekten başka bir emel edinemedim. Nasıl bir başkentti orası? Nuri Bey. Çünkü vatanımızın korunması. Ve arkadaşlarıma dedim ki. bütün ordumuzun kahraman evlâtlarının anısını canlandırdı. limonataları. Derne ve Tobruk'a saldırıya geçtiler ama büyük bir direnişle karşılaştılar. Bu hiç kolay bir iş değildi. Bingazi. köle ticaretinin gelişmiş olduğu bu topraklara uzun yıllar sınırsız bir özerklik tanıdılar. Ama bu bölge hep karmaşa içinde kaldı. içilecek su tozlu ve kükürtlü olduğu için de bizim askerler susuzluktan kıvranıyordu. Kardeşin Mustafa Kemal . 'Vatan mutlaka selâmete kavuşacak ve millet mutlaka mutlu olacaktır. Fakat 38 biz.kabul etmiş Berberilerden oluşuyordu. Orada. Direnişi yerli halk değil. italyanlar Trablus. Peki yerli halkın katılımı nasıl sağlanacaktı? Mustafa Kemal bu amaçla Nuri Conker'i güneye yolladı. işte böyle bir hava içinde 25 Nisan 1912'de Mustafa Kemal sevgili dostu Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta durumu şöyle anlatıyordu: "Ey Hazreti Salih. Ne tarım yapılıyordu o topraklarda. her şeyden çok sanatkârlığını severim. Kalbimde büyük bir mutluluk ve gurur oluştu. Düşünebiliyor musunuz? Günde ancak 2 km yol alabildiler! Cerbub. "Gece. işte o zaman milletin arzusuna uygun bir hizmet yapmış olacağız. Ne var ki yerli halkın katılımı olmadan 37_ direnişin başarıya ulaşması hiç de kolay değildi. ordumuzun eski Türk ordusu olduğunu dünyaya bir kez daha kanıtlama gereğine inanıyordum. genç Osmanlı subayları örgütlüyordu. "Bilirsin ben. Derne'nin 300 km güneyinde Cerbub denen bir kasabaya giderek oradaki şeyhlerin direnişe katılımını sağlamaktı. Afrika'da sömürge arayışları içindeydi. işte 1911'de italyanlar. vatana olan özverinin derecesini düşündükçe. Zaten italyanların da çölleri ele geçirmeye pek niyetleri yoktu. düşmanın karşısına çıkması ve düşmanı kıyıya hapsetmesi şüphesiz sizi memnun eder. Arap işgalcilere karşı genel bir direnişin tohumlarına bile rastlanmıyordu. Nerede bizim oraların buzlu suları. ne de Türkler onları yerleştikleri topraklardan atabiliyorlardı. Nuri Conker bu yolu tam 14 günde geçebildi. bugüne kadar yapılan hizmeti pek küçük buluyoruz. Mustafa Kemal. "Derne'de düşmanla savaşıyorduk. işte bu koşullar altında yaşayan insanların direnişe katılımını sağlamayı amaçlıyordu. "Bu okuyuş. kentleri tutmuşlardı. "Mektuplarınızda. 3 yaşındaki kızların bile sokağa çıkmaları yasaktı. Sonraları bu özerkliğe son vermek istedilerse de başaramadılar. askerliğin. Ne italyanlar ilerleyebiliyorlardı. Çünkü kendi selâmetini ve kendi mutluluğunu ülkemiz ve milletin saadet ve selâmeti için feda edebilen vatan evlâtları çoktur. ne de ticaret. Cerbub'daki ev sayısının 10'u geçmediğini anlatıyordu.'" Cümlenize selam ederim. Burada bu sanatı uygulayacak kadar zamana ve araçlara sahip olunsa. gazetelerde bizimle ilgili duygularınızı yansıtan satırları okuduğum zaman kalbim pek derin duygularla çarpıyor. Turgut Reis on altıncı yüzyılın başlarında Trablus'u Osmanlı egemenliği altına almıştı. Conker. gölgeli serin su başları ve çağlayanları?" diye yazıyordu. Osmanlılar. Kızlar doğdukları yerde büyüyor ve hiç insan içine çıkmadan orada ölüyorlardı. Bu güzel kalpli. kafamda. istedikleri de buydu galiba. Nuri Bey'in görevi. Herkesin bağırsakları bozulmuştu. Senusile-rin başkenti durumundaydı. vatan için ölme hevesini okuyorum. ulusun mutluluğu için her şeyden önce. sizin ve Makedonya çevresinde tanıdığım arkadaşların.
Kaç Türk vardı o ülkelerde? Ama Balkanlar. bizim istenildiği kadar dayanma ve direnme gücümüz vardır. çok yazık! Sırplar Manastır'a girmişler. Sevgili annesi ne durumdaydı acaba? Ya Makbule? Üç ay geçti böyle siperlerde. Ona Trablus'a giderken sağladığı kolaylıklardan dolayı teşekkür etti. Yunanistan ve Karadağ 8 Ekim 1912'de aralarında anlaşarak Osmanlı Devleti'ne savaş ilân ettiler. Siz ne yapsanız boşuna. Bütün dostlara selâm ve saygılarla gözlerinizden öperim. Kuzey Afrika çöllerinde. lâkin her ne olursa olsun ülke çöküşe itilmemeliydi. Selânik'in Oümpos'unda geri gelmesi umulan geçmiş tatlı günlerin hülyalarına daldım. Yalnız şunu belirteyim ki. Devletin iki cephede birden savaşmaya gücü yoktu. Fakat bunun hainlik. O ciddi kardeşlik yaşamına örnek olan günlerin yeniden yaşanması ise büyük mutluluk olur. Trablus feda edildi. Zaman ve olaylar her çeşit gerçeği ortaya çıkartır. Bu devletlerin amacı Türkleri Avrupa'dan atmaktı. Bu durum çok ağır geldi Mustafa Kemal'e. ülkeyi büsbütün dağılmaktan korumaları için gözlerini dört açmaları gerekir. "Bugün askeri durumumuzda bir değişiklik yoktur.Derne Osmanlı Kuvvetleri Kumandanı Mustafa Kemal bu yazıları yazarken yüreği Selanik'te çarpıyordu. bir rastlantı sonucu bulunduğum bir kongrede. iki yıl önce." dedi. Ne var ki politikacıların. İttihatçılar Devleti bu duruma düşürdüler. Osmanlı Hükümeti 15 Ekim'de İsviçre'de Ouchy Antlaşması'nı imzalayarak bütün Libya'yı italyanlara bırakmak zorunda kaldı. buradaki direnişimiz. "Buradaki yaşam biçimimiz ve çalışmalarımız artık herkesçe anlaşıldığından. alçaklık ve rezalet derecesine varabileceğini asla düşünemiyorduk. Sizi içtenlikle kutlarım. bütün imparatorluğu çökertebilir-di. îdama mahkûm edildim. çıkarcılığın derecesini biliyorduk. Bulgaristan. 'Askeri bırakınız. Derne'de düşmanı geri püskürttünüz. Kuzey Afrika Türklerin vatanı değildi. Sonra ne yapacağımı bilmiyorum. Böylece. Osmanlı împaratorluğu'na en büyük 4° darbenin oralardan vurulmasından korkuyordu. Mustafa Kemal'in ilk işi. Cepheye gidip savaşmak istiyorum. bunların hepsini duydum. "Hatanın kimlerde ve nerede olduğunu bilmiyorum. Orada bıraktıklarını düşünürken içi sızlıyordu. Abbas Hilmi Paşa'yı görmek oldu. Sırbistan. bilgisizlik ve mantıksızlık yüzünden koca Osmanlı devletini mahvedeceğiz. 16 Temmuz 1912'de de Mustafa Kemal. Mustafa Kemal ve arkadaşları. Politikamız elverişli olursa. "Askerlerin politikayla ilgilenmesini yasaklayan bir yasa maddesi yapmışlar. Oysa ben. Selanik. "Ama ne yazık ki devletin politikasına başkaları yön veriyor. çok üzgündü: "Tam bir yıl Libya çöllerinde kahramanca bir direnişte bulundunuz. Rumeli ve Trakya öyle miydi ya? Oralardan gelecek bir saldırı. yeniden onlardan söz etmeyi gereksiz buluyorum. 'Balkan Savaşı' başlamış oldu.' dediğim için gerici oldum. Makedonya. Tek . Abbas Hilmi Paşa da Balkan Savaşı'nın çıktığını ve İtalyanlarla Ouchy Antlaşması'nın imzalanmış olduğunu duymuştu. yoksul ve rezil olacağız. Mustafa Kemal'in aklı hep Balkanlar'daydı." Mustafa Kemal Derne Osmanlı Kuvvetleri Kumandanı 39 Libya savaşının en gergin günlerinde bile. Güçlü bir Osmanlı İmparatorluğu oluşturmayı düşünürken zamanından önce köle. ama bazen böyle yıkıcı bir darbe indirerek. "İhtiras. milletin şanına uygun bir sonuç alınması umudunu güçlendirmişken ülkenin içinde beliren olaylar bizi üzdü. 'muhterem kardeşi' Behiç Bey'e şu satırları yazdı: "Beni çok teselli eden mektubunuzu aldım. Bizdeki ahlâksızlığın. Herhalde beni yeni bir göreve getirecekler. hiçbir yenilgiye uğramadıkları halde Libya'dan ayrılacaklardı. Nitekim Mustafa Kemal'in öngörüleri doğru çıktı. Arap ellerinde. Yine karayoluyla Kahire'ye geldiler. Yunanlılar da Selânik'e. Şimdi ne yapmayı düşünüyorsunuz?" "Derhal İstanbul'a döneceğim Paşa Hazretleri.
Ama bu akşam konuğum olun. İtalya'yla anlaşma imzalandığına göre. Avrupalılar gibi yetişmeleri için Ayazpaşa'daki konağında dersler veriyordu." . Tabii bu yolu bütün arkadaşlarımızla birlikte yapacağım. yaklaşık bir aylık bir yolculuktan sonra 20 Kasım 1912'de İstanbul'a vardılar. "sizi tanıdığım zaman çok küçüktüm. neleri var neleri yok satıp İstanbul'a göç ediyorlardı. Ama ona özel dersler aldırdım. Ben de onları yalnız bırakmayacağınıza inanıyorum. Böylece Yunanistan. Paşa. sorun burada. bu yakınlarda kız mektebi olmadığı için Fik-riye'yi okula gönderemedik. Ben sizi Adriyatik üzerinden Venedik ve Trieste yoluyla Viyana'ya gönderebilirim. "Kemal Ağabey.. Oradan Bükreş'e. Vasfıye Hanım'ı biraz yaşlanmış buldu. Oh!. Nihayet kavuştuk. Kapıyı Vasfıye Hanım açtı. Bu oturduğumuz konağı da onun sayesinde bulmuştuk. Memduh Bey'i çok severdi. Paşa'nın yabancı olan eşi de. Fikriye ondan hem Fransızca dersleri aldı. Fikriye'yi ona götürdüm. Ama nasıl?" "Evet. Sonunda işte buradasınız. Hain adamlar. Zübeyde Hanım." "Ailenizin Selanik'te olduğunu söylemiştiniz." "Çok doğru. önemli olan da bu değil mi?" "Çok doğru Kemal Ağabey. ona ders vermeyi kabul etti. Viyana'dan Budapeşte'ye geçersiniz. Biraz efkâr dağıtırız. Tek yol bu galiba. Büyük oğlu Ali Enver o gün evde yoktu.istediğim şey. oradan da istanbul'a ulaşırsınız." Ill Fikriye'nin Tutkusu Mustafa Kemal ve arkadaşları. ben de sizleri çok merak ediyordum. Hemen yarın yola çıkabilirsiniz. koca imparatorluğu nasıl çökerttiler? Selanik ve Manastır'ı nasıl düşmana bıraktılar? Bunların hesabını soracağım." 4]_ "Bunları duydukça deli oluyorum. ama keşke okula gidebilseydin. Bazı aileler de. Trablus'ta başınıza bir felâket gelmesinden çok korkuyorduk. Bu süre içinde Yunan ordusu Selânik'e girmiş." "Evet yavrum. 15 yaşlarında çok güzel bir kız olmuştu. İtalyan topraklarından geçmenizde bir sakınca görmüyorum. Ama ağabeyimden bazı haberlerinizi aldık. silâha sarılıp düşmanın karşısına çıkmak. Sizinle çok övünüyoruz." Bu sözler üzerine Vasfiye Hanım konuşmaya karışarak şöyle dedi: "Evet Kemal Bey. çok güzel ve akıllı buldu. neler yapıyorsun? Okula gidiyor musun?" "Hayır Kemal Ağabey. Türkler evlerine kapanmış ağlaşıyorlardı. o bana bağlı değil. tanıdığı Türk ailelerin kızlarına. Fikriye. inşallah bundan sonra İstanbul' dan uzaklaşmazsınız. Burada istanbul rakısı yok ama Uzo (Rum Rakısı) ve Zahle'nin Arak rakısı bulunur. Ama annem benim eğitimimle ilgilendi." "Evet Mustafa Kemal Bey. Kemal Ağabeylerinin boynuna sarıldılar." dedi. Sırbistan ve Bulgaristan topraklarına adımınızı atmadan istanbul'a dönmüş olursunuz. Memduh Bey öldükten sonra da ailesi hep aynı konakta yaşıyordu. ne oldular acaba? Benim bildiğim kadarıyla oradaki bütün Türk aileleri İstanbul'a göç edeceklermiş. Makbule ve Ragıp Bey ne durumdaydılar acaba? Mustafa Kemal İstanbul'a gelir gelmez onlardan bir haber alabilmek için üvey amcası Memduh Bey'in eşinin ve çocuklarının Akbıyık'ta oturdukları eve gitti." "Aferin sana. Bu yüzden de bir an önce İstanbul'a döneceğim. Sen şimdi bana anlat bakayım. elinden geleni yaptı. hangi okula gidebilirim ki? Buralarda kızlar için okul yok. hem de piyano öğrendi. Mustafa Kemal o eve gitmeydi yedi yıl oluyordu. Hele savaş varken benim mutlaka cephede olmam gerek. sokaklar Yunan bayraklarıyla donanmıştı. Sizin rakı sevdiğinizi biliyorum. Ama Mustafa Kemal içeri girer girmez Fikriye ile Jülide." "Çocuğum. sizi görmeyeli yedi yıl oluyor.. Sadrazam Tevfik Paşa o yıllarda Hariciye Nâzırı'ydı.
. Ama ne yazık ki. "Annemden hiç haber var mı?" diye sordu. Enver Bey'in hemen arkasında bulunan Yakup Cemil ise tabancasını çekerek. Kimbilir nasıl üzülüyordur oralarda!" Mustafa Kemal. Başkent her an saldırıya uğrayabilirdi. ama şimdilik oradan ayrılmayı düşünmüyorlarmış. O da şimşek çakan bakışlarını Fikriye'den hiç ayırmıyordu. Sadrazam Kâmil Paşa durumun umutsuz olduğunu anlamakta gecikmeyerek. "Köpekler!" diye inledi. İttihatçıların başında bulunan üç kişiden biri olan Talât Bey (Paşa). Karargâh Maydos' taydı. birkaç gün içinde hazırlıklarını tamamlayarak yola çıktı ve 1 Aralık günü Bolayır'a ulaştı." diyormuş. O arada İstanbul'da önemli olaylar oluyordu. "Haklı zavallı adam. 1913 Ocak ayının son günlerinde Kabine. Ama İttihatçılar ellerini kana bulamaktan vazgeçmediler. Bingazi. Elbette düşmanı bir gün yurdumuzdan kovacağız. Bunları İttihatçılar düzenlemişlerdi. orada yeniden bir araya geldiler. Ama öte yandan Çatalca savunma hattını aşamadıkları için de Gelibolu Yarıma-dası'na saldırıya hazırlanıyorlardı. Mustafa Kemal de adam öldürerek işbaşına gelinmesine karşı çıkıyordu. Kumandan paşaları gördü. Bütün Doğu Trakya düşman işgalindeydi. Ama Fikriye'nin o çocuksu ve içten davranışları bütün gece Mustafa Kemal'in aklından çıkmadı. Balkan Savaşı nedeniyle Osmanlılar Trablus." diye haykırdı. Biraz bekleyelim bakalım. ilk fırsatta yine onları arayacağını söyledi. Hiç merak etmeyin. İlk hedefleri Harbiye Nâzın'nı vurmaktı. Dönemin sadrazamı Kâmil Paşa. Babıâli'de Sadrazam Kamil Paşa'nın başkanlığında toplantıdayken dışarıda gösteriler oluyordu. Der-ne'de gösterdiği kahramanlığı duymayan yoktu. Fikriye'nin heyecandan yanakları kıpkırmızı oluyor ve dizleri titriyordu. Ve-dalaşıp ayrıldılar. Mustafa Kemal Vasfiye Hanım'a dönerek. Ne kadar da yakışıklı bir adamdı bu Kemal Ağabey. "Topunuzun hesabını görmeye geldik. Hepsi kendisini candan kutladılar. İttihatçıları küçümseyerek karşıladı. savaşı sona erdirebilmek için öne sürülen tüm koşullan kabul etmeye hazır olduğunu açıklıyordu. "Evet var Kemal Bey. İttihatçılar bu koşullardan yararlanarak hükümeti ele geçirmek için planlar hazırlıyorlardı. Harbiye Nâzın Nâzım Paşa. Tabancadan çıkan kurşunlar Nâzım Paşa'nın kalbine saplanmıştı. Kolordunun hedefi Rumeli kıyılarında bir yere çıkartma yaparak Bulgarları Çatalca'da iki ateş arasında bırakmaktı. 25 Kasım 1912 günü akşamı. iyilermiş. çalışıyorum. Bulgar ordusu Edirne'yi ele geçirdikten sonra İstanbul kapılarına dayanmıştı. İki eski dost. Trablus Savaşı' nın ardından Balkan Savaşı devleti yönetenleri perişan etmişti. Yenilgilere neden olan Harbiye Nâzın da aynı eğilimdeydi. Yakın arkadaşı Fethi Bey de aynı kolordunun kurmay başkanlığına atanmıştı. Mustafa Kemal. Bulgarlar Ruslardan korktukları için İstanbul'a girmekten çekmiyorlardı. "Ben bunca yıllık yurdumdan ayrılıp İstanbul'a göç etmem. Benim anladığım kadarıyla Yunanlıların oradan çekilmelerini bekleyeceklermiş. ben kendi kendime okuyor. Gelibolu Yarımadası'nda mevzilenmiş olan kolordunun Akdeniz Boğazı Kuvvetleri Harekât Şubesi müdürlüğüne atandı. Fethi Bey buna asla yanaşmadı. Ama ben annemi çok merak ediyorum. Başta Enver Bey. Devlet bu başarıyı değerlendirecek durumda değildi. Talât Bey istediği sonucu alamadan İstanbul'a döndü. bu planın ayrıntılarını görüşmek için Gelibolu'ya giderek Ali Fethi Bey'e işbirliği önerdi. Tobruk ve Derne'-den çekilmek zorunda kalmışlardı. Ragıp Bey. Zabıta onları durduramadı. 43 Mustafa Kemal kendisine nasıl ve nerede bir görev verileceği-44 ni öğrenmek için ertesi sabah doğru Harbiye nezaretine gitti. Mustafa Kemal. yanında Talat Bey olmak üzere İttihatçılar gürültüyle toplantı salonuna girdiler. Paşa yere yıkılırken." Fikriye hiç gözlerini ayıramadan büyük bir hayranlıkla Kemal Ağabey'ini seyrediyordu."Evet ama Kemal Ağabey. okula gidenlerden geri kalmayacağım.
Büyük oğlu Süreyya benim yaşlarımdaydı. Fikriye can atıyordu Kemal Ağabey'ini dinlemeye. Gidip ona kahve pişirmek geldi içinden. Bir gün hiç habersiz konağa gitti. O da 1913 Nisanı'nın son günlerinde Bolayır' dan İstanbul'a geldi. Yemeğin hiç bitmemesini ve Mustafa Kemal'in evden hiç gitmemesini istiyordu. Makbule'nin ona büyük düşkünlüğü vardı.." "Ya amcamın çocukları? Ben onları da hiç tanımadım. Zaman zaman dizi dizine değince çok hoşlanıyordu.. Ordunun üst düzeyinde de çeşitli tartışmalar oluyor ve anlaşmazlıklar çıkıyordu. şimdi de hâlâ çok hoş bir kadın. Fikriye. Evlenebilirlerdi. Mustafa Kemal. Bir gün mutlaka onu tanıyacaksın. biliyorsun." Nâzım Paşa'nın bir saat sonra öldüğü öğrenildi. gerginliğe neden olan bazı olayları Mahmut Şevket Paşa'yla görüşmek üzere Mustafa Kemal'in İstanbul'a gitmesini istedi. Onun anneme ne kadar düşkün olduğunu biliyorum. Onu. "Bana annenizi de anlatsanıza. Alda-tılıyormuşum gibi bir duyguya kapıldım. "Ragıp Bey'i ilk gördüğümde 12 yaşındaydım. Her sabah evden çıkarken ve akşam dönerken mutlaka elini öperim. Ona olan düşkünlüğünü bakışlarıyla. uzun sarı saçlı. karşılarında Mustafa Kemal'i görünce sevinçten göklere uçtular. o sırada Akbıyık'taki konakta oturan yakınlarını görmeyi de bir borç biliyordu. Doğru Harbiye Nezaretine giderek Mahmut Şevket Paşa'ya durumu anlattı. Uzun bir süre sonra buna alıştım ve onu çok sevdim. Belki de bu duygu bizi birbirimize yaklaştırdı. Vasfıye Hanım ile Fikriye. Beyaz tenli. İkimiz de aynı kadını seviyorduk." "Annemi ben çok severim. 16 yaşının heyecanını yaşıyordu. çok seveceğine inanıyorum. Padişah. "ben istifa ediyorum. annemi mutlu etmesiydi." dedi." "Amcanın dört çocuğu var. Sanki babam sağmış da ben annemi başka bir erkekle yakalamışım gibi geldi bana. Mustafa Kemal büyük huzursuzluk içindeydi. Harbiye'den arkadaşı 45 46 olan ve Balkan Savaşı'nda şehit düşen Yüzbaşı Ömer Lütfı Bey'in İtalyan kökenli eşi Madam Corinne'i zaman zaman ziyaret etti ve kendisine dert ortağı oldu. El sıkışırlarken bile bir türlü elini bırakmadan avcunun içinde tutuyordu. . O da kızının Mustafa Kemal'e olan düşkünlüğünü biliyor ve onların daha sık birlikte olmaları için ortam hazırlıyordu. Talât Bey ve Cemal Bey. Gençliğinde bütün erkeklerin onu çok beğendiklerini duydum. "Kahveyi nasıl içersiniz?" diye sordu. O Gelibolu'da düşmanın nasıl kuşatılacağım belirleyen savunma planlarıyla uğraşıyordu. uzun boylu. kişisel hırslarıyla devleti felâkete sürükleyen biri olarak görüyordu. Dördünü de tanıdım. Çevremizde ona 'Zübeyde molla' derler. Artık çocuk değildi. davranışlarıyla anlatmaya çalışıyordu. Ama gerçekte iktidar. Mustafa Kemal bu olayların dışında kalmıştı. zarif. kendisini hiç görmedim. Vasfiye Hanım Mustafa Kemal'i yemeğe alıkoydu. O da bana çok düşkündür. Sadaret mührünü de size teslim ediyorum. Annemin babamdan sonra başka biriyle evlenmesi bana çok dokundu. Benim için önemli olan. "O da beni sever mi acaba?" "Senin gibi güzel ve tatlı bir kız hiç sevilmez mi?" Yemekte Fikriye Kemal Ağabey'inin yanma oturdu. Artık gün İttihatçılarındı." diye söze başladı. Bolayır'daki kolordu kumandanı. O da bundan yararlanarak bazı dostlarını aradı. İttihatçıların başı olan üç kişinin elindeydi: Enver Bey. Enver Bey'e hiç güveni yoktu. Birtakım kararların alınması için Mustafa Kemal'in bir süre İstanbul'da kalması gerekiyordu. Çok güzel kadındı. yeşil gözlü. Dinine ve inançlarına çok bağlıdır. göstermelik olarak Mahmut Şevket Paşa'yı Sadarete getirdi. Ama Süreyya Arnavutluk' ta şehit oldu."Buyurun beyler. "Bana amcam Ragıp Bey'i anlatsanıza.
Fikriye'nin yine içi içine sığmıyordu. ben deli miyim?" "Tahmin ediyordum bütün bunların dedikodu olduğunu. Aslında hiç hoşlandığım kız yok mu? Hiç olmaz olur mu? Meselâ. salonda en güzel kim varsa onun önünde eğilirim. ayıp olmasın diye gidiyorum. almam. kızlarla. Kaç arkadaşım benim yaşımda evlendi. Sofya'da bütün güzel kızların ve kadınların kalplerini çaldığın söyleniyor. Harbiye Nâzın General Kovaçev'in kızı Mara Dimitrina ile aramda çok şeyler olduğu uydurulmuş. Hepsi de benim kendilerine âşık olduğumu sanır. bu kadar az mı oturacaktınız?" Mustafa Kemal ev halkını öpüp gitti.. Hele tango ve vals çaldı mı. şimdi sırası değil. İstekli bir erkek. Karşımdakileri tahrik edecek. Ben hemen kalkmak zorundayım. Sofya küçük yer. biçimsel bir öpüşmeydi. Acaba Mustafa Kemal onun kendisine olan duygularını biraz olsun anlamış mıydı? Neler yapmamıştı onun dikkatini çekebilmek için? Ne kadar tatlı bakmıştı ona. Belki de cinsel yakınlaşma dışında hiç duygusal bir istek yoktur içinde. "Mesela General Kovaçev'in kızı. Dedikodusu buraya kadar geldi. Ama öyle olur olmaz kimseleri değil. ama hiç der miyim. beni de çağırıyorlar. biliyor musun? Ben duygusal bir insanım. Yani bu. değil mi?" "Onu da mı duydun? Pes vallahi. 'Benden hoşlanmasa hiç gözlerimin içine bu kadar keskin bakar mıydı? Benimle hiç bu kadar ilgilenir miydi? Ben sevilmeyecek bir kız mıyım? Hem de artık evlenebilecek yaştayım.. Biraz da gönül savaşlarındaki zaferlerinden söz etsene" "Fikret'çiğim. Tabii o da muazzam 58 bir söylenti. Yaradılışım böyle. 'Hayır.' diye karar verdi. çocukları oldu." "A. daha tatlı bir şeyler söyleyemez miydi? Ayrılırken yanaklarını daha duygulu öpmez miydi? Oysa annesini ve kardeşini nasıl öp-tüyse onu da öyle öpmüştü. coşturacak. Bilirsin. kadınlarla konuşurken hep duygusal sözler ederim. Sofya'da Allah'ın günü bir yemek ya da bir resepsiyon düzenleniyor. Neymiş. anlatmışımdır. Ben de hep öyle yapıyorum. beğendiği kadını hiç böyle mi öperdi? 'O belki de sürekli bir ilişkiden korkuyordur. Belki de 47 48 Doktor Fikret konuyu değiştirmek istedi. olmaz. ama ne oluyor. el âlemin işi yok. ben dans etmeye bayılırım." 57 "Peki ya Başbakan Radoslavof un kızı?" "Anladım. 'Mutlaka hoşlanmıştır. neler neler uyduruyorlar. Peki orada. "Sakız reçeli alır mısınız Kemal Ağabey?" diye sordu. Ha desem gelecekler. 'Acaba benden biraz hoşlandı mı?' diye düşündü. kimi bulursam dansa kaldırırım. Şimdiye kadar bana hayır diyen kadın olmadı. Mustafa Kemal gibi bir askerin sade kahve içmesini beklerdi. Hiç yapar mıyım böyle şey? Bütün siyasal yaşamım mahvolur. Ne kadar mutlu olmuştu. Düşünsene. "Senin. Bütün bu söylentiler. Ben orada Osmanlı ordusunu temsil ediyorum. sevgi dolu mektuplar yazarım. Nikolina'dan söz ediyorsun. Kahveden sonra Fikriye. Benim bu yanımı bilenler davranışlarımı hiç kötüye . "Hayır yavrum. üst üste birkaç dans etmemize dayanıyor.. hiç dedikodu çıksın ister miyim? Neye varır bu tür ilişkilerin sonu? Her şeyi tadında bırakmak gerekir. ben kızı babasından isteyecek olmuşum."Şekerli olsun Fikriye. bunlar hep dedikodu. Sevilmekten ve beğenilmekten de çok hoşlanırım. duygusal yaşamında yer alan kimseler yok mu?" "Yok. umut verici davranışlarım olur. adam." Oysa o.' demiş.' Sonra bir an durakladı Mustafa Kemal onunla ciddi bir ilişki kurmak isteseydi. Bekâr olduğum için bütün kadınların gözü bende.. duymayan kalmamış.
" "Peki Kemal Bey. ama ben hiç evlenecek durumda bir adam mıyım? Yarın ne olacağım belli mi? Yazık olur çocuğa. Ama beni yakından tanımayanlar her türlü yorumu yaparlar. o aşk defteri feci bir biçimde kapandı. sen merak etme. kendine özgü konuşmasıyla." Her gün. İşte böyle bir günde. "Çok rica ederim doktor. elbette sevmiş olabilirim." "Yok. sonra Ertuğ-rul'dan. "O ne biçim soru? Sıkıldın mı benden? Gitmemi mi istiyorsunf "Hiç olur mu Kemal'ciğim? Her gün ne tatlı sohbetler ediyoruz.' diye seslenirdi.." dedi." Mustafa Kemal'in gözünde herkes çocuktu.." Bunun üzerine Doktor Fikret'in ertesi sabah ilk işi limandaki acenteden konuğuna bir bilet alıp gelmek oldu." Mustafa Kemal kırıldı mı Doktor Fikret'e? Hayır." "Ya. Yoksa sevmediğinden değil. dostlukları hep sürdü. öyle olsun. Birinci Büyük Millet Meclisi kurulurken Ankara'ya ilk koşanlardan biri de Dr. önce Kozan'dan. 1914 Haziranı'nda İzmir'den yine gizli olarak Sofya'ya döndükten sonra da bu kaçış olayından kimselere söz etmedi. 'Çucuk.Biraz kin Biraz umut . sonra da Bilecik'ten milletvekili seçildi. babası orada kumandandı. Çok hoşlanıyorum Fikriye'den. Hiç doyamıyorum tadına. Yoksa hiç seni bırakmak ister miyim?" "Peki. "Evet. "Bak Kemal'ciğim. Hele bir öğrenelim bakalım. "Bir Fransız şairi hayatı Şöyle anlatıyor." diye başlayan bir mektubunda. Birkaç gün sonra Fikret Bey konuğuna yine aynı soruyu yöneltecek oldu. Ama Doktor Fikret biraz huzursuz olmaya başlamıştı. Ona da boş veririm. "ben ne yapacağımı bilirim. en yakın dostu Salih Bozok'a. Mustafa Kemal. Ama sevgilerime sınır koymasını bildim. doktor. anlıyorum. Çok tatlı bir kız. şimdilerde şu küçük Fikriye aklıma geliyor." diyerek şu şiiri gönderiyordu: 6o La vie est breve Un peu de reve Un peu d'amour Etpuis bonjour La vie est vaine Un peu de haine Un peu d'espoir Etpuis bonsoir (Hayat kısadır . Mustafa Kemal'in Fikriye'den söz ederken de bu kelimeyi kullanmasını hiç yadırgamadı. Zaman zaman romantik düşüncelere dalıyordu.Biraz aşk ." "Başka?" "Başka. Mustafa Kemal.yormazlar. O zaten yakın arkadaşlarına bile. burma bıyıklı Salih'im. 1925'e kadar da Gazi Paşa'nın rakı sofrasından hiç eksik olmayanlardan biriydi. acele etmek istemiyorsun. "Güzel gözlü. ben de insanım. böyle tatlı ve içten konuşmalarla geçiyordu. hemen biletini aldım.Sonra iyi günler. ben döneceğim zamanı bilirım. başın derde girer diye korktum. O kızdan çok hoşlandım..Sonra iyi akşamlar) . diyemeyeceğim. Hayat boştur .. evet." "Öyle vallahi!. Ali Fethi Bey bile kendisinin 5-6 gün nerelere kaybolduğunu bilemedi. Fikret'ti. Senin iyiliğin için. senin hiç ciddi ciddi hoşlandığın kimse olmadı mı?" "Hayır olmadı. ne zaman vapur varmış. Bana çok düşkün olduğunu biliyorum.Biraz hayal . öyle mi Doktor? Demek beni yolcu ediyorsun?" "Vallahi içimde bir kötülük yok. Üvey babamın yeğeni. Büyüdükçe güzelleşti. bugün bir vapur varmış. Bitecek diye korkuyorum. Selanik' te ders verdiğim bir kız vardı. Ama evlenecek yaşta değildim ki. 59_ "Ne zaman dönmeyi düşünüyorsun?" diye sordu. Sonra o kız da korkunç bir kaza geçirdi. Doktor Fikret. Ya Mustafa Kemal'in kaçtığı anlaşılırsa? Üçüncü günün akşamı Fikret Bey Mustafa Kemal'e. Şimdi 16 yaşında.
Enver Paşa muradına ermişti. o devletler Almanya'ya savaş açtılar. 3 Ağustos'ta İngiltere ve Fransa'ya savaş açtı. Bunun hemen ardından Almanya. . Vatanın kurtuluşunu. devletin kurtuluşunu kapitalizmle sıkı bir işbirliğinde görüyor. Dahası Kafkasya'yı ele geçirmeyi. Başkumandan vekilliğine atandı. Gerçekte Birinci Dünya Savaşı'nın temelindeki en büyük neden. Talat ve Cemal paşalardan oluşan yöneticiler de Almanya'yla anlaşarak Rusya'ya karşı kendilerini güven altında tutacaklarını umut ediyorlardı. İngiltere de. Öte yandan da Batı Trakya'yı. Almanya'nın Rusya'ya savaş açmasından hemen sonra. Osmanlı Devleti'ni de Rusya' ya karşı kullanmayı amaçlıyordu. Osmanlı Hükümeti genel seferberlik ilân etti. Bu anlaşma. Sait Halim. geçen yüzyılın ikinci yarısında Kıbrıs ve Mısır'a yerleşmiş ve Osmanlı Devleti'nin koruyucusu olmaktan çıkmıştı. Osmanlı toprakları kapitalizm için sadece hammadde kaynağı ve pazar durumundaydı. Osmanlı yöneticileri 2 Ağustos'ta da Sadrazam Sait Halim Pa-şa'nın Yeniköy'deki yalısında Alman temsilcileriyle bir araya gelerek 'Savunma için İşbirliği Anlaşması'nı imzaladılar. Zırhlılara Türk bayrağı çekildi. yani Enver. sıkıyönetim kararı aldı ve Meclisi Mebusan'ı dağıttı. Artık Osmanlı Devleti sıcak savaşın içindeydi. Bu. Çünkü Fransa daha önceki dönemlerde Mısır'a saldırmış. Hindistan'ın ve Afrika'nın Müslüman halkları da güya İngilizler ve Fransızlara karşı ayaklanacaklardı. 1 Kasım'da Kafkas sınırlarında saldırıya geçtiler. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Sırbistan'a savaş ilân etti. siyasal hava gittikçe gerginleşiyordu. düşman durumunda bulunan Fransa ve İngiltere'ye hiç sempatisi yoktu. İngiltere ve Fransa'yla çok yakın dostluk yollarını arıyordu. kapitalizmin bunalımıydı. Osmanlı ülkesinde kapitalizmin gelişmesi elbette söz konusu olamazdı. Ruslar da bunu fırsat bildiler. Birine Yavuz adı verildi. Osmanlı Halifesi bütün Müslümanları Cihat'a çağıracak. ötekine de Midilli. hem de ingiltere ve Fransa'ya savaş ilan ettiklerini açıkladılar. Avusturya Veliahtı Ferdinand ve eşinin 28 Haziran 1914'te öldürülmesi. Ama Enver. Osmanlı Devleti saldırıya uğrarsa Almanya'nın silâhla savunmasını ve savaşta da Osmanlı kuvvetlerinin Almanlar tarafından yönetilmesini öngörüyordu. Ondan üç gün sonra da Almanya Rusya' ya savaş açtı. Ama yöneticiler bunun bilincinde değildi. O günlerde Goben ve Breslau adlarında iki Alman zırhlısı. İki gün sonra da Enver Paşa. Talât paşalar ve Meclisi Mebusan başkanı Halil Bey Almancı bir politika izliyorlardı. gerektiği zaman Osmanlı Devleti'nin Almanya'nın yanında savaşa girmesini. Bir koyup beş alacaktı. Mısır'ı ve Kıbrıs'ı yeniden alacaklardı. Ondan iki gün sonra da. Bu olaydan bir ay sonra. Türk halkının kendi haklarını savunmasında görüyordu. milliyetçiliğin de buna araç edilmesiydi. bir oldu bittiye getirildi. Mustafa Kemal o zamanlar başrollerde değildi. İttihatçıların ünlü büyüklerinden Maliye Nâzın Cavit Bey. ingiltere ve Fransa Osmanlı Devleti'ne savaş ilan ettiler. Cezayir'i ve Tunus'u da ele geçirmişti. Almanların. Osmanlılar da onlardan geri kalacak değiller ya. Zırhlılar bir süre sonra İstanbul Boğazı'ndan geçerek Kara61 deniz kıyılarındaki Rus tesislerini bombaladılar. bardağı taşıran son damla oldu. Bütün bunlar. gelişmekte olan kapitalizmin hammadde ve pazar arayışı yüzünden ülkelerin birbirlerine düşmeleriydi. İngiliz ve Fransız filolarından kaçarak Çanakkale önlerine gelmişti.Mustafa Kemal Sofya'da bunları düşünürken. Osmanlı Devleti'nin başında olan İttihatçılar. o ne Almancıydı ne de İngiliz ve Fransız yanlısı. Almanya bu savaşta. oradan da Orta Asya ülkeleri üzerine yürüyerek güya Pantürkizm serüvenini gerçekleştirmeyi hayal ediyorlardı. Aradan dört gün geçti geçmedi. Konu tamamen ekonomikti. artık savaşa katılmak için çanak tutmaktı. Enver Paşa bunların Marmara'ya alınmalarına izin verdi. Böylece ülkede otoriter bir yönetim kurulmuş oluyordu. beş gün sonra da onlar hem Rusya'ya.
" Osmanlı Devleti Müttefiklere savaş ilân ettikten sonra. Fırka? Mustafa Kemal bunu hiç bilmiyordu. ama Sofya'daki görevinin daha önemli olduğunu yazıyordu. Bu çok tehlikelidir. Ne kadar mutluyum size kavuştuğuma." dedi. Mustafa Kemal deliye döndü. Neredeydi bu 19. bu fırka da herhalde cephede bir yerlerdedir. Ali Memduh Bey'in Akbıyık'taki evine gitti. "Benim bundan haberim yoktu. Ruslar da saldırıyı artıracaklar. gelişinizi bekliyordum her gün. Padişah da Halife sıfatıyla bu fetvayı bir 'Hattı Hümayun' biçiminde ilân etti. Ama Rusların da Karpatlara dayandıklarını unutmamak gerek. "Mustafa Ağabey. Mustafa Kemal. Eğer benim yeteneklerimin olmadığı kanısındaysanız. ama birkaç gün sonra savaş kararıyla ilgili bir mazbata sunuldu. Bunun sonu yenilgidir. Talât Paşa da.iyi ama. O günlerde Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: "Almanlar şimşek hızıyla Fransız kalelerini çiğneyerek Paris üzerine yürüyorlar. çok güzel günlerimiz olacak. O zaman ne olacak? Fransızlar karşı saldırıya geçip Almanları geri püskürtecekler. Almanlar savaşta ortaklan olan Avusturyalılara yardım etmek için Fransa'daki askerlerinin bir bölümünü Avusturya'ya taşıyacaklar. 18'ime bastım. ingiltere yanlısı Cavit Bey savaşa karşıydı. savaşın içinde olmak istiyordu. 20 Ocak 1915'te. Hemen o gün Enver Paşa'ya yeni bir yazı gönderdi. o da böylece durumu öğrenmiş oldu. Biz hedefimizi belirlemeden genel seferberlik ilân ettik. Ya Padişah? Ona hiç danışan olmadı. Fethi Bey kendisine istanbul'dan bir telgraf geldiğini bildirdi. Bir de şu var. savaş kararını kim vermişti? Sadrazam Sait Halim Paşa'nın bu karardan hiç haberi yoktu. Gittikçe daha çok güzelleşiyorsun. 19. Kapıyı Fikriye açtı. 63 V Çanakkale Mustafa Kemal on dört aylık bir ayrılıktan sonra 25 Ocak 1915'te İstanbul'a dönüyordu. Sana bir şey söyleyeyeyim mi. içime doğmuştu sanki. çocuk da değilim. işte Osmanlıların savaşa katılmaları böylece tezgâhlanmış oluyordu. Ona göre Almanların bu savaşı kazanmaları mantık dışıydı. Mustafa Kemal sabırsızlıkla istanbul'dan gelecek yanıtı bekliyordu. Şeyhülislam Efendi 'Cihadı Ekber (büyük cihat)' fetvası yayınladı. Bu yüzden de Devlet'in savaşa katılmasını büyük bir macera sayıyordu. savaşta Almanların zafere ulaşabileceklerine hiç ihtimal vermiyordu." "Sizinle birlikte olmadıkça hiç değeri yok. Birbirlerine çılgıncasına sarıldılar. Artık ölsem de gam yemem!" "Sen neler söylüyorsun Fikriye? Daha dur bakalım. istanbul'a dönecek ve hiçbir kumandanlık görevi beklemeden cepheye giderek sıradan bir asker gibi savaşa katılacaktı. Yazı geldi. Avusturya Rus saldırısına uğrayabilir. Cepheye gitmek istiyordun ya. Durum çok kötüdür. ileride bir gün konuşacağız bunları." "Ben artık küçük kız değilim. cepheye gitmek istediğini bildirdi. Fırka'nın başına atanmıştı. Sonunda gelebildiniz. Fethi Bey'e sordu." "Ama sen beni çok şımartıyorsun küçük kız. Enver Paşa'dan ses çıkmayınca Mustafa Kemal kesin kararını verdi. hiç inanmayacaksın ama ben de seni çok özledim. Enver Paşa kendisine cephelerde her zaman bir yer bulunabileceğini. Bavullarını hazırladı. bunu açık açık bana bildi-nn." dedi. Nerede olursa olsun." . Bunda kısaca şöyle diyordu: "Benim için hiçbir şey vatanımın savunmasından daha önemli ve daha kutsal olamaz. Almanlar işin içinden çıkamayacaklar. Sen şimdi kardeşinden haber ver. orada öğrenirsin. Tam Sofya'dan ayrılacağı gün." "Aferin sana. Mustafa Kemal'in artık Sofya'da yapacağı bir iş kalmamıştı. Aralık 1914'te doğrudan Enver Paşa'ya yazarak. Maliye nazırlığından istifa etti. Ertesi gün. onun da hiç bilgisi yoktu. "Sen bir git bakalım istanbul'a.
Mustafa Kemal. Kafkasya'ya uzanmayı." Mustafa Kemal yine bütün aileyle kucaklaşarak evden ayrıldı. Ben asker adamım. Az sonra Fikriye'nin küçüğü Jülide de geldi. Askerlerin kaderi bu. Davetler. Savaşları başkaları çıkartıyor. dayattım. savaşları önleyecek bir şeyler yapsanız daha daha iyi olmaz mı?" "Olur." diye söze başladıktan sonra şöyle dedi: "Biraz yorgun görünüyorsunuz." dedi.650 askerdi. "Kusura bakma Fikriye'ciğim. elbette daha iyi olur. Şimdi artık görevimin başına gitmeliyim. Erkâni Harbiye'ye gidip durumumu öğreneceğim. Enver Paşa bu yenilginin ardından İstanbul'a döndüğünde kendisine savaşın nasıl geçtiğini soranlara. Ama yapılacak bir şey yok. 150 bin kişilik bir güçle 14 Aralık 1914'te saldırıya geçti. nedir bu bizim kaderimiz? Ağabeyimi cepheye gönderdik. Seni iyi bulduğuma da çok sevindim. Anneleri Vasfiye Hanım da kahve getirdi. savaşı ben çıkartmadım. diye savaştan kaçmam mı gerekir? Hayır kaçmayacağım. Vatan tehlikeler içinde olduğu zaman cephede olmalıyım. Yazık değil mi kadınlara. bunlara da sıra gelecek. Göreceksiniz. Cemal Paşa. kötü yer olmaz. "Anneciğim. "Geçmiş olsun."Enver Ağabey cephede. Onu da çok merak ediyoruz. Biz iyi savaşırsak gittiğimiz yer iyi olur." "Savaşta iyi yer. Sarıkamış'ı almak için Allahuekber Dağları'na yüklenen 40 bin askerden ancak 3 bini kurtulabildi. Ama benim istediğim bu değil ki. Enver Paşa Sarıkamış yenilgisinin yarattığı moral bozukluğundan kurtulamamıştı. çok üzgünüm. Beni cepheye yollamak istemediler. Şimdi. Ben Sofya'da doğru dürüst oturuyordum." "Cephede olacağınıza. Siz de emirlere boyun eğip ölüme gideceksiniz." "Öyle söyleme Fikriye. o kadar değil. 25 Ocak 1915'te Harbiye nezaretine Enver Paşa ile görüşmeye gitti. "Biraz çarpıştık. Mustafa Kemal kendisinden bunun hesabını soracak değildi. üstüne üstüne gideceğim. ziyafetler. Fikriye ise annesine sarılarak ağlamaya başladı.. 78 bin askerin kışta kıyamette Kafkaslarda perişan olmasının çöküntüsü içindeydi. Bakalım beni nereye atamışlar?" "inşallah iyi bir yerdir. Tüm kayıplar 78 bin kişiydi. Şimdi de sıra Kemal Ağabey'de. Kıbrıs'ı ve Selânik'i yeniden ele geçirmeyi umuyordu. Önce sizi görmeye geldim. 66 Kafkas Cephesi'nin komutanlığını ise doğrudan Enver Paşa üstlenmişti. bir yerlerden bir yerlere sürüklenecekler." "iyi savaşacağınıza tam bir güvenim var. Savaşı ben mi başlattım? Asla! Buna Enver karar verdi. Zayıflamış ve yüzü solmuştu. Bu amaçla en yakın arkadaşı Bahriye Nâzın Cemal Paşa'yı Süveyş üzerine gönderdi. Ardahan'ı ve Batum'u geri almayı." "Yok. Dördüncü Ordu'nun Kanal Seferi tam bir yenilgiyle sona erdi. Yarın savaşı kazandıktan sonra aramızda hesaplaşacağız. İngiliz kaynaklarına göre ise Osmanlıların kaybı 3. söylesene. GVF5 381 yaralı olduğunu ve 727 askerin de kaybolduğunu açıklıyordu. Kars'ı." Soğuk bir kış günüydü." demekle yetiniyordu. Biz kendimizi bir oldu bittinin içinde buluyoruz." "Ne oldu?" .. Süveyş' ten Mısır'a yüklenerek ingiltere'yi vurmayı. Osmanlı ordusunda 190 ölü. koca bir devleti de arkasından sürükledi. balolar. Biz ne olacağız. zorla geldim. Ama buna biz karar vermiyoruz. inan bana. çocuklara?" Enver Paşa Osmanlı Devleti'ni savaşa sürüklerken Rusya'yı Kafkaslardan ve Balkanlardan kuşatarak çökertmeyi. Mustafa Kemal kahvesini bitirir bitirmez. "ben hemen kalkmak zorundayım." "Benim de kendime. Salonda odun sobası yanıyordu.
"Çarpıştık, o kadar." "Şimdiki vaziyet nedir?" "Çok iyidir." Bu son söz üzerine Mustafa Kemal 78 bin askerin yok olduğu Sarıkamış faciasının üzerinde durmak istemeyerek konuşmasını şöyle sürdürdü: "Cepheye atanmak için yolladığım yazıya cevap verecek zamanınız olmadığını sanıyorum. Ama yine isteğimi olumlu karşılamış olacaksınız ki, beni buraya çağırttınız ve 19. Fırka kumandanlığına atadınız. Çok teşekkür ederim. Yalnız anlamadığım bir şey var, bu fırka nerede? Nasıl ve ne zaman kurulacak, kimse bilmiyor." "Anlatayım, bu fırkayı siz kuracaksınız. Fırkanın merkezi Tekirdağ olacak. Orada hazırlıklar başladı bile. Bu konuyu Genelkurmayla görüşün, onlar size gereken bilgiyi vereceklerdir." Mustafa Kemal Enver Paşa'yla konuşmasını burada keserek doğru Genelkurmay Dairesi'ne gitti ve kendisini, "Ben 19. Fırka Kumandanı Mustafa Kemal," diye tanıttı. Onlar da şaşkın şaşkın onun yüzüne baktılar. Daha kimsenin böyle bir fırkadan haberi yoktu. Mustafa Kemal, âdeta sahtekâr durumuna düşmüştü. Sonunda bu fırkanın Tekirdağ'da kuruluş durumunda olduğunu öğrenen Mustafa Kemal, derhal cepheye gitmeye karar verdi. Akbıyık'taki eve giderek Vasfiye Hanım, Fikriye ve Jülide'yle vedalaştı. Ertesi gün de görevinin başına ulaşmak için Tekirdağ yoluna çıktı. Tekirdağ'da fırkanın kuruluşunu tamamladıktan sonra, karargâhını, Çanakkale kentinin karşısındaki Eceabat kasabasının hemen kuzeyinde bulunan Maydos'a taşıdı. Burada, Anburnu, Anafartalar ve Ece limanını da içine alan bölgenin kumandanlığına getirildi. Bölgede her an bir İngiliz-Fransız saldırısı bekleniyordu. Çok gergin günler geçiriliyordu. Düşman acaba nereden ve nasıl saldıracaktı! Mustafa Kemal'e göre düşmanın, Gelibolu Yarımadası'nın burnunda, yani Çanakkale Boğazı'nın batı ucunda Seddülbahir ve Kabatepe bölgesine bir çıkartma yapması beklenebilirdi. Mustafa Kemal bu amaçla askerlerini buralarda mevzilendirerek savunma hazırlıklarına girişti. Gerçekten düşman, ilk çıkartma denemesini, 1915 Martı'nın ilk günlerinde beklenen kıyılarda yaptı. Bu, belki de bir keşif çıkartmasıydı. Ama Mustafa Kemal'in aldığı savunma önlemleri o kadar başarılıydı ki bu ilk çıkartma denemesi derhal püskürtüldü. ingiliz ve Fransız donanmaları neden Çanakkale'ye saldırıyorlardı? Çünkü Osmanlı ordusu Kafkaslar'da ve Süveyş'te yenik düşmüştü. Demek ki Osmanlılar korkulacak güçte değillerdi. O halde İngilizlerle Fransızlar Çanakkale'de de Türklerin savunma güçlerini yok ederek kolayca İstanbul'u ele geçirebilecek durumdaydılar. İstanbul'un düşmesi, Osmanlı Devleti'nin yıkılması ve savaş dışı bırakılması demek olacaktı. Hindistan ve Süveyş'e yönelik Osmanlı baskısı ortadan kalkacak ve Rusya ile daha sıkı bir 67 işbirliğinin yolu açılacaktı. îşte bu yüzden ingiliz ve Fransız zırhlıları, ocak ayından beri Çanakkale kıyılarını sürekli top ateşine tutuyordu. Fransızların Suffren, Bouvet, Gaulois, İngilizlerin Inflexible, Vengeance, Cornwallis ve Albion zırhlıları durmadan kıyıları dövüyorlardı. Bütün bu bombardımanlardan sonra 18 Mart'ta, düşman donanması bütün ağırlığıyla Çanakkale Boğazı'na yüklendi. Ama kıyılardaki Türk tabyalarının korkunç bir direnişiyle karşılaştı. Düşman donanması Boğaz sularında perişan edilerek geri püskürtüldü. Bu olay, Türk ordusunun tarihinde şanlı bir sayfa olarak yer aldı. Çanakkale Savaşı'nın işte o en kızgın ve ateşli günlerinde, Mustafa Kemal annesinden bir mektup aldı. Zübeyde Hanım, kızı Makbule ile birlikte Selanik'ten ayrılmış İstanbul'a gidebilmek umuduyla Dedeağaç'a gelmişti. Çanakkale'ye bombaların yağdığı, ateşlerin gökyüzüne yükseldiği, bütün Çanakkale Boğazı kıyılarının alev alev yandığı günlerde, Zübeyde Hanım nasıl Dedea-ğaç'tan Keşan'a, oradan da Tekirdağ'a
geçebilecekti? Deliye döndü Mustafa Kemal. Sırası mıydı şimdi Selanik'ten ayrılıp da İstanbul'a gitmenin? Ama Zübeyde Hanım oğlundan uzun süre haber alamayınca, meraktan çıldırmış ve yollara düşmüştü. Dedeağaç'-tan yazdığı mektup da İstanbul yoluyla kimbilir kaç günde cepheye ulaşmıştı. Ne yapabilirdi Mustafa Kemal? Cepheden ayrılıp da Dedeağaç'a mı gidecekti? Düşündükçe üzüntüden kahroluyordu. Sonunda Beşinci Ordu kumandanlığı aracılığıyla Sofya elçiliğine şu telgrafı çekti: "İstanbul'a seyahat etmekte olan annemin aranması için Dedeağaç'taki Konsolosunuza emir vermenizi rica ederim. Dedeağaç'tan mektubunu aldığımdan, orada olduğunu zannediyorum." (5 Nisan 1915) Mustafa Kemal. Bu telgrafa uzun bir süre yanıt gelmedi. Mustafa Kemal'in aklı annesindeydi. Bir yandan düşmanı Boğaz'dan geçirmemek için her gün kan ve barut kokuları arasında verilen savaşlar, öte yandan annesinin yollarda perişanlığı. Haftalar sonra kendisine annesinden bir mektup ulaştı. Zübeyde Hanım bin bir macera sonunda istanbul'a varmış, Makbule ve üvey kızı Rukiye ile birlikte Vasfıye Hanım'ın Akbıyık'taki konağına yerleşmişti. Mustafa Kemal'in, o dönemde ne annesiyle uğraşacak zamanı vardı ne de uzaklarda bıraktığı dostlarıyla. O kendini yalnız savaş sorunlarına vermişti. Mart ayında yaşadıkları bozgundan sonra düşman Boğaz sularını bırakıp kıyılardan çıkartma denemelerine girişti, işte o zaman da karşısında Mustafa Kemal'i buldu. Onun düşündüğü gibi düşman, 12 Nisan'da en büyük çıkartmayı Gelibolu Yarımadası'nın kuzeybatısında Gökçeada karşılarındaki kıyıya yapıp Arıburnu sırtlarına çıktı ve orada mevzilendi. Mustafa Kemal'in amacı, düşmanı bu kıyılardan denize dökmekti. Mustafa Kemal işte o günlerde, savaşı Conkbayır'ı sırtlarında, sonradan Kemalyeri denen yerden yönetiyordu. O bölgedeki bütün yerlerin adları tarihe geçti: Kocadere, Arıburnu, Kocaçimen, Anafartalar, Karatepe, Bolayır, Kireçtepe, Tekketepe, Suvla, Biga-lıköy, Maltepe, Mersintepe... Mustafa Kemal, 15 Nisan günü, orada askerlere şunları söylüyordu: "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar gelecektir." 57. Alay, orada tümüyle şehit oldu. Tek asker kurtulmadı o alaydan. Mustafa Kemal durumun ne kadar tehlikeli olduğunun bilincindeydi. Ama kendinden başka hiç kimsenin de böyle bir görevde başarılı olamayacağını biliyordu, işte o sıralarda Ordu Kumandanı Liman von Sanders Paşa kendisini cephede telefon başına çağırarak durumu nasıl gördüğünü sordu. O da bütün kuvvetlerin kendi kumandasına verilmesinden başka çare kalmadığını söyledi. Liman Paşa'nın yanıtı şu oldu: "Çok gelmez mi?" "Az gelir!" 69 İstediği bütün yetkiler bir süre sonra kendisine tanındı ve Çanakkale destanı böyle yazıldı. Mustafa Kemal, o günlerde, Arı-7° burnu Cephesi'ndeki tüm birliklerin subaylarına şunları söylüyordu: "Karşımızdaki düşmana son darbeyi vuracağız... Kahramanlıklarınızın mükâfatını toplayacaksınız... Bütün muharebelerde gerek subayların, gerekse erlerin gösterdikleri kahramanlık gerçekten şan ve namus örneği olacaktır. Subay ve erlerin, karşılarındaki düşmanı, tek kişi kalıncaya kadar denize dökebilecekle-rine tam inancım vardır... Göreviniz karşımızdaki düşmanı tümüyle yok etmekten ibarettir. Benimle beraber burada harp eden bütün askerler kesinlikle bilmelidir ki, bize verilen vatan ve namus görevini tam olarak yapmak için bir adım geri gitmek yoktur. Bu sırada uyku ve istirahat aramak, bütün milletimizin sonsuza dek istirahatten yoksun kalmasına neden olabilir. Düşmanı tamamen denize dökmedikçe, yorgunluk işareti göstermeyeceğinizden şüphe etmiyorum...
"... Karşımdaki düşmanı Arıburnu'ndan atmak için canımı fedadan bir an tereddüt etmem. Komuta ettiğim birliği bile, son ere kadar ölüme gönderebileceğime güvenim var. "... Bölge kumandanları, son erimize kadar ölmek ya da karşımızdaki düşmanı bir fert kalıncaya kadar denize dökmek amacıyla saldırıya hazırlanacaktır. "... Siperler savunma için değil, saldırıyı sağlamak içindir. Mustafa Kemal Çanakkale savaşlarının yönetiminde eşsiz bir kahramanlık ve başarı örneği verdi. Onun kumandası altında savaşan, yaralanan ve ölen subay ve erlerin her biri de onun kadar kahramanca ve özveriyle savaştılar. Bunlardan biri de Fedai Müfrezesi'ydi. Buna Mehmet Çavuş Müfrezesi de denir. 140 erden oluşan bu müfreze 7 Mayıs sabahı, Kanlısırt denilen bölgede İngiliz mevzilerine bir baskın yaparak düşman siperlerini ele geçirdi, düşmanı bozguna uğrattı. O saldırının olduğu tepeye, 'Cesarettepe' adı verildi. Mustafa Kemal'in savaşı yönettiği tepenin adı da 10 Mayıs 1915'te yayınlanan bir emirle, 'Kemalyeri' oldu. Mustafa Kemal artık, Çanakkale savaşlarının efsane adamıydı. Çevreden ve İstanbul'dan kendini görmeye ve kutlamaya sayısız insan geliyordu. Kimler yoktu bunların arasında? Başkomu-tan Vekili Enver Paşa, Şehzade Ömer Faruk Efendi, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Ekrem (Bolayır), Hamdullah Suphi (Tanrıöver), Ahmet Ağaoğlu, Ali Canip (Yöntem), yazar Ömer Seyfettin, şair Mehmet Emin (Yurdakul), ibrahim Alaettin (Gövsa), Hakkı Süha (Gezgin), şair Enis Behiç (Koryürek), İbrahim Süreyya (Yiğit)... Mustafa Kemal, kendisini görmeye gelen herkesle ayrı ayrı konuşup dertleşiyor ve her zamanki zarafeti ve nezaketiyle onlara cephenin durumu üzerinde ayrıntılı bilgiler veriyordu. Bunların yanı sıra geceleri siperlerde ya da lamba ışığıyla aydınlanmış karargâh odalarında, İstanbul ya da Sofya'daki dostlarına mektup yazmaktan geri kalmıyordu. İşte o mektuplardan bazı örnekler: Maydos karargâhından İstanbul'da Madam Corinne'e yolladığı bir mektuptan bir bölüm: "İki aydır buradayım ve Çanakkale Boğazı'nı Müttefiklerin çıkarma girişimlerde bulunan donanma ve kuvvetlere karşı savunuyorum. Bu ana kadar hep başarılı oldum, her zaman da başarılı olacağım. Burada benim adımın duyulmamasına hayret etmemeli; çünkü ben, önemli bir muharebenin kahramanı olan Mehmet Çavuş'a şeref kazandırmayı tercih ettim. Tabii şüphe etmezsiniz ki, muharebeyi yöneten sizin dostunuzdur, savaş gecesi savaşanların saflarında Mehmet Çavuş'u bulan da odur." Yine Maydos'tan, Sofya'da tanıdığı Güstav Christianus'a yazılmış bir mektuptan bir bölüm: "İngilizler ağır biçimde yenildiler. Bütün düşmanlarımızı yere serdiğimiz gün nazikâne davetinize uyacağım." Madam Hilde Christianus'a yazılmış bir mektuptan: "Sizin bana verdiğiniz Almanca derslerini asla unutmadım. Sizi temin ederim ki top gürültüleri ve mermi yağmuru altındaki önemli savaş günlerinde bile hayatımın en güzel anıları bu güzel ve dostane saatlerdi. Düşmanlarımızı yere serdikten ve sevgili vatanımızı rahata kavuşturduktan sonra hemen sizi ziyarete koşacağım." Madam Corinne'e yazılmış bir karttan: "işte Arıburnu'nda İngilizlerle savaştayım. Düşmanın önemli kuvvetini ezdim, geri kalanlar da kıyıya sürüldü. Düşmanın tam yok olduğu haberini de yakında alacaksınız. Yine Madam Corinne'e yazılmış bir mektuptan: "Burada hayat o kadar sakin değil. Gece gündüz her gün çeşitli toplardan atılan şarapneller ve başka mermiler başlarımızın üstünde patlıyor. Kurşunlar vızıldıyor. Bomba gürültüleri de top seslerine karışıyor. Gerçekten bir cehennem hayatı yaşıyoruz. Çok şükür askerlerim çok cesur ve dayanıklı..." Sofya'da General Petroff un eşine yazılan bir mektuptan:
Eğer ben oradayken düşman şimdiki gibi çekilmiş olsaydı. Ama daha paşa bile olmamıştı. Artık bir saldırıya geçerek düşmanı denize dökmenin zamanı gelmişti ama Enver Paşa bu taarruz önerisini onaylamak istemiyordu. Hayır. Daha önce Arıburnu'nda karşımda bozguna uğrayan düşman kuvvetleri. Avustralyalıları." Liman von Sanders bu yazıyı alınca çok üzüldü. Arkasından da Anafartalar kolay kazanılacak bir başarı mıydı? Düşman askerlerinin Çanakkale Boğazı'nı ele geçirerek istanbul'u kuşatmalarını önleyen kendisi değil miydi? Çanakkale zaferi olmasa. Conkbayırı Zaferi ve ikinci Anafartalar Zaferi. Oysa düşmanı denize dökmeden oradan ayrılmak niyetinde değildi." Mustafa Kemal başarılarıyla övünmekte haklıydı. insanların bu kadar özveriyle. Coşkulu bir karşılama töreni umuyordu. Ordu Komutanı Mareşal Liman von Sanders ile Başkumandan Vekili Enver Paşa.73 nişi aynı oldu. Enver Paşa 1915 Eylülü sonlarında Gelibolu'ya geldi ama Mustafa Kemal'in başında bulunduğu Anafartalar Grubu Karar-gâhı'na uğramadı. yüreklilikle düşmana karşı direnmeleri onun başarısı değil miydi? Elbette istanbul halkı onun kahramanlığını değerlendirmesini bilecekti. Yeni Zelandalı Anzakları iyice yıldırmıştı. Mustafa Kemal'in izni kabul edildikten sonra yerine Fevzi Paşa (Çakmak) atandı. Bir yıla yakın bir süre Anafartalar'da. Çok da yorgun olduğum için izin alarak İstanbul'a geldim. Ekselanslarının şahsıma karşı beslediği duygular böylece belirirken orduda aynı koşullar altında hizmet vermem benim için imkânsızdır. istanbul düşman işgali altında olurdu. Beş ayda dört büyük zafer kazanmıştı: Arıburnu Zaferi. Mustafa Kemal bunun üzerine Mareşal'e bir tel çekerek şöyle dedi: "Ekselansları geçenlerde Kuzey. Bu koşullar altında çalışmak Mustafa Kemal'e çok güç geliyordu. çünkü kendisini 'çok müstesna. hiçbiri bir adım ilerleyeme-diler. Conkbayın'nda düşmanın bir karış ilerlemesine engel olan onun kumandasındaki kahraman askerler değil miydi? O başta olmasaydı. Kasımın son günlerinde hava değişimi için izin istedi. aradan aylar geçtikten sonra bu defa da Anafartalar'da tam anlamıyla felç oldu. nitelikli. Mustafa Kemal'den böyle bir tepki beklemiyordu. Fakat benim bu önerimi kabul _74 etmediler. . hayır. Güney ve Asya gruplarını ziyaret etmiş ama Anafartalar Grubu'nun varlığını tanımak istemeyerek bizi bu ziyaretinin onurundan yoksun bırakmıştır. bu genç albayın bu kadar büyük başarılar elde ederek "Çanakkale kahramanı" olmasını biraz kıskanıyorlardı. yetkili ve cesur bir subay olarak tanıdığını ve takdir ettiğini' belirtti. 10 Aralık 1915'te de Mustafa Kemal arkasında destanlar bırakarak Çanakkale'den ayrıldı. "Son defaki Çanakkale ziyaretinde çeşitli mevzileri görmek istediği için kendisini ziyarete vakit bulamadığını" yazmakla yetindi. Hemen Enver Paşa'ya bir yazı göndererek Mustafa Kemal'in istifasını kabul etmeyeceğini. Bunlar geçiyordu kafasından. Enver Paşa Mustafa Kemal'e verdiği yanıtta. Az şey miydi yaptıkları? Derne Cephesi'nde bir yıla yakın bir süre İtalyanlara bir adım attırmamış ve ordunun onurunu kurtarmıştı. VI Akaretler'de Gelişen Bir Sevgi Mustafa Kemal İstanbul'a dönerken türlü duygular içindeydi. O Çanakkale'den ayrıldıktan on gün sonra da düşman kuvvetleri çekildi."Düşman kuvvetlerine istediğimiz biçimde karşı koyduk. Beni şu andan itibaren grup kumandanlığından istifa etmiş saymanızı rica ediyorum. Fransızları. Mustafa Kemal ingilizleri. Bundan dolayı canım çok sıkıldı. bu zaferler zor kazanılırdı herhalde. Liman von Sanders'in de o günlerdeki davra. kazanılamazdı. herhalde daha çok sıkılacaktım. Arıburnu'nda. "General Hamilton'a ve Lord Kitchner'e (Savunma Bakanı) ardı ardına bu başarıları elde etmeme vesile oldukları için teşekkür borçluyum. Birinci Anafartalar Zaferi. Ertesi gün Salih Bozok'a yazdığı bir mektupta şöyle diyordu: "Ben düşmanın çekileceğini anladığım için bir taarruz yapılmasını önermiştim.
Siz niha-7" yet burada.77__ ğını ve Ragıp Bey'in neden İstanbul'a gelmediğini sordu. siperlerde sabahlamadan ve çadırlarda portatif karyolalar üzerinde yatmadan sıcak bir evde. Zübeyde Hanım'm Ak-bıyık'taki konakta kaldığını biliyordu. Paşa oğlum. Herkes. derken istanbul. biliyorum. Neden bana yazmıyorsun?" "Ağabey kabahat benim." Mustafa Kemal daha sonra annesine Selanik'ten nasıl ayrıldı. Bütün vücuduyla..Yaklaşık on ay olmuştu istanbul'dan ayrılalı. annenize haber vereyim. arkasından Sofya'da ataşe militerlik. 18 yaşında olgun bir kız olmuştu. Ama Rukiye benden ayrılmadı. sen de koş. Vallahi seni şehit oldu sandım.. Top sesleri duymadan. "Oğlum deli ettin bizi. bak kim gelmiş! Makbule. sen üzülme. Mustafa Kemal'e 'ağabey' derken 'sevgilim' demek geçiyordu içinden. ailemize girecek damat adayını ben de bir araştırayım bakayım. Ondan sonra yolu bir daha Selâ-nik'e hiç uzanmamıştı. kollarıyla. "Oradan ayrılmak ona güç geldi. Çıldıracak Zü-beyde Yengem. ben başımın çaresine bakarım. Kapıyı Fikriye açtı. Rukiye. Şükürler olsun." Zübeyde Hanım oğluna Harbiye'ye girdiğinden beri 'Paşa oğlum' diyordu. O akşam bir arabaya atlayarak doğru Akbıyık'a gitti. hiç bırakmak istemiyordu. Orada güveneceğimiz kimse kalmadı ki.. "Bir haber vermek yok mu?" dedi. 1911 Ekimi'nde Selanik'ten ayrılırken annesiyle vedalaşmışlardı. derken Balkan Savaşı. onun ardından Çanakkale Savaşı." "Ağabey. nesi yok satıp kapağı İstanbul'a atıyordu." "Peki Makbuş. Artık çocuk da değildi. Ragıp Bey Rukiye'yi bırakmak istemiyordu. bir gün döneceğiz Selânik'e!" Fikriye o akşam Kemal Ağabeyi ile başbaşa kalıp uzun uzun konuşmaya. demek ki sana yeni bir koca bulmak benim görevim olacak. Zübeyde Hanım da.. Ragıp Bey evimizi barkımızı başı boş bırakmak istemedi. Vasfıye Hanım içeriden kızının çığlıklarını duyup kapıya koşmuştu.. nesi var. Trablusgarp Savaşı. öyle bir şey oldu ama ayrıldık. Yorgun ve uykusuzdu. diye korktu. Bir gün oraya geri döneceğimize inanıyorum. bana haber vermeden. yüreğime indi. Nasıl merak ediyordu sizi.." "îyi ya. elleriyle onu sarıyordu. huzur içinde. Niyeti Harbiye Nâzırı'na . oraları geri alacaksınız değil mi Mustafa'm?" "Evet anne. Tatlı bir sonbahar akşamı Mustafa Kemal istanbul'a geldi. mutlu bir gece geçirdikten sonra Mustafa Kemal ertesi sabah erkenden Harbiye nezaretine gitti. Beni üzüntüden öldürmek mi istiyorsun! Canım. yok ama insan yine de bu sevginin kanıtlarını arıyor. "Ne?. Ragıp Bey gelemedi. Selanik düşmana kalmayacak. Ama sizi nasıl sevdiğimi anlatmama gerek var mı?" "Yok. Zübeyde Hanım bütün bu sürede Selanik'te kalmıştı. Hele annesini görmeyeli. anlatamam. Önemli değil. dört yıl oluyordu. kaçan kaçana. Makbule.. Ona döneceğini de hiç haber vermemişti. "Valla Mustafa'çığım." Fikriye deli gibi Kemal Ağabey'inin boynuna sarıldı. can atıyordu ama ev o kadar kalabalıktı ki öyle bir olanak yaratmak kolay değildi.. Gözlerime inanamıyorum. "Makbule. Bu işler o kadar çabuk olmuştu ki. Sağ salim.. Ben de Makbule'yi ve Rukiye'yi alıp yola çıktım. bu sefer lütfen önceden haber ver." "Siz merak etmeyin ağabey. Kemal Ağabey. sen de gel!" Zübeyde Hanım gözlerinden yaşlar boşanarak Mustafa'sını kucakladı." dedi. Onunla da coşkuyla kucaklaştılar." diye haykırdı.. Evlenmişsin. senden hiç haber alamadım. Kaldı ki Mustafa Kemal cepheden dönüyordu. "Durun Kemal Bey. Yenge koş. Annesi gözünde tütüyordu. "Bu ne mutluluk. Yunanlılar her şeyi yağma ederler. Makbule de ağabeyine sarılıp uzun uzun öptü. Bak ağabeyin burada. Zaten ben her şeyimizi Selanik'te bırakıp geldim.
Beni kendi bekletiyormuş gibi mahcub oldu. Odacı Nâzır'ın odasına girdi. Niyetim Halil Bey'le görüşüp biraz bilgi vermek ve görüşlerimi açıklamaktı.' dedi. Bana. Enver. O arada Nâzır'ın yanına girip çıkanlar oldu. Nasıl geçti bu görüşme ve nasıl sonuçlandı? Mustafa Kemal akşam eve dönünce. El sıkıştık. "Ben. Müsteşar Yardımcısı hiç yanıt vermeden önüne baktı." dedi. Bir buçuk saatlik bir bekleyişten sonra Müsteşar Yardımcısı'na. "Aslında ben bu Nazır Hazretleri'ni hiç sevmezdim. Anafartalar'da vatana hizmet ettiğinizi söylemişlerdi. kibar bir adamdı. Nazır Hazretleri kendisini beklediğimi biliyorlar. biraz beklemenizi emretti. hem de çok tatsız.' dedi. 'Buyurun. Sizi o yüzden kabul ettim. değil mi?' diye sordum. 'Çok mahcubum ama. 'Ama siz gerçekleri benimle konuşmaktan çekiniyor-sunuz.cephenin durumunu anlatmak. oturun. Uzadıkça uzadı. 'size saygı gösterdik. Nazır Hazretleri hiç adını duymadığım kimseleri kabul ediyor. İttihat Terakki'nin ileri gelenlerinden biriydi. Ama sizinle sözünü ettiğiniz konuları konuşamam. Odacıya. Sobada odunlar çıtır çıtır yanıyordu. hiç anlamıyorum!' diye kükredi. 'Konuşabilir miyiz?' 'Hay hay.' bile demedi. "Artık kendimi tutacak durumda değildim. boş gözlerle dinliyordu. 'Ziyaretinizin sebebini anlayabilir miyim?' diye sordu. Birden horozlandı. ben de bekledim. yüzü bembeyazdı. 'Beyefendi hazretleri beni unuttular galiba. Fikriye'den hemen rakısını istedi.' dedim. Müsteşar Yardımcısı'nı beklerken kafamdan onun hakkında hep kötü şeyler geçiyordu. kendisine ziyaretinizi arz ettim. Nazır Hazretleri'nin misafirleri varmış.' diye haykırdı. Fikriye. "nasıl geçti gününüz?" "Tatsız. 'Nazır Hazretleri'ni daha fazla bekletmeyelim. 'Evet efendim. Beni. "Muavin buz gibi oldu. memleketin durumu sizin sandığınız gibi parlak değildir. Zübeyde Hanım korlaşmış ve yer yer çatlamış odunları orta mangalına almış. Muavin Bey'le önemli bir şey konuşuyoruz. külle örtmeye uğraşıyordu. Bu yüzden Harbiye nezaretine getirilmişti. biraz beklesinler.' "Bu soğuk karşılamadan sonra birbirimize söyleyecek hiçbir şeyimiz olmaması gerekirdi.' dedim.' diye yeniden Nazır Hazretleri'nin odasına girdi. 'Buyurun. beni bekletiyordu.' diye konuşmamı sürdürdüm. Çünkü bize. Nazır hiç gülümsemeyen bir yüzle karşımda ayakta duruyordu.' dedim. iki dakika sonra da ben Muavin Bey'e. Bir süre soğuk soğuk yüzüme baktıktan sonra.' 'Sizin Nazırınız bütün zamanını böyle anlamsız ziyaretleri kabul etmekle mi geçirir?' diye sordum. "Anlatsanıza Ağabey. Benim Ordu . Cemal ve Talât paşaların çok yakınıydı. 'Ne demek istiyorsunuz. "'Bazı görüşlerimi size arz etmek istiyorum. 'Beyefendi.' "Nazır Hazretleri'nin kan beynine sıçradı. 'Kumandan Bey. Fikriye ufak bir tepside bir rakı kadehi.' dedim. 'Nazır Beyefendi sizin birkaç dakika daha beklemenizi buyurdular. 'Nazır Hazretleri'ne söyle.' dedim. 'Memleket mahvolmak üzeredir. Gerçekleri konuşmaktan korkmayınız. Müsteşar Yardımcısı çok iyi niyetli. 'Nazır Hazretleri sizi kabul buyuracaklar. Sonra biz yine savaşla ilgili konuşmamızı sürdürdük. 'Hatırlatayım efendim. Bir süre sonra Müsteşar Yardımcısı'na 'Beyefendi. dolu bir karafaki ve biraz çerezle salona geldi.' "Oturduk. benim sözlerimdir. Ben başladım anlatmaya. Müsteşar 78 Yardımcısı'yla biraz sohbet ettik. Bugün Harbiye nezaretine gittim.' diye cevap verdi. Sonra o önündeki evrakı incelemeye daldı. "Asabım bozulmaya başladı. "Bir süre sonra Müsteşar Yardımcısı süklüm püklüm dönerek. ülkenin geleceği konusunda düşüncelerini açıklamak ve öneriler getirmekti.' dedi. 'buyurun sizi dinliyorum. Gerçek olan sizin sözleriniz değil. "Bir süre sonra Nazır Hazretleri'nin odacısı kapıda göründü ve.
Birbirlerine söylenmedik lâf bırakmıyorlar. benim hiç öyle bir niyetim yok." diye haykırdı. diye korktum. Makbule Fikriye'den hiç hoşlanmıyor. hemen sen bize bir ev bul da çıkalım buradan. Ben bir gün bunların hesabını soracağım. Hangi semtte olursa olsun olsun ucuz bir ev bulmak gerekiyordu. Bilirsin Makbule de hep kafasının dikine gider. Bu kadar misafirlik yeter. Şu kızlar bir evlenip gitseler ne kadar sevineceğim. Nâzır'ın kafasına bir şeyler indirirsiniz. başına bir iş açarlar. Önerilen evlerin en uygunu Beşiktaş Akaretler yokuşundaki . Her gün bir kavga çıkıyor aralarında. ama olmadı. Sana âşık mıdır. ya kendisi? Bütün gazeteler. 'Nazır Hazretleri. Ne derler. "Haydi biz sizi rahat bırakalım." Üçü de salondan ayrılınca Zübeyde Hanım. Vallahi yine de iyi davranmışsınız. Jülide. Harp Mecmuası'nm son sayısının kapağına benim resmimi koyacaklarmış. Yarından tezi yok." "Yok öyle deme benim Paşa oğlum. güzel kız. gözlerini bir an senden ayırmıyor. Ben onun Vasfiye'nin oğlu Enver'le evlenmesini isterdim. Devlet onların elinde. hepsini deli ediyor. Haydi Fikriye. kişileri sivriltmeye gerek yoktur." Ertesi gün yapılacak ne kadar çok iş vardı. ben de Ragıp'ın hatırı için bunca ay bunlara katlandım. Sen sultanlara layıksın oğlum." dedi.' dedim. Ama en önemlisi bir ev aramak olacaktı." "Mustafa'cığım. "Ne bu böyle. Ben.' "Ben. hiçbirine aldırmıyor. Bizim de konuşacak şeylerimiz var elbette. Ben burada sıkıldım artık. Onun sırtında Sarıkamış felâketi var. "Aman Mustafa'cığım. o da başka türlü." "Sen merak etme anneciğim. ben ne yapacağımı bilirim. yarın ya gönlünü çalarsa.Başkumandanı'na ve Genelkurmay'a sınırsız güvenim var. sana bir şey daha anlatayım." "Anne." "Peki ama. Rukiye desen." "Haklısın anneciğim. ana oğul konuşacağınız başka şeyler de vardır. Mak-buş bir ara gönlünü Ragıp'ın büyük oğlu Süreyya'ya kaptırmıştı. yarın yine Kemal Ağabey'i-nizle konuşursunuz. zarif kız ama evlilik başka şey.' demiş. ama yetti artık." Konuşmalar geç saatlere kadar uzadı. Tam derginin basılacağı sırada Enver Paşa haber almış ve resmimi çıkarttırmış. Çok iyi kız." dedi.' Misafirliği tadında bırakmak gerek. Gündüzler çuvala girmedi ya. yan gelip yatıyor. Çok üzerlerine gitme. Bak. Deli79 8o ye dönüyor. Teşekkür ederim. Hem bak sana ne söyleyeceğim. Ama eline geçen subay maaşı neye yetiyordu ki? Önce Ortaköy ve Beşiktaş semtlerinde emlâk tellallarını dolaştı. gitmeyeceğim ve konuşmayacağım. burnumuzun dibinden ayrılmıyorlar. "Aman iyi oldu. yarın hemen bir yer ararım. Sonunda Vasfıye Hanım. köy köy üstüne kurulur ama. Mustafa Kemal Derne ve Çanakkale'de çok para harcamadığından birkaç aylığını biriktirebilmişti. nedir? Hiç anlayamadım. bak sana ne söyleyeceğim. En iyisi bir an önce bu evden ayrılmak. "Yazıklar olsun. değil mi oğlum? Hatır için çiğ tavuk 81 yenir derler ya. ne Vasfıye'yi dinler ne de Fikriye'yi.'" Fikriye. siz de artık gidip yatın bakalım. Bunları dinleyen Zübeyde Hanım endişelenmişti. "Ne korkunç. kibar kız. sizin sırtınızda Derne. Siz gidin derdinizi onlara anlatın. Vallahi onları idare etmek çok güç. Ne yapacağız bilmem." "Yok kızım. "sen o adamlarla çok uğraşma. dergiler onun resim-leriyle donatılmıyor mu? Sizi çekemiyor ağabey. ev ev üstüne olmaz. Conkbayırı ve Anafartalar zaferleri. 'siz memlekette ulusal bir genelkurmayın olmadığını bilmiyor musunuz? Genelkurmayı Almanlar yönetiyor. 'Ev sahibi misafiri sevmez." "Anneciğim sen aldırma. Ödüm patlıyor bir gün bir tatsızlık çıkacak diye. ama o hiç oralı değil. O Fikriye de ne öyle? Yapışkan mı yapışkan. 'Başarı askerindir. bunda hiçbir kötülük yok. Biliyorum. Siz onlarla mı konuşmamı öneriyorsunuz? Hayır. kıskanıyor.
" dedi. Fikriye'yi küçümsüyor ve sakıncalı buluyordu. Zaman zaman Madam Corinne'in evine uğruyordu. merak etme. Kiraları da yüksek değildi. Ağabeyi Enver Bey ona birkaç kez bazı arkadaşlarını önerdiyse de Fikriye hiç yanaşmadı. Ablasının tutkusunu bilerek ona büyük anlayış gösteriyor ve dertlerini paylaşıyordu." deyip duruyordu. Sofya' ya atandıktan sonra Mustafa Kemal'le Madam Corinne uzun süre mektuplaştılar. Ev halkı kendisini sabırsızlıkla bekliyordu. Onları eve gönderdi. Sonra yine Beşiktaş'taki mağazalardan tencere.. beğendi ve kiraladı. İtalyanca'nın yanında Fransızca ve Türkçeyi de çok iyi konuşuyordu. Akaretler'e taşındılar. O da ağabeyinin ileride ünlü ve varlıklı ailelerden bir kız almasını diliyordu. Madam Corinne. bir süre Pan-galtı'da Harbiye Okulu'nun karşısında babasının evinde oturmuştu. Fikriye'yi seviyordu GVF6 I 82 ama. savaşın dışında kalmak onu çok üzüyordu." Ertesi gün. evlenip gitse de kurtulsak." diye kıyameti kopardı. Hep birlikte oluruz. Ama Fikriye umutlarını bağladığı o sevgili sarışın adamın annesine hep sevgi dolu gözlerle bakıyordu. Mustafa Kemal mektup yazmayı çok seviyor ve bu . Makbule Ablası'nın Fikriye'ye karşı tutumu da annesininkin-den daha değişik değildi. Durumu anlattı." Zübeyde Hanım da Mustafa Kemal'i destekleyerek. Onun kafasında soylu ve ünlü ailelerden bir kız vardı. Mustafa'ya en coşkun sevgi gösterisini yine Fikriye yaptı. Mustafa Kemal 1915 yılının aralık ayında yine bunalımlı günler geçiriyordu. Söz gelimi. bir gün bir kısmeti çıksa. Kendisine yeni bir görev verilmemişti.bir evdi. Mustafa Kemal Madam Corinne'i ne zaman tanımıştı? Herhalde 1912'de Derne'den İstanbul'a döndüğü dönemde. "A. Akşamları Beyoğlu'nda eski dostlarıyla buluşup dertleşiyor ve gelecek günler üzerinde düşünceler oluşturuyordu. Kocasının ölümünden sonra. ne güzel. Hep bir arada yaşarız.. Madam Corinne. doğru Akbıyık'taki eve gitti. Hem niye hanedandan bir kız olmasın? Oğlu belki de bir gün Damat Mustafa Kemal Paşa olabilirdi. "Bir ayağın Beşiktaş'ta olur." dedi. daha sonra da kız kardeşiyle birlikte Beyoğlu'nda Bursa Sokağı'nda bir eve geçti. Aklı fikri cephedeydi. Enver Bey de kardeşinin Mustafa Kemal' den başkasıyla evlenmeyi düşünmediğini anlayarak ona koca aramaktan vazgeçti. Bahriye nezaretinde çevirmen ve aynı zamanda doktordu. Mustafa Kemal'i görmek için Fikriye sık sık Zübeyde Yengesine gidiyordu. Hepimiz İstanbul'da olacağız. uzun yıllar Paris'te kalmış ve konservatu-varda okumuştu. sen de benim bir kızım sayılırsın. onu asla gelini olarak görmek istemiyordu. Bunlar ancak dost mektuplarıydı. Onları da eve yolladı. 1890 yangınında evlerini yitirenler için yapılmıştı. "Tabii. Bu yokuşun üzerindeki evler. Padişah damatları kendi oğlundan daha değerli insanlar mıydı? Zübeyde Hanım kafasında bunları kurdukça. "Aman ne yapışkan kız şu Fikriye. bir nazır ya da sadrazam kızı. tabak gibi mutfak eşyaları ve bir soba aldı. "nasıl olacak? Zübeyde Hanım ve Makbule ablam buradan ayrılacaklar mı? Kabil değil bırakmam. Sonra Beşiktaş'taki yatak ve yorgancılardan yatak takımları aldı. Sonra bir arabaya atlayıp. Zübeyde Hanım Fikriye'nin oğluna gösterdiği bu aşırı ilgiden biraz rahatsızlık duyuyordu. Bu yazışmalar Çanakkale döneminde de sürdü." "Fikriye'ciğim. Fikriye'nin küçüğü Jülide ise ablasına hayrandı. Mustafa Kemal hemen gidip evi gördü. Sen de sık sık gece yatısına bize gelirsin. Bu yüzden de Fikriye'ye bir türlü ısınamıyordu. Babası. "Beni asla görücüye çıkartamazsınız.
"Anne. Sonunda tâyini çıktı: Çanakkale'den Edirne'ye alınan 6. nereden buldunuz bu yavruyu?" . Dostları da dağılmıştı. Demek ki ona. atının önüne çiçekler serpiyorlardı. Yine de Zübeyde Hanım bu ilişkinin gelişmesinden korkarak Fikriye'yi oğlunun gözünden düşürmeye çalışıyordu. Fikriye bazı akşamlar annesinden izin alıp yengesi Zübeyde Hanım'a gece yatısına geliyordu. "Albayım. Mustafa Kemal'in morali düzelmişti. Kararını verdi ve ertesi gün bir trene atlayıp kendini Sofya'da buldu." dediler. bir Rumeli kentiydi. Yine onlarla birlikte olmak ve yılbaşını orada geçirmek tatlı bir rüyaydı. Mustafa Kemal Madam Corinne'le konuşup tartışmaktan zevk alıyordu. Yılbaşını geçirir geçirmez İstanbul'a döndü. hiç kendi değerini bilmez. Şimdi ne yapacaktı? Bir yerlerde görev almak istiyor. Ama ne yazık ki Edirne görevi topu topu altı hafta sürdü. iki gün sonra Mustafa Kemal'in Diyarbakır'a atanması kararı çıktı. "Edirne'ye şanımıza. Kaç adımlık yerdi orası? Mustafa Kemal atladı mıydı trene. bir boşalma oluyor ve buna çok özen gösteriyordu. Mektup yazmak belki de Mustafa Kemal için bir iç dökme. Ama oraya gitmediği akşamlar eve erken dönmeye çalışıyordu. alkışlar arasında girdi. bu kez de Doğu ve Güney cephelerinde çarpışmak düşüyordu. Kızlar. Orada bir yığın dostu vardı. ama düşmanları ona çelme takıyorlardı. Makbule. 1913'e girerken Noel'i ve yılbaşını Sofya'da geçirmişti.. "Atam tutam ben buni Lop lop yutam ben buni. Mustafa Kemal 15 Ocak 1916'da Edirne'ye at üzerinde. "Eyvah. Halk bayram edecektir sizi görünce. Onun nesini beğenir bilmem! Bir gözleri var güzel olan. Burası cephe gerisi bir yerdi. Edirne o gün gerçekten bir bayram havası yaşadı. savaş anılarını anlattı." diyordu. duygulanıyor ve coşuyordu. Çanakkale'de de Sofya'daki tatlı günlerini anımsadığı çok oluyordu. ertesi sabah İstanbul'da olurdu. şarkılar. Oh!.. Nihayet!. Mustafa Kemal hiç durmadan konuştu. türküler söylendi. Kolordu kumandanlığına atanmıştı. Ama Sofya artık o eski Sofya değildi. O akşam Karargâh'ın mahzeninde bir ziyafet verildi. Kendisini yine sıcak savaşın içinde bulacaktı. Selanik gibi olmasa da Edirne. Zaten Derne'de de. günlük olayları ve düşüncelerini içtenlikle anlatıyordu.. Evde Makbuş'un kucağında üçdört yaşlarında bir çocuk vardı. Subaylar ve askerler kendisini bir savaş kahramanı gibi karşıladılar." diye çocuğu havaya fırlatıp tutuyordu. O da bütün kızlarda var. Bu konuşmalar gece geç saatlere kadar uzuyordu. Mustafa Kemal yarın yine kendisini sıcak savaşın içinde bulabilirdi. Bu onun için bir düş kırıklığı oldu." Bu sıkıntılı günlerde Mustafa Kemal'de Sofya özlemi uyandı. şöhretimize uygun bir biçimde girmeniz gerekir. "benim Paşa oğlum gönlünü galiba kaptırdı şu soğuk kıza. Fikriye bu Edirne işine çok sevindi.yazılarında başından geçenleri. Sevgi sözleri yoktu bu yazışmalarda. Bundan iyi bir atanma olamazdı. Çünkü Akaretler'deki evde annesinin ve Makbule'nin dışında bir bekleyeni daha vardı. Mustafa Kemal Akaretler'de yeni bir sürprizle karşılaştı. sağ olsun. Yollar tıklım tıklım dolmuştu. Hiç değer mi? Benim oğlum. ertesi gün istanbul'a döndü. Mustafa Kemal. Mustafa Kemal oralarda daha çok kendi kişiliğini buluyor. Zübeyde Hanım ile Makbule bu gece yatısı misafirlikten hiç hoşlanmıyorlar ama Mustafa Kemal'i kızdırmamak için bu konuda fazla konuşamıyorlardı. Eski havasını bulmuş gibiydi. Ama hiç belli olmaz. Tümendeki subaylar. Aynı zamanda da bu yazışmalarla Fransızcasını ilerletiyordu. Bunlar hiç de aşk mektupları değildi.. Mustafa Kemal oradayken Mareşal Liman von Sanders kolorduyu denetlemeye geldi. Mustafa Kemal tâyin emrini alınca Sirkeci'den trene binerek Edirne yakınlarına geldi ve doğru oradaki tümen karargâhına gitti.
bir de inekleri varmış. Şimdi evimizi de öğrendi." Mustafa Kemal. Sakatlar. bütün evlerin boyası aynı renk. Çok yazık olmuş. Beşiktaş'tan bir mavna kiralamış. 'Bunu güvenilir birilerinin yanına vereyim. Bütün Akbıyık kavruldu gitti.' dedi. Yerebatan yakınlarında bir ev bulup oraya yerleştiler. insanlar yoksulluk içinde kıvranıyorlardı. alt kata aldık ineği. hayvanı kıskıvrak bağlayıp bindirmişler. bir fırsat bulursam uğrarım. Emir erin Şakir Ağa. Macit Bey onlara büyük dostluk göstermiş.' "Ben de. iskeleti çıkmış yaşlılar bir dilim . o ineği de Üsküdar'a getirmişler. çocuğun sütannesi olur. boş arsalarda otluyor. hemen yola çıkmak zorundayım.' derim ona. Abdürrahim'i onun yerine korum. adını Bahtiyar koymuşlar. Kolay mı ineğe bakmak şehrin içinde." "Onlara bir geçmiş olsuna gitmek isterdim ama hiç zamanım yok. ama o hiç şaşırmadan bizim evin önünde bekliyor. Adını Abdürrahim koymuşlar. O evi de Macit Bey yaptırtmış. Altta silâhlar. Kimbilir neler bekliyordu kendisini Diyarbakır'da? Savaşın ikinci yılıydı." "Peki Fikriye nasıl. bunu. Çadırlar kurulmuş Sultanahmet Meydanı' na. Onların başı dertte. sorduğun şeye bak. Hayvanı Üsküdar'dan buraya o getirdi. ineği nerede besleyeceğiz?" "Bak oğlum. Sen hatırlar mısın Ali Efendi'yi? Annesi Selanik'te komşumuzdu. hayvanı Beşiktaş iskelesine çıkarmışlar. Kışta kıyamette nasıl barınırlar oralarda? Buraya geldiler. büyüt. Biraz ayıp olacak ama. "O da bizim çocuğumuz olur. o da Jülide'ye arkadaş olmuş. Çocuğa bakamayacağını anlayınca." VII Güneydoğu: Cephede Roman Okuyan Kumandan Mustafa Kemal soğuk bir mart günü trenle Haydarpaşa'dan ayrıldı. Ali Efendi evlenmiş. Evden hiçbir şey kurtulamadı. sana bir şey daha söyleyeceğim. Akşam oldu mu gelip kapının önünde 86 duruyor. Onların." dedi. Bu çocuk orada doğmuş.' demiş. Döşemelerin üzerine saman serdik. çocuğu almış kucağına. hiç gelip gitmiyor mu?" "Birkaç haftadır hiç uğramadı." "Hiç olur mu anne. "Çok iyi yapmışsın anne. Naciyem 12 yaşında öldü. 'Naciye'nin erkeceği. ineği biz alırız. kim bakıyor Bahtiyar'a?" "Aman oğlum. O da çok sevdi ineğimizi." "Vah zavallılar. Bu yavruyu neyle besliyorum biliyor musun? Taze inek sütüyle!" "Onu da nereden buluyorsunuz?" "Anlatayım. Akbıyık'ta çıkan bir yangında oturdukları konak yandı." "Sonra Sultanahmet'te. kadıncağız ölmüş. üstte inek. Samanların altına da senin bize bıraktığın silâhları yerleştirdik. İstanbul'a taşındığımızı öğrenmiş." "Peki. "Aman" dedim. Bana söylediler. onlar da istanbul'a göç etmişler. Dünya âlem kırılmış gülmekten. Laz uşakları asılmışlar küreklere. 85 bize gelir giderlerdi. adresimizi bulmuş. perişan oldular. Aklına biz gelmişiz. kalkıp bana geldi. Tren istasyonlarda durduğu zaman pencerelerin önü perişan insanlar ve dilencilerle doluyordu. Bak ne kadar akıllı hayvan. Peki neyle besliyorsunuz Bahti-yar'ı?" "Gündüzleri dışarıya koyuveriyoruz. hayvanı satmaya karar vermişler. Selanik'te bizim bir ahbabımız vardı. 'Pekâlâ Ali Efendi. insanlar ortalarda kaldılar. Diyarbakır'a gitmiş. 'Zübeyde anne. babası Ali Efendi getirdi bize bıraktı. onlar büyütürler.' dedim. 'sen merak etme. Birkaç gece bizim evde kaldılar. Ona analık et. hiç kimsenin aklına gelir mi evde silâh sakladığımız?" "Yaşayın valla anne. sen eve girerken hiç farkına varmadın. harika."Mustafa'cığım. çıplak çocuklar. Ali Efendi kalmış yavrusuyla başbaşa. kapıları aynı. Eşi Nimet Hanım da Vasfiye'ye çok yardım etmiş. 'Abdürrahim senin çocuğun olsun. "ne iyi Abdurrahim'e taze süt lazım. ama çocuk bir yaşındayken annesini akrep sokmuş. Ev Kaptancıbaşılardan Macit Bey'in 24 odalı konağının karşısındaymış. Fikriye'ye de hayran-mış. Bakalım. Handan adında 10-12 yaşlarında bir kızları varmış." "Mustafa'cığım.
Oradan öteye demiryolu yoktu. Ertesi gün. Mustafa Kemal. yaverler ve birlikte çalıştığı yüksek rütbeli kumandanlar vardı: Refet Paşa. Çanakkale'de savaşmaktan daha kolay değildi. Ruslar pek uzakta değiller ama. orgenerallik ister. İçeriye Enver Paşa girmiş ve ne kadar da konuştuklarını sormuş. o dönem günlük anılarını yazdığı not defterini daha sonra. yeşil çamlarla örtülü bir dağ silsilesi tasavvur edebilirsiniz. o günlerde Siirt'ten Madam Corinne'e şunları yazıyordu: "Batıdan Doğu'ya kadar devam eden uzun ve yorucu bir yolda iki ay kadar seyahat ettikten sonra. Çanakkale'deki gibi yakın da değiller. 35 yaşındaydı. yaz geçti. yanında ve çevresinde subaylar." Diyarbakır'dan yola çıktıktan bir hafta sonra cepheye ulaştılar. bir istirahat anı bulunabileceğine inanılır. İnsan ayağı değmemiş dağlar. generalliğe yükseldiğini haber aldı. sarp doruklar. hem de bunca zaman paşalığına engel olan düşmanlarına içinden sövüp sayıyordu. Mustafa Kemal. halk bayram etti. geçit vermeyen yamaçlar. Mustafa Kemal beraberindeki subaylarla birlikte atlara bindi. (Mayıs 1916)" Mustafa Kemal Diyarbakır'da kolorduyu yeni bir yapılanmadan geçirdikten sonra. orgeneral olur mareşallik ister. savaşı Kemer Dağı'n-dan yönetiyordu. 15 Nisan 1916'da Doğu Cephesi'nde şafakla birlikte Rus saldırısı başladı.. Kemal Paşa ona yakınlık gösterirdi. yıllardan beri hak ettiği ve beklediği bir yükselişti. Artık oradan öteye araba yolu da yoktu. Burasını size tanıtamam ki. O da bunları sıkı sıkıya korudu. Bu. oradan Ceylanpınar'a.. Hem seviniyor. Neden sonra yakınları ona şu olayı anlattılar: Talât Paşa ile İttihatçıların başlarından Doktor Nâzım. ". Ali Fuat (Ce-besoy).200 metre uzaklarındaydı. Son istasyon Gülek ve Mamure'ydi. korgeneral olur. İzzettin (Çalışlar).ekmeğe muhtaçtı. Yıllar sonra Şükrü Bey ölünce bu anılar yayınlandı. O tuğgeneral olur. Geri çekilip karargâha döndüler. Mustafa Kemal'in üvey babası Ragıp Bey'in ve Fuat Bulca'nın yeğeni olduğu için. fevkalade güzel. bütün birlikleri yağmur altında öyle dolaştılar. Istanbul-Diyarbakır yolculuğu tam on üç gün sürdü. Bazı yerlerde geceyi çadırlarda geçirdiler. Mustafa Kemal'in o günlerdeki yaşamını belgeleyen bu notlardan bazı örnekler: . görülüyor ki.. Tabii ki şu anda bulunduğum yeri bilmiyorsunuz. Mareşal yaparsınız.. saklaması için Şükrü Bey'e verdi. Fuat (Bulca). îki gün sonra Ruslar geri çekilmek zorunda kaldılar. Mustafa Kemal artık büyük kurtarıcıydıAylar birbirini kovaladı. sonra Bitlis'e. oradan da Diyarbakır'a. Kısaca gürül gürül akan sayısız derelerle sulanan." Mustafa Kemal'e bu olayı anlattıkları zaman kahkahalarla gülmüş ve şöyle demişti: "Ben Enver'in bu kadar zeki ve akıllı olduğunu bilmezdim. Savaş alanlarında kazandığı eşsiz zaferlere karşın kendisini ne kadar da geç paşalığa yükseltmişlerdi. Mustafa Kemal Paşa oralarda sınırdan sınıra koştu. oradan yine otomobille Mardin'e. Önce otomobille Halep'e gittiler. sonbahar geldi. Ama siz onu bilmezsiniz. korgenerallik ister. Doğu'nun koşullarında savaşmak. Enver Paşa'nın yanıtı şu olmuş: "Mustafa Kemal'in mirlivalığa (tuğgeneralliğe) yükseltilmesi emri cebimdedir. işte o günlerde İttihat Terakki'nin merkezinde Mustafa Kemal'in derecesinin paşalığa yükseltilmesini konuşuyorlarmış. sular da öyle.. bu ancak ölümden sonra mümkün olacak. Oradan mevzileri gözetlediler. önce Rus işgalindeki Muş'a yürüdü. Mustafa Kemal Paşa olmuştu.. Cevat Abbas.. Ağustos başlarında her iki kent de düşman işgalinden kurtuldu. Şükrü Bey. Bu sırada. Mustafa Kemal. Ruslar yaylım ateşi açtılar. Hava tertemiz. Ali Çetinkaya ve yaveri Şükrü Tezer. Onlar da Mustafa Kemal'in ar°° tık paşa olması gerektiğini söylemişler. Ormanlarında binlerce bülbül var ve dağlarımızın bir kısmı hâlâ beyaz örtüsünü koruyor. çünkü haritada bile yeri yok. Diyarbakır'da bardaktan boşanırcasına bir yağmur yağıyordu. padişahlık ister.. az daha hepsi ölecekti. değil mi? Fakat heyhat. Rus askerleri 1. Mustafa Kemal.
. "Kalacağım eve geldim. Refet Paşa rahatsız olduğundan ayrıldı. Jean iki defa bu yaşamdan bıkıp kaçmak istiyor. (8 Kasım 1916)" ". Öksürüğümü hafifletir diye çay içtim."Saat şimdi altı buçuk. kokmuş insan cesetleri ve kemikler gördük. Ordudan. Yollarda birçok göçmen gördük.' diyor. kişiye özel. ölüme mahkûm bir çocuk gidiyordu. Saat 7'de yola çıktık. Jean Sapho'yu dövmeye kalkıyor ama Sapho buna seviniyor. Sonra karargâha döndük. sonunda kaçıyor. Günün birinde mektuplarını almak için Sapho'nun evine gidiyor. Aç olduklarını söylediler. Alphonse Daudet'nin. Akşam rakı büfesi hazırlamışlar. Diğer subaylar için de böyle. 10-15 kesik kadın başı bulmuşlar. (9 Kasım 1916)" ". Kendilerine niçin bu çocuğu almadıklarını sordum. Saat 4. hayvanlar gibi." dediler. 9° "Yolda iki nefer köylülerden üzüm ve elma satın almak istemişler.. Sapho. Maziden konuştuk. Hepsi aç. .. Geceyi fena geçirmedim. Neferlere hak verdik. Artık sevilmek istiyorum. Annemden mektup aldım.. Bitlis'e yolladım.. Yeni Fırka kumandanı Ali Fuat Bey'le bu konuyu görüştük. "Yolda. Onlara da para vermekle yetindim. Yolda 300 kadar milise rastladım. Peşlerinde 4-5 yaşlarında. Akşam üzeri Fuat geldi. Bir süre sonra Jean Güney Amerika'da bir kente konsolos oluyor. Birçok yıl birlikte yaşıyorlar. onları 100 metreden izliyordu.. Yemek yedik ve Bitlis'e hareket ettik. Eski sevgilimle beraber olacağım. Birlikte gitmeye karar veriyorlar. konuşuyorlar. (12 Kasım 1916)" ".. Fırka kumandanına. Fırka kumandanı Ali Fuat. îçi hayvan leşleri ve pisliklerle doluydu.. 12 yaşında Ömer adında öksüz bir çocuk gördüm.. bir zamanlar eve evlâtlık olarak aldıkları çocuğun kendi çocuğu olduğunu ve onu eski sevgilisinden doğurduğunu anlatıyor.. Öksürükten. Bitlis Cephesi'ne düşmanın saldırısını önlemek için 30 tabur verilecekmiş. "Yol boyunca iki yerde. kurmay başkanı İzzettin ve Alay kumandanı Fuat beylerle benim çadırımdayız. Tam Marsilya'dan vapura binecekleri gün Sapho'dan bir mektup geliyor: 'Gelemeyeceğim. Nuh Bey bana kendi tayını hediye etmek istedi.. Saat birde uyandım. Konu şöyle: Jean. yaverleri ve kumandanlarla bizi karşıladı.. canım sıkıldığı zaman okuduğum Sapho-Moeurs Parisiennes adlı romanını bitirdim.. Hastaneyi teftiş ettim. Şimdiye kadar gereğinden çok sevdim. 'etudiant' (öğrencilik) yıllarında Sapho'yu seviyor. "Bizim evlâdımız değil. (13 Kasım 1916)" ". sefildiler. anası babası ölmüş üç yetim daha getirdiler. (14 Kasım 1916)" ".20. Tabur ve bölük kumandanlarına. Yolda 150 kişilik bir gönüllü kafilesiyle karşılaştık. 'Demek ki beni hâlâ seviyorsun. Onu da ana babası bırakmış. Askere bu kadar yakın bulunan subaylar için bu durumu uygun görmedim.. Saat 5'te uyandım. Öksürük hafifledi ve uyumama engel olmadı. Şerefiye denilen camiyi gezdim. Şimdi dinleniyorum. kabul etmedim.' (19 Kasım 1916)" ". Hastane olarak kullanılan evlerde. Yarımda Bitlis'e vardık. düşmanın saldırısı karşısında nasıl davranacakları yolunda bir uygulama yaptırdım. kâğıt para verdikleri için satıcılar ağlayarak bana şikâyet ettiler. (16 Kasım 1916)" ". (18 Kasım 1916)" ". İaşelerini sağlamamızı rica ettiler. gizli şifreli bir tel geldi. Refet Paşa. Bitlis'e dönüyorlarmış.. Gece Refet Paşa' nın evinde kaldım. bunların karınlarını duyurmasını ve giydirilmelerini söyledim. Geceyi öksürükten pek fena geçirdim. Çocuk bir karı kocanın peşine takılmış. Öksürükten çok rahatsız oldum. Fuat Bey bize ut çalıyor. Açlıktan ölmüşler. Tekrar yattım... Bunları gözden geçirdim. Yemeği birlikte yedik.. yanıma aldım. Bunu görenler bana. (10 Kasım 1916)" ". çadırın kurumuş olmasından ve rüzgârdan dolayı fena uyudum. Başımı yıkadım...
Arıburnu'nda İngilizlerden alınmış bir masa örtüsü ve bir kasatura aldım.' dedim. (7 Aralık 1916)" ".. Evden çıkmadım. (10 Aralık 1916)" Kemal Paşa anı defterine işte bunları not etmiş.' diyerek tabakayı geri verdi. (8 Aralık 1916)" I ".. 4 tavşan ve 1 tilki tutuldu. Paşa yolda. Kitap okumakla vakit geçirdim. Mebadii Felsefe (Felsefe Başlangıcı) adında bir kitap okumaya başladım. (22 Kasım 1916)" ". Allah'ı İnkâr Mümkün müdürt'ü okumaya devam ettim. Anafar-talar'dan. Daha sonra beş liraya bir halı.. "Yanıma aldığım ihsan ve Ömer adlı çocuklara Mehmet Emin'in (Yurdakul) Yaşamak Kavgası adlı şiirinin bir bölümünü ezberlettim. o eve girdim ve damına çıktım.. elleri eldivenli olduğu halde birlikte otomobille Diyarbakır'dan Ergani Madeni'ne gidiyorduk..). 'Paşam. Allah'ı İnkâr Mümkün müdürî'ü bitirdim. bu nereden?' diye sordu. Kemal Bey'in (Namık Kemal) Siyasi ve Ebedi Makaleler adlı kitabını okudum. Ömer Naci'nin vefatına üzüldük.. Tabur kumandanından. Sonra kırda yemek yedik. ötekisinde de aynı derecede Arapça.. "Gece saat 12'ye kadar sohbet ettik. bir liraya da bir hamam takımı aldım.. istanbul' dan çıkalı iki buçuk ay olmuş.. 'Şükrü.' dedi.. erkeklerin ahlâkı. 'Şükrü. ikisi de başka türlü güzel. biliyorsun."Sıhhatin korunması için. öteki değil. 2) Kadınlara özgürlük verilmeli.j dim. Buna karşılık | italyan savaşından beri sakladığım bir İtalyan dürbününü ver. Hamama gittim. kolayınızda sigaranız var mı?' diye sordu. (9 Aralık 1916)" ".. Farsça kelimeler var. (2 Aralık 1916)" ". kabul etmedim. (20 Kasım 1916)" ". Fark. Akşam odada Bitlis Jandarma Kumandanı Nâzım Naz-mi ve Fuat (Bulca) ile memleketin durumunu konuştuk. (1 Aralık 1916)" ". Vali Memduh Bey.. Sabah tuvaletinden sonra tayları gördüm. Kitap okumakla vakit geçirdim. "Yemekten önce Mehmet Emin Bey'in Türkçe Şiirler'i ile Fikret'in Rübab-ı Şikeste'sinden parçalar okuyup karşılaştırdım. düşünceleri. biri parmak hesabı. 'Lord Kitschener'in ordusuna mensup subayların birinden ele geçirilmiş bir hatıradır. bilhassa beynin parlaklığı için alkol almamalı..' Paşa. Paşa'ya bir tay hediye etmişti. 'Vali Memduh Bey bana bir tay getirdi. Otomobille Telmih köyüne uzandım. Diyarbakır'dan yaya gelmiş. Ancak Türkçe olanda da. Karşılığında bir .. 'Hele şimdilik dursun.. duyguları üzerinde düşünce oluşturulmalı.. (5 Aralık 1916)" ". Sadık Bey bir tay hediye etmek istedi. "Ben hemen tabakamı uzattım. Hava çok sisliydi. Öğleye kadar evde kitap okudum.. Arıburnu raporlarını yazmaya başladım. 'Çocuklar... Sonra yine Kemal Bey'in Osmanlı Tarihi'ni okumaya başladım. (25 Kasım 1916)" ".. (4 Aralık 1916)" ". "Allah'ı İnkar Mümkün müdür? adlı bir kitap okuyorum j (Bu kitabı Filibeli Şehbenderzâde Ahmet Hilmi yazmıştır. Sonra istihkâm Yüzbaşısı Fuat Efendi geldi. Sonra tayları gördüm. Kurmay başkanıyla (İzzettin Çalışlar) tesettürün (örtünmenin) kaldırılması ve sosyal yaşamımızın düzeltilmesi konusunda sohbet ettik ve şunlar üzerinde durduk: 1) Yaşamın koşullarını bilecek anne yetiştirilmeli.. Lütfen kabul buyurunuz.. ama onun not etmediği bir olayı yaveri Şükrü Bey şöyle anlatıyor: "15 Aralık 1916'da Paşa kürklü kaputunu giymiş. "Aradan on gün geçti. Talimname'den 'marş' sözünü kaldırıp yerine 'yürü' denmesini uygun gördük. Fuat ut çaldı. Paşa o gün bana.. 3) Kadınlarla ortaklaşa yaşam. Paşa tabakayı eline alıp baktıktan sonra.. (3 Aralık 1916)" ".. (23 Kasım 1916)" ". Batman vadisinde öteden beri dikkatimi çeken bir ev vardı. (6 Aralık 1916)" ".. Bugün bütün kurmaylarla birlikte tavşan avına gittik.
95 şa'nın. Anafartalar'da karşımda yenik düşmüş düşmanın bir subayından elde edilmiş olması bu tabakaya tarihi bir değer 93 94 de katıyor. Bunları satmak istiyorum. bu Alman kumandanına hiç güveni yoktu. "Bunların ordunun levazım dairesine gönderilmesi gerekirdi.'" Mustafa Kemal hiçbir yerde uzun süre kalmadan Güneydoğu Anadolu ve SuriyeLübnan bölgesinde oradan oraya koşuyordu." demişti. Akaretler'de annesine yeniden kavuşmanın mutluluğunu yaşadı. Kendim kullanmak istediğim için vermeye kıyamadım. Arakel. "Bu atlardan birkaçını sat da İstanbul'a gidelim." Cemal Paşa atların durumunu inceledikten sonra. oradan yine Halep'e ve sonra Diyarbakır'a. "benim birkaç cins at ve kısrağım var.' diyerek tabakayı masanın üzerine bıraktım. Atlarını ve kısraklarını satmaktan başka çare göremiyordu. 'Paşam. O. Bunu Vali Bey'e verecek olursak çok hoşlanacağını umut ediyorum. bütün yetkilerin kendinde toplanmasını istiyor. Mustafa Kemal savaşın gerginliğinden kendisini bir türlü kurtaramıyordu. 'Bu tabakanın savat işi pek nefis.' "Paşa. Kemal Paşa'ya hepsi için iki bin altın önerdi. 'Hayır Şükrü. VIII . tabaka masanın üzerinde duruyor. benim şüphem yok ama öyle yapınız. oradan yine Diyarbakır'a. Ama burada hiçbir şey bulamam. Enver Paşa ise buna asla razı olmuyordu. Alıcı bulamadım." diye yanıt verdi. Bunun üzerine Kemal Paşa Halep'te bulunan Cemal Paşa'ya giderek. şimdi cebinde bilet alacak parası bile yoktu." dedi. Ne var ki İstanbul'a dönebilmek için cebinde tren biletini alacak parası bile yoktu. Kemal Paşa'nın. oradan Şam'a. burada kalmış. çok yerinde bir şey olur. "Paşam. o da sandıkları yaverleri aracılığıyla geri göndermişti. "Hayvanlarınızı önce baytara muayene ettireyim. tek alıcı çıkmadı. Aklıma şu Çanakkale hatıranız sigara tabakası geliyor. Yeni görevine başlamadan önce bir ay için İstanbul'a gitti. "Pekâlâ. unutmadım." Alman subayı paraları almak istememiş. altın karşılığı memleketin çıkarları üzerinde düşüncelerimi değiştirecek insanlardan değilim. Kemal Paşa. "Ben. İşte iki ay önce sandıklar dolusu altını geri çeviren Kemal Pa. Oysa bir süre önce İstanbul'dayken.' dedim. satın almaktı. 1917 Temmuzu'nda Yıldırım Orduları kumandanlığına bağlı Yedinci Ordu kumandanlığına atandı. "Ertesi sabah baktım.' dedi. Mustafa Kemal bu sandıkları getiren Alman subayına.' 'Emredersiniz Paşam. Akaretler'deki evine zarif sandıklar içinde altınlar göndermişti. Mareşal'in amacı altın karşılığı Mustafa Kemal'i kendine bağlamak. 'galiba tabakayı vermeyi unuttunuz. Yaveri Salih Bo-zok'u çağırarak. Bu paraların ordunun ihtiyacı için gönderildiği belirtiliyordu. Sekerat ve Elazığ'a. Tayın karşılığını ileride uygun bir biçimde buluruz. Diyarbakır'dan Halep'e geçti. Fikriye de gelip onu birkaç kez görebildi ama bütün bu gerginlikler arasında mutluluklarının tadını pek çıkartamadılar. ağustos aylarında Halep'e döndü. Birçok insanı böyle sandıklarla altın vererek yoldan çıkarabilirler ama beni değil. Başka çaresi olmayan Kemal Paşa bu öneriyi kabul etti ve böylece biletini alabildi." dedi. sonra Akviran. "Bu sandıkları bana yanlış göndermişler. bana bir yol gösteriniz." Cemal Paşa. Salih Bey atları pazara yolladı." diye haber göndermişti. Siz buranın eski kumandanısınız. Huzursuzluğun nedeni. Bu durumda orada daha fazla duramayacağını anladı ve 7 Ekim'de ordu kumandanlığından istifa etti. Mareşal Falkenhayn'ın emrinde çalışmak zorunda bırakılmasıydı.şey yapmam gerek. Mareşal Falkenhayn ona.
15 Eylül'de Rusya'da cumhuriyet ilân edilmiş ve Kerenski devlet başkanı olmuştu. örneğin Enver. Rusya'nın o zamanlar başkenti olan Petrograd'da 8 Mart'ta halk ayaklanmış ve Çarlık temellerinden sarsılmaya başlamıştı. O. Talât ve Cemal paşaların. Sizden çok ucuza almışım." Cemal Paşa bu satıştan kâr etmeyi asla düşünmüyordu. İki ay içinde. Mustafa Kemal'in Harbiye'deki öğrencilik yıllarından arkadaşıydı. İstanbul'daki yöneticiler bunun anlamını da pek kavrayamadılar.Vahdettin'le Birlikte Almanya Gezisi Mustafa Kemal İstanbul'a gelir gelmez. Mustafa Kemal hemen başsağlığı dilemek için Sultanahmet'teki eve gitmek zorundaydı. Doğru Pera Palas oteline giderek oraya yerleşti. Zübeyde Hanım kendisine kötü bir haber verdi. Bahriye Müsteşarı aracılığıyla o üç bin lirayı Kemal Paşa'ya göndererek dürüst bir davranışta bulundu. hepsi bir. çünkü gözler sınırlara çevrilmişti. çünkü Doğu'daki en büyük tehlike 9° yok oluyordu. Türklerin bayram etmeleri gerekirdi. Oysa yedi aydan beri bütün ülkelerde gözler Petrograd'a çevrilmişti. Fikriye Kemal Ağabey'ini görünce acısını biraz unutur gibi oldu. Her gün birtakım görüşmeler yapması gerekiyordu. Ertesi gün de Akaretler'e. Şimdi İstanbul'da ne yapacaktı? Önce üç ay izin aldı. Üçü de büyük acılar içindeydi. Dostlarını Pera Palas'ta kabul ediyor. İngilizler 110 bin kişilik bir kuvvetle saldırıya geçtiler. Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım anîden ölmüş ve aile perişan olmuştu. Her şeyin yitirildiğine inanıyor ama yine de bir şeyler yapılması gerektiğini düşünüyordu. Almanya'da şenlikler yapıldı. O günlerde neler oluyordu dünyada? Osmanlı kamuoyu dünyada neler olduğunun pek farkında değildi. Akaretler'deki evde kalmak içinden gelmedi. İç çekişmeler de dışarıyı görmeye engel oluyordu." demekle yetindiler. ha cumhuriyet. Fikriye ve Jülide de evdeydiler. Evi artık Fikriye'nin çekip çevirmesi gerekiyordu. o günlere kadar sadrazamlık koltuğuna oturan o göğüsleri madalya dolu. Osmanlı Devleti'ni yönetenler. Enver. Çar'ın devrilmesinden on gün sonra da Lenin Petrograd'a gelmişti. GVF7 97 7 Kasım'da olanlar oldu ve Bolşevikler iktidara geldiler. annesini ve Makbule'yi görmeye gitti. Kudüs ve Filistin'in tamamı böylece yitirilmiş oldu. Siz beş bin altın almışsanız. bunun dünyayı değiştirecek çapta bir olay olduğunu kavramamışlardı. Mustafa Kemal İstanbul'a bozuk bir moralle döndü. üst tarafını bana vermeye mecbur değilsiniz. savaşa karşı çıkacak yeni bir rejimin temelleri atılıyordu. iznini daha kullanmadan Genelkurmay'da yeni bir göreve getirildiğini bildirdiler. istanbul'da ise o günlerde General . Vasfiye Hanım'ın oğlu Ali Enver'i çok zamandır görmemişti. zorunlu olmadığı zamanlarda pek ortalarda görünmüyordu. Mustafa Kemal'in Mareşal Falkenhayn'ın emrinde çalışmak istememekte ne kadar haklı olduğu çok kısa zamanda anlaşıldı. Kimdi Lenin? Osmanlıların umurunda bile değildi! Marx ve Engels'in adını kaç kişi duymuştu acaba koca Osmanlı ülkesinde? Tepedeki yöneticilerin. Rusya'da komünist bir rejimin kurulacağı hiç akıllarına gelir miydi? Oysa o günlerde Osmanlıların en büyük düşmanı olan Rusya can çekişiyordu. Cemal Paşa'dan şu telgrafı aldı: "Hayvanlarınızı beş bin altına sattım. bunun da farkına varamadılar. Mustafa Kemal bu aileyle artık daha yakından ilgilenmesi gerektiğini düşünerek evden ayrıldı. "Ha Çarlık rejimi olmuş. İstanbul'da çıkan gazeteler dünya olaylarıyla ilgilenmiyorlardı. Halep'ten ayrıldıktan iki üç hafta sonra. Osmanlıların kaç yüzyıllık düşmanı olan Çarlığın yıkılmasının önemi ülkede hiç anlaşılamamıştı. Bu ayaklanmalar başlayalı bir hafta olmamıştı ki Çar Nikola tahttan çekilmek zorunda kalmış ve Romanof hanedanı sona ermişti. sırma kuşaklı paşaların hangisinin sosyal ve siyasal eylem ve devrimlerden haberi vardı ki? Bütün bu ayaklanmaların ardından. Üç bin altını nereye göndereyim? Mustafa Kemal'in yanıtı şu oldu: "Ben atlarımı iki bin altına satmıştım.
Ne söylemeleri gerektiğini kestiremiyor. "mutluyum. ne yapabiliriz?" "Güç!" Mustafa Kemal ile Naci Bey yola çıkılacağı akşam. bu redingotlu adamın başmabeyinci olduğunu sanmışlardı. Sultan Reşat'ın zaten bir ayağı çukurdaydı." Yeniden gözlerini kapadı ve uzun bir sessizlik oldu. "Geziye çıkmadan önce. bütün bu olaylardan sonra Enver Paşa kendisine nasıl bir görev önerecekti? Bu yenilgiye onu da bulaştırmak mı istiyordu acaba? Bu tür düşüncelerle Harbiye nezaretine gitti. Redingotlu adam uzun bir süre hiç ağzını açmadı. Mabeyinciler her ikisini de bir odaya aldılar. redingotlular uşaklar ve bilmem ne basıları oradaydılar. derin bir düşünceye daldı. Eşya olarak bir kanepe ve iki koltuk vardı." dedi. bedbaht. "Müşerref oldum. Odada redingotlu adamlar ayakta duruyorlardı. "Birlikte seyahat edeceğiz. Kendisinin yanında bulunmayı kabul eder misiniz?" Mustafa Kemal böyle bir gezinin kendisi için çok yararlı olacağını düşündü. "Bunlarla ne yapılabilir? Bu zavallı yarın padişah olacak. Yarın onun yerine Vahdettin Efendi tahta çıkacaktı. "beraber seyahat edeceğiz." dedi. Mustafa Kemal'i yapay bir nezaketle karşıladıktan sonra. Şimdi burada sizi bekleyen başka görevler var." Vahdettin Efendi. bugününü. 15 Aralık 99 1918'de Sirkeci garına gittiler. Almanya İmparatoru Padişahımızı genel karargâhına davet etti. İki gün sonra yola çıkacağız. Eski kolordu kumandanlarından Albay Naci Bey'in de bu geziye katılması kararlaştırılmıştı. Veliaht Hazretleri'yle tanışmalısınız." dedi. Padişahımızın (Sultan Reşat'ın) böyle bir seyahat yapamayacak durumda olduğunu biliyorsunuz. aklı. Kendisinden yanıt alamadığım için istifanızı kabul etmek zorunda kaldım." "Biz ki." dedi. Enver Paşa da uzun sürede Mustafa Kemal'i yok etmek için planlar hazırlıyordu. Üç gün sonra yola çıkılması gerekiyordu. adamın konuşmasını bekliyorlardı." dedi. Bütün saray erkânı. gu yeni gelenin kim olduğunu ne M. kendinden ne beklenebilir?" "Hiç. Mustafa Kemal ve Naci Bey. "Ben Sina Cephesi'ndeki orduların nasıl bölüneceğini ve bu kuvvetlerin nasıl kullanılacağım Mareşal Falkenhayn Paşa'ya sormuştum. Sonra gözlerini açarak Mustafa Kemal'e döndü ve. Perşembe akşamı garda hazır bulunacaksınız. Yandaki koltuklara da Mustafa Kemal ile Naci Bey oturdu. Böyle bir kişiyi yakından tanımak elbette çok ilginç olacaktı. "öyle yapacağız. değil mi?" diye sordu. Paşa kendisiyle çok acele görüşmek istiyordu. acınacak bir adam. Birkaç dakika sonra. Oradan hareket edeceğiz. Derken odaya redingotlu bir kişi daha girdi. "Ordu kumandanlığından ayrılmış olmanıza üzüldüm. Mustafa Kemal.ustafa Kemal biliyordu ne de Naci Bey. Artık bu esrarlı kişinin Veliaht Hazretleri olduğu anlaşılmıştı." dedi. Mustafa Kemal merak etti. Vahdettin Efendi hiç-100 biriyle konuşmadan dikilmiş duruyordu. Veliaht Hazretleri'nin (Vahdettin Efendi'nin) Zâtışâhâne yerine bu seyahati yapmasını uygun gördük. Mustafa Kemal o günlerin birinde Enver Paşa'dan bir mesaj aldı. "Zavallı. hiçbir şey olmamış gibi. Yola çıkılmasından bir gün önce Mustafa Kemal ile Naci Bey Saray'da buluştular." Mustafa Kemal ile Naci Bey Veliaht Hazretleri'ne veda edip Saray'dan ayrıldılar. Mustafa Kemal hemen bu öneriyi kabul etti. yarınını anlamış kişileriz. Beklemeye başladılar. .Allenby'nin Filistin Cephesi'nde saldırıya geçmesi konuşuluyordu. mantığı olan insanlarız. "Efendi Hazretleri. İkisi de şaşkınlık içindeydi. memleketin geleceğini. Enver Paşa makamında. Mustafa Kemal bunun üzerine ayağa kalkarak. Enver Paşa. Yeni gelen redingotlu kişi kimseye selâm vermeden kanepenin sağ köşesine oturdu. "Evet efendim. gözlerini kapadı. o redingotlu uyurgezer adam gözlerini açarak.
o da oturdu. Mustafa Kemal Teşrifatçıbaşıya. Mustafa Kemal ne dediyse öyle yaptı. ama üniforma giymek istemediler." "Az önce selâm verdim ya. gereklidir. Vahdettin Efendi İstanbul'dan ayrıldıktan sonra eski kasıntı davranışını bırakmış ve kendi kişiliğini bulmuştu. "Ben sana kim olduğumu söyleyecek durumda değilim. arkanızdan biz geleceğiz. Vahdettin Efendi Mustafa Kemal'i ayakta bekliyordu. Ben sana Veliaht Hazretleri'nin üniforma giymesini söyledim mi. Naci Bey ve yaverleri trene bindiler." "Neden?" "Çünkü ilk önce Veliaht Hazretleri'ne 'ferik' (korgeneral) derecesi verilmişti.' deyip üniforma giymedi." dedi. "lütfen pencereyi açıp askeri selamlayınız. Vahdettin Efendi hiç de ilk göründüğü gibi uyurgezer bir kişi değildi. imparator Karargâhı'nın önünde bir Alman müfrezesi kendilerini bekliyordu." Bunun üzerine Vahdettin Efendi ellerini havada sallayarak yürümeye başladı. "Veliaht Hazretleri. "trene binmeden önce askeri müfrezeyi selâmlamanız gerekiyor. onunla biraz konuşabilmek ve kendisini tanıyabilmek için ortam yaratılmasını bekliyordu." diye söze başladı. Veliaht Hazretleri'ne üniforma giymesi için haber göndermişti. Arıburnu'nda ve Anafartalar'da kazandığınız muvaffakiyetler malûmumdur. Ama bu kez hiç uyukla-mıyordu. imparator da oradaydı. yine mi askeri selamlayacağım? Gerekli midir?" "Evet Veliaht Hazretleri. Mustafa Kemal'in vagonuna gelerek Veliaht Hazretleri'nin arkadaki vagonda kendisini beklediğini bildirdi. Çeşitli konulardan söz edildi. Sonra oturdu. Öğ-renseydin benim kim olduğumu. Mustafa Kemal. 'Ben böyle bir dereceye tenezzül etmem. söylediniz. Enver Paşa da Veliahtın yanındaydı. "Evet. içten bir havada konuşmakta sakınca görmüyordu." Mustafa Kemal ile Naci Bey bu sözlerden sonra Vahdettin Efendi'nin yanına gidip elini sıktılar." dedi. Yolculuğun sonunda Büyük Alman Karargâhı'nın bulunduğu kasabaya geldiler. önceden. darıldı.Mustafa Kemal." Vahdettin Efendi. bu gibi durumlarda üniforma giyerlerdi. "Siz kim oluyorsunuz?" diye yanıt verdi. Padişah ve şehzadeler. sonra da Mustafa Kemal izin isteyerek Veliaht Hazretleri'nin yanından ayrıldı. gözlerini dört açmış bakıyordu. Neden sivil giysilerle gelmiş?" Teşrifatçıbaşı küstah bir tonla. Tren kalktıktan sonra öğrendim. "Affedersiniz Paşa Hazretleri. O da haklı olarak bozuldu. Vahdettin Efendi yine şaşkın şaşkın bakmıyordu. Birlikte seyahat etmekte olduğum için çok mutluyum." dedi. "Ben de kendilerine arz ettim. Siz İstanbul'u kurtarmış bir kumandansınız. arkasında Mustafa Kemal. Başbaşa konuşmalar ertesi gün de sürdürüldü. "Birkaç dakika öncesine kadar kiminle seyahat etmekte olduğumu bana söylememişlerdi. söylemedim mi?" Teşrifatçıbaşı Mustafa Kemal'in bu sert konuşmasından ürkerek. Sizi gıyaben çok iyi tanır ve takdir ederim. Böyle bir törene hiç alışık olmadığı belliydi-Önde o. O akşam bir de baktılar ki Vahdettin Efendi sivil giyinmiş. Mustafa Kemal. Tren istanbul'dan uzaklaştıktan az sonra Teşrifatçıbaşı." "Anlaşıldı. konuğuna da yer gösterdi. sonra derecesini 'livalığa' (albay-tuğgeneral arası bir rütbeye) indirdiler. "Ben. Çünkü Alman Genel Karargâhı'nı görmeye gidiyorlardı. Mustafa Kemal bu çağrıya sevindi. "Veliaht Hazretleri. "Veliaht Hazretleri'nin üniforma giymesini istemiştim." "Nasıl yani?" "Siz yürüyeceksiniz. canı isterse." dedi. Mustafa Kemal'le de gerçek kişiliğini hiç gizlemeden." Böylece aradaki buzlar erimiş oluyordu. Arkadaki vagona geçti. Vah- .
" ya da." Ludendorf ters ters Mustafa Kemal'in yüzüne baktı. mareşal ve generallerin protokol gereği ziyaretine geldi. General Ludendorf un ziyaretine geldi. Bir elini göğüs düğmelerinin arasına sokmuştu." Mustafa Kemal biraz sıkılmış." der demez de çok pişman oldu. împarator'un Veliaht'ı ziyarete gelmek istediğini bildirdiler." dedi." dememiş de Fransızca. Vahdettin Efendi önce Mustafa Kemal Paşa'yı tanıttı." dedi. O da Alman ordusunun büyük bir saldın içinde olduğunu ve zaferi mutlaka kazanacaklarını anlattı. Başkumandan Mareşal Hindenburg. "Ja. bize yapılan düşman saldırıları durdurulamıyor. Oradan büyük bir hole geçildi. onun yanında Naci Bey. Çünkü yapılan saldırı yerel bir saldırıdır.. "Acaba yanlış mı söyledim. "sözleriniz beni çok duygulandırdı. "Biz taarruz ediyoruz. General Ludendorf ve bütün büyük kumandanlarla oradaydılar." diye yanıt verdi. "Generalim. Mustafa Kemal'le birlikte kendi dairesine çekildi. . Kayzer çok kibar ve nazik bir konuşma yaparak Osmanlı Devleti' nin Almanya için çok değerli olduğunu anlattı ve Enver Paşa'yı da öven sözler söyledi. Mareşal masasının başında oturuyordu." dedi. "Oui ekselans." dedi. "Anafartalar. İki dakika bile geçmeden karşılarında İmparator'u buldular. Bu ziyaretten sonra Vahdettin. Sizin bu konuda bize yeterli güvence verecek sözlerinizi duyamadım." diye devam etti. Mareşal'in sağında da Mustafa Kemal yer aldı. "OnaltıncıKolordu. Naci Bey de bunları Türkçe çevirerek Vahdettin Efendi'ye aktardı. Öteki eliyle Mustafa Kemal'in elini tutarak Almanca. yanıt vermek istemedi ve konuşma böyle sona erdi. "İmparator Hazretleri. bu saldırınız hangi hatta kadar gidebilecektir?" diye sordu. Bu konuda lütfen beni biraz aydınlatabilir misiniz?" Bu soru üzerine imparator ayağa kalkarak." Mustafa Kemal. Veliaht Hazretleri'nin İmparator'a yanında bulunanları tanıtması gerekiyordu. Başkumandan Mareşal Hindenburg'du. Kayzer. kapı vuruldu. ancak bir noktayı daha açık öğrenmek isterdim." demesi gerekmez miydi? Hem de neden Almanca. "saldırının sonucunun ne olabileceğini anlamak için olayların gelişmesini beklemeye gerek olmadığım sanıyorum. Yaptıkları konuşmaları değerlendirmeye çalışıyorlardı. soldaki koltukta Vahdettin. "Ekselans." ya da. Mustafa Kemal durumun ne kadar umutsuz olduğunu anlatıyordu ki. "Sör. Alman milletine moral vermek ve halkı uyutmak için verilen biçimsel demeçlerden değişik değildi. ilk ziyaret edilecek kişi. Biraz durakladıktan sonra. Teşrifatçıbaşının yardımına gerek duymadan askerleri selâmladı. O kadar Almancası yok muydu? Böyle bir pot kırdığına çok üzüldü.. Vahdettin az önce Mustafa Kemal'den etkilenmiş ve Almanya'ya olan güvenini biraz yitirmişti.ıoı 102 dettin Efendi artık karşılama töreninde ne yapması gerektiğini biliyordu. Birden araya girerek Ludendorf a. Veliaht Hazretleri'ne Osmanlıların çeşitli cephelerde uğradıkları yenilgiden dolayı teselli edici sözler söyledi. "Oui ekselans. "Majeste. Ludendorf hiç böyle bir soru beklemiyordu. Hindenburg." demişti. Ondan sonra sıra. İmparator onun kim olduğunu biliyordu. Eğer bunlar önlenemezse ülkemiz mahvolacaktır. önüne bakıyordu. Mustafa Kemal ise cephelerin durumunu biliyor ve bu parlak sözlere hiç inanmıyordu. "Bunun sonucunu olaylar gösterecektir. Bu biçimsel tanışma töreninden sonra sıra. Biliyorsunuz. "Peki. "siz Onaltıncı Kolordu Kumandanı değil miydiniz? Anafartalar zaferini kazanan Mustafa Kemal siz değil misiniz?" Mustafa Kemal şaşkınlık içinde. Bu sözler. "Jawohl.
" dedi. Ben Alman imparatoru olarak size gelecekteki başarılardan söz ettikten sonra. Ama Suriye'de durum düzelmiş değildir." dedi. "Anlıyorum ki. Bu subaylardan biri kolordu kumandanıydı." dedi. biz şimdiye kadar size yanlış hitap ediyormuşuz. ettim. "Ekselans. "öyle yapıyorum zaten. "Affedersiniz. ben kolordu kumandanıyım." değilim. ama endişelerim yok olmamıştır." "Fırkaya da kumanda ettiniz mi?" "Evet. ettim." dedi. "siz aldığınız raporlara göre konuşuyorsunuz. Orada yaptığınız taarruza çok bel bağlamış olduğunuzu sanmıyorum." "Affedersiniz. Bana bu taarruzdaki hedefin ne olduğunu söyler misiniz?" Mareşal bu sözleri dikkatle dinledikten sonra Mustafa Kemal'e. sizin zihninizi bulandıranlar var." O akşam hepsi împarator'un yemeğine çağrıldılar. Ertesi gün Vahdettin ve Osmanlı heyeti Strasbourg yakınlarında cepheyi dolaşmaya gittiler. İmparator bir ara Ludendorf a dönerek. "Mareşalim. Bir ara kendine. Sofrada Kayzer'in sağında Vahdettin oturuyordu. onun yanında da General Ludendorf. "Sağındaki adamla ilgilen. İmparator birden geri döndü ve Mustafa Kemal'e yönelerek. Mustafa Kemal'in kim olduğunu da bilmiyordu. Mustafa Kemal ise împarator'un da-104 ha önceki konuşmada. Almanca."Sayın Veliaht. Yemekten sonra Vahdettin ile . Karargâhların gezilmesinden sonra uğranılan yer Essen'deki Krupp fabrikasıydı. "Ne münasebetle yanında bulunuyorsunuz?" "Böyle bir görev aldığım için. el sıkıştılar. Sonradan fabrika sahibinin şatosuna davet edildiler. solunda Mustafa Kemal. koridorun ortalarına kadar gelmemişti." diye yanıt verdi." "Askeri durumlardan çok iyi anlıyorsunuz. "Hayır." "Önceleri etmiştim. "Siz Vahdettin'in yaveri misiniz?" diye sordu. Bu kez de Mareşal Hinden-burg Almanların Osmanlılara yaptıkları yardımların üzerinde durdu ve özellikle Filistin Cephesi'ndeki durumdan söz etti. Ludendorf da." "Alaya kumanda etmiş olacaksınız. "sizin elinizi sıkmamıştım. Bunun üzerine Mustafa Kemal. "Oui ekselans" dediği için kendisine kızmış olacağını düşünerek odanın kapısında kalmış. Colman'daki Alman Karargâhı' nı gezdiler.1O5 hangi bir kuvvete kumanda ettiniz mi?" "Evet. Oysa bunlar gerçeğe uymuyordu. artık sizin şüpheniz kalır mı?" Vahdettin. Sizin babanız yaşındayım. gezinin sonuna kadar Mustafa Kemal'in yanından ayrılmadı ve ona büyük yakınlık gösterdi. Lütfen son kumanda ettiğiniz kuvveti söyler misiniz?" "Fırka ve kolorduya kumanda ettikten sonra ordulara kumanda etmiş bir arkadaşınızım. Türkiye'de her. Yemekten sonra salona geçtiler. "size bir sigara takdim edebilir miyim!" Hindenburg sigarayı kendi eliyle verdi ve konuşma sona erdi." "Beni mazur görünüz. Mustafa Kemal orada da gerçek durumu görmüş ve Alman subaylarını güç durumda bırakacak sorular sormaya başlamıştı." demekle yetindi." dedi. imparator bu sözlerden sonra artık yerine oturmadı ve kapı103 ya doğru yürüdü. Mustafa Kemal Generalle Fransızca konuşuyordu. Demek siz ekselanssınız!" Bu konuşmadan sonra Alman kolordu kumandanı. "Evet. Vahdettin ve Naci Bey onu koridorun köşesine kadar geçirdiler.
" "Bu kumandanlığı bana vermezler. ama içinden. Ne olur bundan sonra beni hiç yalnız bırakmayın. Neden siz bütün işlerden uzak kalasınız?" "Ne yapabilirim?" "İstanbul'a gider gitmez bir ordu kumandanlığı isteyiniz." "Siz isteyiniz. "Belki gelmiştir. Ondan sonraki haftalarda da sık sık yalnız kaldılar. Annesi bu haberi duyunca deli olacaktı. veliaht ve prenslerin görevleri var. Ama 'Kemal Ağabey. Ne var ki Mustafa Kemal'in böbrek sancıları dayanılmaz bir hal aldı. ikisi de çok mutlu saatler yaşadılar. bütün ev halkı kendisini coşkuyla karşıladılar. Mustafa Kemal aklından geçen her şeyi söylemiş ama Vahdettin hiçbir karar almak istememişti. Hoşunuza gider mi?" "Söyleyiniz.' Akaretler'de değil. Artık çocuk değildi. Makbule. Fikriye'nin yüreği güm güm atıyordu. "Çok mutluyum Kemal Ağabey. 21 yaşındaydı." "Hangi ordunun kumandanlığını isteyeyim?" ıo6 "Beşinci Ordu kumandanlığını. ama o sana çok düşkündür. ben ne yapmalıyım?" diye sordu. "Fikriye." ıo8 Kucaklaştılar. ben sizin kurmay başkanınız olurum." O akşam Fikriye orada kaldı. "Peki. Viyana'da Cottage Sanatoryumu'na gitmesi uygun görüldü. Ertesi gün gazeteler Veliaht Hazretleri'nin 'maiyetleriyle' birlikte döndüğünü yazdılar." dedi. Onun Akaretler' de olmasını beklemiyordu. Mustafa Kemal'e büyük saygı duyuyordu. 1918 Ma-yısı'nın sonlarında Mustafa Kemal Viyana'ya gitti." diye geçiriyordu. ama aklı fikri İstanbul'daydı. Bir süre sonra. Sen Fikriye'yi pek sevmezsin. bu olacak şey miydi? O sabah Mustafa Kemal'in ilk işi Akaretler'e gitmek oldu." "İstanbul'a gittiğim zaman düşünürüz. Mustafa Kemal o günlerde Pera Palas'ta böbrek ağrılarından kıvranmış yatıyordu. Pera Palas'taydı. Deli mi ne?" "Biliyorum anne. Bu kez kendisini kucaklayanlar arasında ailenin yeni üyesi Abdürrahim de vardı. Zübeyde Hanım. "Anne. heyet Berlin'e geçti. ama dayanmaya çalışıyordu. Zaten geziye çıkmadan önce de sancılar içinde kıvranıyor. Ama gördünüz ki Almanya'da imparator. nihayet kavuştuk. Doktorlar bu bakımın Avrupa'da iyi bir hastanede yapılmasını önerdiler." Ertesi gün Fikriye'ye haber iletildi. IX Fikriye 21 Yaşında: Sevgi Dolu îlk Akşamlar Mustafa Kemal Almanya gezisinden böbrek sancıları içinde döndü. Yoğun bir bakıma ihtiyacı vardı." "Henüz padişah değilsiniz. Sirkeci'de trenden inince yine doğru Pera Palas'a gidip biraz dinlendi. Yılbaşını orada geçirdiler. Ayağa kalkar kalkmaz kendini Akaretler'de buldu. o da geldi. Fikriye onun dönmesini iki gün bekledi. Karargâhların gezilmesi bittikten sonra." dedi. "size kavuştum ya. Veliahtı. Olayların dışında kalmak onu çok mutsuz ." Vahdettin bir daha bu konuyu hiç açmak istemedi. "Ben size.Mustafa Kemal başbaşa kaldılar. kaderlerimizi birleştirecek bir öneride bulunacağım. Sağlığına kavuşması için böyle bir bakımdan geçmesi zorunluydu. Oğlu İstanbul'a dönsün de annesini aramasın. Orada on gün kaldılar. Şakir Ağa. Bu beraberlikleri geleneğe dönüştü. "Fikriye'den ne haber? Hiç gelip gitmiyor mu? Annesinin ölümüne biraz alışabildi mi?" "Biraz alıştı galiba ama aklı fikri sende. 1918 Ocakı'nın dördüncü günü de İstanbul'a döndüler. Bir ara kendisine. Mustafa Kemal'in gözleri Fikriye'yi arıyordu.
Saygın ve 109 onurlu olmalarına birinci derecede önem verelim. Vahdettin Efendi 4 Temmuz'da tahta çıkmıştı. Sonunda gözlerini açarak. yarın elime büyük bir yetki ve güç geçse düşünülen sosyal devrimi bir anda bir 'coup' ile (bir darbeyle) uygulardım." Konuşma burada sona erdi. istanbul'a dönüş bu yüzden beş gün ertelendi. Padişah'ın başkumandanlığı doğrudan üzerine almasını. Kadınların beyinleri ciddi bilim ve fen bilgileriyle süslensin. Evet. gazetelerden Sultan Reşat'ın öldüğünü öğrendi. "Vardır. kendisini de genelkurmay başkanlığına getirmesini istedi. Mustafa Kemal iki gün sonra yeniden Padişah'tan randevu istedi. Mustafa Kemal bu havadan umutlanarak." Mustafa Kemal o günkü konuşmasında kadınlar konusunda da şunları söyledi: "Kadın sorununda cesur olalım. Kendi sigarasını yaktığı kibriti de ona uzattı. onlar benim gibi olsunlar. O arada yaveri Cevat Abbas da kendisine telgraf üzerine telgraf çekerek acele istanbul'a dönmesini öneriyordu." dedi. bu sorun üzerinde incelenmesi gereken bazı noktalar Var." Mustafa Kemal bu kez yeni bir öneri getirdi.ediyordu. sevinsin mi? Ne yapacağını şaşırdı. yapardı. Böyle bir davranışa ruhum isyan ediyor. Bir gün orada kendisini görmeye gelen bir Türk kadını. Mustafa Kemal'e gelecekte neler yapmayı düşündüğünü sorunca şu yanıtı aldı: "Ben her zaman söylerim. yine aynı biçimde konuşmama izin verir misiniz?" diye sordu." Mustafa Kemal Karlsbad'a geleli daha dört gün olmuştu ki. Şunu da belirteyim. "Gezi sırasında görüşlerimi açıklamıştım. istanbul'a dönmesinde yarar vardı. Veliaht Vahdettin Efendi Padişah olmuştu. Ben onlar gibi olmaya kalkmam. Vahdettin. Vahdettin tahta çıktıktan ancak bir ay sonra istanbul'a dönebildi. Kafasından bu tür şeyler geçiriyordu. Ama bu kez de ispanyol nezlesine yakalandı. Hemen kaldığı dinlenme evinden yeni Padişah'a bir kutlama mesajı gönderdi. Mustafa Kemal Karlsbad'da kaldığı bir aya yakın bir süre içinde bol bol düşünüp Türkiye'nin geleceği konusunda tasarılar oluşturdu. onunla yeniden konuşmak gerekiyordu. Ama Hünkâr asla bu konunun gündeme getirilmesine yanaşmadı. Yine Huzur'a kabul edildi. yine ilk karşılaştıkları zamanki maskeyi takındı." "Düşünelim öyleyse. Hiç sırası mıydı şimdi hastanelik olmanın? Haziran sonunda Viyana'daki sanatoryumdan çıkıp Karlsbad'da bir dinlenme evine taşındı. Kimbilir aklından neler geçiyordu? Böyle bir durumda Enver Paşa'nın tüm yetkileri elinden alınacak ve Mustafa Kemal'e verilecekti. Hünkâr'ın suratı. bilime ve sağlığa dayanarak anlatalım. Üzülsün mü. Karlsbad'dan ayrıldı. bazıları gibi. açılsınlar. "Hay hay. halkın ve ulemanın düşüncelerinin benim düzeyime gelmesini bekleyemem. ileride gerçekleştireceği devrimlerin ilkelerini saptamaya çalıştı. Vahdettin Enver Paşa'dan çekiniyordu. Enver Paşa'nın tepkisi ne olurdu? Ya bir darbe yapmaya kalkarsa? 110 Ya onu tahttan indirip yerine şehzade Mecid Efendi'yi tahta oturtursa? Bütün ordu onun elindeydi. Viyana yoluyla istanbul'a dönecekti. ispanyol nezlesi o zamanlar öldürücü bir hastalıktı. vesveseyi bırakalım. . Gelir gelmez de ilk işi yeni Padişah'ı ziyaret etmek oldu. Çünkü ben. iffet sorununu. "sizi dinliyorum. yapar mı. Neden ben bu kadar yıl yüksek eğitimi gördükten sonra alt tabakanın düzeyine ineyim? Onları kendi düzeyime çıkartırım. O da. "Sizin gibi düşünen başka kumandanlar var mı?" diye sordu. Mustafa Kemal. Gözlerini kapatıp uzun bir süre düşündü. bunları iyice araştırmadan işe başlamak hatâ olur. Sehpanın üzerinde bulunan sigara kutusundan bir sigara alıp Mustafa Kemal'e verdi. kendisine gezide olduğu gibi güler yüz gösterdi ve iltifatlar etti.
Beni bırakın. Ben sizi siz olduğunuz için seviyorum. Çıkarken Enver Paşa'yla karşılaştı ve. Sağlıklı olun. Ama beni sevmediğinizi bilirsem çok mutsuz olurum. Ama o daha oraya varmadan düşman saldırıya geçmiş. Padişah yine gözlerini kapadı. Fikriye'nin gönlünü alacak hiçbir şey söyleyememenin üzüntüsünü duyuyordu. Vahdettin bu öneriyi geri çevirmeye kesin kararlıydı. Bir süre sonra da . ne törenlerde sizin yanınızda yer almak. Annesi yine oğlunu büyük sitemlerle karşıladı. Derhal yola çıkın. Teşekkür ederek Hünkâr'ın yanından ayrıldı. Fikriye de oradaydı. Padişah Mustafa Kemal'i kendi dairesine çağırtarak." dedi. Sıcak nefesinizle yetineceğim. Acılarınızı ve mutluluklarınızı paylaşacağım.Mustafa Kemal bu konuda mutlaka kesin bir karara varılmasından yanaydı. Size hayranım. Evlenmek umurumda değil. "Paşam. "Oradaki durumun ciddileştiğini öğrendim. ordu kumandanlığınız beni hiç ilgilendirmez.. İstanbul halkı açtır. Hem de kurallara uymayan bir iş yaptınız. Ben sizin varlığınızla. "kutlarım. mutlu olun. Bu kuvvet başkasının elinde bulundukça sizin padişahlığınız yalnız görünüşte kalır. Sonunda başbaşa kalabildiler. Uzun bir dönemden sonra ilk kez birlikte oluyorlardı. Sizden şunu istiyorum: O taraflar düşman eline geçmeyecek. düşler kurayım. Hiçbir yerde tutunma olanağı kalmamıştı. kalbimin başköşesinde yeriniz olduğunu bilin. Beni oraya göndermekle intikam alıyorsunuz." demekle yetindi. Bir hafta sonra da Yedinci Ordu Kumandanı olarak Halep'te görevinin başındaydı. Hünkâr tek kelime söylemeden ve ayağa kalkmadan el sıktı. Sizden hiçbir şey beklemiyorum. Dördüncü. "Fakat istanbul halkını doyurmak için alınması gereken önlemler." Padişah yine bir süre gözlerini yumdu. gölgenize gizleneyim. Uykuya dalmış gibiydi. "Paşa. ne tel. Üçüncü kez Huzur'a çıktı. başardınız. "Sizi Suriye'ye kumandan tayin ettim. Bu tayini doğrudan bana bildirebilirsiniz. Hiçbir güç sizi benim yüreğimden ve kafamdan çıkartıp atamaz." dedi. Bu son görüşmeden birkaç gün sonra bir cuma selamlığında yeniden karşılaştılar. ilerliyordu. Bu görüşmelerden sonra Mustafa Kemal biraz huzura kavuşabilmek için Akaretler'e gitti. Fikriye. "Çok doğru konuşuyorsunuz. bundan büyük mutluluk mu olur? "Ne pul. konuyu açtı. Ne olur bu düşleııı rimi kırmayın. Nikâhın ne değeri var. Mustafa Kemal Vahdettin'le işbirliği yapmak için artık hiç umut kalmadığını anlamıştı. "ben her şeyden önce İstanbul halkını doyurmak zorundayım. Mustafa Kemal 1918 Ağustosu'nun sonlarında İstanbul'dan ayrıldı. Fikriye artık ona. başarılarınızla övüneceğim. Yarın bütün görevlerinizi yitirseniz de. Mustafa Kemal izin istedi. yedinci ve sekizinci ordular tam bir yenilgiye uğramış çekiliyorlardı. Artık konuşulacak bir şey kalmamıştı. bana yeter." dedi. sürgüne gitseniz de ben sizden yanayım." 112 Mustafa Kemal bu tatlı sözleri dinlerken yine böbrek sancıları içindeydi. yüreğim sizinle çarpıyor ve çarpacak. Oysa Almanya gezisinde Mustafa Kemal'e onlardan hiç hoşlanmadığını belirtmişti." Bu sözleri söyler söylemez yine gözlerini kapadı. Mustafa Kemal boş yere uğraştığını anlıyordu. 'Kemal Ağabey' değil. sizi yalnız gecelerimin karanlıklarında yaşatayım. İngilizlerin elindeki silâhlar ve toplar Osmanlılardan çok üstündü. ne çoluk çocuk. Bu üçüncü görüşme de böylece hiçbir sonuç vermeden sona ermiş oluyordu. benim için siz çok önemlisiniz. görevleriniz. ne duvak." dedi.. Delicesine âşığım. ordudan atılsanız da." Mustafa Kemal büyük bir entrikayla karşı karşıya olduğunu anlamıştı. 'Paşam' diyordu. yeter ki kadınınız olayım. Sonra. Gülümsemekle yetindi. Zâtışâhânelerini bütün ülkeyi kurtarmak için alınması gereken önlemleri almaktan alıkoyamaz." diye söze başladı." Enver Paşa sinsi sinsi gülümsüyordu. Bunu sağlamadıkça alınacak önlemler hiç işe yaramaz. Yine de tartışmaktan vazgeçmedi. "Bravo. "Ben bu konuları Talât ve Enver Paşa hazretleriyle görüştüm. Bırakın bu inancımı ölümüme dek her hücremde yaşatayım. Yani Padişah'ın ilk işi gerçek kuvvetin sahibi olmaktır. ne para. "Paşalığınız.
O günlerde Şam da İngilizlerin eline geçti. Bir ara öyle bir an geldi ki Mustafa Kemal Halep sokaklarında kendini Arapların ortasında yapayalnız buldu. sonra da Adana'ya taşımak zorunda kaldı. Ama artık iş işten geçmişti. İzzet Paşa ertesi gün Mustafa Kemal'e bir telgraf çekerek 'barıştan sonra işbirliği. Yıldırım Orduları Grup Kumandanı Liman von Sanders. Barışa kadar çok buhranlı anlar geçireceğiz. Arap aşiretleri de Halep'e girdiler. Ama hemen toparlanarak Arapları kırbaçla kovaladı ve ellerinden kurtuldu. İzzet Paşa'ya da güveniyordu. Durum çok nazikti. Askerler onun kumandası altında değildiler. Tahsin Üzer. Mustafa Kemal. Mustafa Kemal son olarak Sadrazam'a şu telgrafı çekti: "İngilizlerin elde etmek istedikleri sonucu onlara kendi ellerinizle sunmak. bilhassa bugünkü hükümetiniz için kara bir sayfa oluşturur. Sadrazam izzet Paşa. Hicaz. Irak. Şeyhülislam Hayri beylerle kendisinin de kabineye alınmalarını önerdi. Bu devrede vatana yararlı olmak umuduyla Harbiye nazırlığını istemiştim. Öyle olduğu halde Mustafa Kemal'in her an Devleti ve Hükümeti hiçe sayarak asi bir general gibi ingilizlerin üzerine yürümesi olasılığı ortadan kalkmış değildi. Mustafa Kemal'in oralarda çılgınca bir davranışta bulunarak Osmanlı Devleti'nin başına belâlar açmasından korkuyorlardı. Yoksa barışa kavuştuktan sonra. Ertesi gün. . Ertesi gün Padişah'ın iradesiyle Yıldırım Orduları Genel Komutanlığı ve Yedinci Ordu Karargâhı kaldırıldı ve Mustafa Kemal Harbiye Nezâreti emrine verildi. Yemen. tarihte Osmanlılar için. onun huzur ve sükûnu içinde Harbiye nazırlığını benden çok mükemmel yapacak kişiler bulunabilir. doğru olduğuna inandığım ve ülkenin selâGVF8 113 meti için gerekli saydığım görüşlerimi açıklamaktan asla çekinmem.General Al-lenby kumandası altındaki İngiliz birlikleri Filistin Cephesi'nde saldırıya geçtiler. Filistin ve Mısır savaşlarında Osmanlılar 730 bin şehit verdiler. 11 Ekim'de Mustafa Kemal Halep'ten Padişah'ın başyaveri Naci Bey'e bir telgraf çekerek İzzet Paşa'nın sadrazamlığa getirilmesini." 25 Ekim'de Halep'in varoşlarında büyük çarpışmalar çıktı.' yapmak istediğini bildirdi. Fethi Okyar." 114 İki gün sonra îzzet Paşa sadrazamlıktan istifa etti. Ben her ne durumda bulunursam bulunayım. İngilizler Halep'e girdiler. Ne var ki Mustafa Kemal'in kumandasındaki Yedinci Ordu birlikleri İngilizlerin ilerleyişini Halep'in kuzeyinde durdurdular. Dört gün sonra (30 Ekim 1918'de) Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Bu telgrafa çok bozuldu ve ertesi gün de yeni sadrazama şu telgrafı çekti: "Barış gecikecektir. karargâhını önce Şam'a. Aynı gün de Mustafa Kemal'in Yıldırım Orduları Grup kumandanlığına. bir milyona yakın insan sakat kaldı ve 130 bin asker de İngilizlere esir düştü. Mustafa Kemal hükümete girerek bir şeyler yapmayı umut etmişti. Hemen o gün Mustafa Kemal'e son bir telgraf çekerek bir an önce İstanbul'a gelmesini ve kendisiyle görüşmeye çok ihtiyacı olduğunu bildirdi. Suriye. sokaklarda çarpışmalar başladı. Bu saldırı tüm eylül ayı boyunca sürdü. Mareşal Liman von Sanders'in yerine atandığı bildirildi. Vahdettin belki de bu öneriye uyarak İzzet Paşa'yı sadrazamlığa getirdi ama Mustafa Kemal beklediği Harbiye nazırlığına atanmadı. Onun da artık yapabileceği bir şey kalmamıştı. izzet Paşa Mustafa Kemal'in bir olay çıkartmaması için kendisine telgraf üzerine telgraf çekiyordu. Mondros Antlaşmasından sonra bile İngilizlerin İskenderun'a çıkmalarına engel olmak istiyordu. Ama bunların sorumlusu Mustafa Kemal değildi. Rauf Orbay. Mustafa Kemal'in Mondros Antlaşması hükümlerine aykırı olarak İngilizlere ateş açmasından korktu ve hemen kendisine bir telgraf çekerek böyle bir yola asla başvurmamasını istedi. hatta gerekli görmüyorum. Barıştan sonra işbirliğimizi hiç de zorunlu.
Aynı gün. Suriye serüveni sona ermişti. Mustafa Kemal'in ertesi gün ilk işi İzzet Paşa'yı ziyaret etmek oldu. Paşam. artık bir yerlere gitmek yok!" "Yok ama." diyordu. Neye güveniyordu? Mutlaka kafasından geçen bir şeyler vardı. Cevat Ab-bas'a güven verici bir sesle. Orada kalmam siyasal bakımdan önemli. peki ne zaman sizi dinleyebileceğim?" "Hele birkaç gün geçsin. Dünya Sava-şı'nın bitişini kutluyordu. bak. Haydarpaşa garında kendisini yakın dostu Dr. Bunlar. Ra-sim Ferit karşıladı. Sıkma canını Fikriye. Hep birlikte rıhtımda kendisini bekleyen bir istimbota bindiler. Karaköy'den bir arabaya binerek Tepebaşı'na çıktı ve otele yerleşti. Üç ayın özlemiyle kucaklaştılar. ingiltere'nin. içinizi bana açacaksınız. onun ilk ve son aşkı olacaktı. Hiç merak etme. İki gün sonra da İstanbul'daydılar. diyecek halim yok ya. Ölümüne sevda. Hemen Fikriye'ye haber iletildi. izzet Paşa'yla dostlukları vardı." dedi. Bir şeyler tasarlıyordu. Bu karasevdaydı. Onun bunu anlamış olması gerekirdi. Ağzını bıçak açmıyordu. Mustafa. Mustafa Kemal asla yenik düşmez. iki saat sonra o da Akaretler'deydi. Dostlarını ve konuklarını orada kabul edebilir ve geç saatlere kadar otelin restoranında konuşmalarını sürdürebilirdi. İtalya'nın ve Amerika'nın bütün kentlerinde şenlikler yapılıyor ve milyonlarca insan. aklım sende. Canını verirdi o sevgili Paşası için. Fransız. Belki de daha iyi günler göreceğiz. Mustafa Kemal'in Çanakkale'den geçirmediği düşman gemileri işte şimdi İstanbul sularındaydı. Yine uzun uzun konuşacağız. 9 milyon kişinin yitirilmesiyle sona eren savaşın acılarını unutarak zaferi coşkuyla kutluyordu. her şey eskisi gibi olacak. Bu öyle gelip geçici bir gönül eğlencesi değildi ki. Limana İngiliz. Haklıymışım. Günaşırı gelip seni kucaklayacağım. Acaba Mustafa Kemal'in yaşamında bir başkası mı vardı? Ama olamazdı ki. Alman orduları tam bir yenilgiye uğramışlar ve o gün Fransa'nın kuzeybatısında. Fikriye'nin yaşamına hiçbir zaman başkası girmeyecekti. Başka türlü olamazdı ki. Mustafa Kemal'in artık İstanbul'a dönmesi gerekiyordu. kızım. Mustafa Kemal çok üzgündü. Hayır olmaz. değil mi?" "Elbette kızım. ne de esir olacağınıza. Her gün birtakım görüşmeler yapacağım. olsun bakalım. İstimbot Galata rıhtımına yanaşmadan önce o kararını vermişti. Yaveri Cevat Abbas'la birlikte 10 Kasım 1918 günü Adana'dan trene bindiler. "Bu kez çok korktum. 8 Kasım 1918'de bütün Batı Avrupa. Itayan ve Yunan gemilerinden oluşan bir filo demirlemişti. akşamlan rakılarımızı yine birlikte içeceğiz." Bu sözler hiç hoşuna gitmedi genç kızın. ama o bunları hiç yeterli bulmadı. Acele işlerimi bitireyim. yine Pera Palas'a inecekti. olamazdı böyle bir şey. Akaretler'deki evine değil. 55 zırhlı ve 6 denizaltıdan oluşuyordu. Fikriye çok mutluydu. Nasıl çılgınca ona tutkun olduğunu bilmiyor muydu? Biliyordu elbette. . Compiegne ormanında bir vagonda. Ama bir ayağım burada olacak. Fransızlarla Almanlar arasında ateşkes antlaşması imzalanmıştı. elbette. "Geldikleri gibi giderler. Ama ya Mustafa Kemal bir gün onu sevmez olursa? Bütün dünyası başına yıkılırdı. ben yine Pera Palas'ta kalıyorum. Ama sizin oralarda ne şehit olacağınıza inanıyordum.. Suriye Cephesi"nde yeni bir aşk yaşayacak zamanı mı olmuştu? Asla. Biraz dinlendikten sonra da doğru Akaretler'e." "Benim canım Paşam. O gece Fransa'nın. teslim olmaz diye içimde bir inanç vardı. "Yenilgi haberleri buraya ulaştıkça deli oluyordum. Oldu mu?" "Olmadı ama. Ne yazık ki sadrazam bir gün önce istifa etmiş ama daha Sadaret'teki makamından ayrıl115 ıı6 mamıştı. annesini görmeye gitti. Paşam.. Soluk benizli sarışın kumandan bir süre bu gemilere baktıktan sonra. Gelip seni göreceğim. Mustafa Kemal'e istifa nedenlerini anlattı.
"Hayır Paşa Hazretleri," dedi, "görevinizi bırakamazsınız. Sizin yerinize Tevfik Paşa'nın getirilmesi bekleniyor. Bu bir felâket olur, yerinizde kalın. Birlikte bir şeyler yapabiliriz. Çok rica ediyorum, istifanızı geri alın." Sadrazam istifasını geri almamakta direniyordu. Ama sonunda şöyle bir yol bulundu. Eğer Tevfik Paşa'nın kuracağı kabine Meclisi Mebusan'dan güvenoyu alamazsa, îzzet Paşa görevinde kalacaktı. Bunu sağlamak için de çok acele bir şeyler yapmak gerekiyordu. Mustafa Kemal ertesi gün Padişah'la görüşmek istedi. Kolayca Saray'a kabul edileceğini umuyordu. Gerçekten de Sultan güçlük çıkarmadan kendisini kabul etti. Bir süre görüştüler, ama bu ziyaret hiçbir sonuç vermedi. Mustafa Kemal bir yandan gazeteleri aydınlatmaya çalışıyor ve demeçler veriyor, öte yandan da böbrek ağrılarından kıvranıyordu. Bu durumda Akaretler'deki eve gidip bir süre dinlenmesi doğru olmaz mıydı? Fikriye de bundan ne kadar mutlu olurdu. Ama önün o günlerde Fikriye'ye ayıracak zamanı yoktu. Mustafa Kemal, tüm saatlerini vatanı kurtaracak projelere ve yoğun görüşmelere ayırmıştı. Zamanını bu işlere vermezse çok mutsuz olacağını biliyordu. İstanbul'a gelişinin üçüncü günü Pera Palas'ta bir mesaj aldı. Çanakkale'de üç kez kendisine yenik düşen General Sir William Birdwood, kendisinden randevu istiyordu. Bu, tarihe geçecek bir görüşme olacaktı. Kimbilir neler soracaktı ona bu ünlü İngiliz generali. Dostça el sıkıştılar. Sir William, "Sayın General," dedi, "lütfen anlatır mısınız, Çanakkale'de bizi nasıl yendiniz?" Mustafa Kemal Çanakkale'deki başarılarıyla övünmek istemeyerek, "Bunu tarih yazacak," diye yanıt verdi. "Elbette, ben de biliyorum. Ama sizin ağzınızdan dinlemek isterdim." "Peki öyleyse, dinleyin." Mustafa Kemal Dr. Rasim Ferit Bey'den kalem kâğıt istedikten sonra basit bir kroki çizerek şöyle dedi: "Bakın general, siz şu tarihte karaya çıktınız ve bir süre sonra şurada durdunuz. İlerleyebilirdiniz ama ilerlemediniz. Neden?" "Askerlerimiz çok yorgundu." "Anlıyorum. Ama ertesi gün de bir süre ilerledikten sonra yine durdunuz. Neden?" "Arkadan su yetişmedi. Asker susuz kaldı. Daha fazla ilerleye-medik." "Ben de anladım yorgun ve susuz olduğunuzu. Bu durumda size saldırmak istemedik. Sırasını bekledik." Siz William Birdwood çok duygulanmıştı. "Sizin gibi kahraman ve yüksek karakterli bir asker tanımadım," dedi. Sonra da, "İzin verirseniz bu krokiyi ve kalemi bir anı olarak saklayacağım," diye konuşmasını noktaladı. Mustafa Kemal'in ilk hedefi Tevfik Paşa kabinesinin Meclis' ten güvenoyu almasını önlemekti. Sivil giyinip Meclis'e gitti, tanıdığı bütün milletvekilleriyle konuştu. Hepsi izzet Paşa'dan yana görünüyorlardı. Oylamaya geçildi. Sonuçlar açıklanınca bir de baktılar ki, Tevfik Paşa güvenoyu almış, Mustafa Kemal'e söz verenlerin birçoğu da Tevfik Paşa'dan yana olmuşlar. Mustafa Kemal büyük düş kırıklığına uğrayarak Meclisi Mebusan'dan ayrıldı. Bir kez daha Padişah'la görüşmeyi denedi. Ama Vahdettin kendisini ancak cuma namazından çıkarken görebileceğini bildirdi. Görüştüler ama bu girişim de hiçbir sonuç vermedi. Mustafa Kemal o görüşmeden sonra Akaretler'e annesini ve Fikriye'yi görmeye gitti. Geçen olayı bir an önce Fikriye'ye anlatmak ve heyecanını onunla paylaşmak istiyordu. "Fikriye, kızım, sana önemli bir şeyler anlatacağım," diye söze başladı. 117
"Biliyorsun, İstanbul'a gelişimin ertesi günü Padişah'la görüşmüş, kısaca görüşlerini almıştım. Geçen gün Meclisi Mebusan' da Tevfik Paşa'nın güvenoyu almasından sonra yeniden Padişah'ı görmek istedim. Vahdettin benim bugün (20 Aralık 1918) cuma selâmlığına gelmemi istemiş. Selâmlıktan sonra birlikte olduk. Konuşmamız uzun sürdü, ama konuştuklarımız çok kısaydı. "Tam söze başlayacağım sırada beni önledi ve şöyle dedi: 'Bilirim ki Ordunun subayları ve kumandanları sizi severler. Onlardan bir kötülük gelmeyeceği konusunda bana güvence verebilir misiniz?' Ben, 'istanbul'a geleli daha birkaç gün oldu. Buradaki durumu pek bilmiyorum,' dedim. 'Ama ordu kumandanlarının ve subaylarının Zâtışâhânenize karşı bir cereyan içinde bulunmalarında bir sebep görmüyorum.' "Vahdettin anlaşılmaz bir davranışla, 'Yalnız bugünden söz etmiyorum,' dedi. 'Bugünden ve yarından...' "Ne demek istediğini pek anlayamadım. Ama demek ki kafasından bir şeyler geçiriyordu. Önemli bir karar alacak ve buna tepki gösterilmesini isteyecekti. Sonra da şöyle dedi: 'Siz akıllı bir kumandansınız. Deneyimi olmayan arkadaşlarınızı aydınlatırsınız. Fikriye, "Paşam," dedi, "demek ki size danışmak istemiş. Bu çok önemli değil mi?" "Evet ama, ne yapmak istediği belli değil..." Vahdettin meğer Meclisi Mebusanı dağıtmadan önce çevresindeki insanların düşüncelerini öğrenmek istiyormuş. Meclis bir süre sonra dağıtıldı. Mustafa Kemal'in Harbiye nazırlığı umutları kırılmış oluyordu. Neden Harbiye nazırlığını istemişti? Çünkü barışın kolay kolay gelmeyeceğini biliyor ve bu göreve gelirse, bunalımlı bir dönemde vatana ciddi hizmet olanağı bulacağını düşünüyordu. Ama artık hükümetten hiçbir şey beklemiyordu. Saray'dan da olumlu bir girişimin gelmesi umudu kalmamıştı. Yeni bir şeyler yapmak gerekiyordu. Mustafa Kemal, kısa bir süre sonra Pera Palas'tan ayrılarak Halep'ten dostu Salih Fansa'nın Beyoğlu Hava Sokağı'ndaki evine taşındı. Burası eski Rum zenginlerinden Franko Paşa'nın konağıydı. Salih Fansa'nın eşi de zarif bir kadındı, Mustafa Kemal'e büyük konukseverlik ve dostluk gösteriyordu. Öyle olduğu halde Mustafa Kemal orada kalmak istemedi. Bağımsız olabileceği bir ev arıyordu. Kendisine Şişli'de, Halaskârga-zi Caddesi'nde bir ev bulunur bulunmaz oraya taşındı. Konuklarını orada kabul edecek ve sabahlara kadar özgürce tartışacaktı. O dönemde İstanbul'un yaşam koşulları neydi acaba? İstanbul halkının büyük bir kısmı yoksulluk içindeydi, fiyatlar almış yürümüş, şeker gibi birçok gıda ürünü piyasada bulunmaz olmuştu. Kimse yarınına güvenle bakamıyordu. Dört yıllık savaş sayısız can almış, kadınları dul, çocukları yetim bırakmıştı. Halk açtı, ekmeksizdi, yılgındı, perişandı. Fırınların önünde insanlar saatler boyu dikilip ekmek bekliyorlardı. Her şey karaborsaya düşmüştü, en gerekli mallar bile dükkânlardan çekilmişti. Başlıca gıda zeytin, peynir, ekmek ve domates olmuştu. Savaş yıllarında şekerin kilosu 3 kuruştan 250 kuruşa, pirincin kilosu 3 kuruştan 90 kuruşa, patatesin kilosu 1 kuruştan 27 kuruşa, zeytinyağının litresi 8 kuruştan 180 kuruşa çıkmıştı. Makarna, kuru fasulye, peynir, koyun eti ve sabunun kilosu da aynı oranlarda yükselmiş, kiralar da yüzde 200-300 oranında artmıştı. Camiler, imaretler ve medreseler, yurdun çeşitli yerlerinden, düşman işgalinden kaçıp İstanbul'a gelen göçmenler ve dul kadınlarla doluydu. Yoksulluğun yanı sıra İstanbul'da fuhuş ve hastalıklar da artmış, sokaklar dilenci ve kimsesiz çocuklarla dolmuştu. İstanbul artık karaborsacıların ve vurguncuların cenneti olmuştu. Hırsızlık ve saldırganlık olayları da sınırsız bir ölçüde artıyordu. işte ittihatçıların bir koyup beş alacakları savaş serüveninin sonunda istanbul bu durumdaydı. Artık bir şeyler yapmanın zamanı gelmişti. Şişli toplantılarında kafasındaki tasarıları olgunlaştırmaya çalışıyordu. Anadolu'ya bir görevle gönderilip orada bir örgüt oluşturarak direnişe geçmekten başka bir çıkış yolu görünmüyordu. Birbiri ardından kurulan kabinelerde, Mustafa Kemal'in hem
119 120 dostları vardı hem de düşmanları. Onu çekemeyenler, kuyusunu kazmaya çalışıyorlardı. Mustafa Kemal olayları uzaktan izliyor, Şişli'deki eve kendisini ziyarete gelenlerden de bol haber alıyordu. 15 Ocak'ta (1919) Albay ismet Bey (inönü) Şişli'deki eve gelerek kendisine bazı bilgiler iletti. Mustafa Kemal de ismet Bey'e 'hiçbir görevi olmadan Anadolu'ya geçmek için en uygun yolun hangisi olduğu' konusundaki düşüncelerini sordu. Ondan iki hafta sonra Ayan Meclisi Reisi Ahmet Rıza Bey Mustafa Kemal'den bazı öneriler istedi. Onların ardından Albay Refet Bey Şişli'deki eve gelerek neler yapmak istediğini sordu. Mustafa Kemal'in aklı fikri Anadolu'ya geçmekti. Refet Bey de ona şöyle dedi: "Eğer atına binip Anadolu içlerine geçmek istersen ben sana yardımcı olurum." Derken italyan Yüksek Komiseri Kont Sforza Mustafa Kemal' le görüşmek istediğini açıkladı ve görüştüler. Onu, Mütareke'de İngiliz Dostları Cemiyeti'nin başkanı olan Papaz Frew'nun ziyareti izledi. Sonra Kâzım Karabekir geldi Şişli'deki eve. Onun ardından da Rauf Bey. işte o sıralarda ingiliz Haberalma Merkezi'nde görevli bir yüzbaşı, Merkez'in başkanına sunduğu bir raporda bazı kişilerin sakıncalı olduklarını bildiriyor ve istanbul'dan uzaklaştırılmalarını öneriyordu. Raporda şu adlar vardı: Fevzi Çakmak, Kâzım Karabekir, Halil Kut, ismet inönü ve elbetteki Mustafa Kemal. O sıralarda Samsun ve çevresinde birtakım olayların çıktığı ve Rum köylerinin Türkler tarafından saldırıya uğradığı söyleniyordu. Oysa saldırıya uğrayan Rum köyleri değil, Türk köyleriydi. Bu söylentileri işgal kuvvetleri çıkartıyordu. Amaçlan Rumları korumak için bölgeyi işgal etmekti. Bu, çok bilinen bir bahaneydi. Bölgedeki durumu incelemek için Mustafa Kemal'in oraya gitmesi öneriliyordu. Karadeniz dosyasını hazırlayanların amacı Mustafa Kemal'i istanbul'dan uzaklaştırmaktı. Harbiye Nâzın Şakir Paşa bir gün Mustafa Kemal'i makamına çağırarak bu kara dosyayı kendisine uzattı ve, "Bunu bir okur musunuz?" dedi. Mustafa Kemal dosyaya bir göz attıktan sonra, "Emriniz nedir?" diye sordu. Nazır, "Durumu görüyorsunuz, oralarda birtakım olayların çıkmasından korkuyoruz, işgal kuvvetleri, 'Eğer siz acizseniz bu görevi biz üstümüze alacağız,' diyorlar. Ben Sadrazam Damat Ferit Paşa'yla görüştüm. Sizi uygun gördük. Oraya gidip durumu yerinde incelersiniz," dedi. Mustafa Kemal için bu, bulunmaz bir fırsattı. Böylece Anadolu'ya geçmiş olacaktı. Ama ne tür yetkilerle? Bir an düşündükten sonra, "Memnuniyetle giderim," dedi. "Ancak ben oraya, Türkler Rumlara zulmediyorlar mı, etmiyorlar mı, yalnız bunu anlamak için mi gideceğim? Bu görevin ayrıntılarını saptamak gerekecek." Mustafa Kemal Nazır'in bürosundan ayrılarak doğru Genel-kurmay'a gitti. Genelkurmay ikinci Başkanı Diyarbakırlı Kâzım Paşa'yla yakın ilişkileri olduğu için onunla rahat rahat konuşabilirlerdi. Şöyle dedi: "Beni istanbul'dan uzaklaştırmak için bir bahane bulmuşlar. Ben de hemen bu görevi kabul ettim. Zaten Anadolu'ya geçmek için fırsat arıyordum." Kâzım Paşa, "Çok iyi," dedi. "Oraya Ordu Müfettişi olarak gidebilirsin." "Güzel, ama bana geniş yetkiler verin. Mümkün olduğu ölçüde Anadolu'nun her tarafına emirler verebilmeliyim." "Olur. Bir şey mi yapacaksınız?" Mustafa Kemal kapıların iyice kapalı olup olmadığına baktıktan sonra Kâzım Paşa'ya, "Kulağını bana doğru uzat," dedi. "Evet, bir şey yapacağım." Kâzım Paşa çok heyecanlanmıştı. "Vazifemizdir, çalışacağız," demekle yetindi.
Sen bize destek olacaksın. Akşamları tepsinizi hazırlarım. En güvendiği kişileri çevresine topladı." diyordu. Hem de çok üzüyorsun. Mustafa Kemal'i Sadrazam Damat Ferit Paşa'ya tanıtmak istedi ve bürosuna götürdü. Çok nazik günler yaşıyoruz. Ferit Paşa size böyle davran-dıysa bunu herhalde Padişah'ın isteklerine uygun olarak yapmıştır. Beni çağırmanızı bekleyeceğim. İstemediğiniz zaman çekilmesini bilirim.Ne var ki görev için hazırlanan talimatnameye Şakir Paşa imza atmaktan çekiniyor. Kalbim sizinle. Nereye gidecekseniz ben de yanınızda olayım. herhalde Vahdettin'den esinlenmiştir. Ben çok umutluyum. Mustafa Kemal Damat Ferit'in kimliğini çok iyi biliyor ve kendisine en ufak bir saygı duymuyordu. Gerekirse ben de silâha sarılırım. bakışları sevinçle parlayan bir kişi oturuyordu. Bu kötü günler geçecek. 20 kişiden oluşan bu topluluğa katılanların hepsi ne maksatla Samsun'a gideceklerini biliyor ve bir ölüm kalım savaşının heyecanım yaşıyorlardı. Ama böyle bir resmi ziyaretin yapılması mutlaka gerekliydi. 123 Sen benim bu işe baş koyduğumu çok iyi biliyorsun. Bunun için de ulusal çapta bir direnişi başlatmam gerekiyor. Kalkıp elimi sıktı. Buna imkân yok. İngilizlerin dostu sayıldığı için de Hünkâr onu işbaşına getirmişti. Peşinizden gelen gölgeniz olurum. Benim için önemli olan şey bir an önce Anadolu'ya geçebilmek. Lütfen karamsarlığa kapılma." Kendisine teşekkür ederek bürosundan ayrıldım. Ne olur. işlerinize karışmam. "Paşam. Resimlerini gördüğüm bu adamın Damat Ferit olduğunu hemen anladım. Bana geniş yetkiler tanınmış olduğunu da sözlerine ekledikten sonra şöyle dedi: "Her arzunuzu doğrudan bana yazabilirsiniz. mührümü basarım. Seni nasıl sevdiğimi. Derhal yapılacağından emin olunuz. düşündüğümü. İnanın sözlerime. O günler gelecek. Mustafa Kemal artık 121 Dokuzuncu Ordu Müfettişi idi ve görevi başına gitmek için hazırlıklara girişiyordu. artık kendi genelkurmayını oluşturacaktı. seni o zaman yanıma aldırtacağım. İnan bana. hastabakıcılık yaparım. Bana çok iltifat etti. Doktor ibrahim Tali. ölürüm. O akşam Mustafa Kemal Şişli'de kendisini bekleyen Fikriye'ye bu ziyaret olayını şöyle anlattı: "Sadaret makamında altın gözlüklü. Damat Ferit Vahdettin'in kız kardeşi Medi-ha Sultan'la evli olduğu için Padişah'ın eniştesi durumundaydı ve Hünkâr'in ona büyük güveni vardı. dertlerinizi paylaşanın. Sizi hiç sıkmam. Biz hele bir örgütlenelim. kulunuz. Sizi yitirirsem ben kahrolurum. Hüsrev Gerede. Ama sizden ayrı kalmak istemiyorum. direnişi başlatalım. Ben bunlara hiç karşı değilim. Harbiye Nâzın Şakir Paşa. İstediğiniz zaman sizi mutlu etmeye çalışırım. benden çok şeyler beklediğini söyledi. aşkınızla çarpacak. Vatan benden büyük hizmetler bekliyor. 122 Dokuzuncu Ordu Müfettişi." "Fikriye'ciğim. yine birlikte olacağız. o mutlu günleri birlikte yaşayacağız. Benim kim olduğumu elbette çok iyi biliyordu. Bu ulusal direniş savaşında benim hiç mi yerim yok?" "öyle deme çocuğum. ya ben ne olacağım? Bunu hiç düşünmediniz mi? Ben sizsiz ne yaparım Paşam? İstanbul yine bana zindan olacak. Benim bir an önce Anadolu'ya giderek düşmana karşı savaşa hazırlanmam şart. İstanbul'un bir köşesinde çocukluğundan beri yalnız sizin aşkınızla yanıp tutuşan bir kızın olduğunu hiç aklınızdan çıkartmayın. Mutlu olacağım. Varlığınla onur duyacağım." "Doğru. Sizinle beraberim. Bak göreceksin. Ama şimdi ölüm kalım savaşı veriyoruz. Bunların arasında Kâzım Dirik. "imza atmam ama. Düşmanı yurdumuzdan ve İstanbul'dan kovacağız. Rakınızı yudumlarken size eşlik ederim. yaralılara bakarım." "Çok haklısınız Paşam. size bakarım. imza herhalde çok önemli değildi. Ben sizsiz yaşayamam. üzüyorsun beni." . beni de yanınıza alın. Doktor Refik Saydam gibi kişiler de vardı. bu çok iyi bir başlangıç. üzmem. Vatanı düşman çizmeleri altında kalmaktan kurtaracağız." "Size güveniyorum Paşam." "Peki. üzerine titrediğimi biliyorsun. yok olurum. köleniz olurum. cepheye mermi taşırım. elbette yerin olacak.
Sana da bu davada büyük görevler düştüğünü göreceksin. 'Ne zaman emrederseniz. Sadrazam. Kapıyı hizmetçi kız açtı. ne haldeyiz?' dedi." "Tamam öyleyse anlaştık. Fevzi Paşa'yı. Bu arkadaşımdan şimdiye kadar sana hiç söz etmemiştim.' diye söze başlayarak bütün olayı anlattım ve. "Ben sözü kısa kestim. öpüştük. Doğru Fethi Bey'in koğuşuna gittim. Yola çıkmadan önce Mustafa Kemal Paşa'nın sadrazam Damat Ferit Paşa'yla son bir görüşme yapması uygun görülmüş ve Sadrazam kendisini. Samsun ve çevresindeki karışıklıkları . Size inanıyorum Paşam. ne diyordum. Önce müdürü gördüm. alın." "Evet. Kendisine. Mustafa Kemal Paşa bu konuda hiçbir ayrıntıya girmeden. Hayranım sizin kişiliğinize. seni nasıl unuturum. Sizi nasıl çılgınca sevdiğimi. ama îsmet Bey'i hiç sana anlatmadım.' dedi.'" "Paşam ne çok iş başarmışsınız. O. zamansız bir saatte onun evine gittim.' dedi. Beraberliğimizin mutlaka birtakım ortak işlere dayanması gerek. "Ben odaya girdikten kısa bir süre sonra.' dedim. îsmet Bey güler yüzle içeri girdi. Bandırma adında köhne bir yük ve yolcu gemisiydi. 'Sonra konuşuruz ama. Çok güvendiğim ve sevdiğim bir insan." "Evet kızım. bu ne baskın?' diye boynuma sarıldı. bana çok saygılı davrandı. Bunları duydukça çok mutlu oluyorum."Hayır Fikriye'ciğim. Sana anlatacağım bir olay daha var. Beni hiç beklemiyordu.' dedi. 'Anadolu'ya gidiyormuşsunuz." "Bu sözleriniz beni teselli ediyor. Dokuzuncu Ordu Müfettişi'nden göreviyle ilgili bilgi istedi. 'Üzülme. Çok duygulandım. dilediğiniz alanda çalışayım. Sonra Mustafa Kemal. nasıl kafamdam çıkartabilirim. Yemek soğuk bir hava içinde geçti. sen şimdi benimle hiç ilgilenme.' dedim. Ben de kızcağıza." "Sırası gelecek Fikriye. Ben de bütün hedeflerinize sizinle birlikte yürüyeceğim.'" "Sevgili Paşam. Birbiri üstüne yığılmış karyolalar üzerinde insanlar bekliyordu. 'Sana hikâyeyi kısaca söyleyeyim. Sonra öteki koğuşları dolaştık. vatan ve halkımız uğruna yaptığınız savaşa katılmakla kanıtlayacağım. îsmet Bey'le biz güneyde birlikte olduk. en mutlu günlerimde de. ne haber." dedi. Beyefendi hazır olana kadar beklerim. demek ki bu ismet Bey çok güvendiğiniz bir kişi. iş başladığı zaman da yanıma geleceksin. "sana anlatacağım bir olay daha var. Bu sabah. Süleymaniye'de oturur. Nuri'yi. 'Hele beni misafir odasına al. Biz köşeye çekilip konuştuk. 'Biraz daha konuşsaydık. Mustafa Kemal ve beraberindekileri Samsun'a götürecek gemi. Beni siz yetiştirdiniz. 'mutlu günlere kavuşacağız elbette. Fethi Bey'i.' dedim ve ayrıldık. Bu. Yemekten sonra salona geçtiler.' dedim. biz de size katılırız. 'Ben yerleşinceye kadar sen de bana yardım edeceksin. Benimle gelmenize gerek yok. bana da bazı görevler verin. sık sık gündeme geleceğini sanıyorum. nasıl herkesi ezen bir gücünüz var. Anadolu direnişinde onun da yanımda olmasını isterim." "Paşam. dikkatleri üzerine çekme. 'Şimdi izin verin de koğuşları dolaşayım. Yemeğe Mustafa Kemal'in Anafarta-lar Savaşı'ndan dostu Cevat Paşa (Çobanlı) da davetliydi. 'Görüyor musun Kemal. evet güvendiğim ve sevdiğim bir kişi." Fikriye'nin gözlerinden yaşlar süzülüyordu.' dedim. Geçen gün de Fethi Bey'i tutuklu bulunduğu Bekirağa bölüğünde görmeye gittim. tutuklulardan kimleri isterseniz. Durumu anlattım." 125 I X Samsım-Erzurum-Sivas Yol hazırlıkları sürüyordu. benim Selanik' ten arkadaşım. Bu adı unutma. "Bak Fikriye. ilk gizli örgütü birlikte kurduğumuz dostum Hüs-rev Sami idi. 'Bana başarının ilk müjdesini veriyorsunuz. onu bilmezsin. 'Ne haber. Beni savaşların dışında bırakmayın. En üzüntülü günlerimde de seni düşüneceğim. Bir süre öyle kaldılar. Bugün bir dostumu daha ziyarete gittim. Salih'i. Derken içlerinden biri boynuma sarılarak. Sevgili Paşasını 124 kucakladı. Sen Rauf Bey'i bilirsin.' dedim. 'Vaktim dar. Beni iyi dinle. Nişantaşı'ndaki konağına bir akşam yemeğine çağırmıştı.' dedi. 'Ne istiyorsunuz? Beyefendi hazır değil. Ne olur.
Ancak 1917 ortalarında. İngilizler öte yandan Mustafa Kemal'in kendilerine karşı olduğunu biliyorlar ve o daha Anadolu' ya gelmeden önce bütün girişimlerini baltalamaya çalışıyorlardı. Edremit. milliyetçiler. Ayrıca. Yunanlıları desteklemelerinde bir gözdağı havası da vardı. İngilizler savaşı kazanınca. kilise ve iş çevreleri tam bir uyum içindeydiler.incelemek için neler yapacağını anlattı. İngiltere ve Fransa'nın savaşı kazanma olasılıkları güçlenince onlar da bir koyup üç almayı düşünerek savaşa girdiler. Sonuçta." diyordu." Mustafa Kemal Paşa ertesi gün Yunanlıların İzmir'e çıktıklarını haber aldı. İzmir'e iki-üç tümen asker çıkarma izni verdiler. Ben hazırım. daha Büyük Savaş'm ilk yılında. Bir tümen asker. savaşa katılması karşılığı Ege çevresini Yunanistan'a vaat etmişler ama onlar bir türlü karar verip de bu maceraya atılamamışlardı. madenleri ve limanlan Yunanistan'ın gözlerini kamaştırıyordu. Patrikhane ve dinsel çevreler de bu işe destek veriyordu. Bu konuda Fransa Başbakanı Clemenceau. Bir İngiliz zırhlısının koruyuculuğunda bu gemiler. Megalo Îdea-Büyük Yunanistan düşüncesini yayarak aşırı milliyetçiliği ve ırkçılığı kamçılıyorlardı. . Yani kendisini ziyaret ediniz. Bütün Batı Anadolu Yunanistan'a hediye edilecekti." "Zâtışâhâne'yi ziyaret ettiniz mi?" "Hayır efendim. Cevat Paşa Mustafa Kemal'e şunu sordu: "Bir şey mi yapacaksın Kemal?" "Evet Paşam. 13 bin asker ve 4 bin at yüklenmişti. incir. ingiltere ve Fransa'nın milliyetçi çevreleri de Osmanlıları Avrupa'dan dışarı atmayı ve Trakya ile Batı Anadolu'yu Yunanistan'a vermeyi planlıyorlardı. Boğazların yönetimi de başkalarına verilmelidir. Amerikan Cumhurbaşkanı Wilson'a göre de. "Türklerin Avrupa'daki yerleri ellerinden alınmalı. Manisa. Batı Anadolu'nun doğal zenginlikleri. Aydın. Karanlıkta kol kola Teşvikiye'ye doğru ilerlemeye başladılar. İngiliz Başbakanı Lloyd George ve Wilson tam bir görüş birliğine vardılar." "Ben iradei saniyeyi (Hünkâr'ın kararını) tebliğ ediyorum. Damat Ferit Paşa kendisine sunulan bu bilgileri yeterli bulmuş ve Mustafa Kemal'in gerçek maksadını hiç anlayamamıştı. Kahveler içildikten sonra sordu: "Ne zaman yola çıkmayı düşünüyorsunuz?" "Ne zaman emrederseniz." "Ziyaret etmeden mi gideceksiniz?" "irade buyurulmadı. Yunanistan'a elbette bir pay düşecekti. Yunanlıların 127 128 güçlenmesi için İzmir ve çevresinin Yunanistan'la birleşmesi şarttı. Yunan başbakanı Venizelos'a. Batı Trakya'yı ve Batı Anadolu'yu almayı düşlüyorlar-dı. Cevat Paşa'yla konuttan ayrıldı. kıyılardaki balıkçılık olanakları Yunanistan'daki sermaye çevrelerinin rüyalarına giriyordu. İngiltere ve Fransa. Bu çıkartma olayı aylardan beri tezgâhlanıyordu. 18 Yunan gemisine bindirildi. Ayvalık. Uygun görürseniz yarın ya da öbür gün." Mustafa Kemal Paşa bu ziyareti böylece sona erdirince. Cevat Paşa da kendisini destekledi ve konunun önemli olmadığını vurguladı. bir şey yapacağım. Ayrıca gemilere. meyve üretimi. Onlara göre Osmanlılar Batı uygarlığına düşmandılar ve o topraklardan atılmaları gerekiyordu. Eski Grek ve Bizans imparatorluklarının toprakları Yunanistan'ın olacak ve oralarda oturan Rumlar da Osmanlı boyunduruğundan kurtulacaklardı." "Mutlaka muvaffak olacağız. hububat. ingiliz Dışişleri bakanı Lord Curzon da. Lloyd George ile Clemenceau." "Peki efendim." "Allah muvaffak etsin. milliyetçi çevreler. Salihli çevresinin zenginlikleri. 13 Mayıs günü Selanik'ten yola çıktılar.
Yani Kemal Paşa'dan da böyle bir bağlılık bekliyordu. "Başka ne yapabiliriz?" diye sordu. Mustafa Kemal'in vereceği yanıt dilinin ucuna geldi. Topların namluları sanki Yıldız'a yöneltilmişti.' diyecekti." Makbule yere minderleri ve yastıkları yerleştirdi. Mustafa Kemal. "Protesto edeceğiz. bilir misiniz?" diye sordu. "Merak etmeyiniz efendimiz." diye yanıt verdi. Mustafa Kemal de." demekle yetiniyorlardı. "Belki uzun süre birlikte olamayacağız. Benim için çok önemli. paşa." Vahdettin kendisine. "Bu gereklidir. "Bizi Anadolu'ya götürecek vapur hazır mı?" diye sordu. Pencereden Bo-ğaz'daki düşman zırhlıları görülüyordu. Anadolu'nun birçok kentinde de protesto toplantıları düzenlendi. Yarın sabah gidiyorum. "Muvaffak ol. tarihe geçmiştir. "Belki de daha kesin önlemler düşünülebilir. Birbirlerine diz dize olacak kadar yakın oturdular. Nazırlar. 'Kalkar benim yanıma gelirsiniz. Türkiye'yi kurtarmaya hazırlanan kumandan. Mustafa Kemal şu kanıya vardı: Aslında Vahdettin'in istediği şey hükümetin kurallarına uyulmasıydı. paşa. Ben gittikten sonra sakın yanılıp da sokağa çıkmayın. 129 41 yıllık Bandırma vapuru hazırdı ve iki gün sonra yola çıkacaklardı. "Allah. bunların hepsi artık kitaba girmiştir." dedi. artık orada son gecesi olacaktı. "Burası da belki Selanik gibi olur. Mustafa Kemal o akşam Şişli'deki eve döndü. Ne demekti bu sözler? Hünkâr gerçekten Mustafa Kemal'den devleti kurtarmasını mı istiyordu? Acaba İngilizlerin kendisini aldattığını mı fark etmişti? Soğukkanlılığını elden bırakmayarak. "Hakkımdaki güven dolu düşünceleriniz için teşekkür ederim." dedi. GVF 9 "Bu geceyi annem ve seninle geçireceğim. Bakanlar şaşkına dönmüşlerdi. devleti kurtarabilirsin!" Kemal Paşa şaşkınlık içindeydi. Ağızlarını bıçak açmıyordu. Salondan çıkarken de Padişah'ın yaveri ona. Konuşmaya başlayan Vahdettin oldu ve. işgale karşı çıkanları cezalandırmaktı. Mustafa Kemal. izlenen politikanın doğru olduğuna halkı inandırmak ve bu politikaya karşı gelenleri. Gözüm arkada ." diye bir kutu uzattı." dedi. Kemal Paşa ertesi gün Padişah'a son ziyaretini yapacaktı. Beni merak etmeyin. Bahriye ve Dahiliye nâzırlarıyla birlikteydi. sofrayı hazırladı. Makbule'ye. "Zâtışâhâne'nin ufak bir hatırası. Bu. biraz dertleşelim. Yunanlılar ise İzmir'e çıkışlarını her yerde coşkun gösterilerle kutluyorlardı. "Paşa. "Ne yapmayı düşünüyorsunuz?" diye sordu. "Öyle hareketlere kalkarsak bize ne yaparlar. Mustafa Kemal işgal olayını duyduğu sırada. vazgeçti ve. sadece.Yunan filosu 15 Mayıs sabahı saat 8'de İzmir sularındaydı. Annemin karyolasının karşısına bir 130 yer sofrası hazırla. İlk kurşun işte o sabah atıldı. Allah. doğrudur. sadece. Kemal Paşa." demekle yetindi." dedi." diye yanıt verdi. Vahdettin kendisini Yıldız Sarayı'nın ufak bir salonunda kabul etti. İçinde de bir altın saat vardı." diye yanıt verdi. "Ama bu protestoyla Yunanlıların İzmir'den geri çekileceklerine ya da İngilizlerin onları geri çekeceklerine ihtimal veriyor musunuz?" Yine içlerinden biri. Kapağın üzerinde Vahdettin'in adının başharfleri görülüyordu. Dahiliye Nâzın. Paşa. Emrederseniz hemen yola çıkacağım ve sözlerinizi unutmayacağım. Bunları unutun. görüşlerinizi anladım. gelemem. Belki ölürüm. İçlerinden biri. "Anneciğim. Asıl şimdi yapacağınız hizmet hepsinden önemli olabilir. Onun görevi. "şimdiye kadar devlete çok hizmet ettik.
Gemi rıhtıma yanaşmamış." Zübeyde Hanım da Makbule'ye. yoksa bütün tehlikelere karşın yola çıkmak mı? Bu. istimbottan birkaç yabancı subay ve asker güverteye çıktı. Zincir seslerinin ardından bacadan dumanlar yükseldi. Memleket için çalışırken sizi düşünüp üzülmek istemiyorum. bilirdik. Yarım saat sonra Mustafa Kemal ve kendisiyle birlikte yola çıkacak 21 kişi Galata rıhtımında buluştular." dedi. Mustafa Kemal zaten hazırdı. uzaklarda duruyordu. "Paşa Hazretleri." dedi. Heyecanını belli etmiyor ama tutuklanmayı bekliyordu. "eskiden savaşa giderdin. tıraş oldu." dedi." Zübeyde Hanım bu sözleri duyar duymaz düşüp bayıldı. Ama bunu yol arkadaşlarına duyurmamak gerekecekti. "hiç ağlanır mı? Ayıp. Şimdi nereye gidiyorsun." diye emir verdi. gideceğim. Kolordu Kumandanı Refet (Bele) ve Kurmay Başkanı Ayıcı Arif vb. istimbot gemiye yanaştı. Bu grubun içinde." demekle yetindi. "Çok teşekkür ederim. Mustafa Kemal'i yolundan döndürmek. Sıhhiye Reisi Muavini Refik (Saydam). "Size kötü bir haberim var. Kurmay Başkanı Kâzım (Dirik). Denetime gelenlere Fransızca. caydırmak için bir gözdağı da olabilirdi. "Ağabeyciğim. Mustafa Kemal gemi kaptanına. yolculuktan vazgeçmeleri mi gerekiyordu. Beşer beşer sandallara binelim. Gemi Kız Kulesi açıklarına gelince. "Haydi artık demir alın da açılalım. "Çabuk bitirin işinizi. Görevle bir yerlere giderdin. Soğukkanlılığını yitirmeyen tek kişi Mustafa Kemal'di. Sadettin Ferit'e." Mustafa Kemal için artık yola çıkmanın zamanı gelmişti. Allah yardımcınız olsun. Ama ben yola çıkmaktan vazgeçmeyeceğim. "vapura sandallarla geçeceğiz. Gemi durmak zorunda kaldı. merdiven indirildi." dedi. "Sen asker kardeşisin. hiç bilmiyoruz. Başyaver Cevat Abbas (Gürer). Ama ya haber doğruysa. Ne var ki tam yola çıkılacağı günün sabahında Mustafa Kemal'in yakın dostu Sadettin Ferit (Talay) Şişli'deki eve gelerek. karşılarına bir istimbot çıkarak 'dur' işaretleri vermeye başladı.kalmasın. Her birinin elinde ufak bir çanta ya da bir bavul vardı. O da çantasından birtakım ilaçlar vererek Zübeyde Hanım'ın kendisine gelmesine yardımcı oldu." dedi." Bir süre sonra hepsi güverteye geçmiş bekliyordu. "Allah yardımcın olsun!" "Allah başarıya ulaştırsın!" "Allah yolunuzu açık etsin!" Mustafa Kemal arabaya binerken Zübeyde Hanım arkasından bir maşrapa su döküyor. Doktor Rasim Ferit Bey çağrıldı. hiçbir şey Mustafa Kemal'i yolundan alıkoyamazdı. Yaver Muzaffer (Kılıç). Üzüntünü kimseye belli etmeyeceksin. Kucaklaştılar. Kararlıyım. Bütün yolcular heyecan içindeydi." . gözyaşları. Gemiyi denetlemek için geldiklerini söylediler. "acelemiz var. Bandırma vapuru Boğaz'dan Karadeniz'e açılırken batırılacakmış!" Mustafa Kemal bir an düşündü. Bu bir gizli kaçış gibiydi. Makbule ve Kemal Paşa'nın manevi oğlu Abdurrahim kapıda ağlaşıyorlardı. Hüsrev (Gerede). Gece hiçbirinin gözüne uyku girmedi." Sadettin Ferit." dedi. "Berç (Türker) adındaki dostum İngilizlerden duymuş. "Beni uyardın. İbrahim Tâli (Öngören) ve. iki saat sonra evin kapısında yine kucaklaşmalar. onu da bilirdik. de yer alıyordu. yine de tehlikeyi göze almak doğru olur muydu? Hayır. Sonra kucaklaştılar. Rıhtımda el sallayan kimse yoktu. Elimi ayağımı bağlamayın. Hiç konuşmadan birbirlerine baktılar. İkinci kaptan yolcuları karşılamak için rıhtıma gelmişti. Kısa bir düdük sesi duyuldu. "Paşam çok tehlikeli bir yola çıkıyorsunuz. Makbule gözü yaşlı.
Mustafa Kemal Harbiye nezaretine bir tel çekerek. ingilizler Mustafa Kemal'in bu gezisinden tedirgin olmuştu. yavaş yavaş Boğaz sularından çıktı. Yolculuk olaysız geçmişti. Şimdi artık geminin batırılma tehlikesi olan noktadaydılar. "kıyılardan uzaklaşmayalım. Nazmi Topçuoğlu ve Osman Tufan beylerle birlikte Bandırma'ya gitti. "gidebilirsiniz. "Telâş etmeyin. Mustafa Kemal Samsun'da ancak altı gün kalabildi. Orada bir ingiliz askeri temsilcisinin bulunması huzurunu kaçırmıştı. Üstelik de pusulamız biraz bozuk!" Mustafa Kemal. Riva ve daha sonra Şile'nin ışıkları göründü. Denetim subayı. Ama Mustafa Kemal'in dönmeye hiç mi hiç niyeti yoktu. 'Herhalde Merkezden emir bekledikleri için bu işi uzatıyorlar.' diye düşünüyordu. Mustafa Kemal sinirleniyordu. Yine aynı günlerde Rauf Orbay da görevinden istifa etmişti. "Ne yazık. gemi torpillenecek olursa yüzerek kıyıya ulaşmaktı. Varılacak ilk liman Sinop'tu. Ertesi gün de sabah 6 sularında Bandırma vapuru Samsun limanına girdi. Harbiye Nâzın Şevket Turgut Paşa da 6 Haziran'da Mustafa Kemal'e bir tel çekerek. Bandırma vapuru 18 Mayıs günü öğle üzeri Sinop limanına girdi. Gece hiçbirisinin gözüne uyku girmedi. Posta Genel Müdürü Refik Halit. Şiddetli bir fırtına vardı." dedi. Kıyı kıyı gideriz. 25 Mayıs'ta otomobille Havza'ya geldi." dedi. Bir yerlerde Mustafa Kemal'le buluşmaları gerekiyordu. istanbul'daki ingiliz temsilcisi General Milne Harbiye nezaretine başvurarak Mustafa Kemal'in derhal istanbul'a çağrılmasını istedi." Denetim uzadıkça uzuyor." diye yanıt verdi. Demek ki artık istanbul'dan uzak bir yerlerde bir araya gelerek ortak bir program hazırlamak için koşullar yaratılmış oluyordu. Ama kuşkular boş çıktı. Güneşin son ışıkları Boğaziçi yalılarının camlarında yansırken gemi." Kafasından geçen şey. Birkaç yere telgraf çekerek İzmir'in işgalinin protesto edilmesini istedi. Mustafa Kemal'in çeşitli yöneticilere yolladığı telgraflar da İstanbul Hükümeti'nin huzurunu kaçırmıştı. Ancak burası güvenli değildi. "ben Karadeniz'i pek iyi tanımam. Anadolu Kavağı sırtla-rındaki eski Ceneviz kalesi. "Öyleyse. Kaptan. Bütün yolcular güvertede. Sabaha dek güvertede ufukları gözlediler. Samsun'a 70-80 km. Bir süre önce izmit körfezine ingiliz gemileri girmiş. yolunuz açık olsun. "Tamam. "Bu denetimleri yapmak zorundayız. O günlerde Mustafa Kemal. 'Bazı şikâyetleri yerinde incelemek ve gerekli önlemleri almak üzere karargâhını Havza'ya naklettiğini' bildiriyordu. 'bir istimbotla acele istanbul'a gelmesini' istedi. Gemi ağır ağır Karadeniz'de yol alıyordu. saldırı nereden gelecek diye heyecanla bekleşiyorlardı. Kemal Paşa Samsun'a çıkar çıkmaz yeni görevine başladı.Denetçilerin başındaki subay. Sizinle bir sorunumuz yok. Kemal Paşa ve arkadaşları sandallarla karaya çıkarken rıhtımda yer alan bir askeri bando marşlar çalıyor ve kıyıda *33 biriken Samsunlular da kendisini coşkuyla alkışlıyorlardı. . Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Ce-besoy'a telgraf çekerek kendileriyle buluşmak istediğini bildirdi. sonra Samsun. izmit mutasarrıfı ibrahim Süreyya Yiğit bu olayı protesto ederek görevden ayrılmıştı. uzaklıktaydı. Anadolu'nun içlerine kaçarak direnişi örgütlemekten başka çare görünmüyordu. daha sonra da Anadolu Feneri artık uzaklarda kalmıştı. gözleri ufuklarda. Havza." Mustafa Kemal kaptan köşküne çıktı ve 27 yıllık deneyimli gemi kaptanına aklına gelen bütün tehlikeleri anlattı. Afyon üzerinden Ankara'ya ulaştılar. yanında Recep Zühtü. Uzaklarda Kalkanköy. Rauf Bey ve arkadaşlarıyla durumu değerlendirdiler." dedi. Orbay. Ali Fuat Cebe-soy da onları bekliyordu. Mustafa Kemal bu havada kıyıya çıkmayı gereksiz buldu ve vapura yanaşan bir sandalla beraberindeki bir üsteğmenini rıhtıma çıkartarak Tümen komutanına ve Sinop mutasarrıfına birer saygı mesajı yolladı. bu telgrafların kabul edilmemesi için Posta örgütüne emirler verdi.
ülkenin bağımsızlığına ve direnişe yönelikti. Kâzım Ka-rabekir ise Erzurum'dan ayrılmak istemediği için Amasya toplantısına gelemeyeceğini bildirmişti. Mustafa Kemal'in orada Fransız birliklerinin bulunmasından tedirgin olduğu için Amasya'ya gittiğini öğrendiler. "Emirlerimi istisnasız. vatanın bütünlüğüne. Mustafa Kemal'in bu gezisinden İngilizlerin rahatsız olduğunu ve geri alınması için hükümete baskı yaptıklarını belirttikten sonra şöyle diyordu: "Şu sırada sizin istifa ederek başkente dönmeniz. 26 Haziran günü Amasya'dan üç otomobille Tokat yönünde yola çıktılar. nihayet Amasya'da bir araya gelmenin mutluluğunu yaşıyorlardı. direniş eyleminin Erzurum'dan başlatılması gerektiğine inanıyor. Kâzım Dirik. Tam Havza'ya geldiklerinde. 135 . Karabekir. Ama Mustafa Kemal benzin bulamıyordu. Amasya'da Mustafa Kemal ve arkadaşları 6 maddeden oluşan ilke kararlan aldılar." diye yanıt veriyordu." Toplantıya katılanların hepsi." dediler. Ertesi gün de Sivas'a ulaştılar." dediler. Sivas'tan sonra Refahiye'de gecelediler. Amasya Genelgesi dendi. Yollarda yetkili yöneticiler. o da. "Elbette istiyoruz. Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir Paşa ile Erzurum Valisi Münir (Akkaya) ve Bitlis valiliğinden uzaklaştırılmış olan Maz-har Müfit (Kansu) de karşılayanlar arasındaydı. Rauf Orbay. Bunun üzerine Kemal Paşa. Gizli tutulan bir maddede de. 300 km'lik yol altı günde aşıldı. Almanya her alanda tam bir yenilgiyi kabul etmiş oluyordu. Mustafa Kemal Amasya'dan ayrıldıktan iki gün sonra da Versay'da Barış Antlaşması imzalanmıştı." Toplantıya katılanlar bu kez de. onların Havza'ya gelmelerini istedi. hep birlikte o akşam Tokat'a vardılar. Mustafa Kemal'e Dahiliye Nâzın Ali Kemal'in bir genelgesinden söz ederek. Sizi de şef olarak seçiyoruz. Ali Fuat Cebesoy ve Rauf Orbay'dan oluşacağı belirtiliyordu. Rauf Bey ile Ali Fuat Cebesoy bir an önce Mustafa Kemal'e ulaşmak istiyorlardı. "Üzerime aldığım sorumluluğu bir koşula bağlamak istiyorum. Ertesi gün de Erzincan'a vardılar. Mustafa Kemal Paşa hemen arkadaşlarıyla bir araya gelerek Erzurum Kongresi'nin hazırlıklarını konuştuktan sonra iki nokta üzerinde durdu: "Benimle iş ortaklığı etmek istiyor musunuz? İstiyorsanız. "Paşam neden görevden alındınız?" diye soruyorlar. onu da Ankara'ya çağırdılar. Başarı için bu şarttır. "Paşam. Refik Saydam. "Azlime dair bu ana kadar hiçbir emir almadım. Kâzım Karabekir. Hüsrev Gerede. yabancıların hükümeti zorlayarak hakkınızda onur kırıcı bir işlem yaptırması olasılığı yüzünden önerilmemektedir. Mustafa Kemal ve arkadaşları. Onlar da bu çağrıya uyarak at arabalarıyla yola çıktılar. emir ve kumandayı da size bıraktık.*34 Mustafa Kemal o günlerde Havza'daydı. Bereket. Erzincan'dan sonra Mustafa Kemal ve arkadaşları 3 Temmuz' da Erzurum'a geldiler ve coşkuyla karşılandılar. Buna. Vahdettin'in Başkâtibi Fuat Türkgeldi'nin bir telgrafı iletildi. Fuat Bey bu telgrafında." Mustafa Kemal bu izin önerisinin nasıl sonuçlanacağını bildiği için buna yanıt bile vermedi. kararımızı verdik. İbrahim Süreyya Yiğit ve Cevat Abbas Gürer. Erzurum'da geniş çapta bir kongrenin toplanması da öneriliyordu. öte yandan da istanbul Hükümeti'ne cephe alınmasını biraz zamansız buluyordu. Havza ile Amasya'nın arası at arabasıyla yaklaşık 4 saatlik bir yoldu. bu milli davayı organize edecek bir şef seçeceksiniz. bir kumandanın emri gibi uygulamanızı isterim. kurulacak hükümetin çekirdek kadrosunun Mustafa Kemal." dedi. Havza'da hiç durmadan arabalarını doğru Amasya'ya sürdüler. Orada Mustafa Kemal'e. Bu genelge. 19 Haziran'da Mustafa Kemal ve arkadaşları. Kişiliğinize güveniyoruz. Harbiye nezaretince de görevden alınmanız Padişah Hazretleri tarafından uygun görülmediği için 2 ay süreyle hava değişimi isteyerek seçeceğiniz bir kent ya da kasabada dinlenmeniz en uygun yol olacaktır.
Yarın istanbul'a dönmeye kalksa. Hemen makinenin başına gitti. "istediğiniz yere gidip dinlenebilirsiniz. "Arkadaşlar. askerlikten istifa ettiğini bildirdi. Gelince görüşürüz. "Azizim Mazhar Müfit Bey. Tarihsel bir gece yaşanmıştı. size istediğiniz kadar hava değişikliği izni vereceğim. Ölünceye kadar beraberiz." "Peki Paşa Hazretleri. 'Allahaısmarladık. yani ordu müfettişliğinden azledilmiş oluyordu. Bu azil. Mustafa Kemal makinenin başından kalktıktan sonra. o da bu davete asla yanaşmıyordu." Ertesi gün. "istanbul'a dönünüz. Padişah dayatıyor ve. Kemal Paşa bir süre düşündükten sonra." diye görüşmeyi bitirdi. "ben arkadaşlarımı bırakmam. "O halde resmi göreviniz sona ermiştir. "bu andan itibaren hiçbir resmi sıfatım ve memuriyetim yok. doğrudan Vahdettin' di. hemen o gün tutuklanarak Divani Harb'e verilecek ve belki de idamı istenecekti. bol paralı izinlere kanacak insan değildi." dedi.' diyerek gidecek misiniz?" Paşa gülerek ve elini Mazhar Müfit'in omzuna dayayarak. Bunun üzerine Vahdettin. Önce Harbiye Nâzın'nı aradı. "istanbul'a dönmeyeceğim!" Vahdettin deliye dönmüştü. Bu telgraf görüşmeleri kısır bir döngü içinde sürüp gidiyordu. "Merak etmeyin. Yarın başka bir göreve atanabilirdi. "Davetinizi kesinlikle reddediyorum." başlıklı bir haber yayınlandı. Ama Mustafa Kemal bu davetlere." dedi. "Mustafa Kemal Paşa as-kerlikten tardolundu. "işimizin en ciddi aşaması şimdi başlıyor. Mustafa Kemal bir saat süren telgraf görüşmesinin sonunda gerginleşti ve. "Aziz arkadaşlarım. Bugünün koşullarının gereği budur." dedi." dedi. O. Padişah'ın niyeti. istanbul'a dönemeyeceğini bildirdi. Bunu tartışmanın zamanı gelmemiştir. işbu iradei seniyenin (Padişah kararının) yürütülmesinde Harbiye Nâzın görevlidir. kimse onu yolundan döndüremezdi. Vahdettin'in şimdiye kadar aklı neredeydi? Mustafa Kemal ona bir yıldan beri ne !37 önerilerde bulunmuş. "isterseniz size uzun bir hava değişikliği izni verebilirim. Yazıda Mus. Erzurum'da çok önemli görevleri olduğunu. Mustafa Kemal'i ordudan uzaklaştırmaktı. Arayan. Yıldız Sarayı'yla görüşme yapmak üzere telgraf makinesinin başına çağrıldı." Bunları söyler söylemez Paşa yeniden makinenin başına geçti. Vahdettin asla güvenilmeyecek bir adamdı. bir akşam arkadaşlarıyla sohbet ederken. zafere ulaşıldığı zaman ne yapacaksınız? Otomobilinize binip bize de. kararını vermişti." Kemal Paşa Erzurum'a geldikten beş gün sonra. askerlikten atılması anlamına gelmiyordu." dedi. Mustafa Kemal'in derhal istanbul'a dönmesini istiyor. Arkadaşları da bu saatte neden çağrıldığını merak ettikleri için onunla birlikte gittiler. Onlar beni müfettişlikten azlediyorlar." Mustafa Kemal asla buna yanaşmadı. saat 11'e on vardı. Bu kongre olayları Padişah'ı çok telâşa düşürmüştü. Padişah bunların hiçbirine yanaşmamıştı." dedi.Bu sözlerden sonra Mazhar Müfit.tafa Kemal'in Anadolu'da 'Hareketi Milliye' . ama ben de canım kadar sevdiğim mesleğimden. Bunun için de Paşa ne isterse kabul edecekti. "bu konuda şimdiden bir şey söylemek istemem." diyordu. 8 Temmuz 1919 tarihli Takvim-i Vekayi gazetesinde şu haber yayınlandı: "Üçüncü Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'nın memuriyetine son verilmiştir. on dakika sonra da Saray'ı. Birkaç gün sonra İkdam gazetesinde. Şimdi sadece düşman tazyiki altında bulunan Padişah'ı ve düşman kuvvetlerinin işgali altında olan vatanımızı kurtarmak için çalışıyoruz. Milletin bir ferdi olarak ve gücümü milletten alarak görevimi sürdüreceğim." dedi. "Yarın zafere ulaştığımız zaman hükümet şekli ne olacak?" Bunun yanıtı 'Cumhuriyet'ti. Ama Mustafa Kemal'in yüzünde hiçbir üzüntü izi yoktu. "Bazı konularda aydınlanmak istiyorum." imzalar: Harbiye Nâzın Ferit (Damat) ve Sadrazam Vekili Şeyhülislam Mustafa Sabri. askerlikten çekiliyorum. Böylece Mustafa Kemal resmi görevinden.
gömlek. buldum. "Ne yapacağız?" iki dakika düşündükten sonra da. "Ben bugün ne giyeceğim?" diye sormak olmuştu. millet böyle bir kongrenin toplanmasını istedi. Kalem Amiri Hayati. ingiliz Hükümeti böyle bir kongrenin toplanmasına izin veremez. Bakın aklıma ne geliyor. ingiliz albayını Paşa'nın yanına aldı. Paşa da. rahatsız edici bir olay da Erzurum'daki ingiliz askeri birlik temsilcisi Albay Ravlenson'ın Pa-şa'yla görüşmesi oldu. Ravlenson ingiltere'de o zamanlar adı çok duyulan Lord Curzon'ın yeğeni olduğu için ayrıcalıklı bir durumdaydı. "Kongreden vazgeçmiyorsanız." dedi. Günün birinde. Mazhar Müfit'le birlikte bir şeyleri inceliyordu. Hele bu gergin ortamda." "General. Albay. "Aman oğlum. İşte Mustafa Kemal'in Erzurum Kongresi'nde giydiği giysiler böylece oluşturulmuş oluyordu. bilmiyorum. Çünkü buna millet karar vermiştir." dedi. insanların konukseverliğinden söz ettikten sonra Paşa. Ravlenson bir süre Erzurum'un havasından. Mazhar Müfit'te bunlar vardı. Paşa'yı görmeye geldi. "Çok doğru. "O halde biz de kuvvete başvurmak zorunda kalırız. Paşa. Mazhar Müfit. Geriye kalıyordu fes." "Ne istersen öyle yap. kravat. Samsun'a giderken de yanma hiç sivil elbise almamıştı. "Benim ya bir ya da iki kez giydiğim bir 'jaket a tay'ım var. Kongrenin hazırlıkları sürerken. Pa-şa'nın bu gergin havasını ve ingiliz albayının küstah tavırlarını görünce Mazhar Müfit'e. Yaver Cevat Abbas ve Muzaffer Kılıç beyler de Harbiye nezaretine askerlikle ilişkilerini kestiklerini duyurdular. suyundan. kongre muhakkak toplanacak. Emir eri Ali Çavuş.adı altında karışıklık yarattığı ve Erzurum'da düzenlenen bir kongreyle de hükümeti güç durumda bıraktığı belirtildikten sonra askerlikten atıldığı." dedi. "Görüşmemiz bitmiştir Albay. Mustafa Kemal'in ardından Binbaşı Dr. Paşa Hazretleri'ne onu takdim ederim." "Biz ne hükümetinizden izin istedik ne de sizden. Vali hemen dolaptan o giysiyi alıp geldi." dedi." diyordu. zor kullanarak toplantıyı dağıtacağız. . "Evet ama bende de Paşa Hazretleri'ne göre temiz bir elbise yok ki." Paşa ile Albay tartışmalarını sürdürüyorlardı." "Evet. O da. Sormayı da gereksiz buluyorum. Çünkü öğrencilik yıllarından beri hep askeri giysiler giyiyordu. nişanlarının geri alındığı ve yaverlik rütbesinin de kaldırıldığı bildiriliyordu. Mustafa Kemal'in askerlikten istifa ettikten sonra sabahleyin ilk işi. Hepsini toparlayıp Paşa'ya götürdü. sen karışma böyle işlere." Ravlenson hayatı boyunca hiç böyle ters bir davranış görmediği için şaşkın şaşkın bakmıyor ve bir şeyler söylemeye hazırlanıyordu ki bu kez de Mazhar Müfit odanın kapısını açarak sert bir sesle. "Albayım." ziyaretinizin sebebini anlayabilir miyim?" "Ben de ondan söz etmek istiyordum zaten. elinde kahve tepsisiyle içeriye girdi. Binbaşı Hüs-rev. ama bugün beni elbisesiz bırakma. "Buldum. "Albay'ı kapı dışarı edeyim mi?" diye sordu. Hem bu neden sizi ilgilendirir. Böyle bir izin asla söz konusu olamaz. Kendine o zamana kadar hiç doğru dürüst sivil elbise yaptırmamış. Yarın burada bir kongre topluyormuşsunuz. kolalı yaka. ne yapacağız?" dedi. Mazhar Müfit'i çağırtarak." Bu sırada emir eri Ali." "Hayır Albay. Vali'den bir takım elbise isteyeyim." "Kongreyi açmamanız daha doğru olur. çat kapı. Bu bizim kendi işimizdir. Bizce hiç sırası değil." Mazhar Müfit doğru Vali'ye gidip durumu anlattı. "Benimkiler size uymaz. Refik.
"Haydi. Bazen. köylü kılığına girmiş Türk subay ve askerleriydi." Mustafa Kemal Karabekir Paşa'yı çağırttı ve birlikte bir yol buldular." dedi. Albay ağzını bile açamadan sapsarı bir yüzle çekip gitti. Ravlenson çok mutlu oldu. bu kez Karabekir Paşa'ya. Bazen gece geç saatlere kadar süren toplantılardan sonra Mustafa Kemal Paşa. "Taşıtacak araç bulamadık. Cephaneler ve silâhlar dekovile bindirildi ve yola çıkartıldı." diyor. uzun hazırlıklardan sonra 23 Temmuz 1919'da açıldı. "Albay'ı kapı dışarı ediverdin. belki bir çaresi bulunur. Hiçbir güç bizi durduramaz." dedi. Mazhar Müfit de piyano çalıyordu." Karabekir Paşa. Mâni oluyor halimi takrire hicabım/Üzme yetişir." dedi. Mustafa Kemal bu kez de Ravlenson'ı gergin bir yüzle karşıladı ve şikâyetlerini dinledikten sonra. Doğu illerinden gelen temsilciler. size teslim etmezler. "Öyleyse. Silâhlar Türk ve İngiliz subay ve askerinin gözetiminde dekovillere bindirilerek yola çıkartılacaktı." Albay Ravlenson baktı ki iş ciddi. bazen de. Eli silâhlı 15-20 köylü dekovile çıkarak îngilizler'e." dedi." diye kendisine yol gösterdi. "Evet Albayım. üzme firakınla harabım'dı.. Erzurum'daki Ko-lordu'nun başında bulunan Kâzım Karabekir Paşa da bir süreden beri bu silâh teslimi işini savsaklayıp duruyordu." dediler. Mazhar Müfit. sonunda silâhlan teslim alıyorlardı."Lütfen Albay. bir olay çıkacak. tehditlerle bizi kor. gönderemeyiz. yol kapandı. .kutacağını sanıyor. ama yeniden dayatınca Karabekir Paşa. "Yollar kapalı. "silâhları dekoville Kars'a gönderin. "Bir daha bu işlere burnunuzu sokarsanız kafanızı parçalarız. söz milletindi. sen ne hiddetli. bunun üzerine yeniden Mustafa Kemal Paşa'ya başvurarak silâhların teslimi için onun aracılığını istemeye karar verdi. bu silâhlar milletin malıdır. şiddetli adammışsın. Kongre sona erdikten sonra da Mustafa Kemal ve arkadaşları her gün ve her gece bir araya gelerek yapılan çalışmaları değerlendiriyor ve Sivas Kongresi'ne sunulacak belgeleri hazırlıyorlardı." Albay böyle bir süre daha uyutuldu. millet bu silâhlan size vermez. Mustafa Kemal kongre başkanlığına seçildi ve iki hafta süren coşkulu tartışmalardan sonra kongre tam bir görüş birliği ve başarıyla sona erdi. Albay baktı ki bu işler uzuyor. ibrahim Süreyya. istanbul Hükümeti'ne ve Padişah'a karşı aralarında tam bir dayanışma kurmuşlar ve direnişin temellerini atmışlardı. Ama tam dağlık ve ormanlık bir yerden geçerlerken dekovil durduruldu. başınıza bir iş gelir. 139 "Yahu. ingilizler şaşkına döndüler. "size açık açık söyleyeyim. Paşa'nın da onlara katılarak söylediği şarkılardan biri. Zorla almaya kalkarsanız ben sorumluluk tanımam." Albay'ın Erzurum'daki görevi Ateşkes Antlaşması'na göre oradaki silâhların toplatılmasını denetlemek ve işgal güçlerinin belirleyecekleri depolara taşınmasını sağlamaktı. "Albayım.. ama o yolun üzerine dağdan kayalar düştü. "Kabul. defolun gidin buradan. Ama ondan sonra. Cevat Abbas ve Muzaffer Kılıç beyler bir araya gelip şarkılar ve türküler söylüyorlar. Bütün yetkilerin Mustafa Kemal'de olduğunu artık anlamıştı. Erzurum Kongresi. Albay böyle blöflerle. "Kâzım Karabekir Paşa haklı. "öyle yapalım. ondan sonrasını biz düşünürüz." ingiliz askerleri silâhları bırakarak ters yüzü geri gönderildiler. köylüler yolu kesmişlerdi. Ama gerçekte yolu kesenler köylüler değil. En çok söylenen türkü de. Erzurum'dan uzaklaşıldı." diye Albay'ı uyutuyordu. Vardar Ovası'ydı. Paşa da Mazhar Müfit'e." dedi. Ama yine de Karabekir Paşa'ya bir söyleyeyim bakayım.
" "Bunu zaman tayin eder. İstanbul'da birtakım aydınlar bu savaşımın asla başarılı olamayacağı kanısındaydılar. . uzman güce sahip değiliz. "Üç: Tesettür (örtünme) kalkacaktır. istanbul'da bu işin öncülüğünü yapanların başında Halide Edip Hanım. "Paşam sabah oldu. macera ve şöhret peşinde koşanların hırsını tatmin eden hükümet anlayışı yerine. Bir ara Süreyya Bey Paşa'ya şöyle bir soru yöneltti: "Paşam. Ondan iki hafta sonra da istanbul'da. bir de sen bileceksin. "Şimdi not et bakalım. Mazhar Müfit defterini alıp geldikten sonra da. Ben gidiyorum. Paşa'nın aklına Mazhar Müfit geldi. Sonuna kadar gizli kalacak. Şimdi yaz. Ahmet izzet Paşa ve Cami Baykurt gibi kimseler yer alıyordu. "Bir: Zaferden sonra hükümet biçimi Cumhuriyet olacaktır." "Paşam yeter. italyan ve Yunan işgal bölgelerine bölünmeden bütünlüğünü koruyacaktı. dedi. "iki: Padişah ve hanedan hakkında zamanı gelince gereken muamele yapılacaktır. Gerekli paraya. Bir ben. Tarafsızlık. Emir eri Ali ile haber gönderip onu da odasına çağırttı. sizin de hayalperest yanlarınız var. bir Süreyya. Osmanlı Devleti. Onlar da bu yardım istemini lütfen kabul ederken Türkiye'ye heyetler gönderip bu yeni düzeni örgütleyeceklerdi. Neydi bu Manda sorunu? Anadolu'da Mustafa Kemal'in ulusal direniş örgütünü kurmaya çalıştığı sıralarda. Sabaha karşı. Sonra da. Cumhuriyet ilânını başaralım üst tarafı kolay. dedi. eğitime önem verileceğini açıklayacak. "Dört: Fes kalkacak. bilgisizlik içindeyiz ve çok konuşmaktan başka iş yapamıyoruz. Fransız. Amerikan Mandasını 'ehveni şer' (kötülerin en iyisi) olarak gördüğünü belirttikten sonra Manda rejimini savunarak şöyle diyordu: "Hırsızlık." Bunu duyunca Mazhar Müfit'in elinden kalemi düştü. adaletin sağlanacağını. "Darılmayın ama Paşam." dedi. bu Manda yönetiminin kurulabilmesi için Amerikan kongresine başvurarak ülkede özgürlüklere saygı gösterileceğini. Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'ne. O da Amerikan temsilcisiyle görüşmüş ve temmuz sonlarında Kemal Paşa'ya bir öneri telgrafı göndermişti. siz oturacaksanız hoşça kalın. yeter. Ama defterin bu yaprağını kimseye göstermeyeceksin. Kara Vasıf. seçilecek bir temsilciler heyeti bir zırh-hyla Amerika'ya giderek kongreye bağlılığımızı bildirecek ve Osmanlı ülkesinde bu Manda rejimini kurmaları için Amerika'ya yalvaracaktı. Sen yaz. "Beş: Latin harfleri kabul edilecek. Halide Hanım bu mektubunda. "Belleğimiz zayıfladığı zaman Mazhar Müfıt'in not defteri çok işimize yarayacak. Neler yapmayı düşünüyorsunuz?" Mustafa Kemal bu soru üzerine Mazhar Müfıt'e gidip odasından not defterini getirmesini söyledi. Önce tarih koy: 7-8 Temmuz 1919. Onlara göre yapılacak tek şey şuydu: Ülkeyi Amerikan yönetimine bırakarak Amerikan Mandası denen düzeni seçmek. Halide Edip Hanım'ın uzun bir mektubu ulaştı. Bu konuda İstanbul'daki Amerikan temsilcileriyle görüşmeler de yapılıyordu.. Memleketin sonsuza dek çalışmaya ve devrimler yapmaya ihtiyacı var. Paşa. Şartım bu. "Neden durakladın?" diye sordu. uygar milletler gibi şapka giyilecektir. milletin refahını ve gelişmesini sağlayan bir uygulamaya ihtiyacımız var." Erzurum Kongresi'nin sona erdiği günlerde Kemal Paşa'nın biraz keyfini kaçıran bir konu da Manda sorunu oldu." Mazhar Müfit bundan sonra defterini kapayarak koltuğunun altına aldı ve ayağa kalkarak. Mustafa Kemal Paşa'dan yana olarak bilinen ve sonradan Hariciye nazırlığına getirilen eski Beyrut Valisi Bekir Sami Bey de Manda rejimini savunuyordu. başba-şa vermiş çalışıyorlardı. Ahmet Rıza Bey. başarıya ulaştıktan sonra da iş bitmiyor..Yine böyle bir gece Gazi Paşa ile ibrahim Süreyya Yiğit. Böylece ülke İngiliz. Parti liderleri de istanbul'da bir araya gelerek bu konuda girişim yapmaya karar vermişlerdi.
Filipinler gibi vahşi bir ülkeyi bugün kendi kendini yöneten modern bir makine haline getirmiştir... dı-şarda temsil hakkımıza. ya ölüm!. Bir gün anılarımı yayınlarsın. "istilacı Avrupa'nın mel'un politikasına karşı Amerika'yı kazanarak Doğu Sorunu'nu ve 'Türk Sorunu'nu gelecek için çözmüş oluruz. memleketi kurtaralım!. 'Aklınızı başınıza alın. tek kurşun kalıncaya kadar savaş! Ya istiklal. "Allah muvaffak etsin. "Sivas Kongresi toplanıncaya kadar buradaki Amerika Ko-misyonu'nu alıkoymaya çalışıyoruz. vatanın bütünlüğüne dokunulmayacakmış! Böylesine Amerikalılar değil. anlasın. 2001 yılında 95 yaşında ve hayatta olan Handan Hanım. ya ölüm var. Sivas Kong-resi'nde Mandacılığı kabul edin. birlikte. bu olmayacaktır. Manda yok.A¦ Fikriye. Fikriye'nin nüfus tezkeresi (Abbas Hayri Özdinçer'den). gerçeklerden uzak olarak yaşayan. Fikriye'nin 1920'de veremden ölen kızı kardeşi Jülide (Abbas Hayri Özdinçer'den) Fikriye'nin genç kızken çektirdiği bir resim (Abbas Hayri Özdinçer'den) m > Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım ve dadısı (Abbas Hayri Özdinçer'den) Fikriye'nin ağabeyi Ali Enver Bey'in oğlu Abbas Hayri Özdinçer. Bunu istemekte devam edeceğiz. "Sergüzeşt (macera) ve cidal (savaş) devri artık geçmiştir. İsim ve şöhreti: Zeynep Fikriye. maceraya atılmayın." Heyeti Temsiliye'nin kararı kesindi. bu oyuna gelmeyeceğiz. "Valide ismi: Vasfiye. Bizi bir Manda oynuna düşürmek istiyorlar. hayır. Rauf Bey kardeşimizle sizin. temelleri çöken' 143 I zavallı memleketimiz için uzakları görerek düşünüp çalışmanızı bekliyoruz. top seslerinin Ankara'dan . "Öyle bir Manda verilecekmiş ki. bunları not et. Bunlar umutsuzluk ve bozgunculuk içinde. On beş-yirmi yıl zahmet çektikten sonra biz de öyle olabiliriz. Hane: 4. Memduh Hayrettin. Peder ismi: A. Doğumu: 1313." Yani. hayır. "Amerikan Mandası diye çırpınanlar. düşman işgali altındaki bu millete ve bize inanmayarak ve bizim hayal ve macera peşinde koştuğumuzu sananlardır.. Erzurum halkı büyük coşkuyla. Vilayeti: istanbul. hayır hanımefendiler. bizim kara gözlerimize mi âşık? Bu ne hayal ve ne gaflettir! "Hayır paşalar."Amerika. Milli Mücadele günlerinde (Albay Nurettin Berksü Arşivi).' demek istiyordu Halide Edip. Amerikalılar kendilerine hiçbir çıkar sağlamayan büyük bir Mandayı niçin kabul etsinler? Amerikalılar. "Tek ve değişmez parola şudur: Tek tepe. Manda yanlılarına Sivas Kongresi'nde asla göz açtırmayacaklardı. Sokağı: Acı Hamam. Kazası: Firuzağa.. Bu kitapta nikâh konusunda verilen bilgilerin en önemli kaynağı Abbas Hayri Özdinçer olmuştur. bu istanbul paşaları ve beyefendi hazretlerinin ne kadar umutsuzluk içinde olduklarını ve ne düşüncelere saplanıp kaldıklarını millet okusun. Türkiye'nin hayırlı evlâtlarından yarının kurucuları olmalarını istiyoruz. Fikriye'nin bu resmini Gelibolu'da kendisine göstererek şöyle dediğini anlatmaktadır: "Handan'cığım. Ertesi gün üç otomobile dağıldılar. kültür bağımsızlığımıza. "Mazhar Müfit. Türkiye bağımsızlığının bütününe sahip olacaktır. çocuklar bile güler. Ya istiklal.. hayır. egemenlik haklarımıza. ne yapacaklarını ve ne yapıldığını bilmeyen insanlardır. Kemal Paşa bu yazıları okuyunca deliye döndü ve arkadaşlarına heyecanlı bir sesle şöyle dedi: "istanbul bir Amerikan Mandasıdır tutturmuş gidiyor. O da bu bigileri babası Ali Enver Bey'den ve nikâh şahidi Muzaffer Kılıç'tan dinlediğini anlatmıştır. Ölüm tarihi: 30 Mayıs 1340" .. hayır beyefendiler.
Durum tehlikeli olsa o da Kayseri'ye giderdi. Pek çok sevdiğim Firuzan'cığıma. Ruşen Eşref (soldan üçüncü).duyulduğu günlerde. yaverleri (soldan sağa) Salih Bozok Şükrü T ezer ve Cevat Abbas'la (SİPA) r m m A İngilizler Çanakkale'ye çıkarma yaparken f. 'Bakın herkes Kayseri'ye taşınıyor. Hüseyin Rauf Orbay ve Hıfzı Topuz. Ayaktaki/er: (soldan sağa) Cevat Abbas Gürer. Kâmuran (Eren). ismet inönü ile kolkola (SİPA) . Oturanlar: (soldan sağa) Rauf Orbay.' diyorlardı. Mustafa Kemal'in de çocukluk ve gençlik arkadaşı. eski milletvekili ve Türk Hava Kurumu Başkanı Fuat Bulca (Kızı Türkân Bulca'dan) -« Selanik'te Mustafa Kemal'in doğduğu ev (Tülin Atmaca'dan) ¦* Mustafa Kemal'in annesi Zübeyde Hanım (SİPA) Selanik'te Mustafa Kemal ve arkadaşlarının gittikleri gazinoların bulunduğu yerdeki Beyaz Kule ¦»««t Mustafa Kemal Beyrut'ta (SİPA) ¡ Mustafa Kemal Derne'de kumandanlarla (SİPA) m A Mustafa Kemal Diyarbakır'da." Bu konuşmada ilginç olan Fikriye'nin kendinden." diye söz etmiş olmasıdır.Fikriye'nin Gelibolu'da bir yıldan fazla bir süre arkadaşlık ettiği Handan Gören'in 2001 yılı başlarında çekilmiş bir resmi t Fikriye'nin akrabası. Seni seven ablan Fikriye" (Osman Macit Söylemez'den) Fikriye 1921'de Ankara'da. Vali Macit Bey'in kızı Firuzan Öngüt'e yolladığı bir resim: "Ankara 3 Mart. Sakarya Savaşı'nda Duatepe'de Salih Bozok'la (SİPA) Tarihsel bir belge: Büyük Taarruz'da esir edilen General Trikupis. Refik Saydam ve Tufan Paşa (inci Yiğit'ten) t İbrahim Süreyya Yiğit. t ¦* Mustafa Kemal Çanakkale'de (SİPA) Mustafa Kemal ve manevi oğlu Abdürrahim Tuncak 1917'de Mustafa Kemal Erzurum Kongresi'nde. ama Kemal Paşa'nın Hanımı aramızda. Köşk'ün kapısında (Albay Nurettin Berksü Arşivi) > Fikriye yine aynı günlerde Ankara'da (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye ve emir eri Adem Ağa (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye Çankaya Köşkü'nde (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye Ankara'da Salih Bozok ve Ruşen Eşref Ünaydın'ın eşi Saliha Hanım'la birlikte (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye'yi Gelibolu'daki evinde konuk eden Vali Macit Gören ve eşi Nimet Gören. Ankara eski Kumandanı. her gün atla şehri dolaşıyordum. Rauf Orbay (soldan ikinci). Fikriye 1921 kışında Ankara sırtlarında Mustafa Kemal'in verdiği atla yaptığı bir gezide silahı ve köpeğiyle (Albay Nurettin Berksü Arşivi) Fikriye'nin karlı bir günde yine atla bir gezide çektirdiği ve Gelibolu'da arkadaşı. 1951'de Mustafa Kemal. İbrahim Süreyya Yiğit ve Mazhar Müfit Kansu (inci Yiğit'ten) Sivas Kongresi'nin toplandığı günlerden bir anı. Çocukları (soldan sağa) Handan (Söylemez). Oturanlar: (soldan sağa) Mazhar Müfit Kansu ve İbrahim Süreyya Yiğit. Asım ve Firuzan (Öngüt) (Osman Macit Söylemez'den) ¦* Fikriye Gelibolu'da arkadaşı Nimet Gören Hanım'la birlikte t. Fethi Okyar (sağdan ikinci) ve Salih Bozok (en sağda) Meclis'in açıldığı günlerde (SİPA) Mustafa Kemal. "Kemal Paşa'nın Hanımı. Beni görenler. Ayakta: Dr Refik Saydam.
Boğazı geçemezsiniz. Derne Cephesi'nden ve Milli Mücadele yıllarından arkadaşı Dr. hızla ilerliyorlardı. Paşa. Eşkıya ateş açarsa." "Ne kadar yardım istediniz?" "Bir tabur. Çarpışma sonunda ya yolu açmayı başarırız ya da ölürüz. devrimci müftü Mustafa Fehmi Gerçeker (Torunu Mustafa Gerçeker'den) Mustafa Kemal'in. Arabalar boğaza girerken heyecan doruğa ulaşmıştı. öndeki otomobilden. Ertesi sabah yeniden yola koyuldular. "Hiçbir yerde mola vermeyelim. Zaten peynir. Arabaların içinde korunma olanağı da yoktu. Bunun üzerine Mazhar Müfit Ey Gaziler yol göründü şarkısına başladı ve arkadakiler de koro halinde bu şarkıya eşlik ettiler. halkın arasında (SİPA) t İntihar girişiminden sonra Fikriye'yi Memleket Hastanesi'nde tedavi eden Başhekim Dr. Size şunu öneririm. Makineli tüfekler ateşe hazır duruma getirildi ve Paşa. hemen otomobillerden atlayarak karşı atışa geçeriz. Merkez'den yardım istedim. Fikret Onuralp Mustafa Kemal." O geceyi Erzincan'da geçirdiler. Yolda kimisi düşünüyor. Mazhar Müfit de. "Arkadaşlar ileri!" diye haykırdı. Yardım gelir gelmez eşkıyanın üzerine hücum edip boğazı açacağım. O yar-ı bivefadan selam yok tnu? şarkısını söylüyordu. Öğle olmuştu. Gözler sarp tepelere dikilmiş. Yeniden arabalara binildi. izmir'in kurtulduğu gün evlenen Mediha Yiğit. bu şarkı ve türkülerle sanki düğüne gidiyormuş gibi bozuk yollardan ilerliyordu. Ömer Vasfi Aybar Lâtife Hanım'ın Mevhibe inönü'ye imzaladığı bir resim: "Kıymetli kardeşim Mevhibe İsmet Hanımefendiye muhabbetlerimle 1931" (SİPA) > Fikriye Mustafa Kemal (SIPA) Hayırlı olsun. Otomobillerin birinde hafif mitralyözlerimiz var." dedi. Müfrezenin başında bulunan bir jandarma subayı. "Acelemiz var. Kabul ediyor musunuz: H6 "Elbette Paşam!" Hepsi heyecan içindeydiler. Eğer yol kapatılmışsa." diye emir verdi. Tek GVF10 145 kişi bile kalsak hedef Sivas'a ulaşmak olacaktır. Bu şarkı Mustafa Kemal'in de sevdiği bir şarkıydı. tehlikeyi göze alarak yolumuza devam edeceğiz. "bizim işimiz acele." diye bağırdı. "Daha yüksek sesle. düğün günü Çankaya'da (İnci Yiğit'ten) I Muştala ü*ehnu Gerçeker ilk Seriye Vekili. Ne olursa olsun. Belki de bu bir oyundu. "Paşam. "Dersimli çeteler boğazı kapatmışlar. Derin düşüncelere dalmış duygusallık içinde çevresinden uzaklaşmış gibiydi." dedi. Arabalar. Bir silâh sesi duyulur duyulmaz üç makineli tüfek birden atışa geçecekti." sesleriyle Kemal Paşa ve arkadaşlarını kentin dışına kadar uğurladılar. biz buna aldırmadan hızla ilerleriz. kimisi de bir şarkı ya da türkü tutturmuş gidiyordu. bir de baktılar ki jandarmalar yolu kesmiş." "Sizce bu tabur ne zaman buraya gelir?" "Yarın. "Arkadaşlar. Açık arabaların çürük körükleri . Zamanında Sivas'a gidemezsek siyasal bir panik olur. Birkaç arkadaş silâh başına geçerek önden giderler.> İbrahim Süreyya Yiğit'le. yaralanan ve ölenlerle ilgilenmeyin. belki de Damat Ferit'in adamları Heyeti Temsiliye'nin Sivas'a girmesini önlemeye çalışıyorlardı. Tam Erzincan boğazına yaklaştıkları sırada." Kemal Paşa bu yanıtı aldıktan sonra. ekmek ve zeytin yiyecek değil miyiz? Arabalarda yeriz.
bu üç arabaya dağılacaktı. Mazhar Müfit. Kongre. Refik Bey." 2 Eylül akşamı Sivas'taydılar." dedi. Ölümü göze alarak benden ayrılmadınız. Ama hiç kimsenin cebinde metelik yoktu. ama benzin bulamıyoruz. Ölüm tehlikesini akıllarından geçirmiyorlardı.ne işe yarardı ki. Hakkı Behiç Bey.' dedi. Elimden gelse size yardım etmek için görevimi bırakırım. Ankara'ya nasıl gideceğiz?" diye sordu. böyle çözülmüş oluyordu. Kongre iki gün sonra Mustafa Kemal'in heyecanlı bir konuşmasıyla açıldı. Düşmanlarımıza yeni bir propaganda olanağı vermiş oluruz. Her yerde olduğu gibi orada da candan gösterilerle karşılandılar. Yedek lastik ve su almak da gerekiyordu. "Bulduğum çareleri kabul etmiyorsunuz. diye söylemedikleri kalmaz." ." "Pekâlâ. lastik bulamıyoruz." Para sorunu. ne diye imza atacaksın?" "Bitlis eski Valisi Mazhar Müfit." diye yanıt verdi. ben kendi adıma bir bankadan borç alamaz mıyım? Sivas Osmanlı Bankası müdürü Mösyö Oscar Schmid eski arkadaşımdır. Rauf Bey. derhal Amerikan Mandası konusunu gündeme getirdiler. birbirimize iane verecek durumda değiliz." "Böyle olabilir ama Kuvayı Milliye ya da Heyeti Temsiliye üyesi falan deme. "Arkadaşlar. Boğazdan birkaç kilometre uzaklaştıktan sonra Mustafa Kemal. koşullarını sonra görüşürüz." diyorlardı. Arabalar son hızla boğazı geçti. Yolcular da şunlardı: Mustafa Kemal. "bunca önemli sorunla uğraştık. savaşlar. Sivas Kongresi'nden sonra ilk hedef Ankara'ydı. İstanbul'dan gelenler. diyorum. 'Trakya'da doğdum. Amerika'ya gizlice bir heyet gönderilmesi için Amerika'dan bir torpido istenmesini önerdi. büyüdüm. îyi de. benzin alacak paralan yoktu. Yine de içlerinde ne bir korku vardı ne de bir pişmanlık. Ben ondan kendi adıma borç isteyemez miyim?" "Peki ama. istemiyorsunuz. Bankalardan. Mandacılar sonunda tam bir yenilgiye uğradılar. 'Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin oluşturulmasına ve bir Heyeti Temsiliye'nin seçilmesine karar verdi. Hatta geçenlerde beni evine yemeğe çağırdı. Bu on üç kişi. Hüs-rev Bey. Alfred Rüstem Bey. Reji'den borç alalım. hiç bu kadar sıkılmamıştım. "Yahu. Mustafa Kemal fena halde sıkılıyordu. Dr. Bu parayı sen alırsın. varsa siz söyleyin. Mazhar Müfit Bey. Şeyh Fevzi Efendi. Refet Paşa da bu konuda zaman zaman söz alarak Mandayı savundu. "Mandayı ilke olarak kabul edelim. "Nereden bileyim. Ne Mustafa Kemal'i tutuklatıp İstanbul'a getirtebilmişlerdi ne de Kongreyi dağıtabilmişlerdi. Mustafa Kemal Mazhar Müfit'e. Mustafa Kemal bütün bu Mandacıların karşısında bir kale gibi direniyor ve Manda rejiminin iç ve dış bağımsızlığımızı yitirmek olacağını haykırıyordu. diye imza atacağım. Manda yanlılarının sözcülüğünü. Her ikisi de. tek silâh patlamadı. 148 Cevat Abbas Bey. Bu yenilgi. Hepinizi kutlarım. isyanlar." dedi. Kara Vasıf." "Bankalardan para isteyemeyiz. Bankaları soyuyorlar. "Günler yaklaştı. Türklerin büyük bir millet olduğuna inanıyorum. Bu savaşı da kazanacaksınız." "Elbette. Birkaç kez görüştük. Muzaffer Kılıç ve üç de şoför. Bir zamanlar Edirne'de şimendifer idaresinde doktor olarak çalışıyordu. Bu kışta kıyamette köhne. hepimize harcarsın. İstanbul'dan ve çeşitli illerden gelen tüm delegeler de oradaydı. Ben başka çare bulamadım. gerçekte Padişah Vahdettin'le Damat Ferit Paşa'nın yenilgisiydi. "hepinize ayrı ayrı teşekkür ederim. Oğlu da dostumdu. körükleri parça parça arabalara razı olduk. Mösyö Schmid şimdi burada. Kara Vasıf ile İsmail Hami (Da-nişment) yapıyordu. Ama Ankara'ya nasıl gidilecekti? Ellerinde üç otomobil vardı. Sonra bunu sana hep birlikte öderiz. Başka çare düşünelim. Seci-len kurulun başkanlığına da Kemal Paşa getirildi ve Kongre 12 Eylül'de sona erdi. Manda kabul edilmezse ülkenin iflas edeceğini öne sürerek.
Öteki otomobiller Kayseri'ye varmışlardı bile." İki çift iç lastik. miktarını siz bana bırakın. başladılar otomobilin çevresinde dört dönmeye." dedi." demişti. Sizin meşhur pastırmanız vardır. Paşa. Kar yağıyordu ve otomobillerin üstü açıktı. Müdire bize. Mazhar Müfit. "Azizim. buna beş lira bahşiş ver. Bu görev de kendisine verildi. "Biz benzin ve lastik satıcısı değiliz. Araba kardan kurtulamıyordu. iki çift dış lastik.. Artık yedek lastik yoktu. "biz her sabah sütten. süt. Bir yandan soğuk. durumu anlattı. Dış lastiğin içini paçavralarla doldurdular. "Adî bir çayla bir dilim ekmekten ne haber Paşam?" dedi. Mazhar Müfit Bey okula gidip Müdire'yi gördü. uğraştılar. "Elimizde bir belge bulunsun. bal. kaymaktan." diye tutturdu. Yol karlarla kaplıydı.. adam hastaymış. sütten. Bunun üzerine kentte güç belâ bir kamyon bulundu ve yolda kalanları aramaya gönderildi. Mazhar Müfit bankaya gitti. "Elimizde olanı veririz. üç gün. Geceyi orada geçirmeye karar verdiler. Araba bir kar yığınına saplanıp stop etti. yatacağımız yerlerde hizmet edenlere bahşiş vermeyecek miyiz?" "Vereceğiz ama. sucuklar. "O gelmeden ben sofraya oturmam.. Müdire deliye döndü. Adam. öğle yemeği için Kayserililer onlara yolluk olarak börekler. Ama Paşa ev sahibine.Mazhar Müfit. bütün arkadaşları kahkahaları koyverdiler. Geceyi hepsi yer yataklarında geçirdiler. deyince. Orada Aleviler kendilerini karşıladı. piliçler vermişlerdi. "Tamam. "Hiç değilse yolda açlıktan ölmeyiz. Oralara kurt da inebilirdi. öğle yemeğini biraz geç yiyeceğiz de." dediler. Ne var ki Mustafa Kemal Mazhar Müfit'i merak etmiş ve. Sonra Hacı Bektaş kariyesine (nahiyesine) vardılar. nafile. Sonunda Mazhar Müfit müdürün evine gitti. müdür yerinde değil. Tamir ettiler." Ama ya müdür gelmezse? O sabah da yola çıkılması gerekiyor. ücret istemediğine dair bir tezkere versin. pastırmalar. Müdire çok duygulandı. Ceplerindeki bütün paraları bir araya getirdiler. baldan bıktık. Mazhar Müfit ve arkadaşları karda. Sıra geldi bankadan parayı almaya. "yarın sabah bankadayım. O sabah Mazhar Müfit bankaya gittiğinde." dedi. bu kez de öteki lastik patladı. Çelebi Cemalertin Efendi ve Hacı Bektaş Dede postu vekili Salih Baba da oradaydılar. üzerine birkaç taze yumurta kırılsa da kuvvetli bir kahvaltı etsek." "Güzel ama. bir okka ekmek aldılar. nasıl olur? Bugün gideceğimiz başka yerler var." dedi. Bir gün. Artık Ankara yolu görünmüştü. "Ne borcu?" dedi. bunlarla 20 yumurta. Aldılar ellerine tüfekleri. "Biz benzin menzin satmayız. iki gün. ." 149 Paşa. kaymak.. Mazhar Müfit. ama müdür yok.' demezseniz yeter. yarın ücretsiz benzin aldık diye başımıza bir iş açılır. baldan filan bıktık. Donmamak için de dolaşmak zorundaydılar. "Borcumuz ne kadar?" diye sorunca. 'Şuna on lira. Tereyağı. iki lira verilecek yerde on lira vermeyelim!" Bu Ankara yolculuğu bir serüvendi. Yolda Mustafa Kemal Mazhar Müfit'e sordu. Yolda durup onları yediler." Neyse bu sorun çözüldü.. altı teneke benzin verdi. yanında arkadaşı Yüzbaşı Bedri Bey vardı." Mazhar Müfit çok mutlu oldu. ellerinde silâhlar nöbet beklerken kamyon kendilerini buldu ve böylece Kayseri'ye ulaştılar. Tüccardan Bedri Bey adıyla ona kefil oldu ve bin lira krediyi aldılar.. kaymaktan. hemen gidip durumu Mustafa Kemal'e anlattı. Sivas'taki Amerikan okulunun müdiresinden benzin ve lastik istenmesini önerdi. Yolda. Her biri kendilerini konuk edecekleri kişilerin evlerine yerleşmişti. Didindiler. îlk durakta Mazhar Mü-fit'in bindiği otomobilin lastiği patladı. "Aman Mazhar Müfit Bey. Onlara görkemli bir sofra hazırlanmıştı. "Aldığın para bizi Ankara'ya kadar götürür mü?" "îsraf etmezsek yeter. Sabahleyin kahvaltı masasında buluştular. bir yandan kar.
Çelebi Cemalettin Efendi orta boylu. Bu nedenle düşüncelerini belirtmekten çekindi. Genelde bu tür yemeklerde yalnız kaşık kullanılırdı. Herkesin dizlerinin üzerine uzun bir havlu serildi. Paşa' ya büyük saygı gösterdi." dedi. "Baba'nın felsefesi çok tuhaf değil mi? Nereye varılır bu felsefeyle?" Meydan Evi'nden sonra Kırklar Meydanı dolaşıldı. Ne yapacaksınız kazanın tarihini?" Alfred Rüstem Bey de Mazhar Müfit'in kulağına eğilerek. Arabalar yine ya kara saplanıyordu ya da bataklığa. Arabanın üstü açıktı. Hepsinin çok sevindiği görülüyor ama onurlu davranıyorlardı." diye yanıt verdi. Sonra dergâhın her köşesi gezildi. biz de içmeyiz. PPW Ertesi gün yine yola koyuldular. Aş Dede'nin odasına girildi. Çelebi Efendi kendi eliyle kadehi Paşa'ya sundu. o yöne gittiler. Onun ardından da Salih Baba konuklarını Meydan Evi denilen yere götürdü. Kasabanın AleviBektaşi halkı da oraya toplanmıştı." dedi. "Siz perhizinizi bozmayın. Paşa ise bu konuyu şimdiden orada açmanın yersiz ve zamansız olacağı kanısındaydı. Biz bugünü düşünürüz. Çelebi Efendi. "Pirimiz zamanından kalmadır. "bırakın şimdi bunları. Çelebi Efendi. tıknazca ve kara sakallı bir adamdı." Bunun üzerine kadehler dolduruldu." dedi. Yerde küçük ve alçak bir masanın üzerine yerleştirilen büyük bir sininin çevresine. "Baba Efendi. Geçmiş zamana. Paşa'ya bu konuda söz verdi ve bütün adamlarına da. "ama ben bu parayı şahsım için değil. Çelebi Efendi. "Eyvallah. sırtında bir cübbe vardı. açık kafalı ve ilerici bir kişi olduğu anlaşılıyordu. Ertesi gün Hacı Bektaş'ın türbesi ziyaret edildi. Çelebi. İlk karşılaşmada havadan sudan konuşuldu. sonra Balım Sultan ziyaret edildi. Başında yeşil bir sarık. Salih Baha'nın da özgün düşünceli. Ocakta. Paralar dağıtıldı. 'büyük babalara ellişer lira verilmesini' söyledi. Akşam olurken de Mazhar Müfit ile Rauf Bey'in bulunduğu araba karda kaldı. Heyeti Temsiliye üyeleri yine otomobillere binerek Kırşehir'e gittiler. ellerine silâhlarını alıp karanlıkta yola çıktılar." Mazhar Müfit. yarma 'Allah kerim' deriz. "Canım Rüstem Bey. Kuvayı Milliye'ye yardım etmeleri için emir vereceğini söyledi. Çelebi Efendi rahatsız olduğu için son günlerde rakı içmediğini ama o akşam Paşa'nın onuruna içki içebileceğini söyledi. Aş Dede de onu bekliyor. Rüstem Bey'in kulağına eğilerek. Biz buraya felsefe yapmaya gelmedik. Öğle yemeği orada yenecekti. Orada da halk büyük gösterilerle kendilerini karşıladı. bi-152 raz sonra öteki saplanıyordu. Mazhar Müfit ile Rauf Bey. Hatta Cumhuriyet'e bile taraftar olacağını açıklayacak davranışlarda bulunuyordu. bir pösteki üzerine oturmuş çubuğunu çekiyordu. Yemekten sonra Aşhane'ye gidildi. Müritler hizmet ediyorlar ve herkes birbirine 'can' diyordu. Paşa. Tam arabalardan biri kurtuldu derken. Konuşmaların konusu Alevilerin Kuvayı Milliye'yi desteklemeleriydi. Aş Dede ise. İşte bir koca kazan. kurbanlar kesildi. akşamüstü hava kararınca konuklarını evinde kabul etti. 'hu' deyip geçeriz. oysa Alevi sofrasına çatal ve bıçak konmuştu. Baba. olumlu ya da olumsuz hiçbir söz söylememeyi yeğledi. dergâh için alıyorum. Paşa'yı dinledikçe coşuyor ve kendisine inandığını her sözüyle belirtiyordu. çok eskilerden kalma büyük bir kazan vardı. "Monşer. Uzun bir süre kar atında yürüdükten sonra bir köpek sesi duydular. Hepsi Kuvayı Milliye'den yanaydı. Baba. rakılar geldi." dedi. Mustafa Kemal çok duygulanmıştı. "burada hiç içmemek olur mu? Bu âdeta bizi tahkir sayılır. "Ne demek Paşam. Konuklardan Alfred Rüstem Bey. Yemekte çeşitli konulardan söz edildi. yere oturuldu. Mazhar Müfit'e. bu kazan hangi tarihten kalmadır?" diye soracak oldu. "Evet anlıyorum ama tarihini bilir misiniz? Bu zamana kadar hep kullanılmış mıdır?" "Biz bu kazanın pirimizden kaldığını biliriz. Sonra bir ." Bu ziyafetlerden sonra. Sonra ortaya bir masa getirdi." dedi.
XI Fikriye ile Kemal Paşa'nın Gizli Nikâhı Mustafa Kemal İstanbul'dan ayrılalı tam bir buçuk yıl olmuştu. Kız kardeşi Jülide'nin üç-beş ay önce verem olduğu anlaşılmış. Ankara'nın yarın başkent olacağının ilk işaretiydi." Konuşmacı sözlerini fasa kesmek zorunda kaldı. Fikriye bu bir buçuk yılı. Yahya Galip Bey orada bir konuşma yaparak gelenleri selâmladı. Mustafa Kemal'in Ankara'ya vardığı gün. günden güne sararıp . Paşa arabasından inerek herkesin elini sıktı. Ondan sonra Heyeti Temsiliye topluluğu peşlerinde yüzlerce atlı ve yayayla kentin dışındaki Ziraat Mektebi'ne doğru yola çıktı. köye vardılar. Sonra da devlet görevlilerinden bir kişi Paşa'yı öven bir konuşma yaptı ve uzattıkça uzattı. Jülide daha 20 yaşında bile yoktu. Sonradan Diyanet işleri başkanlığına getirilen Rıfat Hoca o gün Kemal Paşa'ya 6 bin lira verdi." Bu. Bu para Ankara tüccarlarından toplanmıştı. Kağnı ve atlarla binlerce kişi oralara gelmiş konuklarını bekliyordu. Bir kılavuz onlara yolu gösterdi. Yahya Galip bunun üzerine konuşmacıya. Meğer köy yakınlardaymış. titriyoruz. Bu candan ve coşkulu karşılama törenleri Paşa'yı çok duygulandırdı. "Bey birader. Rifai. Onlara hemen çay yaptılar." dedi. Bayzani ve Mevleviler-den oluşuyordu. "Yaşa Gazi Paşa" sesleri arasında Heyeti Temsiliye topluluğu Hükümet meydanına geldi. Ankara Valisi Muhittin Paşa körü körüne İstanbul Hükümeti'ne bağlı olduğu için Keskinliler onu yakalayıp Sivas'a göndermiş ve o zaman defterdar olan Yahya Galip Bey'i de onun yerine seçmişti. hiç bitmeyen bir umutla sevgili Paşasının kendisini Ankara'ya çağırmasını bekleyerek geçirmişti. Ankaralıların çok sevdiği bir kişiydi. Yahya Galip Bey. Bir yandan da hafızlar ezan ve salat okuyorlardı. kulübe ısındı. Mazhar Müfit ile Rauf Bey de geceyi orada geçirdiler. ülkemizin yarını için çok umut vericidir. ocağa odun attılar. O geceyi Beynam köyünde geçirmeleri gerekiyordu. Heyeti Temsiliye'nin merkezi şimdilik Ankara'dır. Ankara halkı. Orada da zeybek giysisi giymiş 700'e yakın genç kendisini karşıladı. Zaman zaman İstanbul gazetelerinde onunla ilgili çıkan haberleri okuyunca. Çok mutsuzdu. Sedirlerde de Refik Bey ile Rüstem Bey yatıyordu. Eski Ankara Müftüsü Rıfat Hoca da yoldan kendisini karşıla. ağabeyi Enver de onu Heybeliada Sanatoryumu'na yatırmıştı. yaklaştılar. Nakşi.ışık gördüler. Dervişlerin ardından da okullular geliyordu. Paşa'nm gelişini halka tellâllar duyurmuştu. sonsuz heyecana kapılıyordu. Bir de baktılar ki bir kulübe ve içeride odun kesmek için Ankara' dan gelen askerler. Dikmen tepelerinde davul ve zurnalarla onları karşıladı. Yolda kurbanlar kesildi. o zamana kadar görülmüş bir olay değildi. İçeriden ışık geliyordu. Onları dervişler izliyordu. donduk. İstanbul kaynıyordu.!53 yanlar arasındaydı. "kısa kes. Heyeti Temsiliye'nin kasasında topu topu 1200 lira kalmıştı. Yedinci Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa ile Vali Vekili Yahya Galip Bey de Paşa'yı karşılamak için Gölbaşı'na gelmişlerdi. Ertesi sabah artık ilk hedef Ankara'ydı. Paşa Ziraat Mektebi'ne gelir gelmez bütün Kuvayı Milliye örgütüne duyurulmak üzere Mazhar Müfit'e şu yazıyı verdi: "Sivas'tan Kayseri yoluyla Ankara'ya hareket eden Heyeti Temsiliye'yi halk bütün yol boyunca ve Ankara'da büyük gösterilerle karşıladı. Paşa muhtarın odasında yere serilmiş bir şiltenin üzerinde uyuyordu. Bu dervişler Alevi. İşgal kuvvetleri Türklere her türlü saygısızlığı gösteriyor ve her fırsatta ağır hakaretler ediyordu. Heyeti Temsiliye üyeleri yolun sonuna gelmiş oluyorlardı. konuklar da kendilerine geldiler. Heyet oraya yerleşti ve orası aylar boyu Gazi'nin karargâhı oldu. Doğru muhtarın evine gittiler. Halkın valiyi doğrudan seçmesi. Fikriye daha fazla bekleyecek durumda değildi. Milletimizin gösterdiği bu birlik ve irade. 700 yaya ve 3 bin atlıdan oluşan Seymen alayı Dikmen sırtlarına yayılmıştı. Muhtar kapıda yeni gelenleri karşıladı.
Macit Bey'ler Fikriye'yi yanlarına aldılar. Ağabeyi Enver de Milli Mücadele'ye katılmak için bir süre önce Adapazarı yoluyla Yarhisar'a gitmişti. "Bir de Evrenoszâde Mithat Bey var Ankara'da. Sultanahmet'teki 24 odalı konağa taşınmış oldu. onun evden ayrılmasını hiç istemiyorlardı. Îstanbul-Ereğli arası Istanbul-Mudanya kadardı. Ankara serüveninin tutup tutmayacağı da hiç belli değildi. Doktorlar genç kızın kurtuluş umudu olmadığını söylediler. Fikriye'nin bu durumunu bilen Macit Bey bir gün onu karşısına alarak. "çok tehlikeli bir işe girişiyorsun. Aklı fikri ondaydı. Ama Fikriye bu kaçış tasarısından ne yengesine söz etti. Merkez Efendi Mezarlığı'na.' demişti. Ankara'dan gelen haberler çok dolaylıydı. seni yanıma aldırırım. Enver Bey'in Bozüyük'e giderek Çolak İbrahim'e katılması ve bir yandan da ordunun ihtiyacı olan keresteleri oradan sağlaması isteniyordu. Belki de Mustafa Kemal'e. ne de Makbule Ablasına. ama yolcu da alıyordu. Ona ben bakacağım. Zaten geçen yıl buradan ayrılırken bana. Nimet Hanım ile 16 yaşındaki kızı Handan bu işe çok üzüldüler. Ama Ankara' ya hangi yolla. ama yine de benim mutluluğumu istiyorsanız. Bilirsiniz Fuat Ağabey." dedi. Anadolu'daki savaş haberlerini kuşkuyla izliyor ve bir an önce Ankara'ya gidebilmenin heyecanıyla kavruluyordu. "Fikriye Ankara'ya gelmek istiyor. ilgileneceğini söylemiş. Sen de benim bir evlâdım sayılırsın. Bunu tek başına nasıl başaracaksın?" Fikriye. "Ya. Macit Bey Fikriye'yi Ankara'ya göndermekten başka çıkar yol olmadığım anlayınca Galata rıhtımına giderek Ereğli'ye işleyen bir vapur buldu. Bir an önce Ankara'ya gitmem gerekiyor. Mustafa Kemal'in Fikriye'nin Ankara'ya gelmesinden mutluluk duyacağını söylemişti. Mithat Bey. Gemi Karadeniz'e yük taşıyor. Macit Bey Fikriye'nin biletini aldı. benim Ankara'ya gitmem için yardımcı olun. sonra da eve gelip müjde verdi. Paşa'nın gençlik arkadaşıdır. Kemal Paşa'nın Selanik'ten çok yakın arkadaşıydı." dedi. Ankara'dan gelen telgrafta. nasıl ulaşılacaktı? Ayrıca Zübeyde Hanım hiç hoş155 lanmayacaktı bu gidişten. Macit Bey'in eşi Nimet Hanım ve kızları Handan. ona arkadaşlık ediyordu.soluyordu. Size de fazla yük olmak istemem. Nimet ve Handan da seni ne kadar çok seviyorlar bilirsin. Çok iyi anlaşıyoruz." "Neden yük olacakmışsın kızım. Fikriye'nin gözü hiçbir şeyi görmüyor ve Paşasından başka bir şey düşünemiyordu. Anadolu' ya kaçmak kolay değil. O da beni seviyor. Acaba Paşa gerçekten Fikriye'nin gelmesini istiyor muydu? Yoksa bunu Fuat Ağabey ile Mithat Bey biraz abartarak mı İstanbul'a duyurmuşlardı. 23 yaşına girdim. Sultanahmet'teki evde tek başına kaldı. Burası senin kendi evin. Ben Mustafa Kemal'siz yaşayamam. annesinin yanına defnedildi." Macit Bey bu durumda Fikriye'ye söz geçiremeyeceğini anladı." dedikleri zaman. Bu işi başarmak zorundayım." deyip hiç üzerinde . 'Durum düzelsin. Fikriye böylece. Fikriye zaman zaman da Zübeyde Hanım'a giderek Paşasından haber alıyordu. Macit Bey Fikriye'nin bu mutsuzluğunu Ankara'ya iletti. Ondan yardım istedim. Bahar aylarında Jülide acılar içinde yaşama veda etti. çok iyi olur. Ona da durumumu ilettim. O da bu konuyu Paşa'yla konuşmuş. "Bak kızım. Şimdi bana haber iletmesine imkân yok. Fikriye. Fuat Ağabey'imin durumdan haberi var. Ne yapmak istediğimi çok iyi biliyorum. Kaç zamandır Fikriye'yle birlikte yaşıyorlardı. Ama oraya gidersem çok sevineceğini biliyorum. "çünkü ben de kendime çok güveniyorum. Kısa bir süre sonra Evrenoszâde Mithat Bey'den dolaylı olarak bir haber geldi. "Bana güvenin. Enver'in Anadolu'ya kaçmasından sonra." "Biliyorum. Ben artık çocuk değilim. Oradaki birliğin kumandanı Ankara'ya telgraf çekerek ne yapılması gerektiğini Kemal Paşa'ya sormuştu.
gözlerinden boşalan yaşlan başörtüsüyle gizlemeye çalışıyordu. Ereğli'de dayısının yanına gittiğini söyledi." "Ne diyorsunuz? Mustafa Kemal Paşa'yı tanır mısınız?" "Evet efendim." Yolcular sandallarla rıhtıma çıktılar." . kuru köfte. güvertede bek-leşiyorlardı." dediler. "Dayın şimdi seni rıhtımda bekliyordur. Neydi bu çektiği çile. Kocaları. Tanrı yardımcın olsun. Oysa Fikriye'nin hiç iştahı yoktu." "Çok özverili kadınsın. Vapur torpillenebilirdi. ya biz ne yapacağız? Nereye gideceğiz bu saatte?" diye soruyorlardı. Fikriye günden güne sararıp soluyor ve sık sık öksürüyordu. Macit Bey eve bir doktor çağırtıp Fikriye'yi muayene ettirdi. îşgal kuvvetleri kuş uçurtmuyorlar." dedi. sepetlerini. "Hoşgeldiniz. Onlar da İstanbul'da her şeylerini bırakarak Ankara'ya kaçıyorlardı. Nedir derdiniz? Size nasıl yardım edebilirim?" "Efendim. ben de Ankara'ya gideceğim. ama rüzgâr hiç kesilmemişti. 157 "Buyurunuz kızım. Sicim gibi de bir yağmur yağıyordu. Bu yol onu mutluluğa mı götürecekti. peynir. bu bakımdan biraz huzursuz olmuşlardı. Fikriye hafif bir bronşit geçiriyordu. "Hayır. Yalnız ben anlarım onun dertlerini. Bin türlü denetim var. Doktora göre telâş edilecek bir durum yoktu. Mustafa Kemal Paşa'yı görmeye gidiyorum. Fikriye onları rahatsız etmemek için kamaradan çıkacak oldu. Ya Ereğli'den Ankara'ya nasıl gidilecekti? Bu. düpedüz bir maceraydı. Fikriye'ye tek başına nereye gittiğini sordular. ekmek çıkardılar. Fikriye'yi güler yüzle karşılayıp içeri aldı. diye düşündü. Kim bakar ona? Hiç kimseden de bir şey istemez. Aklımız sende kalacak. İstanbul'dan geldiğini söylersen seni kabul eder. Bana da Ereğli yolunu önerdiler. Nişanlım var orada. 1920 Kasımı'mn ilk haftasında Fikriye. Başörtüsü ve mantosu sırılsıklam olmuştu. Nimet Hanım ve Han-dan'ın gözyaşları arasında konaktan ayrıldı. Zayıflamıştı da. Kentte ışıklar ve rıhtımda fenerler yanıyordu.durmamıştı." "Peki Ankara'ya kime gidiyorsunuz? Tanıdıklarınız var mı orada?" "Var efendim. Kamaraya geçti. Ama yapılacak hiçbir şey yoktu. ısrarla kendisini içeri alıp yemeklerine ortak ettiler. Macit Bey'le birlikte bir arabaya binerek Galata rıhtımı'na ulaştılar. karayoluyla Ankara'ya gitmek imkânsız. Fikriye. Kaymakam Naci Bey çok efendi bir adamdı. Fikriye kaymakamlık binasının nerede olduğunu sordu. Düşmanın Anadolu içlerine kadar giremeyeceğine ve özgür yaşayacaklarına inanıyorlardı. Onu görmeye gidiyorum. "Bu saatte Kaymakam Bey makamında olmaz ama evi de orasıdır. Fikriye güvertede daha fazla kalamadı. "dayım burada değil. Vapur akşam saatlerinde Ereğli limanına girdi. Kemal Paşa. Kaç gecedir gözüne uyku da girmemişti. Yeni bir dönem başlıyordu yaşamında. Ayakta durduğu zaman bile yoruluyordu. rengi bembeyazdı." dedi. Lokmalar boğazına diziliyordu. Orada ufak çocuklarıyla üç kadın daha vardı. yoksa felâkete mi? Herhalde İstanbul'da tek başına kalmaktan daha büyük felâket olamaz. Bir süre sonra kadınlar da Ankara'ya kaçtıklarını anlattılar. bavullarım hazırlamış. Kamara arkadaşları Fikriye'ye. Öyle olmasaydı Fikriye'nin oraya gidebilmesi için kesin bir yol göstermez miydi? Nimet Hanım ile Handan. Gösterdiler. ben Ankara'ya gitmek için yola çıktım. Biliyorsunuz. Zavallı orada yalnız. Öğleyin sepetlerini açıp içlerinden börek. Doktor böyle deyince hepsi rahat etti. Kaldı ki bu yolculuğun sayısız sakıncaları vardı. Soğuk ve rüzgârlı bir sonbahar günüydü. Bütün perişanlıklarına karşın karamsar değildiler. Gerçekten de öyle oldu. Aşk olsun sana. Yağmur dinmiş. daha önce Milli Mücadele'ye katılmak için oraya gitmişlerdi. İnşallah kazasız belâsız nişanlına kavuşursun. amcamın üvey oğlu olur. Bütün yolcular torbalarını. Fikriye. çok gururludur.
Ben kendisine haber ilettim." Kaymakam Naci Bey Fikriye'yle bir süre daha konuştuktan sonra telgrafın başına geçerek. öyle bir yakınınız var." dedi. Seni burada bırakacak değiller ya. "Artık selâmete kavuşuyorsunuz. Demek ki o beni Ankara'ya götürecek. Ertesi gün Ankara'dan hiç ses çıkmadı.. Kaymakam' in eşi de kendisine büyük konukseverlik gösterdi. Kaymakam'a çekilen bu telgrafta şöyle deniyordu: "Fikriye Hanım'm yanına güvenilir bir polis vererek kendisini Kastamonu'ya gönderin." "Elbette kızım. Paşa Hazret-leri'nin gidişinizden haberi var mı?" "Hem var. elinde Ankara'dan gelen telgrafla evine çıktı. Her fırsatta Kaymakam'ın bürosuna inip Kemal Paşa'dan haber gelip gelmediğini soruyordu. İçişleri Bakanı Doktor Adnan' dan geliyordu ve Büyük Millet Meclisi Başkanlığı özel Kalemi'n-den çekilmişti. Siz onu hemen bulabilirsiniz." "Lütfedersiniz efendim. Kaymakam'ın eşiyle kucaklaştılar. Peki." dedi." Fikriye deliye döndü. Ereğli avuç içi kadar yer. Kim onun kadar mutlu olabilirdi? Yüreği güm güm atıyor. belki de Paşa Hazretleri Ankara dışına çıkmıştır. Biraderi Enver Bey Ankara'ya gittiğinden ve hemşiresi Jülide Hanım da vefat ettiğinden yalnız kalmış ve bu halde artık İstanbul'da oturması imkânsız olduğundan oraya ne suretle ve hangi yolla gelmesini uygun görürseniz öyle yapılacaktır. Fikriye'yi tanıdıklarına ve evlerinde konuk olmasına çok sevindiler. Ama ne zaman. "Gözün aydın kızım. Büyük Millet Meclisi Reis'i Mustafa Kemal Paşa Hazretleri'ne şu telgrafı çekti: "Fikriye Hanımefendi bugün istanbul'dan gelmiştir. Kaymakam Naci Bey beş dakika sonra. Çocukluğundan beri en mutlu gününü 159 yaşıyordu. Paşa Hazretleri hareketinizin derhal buraya bildirilmesini istiyor. Şimdi hemen yanınıza güvenilir bir polis memuru alarak Ankara'ya hareket etmenizi istiyoruz. Altında Başyaver Salih Bozok'un da adı yazılıydı."A. Eski izmit Fabrikası müdürü Mithat Bey de bu yolculuk sırasında kendisine eşlik edecektir." Fikriye o geceyi Kaymakam Bey'in evinde geçirdi. Gerçekten de ertesi gün Kaymakam Bey. Bugün olmazsa yarın mutlaka bir haber gelir. ne mutlu size. Onda da şunlar yazıyordu: "Ereğli'ye gelişinizi haber aldık." . Fikriye Hanım onunla birlikte Ankara'ya gelecektir. Telgraf. Ama merak etme. ne mutlu size. "Kaymakam Beyefendi. hem yok. Buyurun. Demek ki Paşa. Buna göre gereğini yapmanız uygun olur. Gerekli masraflar karşılanacaktır." "öyleyse hemen Paşa Hazretleri'ne şifreli bir telgraf çekerek burada olduğunuzu bildireyim. "Maalesef kızım. Bu da benim aracılığımla doğrudan size yazılmış. henüz yanıt alamadık." Fikriye ne söyleyeceğini bilemiyordu. elinde yeni bir telgrafla salona girdi. emirlerini bekleyelim. o da gözyaşlarını tutamamıştı. Paraya ihtiyacınız varsa bunu kaymakamlıktan sağlayabilirsiniz. Demek ki birkaç gün sonra sevdiği adama kavuşacaktı. Çektiği bütün acıları bir anda unutuverdi. Size başyaver Salih Bey'den de ayrı bir telgraf var. "Ne olur hemen Mithat Bey'i aratıp bulun." Fikriye heyecanla telgrafı kaptı Kaymakam Bey'in elinden. Emrinizi beklediğimi bildiririm. Arkadaşımız Mithat Bey'le birlikte Ankara'ya gelmeniz için kaymakamlığa yazı yolladık. Şimdiye kadar hiç bu kadar kesin bir haber alamamıştı. Fikriye sabırsızlıktan deli oluyordu. kendisini Ankara'da bekliyordu. "Kızım. inşallah bir daha Kemal Paşa'dan hiç ayrılmazsınız. hangi yolla geleceğimi bilmiyor. Buna inanıyorum. Gözlerinden yaşlar boşamyordu." Fikriye göklere uçtu sevinçten. ağzı kuruyordu.. Beş dakika sonra onu bulup buraya getiririz.
O yol da Kalecik yakınlarına kadar çok virajlı ve bozuktu. Kaymakam Naci Bey hemen bürosuna dönerek Kemal Paşa'ya şu telgrafı çekti: "Mithat Bey." dedi. Mustafa Kemal de çok hoşlanmıştı Fikriye'den. Mithat Bey'in ilk işi Vali aracılığıyla Kemal Paşa'ya bir telgraf çekmek oldu. Polisler Mithat Bey'i bulup getirdiler. düzene sokar. Dura kalka o yolu da aştılar. Orada gidecekleri yeri biliyorlardı: Ankara tren istasyonunda Direksiyon Binası. Mustafa Kemal Paşa 1919 sonlarında Ankara'ya geldiği zaman ilk başlarda Keçiören yolu üzerindeki Ziraat Mektebi'nde kalmış. kucaklaşmalar. Artık Fikriye yorgunluktan harap olmuştu ama Ankara'ya bir an önce kavuşmanın heyecanıyla içi içine sığmıyor. evinizi derleyip toplar. oradan da Kastamonu ve Çankırı yoluyla Ankara'ya ulaşmaktı. limanda Kırım adlı bir gemi. iyi çorba ve yemek çıkartıyorlardı. Zaten son zamanlarda o yolla Ankara'ya gitmek isteyen çok yolcu olduğu için İnebolulular bunu bir düzene sokmuşlardı. Yolcular. Ne talih. uzaktan el sallamalar. O yolun uzunluğu da 120 kilometrenin üzerindeydi. îşte Fikriye de şimdi karşısındaydı. Hemen biletler alındı. yazın da Ankara Garı'ndaki Direksiyon Binası'na taşınmıştı. Bir süre sonra Evrenoszâde Mithat Bey Kemal Paşa'ya Fikriye Hanım'ı anımsattı. Fikriye bu bağı geliştirmeye büyük özen gesteriyordu. Yollar düzgün değildi. Naci Bey ile eşi de Fikriye'yi yolcu etmek için rıhtıma gelmişlerdi. soğuk ama güneşli bir kasım gününde Ankara'ya vardılar. Hemen rıhtıma bir polis gönderildi. kötü havalarda hiç de kolay olmuyordu. Ankara'ya nasıl gidilecekti? Ereğli'den Ankara'ya yol yoktu. Ne var ki Mustafa Kemal Fikriye'nin bu aşırı sevgisinden ve bağlılığından zaman zaman bunalıyor ve . Bu. akşamüstü İnebolu'ya gitmek için yolcu alıyordu. kendisine Sivas'tan beri yanında olan Bekir Çavuş bakıyordu. Yolcularımız ertesi gün Kastamonu'ya vardılar. hem de kendisi çok mutlu olur. mutlu görünüyordu. o buna pek yanaşmamıştı. "Paşam.Gerçekten de öyle oldu. Kastamonu ile Çankırı arasındaki yol da çok bozuktu. köylülerin ve yolcuların dertlerini dinleye dinleye. Ama yol üzerinde konaklayacak temiz hanlar vardı. Fikriye'nin kendisini nasıl bir aşkla sevdiğini çok iyi biliyordu. Orada yatıp kalkıyor. dağları aşmak gerekiyordu. Ankara'ya artık 150 kilometrelik bir yol kalmıştı. Oradan bir araba bulup Kastamonu'ya gitmeleri gerekiyordu. Kız onun için kul köle oluyor ve onun bütün 161 GVF] sorunlarını paylaşıyordu. Bir bakıma o eğitmişti Fikriye'yi. o geceyi de Çankırı'da geçirdiler." Mustafa Kemal'e bu öneri çok tatlı geldi. Yine öpüşmeler. kucaklaşıp öpüştüler. hem de eviydi. Yine soğuk ve rüzgârlı bir havada Fikriye Hanım ile Mithat Bey rıhtıma çıktılar. Paşa'nın arkadaşları kendisine bir kadın bakıcı bulunmasından söz ettilerse de. Yine de 70-80 kilometrelik bir yolu aşmak. hem de çok dönemeçliydi. kadardı. Orası hem Paşa'nın çalışma bürosu. aralarında duygusal bir bağ kurulmuştu. Anadolu'nun bütün yoksulluğunu ve perişanlığını göre göre. Sık sık birlikte olmuşlar. yemeğinizi hazırlar. sonunda. "Fikriye'yi buraya getirtirseniz o size çok iyi bakar. Oraya gemi işliyordu." Gemi ertesi gün İnebolu'ya ulaştı. Bu konuda güçlük çekmediler. Fikriye Hanım ile Mithat Bey son dakikada gemiye bindiler. Ankara'dan gelen telgraflar kendisine gösterildi. O da bütün genç kızlık heyecanıyla kendisini sevmiş ve kendini ilk kez onun kollarına bırakmıştı. Çünkü Fikriye'nin Mustafa Kemal'e büyük bir sevgiyle bağlı olduğunu biliyordu. Tek çare Ereğli'den gemiyle İnebolu'ya. Evde hiç kadın yoktu. Selanik'ten tanışıyorlardı. Mustafa Kemal gibi duygusal bir adam için hiç unutulacak bir olay değildi. Ereğli ile inebolu'nun arası 200 km. Fikriye Hanımefendi'yle birlikte bu gece alaturka saat beş buçukta Kırım adlı gemiyle İnebolu'ya hareket etmiş ve İnebolu kaymakamlığına da telgrafla bilgi verilmiştir efendim.
" Mithat Bey ne yapacağını şaşırmış. "Çok merak ediyordum seni çocuğum. ama o burada bana çok lazım.. ama başka çare yoktu. yarın inşallah birlikte oluruz. Paşa bürosunda masa başında çalışıyor. Bekir Çavuş önce size bir yorgunluk kahvesi pişirsin. "Kemal Paşa'yı göreceğiz." "Ya Salih Bey'e?" "Tabii. çok şükür Allah'a." Kahveler içildikten sonra Mithat Bey yolcu edildi. Çok iyi olur. Salih Bozok da notlar alıyordu. "Seni çok yordum. "Sizi gördüm. konuklarınız geldi. Sofya'da ve İstanbul'da geçen o çok canlı. keyifli keyifli gülüyordu. Gidip biraz dinleneyim. Şuradan şuraya gönderemem. biraz kadınsız kalmanın sıkıntısını da yaşıyordu. Oh. önce Ereğli'den. istasyonun önündeki alana da heybeli köylüler ve yoksul kadınlar birikmişti. Ertesi sabah Fikriye'nin ilk işi Mustafa Kemal'in kahvaltısını hazırlamak oldu. "Nasıl aştın bu yolları? Sonunda sağ salim gelebildin ya." dedi. Fikriye ile Mithat Bey bir akşam üzeri Ankara'ya vardılar. Siz kahvelerinizi içerken o da rakılarımızı hazırlar. Fikriye ile Paşası da sonunda yalnız kalabildiler. ona elbette güvenim sonsuzdur. Gözlerinden yine ışıklar parlıyordu. Oh. "Paşam. Mithat Bey." deyiverdi. Kaldı ki Mustafa Kemal. Birlikte yaşayacaklardı ama yine de Fikriye'ye ayrı bir yatak odası gerekiyordu. Paşam." Salih Bozok'un ağzı kulaklarına varmış. bir tuvalet masası da olacaktı. "Valla Paşam. Yollar kağnı ve at arabalarıyla doluydu. Sonunda Mustafa Kemal Mithat Bey'i de kucaklayarak. "Sağ ol Mithat. kadınlı ve eğlenceli günlerden sonra içine bazen bir gariplik çöküyor ve Fikriye'nin özlemini duyuyordu." dedi. Demli bir çay yaptı. Bu görevi başka hiç kimseye veremezdim. "Hayır Paşam. Çay hazır olunca gidip Paşasını uyandırdı. Ama şimdi Ankara'da ne Zübeyde Hanım vardı ne de Makbule. izin verirseniz ben de artık kaçayım.." "Hay hay Mithat. Birinci kata çıktılar. Hemen yerinden fırlayarak giriş katındaki salona indi." deyince. ben hiç yorgun değilim. Her şey Fikriye'nin zevkine göre düzenlenecekti. "Bir beyle bir hanım." dedi. Annesinin ve Makbule'nin Fikriye'yi sevmemeleri de belki bu ilişkinin daha fazla gelişmesini önlemişti." Mustafa Kemal anlamıştı gelenlerin kim olduğunu. ısrar etmiyorum. Bekir Çavuş. Böyle bir yalnızlık duygusu içinde. Çok yorgun değilsiniz. Mustafa Kemal çok hoşlandı bu sabah kahval163 . Saat 9'a geliyordu. değil mi?" Fikriye. çocuklar Ankara'ya hoş geldiniz. Nihayet eve bir kadın eli değecekti. "E. Nihayet size kavuştum." dedi. Fikriye ile birlikte ge-J çirecekleri günlerin düşüyle planlar kurmaya başladı. Onun bir dolabı.. Mutfak dolabında bir teneke bal vardı. Heyecanla Fikriye'yi kucakladı. "Çağırın Fikriye'yi gelsin.özgürlüğünü hiç yitirmek istemiyordu. Hâlâ gözlerime inanamıyorum." Mithat Bey ise. bir kâseye bal koydu." "Sağ olsun Mithat Bey beni hiç yalnız bırakmadı Paşam. Sen git biraz dinlen. Bekir Çavuş'u gönderip peynir ve zeytin aldırdı. bütün yorgunluğum geçti. sonra da inebolu ve Kastamonu'dan aldığıl telgraflar Mustafa Kemal'i heyecanlandırdı. "ben yorgunluktan ölüyorum. nöbetçi. Siz karşımdasınız! Çok şükür. tabii. hiç soru sorma gereği duymadan kapıyı açtı ve Fikriye Hanım ile Mithat Bey'i içeri aldı. içeri aldım. biricik Paşam benim. Müsaade ederseniz ben bu akşam rakıya kalmayayım." dedi. Salih Bey de." dedi. "Paşam.. Artık ölsem de ga'm yemem.. Direksiyon Binası'nın kapısında. onları seyrediyordu.. Mutluluğumu size anlatmama imkân yok. bir nöbetçiden başka hiç kimse yoktu.
Zaten o kadar keyifliydi ki elbette erkeğini mutluluk içinde karşılayacaktı. 15 Şubat'ta Dr. Erzurumlular benim oradan milletvekili olmamı istemişlerdi. O sıralarda istanbul'da Meclisi Mebusan'ın toplanması kararlaştırılmıştı. Onun adamlarıyla da savaştık. akşam için bir şeyler hazırlamaya başladı. ütüye korları koydu." dedi. arapsabunu. gruplar oluşturuldu. "dün akşam pek konuşamadık. birlikte çarşıya gittiler. Her taraf gıcır gıcır oldu. ama bunu hiç belli etmemesi. on . Sonra oturma odasına geçtiler. hemen alıp geldi. Rauf Bey de istanbul'dan seçilmişti. Kendilerini kıramadım. "Arkasından başımıza Ahmet Anzavur'u musallat ettiler. beni seçtiler. arka balkona astı. Böylece Meclis'te çoğunluğu sağlama olanağımız olacaktı. Bekir Çavuş onun yanma bir emir eri verdi. kuru soğan. kendilerine neler yapmak istediğimizi anlattım. Çok keyifli bir havada Direksiyon Binası'ndan ayrıldı. Bunu Meclis başkanlığına yolladım. Yanında yaveri ve arkadaşları da vardı. o sıralarda Maraş'ı ve Urfa'yı Fransızlardan geri aldılar. Fikriye eve biraz çekidüzen vermek istiyordu. koyun eti. Erzurum ve Sivas kongrelerini nasıl topladığımı duymuşsundur. Ne kadar özlemişti Mustafa Kemal böyle bir sabah kahvaltısını. içeri girer girmez kucaklaştılar. neler oluyor? Hepsini sizden dinlemekten zevk alacağım. Akşama Paşasına söyleyecekti. dinleneceğim. Yorgunluktan harab olmuştu. O gün neler yapılacağını konuştular. Neler oldu. Fikriye kendisini kapıda karşıladı. Müdafaayı Hukuk grubuna girmek için bize söz verenler başka gruplara geçmişler. ingilizler bir yandan da istanbul Hükümeti'nden. sonra da çevrende olanlar bunu sana anlatmışlardır. Sevgili erkeğinin nesi var nesi yok ütüledi. Fikriye zaten Paşasının tepsisini hazırlamıştı. Evde çok şey eksikti. yerleri süpürdü." "Fikriye'ciğim. süpürge. Birçok milletvekili bu çağrıma uyarak buraya geldi.tısından. Ankara'ya geldikten birkaç gün sonra seçim mazbatamı bana yolladılar. Kaç günlük yolda bütün çamaşırları kirlenmişti. bulgur. Bu kahvaltı zevkini çoktan unutmuştu. Bir yandan da ocağı yaktı. toz aldı. Uygun gördüğünüz her şeyi bana anlatın. Paşasını güler yüzle karşılaması şarttı. Durum iyi gidiyordu. Şimdi sana ondan sonraki olayların bir tablosunu çizeyim. eve bir köylü kadın bulmak gerekiyordu. Mustafa Kemal akşam 7'ye doğru eve geldi. bütün Kuvayı Milliyecilerin tutuklanmasını ve Meclis'in kapatılmasını istiyorlardı." dedi. Benim kalkıp istanbul' da Meclisi Mebusan'a gitmemin hiç sırası değildi. Bize bağlı kalanlar da Müdafaayı Hukuk adına karşı çıkarak 70 milletvekilinden oluşan Felahı Vatan Grubu adında bir grup kurmuşlar. Toz bezi. ama onları içeri almadı: "Bu akşam ben biraz yorgunum. sadeyağ. Yani ordudan ayrılmamı. görüştük. çivit gibi temizlik malzemeleriyle birlikte pirinç. Bu akşam yalnız sizi dinleyeceğim. Bekir Çavuş da ona bir yandan yardım ediyordu. "Anlatın Paşam. patates. îlk kez eve bir kadın eli değiyordu. Samsun'a çıktıktan sonra geçen olayları önce ağabeyinden dinlemişsindir. onları yıkadı. Refik Bey benim sağlık durumumun istanbul'a gitmeme elverişli olmadığını belirten bir rapor verdi. meyve gibi erzakla eve döndüler. Fikriye çiçek gibi bir sofra hazırlamıştı. Aynı gün Şehzâdebaşı karakolunu basarak altı erimizi şehit ettiler. Mustafa Kemal'in erkenden Meclis'e gidip çalışması gerekiyordu. Ama bütün bu birikmiş işlerle baş edilecek gibi değildi. Karaoğlan çarşısına gidip bir şeyler alacaktı. Ama bir de baktık ki. sabun. "Biliyorsun 16 Mart'ta ingilizler istanbul'u işgal ettiler. Siz de erken erken evlerinize gidebilirsiniz. "12 Ocak'ta Meclisi Mebusan açıldı. Hükümeti kuracak duruma da belki gelebilirdik. "istanbul'daki Meclis'te Anadolu ve Rumeli Müdafaayı Hukuk Cemiyeti adında bir grup oluşturulmasını düşündük. tahtaları ve camları sildi. Sonra da mutfağa girdi. Artık yavaş yavaş sofra hazırlamanın zamanı gelmişti. Fikriye önce kollan sıvayıp evi baştan aşağı temizledi. Ama istanbul Hükümeti'nih buna gücü yetmiyordu. çamaşırları dolaba yerleştirdi. Ben de milletvekillerinin Ankara'da toplanmaları için bir çağrıda bulundum. "Kuvayı Milliye güçleri. Bir de baktı ki saat 6 olmuş.
Meclis beni ertesi gün başkan seçti. 23 Nisan günü Meclis'imizi eşsiz bir törenle açtık. Almanya gezisinde o kadar da dostluk etmiştiniz. 18 Mart'ta Meclis son toplantısını yapmış. dışarıdan gelen kuvvetlere dayanarak bir şeyler umut edersek ve o yardımlar da gelmezse düş kırıklığına uğrarız." "Paşam. şimdi de sana geçen hazirandan beri yaşanan çok heyecanlı olaylardan söz etmek istiyorum. bak dinle çocuğum.'" "Çok iyi demişsiniz Paşam. Çok gergin günler yaşadık ve yaşıyoruz. Hüsrev (Gerede). Öteki illerden gelen milletvekilleriyle birlikte Meclis üyelerinin sayısı 381'e yükseldi. Beni Divani Harb'e vermişler. Bunun için her şeyden önce kendi gücümüze önem veriyoruz. Kendi hükümetimizin yönetimi altında bedbaht ve mutsuz yaşamak. Fransız askerlerinin ellerindeki silahların alınmasını ve tutuklanmalarını istedim. Yusuf Kemal (Tengirşek). Saffet (Arıkan) bu yollarla Ankara'ya ulaştılar. yer yerinden oynadı. "İstanbul'dan gelmesini beklediğimiz milletvekillerinin çoğu bize katıldı. Düşman bizim moralimizi bozmuyor. Ben de Geyve Boğazı'nın ve oradaki santralin ele geçirilmesini. Artık biz dışarıdan hiçbir devlete güvenecek durumda değildik." "Ne acımasız adammış şu Vahdettin. Bilmende yarar var. Albay İsmet Bey'i Genelkurmay başkanlığına getirdi. gazetede okumuştum. Zaten bu belli değil miydi?" "Evet Paşam. "İstanbul'da toplanan Meclisi Mebusan da artık görevini yapacak durumda değildi. mutasarrıflıklara ve kolordu kumandanlarına bir bildiri göndererek Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir Meclis'in toplanacağını bildirdim."' "Gerçekten de öyle galiba Paşam. Divani Harp beni idama mahkûm etti. Soma. Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin'e gönderdiğim bir mektupta şunları yazdım: "'Biz Batı emperyalizmine karşı yalnız kurtuluş ve bağımsızlığımızı korumakla yetinmiyoruz. Onların bizi emperyalizmin bir aracı olarak görmelerine de engel oluyoruz. ben de sizin gibi düşünüyorum. daha neler yaptık. Bir süre sonra Halide Edip Hanım.. Cami (Baykurt).' "Bu arada Sovyetlerle iyi ilişkiler kurduk." "Padişah deli olmuş bu sözlere. Üç gün sonra Fevzi Paşa İstanbul'dan kaçıp geldi. Rıza Nur. birleşmemize yardım ediyordu. yabancı esareti altında kavuşacağımız mutluluklardan bin kez üstündür." "Evet. Kuracağımız Büyük Millet Meclisi'nin hazırlıklarına böylece başlamış oluyorduk. Yunus Nadi. Harbiye nezaretini." "Ben de ertesi gün. 11 Nisan'da Meclisi Mebusan dağılınca herkes Ankara'dan başka çıkar yol olmadığını anladı. Böylece takımımızı olgunlaştırmış oluyorduk. Artık Vahdettin'e bir şeyler söylemenin zamanı gelmişti. Mayıs sonlarında Meclis'in bir gizli oturumunda bir konuşma yaparak şöyle dedim: "'Kendi kuvvetlerimizi göz önüne almadan. "İstanbul'dan kaçarak Ankara'ya gitmek isteyen birçok milletvekili dostumuz vardı." "Fikriye'ciğim. Aynı gün Padişaha bir telgraf çekerek şunları söyledim: '"Düşmanların bayrakları babalarımızın ocakları üstünden ve mabetlerimizin çevresinden çekilinceye kadar savaşmayı sürdüreceğiz.. Salihli ve Aydın yönlerinden . Böylece bütün insanlığa hizmet ettiğimize inanıyoruz. "O sıralarda. 19 Mart'ta bütün illere. demiryoluna da el konulmasını ve hat boyundaki İngiliz. Yunanlılar geçen Haziran'ın 22'sinde Akhisar. biz de kaçacak olanlara başka yollar önerdik.165 beş askerimizi de yaraladılar. "Artık iş çığırından çıkmıştı. aradan iki hafta geçmeden de Vahdettin bu idam kararını onayladı. Tophane'yi ve bütün telgrafhaneleri ele geçirerek bizimle bağlantıyı kesmeye 166 kalktılar. bunları hiç hazmedemedi. "Evet. Adnan (Adıvar) Bey. Bu duruma düşmemesi için ona ne yollar göstermiştiniz. Celalettin Arif. İngilizlerin bunu önlemek için İzmit yolu üzerinde sıkı bir denetim kurduklarını haber aldık. bunları sizin ağzınızdan dinlemek beni çok mutlu ediyor.
herkesçe beğenildi ve övüldü. Çerkez Ethem oraya gidip bu ayaklanmayı bastırdı. "işte o günlerde Eskişehir'e giderek kuvvetlerimizi düzene sokmaya çalıştım. Bizim görevimiz onlara dayanma gücü ve umut vermekti. çok zor günler geçirdik. düzenli kuvvet yaratalım diye uğraşırsak kıyamete kadar sonuç alamayız. Aslında bu iş silâhla da halledilmez. istanbul galiba haklı. Yunanlıları bir yana bırakıp bizim karşımıza Anzavur kuvvetlerini çıkarttı. ingilizlerden ve Fransızlardan yardım alıyordu. Bu savaşlar sırasında tümenlerimizde eksikler vardı.. "Çöküşü önlemek için savunma önlemlerini almak gerekiyordu. saldırıya hazırlanıyordu. Sonuç olarak Trakya baştan başa Yunanlıların eline geçti. Biz Eskişehir'e kadar çekilmek zorunda kaldık. Oysa işbaşına geceli daha iki ay bile olmamıştı. bir bakıma düşmanı durdurmuş sayılırsınız. . Kolordumuz da büsbütün dağıldı. Uşak'a ve Nazilli'ye düşman askerleri girdi." "Evet. "istanbul Hükümeti." "Öyle denebilir. istanbul Hükümeti de ordumuzu felce uğratacak olaylar yaratmaya ve Kuvayı Milliye'yi yok etmeye uğraşıyordu. Kendisine övgüler yağmaya başlayınca Ethem ve kardeşleri sunardılar. Biz ileride bütün gücümüzü Yunanlılara karşı kullanabilmek için önce Ermenistan'a savaş açmaya karar verdik. Gümrü ve Kars yöresinde bir Ermeni devleti kurulmuştu. düşman 30 Haziran'da Balıkesir'e girdi. çete ve gerilla savaşları olmadan zafere ulaşamayız. Çerkez Ethem Ankara'ya geldi. Ah nerede Çerkez Ethem? Bize çeteler gerek." "Ne felâket!" 169 "işte o sıralarda Çerkez Ethem. Hendek'e. Her yerden bana sayısız telgraf geliyordu: 'Çok büyük ve düzenli kuvvetler yollayınız. Yunan ordusu izmir bölgesine yerleşmiş. Biliyorsun.' diye. Kendilerinin herkesten üstün birer yiğit olduklarını sandılar. Türk ordusunda değerli hiçbir subay ve kumandan bulunmadığını söylemeye başladılar. Yani hem halife ordusuna karşı savaşmak zorundaydık hem de Yunanlılara karşı. Bu devleti Taşnak Partisi yönetiyor. Bunlar gelmiyorsa yeniliriz. Doğu illerinde seferberlik ilan ettik. Zile bölgesine gönderilmişti. Daha da neler! Çerkez Ethem Yozgat'ta milletvekillerinin önünde ne demiş biliyor musun. 'Bu iş ordu işi değil. Cephanemiz de çok kıttı. Şu kadar cephane gönderiniz. "Düşman bir yandan da Tekirdağ'a asker çıkartarak Edirne üzerine yürüdü. Kendi kuvvetleriyle bağlantısı kesilen Kolordu komutanı Cafer Tayyar Bey esir edildi. Meclis'te büyük eleştiri ve saldırılara uğradım. Ama gel gör ki Ankara kaynıyordu." "Yani. Doğrudan valilere emirler gönderdiler ve emirlerini yerine getirmeyenlerin asılacağını söylediler. Yunan saldırısının olacağı önceden çok belliydi. kardeşi Reşit ve Tevfik beyler Yeşil Ordu'yu kurdular." "Ne kadar zor. Kâzım Karabekir Paşa'yı Doğu Cephesi kumandanlığına getirdim.' "Görüyor musun? Ne sözler söylediler? öte yandan da başımızda Ermeni sorunu vardı.'" "Ne küstahlık Paşam!" "Evet nelerle uğraştım görüyor musun? Meclis'te de homurdanmalar başladı. Avrupa devletleriyle siyaset yollarını görüşmeliyiz. Yozgat'ta bir ayaklanma baş göstermişti. Birkaç gün sonra da Kirmastı (Mustafakemal167 168 paşa) ve Karacabey düştü.. Gerilerden takviyeler getirterek Inönü-Eskişehir arasında bir savunma cephesi kurulmasını sağladım. O arada ingilizler de Mudanya'ya ve Bandırma'ya asker çıkardılar. Erivan. Önlem alınmazsa bunun sorumluluğu istanbul Hükümeti'ndeydi. Kuvvetlerimiz iç ayaklanmaları önlemek için Adapazarı'na. Alaşehir'e. 'Ankara'ya dönüşümde Büyük Millet Meclisi Başka-nı'nı Meclis'in önünde asacağım. Ondan sonra Bursa'yı da yitirdik.saldırdılar. Biz gerilemek zorunda kalıyorduk. Biz daha hazırlıklı değildik. Hem de nasıl biliyor musun? Cafer Tayyar Bey kendi kuvvetleriyle irtibatını kaybetmiş bir biçimde atla dolaşırken düşmana esir düşmüş.
Ruşen Eşref. Salih Bozok." "Evet. Arkadaşları. . Bu dikkafalı adamların başına ne bir subay ne de memur konulabilir. Doktor Fikret ve Fuat Bey. artık Direksiyon Binası'nın hanımı olmuştu. Bu binayı âdeta bastılar. "bu akşamlık bu kadar. ama dengesiz kardeşlerinin etkisinde kalıyordu. Azrail görmüş gibi isyan ederler. Sarı Mehmet. Ama yemek faslı sona erer ermez. Geçen ayın sonlarında da sınır bölgelerindeki kuvvetlerimize saldırdılar. ağabeyi Ali Enver kendisini görmeye geldi. Karşı koyacak olsaydınız silâha sarılacaklardı. "Kızım" dedi. Maksadı neydi anlayamadım. Fikriye yine odasına çekiliyordu. Hal hatır sordu. Adamlarından bazıları kapıları tuttu. Ben Batı Cephesi Kumandanlığına İsmet Bey'i getirdim. Kuvayı Seyyare'nin gelişigüzel yönetilmesi gerekir. İki kardeşin arası son zamanlarda pek iyi değildi. Bunlar kendi başlarına buyruk olmak sevdasındalar. ismet Bey'e bir tel çekerek şöyle demişler: "'Kuvayı Seyyare (kendi birlikleri). Dışarıdaki silâhşorlarını peşine takarak çekildi gitti. Karşılaştıklarında yine de kucaklaştılar. Fikriye de bu geliş gidişler sırasında hiç söze karışmadan konuşmaları uzaktan dinlemekle yetiniyordu. Fikriye çoğu zaman Ali Enver'e ters düşüyordu. Ali Enver. Bölük âmirleri de yazdığını okuyamaz. Mustafa Kemal konuşmayı burada keserek. öpüştüler. Ben çok soğukkanlı davrandım. Bizim müfrezelerimiz Pehlivan Ağa. Sen gelmeden birkaç gün önce Çerkez Ethem tepeden tırnağa silâhlı adamlarıyla buraya geldi. Olayları bundan sonra birlikte yaşayacağız. çok büyük tehlike atlatmışsınız. Fikriye'nin Ankara'ya gelmesinden yaklaşık iki ay sonra."Ermeniler bu sırada Oltu'da kurulan Türk yönetimine karşı harekete geçerek bütün o bölgeyi ele geçirdiler. "Bunun üzerine ordumuz ileri yürüyüşe geçti. Hiç değilse Doğu Cephesi'nde sorun çözülmüş oluyor. deli oldular. İbrahim Süreyya. Ethem çalıştığım odaya daldı. Bir süre sonra Ali Enver. Mazhar Müfit. ben de öyle sanıyorum. Kardeşinin gelenekler dışında bir ilişki içinde olmasına karşı geleceği belliydi. Göle'yi ve sonra Kars'ı geri aldık. Ne var ki genelde Paşa geç saatlere kadar leblebi ve çerezle demlendikten sonra yemeğe geçileceği zaman Fikriye'yi de sofraya çağırıyordu." X7Q "Bu çok önemli bir başarı Paşam. Mustafa Kemal akşamları genelde eve birkaç yakın arkadaşıyla birlikte geliyor ve Meclis'te başlattıkları tartışmaları orada sürdürüyordu. ne bir fırka ne de düzenli bir kuvvet haline getirilemez. Ama Çerkez Ethem ve kardeşleriyle hâlâ uğraşmak zorundayız. Masalara örtüler serdi ve vazolara çiçekler koydu. Kendisini nezaketle kabul ettim. o sorunu çözdük. Kimler vardı Paşa'nın en yakın çevresinde: Kılıç Ali. kardeşinin Direksiyon Binası'nda kaldığını öğrenince doğru oraya gitti." "Paşam." "Evet.' "Durum çok gerginleşmişti." Akşam olmuş. Çünkü bunlar subay gördüler mi. bazıları merdiven başına dikildiler. Muhakkak ki bazı üstün nitelikleri vardı. Onun ne yapacağı hiç belli olmazdı. ağabeyinin kendisini kınamasından biraz ürküyordu. Recep Zühtü. Fikriye. Evi kendi zevkine göre yerleştirdi ve düzene soktu. Sarıkamış'ı." Fikriye. Ali Enver de kardeşinin Mustafa Kemal'le ilişkisini hiç onaylamıyordu. Yanımdan saygıyla ayrıldı. okuduğunu yazamaz adamlardır. Direksiyon Binası'na yanlarına eşlerini almadan geldikleri için Paşa Fikriye'nin orada bulunmasının yersiz olacağını düşünüyordu. Bu durumda Ermeniler savaşı bırakmak zorunda kaldılar. saat ilerlemişti. Konuşmayı dağıtmadı. Topal İsmail gibi adamlar tarafından yönetilir. Fikriye sofrayı hazırladıktan sonra yatak odasına çekiliyor ve Paşa'nın arkadaşlarıyla birlikte sofraya oturmuyordu. Bana gözdağı vermek istiyordu galiba.
Bu olayı bir gün bana karşı kullanabilirler." dedi. mutluluktan deli olurum.' '"Ağabeyime de söylemeyecek miyiz?' "Mustafa Kemal bir an düşündükten sonra. hiç düşünmüyordum.' "Ben derhal yerimden fırlayarak Mustafa Kemal'i kucakladım. Ben sizinle beraberim ya. Bunu alacak zamanımız yok.' "'öyle ama Paşam. Paşam şu anda mutluluktan ölebilirim. 'Peki. "Nasıl? Ne diyorsun? Niye hiç haberim olmadı? Neden hiç kimse evliliğinizi duymadı?" 171 "Anlatacağım ağabey. ama gene de önlem almakta yarar var. evinizin kadını olacağım. sonra bana. mutlu etmeye çalışıyordu."Fikriye." "'Ama artık kimse beni yadırgamayacak. Kim ne derse desin. Evime genç bir kızı kapattığım ve onunla geleneklerimize uygun olmayan bir şekilde ilişki kurduğum söylenebilir. O şöyle dedi: '"Hayır kızım. Eğer bu nikahlanma düşüncesi sana da uygun geliyorsa hemen gerekeni yaparım. Şimdilik evlendiğimizi hiç kimse duymayacak." dedi. bilemeyiz ki kimin ne söylediğini. şimdi onun hiç sırası değil.' "Mustafa Kemal bana karşı bir sorumluluk duygusu taşıyordu. Başkalarının gözüne kötü görünmeyece-ğim. Sen bu evlenme işine sıcak bakıyorsan. Benim için önemli olan o.' .' '"Peki düğün yapmayacak mıyız?' diye sordum. "Ağabey. Arkadaşlarınızın eşleri beni küçümseyemeyecekler. '"Çocuğum. Böyle bir duruma düşmemizi istemem. Sen buraya gelince durum çok değişti. O da çok sevinir. Aslında benim hiç umurumda değil. Bunu ileride yaparız. Zübeyde Yengem ne der evlenmemize? Karşı çıkar mı? diye sordum. Seni uyarmaya geldim. kimin haddine.' "'Çok doğru söylüyorsun çocuğum. telâş etme. 'Nasıl uygun görüyorsanız öyle olsun Paşam. Bana belki âşık değildi ama benim kendisini çılgınca sevdiğimi biliyor ve beni korumaya. Bak. üzmemeye. "Ben. "bu işin sonu nereye varacak? Çok tehlikeli bir yoldasın.' dedim. Düşününüz. "Mustafa Kemal yine bir süre düşündü.' dedim. Dünyanın en talihli kadınıymışım meğer. Bugünkü koşullar altında onu buraya getirtemeyeceğime göre.' "'Zaten evimin kadınısın. biz evlendik. sana bu akşam hiç beklemediğin bir şeyler söyleyeceğim. '"Ne demek Paşam. 172 "Ankara'ya geldikten üç hafta sonra. sabırsızlıkla beklediğim bir şey. îki gün sonra ben buraya Seriye Vekili ve eski Karacabey Müftüsü Mustafa Fehmi Efendi'yi çağıracağım.' "'Zaten kimse seni küçümsemiyordu. Hiç sinirlenmeden lütfen beni dinle. acele etmeyelim. Mustafa Kemal'i sevmene bir şey demiyorum ama aynı çatı altında yaşamanız biraz tuhaf olmuyor mu? Herkes ne der buna? Ailemizin namusunu hiç düşünmüyor musun?" Fikriye soğukkanlı bir sesle. Benimle olan yakın ilişkisinin kötü yorumlara yol açmasını hiç istemiyor ve beni kanatlarının altına alıyordu. Çünkü her şeyden önce annemin rızasını almam gerek. Bunu ne zamandır düşünüyordum. 'Bu benim yıllardan beri heyecanla. nikâhımızın duyulmasını istemiyorum. bunu hemen iki gün içinde çözebiliriz. Seninle aynı evde yaşıyoruz. İleride bunu birlikte anlatırız. bu iş şöyle olacak.' "Ben. "'Hayır. Ne Fuat Ağabey'im ne de Enver Ağabey'im. Seninle evlenmeye karar verdim. nikâhımızı o kıyacak.' '"Ne diyorsunuz Paşam? Sıcak bakmak ne demek? Buna hayır diyeceğimi mi düşünüyordunuz?' "'Hayır. nikâhımızın duyulmasını da istemem. aralık ayının karlı bir perşembe akşamı Mustafa Kemal Direksiyon Binası'ndaki salonda rakısını yudumlarken bana şöyle dedi: "'Çocuğum. Kendisine nasıl haber verebilirim? Düğünümüzde mutlaka bulunmak ister. Bütün olayları bir bir sana anlatacağım.
Kardeşinin anlattıkları kendisini büyülemiş gibiydi.' "'Nasıl isterseniz öyle olsun Paşam.' dedi. ama her şeyin bir sırası var. Fikret'in dediği gibi. Cevat Ab-bas Bey. nikâh şahidi olacağız. Mecelle. Sevgili akrabam Fikriye'nin mutluluğu beni çok sevindirecek." "Ben nasıl olsa bu olayı Fuat Ağabey'inden de. Nuri Bey?. yakın arkadaşlarınız da bunu bilmeyecekler mi? Örneğin Salih Bozok Bey. Bize ne mutlu ki. Bir gün o günlere erişeceğiz. Yoksa ben üzülmeyeyim diye bu evlenme işini sen mi kafanda kurdun?" "Hayır. merttir. Evlenme işini böylece imamın tekelinden kurtarmış olacağız. dürüsttür. Muzaffer Kılıç' tan da öğrenirim. 'Elbette muhterem Vekil Hazretleri. Ortalık düzelince bu işi hallederiz. İkisi de yakın arkadaşımdır. hem de devlet temsilcisi. Mustafa Fehmi Efendi. Bu işi benden gizlemenin gereği var mıydı? Benim bildiğim Mustafa Kemal açık sözlüdür. Çok isabetli bir karar almış olduğuna inanıyorum. Aile tek eşli evliliğe dayanacaktır.' "Ben kendisine nikâh şahidi olarak kimleri düşündüğünü sordum. çok karılılık kalkacak.. Ama şimdilik bunu duyurmayalım. Osmanlı aile hukuku." "Ağabey. şeriata dayalı mecelle tarafından düzenlenmiştir. Şöyle cevapladı: "'Söyleyeyim. "Fuat sana benden daha mı yakın? Ben senin öz ağabeyinim.' '"Zamanı gelince elbette hepsi öğrenecekler. Sizden de aynı sadakati beklerim. Seriye Vekili hem din adamıdır. Devlet ya da belediye temsilcisi önünde yapılmayan evlenmeleri geçerli saymayacağız." "Mustafa Kemal bana evlenme müjdesini verdikten sonra şöyle dedi: "'Ben her zaman imam nikâhına karşı olmuşumdur. o ise akraba.' dedi. Fuat Ağabey'im çok sevinecek. Biz ileride bir Medeni Kanun çıkartarak bu işleri bir düzene sokacağız. Kaçgöç kalkacak. Peki. Zamanı gelince de hiçbir şeyi kaçırmamak doğru olur. Biliyorum.'" Ali Enver Fikriye'nin bu sözlerini büyük bir dikkatle dinledi. Nikâhın devlet ya da belediye temsilcisi tarafından kıyılması gerektiğine inanırım. Görevinin ne olduğunu biliyordu. Fuat Ağabey'ini ve Muzaffer Kılıç'ı. sosyal ve ekonomik alanlarda erkeğin ortağı. Bu nikâh olayına mutlaka inanmak istiyor ve kardeşini güç durumda bırakmaktan çekiniyordu. alçalır beşer (insanlık). hayır. 'Ama Paşa Hazretleri bunu gizli tutmak istiyorlar.. Hiç gizli kapaklı iş yapmaz.' dedi. O ne zamandan beri evlenmemizi isterdi.'" Fikriye'nin bu anlattıklarını dinleyen Enver buruk bir sesle.' X74 '"Ben de öyle biliyorum. ahlaksal. bu konuyu şimdi hiç onlara açmasanız daha iyi olur. Kılıç Ali Bey. erkeğin çok eşli olmasına izin verir. Ama bugün ne yapabiliriz? Ben nikâhımızı Seriye Vekili'nin kıymasını uygun gördüm. O yüzden onu nikâh şahidi yapacağım. Elbet sefil olursa kadın. Fikriye konuşmasını şöyle sürdürdü: "Gerçekten de her şey Mustafa Kemal'in dediği gibi oldu.' 173 "'Ne kadar hoş. Bunu hiç kimseye duyurmayacak. arkadaşı. uydurmuyorum. Onun da Mustafa Kemal'e büyük bir saygısı ve güveni vardı. Bunu kendi eşime ve çocuklarıma bile anlatmayacağım. '"Çok hayırlı bir iş için buraya çağrıldığımı biliyorum. hiç sanmıyorum." "Peki. 'Paşa Hazretleri ne emretmişlerse öyle yapacağız.' "Fuat Ağabeyim. Karar verilen bir şeyin uygulanması için zamanının geldiğini bilmek gerekir. ikisi de bu konuda konuşmak istemeyeceklerdir. yardımcısı ve koruyucusu olmasını kabul etmez. Fuat Ağabey'im ve Muzaffer Kılıç ile kucaklaştılar. Biz de öyle yapacağız. öyle olsun. bu iş böyle oldu. sen anlatmaya devam et. 'O seni kendi kızı gibi sever ama izin almadan evlenirsem ona büyük saygısızlık etmiş olurum.' . tesettür (örtünme) kalkacak. "Buna çok şaşırdım. Türk kadınının bilimsel. Çok bozulur ve beni hiç affetmez. Kadınlar milletimizin gerçek anaları olacaktır."'Çıkmaz. Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin ilk Seriye Vekili Mustafa Fehmi Efendi iki gün sonra Direksiyon Binası'na geldi." dedi.
Fehmi Efendi ve şahitler gittikten sonra. Salih Bozok. Ruşen Eşrefin buna aklı yattı. Fikriye de örgütte görev almak niyetindeydi. şahitlerin gülümsemesine yol açtı. Sevinçten ağlamak geliyordu içimden ve sonunda gözyaşlarımı tutamadım. Paşa'ya Direksiyon Binası artık dar geliyordu. Ertesi gün Paşa da köşkü gördü. bunların birisi." Bu konuşma. Fikriye. Mustafa Kemal'e çok derin bir surette bağlı olduğunu anladım. Halide Edip Hanım böyle bir birliğin oluşturulmasına yardımcı oldu. Paşa'ya orada bir yer bulundu ve arazinin düzenlenmesine başlandı. O günler Fikriye'nin en mutlu olduğu günlerdi. sıkı önlemler alınmasını gerektiriyordu. Fikriye'nin bu yaklaşımı Halide Hanım'ı çok duygulandırdı. Biliyorsun. Halide Hanım Fikriye' yi tanımıyordu ama onu bir gün Mustafa Kemal'in arabasında görmüş ve 'Paşa'nın yeğeni' olduğunu anlamıştı. O da Fikriye'nin Salih Bozok ve yaver Muzaffer Kılıç'la birlikte bu köşkü görmelerini istedi. Köşk geniş ölçüde onarılacak ve donatılacaktı. Ruşen Eşref. ikincisi de ödenmesi ertelenen. Çoğu zaman Paşa'nın arkadaşları eşleriyle birlikte geliyorlar ve Mustafa Kemal herkesle ayrı ayrı ilgileniyordu.du. izzettin Çalışlar. Paşa'nın kadın dostlarından çekindiği . Köşk Fikriye'nin zevkine göre döşenmişti. evlenme aktinin oluşturulması sırasında verilmesi kararlaştırılan paradır. Büyük Millet Meclisi Başkanı olarak daha rahat bir yere geçmesi söz konusuy. O dönemde Mustafa Kemal ve çevresindekilerin yerleşmesi için düşünülen yerlerin başında Keçiören vardı. askerlerin başında durarak gerekli işlerin yapılmasını denetliyordu. Epeyce konuştuk. Hiç kimse Paşa'nın Fikriye Hanım'la evli olup olmadığını araştırmıyor ve ona Mustafa Kemal'in eşi gibi davranıyordu. Selahattin Adil Paşa. Çankaya'ya 1921 yılının bahar aylarında taşındılar. Mustafa Kemal'in yakınları sık sık Köşk'e geliyorlar ve rakı sofraları geç saatlere kadar sürüyordu. Bu amaçla geniş bir toplantı düzenlenmesi kararlaştırıldı. Köşk'e yakın bir bağ evinde oturan Mahmut Soydan ve Fuat Bey de Köşk'ün sürekli konuklarındandı. Paşa da uygun görürse hemen oraya yerleşeceklerdi. Samsun Valisi Kâzım Paşa. Nikâh işlemi yapılırken. Konudan Paşa'ya söz etti. Fikriye bu işlerle görevlendirildi. evinin yakınındaki Bulgurzâdelerin kiralık köşkünün Paşa'ya çok uygun geleceğini düşündü ve bunu Ruşen Eşrefe açtı. "Bu paraların formalite gereği saptanması. Fikriye köşkü çok beğendi ve derhal kararını verdi. Kendisini daha önce Mustafa Kemal'in arabasında görmüştüm. Oysa o günlerin Ankara'sı. Akşam Kalaba'daki evine döndüğü zaman da eşi Adnan Bey'e şunları anlattı: "Bugün Paşa'nın yeğeni Fikriye Hanım'la tanıştık. Köşk'ün hanımefendisi oydu."iş kalmıştı nikâh törenlerinde geleneksel olarak belirlenen mihri muaccel ve mihri müeccelin saptanmasına. Ali Enver buruk ayrıldı. ağabey-kardeş arasındaki buzların erimesini pek sağlayamadı. Paşa'nm emir eri Ali bile salona alınmadı. Bu güzel kadın bize her türlü yardıma hazır olduğunu söyledi. Gardaki Direksiyon Binası'nda savunma önlemleri almak kolay değildi. Celâl Bey. Her sabah günlük işlerini tamamladıktan sonra Çankaya'ya uzanıyor. Ankara'da bulunan İstanbullu kadınlarla Ankara'da yaşayan kadınları bir araya getirmek kolay değildi. Oraya ilk yerleşenlerden Rauf Yener. kentten uzak bir yere taşınmanın kendisine çok uygun geleceğini söyledi. Bunun için Kız Muallim Mektebi'ne giderek orada bulunan Halide Edip Hanım'la görüştü. Ankara günlerinin en mutlu anlarını yaşadık. Paşa evin kadını durumunda olan Fikriye'nin düşüncesini almadan karar vermek istemiyordu. Paşa'nın Çankaya'ya yerleşme kararından sonra. Ruşen Eşref. Salih Bozok ve Muzaffer Kılıç hep birlikte Çankaya'daki köşkü gördüler. belki de boşanma durumunda ödenmesi gereken para. Fikriye Ankara çevresine yavaş yavaş alışıyordu. Bizim nikâhımızda derhal ödenmesi gereken para 10 altın. Süreyya Yiğit ve Doktor Fikret de Çankaya'da birer ev edindiler. Onarım çalışmaları karda kışta üç ay kadar sürdü. Yakup Kadri. sonra ödenmesi gereken para 50 altın olarak saptandı. Çok tatlı ve mahzun bir sesi vardı. Bu arada Çankaya sırtları bazı kişilere çok çekici geliyordu.
Her büyük adam gibi Mustafa Kemal Paşa'da da yıldızının parıltısıyla gözleri kamaşmamış ve talihinin ihtiraslı aşkından habersiz olanların sadeliği ve alışkanlığı vardı. daha müstesna bir simaydı. göğsüm kabararak diyemez miyim ." Yakup Kadri. Onu kaybederse hayatını da kaybeder. Başta özel yaşamına dair yapılan mahalle kahvesi dedikoduları. Sofrada o kadar yan yanaydık ki. büyük bir Mustafa Kemal hayranıydı. mevki için değil de sırf kişiliği için bağlı tek kadın odur. Yakup Kadri bu yazısını yazmadan birkaç gün önce Mustafa Kemal'i tanıma mutluluğuna ermiş ve sanki büyülenmişti. "Benimle bir akran gibi konuştu. dışında olsun çeşitli cephelerden ona karşı gelenlerin sayısı epeyce çoktu. Elmacık kemikleri çıkık. ortadan biraz daha uzun boylu. fakat hiçbir yorgunluk belirtisi göstermemek üzere kısık ve sıcak bir sesle konuşuyor. bunun arkasından biraz daha ciddi görünen tenkitler çıkıyor. Kendisiyle evlenmek isteyenler çıkmış. Paşa da bunları tahmin edebildiği için gereken önlemleri almış ve Fikriye ile ilişkisini sağlam temellere oturtmuştu.V9 yor. yani popüler olan bir insan değildi. bir tunç parçası üzerine oyulmuş eski bir madalyonu andırıyordu. Kendisi bu resimlerin hepsinden daha sevimli. O ilk izlenimlerini ikdam 'da şöyle anlatıyordu: "Mustafa Kemal Paşa sivil giyinmiş. renk ve çizgi bakımından. soldan sağa sallıyordu. Ne var ki kendisini Paşa'nın nikâhına aldıracak kadar becerikli görünmüyor. Bunların mırıltıları. Onun ömründe tek bağlandığı erkek Mustafa Kemal Paşa'dır. ağız kemikleri kuvvetli ve alnı sertti. Meclis içinde olsun. Mustafa Kemal'in çok hoşsohbet bir kişi olduğunu belirttikten sonra yazısını şöyle sürdürmüştü: "Methedilmekten çok kaçınan bir hali vardı. Elleri durmadan iri taneli bir kehribar teşbihle oynuyor. dizim dizine dokunuyordu. kâh bir ucundan tutup çeviriyor. vücudunun kımıldamaları genç bir parsın kımıldamaları gibi sevimli. ikide bir dirseğim dirseğine. Ben inanıyorum ki Mustafa Kemal'e. munis bir biçimde haşin ve çevikti. mavi gözleri anlaşılmayan bakışlarla bakıyor." Mustafa Kemal'in bütün yakınları Paşa ile Fikriye'nin arasındaki yakınlığı biliyor ve hiç kimse bu konuda kendisini rahatsız edebilecek bir davranışta bulunmuyordu. sağdan sola. Ama Fikriye. Gazetede gördüğümüz resimlerin hiçbirine benzemiyordu. Ama Ankara'ya gelir gelmez orada Paşa'yı yıkmaya çalışanların boş çabalarını görünce hayretlere düştü ve şunları yazdı: "Tarihsel gerçeklere bağlı kalmak gayretiyle itiraf etmek gerekir ki. daha canlı. İstanbul'da çıkan İkdam gazetesinin temsilcisi olarak bin bir güçlükle Ankara'ya gelen Yakup Kadri. Fikriye Hanım Kemal Paşa'nın evini gayet iyi idare ediyor ve hemen herkesin saygısını kazanıyor. Bu yüzün bütününde çok zahmet görmüş. bunun bir gün olacağına inanıyor. hayatımın en şerefli bir günüydü.anlaşılıyor. Daha önce de duymuştum. Mustafa Kemal Paşa herkes tarafından sevilen. Bu dedikodular. Şu dakikada oynamakta olduğu muazzam tarihsel rolün heybetini benim kadar hissediyor muydu? Hayır. üstünde durulmaya değmeyecek kadar amiyanedir (bayağıdır). Gözlerinin ve ağzının garip çekiciliği hâlâ hayalimde. çok düşünmüş kimselerin yüzündeki anlam vardı. 1921 Haziranı'nda Ankara'ya gelen Yakup Kadri de bu tür GVF12 177 söylentileri duydu. homurtuları Ankara'ya ayak bastığım ilk günlerden itibaren kulaklarımı tırmalamaya başlamıştı. bu teşbihi kâh bileğine geçiri. zayıf ve sarışın bir zattı. Yüzü. hiç kimseyi kabul etmemiş. Bu." Demek ki Mustafa Kemal'in özel yaşamıyla ilgili dedikodular çıkarılıyordu. anasının dışında. Günün birinde bana hayatımın en şanlı olayını soracak olan torunuma. çok uğraşmış. Ama Paşa'nın düşmanları onun ilişkileri konusunda türlü dedikodular çıkartıyorlardı. Ona bu kadar yakın olmaktan sevinç ürperme-leri içindeydim.
Fikriye'yi kendine. "Efendiler. O yalnız Paşasına âşıktı. İstanbul'da padişah yandaşları da Mustafa Kemal'in artık tam bir yenilgiye uğradığına sevinerek bayram ediyorlardı. Panik havası Ankara'yı da kaplamış ve başkentin Kayseri'ye taşınması için göç başlamıştı. Çünkü o Fikriye'ye hiçbir zaman âşık olmamıştı. Meclis Başkanı ve Başkumandan Mustafa Kemal. İnönü'de uğradıkları yenilginin öcünü almaya kesin kararlıydılar. Zaferden umudu kırılanlar. Tehlike olmazsa hep burada kalır. inönü yenilgisinden sonra geniş bir saldırı hazırlığına girişmişler ve seferberlik ilân etmişlerdi. Bu aynı zamanda Mustafa Kemal'in de dramıydı. Kin gütmüyor ve sevdiklerini mutlu etmek için elinden geleni yapıyordu. Böylece Batı Anadolu'nun büyük bir bölümü Yunanlıların işgaline uğramış oluyordu. kendisine verilen yetkilerle 23 Temmuz-5 Ağustos günleri arasında Tekalifi Milliye (Ulusal vergiler) diye adlandırılan bazı emirler yayınladı. Yunanlılar Bursa cephesinden saldırı geçerek Kütahya-Eskişehir bölgesine kadar ilerlediler. bu durumu açıklayarak şöyle demişti: "Meclis. ağustos ortalarında yapılacak büyük bir saldırıyla Ankara üzerine yürünmesi kararlaştırıldı. XII Sakarya-Dumlupınar-Büyük Taarruz O sıralarda cephede neler oluyordu? Yunanlılar II. . duygusallığı başka türlü davranmasına engeldi. Fikriye'nin yaşamında hiç başka bir erkek yoktu ve olmayacaktı." Bunun üzerine Dersim mebusu Diyap Ağa da söz alarak. inceliği. Yunan askerleri girdikleri köyleri yakıyorlardı. Meclis'in Kayseri Lisesi'nde toplanması için hazırlıklar yapılıyordu. Halkın morali bozulmuş ve direniş umutları sarsılmıştı. bu amaçla bir kürsü bile yerleştirilmişti. Güneyde de Uşak'tan Afyon'a saldırdılar. Cepheden çekilen Türk askerleri perişan durumdaydılar. Ama onu bunalımlara sürüklememek için de çeşitli yollar aramıştı.ki. verdiğimiz karar gereği Kayseri'ye taşınacaktır." dedi. gençliğimin yüksek bir dönüm noktasında. Yani bir hafta içinde ağırlıkların taşınması gerekir. Anadolu'daki asker. 1921 yılının 10 Temmuzu'nda büyük bir saldırı başlattılar. Fikriye'yle olan ilişkilerinde de bu karakterinin rolü oldu. bunlar nasıl taşınacaktı? Bu sorunlara çare bulmak için olağanüstü önlemler almak gerekiyordu. yaşam boyu sürecek bir eş olarak seçmemişti. Bu iş bir hafta içinde yapılmalıdır. Memur ve subay aileleri ve yatılı okullar Kayseri'ye taşınıyordu. Yunan ordusunun hedefi artık Ankara'ydı. Onu kırmamak ve güç durumda bırakmamak için elinden geleni yaptı. yoksa kavga ederek ölmeye mi?" Böylesine gergin bir hava vardı Ankara'da. Ne var ki. Yunanlılar her yerde coşkuyla bu başarılarını kutluyor. Toplantı salonuna. Halide Hanım'in gözlemlerinden de bu çıkıyordu. Bir hafta sonra Eskişehir ve Seyitgazi de Yunan askerinin eline geçti. Meclis'in geri kalan bölümü de burada kalır ve tartışmaları burada sürdürür. cephane ve top sayısını da artırmışlardı. Onun bütün dramı buradaydı. Kütahya'da Yunan kralı Konstantin'in başkanlığında yapılan bir toplantıda. Meclis binasını ve toplantı salonunu düzenler. Ve Mustafa Kemal bu soruna çözüm bulamadı. Ordu neyle beslenecek." Mustafa Kemal'in işte böylesine büyüleyici bir kişiliği vardı. "biz buraya kaçmaya mı geldik. nezaketi. Zaten zarifliği. Türk ordusu buna yeterli ölçüde hazırlıklı değildi. Meclis'in bir bölümü de Kayseri'ye gider. silâh ve cephane nereden bulunacak. icra Vekilleri Heyeti Reisi (Başbakan durumunda) Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa. at arabaları ve kağnılarla Ankara'dan uzaklaşıyorlardı. 1921 Temmuzu'nun son günlerinde 182 Meclis'in yaptığı bir gizli oturumda. îşte bu koşullar Mustafa Kemal'in duygusal alanda mut-180 suzluğunun nedeniydi. Hiçbir zaman ona böyle bir söz söylememiş ve umutlandırmak istememişti. bir yaz günü Mustafa Kemal Paşa ile yemek yedim.
potin. kalın bezler. kundura çivisi. tiftik. yazlık ve kışlık kumaşlar. çay ve mum stoklarının yüzde 40'ını orduya vermek zorunda bırakıldı. Başka bir emre göre de tüccarın ve halkın elinde bulunan 'rengi ne olursa olsun çamaşırlık bez. bugün Sakarya'nın berisinde. hükümete eşi görülmemiş yetkiler veriyordu. "Ankara önünde yapacağımız savaşta uğrayacağımız yenilgi bize davayı kaybettirir. Yunan saldırısı sürerken Meclis'te sert tartışmalar oluyor ve muhalefet mebusları Mustafa Kemal'i cepheye gitmemekle suçluyorlardı. tuz. Karaoğlan çarşısından ve Taşhan'dan Çankaya'ya gidecek tek araç yoktu. taban astarlığı. Paşa harita üzerine kırmızı ve mavi bayraklar yerleştirerek durumu bütün ayrıntılarıyla izliyordu. elinde bulunan buğday. yarın belki Ankara'nın girişinde İstiklal Savaşı'mızı sürdüreceğiz ve bir gün düşmanı muhakkak vatanımızda boğacağız. yeter ki Meclis kendisine istediği yetkileri versin." diye homurdanmaya başladı. birer çift çarık vermekle yükümlü tutuluyordu. orduya birer takım çamaşır. mercimek. develerin ve merkeplerin yüzde 20'sinin orduya teslimi. Ağaoğlu'nun amacı ise Erzurum'a ulaşabilmekti. dün Sakarya'nın ötesinde. Başka bir emirle de herkes. Mustafa Kemal ordunun başına geçmeye hazırdı. Ziya Gökalp bir at arabasına. zeytinyağı. pirinç. Mustafa Kemal. Ordunun uğradığı bozgun. Ağaoğlu yatağını yorganını kağnıya sermiş. demir. 183 iı^m O güne kadar Mustafa Kemal. Bu beygire Yakup Kadri'yle nöbetleşe binerek Çankaya'ya gidip geliyorlardı. yemeni. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa sabahlara kadar orada cephe haberlerini alıyorlar ve Mustafa Kemal cephedeki komutanlara oradan emirler gönderiyordu. Artık geceleri ne Çankaya'ya gidebiliyor ne de Fik-riye'yi görebiliyordu. Ama her gün yine nefti renkli avcı elbisesiyle. Halk da bu savaşın kazanılması için de elinde avcunda ne var ne yok verdi. şeker. Örneğin ordunun giyimini sağlamak amacıyla her hane. sıcak . amerikan patiska. kaşağı. 8 Ağustos 1921'de yayınlanan bir emirle de şunlar isteniyordu: Dört tekerlekli yaylı arabaların. saman. çarık. at. sabun. Meclis'teki konuşmasında şöyle diyordu: "Efendiler. gaz. Uzun tartışmalardan sonra Meclis bu yetkileri Mustafa Kemal'e vermek zorunda kaldı. Mustafa Kemal mutlaka kumandayı ele almalıdır. nohut.nı Fevzi Paşa. birer çift çorap. tıraş olmuş halde komutanlarının ve Meclis'in karşısına çıkabili-yordu. yıkanmış ya da yıkanmamış yün. Büyük Millet Meclisi Hükümeti." diye haykırıyordu. Genelkurmay Başka. O sıralarda böbrekleri ağrıyordu. ütülü gömleğiyle. öküz ve kağnıların hayvanlarıyla birlikte. un. her ay ordu malzemelerinin bir bölümünü kendi aracıyla 100 km'lik bir uzaklığa taşımak zorunda tutuluyordu. binek ve top çeken hayvanların. Ziya Gökalp'in niyeti Diyarbakır'a gitmek. istiklal Savaşı'na işte böyle hazırlandı. Yine o günlerde. yular. katır ve yük hayvanlarının. kötümser konuşmalara yol açtı. arpa. Ahmet Ağaoğ-lu da iki mandanın çektiği bir kağnıya binerek yola çıktılar. Ziraat Mektebi'ndeki Genelkurmay başkanlığından yönetiyordu. Ruşen Eşref bir araba beygiri bulmuştu. Sabahleyin yanındaki kumandanlar evlerine dönerken. Bazıları da. Artık kentin merkezi sayılan Meclis'ten. "Ordu nereye gidiyor? Millet nereye sürükleniyor? Bunun sorumluları kimdir? Onu göremiyoruz." Paşa geçici bir süre için Millet Meclisi'nin elindeki yetkilerin kendisine verilmesini istiyordu. kolan. savaşı. Yine başka bir emre göre de elinde taşıt olan herkes. uykusuz geçen saatlerin ardından birlikte kahve içebileceği bir arkadaş arıyordu.Bunlar. Gün ağardıktan sonra Çankaya'ya dönmesinin tek nedeni. Genelkurmay'da sabahladığı geceler çoktu. kasaplık hayvan. semaverini de yanına almıştı. yağ. fasulye. Birçok milletvekili. Tek umut. bulgur. sicim ve urgan stokla-rıvna el konacaktı. pamuk. kösele ve iğne. Mustafa Kemal'deydi.
Yunanlılar Türk ordusundan korkmamanın rahatlığı içindeydiler. Ortada ne yenen vardı ne de yenilen. Ama güçlü bir saldırıya geçmek için durumu elverişli bulmadığı için on gün kadar beklemede kaldı. avurtları çökmüş. Yunan ordu komutanları koşulların elverişli olduğunu düşündükleri 23 Ağustos sabahı büyük saldırıya geçtiler. Yunan Başkomutanı Papulas ise Türk ordusunu yok ettiği kanısındaydı. Milli Savunma Bakanı Refet Paşa. hiç de öyle küçümsenecek güçte bir devlet değildi. yüzü bembeyaz olmuştu. Fevzi Paşa'yla birlikte Polatlı'daki eski başkumandanlık karargâhına gitti. Mustafa Kemal Sakarya Zaferi'nden sonra şöyle diyordu: . Mustafa Kemal orduya taarruz emrini verdi. Onlar zaman zaman yer yer ilerlediler." General Papulas umutlu düşler kurarken. Şimdi ikinci aşama başlıyor. 10 Eylül'de Mustafa Kemal kesin kararını vermişti. îşte o sıralarda 100 km'lik cephe kurulmuş ve ordunun ana bölümü. Yunanlıların amacı Türk ordusunu kuşatarak yok etmek. bütün cephelerden saldırıya geçilecekti. Sakarya Nehri'nin doğusuna yerleştim. düşman ordusuyla ilişkiyi keserek Sakarya Nehri'nin gerisinde toplanmıştı. Fikriye de hiç uyumadan kendisini sabahlara kadar bekliyor ve ona birazcık moral vermeye çalışıyordu. Türk birlikleri zaman zaman geri cephelere çekildi. 6 Eylül'de Atina'ya yolladığı bir raporda şöyle diyordu: "Türk ordusunu yendim. Düşmanın o günlerde yaptığı saldırıların hepsi kırıcı ve ezici bir biçimde geri püskürtüldü. Meclis 5 Ağustos 1921'de kendisine istediği yetkileri verdikten bir hafta sonra da. Türk ordusu 22 gün. Yunanlıların Anadolu'yu ele geçirme düşlerinin sona ermesi anlamına gelebilirdi.bir banyo aldıktan sonra bir saat kadar dinlenebilmekti. Durum birdenbire değişmişti. Bu zafer. yakacak kok kömürü bile bulunmuyordu. Mustafa Kemal Paşa. Yunan ordusu da işgal edilen kent. Askerler o gün siperlerden sıçrayarak düşman mevzilerine saldırdılar. 'Sakarya Meydan Muharebesi' denen savaş. ardından da bütün Anadolu'ya egemen olmaktı. Ama Türk ordusu düşmanın peşini bırakmıyor. Yunan ordusu için büyük bir bozgundu. Yunan ordusu hemen çekilmeye başladı. Yunanlıların hazırlıksız oldukları bir kez daha görüldü. Yunanlıların başarılarına güvenmiş olan büyük ülkeler için de bu bir düş kırıklığı yaratıyordu. işte böyle başlamış oluyordu.. sonra da Ankara'ya gelerek Meclis'i ve Hükümet'i dağıtmak. Kayaş'taki söğütleri kestirerek trenleri işletiyordu. Birinci aşama tam tasarladığımız gibi gerçekleşti. yeni birtakım gelişmelere yol açacak nitelikte bir olaydı. Gelen haberlere göre.. ikinci aşaması henüz uygulamaya konmamıştır. Demek ki Anadolu'da bir direniş eylemi vardı ve Mustafa Kemal'in çevresinde oluşan yeni devlet. Mustafa Kemal yorgundu. onlar da inatla direnmeye çalışıyordu. Yunan askerleri büyük bir direnişle karşılaştılar. 22 gece süren bir meydan savaşını kazanmış ve Yunan ordusunu perişan bir halde Sakarya bölgesinden kovmuştu. Yunan askeri topunu tüfeğini bırakarak kaçmaya başladı. iki gün süren muharebede. îşte onların bulundukları bu uyuşukluk anında. Ankara'da cepheye gönderilen trenlerin lokomotiflerinde. Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte Yunan cephesine yapılacak saldırının ayrıntılarını inceliyordu. Birkaç gün sonra 13 Ağustos'ta düşman ileri yürüyüşe geçti ve dört gün sonra Türk ordusuyla karşı karşıya geldi. Bu Yunan yenilgisi. 185 186 Sakarya Zaferi. düşman yeni bir saldırının hazırlıkları içinde değildi. Bu. ama düşmanı yeneceğine tam bir güveni vardı. İstiklal Savaşı'nın dönüm noktasıydı. Mustafa Kemal işte o günlerde cepheye ulaştı. Paşa'nın cepheye gitmesi artık yeni bir umut kaynağı oluyordu. Yunan askerleri tüm cephelerde Türk ordusuyla teması keserek Batı'ya doğru çekilmek zorunda kaldı. Oysa bizim planımızın sadece birinci bölümü sona ermiş. kasaba ve köylerin dışında hiçbir şey elde edemediği için bir süre durup toparlanmayı yeğlemişti.
Türk-Ukrayna Dostluk Paktı. Kendisini Türkiye'de bir dostluk çemberi içinde gör-188 mekten çok mutlu olduğunu belirttikten sonra şöyle dedi: "Efendiler. Davullar zurnalar çalındı. Mösyö Claude Farrere Türkiye'nin gerçek ve ciddi bir dostu olduğunu açık bir biçimde kanıtlamıştır.. çeşitli illerden görüşmeye gelenler. Alkışlar ve coşkun gösteriler arasında Sakarya Zaferi nedeniyle kendisine' Mareşal Rütbesi' ve 'Gazi' unvanı verildi. Milletvekilleri genelde toplantıda oldukları için onlara ulaşmak da kolay olmuyordu. Ne var ki Çankaya'ya kim. Ermeni. Ama onu en çok mutlu eden olaylardan biri de Zübeyde Hanım'ın Ankara'ya gelişiydi. 19 Eylül 1921'de Meclis'e geldi. Meclis toplantıları. Yakın dostları onu kutlayacak söz bulmakta güçlük çekiyorladı. Kendisi. 22 gün ve 22 gece aralıksız devam eden Sakarya Meydan Muharebesi. her gün cepheden haber bekliyordu. 1922 Haziranı'nda ünlü Fransız yazarı Claude Farrere Mustafa Kemal'le görüşmek istemiş. Onun onuruna İzmit'te bir çay partisi düzenlendi. Bu doktor. Bunlar. Böyle bir şenlik hiç görülmemişti. 187 Mustafa Kemal o çayda Claude Farrere'e büyük ilgi ve yakınlık gösterdi. milletvekillerinin ve askerlerin sorunları. Yalnız öğle saatlerinde bazı milletvekilleriyle görüşme fırsatı çıkıyordu. O günlerde muharebe alanından Ankara'ya. Mustafa Kemal Paşa Meclis'te yaptığı konuşmada şöyle dedi: "13 Eylül günü Sakarya Nehri'nin doğusunda düşman ordusundan eser kalmadı. yaralılara oralarda bakıyorlardı. Ülkemiz ateşler içindeyken. Kızılay yeni yeni pavyonlar kurdurmaktaydı. 46 yaşında ünlü bir roman yazarıydı. Üzerinde. . 22 günlük savaştan en ufak bir iz bile yoktu. Mustafa Kemal de Fransız kamuoyunu kazanmak için Claude Farrere'in desteğini elde etmeyi düşünüyordu. arkasından Ankara'da Türk-Fransız Antlaşması. Ankara'da bir tek cerrah vardı. başkaları tarafından da hakkımıza ve bağımsızlığımıza saygı gösterilmesini beklemekten başka bir davamız yoktur. Paşa da bu görüşmenin İzmit'te olmasını uygun bulmuştu. Gülümsüyordu. Hepsi de Fikriye'yi tanıyordu. Adliye Vekili Refik Şevket çoğu zaman Millet Bahçesi'nde gezinirlerdi. İstanbul Hükümeti'yle ilişkiler. oyunlar oynandı. Türklere büyük sempatisi vardı. tren ve arabalar dolusu yaralı taşınıyor ve bütün kadınlar onlara yardım edebilmek için hastanelere koşuyordu. Örneğin bazı bakanları Meclis'in karşısındaki Millet Bahçesi'nde dinlenirlerken görme olanağı çıkıyordu. Mim Kemal Bey. dünyanın tüm adaletsizlikleri bize yönelmişken bu zulme karşı Claude Farrere'in yüce sesi göklere yükseldi. Paşa her gün çok doluydu. Ik-tisat Vekili Celâl Bey." Sakarya Meydan Muharebesi'nin sürdüğü günlerde Fikriye. Silâhlarımızı ancak amacımıza tümüyle ulaştıktan sonra bırakacağız.. Claude Farrere İzmit'e geldiği yıl. Kars'ta Türk. o günlerin coşkulu olaylarıydı. Çankaya'da. Azeri ve Gürcü Dostluk Paktı'nın imzalanması. Maliye Vekili Hasan Saka. derken Malta Adası'ndaki sürgünlerin dönüşü. arkasından İzmit'te Fransız yazar Claude Farrere ile görüşme. Genç kadın onlardan haber alabilmek için bazan saatler boyu beklerdi. Fikriye. Mustafa Kemal Paşa Ankara'ya döndükten sonra. yeni Türk devletinin tarihine cihan tarihinde eşi olmayan bir örnek kazandırdı." Mustafa Kemal Sakarya Zaferi'nden sonra Ankara'da coşkuyla karşılandı. Daha önce de İstanbul'a gelmiş ve İttihatçılara karşı Abdülhamit'i savunan yazılar yazmıştı. başında astragan kalpağı."Hiç kimsenin hakkına saldırıda bulunmadığımız gibi. dernek temsilcileri. Yine sırtında her zamanki avcı ceketi. sırtında bembeyaz ve tertemiz ipek gömleği ve özenle bağlanmış kravatı vardı. nereden haber getirecekti? Fikriye bu yüzden günaşırı Meclis'e giderek bir şeyler öğrenmeye çalışıyordu. 20 Temmuz 1922'de Büyük Millet Meclisi'nin kendisine başkumandanlık yetkisi vermesi. Çankaya'da hayatının en tatlı on ayını yaşadı. bazı günler 20-30 yaralıya neşter vurmak zorunda kalıyordu. Zafer haberleri Ankara'ya ulaşınca bütün halk bayram etti.
Ama Paşa'ya karşı çıkamayarak bu görevi üstlenmek zorunda kaldı." Claude Farrere Mustafa Kemal'i dinlerken çok heyecanlandı. Paşa bu geziden yararlanarak annesini ve kız kardeşini de İzmit'e getirtecek ve hep birlikte Ankara'ya döneceklerdi. Fransa'nın politikası ne olursa olsun. dostlarının bile karışmasına izin versin? "Değerli dostumuza neşeli sözler söylemeyi çok isterdim. Zübeyde Hanım. horlanacak. Bir araya geldiklerinde mutlaka bir olay çıkacak ve iki kadın birbirlerine girecekti.yordu. diye dünya kamuoyunu aldatmaya kalkıştılar. Mecdi Bey eşi Makbule Hanım'ın Fikriye'den hiç hoşlanmadığını biliyor ve bir araya gelmelerinin gerginliklere yol açacağını düşünüyordu. Biz. Aralarında. Makbule de Fikriye'nin Mustafa Kemal'e olan tutkusunu biliyor ve ağabeyinin günün birinde Fikriye'yle evlenmesinden korkuyordu. düşman bilinenlerin değil. Sonunda bu tatsız buluşma İzmit'te oldu. subaylarını ülkemize soktular. Düşmanlarımız Türkiye'yi yok edici darbeyi indirmek için fırsat bekliyorlardı. Ama annesiyle birlikte İstanbul'da kalmıştı. Ünlü Fransız yazarı. Türkiye ve Türkiye halkı ile yürekten ilgilenen bir kişinin Türkiye' de yaşanan üzüntüleri yakından görmek istemesi zaten beklenirdi. Soylu Fransız ulusu ise gerçeği algılamakta gecikmedi. halk tutsak edilecek. İzmit'e gitmeye can atıyordu. Dünyada bağımsız bir devlet düşünülebilir mi ki içişlerine. zalimdir. Dünyada bundan daha mantıksız ve daha saygısız bir hareket düşünemiyorum. sefil ve darmadağın edilecekti.özgürlüğü ve bağımsızlığı tüm dünyaya tanıtmak için kanlar döken. Her türlü iftiraya hazırdılar. Ama Fikriye'ye hiç söz geçiremiyordu. . Fuat Bey iki kadın 189 arasında bir olay çıkmasından çok korkuyor ve Fikriye'nin Mak-bule'ye karşı saygılı ve hoşgörülü olması için elinden geleni yapı. Ama Makbule'ye söz geçirmesine en ufak bir olasılık yoktu. İstanbul'da henüz düşman süngüleri ve tehditleri altında yaşayan zavallı vatandaşlarımızın unutulmaz acılarını duymuştur herhalde. kendisine gösterilen bu sıcak ilgiden çok duygulandı ve Milli Mücadele'yi destekleyen yazılar yazdı. tıpkı benim kalbim gibi sizinle beraberdir. on yıl öncesinden başlayan gerginlikler vardı. Makbule Fikriye'den tam on iki yaş büyüktü. ama bizi hoşgörsünler. "Bugün ülkemizde soruşturma yaptırmak istiyorlar. Fransa'ya döndükten bir süre sonra da Mustafa Kemal'e çektiği bir telgrafta duygularını şöyle belirtti: "Bütün Fransız milletinin kalbi. devrimler yapan büyük bir ulusun seçkin evlâdıdır. o dönemde Mecdi (Boysan) Bey'le evliydi. Zübeyde Hanım'ı önceden karşılamak amacıyla Fikriye ile Fuat Bey'i İzmit'e gönderdi. Hemen bavulunu hazırladı. üç yıllık ayrılıktan sonra oğluna kavuşabileceği için çok mutluydu. Fikriye de artık Mustafa Kemal'in dostluğuna güvendiği için Makbule'nin davranışlarına hiç aldırmayacak ve ona boyun eğmeyecekti. Kendisi. Mustafa Kemal. o Mustafa Kemal'in yanında olacaktı. Orada da onurlarına yemekler verildi. O da coşkulu bir konuşma yaptı. Türkler vahşidir. Makbule Hanım da kaç yıldır ağabeyini görmemişti. Bu gerginliğin bir sebebi de Makbule ile Fikriye'nin annesi Vasfiye Hanım arasındaki anlaşmazlıklardı. uygarlığın gereklerini benimseme yeteneğinden yoksundur. Ama Fikriye'yle karşılaşmanın birtakım sorunlar yaratacağını da biliyordu. Bütün kalbimle ve içtenlikle size bağlıyım Paşa Hazretleri. Bunun için de eniştesi Mecdi Bey'in İstanbul'a giderek Zübeyde Hanım ile Makbule'yi İzmit'e getirmesini istedi. Hele Fikriye'nin Ankara'ya kaçıp Paşa ile birlikte yaşaması Makbule'yi çılgına döndürmüştü. yaşamak ve bağımsızlık için savaş veren ve bu kanlı savaş görüntüleri karşısında tüm uygar dünyanın duygusuz kaldığını gördükçe kan ağlayan insanlarız. Fikriye zaten inatçı bir kızdı ve Makbule'den hiç hoşlanmıyordu. Türkiye parçalanacak." Mustafa Kemal'in kız kardeşi Makbule Hanım. Sonra birlikte Adapazarı'na gittiler.
Birkaç ay önce de. Nitekim ertesi gün hiç yoktan bir nedenle iki kadın birbirlerine girdi. Kesin bir tercih yapmak zorundaydı: Fikriye mi. Fuat Bey daha tatsız olayların çıkmasını önlemek için akşam rakı sofrasında. Çankaya her ne kadar yüksekte ve havadar bir durumda ise de yine gündüzleri bağda ve bahçede gezinmek çok bunaltıcı oluyordu. Zübeyde Hanım'ın bu kayınvalidelik tanımından hiç hoşlanmadığı ise ilk günlerde hiç belli olmuyordu. Fuat Bey. Bu konuda Fikriye'nin Paşa üzerinde bir baskısı olmadı. Zübeyde Hanım. öksürdükçe ve halsiz düştükçe bunalımlara düşüyor ama Paşasma bunu hiç belli etmemeye çalışıyordu. Mustafa Kemal Fikriye ile Makbule'nin birbirlerini hiç sevmediklerini biliyor ama işin bu dereceye varacağını beklemiyordu. Zübeyde Hanım'ı Doktor Adnan ve Doktor Refik beylere muayene ettirdi. annesine ve kız kardeşine kavuşmanın heyecanını yaşadı. Makbule mi? Kararını vermekte güçlük çekmedi. neşesizliği. Makbule'yle ilgili hiçbir söz söylemedi. çarpıntısı vardı. Her an aralarında bir fırtına kopabilirdi. yaverler. Ne olursa olsun sonuna kadar idare edecekti. En büyük korkusu. Eski canlılığı kalmamıştı. O yüzden de hep sağlam insan rolü oynuyordu. uygun bir biçimde bu kavga olayını anlattı. Köşk'te Fikriye'yle nasıl bir arada yaşayabilirdi? Zavallı Fikriye buna nasıl katlanırdı? Ertesi gün Paşa İzmit'e gelince. sık sık başı dönüyordu. Mustafa Kemal cepheye gider gitmez. Fikriye'yi. Belki de kardeşinden kendisine verem geçmişti. Yorgundu da. Paşa zaman zaman ondaki bu halsizliği. Makbule Ankara'ya gelecek olursa. Ya verem olduğu anlaşılır da Paşa onu bir sanatoryuma göndermeye kalkarsa? Ya Paşa hastalıktan çekinerek ondan uzak durursa? O zaman ne olurdu ilişkileri? Mustafa Kemal'i yitirmek ona hastalıktan da korkunç görünüyordu. Artık Ankara'ya dönüş zamanı gelmişti. Fuat Bey bu tatsız olaydan dolayı çok üzgündü. paşalar ve milletvekilleriyle birlikte Ankara'ya döndü.Fikriye. Ama Makbule huzursuzluk içerisindeydi. yitirdiği eşi Ragıp Bey'in yeğeni ve ondan bir anı olarak sevmiş ama oğluna eş olmasına hiç gönlü razı olmamıştı. Zübeyde Hanım'ı kendi öz anası gibi sevgiyle kucakladı. Onlar da kalp durumunu pek beğenmediler ve birtakım ilâçlar verdiler. Köşk'e doktor arkadaşlarından birini çağırmayı öneriyor ama Fikriye bu düşünceye şiddetle karşı çıkıyordu. artık kayınvalidesi gibi davranıyordu. Hastalığını gizlemesi yine de kolay değildi. Ankara'da artık yakıcı sıcaklar başlamıştı. Paşa'ya. Ana oğul artık özlem gidereceklerdi. orduyu denetlemeye gideceği günlerde yatağa düşmüştü. İzmit'ten İstanbul'a dönecekti. mart sonlarında ateşi yükselmiş ve tam Mustafa Kemal'in Garp Cephesi'ne. Mustafa Kemal daha İzmit'e gelmemişti. küçük kardeşi Jülide gibi vereme yakalanmaktı. Makbule Ankara'ya gelmeyecek. Fikriye. Benzi de günden güne solup sararıyordu. Zübeyde Hanım oğluna kavuşmaktan o kadar mutluydu ki Makbule'nin İstanbul'a dönmesinin hiç üzerinde durmadı. Ertesi gün Paşa. Fikriye hasta olduğunu biliyor ama bunun duyulmasından ödü kopuyordu. Sarılıp öpüştüler. Böyle davranması da onun Mustafa Kemal'in gözünde daha büyük bir saygınlık kazanmasını sağladı. Fikriye'nin sağlık durumu hakkında kendisine sürekli haber iletilmesini istedi. Meclis başkanlığının özel kalem müdürü Hayati Bey Fikriye'nin karşı gelmesine aldırmayarak Köşk'e bir doktor 191 . Aslında Fikriye'nin sağlık durumu da uzun süredir parlak değildi. Mustafa Kemal kararını önce annesine duyurdu ve Makbule'nin Çankaya'da huzursuzluk yaratacağını anlattı. Zübeyde Hanım bu yüzden Köşk'ün pek tadına varamadı. bazen de ateşinin yükselmesini fark edince. Kesik kesik öksürüyor ve çok çabuk yoruluyordu. Sevgili Zübeyde Yengesine. Zübeyde Hanım'a Köşk'te bir oda ayrılmış ve Fikriye bu odayı zevkle döşeyip süslemişti. Paşa Fikriye'yi yatakta bırakarak cepheye gideceğine çok üzülüyordu. Makbule ise Fikriye'ye çok soğuk davrandı. Paşa.
nereye gittiğini Ankara'da yine hiç kimseye söylemeden. Bir yandan Zübeyde Ha-nım'la yakından ilgileniyor. kıpırdayacak hali olmadığını. Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da iki gün sonra oraya geldi. Her şey eskisi gibi devam ediyordu. "Paşam daha ne bekliyorsunuz taarruzu başlatmak için? Herkes bunu çok merak ediyor. Durum ona da anlatıldı. cephe dönüşü yoğun işler arasında bu durumu fark edemedi. Bu durumda hastalığının nedenini anlamak kolay değildi. Görüşleri alınması uygun görülen ordu ve kolordu komutanları da bir futbol maçını izleme bahanesiyle Akşehir'e çağrıldılar. 23 Temmuz günü. Kâzım Paşa zaten böyle bir toplantıyı sabırsızlıkla bekliyordu. "Tabii. ama yok!. Mustafa Kemal. Bu kez de konu düşmanın neden Anadolu'dan atılmadığıydı. Fikriye ise hastalığını dostlarından bile gizledi. Ertesi günü hep birlikte Ankara'ya dönüldü. Kurul GVF13 . neden düşmanı denize kadar kovalamadık?" diyorlardı. Röntgen çekilmesi de o koşullarda biraz olanak dışıydı. Akşehir'de Garp Cephesi Karargâ-hı'na gitti. "Mademki Sakarya Savaşı'nı kazandık. Ama hazırlıklarımız düşmanın kulağına gitmesin diye bundan hiç kimseye söz etmiyorum.." Mustafa Kemal Paşa taarruz hazırlıklarını ve tarihini herkes-den gizliyordu. Türlü söylentiler çıkartılıyor." dediği zaman da Paşa. çok yakında taarruzu başlatacağız. Sen hiç merak etme. Artık Bakanlar Kurulu'na bilgi vermenin sırası gelmişti. öksürdü-ğünü söylemeyerek doktoru yanılttı. 6 Ağustos günü Başkumandan Gazi Mustafa Kemal Paşa. Bir böbreğinin de zayıf olduğunu söyledi. Niçin duruyoruz?" Bazıları da şöyle diyordu: "Taarruz bir deliliktir. özel Kalem Müdürü Hayati Bey. Bundan." O aylarda Bakanlar Kurulu başkanlığına getirilen Rauf Bey ise Mustafa Kemal Paşa'ya şöyle diyordu: "Gerçek durumu hiç olmazsa bana söyle. Birlikte durumu incelediler. Efendim yüzde 25 zafer ihtimaliyle bir taarruzdan bile yanayız ama ne yazık ki o kadar ihtimal bile yok.. kendisinin sıtma olduğuna karar verdi. Fikriye ona zaman zaman.getirdi.. ne annesinin haberi vardı ne de Fikriye'nin. O dönemde yine Meclis'ten homurtular yükseliyordu. İsmet Paşa kendisini bekliyordu. Doktor. 'Böbrek zafıyeti'nin bakımı yoluna gidilmesini önerdi. Mustafa Kemal. Hazırlıkları yeniden gözden geçirdiler. "yoğun bir çalışma içindeyim. öte yandan da Paşa'nm bütün Köşk hizmetlerini yürütüyordu. Ankara-îzmir arası 800 kilometredir. Biz hazırlanıyoruz. böyle bir karanlık ve belirsizlik içinde beklemenin ülkeyi felâkete sürükleyeceğini söylesinler. Mustafa Kemal Paşa'ya bir tel çekerek. 1 Ağustos günü. "Fikriye'ciğim. 'Fikriye Hanımefendi'nin yataktan kalktığını ve endişe edilecek bir durum olmadığını' bildirdi. Sen hiç telaş etme. Efendim. bir yandan da seslerini yükseltmeden. Ordunun hazırlıkları son haddine varmıştır. Ordu ne haldedir? Gerçekten taarruz edemeyecek mi?" Mustafa Kemal Paşa o günlerde Meclis kürsüsünden yaptığı bir konuşmada bütün bu söylentilere ve sorulara yanıt olarak şöyle dedi: 193_ "Ordumuzun kararı taarruzdur. Bizim şu kadar katırımız. Bütün kumandanlar taarruza hazır olduklarını söylüyorlardı. Bırak muhalifler ordunun kokuştuğunu. Sebebi hazırlıklarımızı tamamlamaya biraz daha zaman bulmaktır. "Mustafa Kemal Meclis'in kendisine tanıdığı olağanüstü yetkileri yitirmemek için savaşı sona erdirmek istemiyor.. Fakat bu taarruzu geciktiriyoruz." diyordu. Bu olaydan sonra da Fikriye hep sağlıklı görünmeye çalıştı. Ne diye boşu boşuna kan dökülsün?. Bunları söyleyenler. Milli Müdafaa Vekili Kâzım (Özalp) Paşa Akşehir'e geldi. şu kadar da devemiz olsa bu işi yapabiliriz. İzmit dönüşü yine bu rolü oynuyordu.." diyorlardı.. Bu yolu alırken askeri neyle besleyeceğiz? Zaten ordumuzun taarruz kaabiliyeti de yoktur." Bu sözleri duyunca Fikriye'nin yüreğine su serpiliyordu. bütün ordulara taarruza hazır olmaları için gizli bir emir yolladı.
Sandılar ki Meclis'imiz ve Hükümet'imiz umutsuzdur. Ondan hiçbir şey gizlemiyordu. Böyle günlerde bize bu kadarcik iş düşmesin mi?' dediler. cepheye cephane taşıyordu. kağnılarla ya da sırtta. Bu yılın ortalarında ordumuz düşman ordusunu yenip bozguna uğratmak için gereken güç ve kuvveti kazandı. "Fethi Bey bana bir rapor vererek. yoksa kıstırıp yok etmek mi?" "Arkadaşlar. tutmayan. "Savaş başlayıncaya kadar hepsi bizimle geldi." Bakanlar Kurulu'ndan bir soru yöneltildi: "Paşa Hazretleri. gerek Londra'da gerek bütün devletlerin başkentlerinde yetkili kimselerle görüşerek barışı sağlamak için tam yetkiye sahipti. Ordumuzun durumu. Bunun üzerine saldırı kararını uygulamaya karar verdik. O dönemde Yedinci Tümen Karargâhı'nda çalışan Kurmay Binbaşı Cevdet Kerim (Incedayı). çoğu da kadındı. 24 saat sonra tam 250'si geldi. Artık askeri hareketin zorunlu hale geldiğini anlamıştık. askeri kuvvetlerimizi kullanmadan. Mustafa Kemal toplantıda ayrıntılı bir konuşma yaparak şunları söyledi: 194 "Hedefimiz Yunan ordusunu kutsal ocağımızda tümüyle boğmaktır. Öyleyse efendiler. hedefimiz düşmanı yurdumuzdan kovmak mıdır. kadın erkek.' bildirdi. Kararımız. Yollarda doğuranlar da oldu. genç ihtiyar tüm halk yollara dökülmüş. Eksiklikleri tamamlamak." Gazi'nin cepheye gidişi Meclis'ten bile gizli tutuluyordu. Onlar da. Tümen komutanı. yakalayıp boğmaktır. Ben de ordumuzu baştan sona gözden geçirdim. Bazıları.. Bunları savaş sırasında derhal kullanabilmek için sahiplerine bir deneme çağırışı yaptık. son düşman erini ülkemizden kovuncaya kadar saldırıyı sürdürmektir. Bu tüm seferberlikti. 'ulusal amaçlarımıza ancak askeri eylemle ulaşabileceğimizi. Düşman ordusunu izleme konusunda verdiğimiz kararı bugüne kadar saklı tuttuk. .. Ama ben onların bu yanılgılarından dolayı umutsuzluğa kapılmadım. bu çabalarımızın zayıflığımızdan ileri geldiğini sandılar. koşullan ve araçları uzun mesafeler içinde hızlı hareket etmeye müsait değildi. O zaman kesin saldırı hazırlığı için emir verdim. gidip cepheyi dolaştı. İngilizler. Sandılar ki ordumuz güçsüzdür. düşman ordusunu inceledik. Böylece bütün bakanlar Gazi'yi onaylıyor ve ona destek oluyorlardı. Gazi'nin 20 Ağustos akşamı Çankaya'da bir çay ziyafeti vereceğini ilân ettiler." Başkumandanın bu sözleri alkışlarla karşılandı. "Meclis'imizin amacının kan dökülmeden ulusal hedeflere ulaşmak olduğunu biliyorum. Sandılar ki ordumuz kıpırdayacak halde değildir. yük taşıyacak durumda olan çoluk çocuk. öküzleri olmadığından kağnılara ineklerini koşmuşlardı. Bu amaçla Fethi Beyefendi'yi Londra'ya gönderdik. Sürücülerinin bir bölümü çocuk ve ihtiyar. amacımız düşman ordusunu kaçırmak değil. "Ama görüşmelerimiz Londra'da ters anlaşıldı. Düşman siperlerini. Bronşit olduğu için Medis'e gelemeyeceğini bildirmesini istedi. Anadolu Ajansı ve Hakimiyet-i Milliye gazetesi. En derin uykudaydılar. Onların bu yanılgılarını eylemle düzeltmeyi yeğledim. Gazi 17 Ağustos'ta Ali Fuat Paşa'yı Köşk'e çağırarak durumu anlattı. bu hazırlık olayını şöyle anlatıyordu: "Bize ayrılan bölgede 300 kağnı tespit ettik. kadınlara erkeklerin niçin gelmediklerini sordu ve bu ağır işe kadınların dayanamayacağını söyledi. "Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa Hazretleri. Düşmanı yenmek ve aralıksız İzmir'e kadar izlemek için tüm önlemleri aldık. 'Erkeklerimiz askerde. Avrupa'daki başka temsilcilerimizden de aynı türde raporlar aldım. kan dökülmeden soruna barışçı yollarla çözüm getirmek için tüm girişimleri yapmak gerekiyordu. Fethi Bey. Emrinize biz düştük. Neydi Mustafa Kemal'in o sözünü ettiği hazırlıklar? Eli silah tutan. hazırlıkları bitirmek için zaman ayırmak gerekiyordu. Hataya düşüyorlardı.derhal toplantıya çağırıldı.
" dedi. Onlar da Paşa'nın çadırına geldiler." diye telefonla. sessizce yola koyuldular.30'a yaklaşırken Mustafa Kemal Paşa Fevzi Paşa'ya. Ali Çavuş saat 2'de Gazi'yi uyandırdı. "Karşınızda üç düşman bataryası var. Fevzi Paşa'ya piyadelerin de hazır olduğunu söyledi. uzaktan postalların tok sesleri duyuluyordu. ilgili birliklere seslendi.rinde durumu son bir kez gözden geçirdiler. "Paşa Hazretleri" dedi. "Şimdi de piyadeyi yoklayınız. Gece yarısından sonra saat l'de herkes ayaklanmış sabahı bekliyordu. Birinci ve ikinci ordu karargâhlarını denetledikten sonra 20 Ağustos'ta Batı Cephesi karargâhı Akşehir'e ulaştı. Saat 3'te Mustafa Kemal Paşa ve yanındaki paşalar gece karanlığında atlara binerek Kocatepe'ye yollandılar. birkaç saat sonra da Be-lentepe ele geçirildi. bir yok etme ateşiydi. Atlar kişniyor. Akşam ortalık kararırken Gazi. böylesine kusursuz yönetilmiş bir topçu ateşi az gördüm. Gece yarısı Gazi. Onlardan hiçbir karşılık gelmiyordu. tam başarılı yapılmıştı. Ateş kesilir kesilmez Başkumandan. Ondan sonra. İnşallah zafer bizimdir. kahvesini verdi. . Fevzi Paşa tam o sırada koynundan hiç ayırmadığı Kuranı Kerim'i çıkartıp bazı sayfaları fenerin ışığında son bir kez okudu. Bu. Fevzi Paşa Kuran'dan başını kaldırarak." dedi ve Kuran okumayı sürdürdü. Baskın. Sen biraz kuru yiyecek al. "Ateş. Kimsenin ağzını bıçak açmıyordu. fenerleri söndürdüler. havada telâşlı kuşlar uçuşuyordu. "Vakit nasıl hocam?" diye sordu. Gazi." Saat 5'e geliyordu. Oradan bütün her yer görülebiliyordu. Gazi topçuları yokladıktan sonra Fevzi Paşa'ya. Bir ölüm kalım savaşı başlayacaktı az sonra. hayırlı olsun. çekilmek üzereler. Fevzi Paşa bu kez de başını kaldırarak. hedefiniz Akdeniz'dir!" diye haykırdı." dedi. hep birlikte kumanda için seçtikleri tepeye çıktılar." diye haykırdı. Tel örgüler ve engeller birkaç dakika içinde aşıldı. Kocatepe yedi kilometrelik bir yerdeydi. "artık topçu ateşe başlayabilir. O sırada bazı Yunan birlikleri trene bindirilmiş. Yunan ordusu buralardaki mevzileri bırakarak geri çekiliyordu. Fevzi Paşa Kuran'ı göğsüne yerleştirmiş dua ediyordu. emir eri Ali Metin Çavuş'a: "Çocuk. Topçu ateşi yarım saat kadar sürdü. Ayağa kalktı ve Gaziye dönerek.Topçular Yunan mevzilerini dövüyorlardı. Saat 4. Kocatepe 195 çok yakınlarda bir yerdeydi. Kocatepe'ye yaya çıkılacaktı. Bir anda yer gök top sesleriyle inlemeye başladı. Kaçmalarına engel olun. Kocatepe'ye uzanan yoldaki boğazı geçince. Gazi ile Fevzi Paşa atlarından indiler ve birer gemici fenerinin ışığında son kez haritayı incelediler. dürbününün başından ayrılmadan gelişmeleri izliyordu." dedi. Kahve takımını da unutma. Kısa bir süre sonra Gazi ve diğer paşalar Kocatepe'deki gözetleme yerine gelmişlerdi. Bir de baktılar ki orası Türk ordusunun askeri kaynıyor. "Hocam topçu hazır. "Süngü tak. Az sonra Gazi. Bir ara telefona uzanıp." diye komut verdi. Gazi Kocatepe'den bunları görünce." diyordu. Uşak yönüne götürülüyordu.Mustafa Kemal Paşa 18 Ağustos günü Tuz Gölü üzerinden Konya'ya gitti. Gazi. Saat 4. "Askerlik hayatımda. hurçlara koy. "Demiryolunu hemen tahrip edin. Bir saat sonra Tınaztepe alındı." Ertesi gün taarruzun başlayacağı bilindiği için kimsenin gözüne uyku girmiyordu. Beni saat ikide uyandır. Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa da oradaydı. Otlar kavruluyor. Engel olun ve ele geçirin. Gazi ve Fevzi Paşa dürbünlerin önünde yer aldılar.30 olmuştu. Bir süre sonra da Fevzi Paşa ile yaverleri uyandırdı. Başkumandan. Fevzi Paşa ve İsmet Paşa çadırların önüne kurdukları bir masa üze. 25 Ağustos günü Afyon'un Şuhut kasabasına gidildi. Tel örgünün gerisindeki Yunan askerleri süngüden geçirildiler. Piyadeler derhal süngü takarak Yunan mevzilerine sıçradılar. Kafilenin başına ve sonuna ellerinde fener birer atlı konmuştu. "Topçuları yoklayınız. Gece yarısına doğru da bütün birliklerden taarruza hazır olduklarını bildiren raporlar geldi. "valizler ve eşyalar burada kalacak.
Gazi'nin hedefi Kuzey'e doğru uzanarak Yunan ordusunu kuşatmak ve izmir'e kaçmasını önlemekti. "yarım saat sonra hedefe varacaGazi. ama Yunan askerleri de yer yer karşı saldırıya geçerek Türk birliklerinin ele geçirdikleri tepeleri geri alıyorlar ve kanlı çarpışmalar oluyordu. Öteden beri köpekler düşkün olan Mustafa Kemal: "Bu köpeği alıp götürelim. Afyonlular. Kafile. "Yunan mevzileri ve piyadeleri koşarcasına kaçıyorlar. Gazi çok keyifli görünüyordu." diye yanıt verdi. Mevziler aşıldı. Yunan askerleri şaşkına döndüler. "hemen kalkıp Afyon'a gidelim. Yunanlılar toplarını ve cephanelerini bırakarak kaçmak zorunda kalmışlar ama köyleri de ateşe vermişlerdi." diye emir verdi. Askerler arabayı hemen tamir ederek kafileye kattılar. 198 "Niçin hedefinize varamıyorsunuz?" diye sordu." Belentepe ve Tınaztepe çevresinden sonra. alkışların sonu gelmiyordu." Yani Fevzi Paşa. Reşat Bey." dedi. yollarda Yunanlıların bıraktığı silah ve çeşitli araçlara el koyuyordu. Ama Gazi'nin morali hiç bozulmamıştı. Kafile güçlükle ilerliyordu. Artık sıra Afyon'un kurtarılmasına gelmişti. Başkumandan Afyon'un alınması için sabırsızlanıyor. "Ne yapıp yapıp Afyon'u ele geçireceksiniz. Süt getirdiler. sabahleyin yapılacak bir iş kötü görünse de daha başarılı olur.Yunanlılar gafil avlanmışlardı. Yeniden süngü hücumu yapıldı ve Tınaztepe ile Çiğiltepe o akşam düştü. ellerini öptüler. Bu alay orada harikalar yarattı ve düşmana karşı hiç ateş kullanmadan süngüyle saldırıya geçti. Afyon halkı Türk ordusunu coşkuyla karşıladı. Bir yerde yeni bir otomobile rastladılar. Gazi. içinde yalnız bir köpek vardı." Yunanlıların bıraktığı arabanın. Yeniden telefona sarıldı. Gazi'nin Muş'tan ve Suriye'den arkadaşı Reşat Bey vardı. "Paşam. ama bunun çeşitli sakıncaları olabilir. Şaşkınlık içinde kalan yaşlı karı koca. Yaşasın şanlı asker. Şaşkına dönmüş olan köpek yeni gelenleri sevgi gösterisiyle karşıladı. Gazi'yi arabasından indirip kucakladılar. sıra Çiğiltepe'nin alınmasına gelmişti. "Hocam bakınız. Gazi'nin emir eri. yeni güçlendirme kuvvetleri alarak Tmaztepe'yi geri aldılar. belediyenin önünde coşkulu bir konuşma yaptı." dedi. Alayı cepheye sürdü." diye haykırıyordu. arkadan da yaverler odaya girdiler. Mustafa Kemal. Ali Metin hemen . 27 Ağustos sabahı saat 5'te ordu Afyon'a girdi. Köpeğe 'Trikupis' adı verildi. "Paşam. Yalnız bir evde ışık görünüyordu. Mustafa Kemal Paşa ve paşalar eve yaklaşırken içeriden yaşlı bir karı koca çıktı. Sonunda boşaltılmış bir köye vardılar. Bozgun başlamış gibiydi. Önce Gazi ve Fahrettin Paşa. Yaşasın Türk ordusu. Gelenlerin kimler olduğunu anlayınca çok heyecanlandılar ve gözyaşlarını tutamadılar. "Yaşasın Gazimiz. Akşam olmuştu. Kema-lettin Sami Paşa'ya." dedi. Kumandanlardan oluşan kafile Eskişehir'e doğru ilerlerken. bozuk yollarda çok güç ilerliyordu. koşmaca oynuyorlar sanki. Bu kez kendisine Albay Reşat Bey'in bir veda mesajını okudular: "Yarım saat içinde o mevzileri alacağıma dair size söz verdiğim halde sözümü yerine getiremediğim için yaşayamam!" Akşama doğru Yunanlılar." dedi. Gazi'ye köpeği götürdüler. "akşamın hayrından sabahın şerri iyidir. Gazi de ona uyarak sabahı bekledi. Bir ara Fevzi Paşa'ya dönerek. konuklarını nasıl ağarlayacaklarını bilemiyorlardı. ufak bir buji bozukluğundan yolda kaldığı anlaşıldı.' demek istemişti. Bir süre sonra da Fevzi Paşa'ya. "yedeğe alın hayvanı. 'Akşamın karanlığında kolayca bir iş yapmak hayırlı görünebilir. Bu kez de 57." Fevzi Paşa tehlikeyi göze almaktan çekiniyordu. "Acele etmeyelim. O tepeye saldıran tümenin başında. yarım saat sonra hedefin hâlâ ele geçirilmemiş olduğunu görüyordu. Mustafa Kemal onunla telefon bağlantısı kurarak.
Yer yer topçu ateşi oluyor. Yunan Orduları Başkumandanı Trikupis ise sekiz bin kadar askeriyle çemberi yarabilmek için hangi yönde çekilmesi gerektiğine karar veremiyordu. Aralarında bir de kurmay subay vardı. Bunlar cana kıyan katillerdir. Gazi'nin belirttiğine göre. beni evlatlığa kabul eder misiniz?" diye şaka etti. düşman mevzilerini cehenneme çeviriyordu. Bütün Yunan mevzilerinde büyük bir korku ve karmaşa göze çarpıyordu. karşı tepelerde son bir gayretle çırpındığı anlaşılıyordu. Afyon belediye binasında biraz yatıp dinlenmeye karar verdi. ovanın kuzeyinden ve güneyinden ilerleyen avcı kuvvetlerinin süngülerinde güneşin son ışıklarının parladığı görülüyordu. Türk topçularının kesintisiz ateşleri. otomobiller. 'Dumlupınar Başkumandanlık Meydan Muharebesi' adı verildi. Sabah 6. 30 Ağustos günü saat 14'te." Mustafa Kemal Paşa. Düşman kuvvetlerini tamamıyla sarmak ve düşmanın inatla savunduğu tepelere süngü hücumuyla girerek kesin sonucu almak gerekiyordu. Demek ki artık son saldırıya geçmenin zamanıydı. Trikupis'in yönetimindeki askerler bir kilometrelik bir gedikten geçerek Uşak yönünde kaçmaya başladılar. 29 Ağustos gecesi Gazi. Çal köyü alevler içinde yanıyordu. Başkomutan . "ne demek? Sen bizi analığa babalığa kabul ettikten sonra biz de seni seve seve evlatlığa kabul ederiz. Paşa geceyi orada geçirmeye karar verdi." diye yanıt verdiler. süvariler de düşman mevzilerine girerek kılıçla Yunan askerlerine sal199 200 I diriyorlardı. Bunların arasında yığınlar oluşturan ve karargâhımıza gönderilen esir ka-fileleriyle burası bir mahşeri andırıyordu. Ama kolay mı başkumandanın uyuyabilmesi? Gece yarısı Garp Cephesi Harekât Şubesi Müdürü Tevfik (Bıyıklıoğlu) Bey kendisini uyandırarak son durumu anlattı. onun ardından piyadeler süngü hücumuna geçiyor. Yunan askerlerini kuzeyden." Ertesi gün çarpışmalar yeniden başladı. Yaşlılar. îşte o gün yapılan savaşa. Yunan Başkumanda-n'ının. sonsuz araç ve malzemeyle doluydu. 26 Ağustos sabahı başlayan ve beş gün süren meydan muharebesi böylece sona ermiş ve Yunan kuvvetlerinin büyük bir bölümü yok edilmişti.30'da büyük taarruzun başlatılmasına karar verildi.Paşa'ya sütlü kahve hazırladı." dediler. Yunan kuvvetleri dört bir yandan sıkıştırılarak Dumlupınar'a itilmişlerdi. Ateşli. "Yok. Savaşı oradan yönetecekti. Orduda panik baş göstermişti. Gazi. Dumlupınar ya da Zafertepe denen tepeye geldi. Mustafa Kemal Paşa ertesi gün savaş alanını gezerken üzülmekten kendini alamadığını şöyle belirtiyordu: "Herhangi bir asker için bu bir üzüntü konusudur ama Tanrı bunlara bu yazgıyı biçtiğine göre burada bu duruma düşenler asker değildir. Ordumuzun kazandığı zaferin azameti ve buna karşılık hasım ordusunun uğradığı felâketin dehşeti beni çok duygulandırdı. düşman toplarının ve mitral-yözlerinin ateşlerinde artık öldürücü güç kalmamıştı. kanlı bir kıyametin kopmak üzere olduğu anlaşılıyordu. güneyden ve batıdan kıskıvrak çevirecek bir duruma gelmişti. "Benim de annem babam yok. Pa-• şa ona çay ısmarladı. bütün dereler. Kemalettin Sami Paşa ile Derviş Paşa'nın yönetimindeki güçler adım adım ilerliyordu. Ordu. Başkumandan'in bulunduğu tepeden. Askerin erzak ve cephanesi tükenmişti. Üç kumandan gece yarısından sonra durumu değerlendirdiler. Yunan askerinin büyük bir bölümü Adatepe'de yok edilmişti. Gazi hemen Fevzi ve İsmet paşaları yanına çağırttı. bütün kapalı ve örtülü yerler terk edilmiş toplar. Başkumandan. karargâhta çeşitli rütbelerdeki esirlerle görüşüyordu. Köylüler. "Elbette Paşam. o gün. Gazi bu yaşlı insanların konukseverliğinden çok duygulanmıştı: "Sizin hiç kimseniz yok mu?" diye sordu. Fahrettin ve Nurettin paşalar da genelde Ga-zi'nin yanında oluyorlardı. Gelişmeler çok olumlu ve umut vericiydi. Sırtların gerisindeki bütün vadiler. Yere battaniyeler serildi. Fevzi.
Boş yere askeri kırdırmayalım. Kurmay albayın korktuğu bir olasılık da. 31 Ağustos öğle üzeri Çal köyünde. Kırık kağnıların döşe201 I melerine ilişerek durumu gözden geçirdiler. "Cephanemiz tükendi. Oradan uzaktaki çarpışmalar izleniyordu. "sizi komutana götüreyim. yaverler ve bir tümen asker var. Bunu duyan Gazi. Ertesi gün Uşak kurtuldu. "Derhal Kemalettin Sami Paşa'yı bulunuz. yıkık bir evin arkasında Gazi." diye emir verdi. Trikupis'le birlikte tüm düşman generallerini kesinlikle esir alsın. teslim olmaktan başka çare kalmadığını anladı. Askerler de başarıdan başarıya koşuyorlardı." . Bu arada köylüler Trikupis'in yönetimindeki askerlerin batı yönünde gittiğini görüp 4. "bizi General Trikupis gönderdi." dedi. Trikupis ve General Dige-nis artık çıkış olanağı kalmadığını görüyorlardı. dayanacak durumda değiliz. artık oraya gitmelerinin bir anlamı kalmamıştı. "Hay hay." Birlikte Tümen Komutanı Yarbay Halit (Akmansu) Bey'in bulunduğu Bölmelik Tepe'ye yürüdüler. durumun umutsuz olduğunu anlayınca General'e. yanında bulunan ordu komutanına. Oysa Uşak bir gün önce kurtulmuştu. Muharebe durumunu yakından görmek için ordu kumandanını yanma alarak gözetleme tepesine çıktı. O sırada orada bulunan Nihat Bey adındaki bir yüzbaşı. Kolordu'ya haber ulaştırdılar." dedi ve ateşkes emri verilmesini istedi. "Yanında 2. Mustafa Kemal Paşa ise heyecan içindeydi. kurmay subaylar. Paşa'nın ordu kumandanına verdiği bu emri duyunca. Karargâh oraya taşındı. Halit Bey de karşısında beyaz flamalı bir Yunan subayını görünce şaşırdı. Yunan Başkomutanı Trikupis. Zaten kalan son birlikler darmadağın olmuş. Yunan askerleri Nihat Bey'e Başkomutan'ın teslim olmak istediğini söyleyince Nihat Bey biraz şaşırdı ve hemen. Ellerinde kalan topların ve makineli tüfeklerin yok edilmesi için emir verdi. askerin bu umutsuz durumda isyan ederek son kurşunlarını kendi subaylarına karşı kullanmalarıydı. "Kumandanım. Yunan subayının yanında bulunan askerlerden biri Türkçe biliyordu. Teslim olmak istiyor. General Trikupis nasıl esir edilmişti? Dumlupınar yenilgisinden sonra Trikupis'in niyeti çevresinde kalan son 5-6 bin askerle Uşak'a ulaşmaktı. "Hemen getirsinler buraya. Bir yandan Bursa yönüne çekilen kuvvetleri mahvedecekler. işte o sıralarda Paşa'ya Trikupis'in esir edildiği haberi iletildi. Trikupis'in karargâhındaki bir kurmay albay. dört bir yana savrulmuşlardı. Daha fazla kalamadı o tepede ve otomobiline atlayarak mevzilere yaklaştı." Halit Bey. Artık süngü hücumlarını çok yakından izleyebiliyordu. Kazanılan meydan muharebesinin bütün savaşı sona erdirebilecek çapta olduğunda 202 görüş birliğine vardılar. Tümen Komutanı Albay Vandalis." dedi. Kolordu Komutanı General Digenis. Mustafa Kemal Paşa savaşı kazanmış olmanın mutluluğu içinde. Bunun üzerine Türk birlikleri Yunan askerlerini kuşattılar. Yunan kurmay subayı biraz Türkçe anlıyordu.kendisini sorgularken subay ağzından bir şeyler kaçırdı ve General Trikupis ile General Dige-nis'in Türk birliklerinin kuşattıkları çemberin içinde olduklarını söyledi. "Yanında kimler var? Kuvvetiniz ne kadar?" diye sordu. İki emir eri ve bir subay. yeni istihkâmlar kazdırıyordu. öte yandan da ordunun bütün ağırlığıyla İzmir'e yürüyeceklerdi. Kabul eder misiniz?" Halit Bey. çay bardağı elinden düştü ve bayıldı. Paşa savaşın içinde olmak için can atıyordu. "Buyurun." dedi. "Derhal kendilerini teslim alırız. İsmet Paşa ve Fevzi Paşa ile buluştu. beyaz bayrak açarak Türk mevzilerine yaklaştılar. Elma Dağı üzerinden beyaz bayraklarla birkaç düşman askerinin yaklaştığını görünce hemen toparlandı." dedi.
" Elma Dağı eteklerinden Bölmelik Tepe'ye uzanan yol iki kilometre kadardı. yanına aldığı seçkin subaylar ve bir müfreze askerle Yunan subayının peşinden gitti. "Neden teslim olmaya karar verdiniz?" "Dün gece bir kurmaylar toplantısı yaptık. Nemiz var nemiz yoksa onun olsun. Tümen zaten savaşa hazır bir durumda bulunuyordu." diye yanıt verdi. Halkın galeyan içinde olduğunu biliyorum." Halit Bey güzel bir sofra kurulması için köylülere haber gönderdi.Halit Bey bunun üzerine. Elma Dağı eteğinde Gözem köyü yakınlarında mevzi aldılar. Halit Bey. Er geç başarılı olacağımızdan emindik ama ." dedi. albaylar ve 6 bin asker. Yolda Ali Rıza Bey General Trikupis'e sordu. Hepsi yorgun ve bitkin bir durumdaydı. Yarbay Halit Bey'in üzerinde bir er elbisesi ve kaputu. Hepsi anlatılmaz acılar içindeydiler." "Çok iyi bildiniz." dedi.' dedim. Bir süre bakıştılar. şaşkın şaşkın sağına soluna bakmıyordu. Ne yapacaktınız Uşak'ta?" 204 Az sonra. Aralarında uzun bir sessizlik oldu." diye haber gönderdiler. Yarbay Halit Bey'in karşısındaydılar. Ortaya bir ateş yaktırdı. Tümen komutanı Edremit yönünden çekilerek kurtulabileceğimizi öne sürdü ve teslime karşı çıktı. peynir ve ekmeği ikram etti. Trikupis ise Avrupalı bir kumandan giysileri içindeydi. Çok iyi anlaştılar. "Kumandan benim. "Geçmiş olsun. Baksanıza hâlâ yanıyoruz. Gerçekten General Trikupis ve kendisine bağlı subaylar. akşam saat 10'da General Trikupis ve Yunan subayları. "Fakat talih aleyhinize döndü. sizin haberiniz yok. Özellikle Tümen Komutanı Vandalis. "Kaç kişisiniz?" "Ben. Halit Bey konuklarına ancak yanında bulunan zeytin. hiçbir şey görmemek için gözlerini yummuş. "Oü est le commandant?" (Kumandan nerede?) diye sordu. Ağzımıza tek lokma koymadık. Bizi mahvederler. Fransızcası pek parlak olmadığı için Türkçe konuşmayı yeğledi. "General. orada teslim olmaya hazır bir durumda bekliyorlardı. Eğer bizi kuşatmamış olsaydınız Uşak'a gidecektik. General gözlerine inanamamış. Hiç de bir tümen komutanına benzemiyordu. Ali Rıza Bey. Vatanımızı haksız yere işgal ettiniz. kenti geri aldık. Meğer Trikupis'in Fransızcası da Halit Bey'inkin-den daha iyi değilmiş. "karnınız aç mı? Belki bugün yemek yiyecek zamanınız olmamıştır. başında bir kalpak vardı. Biz de sizi vatanımızdan kovuyoruz. Halit Bey. Ama bize yapmadıklarını bırakmayan düşmana avuç dolusu altın da verseniz alimallah bir lokma ekmek vermeyiz. Halit Bey. Çaylar içildikten sonra sıra sorgulamaya geldi. "Siz görevinizi yaptınız. Hâlâ evleri alev alev yanan köylüler ise. 'Yunanistan'a dönmemiz bir felâket olur. kara kara düşünüyordu." "Merak etmeyin. Sonunda Trikupis Fransızca. Uşak düştü. Derdimizi kimseye anlatamayız. Ben ise. oturalım." 203 "General. O da Rumca konuştu. hemen Liva Kumandanı Ali Rıza Bey'e gidip Yunan kumandanlarını teslim alması için emir verdi. Yere bağdaş kurup oturdular. Ali Rıza Bey General Trikupis'in elini sıktı. "Hoş geldiniz. Cebindeki bütün parası da bir tek liraydı. nefer çizmeleri. Sonra umutsuz bir iç çekişiyle boynunu büktü ve tabancasını uzattı." dedi. Çatır-daya çatırdaya yanan odunlardan yükselen alevlerin ışığında General Trikupis'in ve öteki esirlerin yüzleri daha iyi görünüyor ve o yüzlerde büyük bir mutsuzluk okunuyordu. generaller. Hiç olay çıkarmadan hepsini teslim alacağız. 300 de yaralımız var. "Buyurun. çay söyledi." dedi. "Kumandanımıza canımız feda. hemen karnınızı doyuralım. Zaten yemeği düşünecek durumda mıydık?" "Tamam öyleyse. Halit Bey General Trikupis'e. Halit Bey yanına Rumca bilen bir Giritli subay almıştı. hep birlikte bizim karargâha gidelim.
Asım Bey çok heyecanlıydı. General Trikupis ile General Digenis. Topların patladığını orada duyduk. "Siz. Generaller masanın önüne gelip de kendilerini selâmlamak istedikleri zaman..zafere bu kadar çabuk ulaşacağımızı hiç sanmamıştık.. Ne oldu size?" General Trikupis. Askerin morali bozuldu. Mustafa Kemal Paşa." "Peki o zaman ihtiyat kuvvetlerinizi kullanmadınız mı?" ." Başkumandan Kemal Paşa. o sırada Uşak'ta eşraftan birinin konağının üst katında karargâh olarak seçilen yerde masanın başında Yunan Başkomutanı'nın gelmesini bekliyordu." Bu sözler Trikupis'i öylesine rahatlattı ki. 26 ve 27 Ağustos'ta büyük yenilgilere uğradık. Şimdi siz bana. Kazanmak da yitirmek de savaşın gerçeğidir. Cevat Abbas. Bu karşılaşma tarihsel bir olay olacaktı. 25 Ağustos akşamı biz Afyon'da bir balodaydık. Yunan ordusu orada şimdikinden daha başarılıydı. uygar bir başkumandan vardı. Yunan esirlerine karşı düşmanlığını gizlemeden. Sakarya bozgunundan sonra ordunun krala bağlılığını sürdürebilmesi için Başkomutanlığa Kral'ın yaveri Hacı Anasti'nin getirilmesidir." dedi. "esir generalleri Mustafa Kemal Paşa'nın dairesine götürün." Yunanlı esir generaller hiç yanıt vermediler. "Ama başarılı olamadım. Fevzi Paşa ile îsmet Paşa'nın arasında duruyordu. Gazi'ye. çok kötü avlandık. Bunu hiç beklemiyorduk. Yapmam gereken son iş intihar etmekti. Napolyon gibi büyük bir kumandanın da başına böyle bir felâket gelmedi mi? O da esir olmanın acılarını çekmedi mi? Sizin başınıza gelen benim de başıma gelebilirdi. "Görevimi sonuna kadar yaptım." dedi. Yaver Muzaffer. Mustafa Kemal Paşa onlara tabakasını uzattı. İntihar edemeden teslim olmanın acısını yaşıyordu. Üç yıldan beri yurdu talan etmiş olan düşman ordusunun 205 başkomutanının. Asım Bey bundan sonra generalleri İsmet Paşa'nın dairesine götürdü. Mustafa Kemal Paşa ise oyunu kazanmış bir takım kaptanı gibi Trikupis'in elini yakaladı ve bir süre elinde tuttuktan sonra. Şahap Bey ve Halide Edip Hanım da vardı. Trikupis yorgunluktan bitkin bir durumdaydı. Silâhımı çekip kendimi vurmam gerekirdi ama buna zaman kalmadı. "Yenilginin en önemli sebebi. onu anlatır mısınız?" "Anlatayım." İşte bu teslim olayından sonra general ve subaylar Uşak'a gönderildi ve Garp Cephesi Kurmay Başkanı Albay Asım (Gündüz) Bey'in önüne çıkarıldı. Üzülmeyin. Yanında Ruşen Eşref. Hazırlıksızdık. Generaller masanın karşısındaki iskemlelere oturdular. Salih. sonra kahve ısmarladı. Yazgının hükmüne boyun eğmek doğru olur. Cevdet Kerim. Fevzi Paşa ile îsmet Paşa sadece eğilmekle yetindiler. İsmet Paşa Asım Bey'e. Dumlupınar Savaşı da bi. "çağdaş bir ordunun kurmay heyeti mi. nasıl oldu da savaşı yitirdiniz. yoksa adî bir çetenin kan içici birer ferdi olarak mı karşılayacağımı bilmiyorum." dedi. "İleride bunları size uzun uzun anlatacağım. Napolyon da bir savaş kaybetti. Gözlerini Trikupis'in gözlerinden ayırmıyordu. Ben Sakarya Savaşı'na da katılmıştım. kendisini muazzam bir yenilgiye uğratan Türk Orduları Başkumandanı ile karşılaşması elbette tarihe geçecek bir olaydı. Siz yine üstün geldiniz. Ama sonra toparlanarak kendimizi savunduk ve karşı saldırıya geçtik.2O7 zim için büyük bir yenilgi oldu. Kendilerini orada karşılayalım. birdenbire morali düzeldi. Birinci Ordu Kumandanı Nurettin Paşa ile Dördüncü Ordu Kumandanı Ke-malettin Sami Paşa'nın arasında Mustafa Kemal Paşa'nın önüne getirildiler." dedi. Taarruzun yapılacağını gerçekten çok iyi gizlediniz. Nasıl davranacaklarını bilmiyorlardı. Üzüntü ve kuşkuyla önlerine bakıyorlardı." dedi. "Sizi. "yorulmuş olacaksınız. "Oturun General. Yunanlı generallere ellerini uzatmadılar." "Eğer görevinizi sonuna kadar yaptığınıza inanıyorsanız hiç üzülmeyin. Demek ki karşısında bir düşman değil.
ihtiyatlar devreye girseydi böyle olmazdı. O da topçularınızın gülleleriyle yok oldu. ona." "Evet Generalim. emir çavuşundan generallere çay getirilmesini istedi. Çok duygulandım. işte o zaman .' dedi. Bir hafta önce telsizlerimiz bozuldu. 500 kilometre uzaktan değil. "Çok naziksiniz. Kısa zamanda düşmanlıkları unutalım. Kendisine bir haber iletmek ister. Bana karşı gösterdiğiniz bu insancıl davranışı ömrümün sonuna kadar hiç unutmayacağım. "Kabahat benim değil.seniz Kızılay'ın telsizini kullanabilirsiniz. Yalnız size şunu söylemek istiyorum. Süreyya Bey 209 Üsküdar'da doğmuş. Ben de bu dostluğun hizmetinde olacağım. 'Hacı Anesti'den emir gelmedikçe bunu yapamayız. Bizim Anadolu topraklarında ne işimiz vardı. Birbirimize karşı kin beslemeyelim. Hacı Anesti. Ordular İzmir'e doğru ilerlerken Ankara'da heyecanlı günler yaşanıyor ve cepheden haber bekleniyordu. Bir gün Dumlupınar Zaferi' nin haberi geldi. çok haklısınız. Mustafa Kemal'in dostları ve yakınları onun en candan arkadaşlarından İbrahim Süreyya Bey'in düğününe hazırlanıyordu. Atımı bile yitirdim. Büyük Taarruz'un Türk ordusundaki bilançosu 2. İdadi ve Rüştiye'yi bitirdikten sonra . Eşinizin İstanbul'da olduğunu duydum. Ortalık duruluncaya kadar konuğunuz olayım." "Anlıyorum. Yalnız anlamadı[ ğım bir şey var. Başka çare kalmadığını anlayınca teslim olduk. siz nasıl isterseniz öyle yapacağız.Trikupis General Digenis'i göstererek." dedi. acele etmeyin. bilmiyorum. Bu kanlı savaşların ardından yeni bir dostluk yaratalım. Bundan sonra hep bu kardeşliği savunacağım. siz süngü hücumuna geçtiniz.542 ölü ve 9." "Siz de askerin içindeydiniz. izmir Körfezi'ndeki bir yattan savaş yönetilemez. Ama kimler sorumlu? Bir gün bunların hesabı sorulacak herhalde. Başkumandanlığa atandığımı ilk defa sizden duyuyorum. Sırtımız Kızıltaş yamacına dayandı. Toplarımızı da kullanamaz olduk. Düğünün tarihi çok önceden saptanmış ve büyük taarruzun o günlerde yapılacağı hiç düşünülmemişti." . Biz iki kardeş ulusuz. Ama size yalvarırım. Hükümetiniz Hacı Anesti'nin yerine sizi başkumandanlığa getirdi. Onarılması için izmir'e gönderilince tek telsiz kaldı. sizin haberiniz yok. Onlardan güvence almadıkça beni geri vermeyin. TürkYunan dostluğu dünyaya örnek olsun. Buna sevinmem mi gerek üzülmem mi." "Hiç kuşkunuz olmasın General. Yarın silahlar susacak." "Hiç duymadım. sonra Afyon'un." Gazi. Dört bir yanımızda süngüler parıl|. Artık kıpırdayacak durumda değildik. izmir' den hiçbir haber alamadık. Digenis'in. Siz bu muharebeyi nerden yönetiyordunuz?" "îşte tam süngülerin parıldadığını gördüğünüz yerden. Bizi kullandılar. Haberler geldikçe de Ankara'da herkes bayram ediyordu.' dedim. damaya başladı. Atina'ya da dilediğiniz mesajı gönderebilirsiniz. îşte tam o günlerde. beni ülkeme göndereceksiniz.977 yaralıydı. şimdi burada bizim konuğumuzsunuz. iki telsizimiz vardı. Toplarımızın koruması altında çekilmeye başladık. savaş böyle kazanılır." dedi. halk perişan oldu. Yazık değil miydi askerlerinize? Onların ne günahı vardı? Yerlerinden yurtlarından alınıp kutsal topraklarımıza gönderildiler. O ise. "General. "Ben. Sizi burada rahat ettireceğiz." "iyi ama başkomutan siz değil misiniz?" "Hayır. Yaya olarak ormana daldık. îb-rahim Süreyya Bey ile Mustafa Kemal'in dostluğu 1909 yılına dayanıyordu. Her türlü ilişkimiz kesildi. Sonra Uşak'in düştüğü. biliyorum. İngilizler bizi kendi çıkarlarına âlet ettiler. Çay içerken Trikupis'in elleri titriyordu. Tanıştıkları zaman ikisi de 28 yaşındaydı. Gazi. Askerlerin arasındaydım." "Çok geç değil mi General? On binlerce insan yaşamını yitirdi. Cephede ölüleri görünce içim parçalandı. 'İhtiyat kuvvetlerimizi kullanalım." "General. Köyler yakıldı. Beni orada kurşuna dizerler. Bunun sorumlusu siz değilsiniz." "Ben askerin içindeydim ama Başkumandan Hacı Anesti izmir'deydi. Bir süre önce biri bozuldu.
bıyıkları da karla kaplı Mustafa Kemal duruyordu. "Beni tanıyabildiniz mi? diye sordu. O gün aralarında ikili bir konuşma olmadı." GVF14 Yukarı kata çıktılar." "Ne âlâ. Biliyorsunuz karargâh buradan ayrıldı. Binanın alt katı ahır. Yemek filân istemem. Subaylar Cuma-i Balâ'dan ayrıldılar. Süreyya Bey. Ne zamandır onu tanımak istemişti. Çok tatlı duygular ve anılarla birbirlerinden ayrıldılar. İttihatçılar devrilince Gelibolu mutasarrıflığına getirildi. Dışarıda şiddetli bir kar tipisi vardı." "Sağ olun. Odacı akşamları evine dönüyor. İki yıl sonra Trablusgarp Savaşı çıkmış ve Mustafa Kemal Derne'ye gitmişti. teşekkür ederim. içlerinde sarı saçlı. sonra da Trakya'da Cuma-i Bala kaymakamlığına atanmıştı. yeni bir göreve atandı ama hükümeti sert bir dille eleştirdiği için tutuklandı ve Sinop'a sürüldü. iki de sedir vardı. Ben çevreyi denetlediğim için onları bıraktım. Rüzgârı önlemek için cam kenarlarına gazeteler yapıştırılmıştı. bütün tartışmalarda ötekilere üstün bir durumdaydı. elbette. Beni bu gece konuk edebilir misiniz?" "Ne demek. Burada kimsem yok. Sırtına paltosunu alıp alt kata indi ve kapıyı açtı. Rüzgâr döşemelerden girerek yerdeki kilimi dalgalandırıyordu. fıstık. keskin bakışlı ve çok yakışıklı bir subay. Manevralar devam ediyordu. Ortada bir çalışma masası. Süreyya Bey hemen sobaya iki odun attı. İkinci Meş-rutiyet'in ilânından sonra ortaya çıkan yeni durumu ve 31 Mart olayını tartıştılar. bir koltuk. Seyise de bir yer buluruz." "Nasıl tanımam Yüzbaşım. Ben Mustafa Kemal. Çanakkale Savaşı'nın en kanlı günle- . Mustafa Kemal." "Hemen hazırlayayım Yüzbaşım. Süreyya Bey kaymakamlıkta yatıp kalkıyordu. Cumalı karargâhında manevralara katılıyordu. Karargâh bir süre sonra başka bir merkeze taşındı. Vatanın kurtarılması için alınması gereken önlemleri gözden geçirdiler. Dostlukları orada perçinleşti. "Bir şeyler içer misiniz Yüzbaşım?" diye sordu. anlaştık öyleyse. Süreyya Bey de gönüllü olarak savaşa katılmak için bir Romen vapuruyla İskenderiye'ye gitmiş. iki iskemle. "Eh hayır diyemeyeceğim. Mustafa Kemal Cuma-i Bâlâ'da kendisiyle aynı eğilimde olan bir kaymakamı tanımakla çok mutlu olmuştu. buyurun. Gece yarısından çok sonra Mustafa Kemal de öteki sedire uzandı. Süreyya Bey'in dikkatini çekti. Rakınız var mı Kaymakam Bey?" "Hiç olmaz olur mu? Ben akşamları iki tek parlatırım. Biraz leblebi. Savaş bitince Süreyya Bey İstanbul'a döndü. oradan da Derne'ye gönderilmişti. kumandanları selâmladıktan sonra kaymakamlığa döndü. Üst derecedeki kumandanların Cumalı'ya geldiklerini öğrenince Kumandanlığa giderek kendilerini selâmladı. Oda pek soğuk sayılmazdı. Atları ahıra alalım. Mus-210 tafa Kemal'in yüzü gözü kar içindeydi. Size yukarıda bir yer hazırlarım. Kendisini Mustafa Kemal'in kumandasındaki birliğe verdiler. tam benim gibi. Süreyya Bey. Süreyya Bey yatmıştı. Üst katta bir de yatak odası vardı ama kışın orasını ısıtmak kolay olmadığı için Kaymakam Bey çalışma odasındaki bir sedirde yatıp kalkıyordu. Mustafa Kemal'in adını duymuş ama onunla hiç karşılaşmamıştı. o yıl Üçüncü Ordu Karargâhı'nda kolağasıydı (yüzbaşı). üst katı da çalışma odasıydı. Geceyi ahırdaki bir kerevette geçiren seyis sabah 10'da gelip kapıyı vurmasaydı.Mülkiye Mektebi'nde okumuş. Subaylar manevralarda izlenecek yöntemleri tartışıyorlardı. Karşısında üstü başı kar içinde. İkisi de aynı düşünceleri paylaşıyordu. az sonra bu subayın Mustafa Kemal olduğunu öğrenince çok sevindi. İki yıl orada yattı. Bu subay. Süreyya Bey kendi yattığı sedirin üzerindeki battaniyeyi ve yatağı toplayıp düzeltti. Süreyya Bey. hiç uyanacakları yoktu. Sonra. Bir yandan demlenirken bir yandan da tatlı tatlı sohbet ettiler. Kusura bakmayın. peynir olsa yeter." Süreyya Bey yazı masasının üzerine tezgâhı kurdu. Bir akşam geç saatlerde kapı vuruldu. Geçen akşam hayranlıkla sizi dinlemiştim.
. . Fikret'le de yakın arkadaştı. Ne kadar uğurlu geldiniz. Kimler yoktu ki o düğünde. "Kızım. Kozan Milletvekili Dr. Çok yorgundu. Meclisi Mebusan'a seçildi. Ama Mondros'ta imzalanan silâhlan bırakma antlaşmasındaki hükümlere asla uymak niyetinde değildi. Trablusgarp Savaşı'nda birlikte olmuşlardı." diye haykırdı. Başvekil bu zarfın içindeki kâğıdı birkaç kez okudu. Geceleri de gözüne uyku girmiyordu. Mazhar Müfit. Ondan sonra Mustafa Kemal'in yanından hiç ayrılmadı. "Öğrenelim. Muhittin Baha Pars. Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı. Bir yanda ince saz takımı çalıyordu. Mustafa Kemal ise fırka kumandanı. oradan da Amasya'ya. Başvekil Hüseyin Rauf Bey. "Hiçbir engel yok bunu söylememe. Fikriye belki de kendisi için böyle bir düğün yapılmamış olmasının üzüntüsünü de içinde duyuyordu. Cepheden zafer haberleri geldikçe herkes coşuyor. Dr. Ankara'da bayram havası yaratmıştı.rinde Mustafa Kemal'le yine bir araya geldiler. Düğün dolayısıyla Çankaya'daki köşkün bahçesine altı hümayun çadırı kurulmuştu. Ama orada da generallerin linç edilmesinden korkulduğu için tren Sincan istasyonunda durduruldu. Ordularımız dört buçuk saat sonra İzmir'e giriyorlar. Mustafa Kemal o koşullar altında ağzına bir yudum içki almazdı. yazar ve gazeteci Aka Gündüz. Mustafa Kemal'in 212 annesini ve Köşk'ün hanımefendisi Fikriye'yi orada birlikte görmek herkesi daha da coşturdu. Fuat Bey çaydan sonra generallere. Ne oluyordu? Aka Gündüz. "Biz de öğrenmek isteriz. O da kâğıdı okudu. "bundan sonra sizin adınız Beridi Zafer (Zafer Müjdecisi) olsun. O günlerin koşullarında Ankara yolu üç gün üç gecede alınırken olağanüstü önlemler yüzünden gelin yedi günde gelebildi. Düğünün en eğlenceli bir saatinde davetliler bir de baktılar ki Zübeyde Hanım ile Fikriye bahçeye geliyor. İşte o dostluğun sonucu. Bastı istifayı ve İstanbul'a geldi. Durmadan da havaya silâhlar atılıyordu. Orada birlikte bir çay içildi." dedi. Mazhar Müfit gelinin yanına yaklaşarak. Herkes çıldıracaktı meraktan." Fikriye de Mediha'yı kucaklamış ağlıyordu." Yer yerinden oynadı.. Bir deri bir kemik kalmıştı. birlikte kahve içerlerdi. Yunus Nadi ve eşi. Ankara Büyük Millet Meclisinde birinci dönem Saruhan milletvekilliği yaptı. Ankara'daki bütün milletvekilleri eşleriyle birlikte düğüne davet edilmişti. XIII İzmir'de Sıradışı Bir Kadın Yunan orduları başkomutanı ile öteki kumandanların tutuklanması. Savaştan sonra Süreyya Bey İzmir mutasarrıflığına getirildi. Rauf Bey. Süreyya Bey Gelibolu Mutasarrıfıydı. İbrahim Süreyya Bey." dedi." Kâzım Paşa bunun üzerine "Söyleyeyim artık. Haykırmalar. Atatürk'ün gençlik arkadaşı ve Fikriye'nin yakın akrabası Fuat Bey. Top seslerinin kesildiği akşamlarda Süreyya Bey Mustafa Ke-mal'in karargâhına gider. o yıl onun kız kardeşi Mediha Hanım'la evlenmeye karar vermişti. Fikret. Kumandanlar oradan bir arabaya bindirilerek Ankara-Dışkapı'daki Sarı Kışla'ya getirildiler. lazlar Karadeniz oyunları oynuyorlardı. Gelenlerin sayısı 200'ün üstündeydi. Bütün gözler kendisine çevrilmişti. gelen kâğıdı Milli Müdafaa Vekili Kâzım Paşa'ya uzattı. sabahlara kadar şarkılar ve türküler söylüyor. Havaya yine silâhlar atıldı. Bunun için Dr. öte yanda bando mızıka. Bundan büyük bir düğün hediyesi olamazdı. Ne olurdu birkaç ay önce evlenseydiniz de zaferi o zaman tatsaydık. Hüseyin Rauf Bey'le birlikte Ankara'ya gitti. Aka Gündüz. İkisi de aynı yaştaydılar. Rauf Bey'in kulağına bir şeyler söyledi. o şenlikli düğünü Dikmen Yıldızı adlı romanında anlattı. alkışlar. İşte tam o sıralarda Rauf Bey'e bir zarf getirdiler. Bütün Ankara halkı ertesi gün istasyon önünde toplanmış esir generallerin gelmesini bekliyordu. yaveriyle birlikte trene girerek generalleri karşıladı. Fikret düğünden bir ay önce İstanbul'a giderek kardeşini İnebolu yoluyla getirmişti. Ankara böyle güzel bir düğün görmemişti. Ama bu iş umurunda değildi.
Coşku ve gözyaşlarıyla Fuat Bey'in boynuna sarıldı. Durdu durdu. Artık gün sorunu. 'Bak' dediler. anımsıyor musun? 'On beş gün sonra izmir'deyiz. Demek ki yakında Paşam burada ola-cak. her gün atma atlayıp her yeri dolaştın. Yunan orduları perişan oldu. Meclis'te kürsüye çıkıp düşmanı nasıl perişan ettiğini anlatacak. politikacılarda. ben de çocukluğumda Rum kızlarla arkadaşlık ederdim. hep birlikte yaşadık. aynı içkileri içtik. biz de Rumca. Sen de çok büyük sıkıntılar çektin Fikriye'ciğim. "Başka neler konuştunuz?" "Trikupis.215 larımız. biliyorsun uzun bir süre cepheden hiç haber alamamıştık. Çoğu gitti." "Peki Ağabey. Muharebenin en heyecanlı günlerinde bile bunlar çamur atmaktan vazgeçmediler. Kabahat hükümette. kızlarımız." "Ağabey'ciğim. 'Bizim buralarda ne işimiz vardı?' dedi. öyle olsaydı Paşa'nın Hanımı da kalkar Kayseri'ye giderdi'. Yarın o zaferleri de kutlayacağız. Burada konuğumuzsunuz. yoksulluktan can verenler? Ya saldırıya uğrayan kadın. Artık zafer kazanıldı ya. Biliyorum. Neler anlattı size?" "Ağızlarını bıçak açmadı. 'Elbette. Konuşacak halleri mi vardı?" "Yine de bir şeyler söylemişlerdir. azı kaldı." Fuat Bey esir konuklarını Sarı Kışla'da bıraktıktan sonra doğru Çankaya'ya gitti. Yunanlıların silâh atacak güçleri kalmadı. Bu bir barış dünyası olacak. Ama muharebelerde askere yazık olmadı mı? Ya köyleri yakılanlar? Yurtlarından kovulanlar? Açlıktan. 'bana hiç düşmanca davranmadı. Yollarda seni görenler." dedi. sanki manevra sonrası durumu değerlendiriyorduk.' dememiş miydi? Sözünü tuttu. Sanki manevralarda beni yenmiş bir kurnandan gibiydi. Aynı sarkılan söyledik. Ama olaylar bizi ayırdı." "Evet. 'Eşsiz bir adam. Gelmeselerdi. karar veren onlar değildi ki. Demek ki korkacak bir şey yok. bunların da sesi kesildi.' Ben de Trikupis'e." "Onlar da belâlarını bulacaklar. Muharebe alanında ölülerimizi görünce nasıl duygulandığını anlattı. Sanki ikimiz de aynı ordudandık. Ayrımız gayrımız mı vardı?" "Evet Fikriye'çiğim. Akrabası Fikriye'ye iyi haberler verecekti." "Doğru söylemişsiniz ağabey. 'Paşa' nın hanımı aramızda dolaşıyor. Mustafa Kemal'in ne büyük bir insan ve ne başarılı bir kumandan olduğunu anlattı. aynı yemekleri yedik. Size iyi günler dilerim. Bir isteğiniz olursa beni arayın. aynı oyunları oynadık. İngilizlerin oyununa geldiklerini söyledi. Selanik'te gençliğimizde çok Rum arkadaşlarımız vardı. Yine kardeşlik içinde yaşayacağız. Sen halka cesaret verdin. Fikriye'nin mutluluktan içi içine sığmıyordu. benim elimden ancak bu geldi. Mustafa Kemal de peşlerini bırakmıyor. "Paşamdan haber var mı?" "Var elbette. Onlar Türkçe konuşurlardı. aynı kızları sevdik." "Doğru ama. onlar emir kulu. Bundan sonrası artık kovalamaca oyunu. Gelip Ankara'da bu zaferi kutlayacak.' dedim. Ne dedikodular çıkartılmadı. Selanikli olduğunu biliyordum. çocuklarımız?" "Doğru Fikriye'ciğim.' dedi. "Peki Ağabey." dedi. Kendisinden hiç böyle bir insani muamele beklemiyormuş. Rumca bildiğini de anladım. Muharebe başlamadan önce Mustafa Kemal ne demişti. darmadağın kaçıyorlar. Politikacılar ne dediyse onları yaptılar. Paşa'dan hiç haber alamadan günlerce kahrol-dun. siz Yunan Başkumandanı ve yardımcısını trenden alıp otomobille Sarı Kışla'ya götürdünüz. Ama belli etmemeye çalıştın." 214 "Yaşasın benim Paşam." "Belâlarını buldular. Yok muharebeyi kaybetmişiz! Yok Gazi esir olmuş! Bunların hepsinin muhalifler tarafından uydurulduğu anlaşıldı."Ne kadar yorgun olduğunuzu tahmin ediyorum. Ne kadar üzgün olduğu konuşmasından belliydi. Yarın Yunan orduları İzmir'den denize döküldükten sonra yeni bir dünya kurulacak. morallerini yükselttin." . Son derece zeki ve esprili bir adam. Mustafa Kemal de senin gibi düşünüyor. Trikupis biraz konuştu." "Olacak inşallah. "Artık odanıza çekilip dinlenebilirsiniz.
Türk ordusu da İstanbul'a hiç yaklaşmayacaktı. Bakanlar Kurulu başkanı Rauf Bey bu öneriyi Mustafa Kemal Paşa'ya duyurduğunda. birkaç saniye sustuktan sonra. ister verir. "Allah benim dileğimi yerine getirdi." "Peki ben ona bir tezkere yazayım da rakı içmenize izin versin." Nif te o akşam Gazi çok keyifliydi. Gazi ertesi gün 10 Eylül Pazar günü öğle üzeri Fevzi ve İsmet paşalarla birlikte Nif ten yola çıktı." dedi." demişti. Asker Gazi'yi tanımıyordu. Bir meyhaneyi boşalttık. Önce Alaşehir ele geçirildi. Demirci." Mustafa Kemal tabur kumandanına şu tezkereyi yazdı: "Muhterem Tabur Komutanı. Bir de baktılar ki. sonra Buldan. Nif ve Manisa. "Hayrola. Arkadaşlara ziyafet çekeceğim. Gazi. Nif e dönerken yolda bir katıra iki fıçı yüklemiş bir askerle karşılaşınca arabayı durdurdu. Bütün İzmir kaynıyordu. Kendisi de kalkıp zeybek oynadı. Kula. Kadifekale' ye Türk bayrağı çekilmiş. Son geceyi de Nif te (sonradan Mustafakemalpaşa adı verilen kasabada) geçirecekti. herkesi coşturdu. bu askerlerin şevkini kırmayın. Söğütözü. Gazi de Erzurum'da çıkardığı üniformasını giymiş olarak İzmir'e giriyordu." Bir türkü tutturdu Gazi. Ama yabancı gemiler kimseyi almak istemiyor ve merdivenleri havaya kaldırıyorlardı. içerideki muhaliflere ve İstanbul Hükümeti'nin yarattığı güçlüklere karşın savaş kazanılmış ve İzmir kapılarına gelinmişti. Trakya Yunanlılara bırakılacak. Nereden nereye gelmişlerdi. İsmet ve Fevzi paşaların da gözlerinden mutluluk okunuyordu. Balıkesir. Eylül sonuna kadar Yunan Hükümeti ya doğrudan ya da İngiltere aracılığıyla bize başvuracak olursa koşullarımız şudur: Trakya on beş gün içinde 1914 sınırlarına kadar kayıtsız şartsız Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti askeri ve sivil memurlarına teslim edilmelidir. Akhisar. Ordular artık İzmir kapılarındaydılar. Bu akşam her birine birer matara rakı verin. "Yahu. Bugüne ulaşmak için neleri göze almışlardı? Bütün düşmanlara. "İzmir'e girdik. Ödemiş. ister vermez. Anadolu için artık hiçbir tartışma söz konusu olamaz. Türk orduları daha İzmir kapılarına dayanmadan önce Ankara'ya bir mütareke önerisi gelmişti." "Peki tabur kumandanı buna izin verecek mi?" "Bilmem gayrı. 'izmir'i alırsak hepinize rakı ziyafeti çekeceğim. Bunu kutlamayacak mıyız? Nedir bu sessiz haliniz? Haydi hep birlikte şarkı söyleyelim. zaferi kutlasın-lar. Mustafa Kemal Paşa durumu biraz yokladıktan sonra izmir'e girmeye karar verdi. "Ben arkadaşlara. Ne kadar rakı varsa fıçılara doldurduk." "Sağ ol kumandanım. Oysa daha hiçbir birlik izmir'e girmemişti." "Peki nedir bu fıçıların içindeki?" "Rakı kumandanım. Bu zaferi kutlamak gerekmez miydi? Gazi çevresindekilere. Yol boyunca halk büyük gösterilerle arabaları durduruyor ve kumandanları alkışlıyordu.Gelelim orduların İzmir'e doğru gidişine. Izmir uzaklardan görünüyordu.. Salihli. İşte o gün gelmişti. Yunan ordusunun yeniden karşı koymasına ihtimal yoktur. Aydın." Tabii bu telgrafa hiçbir yanıt gelmedi. Bu öneriye göre ateş kesildikten sonra Yunan ordusu Anadolu'dan çekilecek.. Bayrağı izmirli bir gencin tek başına kaleye çektiği anlaşıldı." dedi. Rum sandalları gemilere yolcu taşımak için dünyanın parasını alıyorlardı. Rumlar can atıyordu gemilere binmeye. Bozöyük. Mütareke ancak Trakya için söz konusu olabilir. İngiliz savaş gemileri de hiçbir Yunan askerini güverteye çıkartmıyordu. Bilecik. "nereye böyle? Ne yükledin katırına?" Asker. izmir artık alındı demektir. Limandaki gemilere kızılhaç bayrakları çekilmişti.' demiştim. Erler kalkıp oynamaya başladılar. Gazi deliye döndü ve Rauf Bey'e şu telgrafı çekti: "Anadolu'daki Yunan ordusu kesinlikle mağlup edilmiştir. Erzurum'da subay giysilerini çıkartırken "Allah kısmet ederse bir daha giyerim. O benim arkadaşımdır. Hem de İzmir kapılarında. Simav." "Kim tabur kumandanınız?" "Mustafa Hüsnü Bey." dedi. şaşkın şaşkın baktı. .
." diye haykırdı. on beş odalı. "Aman kesmesinler kuzuyu. yaverleri Salih Bozok ve Muzaffer Kılıç ile Ruşen Eşref Bey'i de yanına alarak bu arabaya bindi.Kafile kısa bir süre sonra izmir Hükümet Konağı'na geldi. Çolak İbrahim Bey'in atlılarının saldırısına uğrayanlar olup. Köşkün önemli bir tarihi vardı. Paşa çok keyifliydi. bir de baktı ki yere bir Yunan bayrağı serilmiş. Hükümet konağının önündeki alan bir anda hıncahınç doluver-di. 1916'da. Bayrak bir ulusun onurudur. Ama bir de bakmışlar ki karşılarında koca bir ordu var. 217 İzmirliler. 'Kahraman komutan' sözleriyle başlayan bir kutlama telgrafı geldi. Bazıları boynuna sarılıp ağladılar. Bunlar. Bir süre sonra yeniden balkona gelerek halkı selâmladı. onun beğeneceği yemekleri yapabilmek için kapı kapı dolaşarak yakın komşularından bulgur. Yaverler de telsizden haber getiriyorlardı." Bu bayrak olayı bütün yabancı basına yansıdı. kadınlar kendisini bekliyordu. Paşa tam merdivenlerin önüne geldiğinde. Bütün izmir eşrafı. Karşıyaka'da. öteki kumandanlar da o köşkün hemen yanı başındaki Fikri Bey'in köşkünde konuk edileceklerdi. Menderes-Torbalı yönünden gelen 3. Yola çıktılar. hükümet konağında bir ziyafet hazırlamışlardı. kadınlar hüngür hüngür ağlıyor. Çiğnenemez. Kral Konstantin bu evde kalmıştı. izmirliler Mustafa Kemal Paşa'ya bir de araba hediye etmişlerdi. Halkı teker teker selâmladı. Onların ardından Paşa. Hemen beyaz bayrak çekip teslim olmuşlar. Olay çıkartanların. Olay yerinden haber getirmişlerdi. Kaldırın hemen şu bayrağı. o akşam köşkte de bir ziyafet hazırlanmıştı. Gazi ve arkadaşları tam ilk 218 kadehlerini tokuştururlarken. Bu ne olabilirdi? Paşalar bir odaya kapanıp durumu araştırmaya başladılar. evin ilk sahibi italyan uyruklu Alyoti adında ünlü bir zenginden satın almıştı. izmirliler onun gelişini kutlamak için konağın önünde bir kuzuyu kesmeye hazırlanıyorlardı. izmir'in kurtuluşundan da hiç haberleri yokmuş. 11 Eylül Pazartesi günü sabah erken saatlerde yine Fevzi ve ismet paşalarla ve yaverleriyle birlikte hükümet konağına gitti. Neye uğradıklarını şaşırıp ateş etmeye başlamışlar. sokaklarda ellerinde bayraklarla çocuklar koşuşuyordu. Huzur içinde geçen bir gecenin ardından Gazi. Ruşen Eşrefe. yemekler. bunun bir araba olduğu bile anlaşılamıyordu. çeşit çeşit mezeler. şeker ve un gibi şeyler toplamış. yer yerinden oynuyordu. Gazi bunu görmemek için balkondan içeri kaçtı. Ama Ruşen Eşref işe el koyuncaya kadar kuzu kesilmişti bile.. konsolosları ve diğer yabancı devlet temsilcilerini kabul etti. Alkış. dışardan top ve makineli tüfek sesleri gelmeye başladı. O arada istanbul Hükümeti'nden de Paşa'ya. yüzü gülüyordu. kıyamet. Dışarıdan gelip telâşlı adımlarla merdivenleri tırmananlar da oldu. O gün yapılacak pek çok iş vardı. Köşkün önünde de kızlar. Iplikçizâdelerin köşkü üç katlı. Paşa'nın Karşıyaka'daki köşkte kalması kararlaştırılınca. Hepsi ulusal zaferden dolayı Gazi'yi kutladılar. ellerini öptüler. O zaman da Türk bayrağı sermişlerdi. Paşa'ya. Fevzi ve ismet paşalar da aynı köşkte kalacaklar. Pencerelerden bayraklar ve çarşaflar sarkıyor. bahçesinde bir yel değirmeni ve tenis kortu olan görkemli bir köşktü. Gazi. Fahrettin Altay Paşa'nın yakın akrabalarından Iplikçizâde ismail Bey'in köşkünde kalması kararlaştırıldı. izmir'e sığınmak istiyorlarmış. "Bu nedir?" diye kükredi. sevimli davranışlarla arabadan indi. "Paşam Yunan bayrağı. Gazi'nin neler sevdiğini öğrenen Iplikçizâde. izmir kurtulmuştu ama Yunan askerleri çeşitli bölgelerde direnişlerini sürdürüyorladı. Köşke giderken. . hükümet konağını doldurarak Gazi'yle kucaklaştılar. Gazi'nin." "Hata etmiş. atlılar da arabanın önünden halkı yara yara gidiyorlardı. çiğneyip geçmişti. pirinç. çeşitli mezelerle muazzam bir sofra donatmışlardı. ismail Bey burayı. Gazi. Heyecanlı kısa bir konuşma yaptı. Araba çiçeklerle öyle bir donatılmıştı ki.000 kişilik bir Yunan birliği olduğu anlaşıldı. 30 Mayıs 1921'de izmir'e gelen Yunan Kralı Konstantin de bu evde kalmıştı.
davet Gazi'nin ilgisini çekti. "Paşam. Yarın patlayıverir. Sizin zafere ulaşmanız için her gün dua ettim. bir süre sonra yaşamına damgasını vuracak bir kişiyle karşılaştı. Çok rica ederim. uygar bir biçimde tanışalım." dedi. Belki de oraya bir bomba yerleştirmişlerdir. Kendisi şu anda izmir'de değil. Sizden emir bekliyoruz. Kral Konstantin'in kaldığı köşkte kalmayınız. Kendileri. Lâtife Hanım'di." dedi. Tanrı bize bugünleri gösterdi. Bize bu şerefi tanıyın. karşılarına siyah bir çarşafa bürünmüş. Kara çarşaftan dolayı ne yaşı belli oluyordu ne de güzelliği. Gazi. Zaten Karşıyaka'dan kentin merkezine yakın bir yere taşınmayı düşünüyordu." "Paşa Hazretleri. Uşakizâde Muammer Bey'in kızıyım. konuyu arkadaşlarımla görüşeyim. Hemen yeni belediye başkanı ile birlikte arabaya atlayıp Göztepe'ye gittiler. Ne mutlu bize ki artık aramızdasınız. bu Uşakizâdeler için büyük bir şeref 219 olacaktır kendileri. Artık burası sizin eviniz demektir. "Hayır." dedi. Davetinizi büyük bir duyarlılıkla dinledim. nedir bu haliniz?" Gazi ayaklarının önüne eğilmiş çarşaflı kadını elinden tutarak ayağa kaldırdı. Biz Türk kadınları hizmetinizdeyiz. Kim olduğunu hiç anlayamadığı bu kadının davranışı ona çok dokundu. belediye başkanından bu ailenin durumuyla ilgili bilgi istedi. "Hanımefendi. "Hanımefendi." "Çok teşekkür ederim Hanımefendi. izmir'de de yapılması geren çok şey vardı.Bir ateşkes antlaşmasının imzalanması için zaman daha çok erkendi. İngilizce ve Fransızca bilirim. Kadın bu kez de Mustafa Kemal'in ellerini öpmeye yeltendi. Londra'da ve Paris'te okudum. Bu köşkte konuğumuz olacaksınız. Önünde eğilen bir kadına. işte o konuların tartışıldığı bir zamanda." Mustafa Kemal Paşa karşısındaki kadının kara çarşaflı kılığından ve aşırı konukseverliğinden pek hoşlanmamış olacak ki. konuğumuz olun. önerinizi arkadaşlarımla görüşmem gerekecek. izmir'in ünlü zenginlerinden Muammer Bey'in kâhyası Osman Efendi. "İzmir'e hoş geldiniz. Hem de bizim köşkümüz çok güvenli bir yerde. ben her türlü işinizde size yardımcı da olu. Gazi'nin ayaklarına kapandı. hayır Hanımefendi. Ne olur davetimizi geri çevirmeyin. izmir'e giren ilk fırka kumandanlarından Kâzım (Sevüktekin) Paşa'yı karargâhta görerek kendisine şu mesajı iletti: "Kumandan Paşa Hazretleri." dedi. Merdivenleri çıkıp salona girdikleri zaman." Mustafa Kemal. "çok rica ederim ayağa kalkın.221 rum. Sizi köşkümüze konuk etmek istiyoruz. "acele karar vermekten çekmiyorum. Mektuplarınızı yazarım. büyük bir saygı ve alçak gönüllülükle. Karargâhın hükümet konağından başka bir yere taşınması daha iyi olmaz mıydı? Mustafa Kemal Paşa'nın da izmir'in merkezine yakın bir yerde oturması o günün koşullarına daha uygun değil miydi? Bunlar hep güncel sorunlardı. Mustafa Kemal ve yaverlerini kapıda önce kâhya Osman Efendi karşıladı. Eğer Mustafa Kemal Paşa Hazretleri Muammer Bey'in Göztepe'deki evlerini ikametgâh olarak düşünürlerse. Ama ben onun adına size şunu bildirmek istiyorum. Benim adım Lâtife Muammer. izin verin. Kimse buralara yaklaşamaz. beni çok mutlu ettiniz. Bu hanım. Kâzım Paşa'ya. yüzü kapalı bir hanım çıktı. Gazi neye uğradığını anlayamamıştı. nezaket kuralları içinde Muammer Bey'in köşkünden ayrıldıktan sonra." Lâtife Hanım yüzünü açtıktan sonra. bu şerefin bir Türk ailesinden esi-genmemesini rica ediyor. Ne olacağı bilinmez. Bu konuda Fransız ve ingilizlerle ön hazırlıkların yapılması gerekiyordu. . Köşkü de pek beğenmedi ve yaverlere. "Görelim bakalım bu Göztepe'deki köşk nasıl bir şeymiş?" dedi. "ben bir kadına el öptürecek yaşta ve düzeyde değilim. ben Uşakizâde Muammer Beye-fendi'nin kâhyasıyım. İşte bu. önce şu yüzünüzü bir açın." 220 Kâzım Paşa bu sözleri Mustafa Kemal Paşa'ya iletince. Gazi orada. izmir'in işgalinden beri yüreğim vatan aşkıyla çarpıyor.
Bu bize yeter. Yani böylece Lâtife Hanım'in davetine kulak asmamış oluyordu. Koca İzmir kenti nerdeyse kavrulup yok olacaktı. başını dik tutmaya çalışmasını bir an için istanbul' da tanıdığı yabancı kadınlara benzetti. Gazi gözlerini onun gözlerinden ayıramıyor. Mustafa Kemal Lâtife'nin Batılı kafasını. sanki kafasının ve kalbinin içini görüyordu. Ayrıca bu. kendine güvenerek konuşmasını. izmir'deki üçüncü gecesini de Kordon'da kendisi için hazırlanan bir evde geçirdi. yine çok dolu bir gündü." işte ne olduysa o gün oldu. Daha ertesi gün. Mustafa Kemal Paşa gününü. Sofya'da ilişki kurduğu genç kızlar da Lâtife gibi güçlüydüler. işte böyle bir günün akşamında Gazi. bu manzaraya iyi bakın. O günlerin birinde Lâtife Hanım Mustafa Kemal Paşa'ya şöyle dedi: "Paşam. Sabotajcılar İzmir'i ateşe vermişlerdi." Mustafa Kemal o akşam Kordon'da Kramer Oteli'nin gazinosunda rakısını içerken garsona sordu: "Kral Konstantin de bu otele gelip bir kadeh rakı içti mi?" "Hayır Paşa Hazretleri. Lâtife de Londra'da ve Paris'te eğitim görmüş." dedi. 24 saat içinde en iyi birliklerini Trakya'ya geçirerek Yunanlıları oradan kovabilecek güçte olduğunu duyurdu. yangının Kordon'u da sarmasından çekindiğinden yine Karşıyaka'daki İplikçizâdelerin köşküne döndü. Gazi yangını izlerken yanındaki genç subaylara şöyle dedi: "Çocuklar. Kordon boyunda karargâhımı kurabileceğim uygun bir ev arayın. Oysa Mustafa Kemal bu tür giysili kadınlardan hiç hoşlanmazdı. Osmanlı İmpa-ratorluğu'nun son yüzyıllardaki bütün günahlarını bu ateşle temizliyoruz. Anadolu'dan gitmeleri gerektiğine inanmaları için başka yol yoktu. ingilizler Yunanlılarla Türklerin mutlaka bir araya gelerek ateşkes görüşmelerini başlatmalarını istiyor. ailemizin bütün serveti yandı. Ya Lâtife de ona delicesine âşık olursa? Neye varırdı bunun sonu? Gazi duygusal ilişkilerle özgürlüğünü yitirmekten çekiniyordu. O gün İzmir alev alev yanıyordu. Paşa ile onu çok etkileyen bu kara çarşaflı kız arasında hiç beklemediği bir elektrik akımı oluştu. Lâtife Hanım evden ayrılmış ve büyükannesiyle birlikte bitişik eve taşınmıştı. eğer taraflar masaya oturmazlarsa Türklerin Trakya'yı da ele geçirmelerinden korkuyorlardı. mahvoluk. siz geldiniz. "Bu son taarruzu ben istemedim ama Yunanlıların. Bu genç kıza tutulmaktan biraz korktu. "Siz bana. Sonra Akdeniz'deki ingiliz filosu başkomutanına bir mektup yazdı. Sonra bir Amerikan gazetesine demeç vererek. bir devrin sona erip yeni bir devrin başladığını gösteren bir yangındır. Göztepe'deki Uşakizâdelerin köşküne gitmeyi aklından bile geçirmedi. Karşıyaka'ya gitmekten vazgeçerek geceyi Uşakizâdelerin köşkünde geçirmeye karar verdi. Ondan sonraki günlerde Gazi ile Lâtife Hanım zaman zaman bir araya geldiler." Mustafa Kemal Paşa bu İzmir yangınını içi sızlayarak balkondan seyrettikten sonra. 222 13 Eylül Çarşamba." dedi."Bu köşkü gözüm tutmadı. Sürekli bir ilişki artık onu korkutuyordu. batı kültürüyle yetişmişti. Daha sonra Daily Mail gazetesinin muhabirine bir demeç vererek. yine Karşıyaka'daki köşke döndü. izmir yanmış ve Uşakizâdelerin birçok mülkü de kavrulup gitmişti. memleketi ve bizi kurtardınız. yeni bir Türk devletinin kuruluşu ve Türk milletinin yükselmesini de cihana ilan ediyor. izmir'deki ingiliz Başkonsolosu Henry Lamb'le görüşerek geçirdi. Bu. 14 Eylül Perşembe günü yine ortalık kaynıyordu. Ertesi gün 12 Eylül'dü. Gazi bu kızın oralarda ne . Önce İngiliz filosu başkomutanına bir yazı yollayarak ingilizlerle siyasal ilişkiler kurulmasından onur duyacağını bildirdi. Fakat zararı yok." "Öyleyse neden izmir'i almak istemiş?" Mustafa Kemal o gece. Fikriye kendisine kul köle olduğu için onun egemenliği altına girmemiş ve bağımsızlığını korumasını bilmişti.
yemek. Elinden gelmeyen iş yoktu. Ama Mustafa Kemal biraz bıkmıştı Fikriye'den. Bir de şu vardı. ev düzeni. Mustafa Kemal ise almaya çalışıyor. Fransızca ve Rumca biliyor. Mustafa Kemal böyle bir güvence vermeye hiç yanaşmadı. Ne de güzel ata biner. ama Gazi herkesin kendisini körü körüne onaylamasından bıkmıştı. Ne giyse yakıştırıyor.okuduğunu. Hava gittikçe gerginleşiyor ve ingilizlerle Fransızlar Türk ordusunu nasıl durduracaklarının hesabını yapıyorlardı. Süvarilerimiz ve birliklerimiz yenilgiye uğrayan Yunan . Belki onunla konuşurken her konuda anlaşa-mayacaktı. Bu olay da gerginliğin büsbütün artmasına neden oldu. General Harrington ingiliz Savunma Bakanlığı'na bir telgraf çekerek. belki bu kız zaman zaman ona karşı direnecek ve kişiliğini koruyacaktı. General Harrington Mustafa Kemal Paşa'ya telgraf çekerek Türk süvarilerinin geri çekilmesini istedi. dikiş. Gazi'nin içinde bir sevecenlik ve koruma duygusu uyandı. Fransız Yüksek Komiseri General Pelle bir torpidoya atlayarak izmir'e gelmiş ve Türk ordusunun Trakya'ya girmemesi için Ga-zi'den güvence istemişti." işte o sıralarda Türk süvarileri Çanakkale'deki tarafsız bölgeye girmiş bulunuyorlardı. Gazi yeni ilişkilerin özlemini duymaya başlamıştı. Fikriye elbette ki Lâtife'den çok güzeldi. Gazi Ankara'dan ayrılalı neredeyse iki ay olacaktı. Sıcak ve kadınlı bir ev yaşamının özlemi içindeydi. "Büyük Millet Meclisi Hükümeti ile müttefikler arasında bir tarafsız bölgenin saptandığından haberim yoktu. Bütün günleri ve geceleri cephede geçmişti. piyano çalıyordu. Bizim için artık kapitülasyonlar yoktur. Belki de elinde hiç diploması yoktu. ingiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon Paris'te Fransız Başbakanı Poincare ile görüşerek Mustafa Kemal'e karşı alınması gereken önlemleri tartıştı. Lâtife'yle aralarında duygusal bir bağın gelişmesi Fikriye'ye ihanet anlamına gelir miydi? Lâtife ile Fikriye'yi kafasında karşılaştırdı. Üst düzeyde bir eğitim görmemiş ama aile çevresinde çok iyi eğitilmişti. Belki de karşısındakilerin karşıt düşünceleri savunmalarından hoşlanacaktı. Aralarındaki ilişki bu koşullar altında doğdu ve kısa bir süre içinde hızla gelişti. ama kendisini satmasını beceriyordu. Yine o günlerde izmir'e gelen Chicago Tribune gazetesinin bir muhabirine Gazi. Belki aralarında sonu gelmez tartışmalar da çıkacaktı. Sırası geldiği zaman her türlü bağlarını kesip koparmayı bilecek bir yapıdaydı. bir tekdüzelik yaratmıştı. Yanık yanık türküler söylüyor ve alaturka şarkılarda Mustafa Kemal'e eşlik ediyordu. O sıralarda Mustafa Kemal Paşa'nın İzmir'deki gündemi çok yüklüydü." Bu söylentiler üzerine Gazi istanbul'da çıkan İleri gazetesinin başyazarı Celâl Nuri Bey'e bir demeç vererek şunları söyledi: "Askere istirahat emrediyorum. Ayrıca Fikriye hiç küçümsenecek bir kadın değildi. Tek çare. hemen Mudanya'da bir mütareke komisyonu toplamaktır. Belki bu yüzden Lâtife'ye karşı duygusal bir eğilim göstermesinin sakıncalı olmayacağını düşündü. Onun yaşamında hiçbir duygusal ilişkinin iki yıllık ömrü olmamıştı. "Misakı Milli'mizde ısrarlıyız." dedi. 223 Çok da kabiliyetliydi. ingiliz Savunma Bakanlığı. Yaklaşık iki yıllık ortak bir yaşam. Çankaya sırtlarında dört 224 nala atını koştururdu. Gazi de. ne yapsa hoş görünüyordu. Mustafa Kemal bu kara çarşaflı kızda bu tür eğilimler görüyor ve ona sıcak duygularla bakmaya başlıyordu. Tatlı ve duygulu bir sesi vardı. Bütün topraklarımızda gerçek bir bağımsızlık istiyoruz. Yunan ordusunu izmir'de denize dökmüş olan ulusal ordunun istanbul'a yaklaşmasından korkuyor ve ingilizlerin duruma el koymalarını sağlamaya çalışıyordu. Trakya'yı Türk ordusuna karşı korumak için General Harrington'a yeni takviye güçler göndermeyi kararlaştırdı. Kendisine özgü büyük bir zarafeti ve kadınlığı vardı. Poincare' nin Lord Curzon'a o günlerde şöyle dediği açıklandı: "Türk kuvvetleri ileri yürümek istiyor." demekle yetindi. "Eğer Mustafa Kemal Çanakkale'deki tarafsız bölgeyi çiğneyecek olursa karşısında ingiltere'nin bütün dominyon askerlerini bulacaktır. hangi üniversitelerden diploma aldığını bile bilmiyordu. biçki. istanbul Hükümeti. Asker dinlemiyor ve savaşa devam ediyor.
aynı bardakları kullanmayacaksınız. Şu son iki ay içinde büsbütün zayıflamıştı. Vatanı kurtardınız ama şimdi sizi yeni görevler bekliyor. Yoğun bir sanatoryum bakımı gerekiyor. Bana ne onerırsım "Vallahi Paşam.' diyor. "hastamızın durumu bana çok tehlikeli görünüyor. siz bu ülkeye daha uzun yıllar gereklisiniz. Ciğerlerinin biri bitik halde. Lâtife Hanım'la uğraşacak zamanı pek yoktu. Caverneler kapanırsa tehlike azalır. iyi bir bakımla yaşamını bir süre uzatabiliriz. Bunun üzerine ingilizler Yunan donanmasının istanbul'dan uzaklaştırılmasını sağladılar. nasıl olur? Almanya'daki sanatoryumlardan acele bilgi alın. Askerlerini zor zapt ediyor. Kendinizi çok korumanız gerekecek. iyi gıda almak zorundasınız. bu hastalığın bulaşıcı olduğunu da biliyoruz. 29 Eylül günü saat yarımda trenle izmir'den ayrıldı. Gazi doğru Çankaya'ya gidip annesinin elini öptü. Ne yapacağımı bilmiyorum. öksürürken ağzından kan geliyor. Ben birkaç kez ağzını yokladım. bilemiyorum. Refik Bey. Fikriye'yle kucaklaştı. Gazi ertesi gün Sağlık Bakanı Refik Saydam'ı Köşk'e çağırtarak Fikriye'nin sağlık durumunu sordu." "Çok üzülüyorum. kendisini coşkuyla karşıladılar. ona göre bir karara varalım. izmir'e gelen Fransız temsilcisi Franclin Bouillon." Bütün bu olaylar birkaç hafta içinde oldu. Mustafa Kemal Paşa bir yandan büyük bir diplomatik beceriyle bu işleri yürütüyor. Ama Gazi kendisine umut verici hiçbir söz söylemeden. Ne yapmam gerekiyor. iyi düşünün Paşam. Bence hemen İsviçre'de ya da Almanya'da bir sanatoryuma yatması iyi olur." dedi. Bu nasıl olur? Aynı yatakta yatmayacaksınız. Her ikisi de heyecanla onun dönüşünü bekliyorlardı. Durumu güç. Burada kalırsa hastamızı kurtara-mayız. yan yana olmaktan. Çevresindeki insanların çok dikkatli olması gerekir. hava büsbütün gerginleşti." "Ne diyorsun Refik Bey? Bu çok kötü bir durum. Kendisini nasıl sevip saydığımı bilirsin. Bilmiyorum.ordusunu takip etmişlerdir. Bir de şu var. Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal Bey ve içişleri Bakanı Fethi Bey vardı. Saltanat ve hilâfet sorunu çözülmedi. Sizin de canınızı tehlikeye atmanızın hiç anlamı yok. Ama bu. hastadan bir iki metre uzakta duracaksınız. Vereme yakalanmış. Verem. Meclis'te muhaliflerimiz bize karşı her türlü kötülüğü yapıyor ve kurmaya çalıştığınız rejimi şimdiden çökertmek istiyorlar. Maksadı mutlaka Mustafa Kemal'in eşi olmaktı. ama sizden uzak düşmemek. bunları yapabilir misiniz? En iyisi onu derhal dışarı göndermek. Başbakan Poincare'ye şöyle bir telgraf çekti: "Mustafa Kemal'le dört saat görüştüm. Kardeşi gibi ölmekten korkuyor. aynı havayı almaktan da geçebilir. Anlıyorum ondan biraz uzak durmam şart ama bunu nasıl ypacağım? Dediğin gibi Fikriye'yi dışarı göndermeliyiz. Sen hemen bir araştır bakalım. ölümü bile göze alıyor. Ben Fikriye' nin başına böyle bir felâket gelsin istemem. Ortada bir sorun yoktur. ölürsem de burada ölürüm. nasıl anlatacağız bunu kendisine?" "Çok güç. Yanında İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Rauf Bey. balgam çıkartıyor. Lâtife Hanım o saatlerde Göztepe'deki köşkünde gözyaşlarına boğulmuş ağlıyordu. Kesik kesik ök-sürüyor ama halsizliğini Paşasına belli etmemeye çalışıyordu. Ne yazık ki bunun çaresi bulunamadı. Veremin ne kadar korkunç bir hastalık olduğunu biliyorsunuz. durum çok ciddi. 'Katiyyen sanatoryuma filân gitmem." diye yanıt verince. sizi kaybetmemek için de her şeyi. birlikte yaşamaktan.227 nun ecele çaresi yok. Fikriye daha solgun ve güçsüz görünüyordu. Lâtife Hanım ise Paşa'yı yitirmemek için türlü tasarılar peşindeydi. kilo kaybetmiş. "Paşam. Ankaralılar ve Meclis üyeleri." . Daha istanbul kurtulmadı." "Peki. öbüründe de caverneltr var. GVF15 XIV Zoraki Sanatoryum Bakımı Gazi 2 Ekim'de trenle Ankara'ya geldi. Odayı havalandıracaksınız. Geceleri terliyormuş. bir yandan da izmir'in tadını çıkartıyordu.
Önce 26 Ağustos taarruzunu." dedi. Ne olur beni sanatoryuma göndermeyiniz. doktorlar bunu gerekli görüyorlar. yeniden büyük olaylara ve İngilizlerle çarpışmalara yol açabilirdi. Fransızlar bütün güçleriyle İngiliz önerilerini destekliyorlar. bunalımlara düştüm. yorgunum. ister menfi sonuca varsın. Sizin cephede bin bir tehlike altında bulunmanız beni çok üzdü. O oturumda söz alan Mustafa Kemal Paşa şöyle dedi: "Şimdi Mudanya Konferansı ister müspet. O da senin bir sanatoryumda yatmanı uygun buluyor. Bunun için Refik Bey'le görüştük. Gazi. ismet Paşa'nın." "Ama Fikriye'ciğim. Bak Fikriye'ciğim senin durumun öyle değil. Bu. dayattı. Trakya'nın iadesi kabul edilmezse hemen bu gece İstanbul üzerine harekete geçiniz. ben hasta değilim. daha hastalığın hiç ilerlememiş. O yüzden ne yedim ne içtim. Fuat'la da konuştuk. 11 Ekim'de ateşkes antlaşması (Mudanya Mütarekesi) imzalandı. bir yandan da barış görüşmelerini sürdürürüz. Konuşması zaman zaman alkışlarla kesiliyordu. ben hasta değilim.O gün Mudanya'da görüşmeler başlamıştı. Mustafa Kemal Paşa'nın." Mudanya'dan olumlu haberler gelmiyordu. Refik Bey'le görüştükten sonra bunu Fikriye'ye anlatmaya çalıştı. Hiç geri gelmeyeceksiniz sandım. ben artık iyi olurum. Benim ilâcım sizsiniz Paşam. Mustafa Kemal ise ismet Paşa'ya yolladığı telgrafta şöyle diyordu: "Trakya'nın boşaltılmasını ve bize teslimini öyle belli olmayan bir zamana ertelemeyiniz. Gazi bu yürüyüş kararını bir süre erteledi ve 9 Ekim'de Meclis'te gizli bir oturumda şunları söyledi: "Görülüyor ki Trakya'yı bize vermek istemiyorlar. Muhalifler bile kendisine alkış tuttular. Dr. Senin bir süre isviçre'de ya da Almanya'da sıkı bir bakım altına alınman gerektiğini belirtti." ." "Paşam.. kardeşim Heybeliada Sanatoryumu'nda tedavi gördü. Bir akşam. İsmet Paşa'nın da yapacağı başka bir şey yoktu." "Ama iş işten geçtikten sonra. Ya Fikriye ne olacaktı? Fikriye'nin yoğun bir bakıma ihtiyacı olduğu kesindi. Mudanya İİJiılMâ 228 Konferansı olumsuz sonuçlanırsa biz barış konferansına gitmekten kaçınacak mıyız? O zaman bir yandan askeri hareket devam eder. sonra 30 Ağustos zaferini. Sonunda ingilizler ve Fransızlar boyun eğmek zorunda kaldılar." "Hayır çocuğum. bütün ordunun ve savaşı zaferle sonuçlandıran halkın başarısıydı. Oysa bizim istediğimiz şey Trakya'nın ve İstanbul'un doğrudan doğruya bizim hükümetimize teslim edilmesidir. Jülide'nin vereme yakalandığı çok geç anlaşılmış." O gün İsmet Paşa'dan yeni bir telgraf geldi: "Trakya'yı bize gerçekten vermek fikrinde görünmüyorlar. Ertesi gün Mustafa Kemal Paşa sürekli alkışlar arasında Mec-lis'e girdi. asabım bozuldu. Gazi telgrafla çalışmaları izliyor ve delegasyon başkanı ismet Paşa'ya direktifler veriyordu." Mustafa Kemal asla ödün vermek niyetinde değildi." 229 "Ben doktorlara inanmıyorum. "senin mutlaka bir sanatoryumda bakılman gerekiyor. Bunu kolayca atlatacaksın. Sonra gizli bir oturum düzenlendi. "Bak Fikriye'ciğim." Ordunun İstanbul üzerine yürümesi. sonra da ordunun izmir'e girişini anlattı. Çok heyecanlı bir durum yaşanıyordu. Jülide'yi de onlar öldürdüler.." "Paşam. Hastalık ilerlemeden bir sanatoryuma kaldırılsa iyi olabilirmiş." "Paşam. Siz döndünüz ya. biz bir an önce barış masasına oturmalıyız. Artık Mustafa Kemal Paşa derhal Bursa'ya giderek ismet Paşa'yı orada beklemek kararındaydı.
istanbul düşman işgalinden kurtulmuş olacak. Karşıdaki araba Meclis Başkanı'nın konvoyunu görünce . Yine gece yarılarına. ne olur ben de sizinle Bursa'ya geleyim. Birkaç kez durup çay içtiler. Sağlığına kavuşman için böyle bir sanatoryum dönemi geçirmenin şart olduğu anlaşılıyor." "Paşam siz yanımda olmayınca ben sağlıklı olamam. seni çok iyi anlıyorum." "Peki Paşam." "Ne kadar acı Paşam. Ne olur beni daha fazla üzme. sizin aşkınızla 23° yanıp tutuşacağım. beni yanınızdan uzaklaştırmayın. Sonra yine yola koyuldular. Ne olur doktorları dinle." "Ne kötü. Havalar artık serinlemeye başlamıştı. Sıcak çay iyi geldi. nerede olursam olayım. birkaç ay sanatoryumda kal. Gazi kendi arabasına Kâzım Karabekir ile Refet Paşa'yı aldı. Sonra yine birlikte olacağız. bu ayrılık birkaç ay için olacak. öksürüğün kesilecek. sizi dinleyeceğim. Mustafa Kemal Fikriye'nin sağlığıyla ilgilendi. Mutlu günler göreceğiz." "Ne demek Fikriye? Elbette. Kilo alacaksın. Ne olur sizsiz geçecek günlerimi uzatmadan beni yanınıza aldırın. Yine Köşk'ün tek kadını ben olayım. ama beni anlamaya çalışın ve kalbinizin bir köşesindeki ufacık yerimi benden esirgemeyin. Ülkeye barış gelecek. O saatlerde yollar bomboştu. Birkaç ay sonra taptaze Ankara'ya döneceksin. Dolabında da hiç ayrılmayacağı bir giysisi yoktu." "Paşam. benim canım hiç gitmek istemiyor. Sabaha karşı ortalık buz gibiydi." "Ne olur Paşam. Fikriye'nin amansız bir hastalığa yakalandığını biliyordu. Sizin zafer kazanmış bir başkumandan. çocuğum. Hayatta yalnız sizi sevdim ve sizi seveceğim. Yanına fazla bir şey almamıştı. size karşı koyacak gücüm yok. ama ne yapabilirdi? Onun Almanya' ya gitmesinden başka çare yoktu. Bütün gece yolda geçti. bunalımlardan kurtulacaksın." "Üzülme Fikriye." "Peki Paşam. Mutlu günler göreceğiz. Avrupa'da da havalar serin olabilirdi. Bursa'ya beraber gideriz. Ankara'da kendine bir şeyler yaptıramamıştı. Size hiç duyamayacağım. Ama bilin ki. kahvaltı ettiler. sabahlara kadar sizin Köşk'e dönmenizi bekleyeyim. Geçen yıl kullandığı kürk mantosunu da yanına aldı. O günleri birlikte yaşayacağız." "Ama gitmek zorundasın Fikriye. Bana bu zevki çok görmeyin. Ne zaman gitmemi uygun görüyorsunuz?" "Hemen birkaç gün içinde. Arkadan gelen ikinci bir arabaya da Fikriye oturdu. kızım. Yeniden yola koyuldular." "Fikriye'ciğim. ama ben hiç kimseye ilâç olamam. Ben de zaten Bursa'ya gideceğim. temiz hava seni iyi edecek." Mustafa Kemal'in içi sızlıyordu. Gece soğuk çıkmış ve Fikriye kürküne bürünmüştü. Bütün halk bayram edecek. 15 Ekim'de Ankara'dan yola çıktılar. Belki de Cumhuriyet'i ilan edeceğiz. Gitmeden vedalaşırız. sizi Ankara'da karşılayamayacağım." "Olacaksın çocuğum. kısa bir süre için. Umutlarımı yaşatmama yardımcı olun Paşam. Ama her şeyden önce senin sağlığına kavuşman gerek. asabın düzelecek. Bursa'ya yaklaşırken karşıdan bir arabanın geldiğini gördüler. Fikriye suskundu. Hemen bir telgraf çekerek sana bir oda ayrılmasını isteyecekler. galiba en uygun yer Münih Sanatoryumu imiş. Niyeti sanatoryuma yatmadan önce Paris'te birkaç mağazayı dolaşıp orada giyeceği çamaşır ve sabahlıklar almaktı. Fikriye'nin soğuktan elleri donmuştu. Eskisinden sağlıklı olacaksın. Ne olur biraz sabret. Yine size hizmet edeyim. Akşam karanlığında Ankara'dan ayrıldılar. dönüşünde ben seni karşılarım. Padişah da belki vatandan uzaklaşmak zorunda kalacak. Bozöyük'te Paşa arabaları durdurdu. Bana acımanızı hiç istemiyorum. Siz her zaman yaşamımın tek erkeği olacaksınız. Sen oradan ayrılıp istanbul'a gidersin. Gazi genelde Kâzım ve Refet paşalarla konuştu. ben de birkaç gün Bursa'da kaldıktan sonra Ankara'ya dönerim. içim kan ağlıyor. Nasıl isterseniz öyle olsun. Heyecandan gözüne hiç uyku girmiyordu. Almanya'ya götüreceği giysilerini ve çamaşırlarını bir bavula yerleştirmişti. bu sözleri duydukça yüreğim sızlıyor. beni dinle. iyi bakım. bir Meclis Başkanı olarak Bursa'da coşkuyla karşılanmanıza tanık olayım."Fikriye'ciğim. Çekilen acıları unutacağız. seni iyi edemem." "Fikriye. Refik Bey Dışişleri Bakanı'ndan senin için Almanya'da bir sanatoryum araştırmasını istemiş.
Hıçkırık sesleri ve alkışlar arasında Belediye'ye kadar . size Kâzım Karabekir Paşa'yı takdim edeyim. Kâzım Paşa Doğu Cephesi'ndeydi. Benden rica etti. diyorlar." 231 "Önemli değil Paşam. Fikriye arabadan inmemişti. Halide Hanım. "tedaviye gidiyormuşsunuz. "iyi olacaksınız. gelenler arasında Yahya Kemal Bey de bulunuyordu. eski Seriye Vekili Mustafa Fehmi Efendi.durdu. Fikriye "inşallah." "Evet. iki gündür yağan yağmura kimse aldırmıyordu. çok memnun oldum sizi tanıdığıma. vah vah. "Hayır Paşam." "Ondan sonra sanatoryuma. insanlık görevi. Hiç karşılaşmamıştık. hastamızı Ankara trenine kadar götüreceğiz. Ben de hastamızı oradan trene bidirip Bursa'ya döneceğim. Orada birkaç gün kalıp İstanbul'a hareket edecek. öteki de hiç tanımadığı bir kadın. İzin verir misiniz kendisine geçmiş olsun diyeyim ve veda edeyim?" "Tabii. Hasta ve yorgun olduğu bakışlarından belliydi." Halide Hanım gözyaşlarını güç tutabildi. Kâzım Karabekir ve Refet paşalarla birlikte arabadan indiler. Sonra yine otomobillere binildi. Hasta olduğunu duymuş olduğunuzu sanıyorum. geçmiş olsun. Ankara'ya gitmesi gerekiyor. Bir-iki gün istanbul'da kalacağım." "Hanımefendi." "Paşa Hazretleri. Asım Gündüz ve Kemalettin paşalar da Gazi'yi karşılamak için otomobillerle Hacivat Köprüsü'ne gelmişlerdi. elbette. Yollara zafer takları kurulmuştu." "Evet duymuştum. Biliyorsunuz." "Evet. yaşlı. istanbul Üniversitesi'nden bir öğrenci grubu da Gazi'yi karşılamaya gelmişti. Ama bu derece önemli olduğunu bilmiyordum. istanbul'dan gelen tren yol üzerinde izmit yakınlarında bir yerde durup burada yolcularını alır." "Çok mutlu olurum. Halide Hanım hemen arabadan indi. ben Fikriye Hanım'ı Bursa'ya götürüyorum. "Geçmiş olsun Hanımefendi." dedi. Yolda Bursalı kadınlar." demekle yetindi. O da Halide Hanım'a sarıldı ve yanaklarından öptü. Biri Halide Edip Hanım. Sonra boynuna sa-nldı ve. Uzaktan bu coşkulu manzarayı izlerken gözyaşlarını tutamıyordu. Gazi ve paşalar oradan Hacivat Köprüsü'nün alt başına kadar yürüdüler." "Ben gitmek istemedim fakat Paşa ısrar etti. Fikriye kürküne sarılmış bekliyordu. genç. Mustafa Kemal. yıllardır adınızı duyarım. Bursa milletvekilleri. Halide Hanım'ı tatlı bir gülümsemeyle karşıladı. çoluk çocuk yollara dökülmüştü. Vedalaş-tılar. Avrupa'da bir sanatoryuma gideceğim." "inşallah Fikriye Hanım. Fevzi. Paşa arabadan atlayıp karşıdaki arabaya yaklaştı. Kendisini bir süre önce bir kadınlar toplantısında tanımıştım." dedi. "Hayrola Hanımefendi. onlar da durdular. Doktorlar. Halide Hanım onu çok zayıflamış buldu." Gazi bunun üzerine arkadaki arabanın kapısına uzandı. çok memnun olur. keşke bu kadar uzatmasaydınız. öğrenciler ve çocuklar coşkuyla bağırıyor ve alkış tutuyorlardı. nereye böyle sabah sabah? istanbul'a mı dönüyorsunuz?" diye sordu. Gülümsemekte bile güçlük çekiyordu. Hamdullah Suphi. Doktor Emin Bey'in bir hastası varmış. Bursa'nın bütün ileri gelenleri oradaydı." "Ben de Hanımefendi. Üzerlerine çiçeklerle 'Bin yaşa Gazi Paşa' yazıları işlenmişti." "Ya. ismet. Oradan da Almanya'da bir sanatoryuma gidecek. Gazi bu kalabalığı görünce arabaları durdurdu. Kadın. Emin Bey size güç bir iş yüklemiş. Hastamız kurtulsun da biz yorulalım ne çıkar. Hepsi Gazi'yi ve paşaları kucakladı. Vali Hacı Adil Bey de oradaydılar." Gazi Halide Hanım'a dönerek konuşmasını şöyle sürdürdü: "Hanımefendi. O gün Bursalılar Gazi'yi büyük bir coşkuyla karşıladılar. değil mi?" "Birkaç gün de Paris'te kalıp kendime esvap yaptırmak istiyorum. Bir de baktı önde iki kadın oturuyor. erkek. iyi olursun.
sabahın ilk ışıkları pembe. sizlerden pek çok şey bekliyoruz. buna önem vereceğiz. Bir-çoklarıyla kucaklaştı. Bu coşku dolu ortamda Paşasıyla uzaktan bile olsa bir kez göz göze^gelmemişlerdi. Düşman belki kısa zamanda Ankara kapılarına gelip dayanacaktı. Kızlarım. kendisini bekleyenleri teker teker tanıttı. Ama içinde hem sevdiği adama olan aşkı vardı. Üç kız öğrenci Paşa'ya şiirler okudular. Osman Gazi türbesinden de toplar atılıyor. bir yıldızı.gelindi. onlara sorular yöneltiyordu. eğitim ve ekonomik yaşamda mücadelemize devam edeceğiz. Belediye Başkanı. çiçekleri pembe. Gazi konuşmasını şöyle bitirdi: "Üç buçuk yıl süren bu mücadeleden sonra bilim. küçük kızlar Paşa'ya çiçekler veriyorlardı. Bir an anılarıyla başbaşa kaldı. öpüyor. acemice sol ellerini uzatıyorlardı. Bütün yollar pembeydi. Bu kadarcık bir ilgiyi bile ona çok mu görüyordu? Nasıl bir karamsarlık içindeydi. çocuklarım. Fabrikacı olacağız. Bursalıların hiç alışık olmadığı bir söylemdi. son nefesini Paşasının kollarında vermek istiyordu. Küçük Beyler! Sizler. Birlikte yaşayacaklardı. sonra sağ ellerini avuçlarının içine alarak okşuyor. Dünya ve düşman onun umurunda değildi o zamanlar. Niye sanki şu anda Paşa'nm yanında değildi? Bu coşkulu zafer törenini onunla paylaşmayı ne kadar çok isterdi. Ankara'nın taşları pembe. Şimdi kendini bir yerde itilmiş. O sıralarda kortej belediyenin önüne gelmişti. Bursa Bursa olalı. Her şey pembe görünüyordu. Paşa onları düzeltiyor. Yeni bir yaşama gidiyordu. O da kendisine tatlı sözler söyledi." Bunları dinlerken Fikriye'nin gözünden yaşlar boşanıyordu. Oysa şu anda o ölümü düşünüyordu. Belki hep birlikte can vereceklerdi. giriş kapısının önünde Paşa'ya. Ne kadar önemli. Demek askeri zaferler tamamlanmış. ismet. böyle bir bayram havası yaşamamıştı. davullar zurnalar çalıyor. her biriniz geleceğin bir gülü. hem de vatan için savaşma tutkusu. Güneşli günlere gebeydi bu . belediyenin önünde birikmiş olan genç öğrencileri de tanımak istediğini söyledi. sorular sordu. bu muhte233 rem hoca efendi değil miydi? Şimdi onların yanında olmaya nasıl can atardı. Hem de aynı kentte ve aynı evde. Refet ve Asım Gündüz paşalarla kaç kez bir arada bulunmuşlardı. sıra ekonomik savaşlara gelmişti. Hiçbir konforu ve bakımı olmayan Direksiyon Binası ona saray gibi görünecekti. Belediye Başkanı sırayla bütün çocukları ve gençleri içeri aldı. Bu yol onu sanki ölüme götürüyordu. Tanıtma işleri sona erince Gazi salonun ortasına gelerek Bursalılara ilk konuşmasını yaptı. Öyle olsa bütün dertlerini unutur. Herkes bu konuşmayı heyecanla bekliyordu. Bundan sonra düşüncelerimizi hep buna ayıracağız. Köşk'ün hanımefendisiydi. Belediye'nin önünde kılıç kalkan oynanıyor." Bu. Fikriye de kendi arabasından çıkarak Mahmut (Soydan) Bey' le birlikte Belediye salonuna girmişti. minarelerden selâ sesleri geliyordu. Kafası umut doluydu. ufukları pembe. Fikriye ise arkadaki arabada yaşamının en mutsuz günlerinden birini yaşıyordu. Bursa bu ikisinin kavşak yeriydi. sanatkâr olacağız. Ya Mustafa Fehmi Efendi? Onların nikâhını kıymış olan. Sonra onlara da bir konuşma yaparak şöyle dedi: "Küçük Hanımlar. Kurtuluş umudu olmadığını biliyordu ama. kaderimizin nurusunuz. Paşasına kavuşacaktı. Bu konuşmadan sonra Gazi. Paşası onu bekliyordu. îki yıl önce bin bir güçlük içinde Ankara'ya gelişini anımsadı. Neden bu gezide o hep arka plandaydı? Oysa iki yıl Ankara'da hep birlikte olmuşlardı. O da bu çocukları kucaklamayı ne kadar çok isterdi. Memleketi asıl aydınlığa siz ulaştıracaksınız. ne kadar değerli olduğunuzu düşünerek ona göre çalışın. Birlikte yaşadıklarını bilmeyen yoktu. oğullarım. Gazi her biriyle ayrı ayrı ilgilendi. yoksa o da Jülide gibi yok olup gidecek miydi? Ne acımasız bir hastalıktı bu. Başkan'ın eşiyle tanıştılar. Kâzım. Küçük yavruların bazıları şimdiye kadar hiç el sıkmamışlardı. Bütün yoksulluğun içinde ne kadar coşkuluydu. sağlığı da mutlaka 234 yerine gelirdi. Kafasında iki saplantı vardı: Ayrılık ve ölüm. gizli tutulmuş gibi hissediyordu. Kanatlanmış uçuyordu sanki.
kulakları uğuldadı. Bir masa da kadınlara ayrılmıştı. Paşa ile Fikriye'nin birlikte kalacakları köşke gidildi. diye yanıt verdiler. "Bak kızım. ablası Melâhat ve babası gözlerinin önünde canlandı. uzak dur bizden. Sanki bütün bu şenlikler Fikriye'yi uğurlamak için yapılıyordu. Kötü bir rüya gördüm. hiç merak edecek bir durum yok. Bursa'nın ileri gelenleri ve istanbul'dan gelen üniversiteli gençler 235 de. Her yer kapkara oldu. Oysa o. kollarını açmış onlara doğru gidiyordu. Bak ben yanındayım. . "Paşam. saat 15." dedi.. Fikriye Paşasından ayrı düşmenin üzüntüsünü şimdiden yaşıyordu. bakanlar. O akşam Gazi'nin onuruna büyük bir ziyafet düzenlenmişti. her yer karardı. annesi. milletvekilleri. Siz endişe etmeyin. Ya Fikriye hiç iyi olmazsa? Yazık değil miydi kendisine bu kadar bağlı olan bu genç kadına? Birlikte geçen günlerini. içi kan ağlıyordu. Sanki bir daha hiç bir araya gelemeyecekler-miş gibi bir şeydi. Çok yorgunsun. Şarkılar söylendi. Köşk'te o gece Gazi ve Fikriye kendi odalarına çekildiler ama Fikriye'nin gözüne uyku girmedi. çok mutluyum. "Fikriye ne olursun. Doktorlar." diye haykırıyorlardı." diye bağırı-yorlardı. Ne Fikriye uyuyabiliyordu ne de Mustafa Kemal. Bir ara öldüğünü sandı. hayır. Ağladım. temiz hava ve gıda alınca bunların hepsi düzelecek. dur. Demek ki orada da birlikte olamayacaklardı. Biliyorsunuz. "Hayır. Fikriye'ye köşkte ayrı bir oda ayrılmıştı. Siz yanımdasınız ya. uyandım. Fikriye'nin hastalığına üzülüyor. Gece büyük bir fener alayı düzenlenmişti. "Nesi var. Haydi çocuğum. Bunlar da yetmiyormuş gibi sizden 237 ayrılıp Avrupa'ya gitmenin verdiği bir huzursuzluk ve sinir bozukluğu." diyordu. Hepsi. Ama ne yapabilirdi ki? Kafasının bir köşesinde de Lâtife vardı. Ben ne olacağım böyle? Uçurumlara yuvarlanıyorum. Fikriye bu yemeğe katılmak istemiyordu ama Paşa'nın ısrarı üzerine keyifsiz keyifsiz yemeğe gitmek zorunda kaldı. Biraz dinlenince. Fikriye onlara. geçti artık. Çok mutlu oldu. şimdi gelecekler. "Rüya görüyorsun. her şey düzelecek. Paşa'nın hiç de yorgun bir havası yoktu. odanın bütün eşyaları üzerine üzerine geldi. dinleneceğim. Kendine hâkim ol. "Dur. Sonra yine otomobillere bindiler. iyileştim." Gazi de doktorlarla birlikte odadan çıktı. Onların sesiyle bu karabasandan uyandı.pembelikler. ilerlemiş bir verem durumu var. mutluluklarını düşündü. "Paşam. Ama şimdi bütün bu zafer şenlikleri içinde Fikriye her şeyi kapkara görüyordu. Elini avuçlarının içine almış: "Uyan Fikriye. Mustafa Kemal de türlü acılar içindeydi. Merak etmeyin hiçbir şeyim yok. Bir depresyon geçiriyor. yönetim görevlileri.. ama o da beni bıraktı gitti. Böyle mi olacaktı? Belediye'deki bu töreni. Benim hiçbir şeyim yok. o kadar. bize yaklaşma. Araba yolculuğu seni yordu. Ama lokmalar Fikriye'nin boğazında düğümlenip kaldı. kalbi güm güm atmaya başladı. ter içinde kaldı. Köşk'ün çevresinde şenlikler geç saatlere kadar sürdü. ne oluyor?" diye sordu. oyunlar oynandı." diye mırıldandı. Üstelik yorgunluk. Rüyamda Jülide'yi gördüm. Fikriye ise yorgunluktan ve kederinden ölüyordu. Bütün komutanlar." Yine uykusuz geçen bir gece. Fikriye'yi ortalarına aldılar. Bir süre köşkte dinlendiler.30'da Gazi'nin onuruna verilen bir ziyafet izledi. Paşası yanındaydı. Muazzam bir sofra hazırlanmıştı. bir rüya gördün." Fikriye artık uyanmıştı." Gerçekten de iki dakika sonra doktorların geldiğini haber verdiler. başlarında Yahya Kemal'le oraya davetliydiler. Onlar. merak edilecek hiçbir şeyin yok. Artık uyandım. Jülide. "telâş etmeyin. kendine gel. Ama ağzını bıçak açmadı. Doktorlarımı çağırdım.
yeni bir göreve gidiyorsun. Ertesi gün artık ayrılış günüydü. sağlığıyla yakından ilgilendiğimi söylersin. Mahmut Bey salondan çıkar çıkmaz Gazi Fikriye'nin odasına geçti. Fikriye'yi Avrupa' ya onun götürmesini uygun buluyordu. Ne gerekirse ona söyle. hem Anzavur kuvvetlerini Kuvayı Milliye'nin üzerine göndereceksiniz. Fikriye giyinmiş. Hiç üzülmene gerek yok." Fikriye. Paraca hiçbir sıkıntınız olmayacak. Sonra da trenle Strasburg üzerinden Münih'e geçeceksiniz. Kendine iyi bak. hüzünlü bir şekilde kapanmış oluyordu." Mahmut Soydan bu görevin kendisine verileceğini zaten biliyordu. hangi devletin temsilcisisiniz? Tarihin karanlıklarına gömülmekte olan bir devletin ne işi var barış konferansında? Mustafa Kemal Sadrazam Tevfik Paşa'ya şu telgrafı gönderdi: "Türkiye Büyük Millet Meclisi ordularının kazandığı kesin zaferin doğal sonucu olmak üzere toplanması yakın olan barış konferansında Türkiye devleti yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tarafından temsil olunur. ya öteki. Birkaç gün orada kalmanız gerekecek." dedi. Refet Paşa da o gün Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin temsilcisi olarak Fikriye ve Mahmut Soydan'la birlikte Mudanya yoluyla Gülcemal vapuruyla İstanbul'a gidiyordu. Yol ve orada yaşamanız için gereken paraları özel kalem müdürü Hayati Bey sana verecek. "istediğiniz zaman gidebilirim. Ankara'dan ayrılırken bavulunu ona göre hazırlamış ve pasaportunu da yanına almıştı. hiç merak etmeyin. "Paşam hiç endişe etmeyin. İstanbul ve Ankara hükümetlerinin delegasyonlarının birlikte katılmalarını öneriyordu. oradan da Paris'e. Onun dertlerini paylaşacağım." diye Mustafa Kemal'in boynuna sarıldı." "Fikriye Hanım'ı Münih Sanatoryumu'na yatırdıktan sonra başhekime Fikriye Hanım'in benim çok yakınım olduğunu. Ankara Hükümeti ilk kez istanbul'a bir temsilci gönderiyordu. Ne demekti bu? Hem Kurtuluş Savaşı'na katılmayacaksınız. O bana bildirecek. Tez zamanda kavuşacağız. yakında toplanması gerekecek barış konferansına. Büyük taarruzdan sonra da Mustafa Kemal Paşa'nın yanından hiç ayrılmamış ve son geceyi izmir kapılarında. Mahmut Bey. Refik Bey Münih Sanatoryumu'nda Fikriye Hanım'a yer ayırttı. Nif te Paşa'nın yanında geçirmişti. Gazi erken saatlerde dostu Refakat Subayı Mahmut Soydan'ı yanma çağırttı. hem İngiliz ve Fransızlarla işbirliği yapacaksınız. "Hazırım Paşam. elbette.İki duyguyu uzlaştırmaya hiç imkân yoktu." . Fikriye Hanım bizim hemşiremiz sayılır." dedi. Gazi." "Biliyorum Paşam. Neler vardı gündemde? Gündemin ilk maddesi Sadrazam Tevfik Paşa'nın telgrafıydı. "Bak Mahmut. hazırlanmış Paşasını bekliyordu. Belki de en iyisi hiçbir karar vermeden işleri oluruna bırakmak olacaktı. düşman İzmir'den denize döküldükten sonra da barış konferansında taraf olacaksınız ve Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin delegeleriyle aynı masaya oturacaksınız! Siz kim oluyorsunuz bu masada yer alabilmek için? Siz hangi ulusun. Senden istediğim şey Fikriye Hanım'a destek olman ve onu huzur içinde Münih'e götürmen. Böylece bir dönem." "Başüstüne Paşam. Bütün hazırlıklar yapıldı. Aslında Lâtife ağır basmıyordu ama. Fikriye Hanım'ı önce İstanbul'a götüreceksin sonra da Münih'e. Ya biri. İstanbul' dan birlikte Marsilya'ya gideceksiniz. Hıçkıra hıçkıra ağlıyor ve gözyaşları Paşa'nın yüzünü ıslatıyordu. Çankaya'da Gazi'nin köşkünün yakınında bir evde oturuyordu. Sadrazam. "Paşam. Ona büyük güveni vardı." "Sana Mahmut Bey refakat edecek. Refet Paşa orada coşkuyla karşılanırken Fikriye gözyaşlarını gizlemeye çalışacaktı." dedi. Lâtife ile aralarındaki ilişki gelişsin gelişmesin. "sana daha önce de söylemiştim." "Evet Mahmut. Para bakımından da hiçbir sıkıntın olmayacak. Tehlikeli bir durum olursa bana telgraf çekmesi gerektiğini anlatırsın. Fikriye sana emanet. hem bütün başkaldırı eylemlerini destekleyeceksiniz. o gün yine günlük işlerin akışına koyuverdi kendini. ben her gittiğim yerden telgrafla bilgi vereceğim. paşam. bir karar vermesi gerekiyordu. Gazi. Fikriye'yle olan bağını şimdilik askıya almanın daha sağlıklı olacağını düşündü.
. Gazi Ankara'ya döndükten iki gün sonra Meclis'in Müdafaayı Hukuk grubu toplantısında bir konuşma yaparak neden saltanatın kaldırılması gerektiğini anlattı. siz ne düşünüyorsunuz? Siz de Rauf Bey'le aynı düşünceyi paylaşıyor musunuz?" diye sordu. Çevresindeki bütün yakınlarının bu tasarıya sıcak bakmadıklarını biliyordu. 29 Ekim 1922'de yaklaşık iki haftalık bir ayrılıktan sonra Ankara'ya döndü. "Fuat. öyle mi düşünüyorsunuz? Göreceğiz bakalım. gidelim." dedi. Çünkü Rauf Bey'in babası padişahın ekmeğini yemişti. Ben sizin bu konularda kamuoyuna güvence vermeniz gerektiğine inanıyorum. çağımızda Türk ulusuna nasip oldu ve kader onu bizim karşımıza çıkardı. Bakanlar Kurulu Başkanı Rauf Bey bile saltanata el sürülmemesinden yanaydı. Bir gün Rauf Bey Mustafa Kemal'in odasına gelerek." Gazi bu sözleri duyunca buz gibi oldu. Uygun görürseniz bu akşam Refet Paşa'nın Keçiören'deki evine gidip bu konuları baş başa konuşalım. Yapılacak ilk devrim. Refet Bey Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin Milli Savunma Bakanı'ydı. sizinle bazı konuları açık seçik konuşmak zorundayım. Meclis sizden ve gelecekte takınacağınız tutumdan kuşku duymaktadır. Rauf Bey sofrada daha birinci kadeh içilirken söze başladı ve şöyle dedi: "Ben. Çünkü benim babam padişahın ekmeğiyle yetişmiş ve Osmanlı Devleti'nin ileri gelen adamları arasına geçmiştir. Demek ki Rauf Bey hâlâ Meşrutiyet rejiminden yanaydı. padişahlık ve halifelik makamına vicdan ve duygu bağlarıyla bağlıyım." Mustafa Kemal Refet Bey'in Rauf Bey'i desteklemesine pek hayret etmedi ama biraz bozuldu. "Paşam. Rauf Bey'in bütün düşüncelerine katılırım. Sonra." "Ya. Böyle bir karar. Bizde kamunun birliğini korumak güçtür. "Ya siz Refet Bey." "Kim kim olacağız?" "Siz." 239 XV İkinci Evlilik Mustafa Kemal. Ben iyilik bilmez değilim ve olamam. Halifeliğe bağlılığım ise eğitimim gereğidir. İngiltere Başbakanı Llyod George görevinden istifa etmiş ve ayrılırken şunları söylemişti: "Arkadaşlar! Yüzyıllar nadir olarak dâhi yetiştirir. Padişahlığı ve halifeliği kaldırmak. "sen ne düşünüyorsun saltanat ve hilâfet konusunda?" Ali Fuat Paşa'nın Gazi'nin düşüncelerini çok iyi bilmesi ve ona ters düşecek bir şeyler söylememesi gerekirdi. Refet Paşa ve Ali Fuat Paşa." O akşam Keçiören'deki evde toplanıldı.. karşısında oturan Refet Bey'e dönerek. "Evet Paşam." "Hay hay. ancak zaferin coşkusu içinde sıcağı sıcağına alınabilirdi. Büyük Millet Meclisi de padişahlığın ve belki de halifeliğin kaldırılması düşüncesi ve kaygısıyla üzgündür. Şu talihsizliğe bakın ki o büyük dâhi. O birliği ancak padişahlık ve halifelik sağlayabilir. Yaverler toplantıya alınmadılar. Mustafa Kemal kimlerle yapıyordu bu devrimi? Öyleyse Cumhuriyeti kimlerle kuracaktı? Rauf Bey'i büyük bir burukluk içinde dinleyerek tepkilerini hiç belli etmemeye çalıştı. Ankara'da Meclis olacak ama.. Acele yapılması gereken şeyleri kafasında olgunlaştırmıştı. Gerçekten bizde padişahlık ve halifelikten başka bir yönetim biçimi söz konusu olamaz. Benim de kanımda o ekmekten vardır. Bu hiç uygun bir iş olmaz. padişahın yetkilerine dokunulmayacaktı. Padişaha bağlı kalmak borcumdur. Mustafa Kemal bunu anlıyor ama konuyu Meclis'e getirebilmek için havayı yokluyordu. Demek ki on yıla yakın bir süreden beri birlikte çalıştığı ve Bakanlar Kurulu Başkan-lığı'na getirdiği Rauf Bey'in bile kafasında Cumhuriyet düşüncesi yoktu. saltanatın kaldırılması olacaktı. Bunun üzerine Harbiye'den beri en yakın arkadaşı Ali Fuat Paşa'ya dönerek. Gazi tartışma açmanın zamansız olacağını bir an düşündü. biraz dertleşiriz. ben.Ertesi gün de bir bomba haber geldi. onun yerine başka bir makam koy-maya çalışmak yıkıma yol açar ve büyük acı doğurur.
Yapacağımız ilk iş saltanata son vermektir. Vahdettin elbette bu görüşme isteğini geri çevirecek durumda değildi. 1909'da da Abdülhamit'in tahttan indirilmeleri bunun en yakın ve canlı örnekleriydi. Gazi'nin bir yanında Rauf Bey oturu-242 yordu. Durumu henüz yakından incelemedim. ben Moskova'dan yeni döndüm. O da Bakanlar Kurulu Başkanı'ydı. "Paşam." Paşa başka tek kelime söylemedi. Daha geçen yüzyılda Abdülaziz'in. Rauf Bey'in bu uysal davranışı Gazi'yi çok şaşırttı. Bunlar yetmiyormuş gibi onu ordu müfettişliğinden atmış. bu olay siyasi yaşamının sonu olurdu. "sizden şunu istiyorum. Bu çok güç bir görevdi. millet mukadderatını (kaderini) doğrudan doğruya ele aldı. Milli saltanat ve egemenlik bir şahısta değil. Mustafa Kemal Anadolu'ya gitmeden önce kaç kez kendisiyle görüşmüş ve uzlaşma yolları aramıştı. Ali Fuat Paşa ona da ters düşmek istemedi." Rauf Bey huzursuz olmuştu. V. Vahdettin ne diye daha önceleri Mustafa Kemal'in önerisine uyarak kendisini Harbiye nazırlığına getirmemişti ki. Belki de istediği şey Gazi'nin bu konuda Meclis'te açık açık konuşmasıydı. yoksa sonradan etkim altında kalarak mı düşüncelerini değiştirdi?' diye kendi kendine soruyor ve bunun yanıtını vermekte güçlük çekiyordu." Gazi bu kararın Vahdettin'e bildirilmesi görevini de Refet Pa-şa'ya verdi. Bu beklenmedik bir olay değildi. "Hay hay Paşam. Rauf Bey ertesi gün iki kez kürsüye çıktı ve büyük bir coşkuyla saltanatın kaldırılmasını savundu. görüşelim. Milletin saltanat ve egemenlik makamı yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi'dir. 'Acaba Rauf Bey eskiden içten olmadan mı konuşmuştu. yüce Meclis'te temsil edilecektir. Ama kendisi de daha ileri gidemiyordu. madalyalarını geri almış. saltanata son veriliyordu. Gazi. Tartışmalar sabaha kadar uzadı ve Mustafa Kemal Rauf Bey'e hiç ödün vermeden sabaha kadar direndi." diyebildi. Tartışmanın sürdürülmesinden yana bir tutum içindeydi." Rauf Bey herhalde hiç böyle bir şey beklemiyordu. Hiç böyle bir soruyla karşılaşabileceğini düşünmemişti. Refet Paşa hiçbir yorum yapmadan Vahdettin'e Meclis'in kararını okudu. Şimdi nasıl olur da Meclis kürsüsünden kendi inançlarına 180 derece ters düşen bir konuşma yapabilirdi? Ya yapmazsa. Kendisini ayakta kabul etti ve. Refet Paşa iki gün sonra Yıldız Sarayı'na giderek Padişah'ı görmek istediğini Mabeyinci'ye bildirdi. Orada kimilerinin telâş ve tedirginliğe kapılmasına gerek yoktur. Halifeliği ve padişahlığı birbirinden ayırmaya karar verdim. Ne diye eniştesi Damat Ferit Paşa'ya uymuş da hiç bi243 . Bana izin verin de biraz düşüneyim. Refet Paşa Rauf Bey'e uyarak saltanatın kaldırılmaması görüşünü savunmuştu ama şimdi Vahdettin'e tahttan indirildiğini bildirmek zorunda kalıyordu. Padişah buz gibi oldu. Rauf Bey'e teşekkür etmekle yetindi. "Rauf Bey. sonra da kendisini Divanı Harb'e vererek idama mahkûm ettirmişti. O gün Mustafa Kemal Meclis kürsüsünde şunları söyledi: "Efendiler. Şeyhülislam'a fetvalar yayınlatmış. Mustafa Kemal'e mutlaka bir şeyler söyletmek istiyordu. Saltanat kaldırılacaktı. siz nasıl uygun görürseniz öyle yaparım. Sabaha kadar saltanatı savunmuştu.GVF16 Ne diyeceğini bir an bilemedi. "biliyorsunuz. Meclis kendini desteklemezse Rauf Bey'in yitireceği bir şey yoktu. Saltanatın kaldırıldığı günün bayram kabul edilmesini de önerdi." dedi. Osmanlı tarihinde şimdiye kadar kaç padişah tahttan in-dirilmemişti ki. Bunun uygun olduğunu kürsüden siz söyleyeceksiniz." Bunun üzerine Mustafa Kemal şu sözleri söyledi: "Söz konusu ettiğiniz sorun Meclis'te tartışılacaktır. Meclis'teki eğilimleri bilmiyorum." dedi. Ama ya Meclis Mustafa Kemal'i tutarsa o zaman da Rauf Bey Gazi'ye uyabilirdi. Ama bu kez yalnız padişah tahttan indirilmiyor. Bunun için yaptığı ilk iş Rauf Bey'i odasına çağırmak oldu. o düşüncelerini açıklamıştı. Mustafa Kemal kararını vermişti. Ona karşı geldiği için şimdi ne kadar pişmandı. "Buyursunlar. Murat'ın.
bir Müslüman devleti olan İran ya da Afganistan halifenin herhangi bir yetkisini tanır mı? Tanıyabilir mi? Tanıyamaz.linçine varmadan saltanatın çöküşünü hazırlamıştı? Bu ne büyük aymazlıktı! Ne yapabilirdi şimdi? Artık çok geçti. Vahdettin'in kaçışının ertesi günü. halifeliğin buyruğuna verilemez. Şeyhülislam Sabri Efendi. dediler. Meclis'teki tutucu çevreleri kışkırtmamak için halifelik görevinin padişahla birleştirilmeden yürütülmesi yoluna gidildi. kendisine böyle bir görev verilmesinden çok mutlu oldu. 17 Kasım 1922 sabahı Dolmabahçe önünde duran Malaya Zırhlısı'na bindirilerek Malta'ya götürüldü. ulusun egemenliğini ortadan kaldırır. bunların hepsi anlamsız ve yalan sözlerdir. Türkiye Devleti ve ulusu. Rıza Tevfik ve Refik Halit de kaçanlar arasındaydı." diye başlayan bir telgraf çekti. Eski Dahiliye Nâzın Ali Kemal de birkaç gün önce Beyoğlu'nda bir berberde yakalandıktan sonra Ankara'ya götürülürken İzmit'te linç edilmişti. Seriye vekâletinden fetva alınmasına dönüştürmüştü. "Kendini yabancı korunmasına bırakıp bir İngiliz gemisiyle hilafet makamı olan İstanbul'dan kaçan Vahdettin Efendi'nin hal'ine (tahttan indirilmesine). Kendimizi dünyanın hâkimi sanmak aymazlığı artık sürüp gitmemelidir. Zaten Vahdettin Efendi'yle uzun süredir arası açıktı. Kim söylemişse yalan söylemiştir. İngiliz temsilcisi Rumbold'u hemen saraya çağırtarak İngilizlerin kendisini koruyup koruyamayacağını ve nereye sığınabileceğini sordu. O da bunu Abdülmecit Efendiye tebliğ etti. Ulusumuz yüzyıllarca boş görüşlere dayanılarak sağa sola koşturuldu. Şöyle diyordu yazısında: "İstanbul'da hayatımı tehlikede gördüğümden İngiltere yüce devletine iltica ve bir an evvel İstanbul'dan başka bir yere götürülmemi talep ederim Efendim" Son padişah. Vahdettin bunları düşünürken soğuk terler döküyordu. Meclis gizli bir oturum düzenledi. İngilizlere sığınmak için 16 Kasım'da elçiliğe bir yazı gönderdi. Bile bile bu acıklı durumu sürdüremeyiz. Herkes Mustafa Kemal Paşa'nın bu olaya nasıl bir tepki göstereceğini merak ediyordu. Ama ne oldu? Her gittiği yerde milyonlarca insan bıraktı. Refet Paşa'ya da. Efendiler! Bundan dolayı İslam dünyasında kargaşa varmış ya da olacakmış. Irak'ı. Mısır'ı korumak." dedi. Yani Meclis. (sürekli alkışlar). çünkü böyle bir şey devletin bağım-sizliğim. Afrika'da tutunabilmek için kaç insan şehit oldu biliyor musunuz? "Efendiler! Halka sordum. Bu yıkımlar yetişir. Bu telgraf Refet Paşa'ya gönderildi. "Osmanlı soyundan Müslümanların Halifesi Abdülmecit Hazretleri' ne. halife sanını taşıyan ya da taşıyacak olan bir kişinin eline vermez ve vermeyecektir. Bunun için de Meclis Abdülmecit Efendi'yi halife seçti. Seriye vekâletinden (Din işleri bakanlığı) alınan kutsal bir fetva gereğince Meclis Genel Kurulu'nca oy birliğiyle karar verildiğini" bildiriyordu. Ama ülkenin selâmeti bunun tersine davranmamı gerektiriyorsa bunu da yapabilirim. Gazi bu telgrafında. Vahdettin. Canını kurtarmaktan başka çare kalmadığını düşünüyordu. Kendisine 'Halifei Müslimin' (Müslümanların halifesi) unvanı verildi. Ertesi gün 19 Kasım 1922'de Mustafa Kemal Paşa kendisine. Osmanlı dönemindeki geleneğe uyarak Şeyhülislam'dan fetva alınması yöntemini. onun tahttan indirilmesine sevindi. . Gazi o gün coşkulu bir konuşma yaparak şunları söyledi: "Efendiler! Ne Türk ulusu ne de onun temsilcilerinden kurulmuş olan Meclis'imiz kendi varlığını. Abdülmecit Efendi. Yemen çöllerinde kavrulup yok olan Anadolu çocuklarının sayısını biliyor musunuz? Suriye'yi. Gazi o telgrafında. Milli Mücadele karşıtları da İngiliz elçiliğine sığınıyorlardı. Abdülmecit Efendi'nin Meclis'in kabul ettiği ilkeler çerçevesinde halifeliğe atandığını bildiriyordu. "Şimdiye kadar bana hiç iyi davranmamış olan bu adam hakkında şimdi bir şey söylemem gerekmez. Rumbold da en uygun yerin Malta Adası olduğunu söyledi." Vahdettin'in kaçmasıyla saltanat sorunu kesinlikle çözülmüş oluyordu ama halifelik konusunda henüz radikal bir karar alınamamıştı.
ekonomik bağımsızlığı ve sömürge olmaktan kurtuluşuydu. Buna ekonomi mi dayanırdı! Borç gırtlağı aşmıştı." diyordu. Lozan'da tartışılan konu ülkenin sınırları ve egemenliği değil. "Bir bende. Neydi o dönemde ülkenin ekonomik durumu? 191 l'de Trab-' lusgarp Savaşı. Türkiye 11 yıldan beri bütün cephelerde savaşıyordu. Bankalar yabancı sermayenin yönetimindeydi.. Ama bir süre sonra ocağımıza düşeceksiniz. İtalya'da Mussolini faşist örgütünü kurmuş ve Roma üzerine ünlü yürüyüşünü yapmıştı. eski Başkomutan Hacı Anesti ve eski bakanlardan dördü idama mahkûm edildiler. Gön-demde kapitülasyonların kaldırılması vardı. dokuma ve maden sanayii. Suriye. 20 Kasım'da açılan konferanstaki çalışmaları Gazi günü gününe izliyor ve ismet Paşa'ya gerekli direktifleri veriyordu. ekonomik bağımsızlığı sağlamak için onurlu ve ulusal bir davranıştı. Kral birkaç gün sonra kendisini yeni hükümeti kurmakla görevlendirdi ve İtalya'da faşizmin temelleri atılmış oldu. 3 Mart 1924'te halifelikle birlikte Seriye ve Evkaf vekâletleri de kaldırıldı ve Abdülmecit'le birlikte bütün Osmanlı hanedanı yurtdışına çıkarıldı. Yunanistan'da halk. halifenin daha göreve gelir gelmez bu tür şeyler istemesinden hiç hoşlanmadı. arkasından Balkan Savaşı. Mustafa Kemal de İsmet Paşa da bunun bilincindeydiler.Dolmabahçe Sarayı'nda oturmak istediğini ve kutlama törenini orada düşündüğünü. İsmet Paşa'nın bu alanda hiçbir deneyimi yoktu. Ankara. çavdar. hayvancılıkta koyun. "Nasıl olsa bizden para istemeye geleceksiniz. Önerilerimi şimdi reddediyorsunuz. Avrupa'nın en ünlü politikacılarıyla savaşmak zorundaydı. O günlerde Lozan'da da barış görüşmeleri başlamıştı. Çanakkale Savaşı. bunun da Türkçe ve Arapça olmasını önerdi. bir de bir bildiri yayınlanmasının gerekli olduğunu. ama sömürü düzeninin ne olduğunu biliyordu. Ekonomik bağımsızlığı da kazanmak gerekiyordu. arkasından I. Hicaz Seferi. Erkekler cephelerde olduğu için üretim düşmüştü. Dört gün sonra da bu kararlar uygulandı. Rusların karşısında büyük yenilgi. patates. Yani bir ulusal ekonominin temelleri o dönemde atıldı. soğan. . Halk ülkeyi felâkete sürükleyen bütün politikacılardan ve generallerden öcünü almış oluyordu. bu koşullar içinde gelişti. O aylarda dışarıda da önemli olaylar oluyordu. İsmet Paşa'nın işi çok güçtü. Mustafa Kemal.. derken Milli Mücadele. Irak. ne de Faşizmi. Geriye ne kalıyordu? Deri. başka büyük sorunlar da vardı. General Pangalos'un başkanlığında Devrim Mahkemesi kuruldu. İngiliz başdelegesi ve Dışişleri Bakanı Lord Curzon." İsmet Paşa direniyordu. Bursa'dan Ankara'ya döndükten sonra Mustafa Kemal'in kafasında saltanat ve hilafet sorunlarının yanında. Bütün bu alanlarda Türkiye dışa bağımlı bir ülkeydi. mısır. ne Bolşevikliği. Lozan'a da onun gitmesine karar vermişti. Sonradan da birtakım tatsız olaylar ortaya çıkınca. En önemlisi Lozan Konferansı'ydı. cephelerdekinden daha da zordu. emperyalizmin ve sömürgecilerin karşısında bu anlayışla direndi ve başardı. İki ay süren duruşmaların sonunda eski Başbakan Gu-nassis. maden olarak da kömür. Ama Mudanya Konferansı'ndaki başarısı üzerine Gazi. tütün. keçi ve sığır. uğranan bu yenilginin sorumlularını arıyordu. cuma selâmlığında kaftan giyinmesinin 245 I ve Fatih Hazretleri'nin kavuğu biçiminde bir kavuk takmasının belki uygun olacağını. Ama kendini bu bağımlılıktan kurtarmanın çabası içindeydi. Bu savaş. incir. Kimsenin bu durumda Türkiye'de yatırım yapmaya niyeti yoktu. Türk delegeleri o tarihlerde ne Marksizm'i biliyordu. arpa. İşte devletçilik anlayışı. Devletçilik düzeni. meyve olarak üzüm. Dünya Savaşı. Üretim zaten neye dayanıyordu ki? Buğday. Demiryolları yabancıların elindeydi. ne komünizmi. bir de Fransa'da para var. Amaç kapitülasyonlara son vererek ekonomik bağımsızlığı sağlamaktı.
ama Mustafa Kemal'in kafasında evlenme düşüncesi vardı. Şimdi de derin bir teessürün altında ezilmekteyim. Birkaç gün sonra Lozan' dan Gazi'ye şu telgraf geliyordu: "Nişanlanmak müjdeniz beni mesut etti. Hiç kimseyi oğluna lâyık görmüyordu. kiminle evleneceğini sordular. Eskişehir'de halka seslendi ve yine coşkuyla karşılandı. çünkü Salih Bozok Gazi'nin Lâtife Hanım'la evlenmesinden yanaydı ve bunun için Mustafa Kemal ile Lâtife Hanım'ın arasındaki ilişkinin gelişmesine çalışıyordu. Lâtife Hanım'ın ailesine ait köşke yerleşti.' demişlerdi. pek mesut dakikalar yaşamıştım. Bu bir nişanlanmanın açıklanması anlamına geliyordu. Gazi izmir'den Ankara'ya döndükten 17 gün sonra Lâtife Hanım Başyaver Salih Bo-zok'a bir mektup yazarak şöyle demişti: "Paşa Hazretleri beni beraberinde bulundurmak istememişlerdi.Mustafa Kemal'in kafasından bir türlü uzaklaştıramadığı ikinci önemli sorun Lâtife Hanım'la ilişkileriydi. Şöyle diyordu o mektupta: "Mukaddes Paşam. Gazi bu acı haberi kaç zamandır bekliyor ve kendini yavaş yavaş buna alıştırıyordu.249 tün salon dakikalarca Mustafa Kemal'i alkışladı. Onun her gezisini insanlar ne kadar çok zamandır bekliyorlardı." Salih Bozok'tan ses çıkmayınca Lâtife Hanım bu kez de Gazi' ye bir mektup yolladı. kalbimin en derin köşesinden fışkıran cümlelere göz atmak isterseniz mesut olacağım. "İzmir'de Uşakizâde Muammer Bey'in kızı Lâtife Hanım'la. Allanın izniyle mesut olacaksın. Zübeyde Hanım oğlunun evliliğini görmek isterdi ama ne Fikriye'yi beğenmişti ne de Lâtife'yi. sonra Akaretler'deki ev. İzmir'e gidişini gezinin sonuna bırakacak olursa bu acıya biraz daha alışmış olabileceğini düşündü. hem bizi tebrik ederim. Annesinin ölümü nedeniyle bu geziden vazgeçmeyi uygun bulmadı. Yarası çok tazeydi. beni 247 bekleyin. İşte tam o sırada kendisine Salih Bozok'un İzmir'den çektiği bir telgrafı getirdiler. annesinin ikinci evliliği. "Aman. diyorum. Yalnız bir gece sonsuz denizlere benzeyen etkili gözlerini bana dikerek. İsmet" Ertesi gün Mustafa Kemal Ankara'dan Batı Anadolu'ya bir inceleme gezisine çıkıyordu. Ankara'nın sert ve kuru havası hiç yaramamıştı ona. hepsi bir sinema şeridi gibi gözlerinin önünden geçti. O da. Ama telgrafı alınca ölüme hiç alışamamış olduğunu anladı. Gideceği her yerde türlü hazırlıklar yapılmıştı. bunu emrediyorum.." O arada Zübeyde Hanım'ın sağlık durumu kötüleşmişti. 'Bir yere gitmeyin. Meşguliyetiniz arasında. Kısa zamanda bu olay bütün Ankara çevresine yayıldı. Sonunda 17 Aralık'ta Zübeyde Hanım Salih Bozok'la birlikte İzmir'e geldi ve Karşıyaka'da. Gazi'ye. Bü. Gazi Ankara'daydı.. Gazi'nin inceleme gezisini bırakıp İzmir'e gitmesi gerekir miydi? Bir an bunu düşündü. annesinin gençliği. İstanbul henüz düşman işgalindeydi. Bu çok doğaldı." diye yanıt verdi. Mustafa'sına düşkünlüğü. . Hem seni. Bunu ilk kez annesinin İzmir'e gidişinden yaklaşık iki hafta sonra Azerbaycan Elçiliği'nde verilen bir ziyafette açıklayarak şöyle dedi: "Ben sadece evlenmiş olmak için evlenmek istemiyorum. Annesinin İzmir'de mutlu olmasını ne kadar istemişti. Zafer şenlikleri içinde ayrıldığı İzmir'e şimdi acılar içinde dönmesi de iyi olmayacaktı. Vatanımızda yeni bir aile hayatı yaratmak için önce kendim örnek olmalıyım. Zübeyde Hanım vefat etmişti. "Mustafa'ma söyle ben bu kızı oğluma hiç lâyık görmüyorum. Zübeyde Hanım yorgundu. Kadın öyle umacı gibi kalır mı?" Bu konuşmanın ardından. Çocukluğu." Sonra? Lâtife Hanım İzmir'de." dedi. Gazi bu yüzden İzmir'i uygun gördü ve annesinin kalabileceği bir ev bulması için Salih Bozok'u İzmir'e gönderdi. Lâtife Hanım Salih Bey'le ilgilendi. Doktorlar Zübeyde Hanım'a deniz ikliminin iyi geleceğini söylediler. bakım altındaydı ama Lâtife Ha-nım'ı gelin olarak hiç tutmadı ve Salih Bey'e. babasının ölümü. Bu cümleyi hatırladıkça belki bir daha konuşmak mümkün olacaktır.
Böyle mutsuz bir havada Lâtife Hanım'la birlikte olmak istemedi. Bir yandan başsağlığı dileklerini kabul edecekti, bir yandan da nişan tebriklerini. Bu yüzden İzmir gezisini erteleyerek Salih Bozok'a bir telgraf çekmekle yetindi. "Verdiğiniz elim haber beni çok müteessir etti. Muhtereme uygun bir şekilde cenaze töreni yaptırınız. 25° Cenabı hak, millete hayat ve selamet versin." Zübeyde Hanım ertesi gün öğleden sonra Karşıyaka'da düzenlenen bir törenle toprağa verildi. Gazi üzüntüler içinde yoluna devam etti. Eskişehir'den Arifîye, oradan îzmit, oradan Tavşancıl, Gebze, Bilecik, Bursa, oradan da Alaşehir, Turgutlu, Manisa ve sonunda îzmir... Karşıyaka'da yakınları tarafından karşılanan Gazi, doğru annesinin yattığı mezarlığa gitti. Onun başucunda yaptığı konuşma sanki bir devrim konuşmasıydı. Şöyle dedi: "Arkadaşlar, ölüm yaratılışın en doğal yasasıdır. Ama böyle olduğu halde bazen ne hazin görünümler yaratıyor. Burada yatan annem zulmün, zorbalığın, bütün ulusu felâkete götüren bir keyfi yönetimin kurbanı olmuştur. "Abdülhamit devrindeydi. 1905'te okuldan Kurmay Yüzbaşı olarak yeni çıkmıştım. Yaşama ilk adımımı atıyordum. Fakat bu adım zindana rastladı. Bir gün beni aldılar ve zindana koydular. Orada aylarca kaldım. Annem bunu ancak ben hapisten çıktıktan sonra öğrendi. Hemen beni görmek için sabırsızlanarak istanbul'a geldi. Fakat İstanbul'da kendisiyle ancak üç beş gün görüşebildik. Çünkü zorba yönetimin hafiyeleri, casusları, cellâtları evimizi sarıp beni götürdüler. Annem ağlayarak arkamdan geliyordu. Beni sürgüne götürecek vapura bindirilirken annemle görüşmeme izin vermediler. Annem gözyaşları içinde Sirkeci rıhtımında ağlıyordu. Sürgünde geçirdiğim tehlikeler, onun yaşamının acılar ve gözyaşları içinde geçmesine neden oldu. Mütareke sırasında Anadolu'ya geçerken annemi acılı bir halde İstanbul'da bırakmak zorunda kaldım. Yanımda, annemin bana bakması için görevlendirdiği bir adamımız vardı. Onu bir gün Erzurum'dan İstanbul'a geri gönderdim. Annem bu adamın yalnız geldiğini görünce benim idam edildiğimi sanmış ve felç geçirmişti. "Ondan sonra tüm mücadele yıllarını elem ve acılar içinde geçirdi. Padişahın, hükümetin ve bütün düşmanların sürekli baskısı ve işkencesi altında yaşadı. Evi bin türlü nedenlerle basıldı. Annem, üç buçuk yılın gece ve gündüzünü gözyaşları içinde ge- 251 çirdi. Bu gözyaşları, ona gözlerini kaybettirdi. Sonunda pek yakın bir zamanda onu İstanbul'dan kurtarabildim. Ama ona kavuştuğumda artık ölmüş sayılırdı. Sadece manen yaşıyordu. "Beni teselli eden bir husus var, o da şu: Annem, vatanı mahveden ve harabeye döndüren idarenin bir daha geri gelmemek üzere mezara götürüldüğünü gördü. "Annemin mezarı önünde ve Tanrı'nın huzurunda söz veriyorum, egemenliğin korunması için gerekirse annemin yanına gitmekte asla tereddüt etmeyeceğim." Gazi o gün Lâtife Hanım'ın babası Muammer Bey'le de tanıştı ve kendisine, "Ben, Lâtife Hanım'la evlenmeye karar verdim," dedi. Muammer Bey böyle bir şey bekliyordu ama mezarlık ziyaretinin hemen arkasından da bu sözleri duyacağını umut etmemişti. Bu karşılaşmadan iki gün sonra evlenme töreni Muammer Bey'in Göztepe'deki evinde yapıldı. Gazi nikâhı kıymak için İzmir Müftüsü Rahmetullah Efendi'yi çağırmıştı. Lâtife Hanım, Müftü Efendi'nin karşısındaki iskemleye oturdu. Onun şahitleri olarak İzmir Valisi Abdülhalik Renda ile Salih Bozok, Lâtife Hanım'ın yanında yer aldılar. Mustafa Kemal Paşa ise Fevzi ve Kâzım paşaların ortasındaki iskemleye yerleşti. Müftü Efendi geleneksel sorulan sorduktan sonra nikâhı kıydı (29 Ocak 1923). Bu geleneksel bir nikâh töreniydi ama burada yeni olan şey, gelinin yüzünün kapalı olmaması ve Müftü'nün karşısında yer almasıydı. Mustafa Kemal böylece dinsel nikâh geleneklerini yıktığını açık açık göstermiş oluyordu. Medeni Kanun o dönemde daha Meclis'e bile getirilmiş değildi (Medeni Kanun 1926'da kabul edilmiştir). Başka türlü evlenme olanağı da yoktu. Nikâhtan beş gün sonra da Mustafa Kemal Paşa ile Lâtife Hanım İzmir'den ayrıldılar. Akhisar, Balıkesir, Balya ve Edremit'i dolaştılar. Bu, birlikte ilk gezileri oldu. 17 Şubat'ta İzmir'de İktisat Kongresi'nin açılışı vardı. Oraya döndüler. Ertesi gün de Uşak
ve Eskişehir yoluyla Ankara'ya gittiler. Artık bu, yeni bir dönemin başlangıcıydı. Gazi bu evlilikten çok mutlu muydu? Orası 252 hiç belli değil. Ama Mustafa Kemal çağdaş bir evliliğin örneğini vermek için elinden geldiği kadar zarif ve anlayışlı davranıyordu. Evlilik fırtınalarının kopmasına daha çok zaman vardı. Ya Fikriye ne olmuştu bu süre içinde? Bir haftalık bir yolculuktan sonra Fikriye Paris yoluyla Mahmut Bey'le birlikte Münih'e gelmiş ve Gazi'nin irtibat subayı onu sanatoryumun başhekimine teslim ettikten sonra Ankara'ya geri dönmüştü. Fikriye hiç hoşlanmamıştı bu sanatoryumun havasından. Her şeyden önce bir dil sorunu vardı. Fikriye Fransızca biliyor ama sanatoryumda bilene pek rastlanmıyordu. Fikriye'nin Almancası hiç yoktu, o bakımdan sanatoryum personeliyle, yani doktor ve hemşirelerle çok güç iletişim kurabiliyordu. Daha doğrusu hiç anlaşamıyordu. Ama herkes ona Türkiye'yi kurtaran büyük asker Mustafa Kemal Paşa'nın hayat arkadaşı olarak büyük saygı gösteriyordu. Fikriye'nin arkadaşlık edeceği tek kimse yoktu. Sanatoryumda yatanların hepsi yaşamlarından umut kesilmiş kimseler gibiydi. Hayalet gibi koridorlarda dolaşıyorlar ve öksürük nöbetlerine boğuluyorlardı. Hani insan verem olmasa bile bunların arasında verem olurdu. Avurtları çökmüş, yüzleri bembeyaz, yaşama zevkini çoktan yitirmiş yaşlı erkekler, her şeye karşın makyajlarını hiç eksik etmeyen ve yaşları belli olmayan kadınlar, giderek ölüme yaklaşan solgun, sarışın genç kızlar... Bunları gördükçe Fikriye'nin içi kararıyordu. Hastalarla ilgilenen hemşirelerin de artık hiçbir yaşam zevki kalmamıştı. Sabahları gelip hastanın ateşini alıyorlar, kahvaltılarını getiriyorlar, sonra kaybolup gidiyorlardı. Daha sonra, peşinde asistanları ve hemşireleriyle doktor dolaşıyordu koğuşları. O da yapay bir gülümsemeyle hastaların halini soruyor, yatağın başucunda asılı duran sağlık fişine bakıyor, sonra da, "Kendinize dikkat edin, iyi gıda almalısınız, ilâçlarınızı sakın aksatmayın," deyip gidiyordu. Sonra uzun bir sessizlik. Bazı hastalar terasa çıkmak istiyorlar, ama başhemşire onlara kesinlikle engel oluyordu. Bazı hastalar yatakta durmadan kitap okuyor, bazıları da anılarını yazmaya çalışıyordu. Öğleye doğru nöbetçi hemşire postadan gelen mektupları dağıtıyordu. Bütün hastalar heyecanla bekliyordu bu dağıtımı. Kendilerine bir şey çıkmadığı zamanlarda da hemşireyi yakalayıp, "îyi dikkat ettiniz mi? Bana mektup yok mu? Bir daha kontrol eder misiniz lütfen?" diye yalvarıyorlardı. Fikriye de her gün umutsuzlukla mektup bekleyenler arasındaydı. Kimden mektup gelebilirdi ki? Sevgili Paşasından mı? ilk günler sabırsızlıkla mektup beklemiş, sonra yavaş yavaş umudunu yitirmişti. 'Elbette,' diyordu içinden, 'bana yazacak zamanı olmamıştır. Türlü devlet işleri arasında nasıl mektup yazar? Başında ne işler vardır Paşa'nm? Kolay mı yeni bir devlet kurmak? Düşmanlarla savaşmak? Ama yine de iki satır yazı yazamaz mıydı? Özel kalem müdüründen ya da yaverlerden birinden benim durumumu sormasını isteyemez miydi?' Nikâhını haber vermediği için Enver Ağabey'ini çok hzdırdıgını biliyordu. Ama böyle bir durumda ondan ilgi beklemesi çok mu olurdu? Ya Fuat Ağa-bey'i? Neden hiç ilgilenmiyordu onunla? Fikriye bunları düşündükçe aklını oynatacak gibi oluyordu. 253 XVI ölümüne Sevda Bu bunalımlı hava içinde aylar ayları kovaladı: Kasım, Aralık 1922, Ocak 1923. Ve Ocak ayının son günü, hemşirelerden biri elinde bir gazeteyle Fikriye'nin odasına koştu. Bildiği Fransızca birkaç sözcükle, "Madam," dedi, "bakın Mustafa Kemal Paşa İzmir'de evlenmiş!" Fikriye gazeteyi kapıp aldı hemşirenin elinden, gerçekten de gazetenin birinci sayfasında Mustafa Kemal'in bir resmi vardı. Okumaya, anlamaya çalıştı. Yan odalardan birinde yatan ve biraz Fransızca bilen bir hastaya gazeteyi götürdü.
"Bakın Madam" dedi, "bu gazete ne yazıyor, bana çevirir misiniz?" Kadın gazeteyi görünce buz gibi oldu. Gerçekten de gazete Mustafa Kemal'in İzmir'de varlıklı ailelerden birinin kızıyla evlenmiş olduğunu yazıyordu. Ne söyleyeceğini şaşırdı. O zamana kadar Fikriye'yi Kemal Paşa'nın eşi sanıyordu. Müslümanlarda çok evlilik olduğunu duymuştu. Belki de Paşaının ikinci bir eş alması çok doğaldı. "Söyler misiniz lütfen, ne yazıyor bu gazete?" "Pek iyi anlayamadım ama Kemal Paşa ikinci bir eş almış galiba." "Ne demek ikinci bir eş? Evlenmiş mi?" "Belki muhabirler yanlış anlamışlardır. Biliyorsunuz ne ipe sapa gelmez şeyler yazıyorlar. Yanlış olabilir." Fikriye hıçkırıklarını tutamayarak ağlamaya başladı. Odasına kapandı. Bir sinir bunalımı geçiriyordu. Hemşireler odasına girmek istediler, hepsini kovdu. Neydi bu başına gelen felâket! Hastalık yetmiyormuş gibi bir de bu evlilik haberi. Eğer haber doğruysa yaşayamazdı artık. Ne yapabilirdi ki? Bir saat hıçkıra hıçkı-ra ağladıktan sonra kalkıp yüzünü yıkadı ve doğru sanatoryum müdürünün odasına girdi. "Doktor Bey, ben derhal gidiyorum," dedi. "Aman, nasıl olur? Daha tedavinizin başındayız. Hem Kemal Paşa'nın emri var. İyileşmeden sizi bırakamayız. İzin verin, Ankara'ya soralım bakalım ne diyecekler?" "Hayır, hayır, benim bekleyecek zamanım yok. Ücretimi ödeyip gideyim. Beni burada zorla tutamazsınız." "Peki Madam, nasıl istiyorsanız öyle olsun." Hemen tren saatleri öğrenildi. Telefonla yer ayırtıldı. Fikriye alelacele valizini hazırladı. Bir taksi çağrıldı ve Fikriye, kıpkırmızı olmuş gözlerle bütün hastalara ve hemşirelere veda ederek sanatoryumdan ayrıldı. Gazi'nin evlenmesinden 18 gün sonra Fikriye İstanbul'a geldi. Nereye gidecekti? Paşa'nın evlenmesi konusunda kimden haber alabilirdi? Fuat Ağabeyi Ankara'daydı. Enver Ağabey'iyle ilişkilerinde de soğukluk devam ediyordu. Aklına Refet Paşa geldi. En güvenilir kaynak Refet Paşa'ydı. Son olarak birlikte Mudanya' dan İstanbul'a gelmişlerdi. Çankaya Köşkü'nde de o mutlu yıllarda az mı ağırlamıştı Refet Paşa'yı. Onu kendisine yakın dost biliyordu. Münih'ten ona kart atıp durumunu bildirmiş, ondan da mektup almıştı. Yolladığı son karttan anladığına göre Refet Paşa Kalamış'ta oturuyordu. Fikriye doğru o adrese gitti. Paşa oradaydı. Şaşkınlık içerisinde kendisini karşıladı. "Geçmiş olsun Fikriye Hanım, çok sevindim. Demek ki bu kötü hastalığı yendiniz," dedi. Fikriye, "Hayır Paşa Hazretleri, ben zaten hasta değildim," dedi. "Ciğerlerimde zafiyet varmış, iyileştim. Hiçbir şeyim kalmadı." "Ne kadar iyi, biz de çok merak etmiştik. Hemen Ankara'ya dönmeyi mi düşünüyorsunuz şimdi? Gazi Paşamıza gelişinizi müjdelediniz mi?" "Hayır, öyle bir şey yapmadım. Önce size danışmak istiyo255 rum. Alman gazeteleri Paşa'nın evlendiğini yazdılar, doğru mu? Ben kendisinden hiç haber alamadım." Refet Paşa buz gibi olmuş, ne söyleyeceğini şaşırmıştı. Gazi Paşa'nın Fikriye'ye çoktan beri hiçbir düşkünlüğü olmadığını anlıyordu, ama nasıl olmuş da Fikriye bu soğukluğun farkına varmamıştı. Şimdi bu genç ve yorgun kadına bunu nasıl anlatabilirdi? Onun, nasıl bir çılgınlıkla Gazi Paşa'ya tutkun olduğunu biliyordu. Ama ne güç şeydi bunları anlatabilmek. "Evet Fikriye Hanımefendi, haber doğru," dedi, "Paşa Hazretleri bir süre önce İzmir'de evlenmişler. Ben bu konuda yorum yapabilecek durumda değilim. Ama Gazi Paşa'nın Lâtife Hanım'ı severek evlendiğini hiç sanmıyorum. İzmir'de yaşadığı heyecan ve zaferin coşkusu böyle bir karar almasına yol açtı kanımca. Bunun çok fevri bir davranış olduğu söylenebilir. Bu evliliğin uzun ömürlü olacağı düşünülemez."
Paşa'nın eşi de onu avutabilmek için ne yaptıysa hiç fayda etmedi. Sizinki gibi bir ilişki kolay kolay kestirilip atıla. önemli olan onun evlenmiş olması." Fikriye o geceyi Refet Paşa'nın evinde geçirdi. Büyük Millet Meclisi'nin İstanbul temsilciliğine getirildi." Gazi'den hemen o gün Adnan Bey'e şu telgraf geldi: "Adnan Beyefendi'ye.257 maz. ne de bir başkası. Artık o duygular benim duygularım." "Erkeğin ikinci bir evlilik yapması birinci evliliğin sona ermesi demek değildir. Ankara'nın en heyecanlı günlerinde birlikte olmuşlar ve o gerginlikleri birlikte yaşamışlardı. Ben gerçekten onun eşi sayılırdım. bakalım o ne diyecek." "Ben de öyle düşünüyorum Paşam. Ne yazık ki haklısınız. Kendisine gereği kadar para vermiştim. Ya ben şimdi ne olacağım? Siz de biliyorsunuz. Başkası ya da başkaları bunu anlayamamışsa. Geldiğinizi Gazi Paşa'ya bildirsin. Benden izin almadan hareketine müsaade olunmaması için gerekenlere emir buyurmanızı ve bildirmenizi rica ederim. Bu acıyı ben yalnız yaşayacağım ve mezarıma götüreceğim. Demek ki onu başaramadık. Ankara'ya gidip Gazi Paşa'yla görüşün. Ben inanarak sevdim. Yüksek emirlerinizi beklemekteyim. ilk eşini ya da birlikte yaşadığı kadını feda etmiş demektir. Orada otursun ve bana açıklama yapsın. değerlendirmeyi bilmemiş-se bu onların sorunu. seni boşadım. Ne Lâtife Hanım. Gazi Mustafa Kemal. iki şahidin önünde evlenebilir. Eğer erkek ikinci bir kadın almışsa. Adresini öğrendi ve kalkıp onun evine gitti. sonra da koca istediği anda kadına. Biz örnek bir kadın erkek beraberliği oluşturmalıydık. Köşk'ün hanımefendisiydim. "Ben bu aşkı kafamın. evlilik sona erer. kalbimin ve bütün vücudumun her hücresinde taşıyacağım." der. Benim içim artık bir harabeye döndü. "Boş düştün. ben bütün yaşamım boyunca onu deli gibi sevdim. Adnan Bey. Bizimkisi hiçbir çıkar ilişkisine dayanmayan bir sevgi ilişkisi olmalıydı. Nikâh senedinde belirtilen bir para. Benden izin almadan neden dolayı İstanbul'a gelmiştir? Kesinlikle Ankara'ya gelmesine izin veremem. Fikriye Hanım'ı tedavi için Almanya'ya göndermiştim. En zor günlerinde yanından ayrılmadım. Ama sorun biçimde değil içerikte. şimdi izin verirseniz ben geldiğinizi Adnan (Adıvar) Beyefendi'ye haber vereyim. Herkes bana Paşa'nın eşi gibi davranıyordu. Bir kadınla bir erkek bir imam ya da müftünün huzurunda. Yarın hemen Ankara'ya hareket etmek istiyor. hiç yüzü gülmüyordu. Bizde şeriat kuralları uygulanıyor. Sizi konuk etmekten çok mutlu olacağız. Beni anlıyor musunuz Paşam?" "Evet Hanımefendi. Hiç kimse bunları elimden alamaz. Avrupa ülkelerindeki gibi bir Medeni Kanun henüz gündeme getirilmedi. Ben şimdi kendimi feda edilmiş bir kadın durumunda görüyorum." "Evet Paşam. Bütün dostlarını birlikte ağırladık. Hiçbir karşılık beklemeden." "Sizi çok iyi anlıyorum. Fikriye Hanım bugün geldi. Eşi durumundaydım. yani mihri müeccel varsa onu da öder. sevdiğime de pişman değilim." . Ama acele karar vermeyin. Aramızda bir nikâh aktinin olup olmaması o kadar önemli miydi? Böyle bir nikâh yapılmış da olabilirdi. doğru. Ben dünyanın en güzel duygularını yaşadım. Ankara'dan gelecek telgrafa göre bir karar vermemiz gerekecek. Memduha Hanım'la aralarında sağlam bir dostluk bağı vardı. Mutsuzdu. Burada benim konuğum olabilirsiniz. Bütün sorunlarını paylaştım. Hiç kimseyle bunları paylaşmak istemeyeceğim. Şimdi ne yapması gerekiyordu? Adnan Bey'e Ankara'dan nasıl bir yanıt gelecekti? Adnan Bey Ankara'ya şu telgrafı çekmişti: GVF17 "Gazi Paşa Hazretleri'ne."Ama Paşam. dilediğiniz kadar. Fikriye ertesi gün Cevat Abbas Bey'in eşi Memduha Hanım'ın istanbul'da olup olmadığını araştırdı.
"Ankara'da da Paşa'nm yakın arkadaşları bana. ilk fırsatta buraya geldikleri zaman sizinle görüşebileceklerini söylemişler. Paşa'yla neden evlenmediniz?" diye sordu. Bazıları onun duygularını. Onun evinde de rahat edemedi. Fikriye onlara çocukluk yıllarını. Önündeki her şey sanki yerçekiminden kurtulmuş. Buna alışması gerekti. Fikriye'nin Nimet Hanım ve Handan'la yakın arkadaşlığı orada daha da gelişti. "Mecbur kalmıştır. yanık türküler ve şarkılar söylüyor. bu havadan kurtulmaya çalışıyor. onlara hiç hastalığından söz etmiyordu. "Ama bakın Fikriye Abla. havalara yükseliyordu. Lâtife Köşk'ten çıkıp İzmir'e dönüyormuş. Bunu Ankara'da çok yakından gördük. Oradan Mecidiye Teyze'sinin evine geçti. Gazi Paşa sizin bir süre İstanbul'da oturmanızı uygun görüyorlarmış. Bir süre sonra Memduha Hanım' in evinden ayrılıp Mehmet Amca'sının dul eşi Belkıs Hanım'ın evine geçti." Yaşadığı bu büyük aşk Fikriye için tam bir saplantıydı. Fikriye. Sonunda Fikriye'ye şunları söyledi: "Hanımefendi. Gazi Paşa seni çok seviyordu. ancak kısa zamanda sıkıldı." dedi." demekle yetindi. Macit Bey'in eşi Nimet Hanım ona dostça davranıyor ve dertlerini paylaşıyordu. Gittiği bütün evlerde içi kara-rıyordu. Yakın akrabalarıyla dünya görüşleri birbirinden çok ayrıydı. Kendileri. Sen de zamanla bu bağımlılıktan kurtulacaksın. Handan ona bir sabah da. Memduha Hanım bu durumu biliyordu. Üç yıl önce Ankara'ya gitmeden önce de o konakta kalmıştı. aşkın yerini insancıl bir sevgi ve dostluk alır." . Bir süre sonra Macit Bey Gelibolu Valiliği'ne atandı. Daha sonraları Vali Macit Bey Sokağı adı verilen bir sokaktaki eve taşındılar. Onu zorlamak benim de aklımdan geçmedi. "Evet. Gözleri karardı. Yeter ki bunalıma düşüp dünyayı kendine zindan etme. onun kızı Hayriye Hanım'ın evinde kaldı. o da olmadı. Çok sayıda sigara içiyor. "Peki Fikriye Abla. Oradan ayrıldı. kendisini teselli etmeye çalıştı. ama yapamıyordu bir türlü. Bu kez Hatice Tey-ze'sinin evine taşındı." dedi. Fikriye. Paşa sonra Lâtife Hanım'la nasıl evlendi?" diye sordu. Neden evlenmiyorsunuz?' diye soruyorlardı." 259 2Ö0 Handan. bana bunu ilk soran sen değilsin. Fikriye onunla da arkadaşlık ediyordu. "Hepimiz biliyoruz. Senin üzerine titriyordu. Durum artık kesinlikle aydınlığa kavuşmuştu. "Fikriye Abla. Paşa kendisini görmek bile istemiyordu. Köşk'ün hanımefendisiydin. Birbirimizi sevdikten sonra evlenmek şart değildi ki. onu nasıl delicesine sevdiğini ve iki yıl Ankara'da ona nasıl eşlik ettiğini ve mutlu günlerini anlatıyor ama onunla evliliğinden hiç söz etmiyordu. Adnan Beyefendi Gazi Paşamızdan bir cevap aldıklarım bana bildirdi. 'Bu kadar zamandır birlikte yaşıyorsunuz. Kemal Paşa'yla ilişkilerinin nasıl başladığını. Kadınlar ise bağlandıkları erkeklerden kolay kolay vazgeçmezler. Ama erkekler genellikle bir süre sonra sevdikleri kadınlardan bıkarlar. Handan ona bir gün. Kendilerini yeni bir duruma alıştırmaları zaman alır." Bu sözleri duyunca Fikriye yere yıkılmamak için kendini güç tuttu. Paşa hiç bu konularda konuşmak istemezdi.Adnan Bey bu telgrafı Refet Paşa'ya iletti ama Paşa bunu Fik-riye'ye göstermedi. "ben dün gece bir rüya gördüm. Onların kızı Handan da artık 18 yaşına gelmişti. Artık hiçbir şey umurunda değildi. Onun nasıl bir sinir bunalımına düşebileceğini tahmin ediyordu. Fikriye bu evleri bir bir denedikten sonra eski ev sahibi Macit Bey'in Yerebatan'daki konağına geçti. dertlerini paylaşmak istiyor ama Fikriye insanların kendisine acımalarından hoşlanmıyor.
Karaköy' 26ı 262 den bir vapura binerek doğru Haydarpaşa'ya geçti. istemem'. Kendi kimliğiyle İstanbul'dan trene binmesi olanak dışıydı. bilmesem ne çıkar? Benim ruhum öldü. Sana fena alıştık. Fikriye onları gözü gibi saklıyordu. deme. O zamanda trenlerde sıkı bir kimlik denetimi vardı. Fikriye Ankara'ya kaçak gitmenin heyecanını yaşıyordu." dedi. Fikriye. bir yemek ve bir çay takımı. Sıcak bir mayıs ayının son günlerinde Fikriye. Yolda pek konuşmadı. Bu öteberi. bir altın kolye. Bizi bekletme. o mektupları yıllar boyu titizlikle sakladılar ama günün birinde hepsi çalındı. Burası senin kendi evin. Nimet Hanım ile Handan. ona İsmet Paşa'nm iki yıl önce Ankara'da atla gezinirken kendini koruması için verdiği tabancaydı. içine çamaşırlarını ve tabancasını koymuştu. Lâtife hiç Paşa'yı bırakıp İzmir'e döner mi? Ah keşke dönse.. O kadar çok ortak dostları vardı ki: Cevat Abbas Bey. İbrahim Süreyya Bey ve eşi Mediha Hanım. Belki de Paşasından gelen sevgi dolu mektuplar vardı içlerinde. Her zamanki gibi suskun ve neşesizdi. çabuk dön. Sıkılmış olabilirdi. Elinde sadece ufak bir çanta vardı.. Kimbilir neler yazılıydı o mektuplarda? Fikriye bunlardan hiç söz etmemişti. Gemi ertesi sabah istanbul limanındaydı. Onu kullanabilirdi. Başyaver Salih Bozok ve eşi Düriye Hanım.. Rıhtımda kucaklaşıp öpüştüler. Gelibolu'ya artık bahar gelmişti. sen beni sevdiğin için böyle bir rüya uyduruyorsun. Belki bir yerlere karşılaşırlar ve her şey değişebilirdi. Kimlerden gelmiş olabilirdi bu mektuplar? Gazi Paşa'dan. öyle kötü kötü konuşma bakayım. Kendini gemiye götürecek sandala binerken Nimet Hanım. Ruşen Eşref Bey ve eşi Saliha Hanım. Hırsız."Handan'cığım. bir de oralarda sana hayırlı bir kısmet çıkarsa. Refet Paşa'dan. "uzun kalma. Fikriye bir gün Emine Hanım'ın çantasından kimliğini aldı. hem de bu halde kim bakar bana?" "Öyle deme Fikriye. Bu tabanca. Onu hiç yanından ayırmıyordu. Nimet Ablası'na İstanbul'da teyzelerini görmeye gideceğini söyledi. Münih'e de götürmüştü.. Halinde bir gariplik vardı. o çantaya hiç el sürmemişti. Öyle olsa kendisini bırakmazlardı. Evlenip gitmişti ama zaman zaman Gelibolu'daki evde kalıyordu. 'olmaz. Zaten bir-iki haftalığına gidip hemen dönecekti.. Fuat Ağabey. Başka bir kimlik bulması gerekiyordu. Fuat Ağabey'inden. sen ne kadar güzel olduğunu bilmiyor musun?" "Bilsem ne çıkar. bir broş ve giysilerden oluşuyordu. "Fikriye. Fikriye. Yeniden birbirlerine sarıldılar." "Aman ablacığım. Kimlikte zaten resim yoktu. kimin kimliği olabilirdi? Macit Bey'in evinde yetişmiş. Bunun gizemi çözülemedi. evden başka hiçbir şey almamıştı. Belki bunlar cepheden yazılmıştı. bak. teyzesinden ve yengesinden. ismet Paşa ve Mevhibe Hanım. Ne Macit Bey ne de Nimet Hanım Fikriye'nin istanbul'a gitmek istemesini yadırgadılar. bundan sonra. gerek Nimet Hanım kendisinin asla Ankara'ya gitmemesini öneriyorlardı ama Fikriye kafasından bu düşünceyi bir türlü atamıyordu. Bir bohçaya sarılı mektuplarını da yanına almadı ve başucundaki gece dolabının çekmecesinde bıraktı. Bu." "Haydi oradan. Kimliğini gösterip biletini aldı. Gerek Macit Bey." Fikriye gözyaşlarını tutamadı. Bir yıla yakın bir zamandan beri Gelibolu'da kalıyordu. Sandal gemiye yanaşıncaya kadar birbirlerine el salladılar. Ha. Belki onlardan haber alabilir ve o havanın içinde yaşardı. Gişe memuru başını kaldırıp Fikriye'nin . Bütün öteberisini de Gelibolu'da bırakıyordu. Emine Hanım adında bir kadın vardı. Almanya'dan getirdiği ufak bir çantanın üzerine bir pusula iliştirerek onun ileride Handan Hanım'a verilmesini istemişti. Yaver Muzaffer Kılıç.. Bu son ayrılış mıydı? Kimse bunu düşünmedi. kendisini iskeleye kadar geçirdiler. Ankara treni akşam saat 17'de kalkıyordu. Saymakla bitmez. Nerede o günler?" Fikriye'nin tek dileği Ankara'ya gidip Paşasına yakın olmaktı. Hırsız. Nimet Hanım ile Handan. Fikriye sonra hıçkırıklara boğularak güverteye çıktı.
garın büfesinden de bir çay istedi. yoksulluk. Paşası onu ta Kastamonu'dan aldırtmıştı. İşte Direksiyon Binası." Fikriye zaman zaman bunalıp peronda dolaşıyor.. Trenin kalkmasına daha 6 saat vardı. Akraba olurlardı. Fikriye arabacıya Fuat Bey'in 263 evini tarif etti. İzmit. muhafız askerleri. çörek. Hereke. Fikriye içi burkula burkula Direksiyon Binası'nın önünden geçti. Fikriye'nin ağzını bıçak açmıyordu. sepetleri olan yoksul insanlar uzanmışlardı. Fuat Ağabeyi. Yeni bir güneş doğuyordu Ankara'da. Diliskelesi. Bir simit aldı. hem de Gazi Paşa'nın en yakın arkadaşıydı. Hele Eskişehir'de tren iki saate yakın bir süre karşı yönden gelmesi gereken treni bekledi. "Allah ne muradın varsa versin. Orada kalmayı tasarlıyordu. Kalkış saati gelince istasyon nöbetçisi kampanayı çaldı. benim sepetimde de kuru köfteler var. Fikriye balayım orada yaşamıştı. "Çek Çankaya'ya." Ufak çocuklar da yapış yapış elleriyle limon şekeri uzatıyorlardı. Ama her şeye karşın mutlu akşamlar. Paşasına kavuşacaktı. rakı sofraları. Çanakkale'de düşmanı püskürten Mustafa Kemal. öğle üzeri Ankara'da olacaklardı. Birbiri ardına dilenciler de geliyordu salona. cepheden zafer haberleri. Oysa Fikriye'nin. Yolcular da bütün yüklerini kompartımanlara doldurdular. sonra Tuzla. Sıcak bir gün başlıyordu. yeşil erik. Şu yavruya gönlünden ne koparsa bir sadaka ver. Ezginlik. kadınlar horladılar. Bir inzibat subayı yolcuların kimliklerini sordu. Gelen gidenler. Çocuklar ağladılar. O ne heyecan dolu bir gelişti. Ne büyük bir mutluluktu o.. Perondan salep satıcılarının sesleri geliyordu. genç kızlar ve çocuklar da vardı. Onsuz ne yapabilirdi? Tam bir yılgınlık ve karamsarlık içindeydi. Çankaya'dan. Fikriye'nin elbette gözüne hiç uyku girmedi. Meclis'ten yükselen değişik sesler. Tavşancıl. koridorlarda bütün gece yanık yanık türküler söylendi. Ne büyük umutlarla. Fikriye'nin yüreği ağzına geliyordu. Almanya'da iyileşeceğine dair pek umudu yoktu. şimdi de umutsuzluğun doruğunda Ankara'ya geri dönüyordu. Bebelerini emziren kadınlar. Ankara'dan akla gelmez acılarla ayrılmıştı. Artık Haydarpaşa Garı gerilerde kalmıştı. Kadınlar Fikriye'yle ilişki kurmayı denediler. bu amansız hastalığa? Tren nihayet yorgun argın Ankara istasyonuna girdi. Çünkü gidiş-dönüş yolu ayrı değildi. düdükler öttü ve tren yavaş yavaş gardan uzaklaştı. düşman işgali." dedi. ayran ve su satıcıları pencerelerin önünde bağırışıyorlardı. Bekleme salonuna girerek tren saatini beklemeye başladı. Fikriye de o güneşe ulaşmaya gidiyordu. Sonunda tren boş peronlardan birine girdi. Bereket hiç olay çıkmadı. Fikriye üç buçuk yıl önce Ankara'ya gelişini düşünüyordu.. Bekleme salonunun sıraları üzerinde yanlarında torbalan. İnzibatların trene her girişinde.yüzüne bakmadı bile. Ya şu ciğerlerinin hali ne olacaktı? Bunu düşünmek bile istemiyordu. Ne kadar dayanabilecekti bu acıya. Gebze. onu anlayabilecek yaradılışta bir insandı. Biletçi biletleri zımbaladı. "biraz börek almaz mısınız?" "Bacım. Alsaydımz birkaç tane. Bazı istasyonlarda trenin yarım saat durduğu oluyordu. Bütün ülke muazzam bir savaşa hazırlanıyordu. Bir faytona bindi... az sonra yorulup sıralara oturuyordu. İlk durak Pendik oldu. Yine istasyonlarda çaylar içildi. Şimdi öyle miydi ya! Fikriye için o güneş batmak üzereydi. O zaten çok acılı bir ayrılıştı. Yaşamının en mutlu aylarını geçirdiği o tatlı ev. kiraz. pişmaniye. Ne yapacağını bilmiyordu. Topal Osman'ın milisleri.. Yoksa Paşası onu yanından uzaklaştırmak mı istemişti? Ne korkunç bir düşünceydi bu. emir erleri. yeniden biletler ve kimlikler denetlendi. Paşa'nın cepheye gidişi. "Nereye hemşire? Siz de Ankara'ya mı? Karnınız acıkmıştır. Sabah şafak sökerken Polatlı'da uzun bir süre durdular. ." "Allah sevdiklerine kavuştursun. Fikriye firladı arabadan. Tek yol vardı. Tren her istasyonda durdukça simit. yaklaşık bir yıl yedi ay önce bir ekim günü ayrılmıştı. Fayton Çankaya'ya tırmanırken. Ama milletin bir umudu vardı. simitler yendi. Polatlı'dan duyulan top sesleri. Gazi Paşa onu zorla Münih'e gönderiyordu. Araba Fuat Bulca'nın evinin önünde durdu. Anadolu'dan da mutlaka düşmanı kovacaktı.
Paşa'yı görmek istediğini söyledi. size mutluluklar dilerim. sabırlı ol. Lâtife'ye hiç kötü kötü bakma."Fuat Ağabey!" diye bağırdı. kızma. Ama şimdi artık her şeyi çok iyi anlamıştı. Onlar üzülmesin. Geri dönmemeyi hiç düşünmemişti. Sen bütün çevrende sonsuz bir saygı uyandırdın. evlerine. yıllarca içinde yaşadıkları odalarının özlemini çekmezler miydi? Kaldı ki uygar insanlar arasında böyle bir davranış hiç yadırganabilir miydi? Kafasından bunları geçirdi. ne önemi var. Paris'te eğitim görmüş bir kadından uygarca bir davranış beklerim. Kafamda yaşattığım imajlar daha kolay yıkılacak. sıkı dur. Fikriye'nin kalbi güm güm atıyordu. benim anılarımın içinde nasıl yaşıyor. "Elbette" dedi. Elbette oraya dönmek hakkıydı. Kapı ve pencereler kapalıydı." Gazi Paşa'nın köşkü zaten hemen biraz üstteydi. Onların hiç rahatını bozmayacağım. kıskanma. soyluluğu insan kendi yaratır. yastık yüzlerinde onun sıcaklığı yok muydu? Evin eski hizmetçisi değildi ki o. soğukkanlılığı elden bırakma. Ben Paşa'ya hemen haber vereyim. üç kez yutkunmadan ağzından bir tek söz çıkmasın. "Buyurun Hanımefendi." "Hangi köşke?" "Gazi Paşa'nın köşküne. Onları almak için o eve gelemez miydi? Bir buçuk yıl önce Çankaya'dan birkaç aylık bir sanatoryum bakımı için ayrılmış ve her şeyini Köşk'te bırakmıştı. Seni kovmalarım beklemeden gitmesini bil.' deyip gitmesini bil. Yan kapıdan bir bekçi çıktı. köşklerine. Londra'da. "Hanımefendi. Haydi Fikriye. Sen oradan başın öne eğilmeden. 265 266 . Söz veriyorum kendi kendime. Nezaketi elden bırakma. Bir evin eski sahipleri ya da kiracıları bile. Her şey onların istediği gibi olsun. Olgunluğu. Gazi Paşa'ya hiç ters davranma. Onları birlikte görünce bu ayrılığa daha iyi alışacağım. Lâtife Londra'dan ve Paris'ten diplomalar almış. "bizim için ne mutluluk sizi yine burada görmek!" Gerçekte Ali Çavuş ne yapacağını şaşırmış durumdaydı. kimseye kendini acındırmadan ayrıl. onu görüp gideceğim. kanepelerde hâlâ onun kokusu. Fikriye arabacıya kendisini biraz beklemesini söyledikten sonra nöbetçiler karşısına dikildiler." dedi. Eşyaların üzerinde. akıllı uslu bir kadın olacağım. Sinirlerine egemen olamazsan güç durumda kalır yenik düşersin. ayakların hep yere bassın. Ali Çavuş heyecanlı bir sesle ve çekine çekine." dedi. Bu gerçekleri görmem gerekiyor." dedi. Olgun davranışınla sen Türkiye'nin en uygar kadını olacaksın. elini öptü. örnek bir kadın oldun. zarafeti. Tanrım bana güç ver." Gazi Paşa'yla Lâtife Hanım o saatte sofraya oturmuşlardı. Oralarda bıraktığı ufak tefek eşyaları. geldiğinizi müjdeleyeyim. anıları ve mektupları vardı. Hiçbir kötü davranışta bulunmayacağım. Ailesinin zenginliği de önemli değil. Bunu koru. onlar bu sabah istanbul'a gittiler. "Şimdi nereye çekeyim Hanımefendi?" diye sordu. Her şeye büyük bir hoşgörüyle katlanacağım. yaşamlarının pırıltısına." O bunları düşünürken fayton Köşk'ün kapısına gelmişti. Paşam benim yerimi alan bir kadınla. Terk edilmiş zavallı bir kadın kompleksine sakın kapılma. Anılarını topladıktan sonra. koltuklarda. bardaklarda onun dudak izleri. Arabacı. Sen boş ver Uşakizâdelerin varlığına. Gazi Paşa'nın emir eri Ali Çavuş'a haber verdiler. "Köşk'e. Dünyanın her yerinde bu böyledir. Gülümsemeni hiç yitirme. "içinde bu kadar anım olan bir yeri görmek benim hakkımdır. 'Merhaba. Dayan Fikriye. Ali Çavuş sevinçle karşıladı kendisini. En değerli eşyalarını toplayıp istanbul'a götürecekti. dayan. Doğru muydu böyle paldır küldür Köşk'e gitmesi? Neyle karşılaşacaktı? Sonra Lâtife Hanım nasıl davranacaktı ona? îyi ama Fikriye 19 ay öncesine kadar o Köşk'ün hanımefendisi değil miydi? Köşk'ün her yanını o döşemişti. "salona buyurun. Ne yapabilecekti şimdi Fikriye? Faytona bindi. "Hanımefendi. Aman Fikriye.
"Fuat Bey söyledi. Herhalde sizden isteyeceği bir şeyler vardır. O bu konuyu kendisine duyurabilir. iyileştiğimi sanıyorum. Hem de ağır hasta. Adnan Bey'e." "Seni sokakta bırakacak değiliz ya. Çok acıdım. Lâtife Hanım yine de soğukkanlılığını elden bırakmayarak. salona aldım." "Çok naziksiniz. dinlenin. En kısa zamanda gidip kendi evine yerleşir. "Kemal. "Beklesin içeride. böyle bir şey istemem. bence acele ettin. "Fikriye Hanım geldi." dedi. Kendisi bunun bilincinde değil galiba. Fikriye de Ankara'da uzun süre kalamayacağını anlar." diye elini uzattı. "İyileştiğini haber aldım. Onlar da bize yardımcı olurlar. dedi. Bu nasıl bir ziyaretti böyle? Ne istiyordu Fikriye Hanım? Bu ne küstahlıktı. sen acıyorsun. iyi görünüyorsun. Değil mi Lâtife? Bir yer bulana kadar Köşk'te kalırsın." Fikriye salondan çıktıktan sonra Gazi Paşa ile Lâtife Hanım bir süre hiç konuşmadan bakıştılar. Hem Ankara'nın havası da sana iyi gelmeyecek. sizi görmek istiyorlar. "Hoşgeldin Fikriye. hakkımız yok onu kovmaya." Lâtife Hanım bu hiç beklenmedik ziyaret haberini alınca buz gibi olmuştu." Gazi Paşa. "Ya öyle mi?" dedi." "Lâtife'ciğim. daha bir süre bakıma ihtiyacın vardı. onlar Fikriye'ye bir ev alırlar." "Tabii. O yüzden size uğradım. Fikriye ayakta bekliyordu. Az sonra Gazi Paşa bu sessizliği bozarak." "Evet ama. elbette. yüzü bembeyaz olmuş. "size bu kadar hizmetleri olan bu hanımı bekletmeyelim." "Yani."Paşa Hazretleri". yarın sabah da kendinize uygun bir yer ararsınız. Fuat Ağabeyim döndükten sonra da başımın çaresine bakarım. "Hayır. Ağzı kurumuştu." "Ali Çavuş size kalacağınız odayı göstersin. ama ben hiç acımadım. "Yazık. Yoldan geldiniz. Ankara'da kalmak niyetinde değilim. Şimdi üzerine üzerine gitmeyelim. ya da Refet Paşa'ya söylerim. Bu ne yüzsüzlük? Ne hakla buraya gelebiliyor? işi ne burada? Sen olmasaydın ben kovardım. "Evet burada rahat edemezsiniz. Gazi. burada bize komşu mu olacak? Asla. Bir bunalım geçirdiği muhakkak." dedi. Yarın Ali Çavuş ona bir otel bulur. Şimdi ne yapacağımı bilmiyorum." "Nasıl bir çare bulacaksın Kemal? Bizim görevimiz mi onun sorunlarını çözmek? Hem ne çözüm getirebiliriz? Görmüyor musun. Bana bu kadar hizmeti var. dedi." "Biliyorum. Gazi. gözleri çakmak çakmak. inşallah bu hastalığı tamamen yenmişsindir. Onlar bu sabah istanbul'a gitmişler. teşekkür ederim." "Çok teşekkür ederim efendim. Buraya gelmek istemezdim." "Hayır Lâtife. her şeyin bir sırası var. Dostlarıma veda edip hemen döneceğim. çılgın gibi bakıyor. Buraya gelmekle hiç doğru yapmadın. "ne kadar zayıflamış. Şimdi bunları benim kendisine anlatmam doğru olmaz. Fuat Ağabey'imi görmeye gelmiştim. Sen sakin ol. Sonra da ya onun evine geçer ya da istanbul'a döner." "Kemal. Fuat gelene kadar orada kalır. Gidip kendisini karşılayalım. Yapılacak şey şu: Onun istanbul'da bir ev edinmesine yardımcı olurum. En iyisi sen onu hastaneye gönder. Ben senin istanbul'da kalmanı istemiştim. Ali Çavuş hemen Fikriye Hanım'a bir yer bulur. Hemen döneceğim zaten. Bu düşüncemi Muzaffer Kılıç'a ve Fuat'a da söylerim." Birlikte salona geçtiler. Soğuk soğuk el sıkıştılar. Ama Fikriye'nin Ali Çavuş'a güveni vardır. Zaten merak edilecek bir durum yokmuş. Biz de sizin birkaç gün kalacağınız bir yer bulmanıza yardımcı oluruz. ben az sonra gelirim." "Evet Paşam." dedi. ben de Çankaya'da oturmasından yana değilim." Lâtife Hanım. bir çaresini buluruz. Lâtife Hanım da elini uzattı. Heyecandan tir tir titriyordu." 267 . ben yarın kendime bir yer ararım." "Çok teşekkür ederim Hanımefendi.
"hemen çıkmamız gerekiyor." "Yarın inşallah Hanımefendi. Bütün gün yatağından kalkmadı. "Ne oldu?" diye sordu. Sen onu yarın bir otele götürürsün. Ne güç şeydi bu tür bir yaşama katlanmak. başka şey istemem. hırçın hırçın seslenmesinden anlaşılıyordu. Dili damağına yapışıyordu. ne Gazi'nin gittiğini duydu ne de Lâtife Hanım'ın. "Öğlen oldu Hanımefendi. Paşa'nın o gece gözüne uyku girmedi.. Yalnız Fikriye değil. Ali Çavuş'tan bir çay istedi. Gece yarılarına kadar çalışma odasında tek başına oturdu. yatak odasına da geçmedi. Bir arabayla oraya gidelim. Paşam öyle söylemişti. İki yıl önce konuklarımızı oraya yollardık. Onu gözüm görmesin.268 "Peki. Yine akşama kadar yattı. beyaz peynir. Sabaha karşı biraz dalmış olacaktı ki. Fikriye'nin duyması için yüksek sesle söylemişti. Size yiyecek bir şeyler getireyim. Herkes memnun kalırdı. Fikriye yine odasından çıkmadı. Ayağa kalkacak gücü kendinde bulamıyordu. Az sonra Ali Çavuş elinde bir tepsiyle odaya girdi. öğle üzeri Ali Çavuş odasının kapısını vurdu. Zorla Köşk' ten çıkartıp sürükleyemezdim ya. Sabahleyin mutlaka çekip gitmesi gerekiyordu. yuvarlanıp gidecekti ama yuvarlanamı-yordu bir türlü. Başı dönüyor. hırsından deliye dönmüştü. uyuyakalmışım. ev bakacak gücüm yok." Fikriye o gün hiç odasından çıkmadı." "Salona inmeyecek misiniz?" "Hayır Ali Çavuş. Beni bir otele bırakacaksın. bir çaresine bakarız. hiç halim yok. Ağzını güç açıyordu. Kaç gecedir de uykusuzdum. Ne Gazi odasına geldi ne de Lâtife Hanım." "Hiç dinlemem kovun gitsin. Ne kadar da susamıştı. bu kadın hâlâ burada mı?" "Burada hanımefendi. "Hani bugün o kadına bir otel bakacaktınız?" "Olmadı Hanımefendi. ekmek getir." "Düşündüğünüz bir otel var mı?" "Evet var. Bir ara koridordan Lâtife Hanım'ın sesi duyuldu. kara kara düşündü. peynir. Fikriye yine odasından çıkmıyordu. içeriden "Kim o?" diye ses gelince Ali Çavuş. hani Karaoğlan Çarşısı'nın üst başında temiz bir otel vardı. ° "Ali Çavuş. Lâtife Hanım'ın Köşk'e dönmüş olduğu. Onu içti ve bütün gün bunalımlar içinde uyukladı. Bütün gün yattı. af buyurun efendim. Bu halde nasıl otel arayabilirdi? Arabaya binmek şöyle dursun ayakta duracak gücü yoktu." "O sonraki iş. Akşamüstü. nasıl istiyorsanız öyle olsun. karnım aç değil. ben bu kadına bir gün bile tahammül edemem." Lâtife Hanım bu sözleri. öyle olsun. dedi. Akşam üstü Lâtife Hanım Ali Çavuş'u bir kenara çekerek." Ertesi gün Fikriye öğleye kadar odasından çıkmadı. Fikriye de o gece sabaha kadar ağladı ve üzüntüden kahroldu. Uzanıp dinleneceğim. çok yorulmuştum. Senin hatırın için olay çıkartmamaya gayret edeceğim. bal ve ekmek vardı. Sen bana bir çay yap. gözleri kararıyordu." "Hiç dinlemem Ali Çavuş. Kahvaltıya da inmediniz. Yorgun ve hasta." "İyi ama önce size bir ev bakacaktık. Gazi de duymuş. Tepside çayın yanında iki yumurta." Ertesi gün Lâtife Hanım birtakım ziyaretler için erkenden Köşk'ten çıkıp gitti. Ali Çavuş'tan sadece bir çorba istedi." "Baş üstüne efendim. Fikriye her birinden birer parça aldıktan sonra "Ali Çavuş." dedi. başını kaldıracak hali yok." "Allah allah. Bugün çok yorgunum. rahatsız. Ama şunu bil ki." "Zahmet etme Ali Çavuş. önce bir otel bulacaksın. Nasıl olur? Bir de onun hastalığını mı çekeceğiz? Başımıza belâ olacak bu kadın." .. Bir uçurumun başındaydı sanki. Yaşamında her şey ters gidiyor ve hiçbir şeyden zevk almıyordu artık." "Siz bilirsiniz Hanımefendi. Kolay mıydı yaşadığı bütün tatlı şeyleri bir anda unutmak ve yeni bir yaşama başlamak? O gücü kendinde hiç bulamayacaktı.
Nasıl bir halsizliği vardı." "Öyle olur mu Hanımefendi. Evet. Ali Çavuş. Göztepe-Erenköy tarafları gözüne daha çekici göründü. Canı hiç kimseyi görmek istemiyordu. Belki geçici olarak bir ev buluncaya kadar onlarda da kalabilirdi." diye Fikriye'yi karşıladı. Aklına ağabeyi Ali Enver geldi. Sıcak bir mayıs günüydü. Bereket Ali Çavuş bir sepetin içine birkaç börek ve meyve gibi şeyler koyup getirmişti de Fikriye aç kalmadı. anlatılır gibi değil. biraz yorgunum. ama önemli değil." dedi. Buyursunlar Hanımefendi. Siz gittiniz. Üç çeyrek saat sonra Karaoğlan Çarşısı'ndaydılar.. özlemiştim. Ali Çavuş bavulu elinden aldı. Şimdi ne yapacaktı bu otel köşesinde? Fuat Ağabey'inin dönmesini bekleyecekti." diye Köşk'e döndü." dedi. İstanbul'un neresinde bir ev aramalıydı? Beşiktaş'ta mı? Caddebostan taraflarında mı? Yoksa Sultanahmet veya Gedikpaşa gibi bir semtte mi? Sultanahmet'ten kötü anılarla ayrılmıştı. Yani herhalde sokakta kalmazdı. Fahrettin Hayri Bey. Zaten hiç aç değildi ki. Fikriye ağır ağır arabaya yaklaştı ve arka koltuğa yerleşti. Hava herhalde öğleye doğru çok ısınacak ve Ankara kavrulacaktı. Araba otelin önünde durunca Ali Çavuş bavulu alıp içeri girdi. aileden kalan ufak bir gelirle orada gül gibi yaşardı. O birkaç gün için izne çıkacaktı. "Ne zaman isterseniz çıkarız. "Ne zamandır sizi görmüyorduk. Bir an önce İstanbul'a gidip uygun bir ev araması gerekiyordu. "Ben Paşa Hazretleri'ne veda edip döneceğim." dedi." diyordu. Ertesi gün hemen bu düşündüklerini uygulamaya koyuldu. Otel katibi. Ali Çavuş'la vedalaştılar. Fikriye'nin İstanbul'da bir dayısı vardı. böyle bir evi almaya yeterdi. Ağabeyi savaş sona erdikten sonra Ankara'da kereste ticaretine başlamıştı ama Fikriye'ye hâlâ küskündü. 269 "Bir fayton buldum Hanımefendi. "Bavulumu burada bıra-cağım. Fikriye onu arama gücünü kendinde bulamıyordu. "Buyurun Hanımefendi. Fikriye arabacıya. "O. size canımız feda. "Sen beni biraz burada bekle. bizim için ne şeref. Akşama kadar yatağında uzandı. "İnşallah şu şirret kadınla karşılaşmadan Köşk'ten ayrılırım. Bütün gece düşündü. Fikriye onu başıyla selamlayıp tam kapıya yönelirken nöbet-Çi." iki dakika sonra kapıya bir arabanın yanaştığını gördü. "Çek Köşk'e."Başüstüne bacım. yapılması gereken en doğru iş." Yarım saat sonra Ali Çavuş. Çok aradık sizi. Otel kâtibine." Köşk'ün kapısında hiç tanıdık olmayan bir nöbetçi duruyordu. Kapının ağzına geldiler. Kendisini güler bir yüzle karşıladı. Otel hesabını ödedi ve arabacıya. "Hanım. Ne Paşa'ya muhtaç olurdu ne de hiç kimseye. Bilet alacağım. Bir süre sonra araba Köşk'ün ka-pısındaydı. Otel köşelerinde sürünmenin âlemi yoktu. Arabacı Fikriye'yi tanımıştı. Ertesi sabah bir faytona binerek Köşk'e çıkacak ve Paşa'ya veda edecekti. Sonra yine beni otele bırakırsın. Lanet olsun şu Ankara'ya. zaten Paşa'nın kendisine orada bir ev almak istediğini söylememiş miydi? Zaten nikâh senetlerinde 'mihri müeccel' olarak belirlenen elli altın. iki saat sonra da dönüp istanbul'a gideceğim." "Evet Süleyman Efendi. Beni istasyona götüreceksin. En iyisi derhal İstanbul'a dönmekti. dedi içinden. Köşk'ün keyfî kaçtı." dedi. İnsanlardan kaçar olmuştu. Bu tam bir kopukluktu." dedi. çok. Ama yorgun görünüyorsunuz. Bir ev bulana kadar teyzelerinin birinde kalabilirdi. "nereye gidiyorsun?" ." Bahçedeki nöbetçiler Fikriye'ye selâm durdular. Ali Çavuş da arabacının yanına oturdu. "Bana acele bir araba bulun. Fuat Ağabeyi'nin Ankara'ya dönüşünü beklemek zorunda değildi. Oraya dönmeyecekti." 27Q Fikriye Hanım bavuluna sarıldı. hemen İstanbul'a dönmekti. Kira derdinden kurtulur. ne yapabilirdi? Kulakları uğulduyor ve durmadan terliyordu.. Fikriye o gün hiç otelden çıkmadı.
" "Peki öyleyse. Çok teşekkür ederim. kapıya çıkmak zorunda kaldı." "Kusura bakma. Lâtife kabil değil onu geri çeviremezdi." "Resuhi Bey var. imdat!" diye bağırmaya başladı. Bu ne büyük saygısızlık. bilirler. Ziyaretinizi başka bir güne bırakabilir misiniz acaba?" "Yaa Muzaffer Bey. Sen bekle. "istasyona gidelim. "Lütfen. Keşke gelmez olaydı." Resuhi Bey de hiç böyle bir tepki beklemiyordu. Gözleri karardı. Gazi Paşa'nın akrabasıyım. Bütün Köşk sanki başına yıkıldı Fikriye' nin." dedi. "Beyefendi. Lütfen kendisini görmek istediğimi bildirin. İşte tam o sırada bir silah sesi duyuldu. Bütün Çankaya başına yıkıldı. Kapıya doğru koşarken Lâtife Hanım onu kollarından yakalayarak. Muzaffer Bey'e veda bile edemeden arabacıya. "gönderin o kadını. Kapı kapandı. Başı da önüne devrilmişti. Fikriye Hanım kendisini görünce çok sevindi. Asla dışarıya bırakmam. gelem. Arabacı ne olduğunu anlayamadan dizginlere asıldı. Lâtife Hanım Resuhi Bey'e. ona söyleyeyim. "Hanımefendi. Muzaffer Bey'e. İçeride neler oluyordu? Resuhi Bey Gazi Paşa'ya Fikriye Hanım'ın kendisini görmek istediğini söyledi. Paşa Köşk'te olsa. emir var. hemen haber vereyim. Paşa'yı görmeye gidiyorum. Sanki son nefesini veriyordu. Bir emriniz mi var? Kiminle müşerref oluyorum?" "Ben Fikriye. "Ama çok üzgünüm. Ama şimdi söze nereden başlayacağını bilemiyordu. Yaver Bey'i çağırıp geleyim." Arabacı kamçıyı şaklattı ve araba Muzaffer Bey'in şaşkın ve üzgün bakışları altında Çankaya yokuşunu inerek gözden kayboldu. Resuhi Bey ve nöbetçiler koşup geldiler. Sizi bugün kabul edemeyecekler. "Ne diyorsun Resuhi. Bu hiç aklıma gelmemişti." "Hay hay Hanımefendi. Sen vurdun sanırlar. Gazi. "Bu konuyu tartışmayalım. Siz Fikriye Hanım'ın kim olduğunu herhalde bilmiyorsunuz. varam." Muzaffer Bey fazla direnemedi."Ne demek nereye gidiyorsun? Ben buranın eski hanımıyım. Biraz bekler misiniz?" Uzun bir bekleyiş. Ben nankör değilim. ne büyük hakaretti. Sendeleye sendeleye arabaya bindi. Fikriye onu hiç tanımıyordu." Bu kez de Muzaffer Bey. "Kemal. Sonra ne derler? Herkes seni suçlar. O bizim çok kahrımızı çekmiştir. "Ne bekliyorsunuz. Hal hatır sorduktan sonra. Resuhi Bey olayı hemen Gazi Paşa'ya iletti. Ben asla Fikriye Hanım'ı kovamam. Bak. "bana böyle bir görevi vermeyin." dedi. Gazi Paşa'yı görmek istemişsiniz. Başı dönüyordu." dedi. "Bu hanımı içeriye sokmayın. Muzaffer Kılıç'ın gözlerinden iki damla yaş süzülüyordu." Fikriye." dedi. Bu ne yüzsüzlük? Kendisini dün kovduk. "Yine mi o kadın? diye haykırdı. "İmdat. Arabacı. git Muzaffer Bey'e haber ver." Nöbetçi içeri girdi. Kıskançlığın bu derecesini hiç düşünemezdi. "Buyurunuz Hanımefendi. Lâtife Hanım hemen bir dişi kaplan gibi yerinden fırlayarak. Onun burada işi yok." "İyi ya. olamaz!" diye yerinden fırladı. Fikriye Hanım'ın göğsünden kan sızıyordu. demek öyle. Dizleri titriyordu. yapamam. "Çek. Fikriye senden ne gü273 . Ama adın ne se-< nin? Kim diyeyim?" "Fikriye Hanım dersin." Mustafa Kemal ne söyleyeceğini bilemiyordu." dedi. yine buraya gelmiş." dedi. Az sonra Muzaffer Bey. beyninden vurulmuşa dönmüştü. Paşa'nın Köşk'te olmadığını düşündü." dedi. Paşa Hazretleri çok acele bir rapor hazırlıyormuş." Resuhi Bey. "nereye gidiyorsun? Sen deli misin? Şuradan şuraya gidemezsin. Biraz sonra Resuhi Bey kapıda göründü. kimseyi içeri alamam. sen burada bekle. "Fikriye Hanım'a Paşa Hazretleri'nin çok meşgul olduğunu anlatın ve kendisini bugün kabul edemeyeceğini bildirin.
" "Çok teşekkür ederim Refik Bey. Mutlaka. ama kalp sağlam. Ona böyle davranmakla çok hata ettim. ismet Bey hediye etmişti o tabancayı. "Fikriye Hanım'ı hemen Memleket Hastanesi'ne kaldırın. Bu da tam bir intihar girişimi olduğunu gösteriyor." dedi. . "Göğüsten çıkarılan mermiyi saklasınlar. Gazi. Zaten kim Fikriye Hanım'ın canına kast edebilir? Parasını mı alacaklardı? Yok öyle şey. Heyecandan elleri titriyordu. Ameliyat çok başarılı oldu. intihar olayını araştırdınız mı?" diye sordu. Eşine dostuna dağıttığı rakılara da 'Dilaver rakısı' deniyordu. Dilaver Bey." 274 Gazi boğuk bir sesle. Kurşun kesinlikle o silâhtan çıkmış. Şimdi hastaneden geliyorum. 275 ." dedi. ona merhaba bile demeden. ben mi? Sen emir verdin. Bir zamanlar Ankara'da içki yasağı vardı ve yasa o dönemde de yürürlükteydi. Adam fenalıklar geçirmişti. Onun onuruyla oynadık. "Çok rica ederim Refik Bey. Özel bir ilgi göstersinler. Kurşun göğsünün neresine girmiş. Gidip Başhekim Ömer Bey'le konuşun. hemen bir araştırma yaptık. Onu mutlaka kurtarmalıyız." "Başüstüne Paşa Hazretleri. Görmedin mi bunalımlar geçiriyordu. Çıldırmış bu kadın. Sizden çok acele ayrıntılı bilgi bekliyorum." Lâtife Hanım da. Onu asla yitirmek istemem." Gazi Paşa hemen telefona koştu. "Telaş etme Kemal. Emniyet Müdürü Dilaver Bey de kendi bağında üzüm yetiştiriyor ve kaçak rakı üretiyordu. Mutlaka kurtarsınlar Fikriye'yi.. "Evet Paşa Hazretleri. hiç sesimi çıkarmadım. intihara kalkan tetiği ikinci kez çekemez. endişe edilecek bir şey yok. Arabacıyı sorguya çektik. Hemen Refik Bey'i odasına çağırttı. Mermi sol akciğeri büyük çapta delip kalbin yakınından geçmiş. Belki veda edip gidecekti. Mutlaka. Bu sabah onu kim Köşk'e sokmadı? Resuhi Bey'e kim emir verdi? Sen mi. bu bir Browning tabancası mermisiymiş. Doğru Meclis'e gitti. Olayın bir cinayet olmasına en ufak bir ihtimal yok Paşa Hazretleri. içinde bir tek kurşun eksikmiş.. Kendimi hiç affetmeyeceğim. Ben de Sıhhiye Vekili Refik Bey'e telefon ederim." dedi. elinden gelirse. Fikriye'nin nasıl onurlu ve inatçı olduğunu ben çok iyi bilirim. Aklı sıra bizi böyle yıkacak." Gazi daha sonra Başhekim Ömer Bey'i telefona çağırttı. öğrenip bana bilgi verin. Ama kendimizi de sorumlu hissediyorum. içinde bütün parası ve evrakıyla yanında bulundu. "nedir durum? Kurtulacak mı?" "Kurtulacak inşallah Paşa Hazretleri. Kendine geldikten sonra hiç kimseyi görmediğini söyledi. ama ben de sustum. "Resuhi Bey. Sağ olsun Ömer Bey göğsü açıp kurşunu çıkardı. Zaten başka türlü olmasına imkân yok." Gazi daha fazla Köşk'te duramadı. Odasına gidip bir kere hatırını sormadık. Refik Bey'i bularak durumu anlattı.GVF18 zel intikam almaya kalktı. Zaten intihar olaylarında hep böyledir. "kurtulur." "Elbette Paşam. "Dilaver Bey. inşallah kalp zedelenmemiştir ve ölümcül bir durum yoktur. Silahı kucağında bulmuşlar. Bu Köşk'ün hanımefendisi olarak sana bir görev düşmez miydi? Ben de olay çıkartmandan korktuğum için kendisine hiç ilgi göstermedim. Arabacıya görünmeden hangi çılgın arabanın o kadar yanına yaklaşıp da silâhını ateşleyebilir.. biliyorum. Hiç aklıma gelir miydi? Tabanca ne olmuş?" "Yaverler kucağında bulmuşlar o tabancayı. Başka bir şey elinden gelmedi." dedi. Az sonra Dilaver Bey Paşa'nın Meclis'teki odasındaydı." "Evet kendi tabancası Browning'ti. yazık." "Biliyorum Lâtife. iki gün kendisiyle hiç ilgilenmedik. Gerçekten de Fikriye Hanım'ın kendi canına kıymak istediği anlaşıldı. Gazi'nin güvenini kazanmış bir kişiydi. Biz böyle oyunlara yokuz. "Refik Bey. dış muhafazayı da zedelemiş. Hastaneye gidip ameliyatın başında bulunun. Böyle bir şey yapacağı belliydi zaten. "ne gerekiyorsa yapın." "Kurtar bakalım." Sıhhiye Vekili odadan ayrılır ayrılmaz Gazi Ankara Emniyet Müdürü Dilaver Bey'i odasına çağırttı. Çantası. iki gün odasından hiç çıkmadı.
Fikriye Hanım da kendisini intihar girişimine sürükleyen etkenleri yanlış değerlendirerek Gazi Paşa'yı ve Lâtife Hanım'ı güç durumda bırakacak sözler söyleyebilirdi." "Ömer Bey. Gazetecilere de bu konuda bilgi vermeyin ve hastaneye sokmayın.. "Bakın Fikriye Hanım. Fikriye. Sanki ne diye intihara kalkışmıştı? Neydi bu başına gelenler? Boğuk bir sesle. Belki bir hayale kapılarak Paşa'yla evli olduğunu söyleyebilirdi." Ömer Bey. Gazi Fikriye'yi değil.. Kıskanç olmasına kıskançtı. geçimsizdi. ne inzibatlar ne de polisler. Yoksa benden mi geliyor bu kokular?" "Fikriye Hanım sakin olun. endişe edilecek bir durum yok. Başucundaki hemşire ona." . Çünkü hastanın narkoz sonrası bir tür sayıklama durumuna düşerek abuk sabuk şeyler söylemesinden çekiniyordu. Narkoz yapmıştık. "Hayır. Zaten birkaç gün hiç konuşmaması gerekiyor. Fikriye yenik düşmüştü. Hem neden Lâtife Hanım böyle bir işe girişsin? O elde etmişti istediğini. Lâtife Hanım ne diye uğraşacaktı bu zavallı hasta kadınla? Fikriye ameliyatın ertesi günü kendine gelince. hem de delicesine ama başını türlü belâlara sokmanın ne gereği vardı? Lâtife Hanım'ın canavar olması gerekirdi böyle bir cinayet işine girişmesi için."Durum nedir Ömer Bey? Hastamız kurtuldu mu?" "Evet Paşa Hazretleri. Bu gibi olaylarda hastanın saçmaladığı çok görülmüştü. Lâtife Hanım Gazi'den gizli gidip bir polis memuruyla anlaşacak da bundan ne Yaver Bey'in haberi olacaktı. çok rica ederim kimseyi içeri bırakmayın.." "Ne kurşunu? Burası neden tentürdiyot kokuyor? Alkol kokuyor burası. Lâtife Hanım'a hiç rakip olamazdı. Fikriye Hanım'ın vurulduğu haberi kulaktan kulağa yayılıyordu. başına gelen o korkunç olayı anlattı. Bütün Türkiye gülerdi buna. bakın iyileştiniz." "Ölmeyeceksiniz Fikriye Hanım." dedi. Onun da böyle bir işi yaptırmasına imkân yoktu. üç-beş gün hastaneye hiçbir ziyaretçi kabul edilmemesi için idare müdürüne emir verdi. Köşk'te rahat rahat oturuyordu. Ölmek istemiyorum!. Bir saat sonra uyanınca kimseyi yanına sokmayacağız. derin bir uykudan uyanıyormuş gibiydi. Herkes Gazi' nin Fikriye'yi nasıl sevip yücelttiğini biliyordu. Gazeteler ertesi günlerde hiçbir şey yazmadılar. Olayda bir kiralık katil ya da fedai varsa ona kim bu emri vermişti? Hiç kimse Gazi Paşa'yı suçlamıyordu." Az sonra Ömer Bey girdi odaya. "Ben neredeyim? Burası neresi?" diye gözlerini açtı. Ama fısıltı gazetesi yoluyla dedikoduların yayılması da önlenemedi. Hepsinin Gazi'den ödü patlardı." "Baş üstüne Paşa Hazretleri. Ama birkaç gün çok dikkatli davranılması gerekiyordu.. Kurşunu da çıkardılar. kıskançtı ama canavar değildi. ne de Gazi'nin! Hele o dönemde polis ve emniyet örgütü kuş uçurt-mazdı Ankara göklerinde. ne Ankara Kumandanı'nın. "Hayır. ölmek istemiyorum! . Geriye kalıyordu Lâtife Hanım.." "Evet Ömer Bey. çekip gidiyordu.. onu seçmişti. Bu konuda akla neler gelebilirdi? Herkes Fikriye Hanım'a Paşa Hazretleri'nin eşi gibi davranıyordu. Fikriye bunları şaşkınlıkla dinledi. Bütün dedikodular her türlü yoruma açıktı. Elbette onun böyle bir cinayeti işletmesine en ufak bir ihtimal yoktu. ne gerekiyorsa yapın. Peki kim vurmuştu Fikriye Hanım'ı? O konuda somut ve kesin hiçbir söz yoktu. Huysuzdu. Peki katil izini ve kimliğini belli etmemek için arabacıyı da vurmaz mıydı? Onun yanıtı yoktu.. mutlaka Fikriye Hanım'ı kurtarmanız gerekir. ağırbaşlı ve onurlu karakterine yeniden kavuşacaktı.Kan kokuyor. Pişmanlık duyguları içinde her şeyi daha net görmeye çalışıyordu." "Kurtaracağız Paşa Hazretleri. ne İçişleri Bakanı'nın. Başhekim'i çağırıyorum. Nereden bulacaktı silâhı çekecek adamı? Bu işi ne emir erleri yapabilirdi. Kaç kez Köşk'e gelip size bakmıştım. ölmek istemiyorum!" diye haykırdı. iyileştikten ve kendine geldikten sonra muhakkak ki o havadan kurtulacak ve her zamanki olgun. uyuyor.. "beni tanıyorsunuz.
Yapılacak bir şey kalmamıştı. hemen Başhe-kim'i çağırdı." "Anlıyorum Fikriye Hanım. Bir hafta sonra hastanın ateşi yükseldi. Fuat Bulca'nın kızı Türkân Bulca'ya göre Fikriye'nin Ankara' ya geldiği gün Fuat Bey Çankaya'daki evinde olsaydı. terleme önlenemiyor ve hastanın durumu ağırlaşıyordu.. Gerekirse Fikriye Hanım'ı yeniden Almanya ya da İsviçre'ye gönderelim. Cephede bile ben hiç kendisini bu kadar üzüntülü görmemiştim. . Başhekim telâşla odaya girdiği zaman Fikriye'yi cansız buldu. olayı yanlışlıklarla dolu olarak 3. Artık olayın gizlenecek yanı kalmamıştı. Mutlu günler göreceksiniz. Ömer Bey günde birkaç kez kendisini görmeye geliyor ve onunla yakın bir dost gibi konuşuyordu. Paşa çok üzgün. Artık aklım başıma geldi. doktorlar zatürree teşhisi koydular. ben şimdi neredeyim?" 277 "Hastanedesiniz Fikriye Hanım. Elden gelen her şey yapıldı ama ateş düşmüyor."Tabii. Yeni umutlar taşıyabilmek. Ankara'nın sıcakları da fena bastırıyordu. elbette Ömer Bey. Bir bunalım geçirmiştim. Paşa'ya müjde vereceğim." diyordu. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi. Ama bir daha böyle çılgınlıklar yaparsanız sizi kurtaramam. Hiç endişe etmeyin. her şey eskisinden daha iyi. Hastayı kurtardık. Akciğerini saran 'plevra' ve 'perikardi' tabakalarında biriken kanlar nefes almasını güçleştiriyor ve verem nedeniyle ortaya çıkan caverne'ler de sıkıntılar yaratıyordu. bu intihar girişiminden söz etmedi. Sonra da eski sağlığınıza kavuşacaksınız. çarpıntılar baş gösterdi." 279 Günler günleri kovalıyor ve Fikriye yavaş yavaş iyileşiyordu. değil mi?" "Elbette Fikriye Hanım." Fikriye yeniden yaşama dönmüş gibiydi. Bunlar. eskisi gibi olmayayım. size sinirlerinizi sakinleştirecek bir ilâç vereceğim. Ben iyi olacağım. halsizliği arttı. Fikriye'nin durumu günden güne iyiye gidiyordu. Odayı bir vantilatörle serinletmeye çalışıyorlar ama Fikriye yine ter içinde kalıyordu. Refik Bey de günaşırı hastaneye uğruyor ve Fikriye'nin sağlık durumuyla ilgileniyordu. Yeni bir konsültasyon yapıldı. elbette Fikriye'nin Köşk'e gitmesine izin vermeyecek ve bu felâket başına gelmeyecekti." "Aman Doktor Bey. Ayrıca her gelişinde Başhekim'e. Ankara'da olayı gizli tutmaya çalışıyorlardı." "Ne tatlı bir şey hayata yeniden dönmek. İstanbul'da çıkan Vatan gazetesi de ertesi gün. çok rica ederim elinizden ne gelirse yapın. Ben yeni bir yaşama başlamak istiyorum. 1 Haziran 1924'te. evet." "Yapmayacağım Doktor Bey. Kemal Paşa'nın kendisine ne kadar değer verdiğini biliyorsunuz. hastalığın normal süresi içinde beklenen durumlardı. 30 Mayıs sabahı yatağın başucunda bekleyen hemşire. Sizi böyle görmek bizim için ne büyük mutluluk.. İstanbul basınında da tek satır yazı çıkmadı. değil mi?" "Kurtuldunuz Fikriye Hanım." "Başlayacaksınız Fikriye Hanım. Artık Fikriye ne konuşabiliyor ne de gözlerini açabiliyordu. Bana gelişmeler hakkında her gün rapor verin. Verilen sakinleştiricilerin etkisiyle az sonra gözlerini kapadı ve derin bir uykuya daldı." "Evet. benim yaptığım bu çılgınlığı kimse duymasın. Zaten Ömer Bey de kaç gecedir evine gitmiyor. Uyuyup dinleneceksiniz." "Refik Bey'çiğim hiç telaş etmeyin." "Buna çok sevindim. Doktor Bey ne olur. bir hafta sonra taburcu edeceğiz. sayfanın 1. eskisi gibi olacaksınız. Canınıza kıymaya kalkmışsınız. birkaç dakika önce son nefesini vermişti. öksüren ve hırıltılı sesler çıkaran Fikriye'nin durumunu çok kötü görünce. sütununda şöyle duyurdu: "Ankara'da bir intihar 30 Mayıs sabahı İstanbul'dan Ankara'ya giden Zeynep Fikriye Hanım namında bir kadın tabanca ile intihar etmiştir. Durum kötüye gidiyordu. daha güzel olacak. öyle oldu ama kurtuldum. söz veriyorum. "Aman Ömer Bey'çiğim. hastanede kalıyordu. merak etmeyin Ömer Bey. Kara haber o gün bütün Ankara'da duyuldu. bir kaza geçirdiniz.
önce Akaretler'deki evde yaşadı. hiçbir şey beklemeden. Önce Sağlık bakanlığı. Orada ilkokula gitti. Dört ay başbakanlık yaptı (Kasım-Mart 1924). Savaştan sonra Ankara'da kereste ticaretiyle ilgilendi. 1917'de İstanbul'da Dahiliye nazırlığına getirildi. Biri ben olduğum için. Adalet bakanlığı ve Meclis başkanlığı yaptı. Öteki ise mevkim için. 2°° Fikriye Hanım Ankara'ya gelince doğruca elyevm (o gün) Ankara'da bulunmayan Fuat Bey'in Çankaya'daki evine gitmiş fakat mezkûr (adı geçen) haneye uğramaksızın Reisi Cumhur dairesine giderek Reisi Cumhur ve refikalarını görmek istediğini söylemiştir. 1930'da Mustafa Kemal'in çağrısı üzerine görevinden ayrılarak Ankara'ya geldi ve Serbest Fırka'yı kurdu. Mustafa Kemal onu eğitim için Almanya'ya gönderdi. (1882-1955): Birinci. Adnan Adıvar. Yurda döndükten sonra islam Ansiklopedisi Yazı Kurulu başkanlığına getirildi. Onlar da bu eşyaları müzeye bıraktılar. düşünce ve felsefe konularında kitaplar yazdı. 1939'da yeniden Meclis'e girdi. Alınan malûmata (bilgiye) nazaran Fikriye Hanım'ın Reisi Cumhur Hazretleri'ne uzak bir karabeti (akrabalığı) olup kimsesizliği ve hastalığı dolayısıyla takriben (yaklaşık) iki buçuk sene evvel Gazi Paşa'nın mazharı himaye ve muavenetine nail olmuş (korumasına ve yardımına erişmiş) ve hastalığın acil bir durum göstermesi üzerine bir ay tedavi için Almanya' ya bir sanatoryuma gönderilmiştir. Ali Enver Özdinçer (1884-1949): Fikriye Hanım'ın ağabeyi olan Ali Enver. Bilim. Ordunun ihtiyacı olan keresteleri sağladı. Fikriye Hanım beklettiği kira arabasıyla yeniden avdete (dönmeye) mecbur olmuş ve esnaı avdette (dönüş sırasında) üzerinde bulundurduğu anlaşılan tabancayla arabada intihar etmiştir. Kurtuluş Savaşı yıllarında Bozöyük'te bulundu. Çeşitli yıllarda altı dönem milletvekilliği. 1946'da Demokrat Parti listesinden istanbul milletvekili seçildi. Gaz. bu romanda adı geçen kişiler ne oldu? Abdürrahim Tutıcak (1908-1988): Mustafa Kemal'in evlât edindiği Abdürrahim Bey. İçişleri. . Çolak ibrahim'e katıldı. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Genel Yönetim Kurulu üyesi oldu. Makbule Atadan. 1930'da Fuat Bulca kendisine Türk Hava Kurumu'nda bir görev verdi. Sonra Ne Oldular? Peki 30 Mayıs 1924'ten sonra olaylar nasıl gelişti." Mustafa Kemal yıllar sonra bir gün kardeşi Makbule'ye şöyle diyecektir: "iki kadın beni sevdi. Partiyi kapattıktan sonra da Londra büyükelçiliğine atandı. Abdürrahim Tuncak'ın eşini manevi-evlât edindi. sonra da Çankaya'daki köşkte. ikinci ve yedinci dönemlerde Millet Meclisi'nde bulundu. Dr.Müntehire (intihar eden kadın) intihardan evvel polise Lazistan mebusu Fuat Bey'in yanına misafir geldiğini ifade etmiş ve kaydı o surette yapılmıştır (Gar'da olsa gerek). Savunma. Fikriye Hanım Avrupa'dan avdetinden beri diğer akrabaları nezdinde (yanında) ikâmet etmekte bulunuyordu. Fikriye ve Mahmut Soydan onunla yakından ilgilendiler. Sonra Tapu Kadastro'da görev aldı. Meclis ikinci başkanlığına seçildi. sonra da Dışişleri bakanlığı yaptı. 1926'da eşi Halide Edip'le birlikte 13 yıl yurtdışında yaşadı. Atatürk'ten Makbule Ata-dan'a kalan bazı özel eşyalar da Abdürrahim Bey'in ailesine geçti. Paris'e büyükelçi olarak gönderildi. Ali Fethi Okyar (1880-1943): 1913'te istanbul'dan mebus seçil282 misti. Otobüs Işletmesi'nde çalıştı. Orada Elektrik Yüksek Okulu' nu bitirdikten sonra 1937'de Türkiye'ye döndü. Ankara Elektrik. Sonra. Anadolu'ya kaçtıktan sonra hep Mustafa Kemal'in yanında yer aldı. Gazi ile görüşmesinin mümkün olamayacağı kendisine bildirilince.
Dr. Sayısız roman yazdı. Hüseyin Rauf Orbay (1881-1967): Meclis'in birinci döneminde görev aldı. Refik Saydam'm dostuydu. Bütün yaşamı boyunca Mustafa Kemal'e. Erzurum ve Sivas kongrelerinde Mustafa Kemal'in yanından ayrılmadı. Yavuz-Havuz olayına adı karıştığı için bir süre tutuklandı. Damat Ferit Paşa'nın kuracağı kabineye katılmayarak istifa etti ve Anadolu'ya geçti. Böyle bir belgenin yok olması çok üzücüdür. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası' nın kurucuları arasında yer aldı ve partinin . Fevzi Çakmak (1876-1950): Nisan 1920'de Ankara'ya gitmeden önce İstanbul'da Harbiye Nâzın'ydı. Sarıkamış. 1920-24 yıllarında Mustafa Kemal'in sofrasında sürekli yer alırdı. Kars ve Gümrü kalelerinin alınmasını sağladı. Uzun yıllar Türk Hava Kurumu başkanlığında bulundu. (1887-1946): Birinci. Fuat Bulca dört dönem milletvekilliği yapmış ve 1962'de bir trafik kazasında ölmüştür. Ertuğrul ve Bilecik milletvekiliydi. 1921'de Nafıa (Bayındırlık) vekilliğine getirildi. Aklandıktan sonra Paris'e gidip cerrahi ihtisası yaptı. Sekiz dö283 nem Kocaeli milletvekilliği yaptı. ismet inönü'ye ve devrimlere bağlı kaldı. Birinci Dünya Sava-şı'nda Diyarbakır'da Mustafa Kemal'in yanındaydı. 284 Kâzım Karabekir (1882-1948): Erzurum Kongresi'nin toplanmasında önemli rol oynadı. Ne var ki Fuat Bulca'nın kızı Türkân Bulca. Süreyya Yiğit'in eniştesi olurdu. Beş dönem milletvekilliği yaptı. böyle bir anı kitabının hiç yazılmadığı kanısında olduğunu belirtmektedir. Mustafa Kemal'in yaverliğini yapmış olan Şükrü Tezer'in yazdığı ve Türk Tarih Kurumu'nun 1972'de yayınladığı Atatürk'ün Hatıra Defteri adlı kitapta belirtildiğine göre. İdamı için fetva çıkartıldı. sonra da Başbakan oldu. 1932'de yurda dönünce Beyoğlu Belediye Hastanesi başhekimliğine getirildi ve politikayla hiç uğraşmadı. İbrahim Süreyya Yiğit (1880-1952): Mustafa Kemal'le Derne Cephesi'nde arkadaş olmuşlardı. İstanbul Edebiyat Fakültesi'nde profesör oldu. 10 dönem milletvekilliği. Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaşı olan Bulca da Harbi-ye'de okudu. ikinci ve üçüncü dönem Kozan. CevatAbbas Gürer (1887-1943): Mustafa Kemal Paşa'nın yaveri olarak onunla birlikte Samsun'a çıkanlar arasındaydı. 1920 Mayısı'nda Milli Müdafaa vekilliğine getirildi ve Vekiller Heyeti başkanlığı görevini de üstlendi. Atatürk'le ilgili anılarını kaleme alarak 300 sayfalık bir eser meydana getirmiş fakat bunlar kaybolmuş. Nafıa (Bayındırlık) ve Münakale (Ulaştırma) bakanlığı ve Meclis başkanlığı yaptı. Trablusgarp Savaşı'na katıldı. 1944'te emekliye ayrılıncaya kadar sürdürdü. Ermeni ordusunu tasfiye ettikten sonra barış görüşmelerini yönetti. Yurda döndükten sonra Londra büyükelçiliğine atandı. Yozgat ayaklanmasının bastırılmasında görev aldı. İngiltere. 1946'da Demokrat Parti listesinden milletvekili seçildi. Erzurum ve Sivas kongrelerinde beraberdiler. 1923'te Genelkurmay başkanlığına atandı ve bu görevini. İzmir suikastı olayından sonra 10 yıl yurtdışında kaldı. Kurtuluş Savaşı yıllarında Ankara Kumandanı 'yeli. Sakarya Zaferi'nden sonra Büyük Millet Meclisi kararıyla mareşal oldu. Dört dönem milletvekilliği yaptı. Amerika ve Hindistan'ta yaşadıktan sonra 1939'da yurda döndü. üvey babası Ragıp Bey tarafından akrabası olurdu. 1950 döneminde Demokrat Parti listesinden İzmir Milletvekili seçildi. Rütbe ve nişanları geri alındı. daha doğrusu çalınmıştır. Fikriye Hanım'la da yakın akrabaydı. Bu dostlukları Gelibolu'da da sürdü. Cenazesi 1950'de çok büyük gösterilerle kaldırıldı.Ali Fuat Cebesoy (1882-1968): 1920'de Moskova Büyükelçisi oldu. Fikret Onuralp. 1922'de Meclis İkinci Başkanı. Askerlikten ayrıldıktan sonra Konya'dan milletvekili seçildi. "Fuat Bulca. 1947'de partiden ayrıldı ve Millet Partisi'nin kurucuları arasında yer aldı. Halide Edip Adıvar (1884-1964): Eşi Adnan Adıvar'la birlikte 13 yıl Fransa. Fuat Bulca (1881-1962):Mustafa Kemal'in. Mustafa Kemal'in Deme Cephesi'nden arkadaşıydı. Orada Rauf Orbay. Adnan Adıvar ve Halide Edip'le yıllarca beraber oldu.
yani Başbakan vekilliği yaptı. çalışkanlığı ve alçakgönüllülüğüyle tanınmış bir müftüydü. yani Başbakan olduğu dönemde üç kez Vekiller Heyeti Başkan vekilliği. Anılarını yazmadı. devlete ve Atatürk'e bağlılıkları ve dü-rüstlükleriyle tanınırdı. O fetvada ise düşmanla işbirliği yapanların. Gerçeker Ankara'ya ilk geldiği sıralarda. II. Ankara'da bulunan müftüler ve din adamları da Şeyhülislamın fetvası üzerine ortak bir karşı fetva yayınladılar. Makbule Hanım'in siyasi yaşamı da sona erdi. Bu karşı fetvayı hazırlayanlardan biri Mustafa Fehmi Efendi. Meclis başkanlığına seçildi. Pa-dişah'ın isteğine uyarak Şeyhülislam Dürizâde Abdullah Efendi' ye. Conkbayırı Savaşı'ndaki başarısından dolayı ona Mustafa Kemal verdi. 6 dönem milletvekilliği yaptı. 1938'de CHP Genel sekreterliğine seçildi. 1925 Şubatı'nda patlayan Şeyh Sait ayaklanması üzerine. 13 Temmuz 1975'te istanbul'da öldü. Damat Ferit Paşa. Yedi dönem milletvekilliği yaptı. sonra Birinci Büyük Millet Meclis'ine Hakkâri milletvekili olarak giren Mazhar Müfit. Mazhar Müfit Kansu (1874-1948): Erzurum ve Sivas kongrelerinden. Doğu'da kurulan istiklal Mahkemesi' ne başkanlık etti. Mustafa Kemal kız kardeşinin de o partide yer almasını önerdi. Ankara'da Mustafa Kemal'le tanıştı ve Birinci Mec-lis'te Seriye vekilliğine getirildi. Fevzi Paşa'nın Vekiller Heyeti Başkanı. Birinci dönemde izmir'den milletvekili seçildi. Her zaman partilerüstü bir kişiliği ve saygınlığı vardı. Mustafa Fehmi Gerçeker (1873-1950): Karacabey'de dürüstlüğü. Serbest Fırka'nın sekreterliğini de yaptı. 1938'de yeniden Meclis'e girdi. Demirci Efe ve Çerkez Ethem olaylarında önemli roller oynadı. Parti kapanınca. O dönemde Birleşmiş Milletler Filistin Mültecilerine Yardım Komitesi'nde de görev aldı. Arapça ve Farsça biliyor. Ankara Hükümeti'nin temsilcisi olarak istanbul'a gönderildi. sonra da istanbul'da yaşadı. Baba ve oğul. Hürriyet itilaf Fırkası işbaşına geçince. RefetBele (1881-1963): 1920'li yıllarda Delibaş. Ölümüne kadar sekiz dönem milletvekili olarak kaldı. Nuri Conker (1881-1937): Fuat Bulca ve Mustafa Kemal'le akraba olurdu. 1939'da istanbul'dan milletvekili seçildi ve görevini 1950'ye kadar sürdürdü. Hiçbir gazeteciyle konuşmadı. Sonra da Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'na girdi. 1930'da Serbest Fırka kurulurken. bu uğurda adam öldürenlerin. 'istanbul Hükümeti'ne ve Halife'ye başkaldıranların öldürülmesinin dine uygun olacağı'nı belirten bir fetva yayınlatmıştı. ismet inönü Cumhurbaşkanı olduktan sonra 1939'da başbakanlığa getirildi. Milli Mücadele'nin bütün önderleri bu fetvada yer alıyordu. öteki de Ankara Müftüsü Rıfat Efendi'ydi.liderliğine seçildi. Önce izmir'de. Conker soyadını. 1920'de Büyük Millet Meclisi için yapılan seçimlerde milletvekilliğine seçildi. iki kez İçişleri bakanlığı ve bir kez de Milli Savunma bakanlığı yaptı. Danıştay'ın kurucularmdandı. Son dönemde Diyanet işleri Başkanı'ydı. 285 286 Refik Saydam (1881-1942): Altı dönem milletvekilliği ve uzun yıllar Sağlık ve içişleri bakanlığı yaptı. istanbul'a girerken büyük gösterilerle karşılandı. günahların en büyüğünü işlemiş olacakları ilân ediliyordu. Makbule Atadan (1885-1956): Mustafa Kemal'in kız kardeşi. Mustafa Kemal'in en yakın arkadaşıydı. Lâtife Hanım (1898-1975): 29 Ocak 1923'te Gazi Paşa'yla evlenen Lâtife Hanım. aruz ve hece vezniyle şiirler yazıyordu. 5 Ağustos 1925'te ayrıldı. ittihat ve Terakki Cemiyeti'nin temsicileriyle yakın ilişkileri olduğu için Cemiyet'in Karacabey temsilcisi sayılıyordu. Dünya Savaşı'nın en güç yıllarında yolsuzluklarla savaştı ve devlet yönetimini yeniden örgütlemeye çalıştı. izmir suikastı kovuşturması yapılırken tutuklandı ve aklandı. . Hakkâri'den sonra Denizli ve Çoruh'tan milletvekili seçildi. Büyük oğlu Tevfik Gerçeker (1898-1982). Anayasa Mahkemesi üyeliği yaptı. 13 Kasım 1948'de öldü. Meclis'in ikinci döneminde istanbul'dan milletvekili seçildi. görevden alındı ve Karacabey'de kurulan Müdafaayı Hukuk Cemiyeti'nin başkanlığına getirildi. Dört dönem milletvekilliği yaptı.
Anılarını yazdı. Milli mücadelede her zaman onun yanında olmasa da. Sahaflar. yürekten. direnme gücünü yitirmiş ve düşünmeden yaptığı bir davranışla canına kıymıştır. belgesel ve tarihsel bir kurgudur.Ruşen Eşref Onaydın (1892-1959): Gazeteci ve yazardı.. (MUSTAFA KEMAL) Mustafa Kemal'i. Bu evlenmenin nedeni. Braille 'n Speak Sayesinde Bu Kitapları Dinliyoruz Amacım Yayın Evlerine Zarar Vermek Değildir Bu e-kitaplar Normal Kitapların Yerini Tutmayacağından Kitapları Beyenipte Engelli Olmayan Arkadaşlar Sadece Kitap Hakkında Fikir Sahibi Olduğunda Aşağıda Adı Geçen Yayın Evi. Ne yazık ki Fikriye'nin. Mustafa Kemal'i delicesine seven ve onun Lâtife Hanım' la evlendiğini duyduğu andan itibaren derin bunalımlar yaşayan Fikriye. SONSÖZ Gazi ve Fikriye romanı bir biyografi değil. (/Seni iki kadın çok sevdi: (I5iri ualnız ben olduğum için. Fikriye ile Mustafa Kemal'in nikâh tanıkları. Mustafa Kemal'in çevresinde olanların yakınları ise bu evlenme olayını hiç duymadıklarını belirterek Fikriye'nin yakınlarının görüşlerine katılmadıklarını söylemektedirler. desteğini hep hissettiren Fikriye. ve Kitapçılardan Temin Edebilirler Bu Kitaplarda Hiç Bir Maddi Çıkarım Yoktur Böyle Bir Şeyide Düşünmem Bu e-kitaplar Kanunen Hiç Bir Şekilde Ticari Amaçlı Kullanılamaz Bilgi Paylaştıkça Çoğalır Yaşar Mutlu Not: 5846 Sayılı Kanunun "altıncı Bölüm-Çeşitli Hükümler " bölümünde yeralan "EK MADDE 11. karşılık beklemeden. Mustafa Kemal'in Fik-riye'yi koruma endişesidir. o da Fikriye'nin onu ölüme götüren dramıdır. Dört dönem milletvekilliği yaptı. alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa hiçbir ticarî amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü . Salih Bozok (1881-1941): O da Nuri Conker ve Fuat Bulca gibi Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaşıydı.kitapsevenler. Köşk'te itilip aşağılanınca. kitapta belirtilen koşullarda geleneksel bir biçimde evlenmiş. Atina. 1933'te Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri oldu. Mustafa Kemal'in ölümü üzerine intihar girişiminde bulundu. içine kapalı bir yaradılışta olan Fikriye de verdiği söze bağlı kalarak nikâh olayını hiç açıklamamıştır. Budapeşte ve Londra büyükelçiliklerinde bulundu. Güçlükle kurtuldu.Ders kitapları dahil. Fikriye'nin hayatta kalan yakınlarına göre Mustafa Kemal kendisini sınırsız bir aşkla seven bu kadınla. kesin bir yargıya varmadan romanını bu ikilem üzerine oturtmuştur. duygulu. Tiran. ilişkilerinin bilinmeyen yönleri ve Fikriye'nin trajik sonu sürükleyici bir dille anlatılıyor. 9 '789751M08228 Hıfzı Topuz _ Gazi Ve Fikriye www. Hıfzı Topuz'un bu tarihsel romanında. . Yazar.. Uzaktan da akrabası olurdu. Kütüphane. Yıllarca Paşa'nın başyaverliğini yaptı. Ortada bir gerçek varsa. Mustafa Kemal ile Fikriye'nin tanışmaları.. hiçbir belge bırakmadan bu dünyadan göçüp gitmişler ve olayın ayrıntıları tarihin karanlıklarına gömülmüştür. ama bu olay gizli tutulmuştur.com Merhabalar Buraya Yüklediğim e-kitaplar Aşağıda Adı Geçen Kanuna İstinaden Görme Özürlüler İçin Hazırlanmıştır Ekran Okuyucu. Çok onurlu.. bu içten sevgi karşılığında elde edebildiği tek şey büyük bir hayal kırıklığı olmuştu. yalnızca 'O' olduğu için seven tek kadın Fikriye. öteki mei'him için. Beş dönem milletvekili oldu.
com www." maddesine istinaden web sitesinde deneme yayınına geçilmiştir. T.C. CD. vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset.com e-posta firstname.lastname@example.org yasarmutlu@yasarmutlu. Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur.com mutlukitap@hotmail. ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.Kültür ve Turizm Bakanlığı Bilgi İşlem ve Otomasyon Dairesi Başkanlığı Ankara Bu kitaplar hazırlanırken verilen emeye harcanan zamana saydı duyarak Lütfen Yukarıdaki ve Aşağıdaki Açıklamaları Silmeyin Tarayan Yaşar Mutlu web sitesi www.yasarmutlu.com Hıfzı Topuz _ Gazi Ve Fikriye .kitapsevenler. braill alfabesi ve benzeri 87matlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir."Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz.bir kişi tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu.com kitapsevenler@gmail.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.