13 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:
1928 – Junker W 33 D-1167 Bremen ilk başarılı trans-Atlantik uçuşunu gerçekleştirdi. Otuz yedi saat süren yolculuğun sonunda iki saatlik daha yakıt kalmıştı. [wikipedia]
1960 – Amerika Birleşik Devletleri dünyanın ilk uzaydan konum bulma sistemi olan Transit 1-B uydusunu fırlattı. Bir Thor-Ablestar roketi ile fırlatılan uydu 1964 yılında ABD deniz kuvvetleri hizmetine girdi [via Ron Eisele].
1970 – Ay’a doğru yol alan Apollo 13’ün servis modülünde kaza gerçekleşti. Oksijen tankında meydana gelen patlama yakıt, astronotlar için su ve oksijen sağlama görevini üstlenen ekipmanın kaybı anlamına geliyordu. Diğer bir sorun ortamda biriken karbondioksit gazıydı. Solunum sonucu açığa çıkan karbondioksit belli bir konsantrasyondan sonra zehire dönüşür. Mürettebatın komuta modülündeki ekstra filtre kartuşlarını kullanması gerekir ancak iki modülde kullanılan filtrelerin şekilleri farklıdır. Astronotlar eldeki malzemelerle bu sorunu aştılar. Apollo 13 ekibi Ay’ın etrafından dönerek Dünya’ya geri döndü.
13 Nisan günü doğanlar ve ölenler:
1850 – İrlandalı gökbilimci Arthur Matthew Weld Downing doğdu (ö. 1917) 1940 – Afrikalı-Amerikalı biyofizikçi Ruby Puryear Hearn doğdu. 1941 – Amerikalı gökbilimci ve akademisyen Annie Jump Cannon öldü (d. 1863) 1992 – Türk matematikçi ve fizikçi Feza Gürsey öldü (d. 1921) 2008 – Amerikalı fizikçi ve akademisyen John Archibald Wheeler öldü (d. 1911)
Melba Roy Mouton (1929-1990), NASA’nın Yörünge ve Jeodinamik Bölümü’nde Araştırma Programları Başkan Yardımcısı olarak görev yapan bir matematikçi ve bilgisayar programcısıydı. Mouton, NASA’nın Goddard Uzay Uçuş Merkezinde çalıştı ve çeşitli uçakların uçuş yollarını ve konumlarını hesaplamak için bilgisayar programları yazdı.
Ayrıca Echo uydularını izleyen “insan bilgisayarlar” grubuna da liderlik etti. Roy ve ekibinin hesaplamaları, milyonlarca insanın uydu üstlerinden geçerken onu görebilmelerini sağlayan yörüngesel eleman zaman çizelgelerinin üretilmesine yardımcı oldu.
Parisli Félicette (Feliset okunur) 18 Ekim 1963’te uzaya çıkan ilk kedi ünvanını kazandı. Uzaya insan yollamadan önce, uzay ortamının ve roket seyahatinin ne gibi etkileri olduğunun öğrenilmesi gerekti. Bu sebeple uzay ajansları kobay olarak hayvan kullanmaya başladı. Görevleri sonrasında bu kobaylar -ölü veya diri- büyük bir üne kavuştular.
Başlangıçta Paris sokaklarında başı boş gezen bir dişi kedi olan Félicette, kendini bir anda Fransız Uzay Programı kapsamında, 14 hemcinsiyle beraber astronot eğitim kampında buldu. Aday kediler arasından görev için uygun olduğu düşünülüp seçilen kedi, 18 Ekim 1963 günü Cezayir’deki bir tesisinden yükselen bir roketle uzaya çıktı.
Yörünge altı uçuşu 13 dakika süren Félicette, yerçekimsiz ortamı 5 dakika deneyimleme şansı buldu. Kediyi taşıyan kapsül uzayın sınırını aştıktan sonra paraşütle Dünya’ya güvenli şekilde inmeyi başardı.
NGC 976, yaklaşık 150 milyon ışık yılı uzağımızda bulunan bir çubuksuz sarmal galaksidir. Gökyüzünde Koç (Aries) takımyıldızı sınırlarında yer alıyor.
1876 yılında Alman astronom Wilhelm Tempel keşfetti. 1999 yılında galaksinin içinde bir süpernova (SN 1999dq) patlaması gerçekleşti. Gökbilimciler süpernovaları uzak galaksilerin uzaklıklarını hesaplamakta kullanıyor.
Galaksinin parlaklığı 12.9 kadir; oldukça sönük. Görebilmek için 25 cm ve üstü bir teleskoba ihtiyacınız var.
Arabacı (Auriga) takımyıldızının birinci, kuzey gökküresinin üçüncü, tüm gece göğünün ise altıncı parlak yıldızıdır O.
Batı Dünyası’nda kabul gören adı Latince keçi demek olan capradan geliyor. Mitolojide, Zeus’u bebekken emziren oğlağı simgelediği söylenir.
Ayyuk’a çıkmak
Roma’ya mitolojisi ile ilham veren Yunanlar ise Aiouk (eyuk) demiş Apollo’nun kutsal keçisine. Yunanca’dan ilk olarak Araplara (ﻋﻴﻮﻖ – el Ayyûk) geçiyor, Araplar’dan da Ayyuk olarak bize.
Kış mevsiminde tam tepenizdeki parlak bir yıldız olarak fark edersiniz onu. Bundan ötürü Türk’ün dil dünyasında o artık göğün tepesi, alenileşen gıybetlerin çıktığı bir makamdır. Gizlisi saklısı kalmaz işin, artık herkes görmüştür, biliyordur: ayyuka çıkmıştır.
Capella en iyi ne zaman görülür
Dedik ya kışın en tepede. Güzde yüksellemeye başlar, baharda da artık gece göğünü terkeder. Yağış mevsimlerine denk geldiği için Arabacı (Auriga) takımyıldızı antik Yunanlarca yağmurun habercisi sayılıyordu. Arabacı denilmesinin sebebi ise bir rivayete göre topal Atina kralı Erichthonius’u temsil ediyor oluşu. Erichthonius inanışa göre savaş arabasını icat etmiştir. Tarihsel açıdan bu elbette doğru değil, Yunanlıların öncesinde başka medeniyetler savaş arabalarını kullandılar. Öyle ki Capella ve Arabacı’nın diğer 4 parlak yıldızı Çin’de “5 Savaş Arabası” olarak bilinir.
Klasik dönem İslam medeniyetinde Araplar’ın yine aynı nedenle “Sürücü” olarak adlandırdığı Capella antik Mısır’da ise arabayı ya da keçiyi değil mumyalanmış bir kediyi temsil ederdi.
Mitosları ve dil oyunlarını yeryüzünde bırakıp yeniden gökyüzüne dönelim.
Capella’nın özellikleri
Capella, kozmik mesafeler söz konusu olduğunda yakın sayılabilecek bir uzaklıkta, 42.8 ışık yılı ötemizde konuşludur. Bu da takribi 13.1 pc etmekte. Biz Capella’ya baktığımızda tek bir yıldız görsek de aslında iki tane yıldız çiftinden oluşan, dörtlü bir yıldız sistemi söz konusu.
Bu dört yıldızdan ikisi, Güneş’in ortalama 2.5 katı kütleye sahip parlak sarı devlerdir. Tayfsal çift yıldız (bkz: çift yıldızlar) olan bu ikili birbirlerinin etrafında 104 günde dönerler. Yörüngeleri ise oldukça dardır. Şöyle ifade edelim: İki yıldızın birbirine uzaklığı Güneş’in Dünya’ya uzaklığından (astronomik birim – AB) daha az (0.72 AB).
Bunlar Capella Aa ve Capella Ab biçiminde işaretleniyor. Çekirdeklerindeki hidrojeni tüketmiş olan bu yıldızlar, şişerek anakoldan uzaklaştılar. Anakol ifadesi yıldızların görece istikrarlı dönemlerini geçirdiği fazı temsil ediyor. Capella Aa ve Ab ikilisi gelecekte soğuyup genişleyerek kırmızı devlere dönüşecekler.
Tahminen yaşları 400 milyon yıl civarında. Güneş on kat daha yaşlı olmasına karşın Capellalar yaşam döngülerinin sonuna yaklaşmışlardır. Bu kadar hızlı yaşamalarının sebebi ise Güneş’e göre çok daha fazla kütleye sahip olmaları. Daha kütleli yıldızların merkezlerindeki kütleçekim baskısı daha fazla olduğundan çekirdeklerindeki yakıt daha hızlı tüketilir ve bu da yıldızın ömrünü daha hızlı tamamlamasına neden olur.
Aa daha az sıcak ve parlak olanı. Güneş’ten 12 kat daha geniş ve 78 kat daha parlak olan bu yıldız K0III sınıfında. Ab ise belirgin biçimde daha küçük ve daha sıcak, G1III sınıfı bir yıldız. Güneş’ten 72 kat daha parlak ve çapı Güneş’in yaklaşık 8.83 katı.
İkici çift ise Capella Sistemi’nin ana karakterlerine nazaran oldukça mütevazidir. Capella H ve Capella L olarak işaretlenen bu yıldızlar kırmızı cücedirler ve sistemin merkezinden 10,000 astronomik birim uzaklıkta bulunurlar.
Capella Sistemi’nin bileşik parlaklığı 0.08 kadir derecesind. Bu haliyle gece gökyüzündeki 6. parlak yıldız konumundadır. Tek başına Capella Aa ise 11. en parlak yıldız sayılır. Capella RS Canum Venaticorum değişen yıldızlarına bir örnektir. Aktif kronosfer tabakası geniş yıldız lekelerine ve parlaklıkta değişime sebep olur. Sistemde yıldızlardan birinin diğerinin önünden geçmesiyle oluşan tutulumlar gözlenmez.
210 bin – 160 bin yıl önce ise Capella -1.8 kadir ile gece gökyüzündeki en parlak yıldızdı ve daha yakın gözüktüğü Aldebaran ile kuzey kutup yıldızıydı.
Capella yıldızı gözlem tarihçesi
Yazılı tarihte ilk bahsi MÖ 2000’lerde Akatça metinlerde geçiyor. Akatça Mezopotamya uygarlıkları olan Asur ve Babil imparatorlularında kullanıldı. Keçi sembolizminin bilinen başlangıcı bu devirdir. Fakat savaş arabası doğal olarak meydanda yoktur, onun yerine keçi çobanı/çoban vardır.
MS 2. yüzyılda yaşamış olan Yunan astronom Ptolemy (Batlamyus), hazırladığı Almagest adlı eserinde o gün tanınan 48 takımyıldızı listelemişti. Burada keçi takımyıldızını Arabacı ile birlikte gösterir. Arabacı bu nedenle bazı tasvirlerde sol omzunda bir keçi ve kolunun altında keçinin yavrularını tutarken tasvir edilir.
Modern zamanlara geldiğimizde, 1899 yılında, Capella’nın çoklu sistemi birbirinden bağımsız olarak iki astronom tarafından keşfedildi. Lick Gözlemevi’nden Profesör William Wallace Campbell, Capella’nın çift yıldız olduğunu duyurdu. Campbell, Capella’nın tayf çizgilerini incelediğinde birinin üstüne binen ikinci bir tayf izi daha farketti. Üstelik Eylül-Ekim aylarında doppler etkisi sebebiyle mora kayma oluşurken, Kasım-Şubat arasında kızıla kayma görülüyordu. Bu gözlem sayesinde Capella’nın ilk çifti keşfedilmiş oldu. Aynı yılın Temmuz’unda İngiliz gökbilimci Hugh Newall, Cambridge’deki 25 inçlik bir teleskop kullanarak, dört prizma spektroskopu ile yıldızı gözlemledi ve bileşik spektrumunu inceleyerek onun ikili bir sistem olduğu sonucuna vardı.
1914 yılında, Finli astronom Ragnar Furuhjelm keşfedilen tayfsal çiftin sönük bir yoldaş yıldıza daha sahip olduğunu keşfetti. Bu yıldızın da aslında bir çift yıldız olduğunun anlaşılması ise Şubat 1936’da gerçekleşti. Carl L. Stearns’in keşfi aynı yılın Eylül ayında Gerard Kuiper tarafından doğrulandı ve Capella H ve L olarak işaretlendirildiler.
1919 yılında Wilson Dağı Gözlemevi’nden John Anderson ve Francis Pease, girişimölçer kullanarak Capella’nın bileşimini ortaya çıkardılar. Bu sadece Capella için bir ilk değildi, bu keşif sayesinde Güneş Sistemi dışında bir cismin ilk kez girişimölçer ile ölçülmüş oldu.