

Kadercilik Nedir?
Bütün olayların, tek ve tabiatüstü bir etken tarafından değiştirilmez
şekilde belirlendiğini ileri süren teori.
Kadercilik veya teolojik gerekirciliği bilimsel gerekircilikten kesin
olarak ayırmak gerekir. Kadercilik, yüzyıllar boyunca, çeşitli şekillere
bürünmüştür; kaderciliğin evrimi karşıt kavramı olan hürlük fikriyle
bağıntılıdır.
Eskiçağdaki birçok öğretiye göre olaylar zorunluluk (anagke) veya kader
(fatum) tarafından yönetilirdi. Zorunluluk veya kader de, tanrıların
bile boyun eğdiği esrarlı ve hâkim kuvvetlerdi. Gücü her şeye yeten bu
kader, Yunan trajedisinde olduğu gibi eskiçağ felsefelerinde ve
özellikle stoa'cılarda kendini gösteriyordu.
Stoa'cılara göre, insanoğlu, dış olayları değiştiremezdi. Kaderden
kurtulmanın tek yolu, olayları kabul etmekti («kader, direneni sürükler,
razı olanı ise güder»). Demek ki, hürlük, tamamen, bir iç gerçek olarak
görülüyordu. Hıristiyanlık ve Tanrı'nın hikmetine inanışla birlikte, bu
mesele, büsbütün güçleşti çünkü insan davranışlarında, seçme ve karar
verme hürlüğünün varolduğunu ve bu yüzden insanın kurtuluşu veya
lânetlenmeyi hak ettiğini kabul etmek gerekiyordu. Yani insan gücünü
bağdaştırmak zorunluydu. Bu ilahiyat meselesine birçok çözüm yolu
bulundu.
Plotinos, Tanrı'nın hür olmayı önceden belirlediğini, Aquino'lu Thommaso,
Tan rı'nın ebedi olduğunu, her şeyi hattâ geleceği ve dolayısıyla
insanın gelecekteki fiillerini de gördüğünü, bunlar serbestçe
kararlaştırılmış olsa bile durumun değişmediğini, Malebranche, Tanrı'nın
bizim kararımız «vesilesi»yle etkiyi meydana getirdiğini ileri sürdü.
Bununla beraber, önceden belirlenme teorileri, hürlüğü, tanrı hikmetine
feda ediyordu.
Bilimsel düşünüşün gelişmesiyle birlikte, kadercilik, bilimsel
gerekircilik karşısında geriledi. Çünkü, bilimsel gerekircilik, tabiat
zorunluluklarını daha iyi yenmek için bunları öğrenmeye çalışıyordu.
Zorunluluk, bir kere öğrenilince Spinoza'nın belirttiği gibi, kader
olmaktan çıkarak hürlüğe dönüşüyordu. Demek ki, önceden kestirilemeyen
akıldışı mutlak diye bir şey yoktu; yani kör bir kader söz konusu
değildi. Antik çağ kader kavramının son sığınağı olan rastlantı da,
yavaş yavaş istatistik hesaba dönüşmektedir.
Derleyen: Sosyolog Ömer YILDIRIM
Kaynak: Atatürk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü 1. Sınıf
"Felsefeye Giriş" ve 3. Sınıf "Çağdaş
Felsefe Tarihi" Dersi Ders Notları (Ömer YILDIRIM); "Felsefe Sözlüğü"
Orhan Hançerlioğlu