Dişi yumurtaların ***lenmeksizin, gelişip yeni bir canlı dünyaya getirdikleri özel üreme biçimine eşeysiz üreme denir.
Eşeysiz üreme doğada çok sık rastlanan bir olaydır (bir çok organizma eşeyszi üremeyle meydana gelir) ve deneysel inceleme sonucunda, eşeysiz üremenin yalnızca mekanizmaları değil, sperma hayvancığının (spermatozoyit) çift ***leme rolüde anlaşılmıştır : dişi yumurtasının genel metabolizma uyarımı; yumurtanın bölütlenmesinin kökeninde bulunan diploid çekirdek (bütün hücrelerin alıiılmış kramazon donanımı) oluşması.
Eşeysiz Üreme Çeşitleri-türleri :
1- Zorunlu Eşeysiz Üreme
Erkeklerin bütünüyle ortadan kalkmış olduğu bazı tekerlekli kurtlarda (ratotorlar), kabukların “ostracoda” alt sınıfı üyelerinde ve bazı böceklerde (mazı yaban arısı, bitki bitinin bazı türleri) görülür. Bunlarda yalnızca eşeysiz üreme yumurtalarının bulunması, bir cinsin yaşamını sürdürmesi için***lenmenin kesin biçimde gerekli olmadığını ve aralarında bazılarının, embriyo luş başlangıcında vazgeçilmez nitelikteki düzenleyici olgulara bütünüyle egemen olduklarını ortaya koyar.
- Normal Yada Mevsimlik Eşeysiz Üreme
Bu eşeysiz üreme türü, bitlerinde, su pirelerinde ve ve bazı tekerlekli kurtlarda (ratotlar) çok iyi incelenmiştir. İklim koşulları elverişli olduğu zaman yalnızca dişi bireyler bulunur : Sözgelimi, bitki bitinde, yazın yalnız canlı doğuran (vivipar) ***lenmezse, on kuşak boyunca yalnız dişi yavru dünyaya grtiren dişiler bulunur. Kış ayının yaklaşmasıyla, erkek üretici yumurtaları ortaya çıkar ve o andan başlayarak ilk bahara kadar, ***lenme kural haline gelir.
3- İstemli Eşeysiz Üreme :
Hayvanın istemli denetimi altında olan bu eşeysiz üreme biçiminin (ihityari eşeysiz üreme de denir), en iyi örneği, kraliçeleri yaşamı boyunca yalnızca bir kez (çiftleşme uçuşu sırasında) ***lenen arılarda görülür. Sperma sıvısı kraliçe arı tarafından, sperma hayvancıklarını canlı tutan, sperma torbası adlı bir kesede toplanır. Sperma torbası, kasılabilir bir ağız aracıylayumurtalık kanalıyla ilişkidedir. Böylece, aynı sperma sıvısı üç dört yıl boyunca dişi üretecek yumurtaların ***lenmesine yarar. Topluluğun erkeklere gereksinimi olduğu zamnda, kraliçe, yumurtanın geçişi anında sperma torbasının ağzını tıkar ve ***lenmeyen bu yumurta, eşeysiz üremeyle bir erkek arı olur.
4- Rastlantısal Eşeysiz Üreme :
Omurgalı yada omurgasız bir çok hayvan cinsinde, bir ***lenmemiş yumurta bölütlenmesi başlangıcı gözlemlenir. Çok gelişmiş bir kaç cinste, söz konusu bölütlenme bir embriyonun yada daha ender olarak, tam bir bireyin gelişmesiyle sonuçlanır; Bunula birlikte çoğunlukla gelişme hızla durur : süreç o zaman kaba bir eşeysiz üreme biçimini alır.
Bir canlıdan ayrılan hücre veya hücre grubundan yeni bireylerin oluşturulmasına eşeysiz üreme denir. Eşeysiz üremede ***lenme olayı olmadığından eşeysiz üreyen canlı oluştuğu canlıya kalıtsal olarak tıpa tıp benzer. Çünkü eşeysiz üreme mitoz ile gerçekleşir. Ancak mitoz bölünmede olabilecek bir ayrılmama ve mutasyon çeşitlilik sebebidir. Eşeysiz üremeye canlıların büyüme bölgelerinden ayrılan hücre veya hücre grupları neden olduğu için aynı zamanda vejatatif üreme de denmektedir.
Tek hücreliler bölünerek ürerler.Hücre hacim olarak belirli bir büyüklüğe ulaştıktan sonra bölünerek yeni hücreler oluşturur.
Örnek : Paramesyum, Amip, Euglena
Rejenerasyonla çoğalma
Omurgasızlarda mezoderm ve mezoglea tabakası bulunur. Bu tabaka içerisinde embriyonik hücreler vardır. Bu tabakayı taşayan canlılardan ayrılan bir parça eksik kısımları tamamlayabilmektedir. Örneğin; deniz yıldızından kopan bir kol ana gövdedeki hücreler tarafından tamamlandığı gibi ayrılan kolun içerisindeki hücrelerde koldan yeni bir gövde oluştururlar.
Bu durum yassı solucanlarda da (Planarya) görülür.
Rejenerasyon normalde bir çoğalma tipi değildir. Tahrip sonucu canlıdan ayrılan parçadan yeni birey oluşturulur.
Rejenerasyon, kelime anlamıyla yenileme demektir. Canlılardan herhangi bir nedenle ayrılan parçalardan yeni canlılar oluşabilir. Dolayısıyla rejenerasyon bu canlılar için üreme kabul edilir. Omurgalılardaki rejenerasyona bir yaranın iyileşmesi veya kertenkelenin kopan kuyruğunun yenilenmesi örnek olarak verilir. Çünkü kopan deriden yeni bir organizma, kopan kuyruktan da yeni bir kertenkele oluşmamaktadır.
Tomurcuklanarak çoğalma
Bazı canlılarda tomurcuk benzeri çıkıntılar gelişir. Bu kısımlar ayrılarak yeni canlıyı oluşturur.
Örneğin; Hidra da bira mayasında ve süngerlerde eşeysiz üremenin bu karakteristik özelliği görülür.
Çelikle çoğalma
Bazı bitkilerden koparılan bir dal parçası, toprağa dikildiğinde yeni bitki oluşturabilir. Buna çeliklenme ile çoğalma denir. Ayrılan dal parçasının meristem tabakası yeniden kök oluşturduğundan bu parça ayrı bir fert olarak yaşayabilir. Özellikle tarımda verimliliği arttırmak, az zamanda daha çok ve daha kaliteli bitkiler yetiştirmek için kullanılan üretim metodudur.
Örneğin; kavak,çınar,meyve ağaçları,asma.... gibi bitkiler çelikleme ile üretilir. Özellikle melez olan ve eşeyli üremeyen bitkiler bu şekilde üretilir. Örneğin; Çekirdeksiz üzüm, Washington portakalı, satsuma mandalini gibi.
Vejatatif üreme
Soğanların rizomla (küçük kök) üremesi, çileklerin sürüncü gövde ile çoğalması ciğer otunun yapraklarından yeni ciğer otlarının oluşmasnı örnek olarak gösterebiliriz.
Sporla çoğalma
Bazı canlılarda spor adı verilen üreme hücresinden yeni bireyler oluşturulur. Buna sporogoni veya sporla üreme denir.
Örneğin su yosunlarından Ulotrix, Küf Mantarı.
Mantarlarda sporla üreme karakteristiktir.
Örneklenen canlılardan bazıları eşeysiz üremeyle beraber eşeyli olarakta ürerler. Örneğin; mantarlar ve paramesyumkonjugasyonla eşeyli ürediği gibi hydra ve deniz yıldızı, eşeyli üremenin en önemli yapısı olan eşey bezlerini de bulundurur.
EŞEYSİZ ÜREME
Tek ata bireyden kendine benzeyen canlıların oluşması olayıdır. Eşeysiz üremenin kilit olayı mitoz bölünmedir. Bu bakımdan çeşitliliği arttırmaz. kalıtım maddesi ata bireyde ne ise oğul bireylerde de odur.
1. Bölünerek Üreme:
• En hızlı üreme şekilidir
• Mitoz ve endomitozla olur.
• Regenerasyon (yenilenme) basit yapılı çok hücrelilerde bir üreme biçimidir. Toprak solucanı, planaria deniz yıldızı gibi canlılarda eksilen kısımlar yenilenerek bölünen parça sayısı kadar canlı oluşabilir.
• İleri evrimli canılarda bazı organlara ait hücrelerde yenilenebilir.Örnek: İnsanda dil, karaciğer gibi.
2. Sporla Üreme: Sıtma paraziti, karayosunları, eğrelti otları gibi canlılarda görülen bir çoğalma şeklidir. Çiçeksiz bitkilerde sporlanma kalıtsal çeşitliliğe neden olacak biçimde diploid kromozomlu ana bireyden mayoz bölünmeyle oluşur. Uygun koşulda çimlenerek yeni birey oluşturur.Bazı su yosunları ve mantarlar spor oluştururlar.
3. Tomurcuklanma: Maya mantarlarında, hidrada (sölenter) süngerler, bazı protistalarda görülür. Bazı çiçeksiz bitkilerde de bir çoğalma şeklidir.Ata birey üzerinde oluşan bir çıkıntı (tomurcak) büyüyerek bir birey olur. Oluşan birey ana bireyden ayrılabilir ya da birlikte kalarak koloni oluşturur.
4. Vegetatif Üreme: Ata bireyden ayrılan bir parçadan yeni birey oluşur. Çiçekli bitkiler örnek verilir.
• Soğanlı bitkilerde depo gövdeden
• Göz yaşı bitkisinde yapraklardan
• Çilek gibi sürünücü gövdelerin köklenmesinden
• Doku kültürlerinden vegetatif üreme yapılır
Eşeysiz üreme bir canlının ***lenme olmadan kendi benzerini oluşturmasıdır. Bazı özelliklerini sıralayalım:
1. Eşeysiz üreme sonucunda oluşan ***ler, kalıtsal bakımından hem birbirinin hem de ata canlının aynısıdır. Yani eşeysiz üremede kalıtsal çeşitlilik görülmez.
2. Eşeysiz üremede çoğalma mitoz ile sağlanır.
3. Eşeysiz üreme ile kazanılan özellikler değişmeden nesilden nesile aktarılır. Ancak eşeysiz üreyen canlıların değişen ortam koşullarına dayanıklığı yani uyum sağlama özelliği azdır.
4. Eşeysiz üreme görülen canlıların bir çoğunda zaman zaman eşeyli üreme görülebilir. (bakteri ve paremesyumu örnek verebiliriz.
5. Ayrıca eşeysiz üremede üreme hızı çok hızlıdır.
Eşeysiz Üreme Çeşitleri
1. Bölünerek Üreme: Bu bölünme çeşiti bütün ökaryotik bir hücreli canlılarda ve bakterilerde görülmektedir. Bölünme mito ya da amitoz ile enine yahut boyuna olarak gerçekleşir.
2. Tomurcuklanma İle Üreme: Canlı üzerinde oluşan bir çıkıntının gelişerek ana canlıya benzer bir *** oluşturmasına denir. Bira mayalarında, hidralarda, medüzlerde ve mercanlardan görülmektedir. Ciğer otları ve tohmlu bitkilerden gözyaşı bitkisinin yaprakları ile üremeside bir tomurcuklanma örneği diyebiliriz. Tomurcuklar ana canlıdan ayrılıp bağımsız yaşayabileceği gibi ana canlı ile birlikte de yaşayabilir. Bu şekilde yaşamaya ise koloni haline yaşama denir.
3. Sporla Üreme: Bir hücreli canlılardan plazmodium’da mantarlarda ve çiçeksiz bitkilerin tamamında görülmektedir. Sporlar ***lenme olmadan yeni canlı meydana getirme özelliğine sahiptir. Çoğalma sporların bölünme geçirmesi ile sağlanmaktadır.
Spora üremenin tipik özellikleri, sıtma parazziti ve eğrelti otlarının hayat devrelerinde açıkça görülür ve sporla üremeye sporogono denir. Tek başına sporla üreme evresi yoktur. Bazı su yosunu sporlarına zoospor, mantarların sporlarına ise ekzospor denir.
4. Vejetatif Üreme: Genellikle yüksek yapılı çiçekli bitkilerde görülen eşeysiz üreme şeklidir. Vejatatif üreme çeşitlerinden yararlanılarak ata canlı ile aynı kalıtsal özellikte fertler elde edilebilir. Tohum üretme yeteneği olmayan; muz, çekirdeksiz üzüm, kavak gibi bazı bitiler vejetatif üreme ile ürer. Vejetatif üreme 4 çeşittir.
a. Çelikle Üreme: : Ağaçların dallarından alınan çubukların nemli toprakta yahut özel bileşimli suda köklendirilmesi ile bir bitkiden çok sayıda yeni bir bitki gelişir.
b. Yumru İle Üreme : Gövde yumruları ile üreme bir çok bitkide gözlenmektedir. Bunların en güzel örneği patateste gözlemlenir. Patates gibi bitkiler yumru şeklinde toprak altı gövdelerinden üretilir. Bu bitkiler yumru gövdenin göz bulunan bölgeleri dikilerek çoğaltılır.
c. Sürünücü Gövde ile Üreme: Bu üremeye en belirgin örnek çilek bitkisidir. Sürünücü gövde ile çoğalan bu bitkilerde, ana bitkiden oluşan bazı yapılar görevv alır. Gövde görebini üstlenen bu yapılar toprak üstünde veya toprak altında sürünerek yeni bir bitkiyi oluşturur.
d. Soğan İle Üreme: Soğan, zambak ve lale gibi bitkilerde görülür. Gövdenin en alt ucundan gelişmeye başlayan rizomlar, yer altında uzamaya devam eder ve uygun ortam koşullarında yeni bir bitkiyi oluşturur. Aynı durum muz bitkisi için de söz konusu diyebiliriz.
Konu Crash tarafından (04.01.11 Saat 00:50 ) değiştirilmiştir.