Mecidiye kentinin 1856 yılında yayınlanan bir imparatorluk fermanıyla resmen kurulması, Osmanlı’da yeni bir şehircilik ve iskan anlayışının alışılmamış ve ilginç bir örneğidir. Kent, kuzeyde ve batıda Tuna nehriyle; doğuda Karadeniz’le ve güneyde Lom ve Pravadi ırmaklarıyla sınırlanan bir bölge olan Dobruca’nın merkezinde kurulmuştu. 1878 yılında Berlin Antlaşması’nın imzalanmasından sonra bölge Romanya’nın bir parçası oldu. Kent adını, Osmanlı padişahı Abdülmecid’den almıştı. Günümüzde kentin adı Romen fonetiğine uygun bir biçimde Medgidia olarak yazılmaktadır.
Eski kentsel merkezlerin tersine yeni Mecidiye kenti, merkezi Osmanlı idaresinin kararlarıyla kurulmuştu. Ticaret Nezareti ve Ebniye Meclisi’nin teknik daireleri tarafından bilhassa Kırım göçmenlerinin iskan edilmesi ve Orta Dobruca bölgesinin ekonomik gelişiminde bir merkez olması düşünülerek hazırlanan kent planı esas alınarak kurulmuş ve geliştirilmişti.
Yerleşim yeri olarak, Tuna nehrinin eski bir kolundan artakalan sıra halindeki bataklıkların kıyısında bulunan Karasu kasabası seçilmişti. Karasu ve Dobruca’nın 19. yüzyılda topyekün bir düşüşe geçmesi, öncelikle bu eyaletin topraklarında 1768’den 1829’a kadar olan dönemin büyük bir bölümünde aralıklı olarak süren Osmanlı-Rus savaşlarının bir sonucuydu; Rus ordusunun karargahları da 1828-1829’da Karasu’da kurulmuştu ve Kırım savaşı 1855 yılında Dobruca’da başlamıştı. Gerçektende Silistre Sancak kayıtlarında Dobruca’nın 1830-1831 yılındaki nüfusunun önemli oranda düştüğü ve beklide tarihindeki en düşük düzeye geldiği görülmektedir. 1830 yılındaki nüfusu yaklaşık 100.000 kişiden ibaret görünmekteydi. 1828-1829 yılındaki savaş sırasında gitmiş olan göçmenlerin geri dönmesinden sonra bile Dobruca nüfusunun, Mecidiye’nin kurulduğu 1850’li yıllarda bile istenen düzeyin çok altında kaldığını varsaymak zor değildir.
19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı devleti, bir nüfus kıtlığı sonucu yaşamıştı ve bunun sonucunda büyük toprak parçaları işlenememiş ve devlet gelirleri düşmüştü. Osmanlı idaresi, ne pahasına olursa olsun nüfusunu arttırmaktan yanaydı. 1857 yılında belli başlı Avrupa gazetelerinde görülen göçmen talebi, Osmanlı topraklarına daha çok sayıda insanın yerleşmesine duyulan ihtiyacın açık bir göstergesiydi. Bu yola başvuran Osmanlı devleti, tarımlık toprak, vergi muafiyeti ve çeşitli dini ve kültürel teşvik vaatleriyle Avrupalıları Osmanlı topraklarına yerleşmeye özendiriyordu. Yanıt beklenenin çok ötesindeydi ve bir yanıt da hiç beklenmedik bir bölgeden, Kırım’dan gelmişti. Büyük Müslüman topluluklarının 1856 yılından sonra Kırım’dan ve 1862 yılından sonra da Kafkaslardan göç etmesi, gerçekten de Osmanlı nüfusunda bir patlamaya neden oldu.Mecidiye’nin kurulması ve bunu izleyen dönemde gelişmesi, bu göçün doğrudan bir sonucuydu.
Dobruca ovalarında pek fazla yerleşimin olmamasında, Rusya’yla girişilen savaşların yol açtığı yıkımın yanı sıra Müslüman erkeklerin uzun süreli askerlik yükümlülüklerinin de kısmen bir payı olmalıydı. Osmanlı yetkililerinin ‘hali ve vasatlı’ (büyük ve boş) olarak tanımladığı Dobruca’daki bu durum, göçe davet çıkaran kararın alınmasını hızlandırmıştı.
Dobruca 1855 yılında yerleşik halkın bir kez daha kaçmasına yol açan savaşa ve yıkıma sahne oldu. Rus birlikleri savaşın başında Silistre’ye ulaştı. Müslümanlar kadar Romenler, Bulgarlar, Yunanlı’lar da çarpışmalardan önce kaçtılar. İşgalcilerle işbirliği yapmış olan bazı Hıristiyanlar, 1855’te Dobruca’dan çekilen Rus birliklerine katıldılar.
Kırım Müslümanlarının, Dobruca’ya kitleler halinde göçü, 1856 yılında Kırım Savaşı’na son veren Paris Antlaşması’nın onaylanmasından kısa bir süre önce başlamıştı. Yarımada, Kırım savaşı sırasında İngiliz, Fransız ve Osmanlı birlikleri tarafından işgal edildiğinde, baskı altındaki nüfusun bir bölümü, yabancılarla işbirliği yapmıştı. Savaşın sonunda Rus idaresi, bu eylemlerinden dolayı bütün Müslüman nüfusu cezalandırmaya hazırlandı. Başta Gözleve (Yeupatoria) halkı olmak üzere Kerç ve Sivastapol kentlerinin halkları, Çar’ın hepsini Kazan’a süreceğine ilişkin bir söylentinin yayılmasından sonra ne pahasına olursa olsun göç etme telaşına kapıldılar. Osmanlı idaresi, göç etmek isteyenlere yardım etmeye kara verdi; nakil ve iskan işini ele alacak bir kurul kuruldu. Yeni gelenlere bedava toprak, yük hayvanı, tohum, tarım aletleri sağlanacağına söz verildi.
1864 yılına gelindiğinde, Türk kaynaklarına göre çoğu Kırım’dan ve bir kısmı da Kazan’dan olmak üzere toplam 600.000 göçmen, Osmanlı topraklarına sığınmış bulunuyordu. 1880’li yıllardan sonra bu yerleşimcilerin çoğunun Anadolu’ya gitmesine karşın yaklaşık 120.000’i Dobruca’ya ve Bulgaristan’a yerleşmişti.
Kısacası, Rusya’dan göçmen akını, 1857 tarihli resmi davetle gelmesi beklenen Avrupalı yerleşimcilere duyulan ihtiyacı ortadan kaldırdı. Kırım Müslümanlarının göçü Dobruca’nın etnik bileşimini önemli ölçüde değiştirdi.
Mecidiye, Avrupalı kentlerin planı örnek alınarak, geniş caddeli ve zamanının en iyi kent planı şehri olarak kurulmaya başlanmış ve bölgeye demiryolunun da gelmesi ile de hızla büyümüştür. Mecidiye, Dobruca kentleri arasında Müslümanların oranının en yüksek (%95,7) olduğu kentti. 1866 yılında, Mecidiye nüfusu en az 8.000 idi. 1872 yılında Mecidiye’de 1157 ev, 15 cami, 3 kilise ve 1 sinagog vardı. Mecidiye, içinde bulunduğu Dobruca ile birlikte 1878 Berlin Antlaşmasından sonra Romanya sınırları içinde kaldı. Bu tarihte Dobruca’nın Romanya sınırları içinde kalan bölümünün toplam nüfusu 225.753 idi. Bu toplam rakamın 126.924’ü Müslüman (48.784 ‘ü Türk, 71.146’sı Kırın Tatar Türkü ve 6.994’ü Çerkez) idi. Nüfusun geri kalanı 46.504 Romen, 30.237 Bulgar ve arta kalanı da Yahudiler, Rumlar, Ermeniler, Ruslar ve Almanlar oluşturuyordu. Bu tarihte Mecidiye kentinin toplam nüfusu 8.664 idi. Mecidiye’nin köylerinde 265 kadar Türk, 17.051 Tatar Türkü ve 2.233 Romen yaşıyordu. Dolayısıyla toplam nüfusu 28.313’e ulaşan Mecidiye, Dobruca’nın en kalabalık bölgesiydi. Rus İstatikçi V. Teplov 1877 yılında Mecidiye kazası için şu rakamları vermektedir. 2.800 Türk; 12.000 Tatar Türkü; 500 Çerkez, 1.600 Bulgar ve Rus, 1.600 Romen ve 200 Alman’dan oluşan toplam 21.200 kişi.
Ayrıca, 1830 yılındaki Osmanlı sayımına göre Dobruca bölgesini temsil eden Silistre sancağının nüfusu da (sadece erkekler sayılmıştır) şöyledir:
Müslüman: 19.939 %65
Hıristiyan : 9.743 %32
Çingene : 975 %3 (çingenelerde Müslüman’dır)
TOPLAM : 30.465 %100
Müslüman nüfusun 12.645’i Babadağ kazasında oturmaktadır.
Sonuç olarak, Mecidiye’nin kurulmasına ve hızla büyüyerek büyük bir ticaret merkezi haline gelmesinin, Osmanlı devleti açısından kapitalist ekonomi ve toplumsal mühendislik alanında başarılı bir deneyimi temsil ettiği söylenebilir. 1875 yılına kadar, Mecidiye’nin Osmanlı devletindeki en zengin, en gelişmiş ve okur yazar sayısı en yüksek kentlerinde biri olduğuna kuşku yoktur.
Yazan: Kemal KARPAT -Wisconsin Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim üyesi-
Osmanlı Nüfusu (1830-1914). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
MODERN TÜRKİYE'NİN OLUŞUMU Yaygın bir görüşe göre Sultan Alp Aslan Bizans İmparatoru 4. Diogenis Romanus’u 1071’de Malazgirt Savaşında yenerek Anadolu’nun kapısını Türklere, açmıştır. Bu görüşe göre Alp Arslan, bu askeri başarı sayesinde Doğu Anadolu’da Bizans sınır savunmasını yok ederek Türk aşiretlerinin Anadolu’ya serbestçe göç etmesinin sağlar. Militarist Milliyetçi bir tarih tezini ifade eden bu görüş birçok bakımdan yanlıştır. Türk aşiretinin Anadolu’ya doğudan ‘göçleri’ daha sekizinci miladi yüzyılın sonlarında başlamıştır. Malazgirt Savaşı zamanında Doğu ve Orta Anadolu’nun önemli bir kısmı, doğudan gelmiş ve sonradan bizim hepsini Türk ismi altında birleştirdiğimiz yüzlerce aşiretten oluşmaktaydı. Alp Arslan’ın ‘Türklerine‘ karşı savaşmış Bizans İmparatorunun ordusunun önemli bir kısmı da Anadolu’ya daha evvel göçüp yerleşmiş ‘Türkler’ oluşturuyordu. Böylece Anadolu kökenli Türk aşiretlerin yanı sıra, Alp Arslan’ın ordusunu oluşturan erlerin ezici çoğunluğunun da Türk lehçelerinden birini konuşan ve çoğu yeni Müslüman olmuş Türklerden oluştuğu bilinmektedir. Fakat tüm bu Türklerin 20. yüzyılda tanımladığımız siyasi anlamında Türk olduklarını kimse iddia edemez. Etnisite ve dil bakımından Türk olan ile siyasi anlamdaki Türkü birbirinden ayırmak gerek. Siyasi anlamda Türk, ilk kez 20. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Ezelden beri var olmuş millet tezini savunanlar, hem tarihi gerçeklere aykırı, hem de Helenistlerin ileri sürdüğü tezleri, yani Türklerin sonradan Anadolu’ya gelerek ve orada mevcut medeniyetleri yıkarak yerine bir aşiret-göçebe devleti kurduklarını iddia eden tezleri doğrulamış olmaktadır. Halbuki Türk aşiretlerinin Anadolu’ya göçleri sosyolojik ve antropolojik bir olay olarak ele alınır ve bunların nasıl bir toplum ve nasıl bir devlet oluşturdukları gerçekçi bir şekilde incelenirse yanlı görüşlerin hatası kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Türklerin tarihi devamlılık içinde değişme olarak görmek gerek.
Üstelik Türk aşiretlerinin Anadolu’ya gelmelerinde Moğolların büyük rolü vardır. Şunu da hatırlamak gerekir ki, Selçuklu İmparatorluğu’nu yıkan Moğol ordularının ezici çoğunluğu çeşitli Orta Asya Türk aşiretlerinden oluşmaktaydı.
Moğollara karşı savaşmış son Sultan (İzzettin 2.Keykavus) ve onu destekleyen kasaba elitleri (alimler, tüccarlar, meslek sahipleri) ile beraber çok sayıda Türk aşiretinin Batı Anadolu’ya, o tarihte halen Bizans’ a ait olan topraklara göçmek zorunda kaldıkları bilinmektedir. Esasında bu göçler daha Moğollara karşı yapılan savaşlarla (1240-41) başlamıştır. Esasen kimlik meselesi ancak İlhanlı hükümdarı Ghazan Han’ın 1295’te Müslümanlığı kabul etmesi ile son şeklini almıştır. Nasıl ki Altınordu hükümdarı Özbek Han’ın (1313-41) Müslüman oluşu ile Kuzey Türkler Türkleşmeye başlamışsa, Ghazan Han’ın Müslümanlığı kabul etmesi de Güney Türklerin yani Oğuz Türklerinin ‘Türkleşmesini’ kolaylaştırmıştır. Devletin başında bulunan bir kimsenin Müslüman oluşu, etnik kimlikle siyasi kimliğin yeni bir kimlik şeklinde birleşmesine yol açmıştır. Devletin İslamiyeti desteklemesi de medreseyi daha yüksek bir seviyeye çıkarmıştır. Tasavvuf ise kitleler arasında daha köklü bir nitelik kazanarak aşırı siyasi otoriteye karşı direniş kaynağı oluşturmuştur. Saltuk Baba etrafında bir kısım Müslümanın bir bakıma bu ilk dönem Müslümanlığının ikiliğini, yani medrese-tasavvuf çatışmasını temsil ettiği söylenebilir. Osmanlı Devleti 1286’da veya resmen kabul edilen tarihe göre 1299’da Batı Anadolu’da kurulmuştur. Moğol istilasıyla Selçuklu Devleti’nin dağılmasından sonra, (şeklen Selçuklu Sultanlığı’nın bir süre daha ayakta kalmasına rağmen) Anadolu’da sayısı 30 kadar olan küçük beylikler kurulmuştur. Osmanlı Beyliği bunlardan biriydi. Ancak Gazi Osman’ın ve sonra Orhan’ın idaresinde gelişen beyliğin çok önemli bir özelliği vardır. Söğüt ve civarını kapsayan ve Karadeniz’e kadar uzanan Batı Anadolu toprakları siyasi bakımdan halen Bizans hakimiyetinde bulunmasına rağmen, fiilen Orta ve Batı Anadolu’nun kasaba ve şehirleri Moğol baskısı yüzünden göç eden Türk aşiretlerinin, kasaba eşrafının, alimlerin ve sanatkarların yurdu olmuştu. Burada oluşan Müslüman toplumun ezici çoğunluğu göçmendi. Bu toplumda herhangi bir aşiretin veya sosyal grubun kendi başına tüm topluma hakim olması ve ona kendi damgasını vurması imkansızdı. Böylece bu toplumun demokratik bir biçimde hareket ederek aralarındaki sosyal, kültürel, ekonomik fakları bir yana bırakıp tüm toplumun çekici ve bağlayıcı olarak kabul edeceği bazı ortak ilkeler ve tutumlar üzerinde birleşmeleri gerekti. Ertuğrul ve Osman Gazi’nin Kayı aşiretinden olduğu kabul edilse bile bu beylikte herhangi bir aşiretin çoğunluk sağlaması söz konusu olmazdı. Parçalanmış birçok aşiretten oluşan, toprak mülkiyetinin henüz kökleşmediği, sınıfların oluşmadığı, herkesin göçmen veya göçmen oğlu-torunu olduğu böyle bir toplumun kendine mahsus sosyokültürel ve ekonomik bir düzen kuracağı aşikardır. Bu düzenin hukuki ve bir dereceye kadar da siyasi temeli İslama dayanmakla beraber, esasında dinin yerini ve rolünü de siyasi, sosyal ve ekonomik ortam tayin etmiştir. Ahiler kasabalarda hem düzenli üretimi sağlıyor ve kontrol ediyor hem de idari ve hukuki katı ilkeler yerine, değişen koşulların emrine göre yürütüyorlardı. Yerli Hıristiyan halk ile ilişkiler bu bakımdan oldukça ilginç bir durum arz eder. Ertuğrul, Osman ve Orhan Gazi (bu sonuncunun Bizans İmparatorunun damadı ve 1.Murat’ın annesi Nilüfer’in, İmparatorun kızı Theodora olduğu bilinmektedir.) Hıristiyan halkın yerleşik düzeni oldukça üstün görmüşler ve kendi kimliklerini ve benliklerini koruyarak halklarına da aynı düzeni sağlamak yollarını aramışlardır. Müslüman ve Hıristiyan aynı fakat barış içinde beraber yaşamalarını kaçınılmaz doğal bir ilke olarak benimsemişlerdir. Böylece Osmanlı Beyliği ilk bakışta diğer Anadolu beyliklerinden farksız görünmekle beraber, aslında yapısı, zihniyeti, felsefesi bakımından diğerlerinden çok farklıydı. Çünkü onun toplum yapısı, kuruluş şekli ve gelişmek zorunda kaldığı ortam diğer Anadolu beyliklerininki gibi değildi.
Bu topluluk, kendilerine uygun, kendi karakterlerini, beklentilerini gerçekleştirecek bir yurt arayan göçmenlerden oluşmaktadır. Osmanlıların devletlerinin ayakta durduğu sürece uyguladıkları (ve Türkiye Cumhuriyeti’nin saygı gösterdiği) bir göçmen kültürleri ve bundan doğan bir siyasetleri vardı.
İslam tarihinin Hicret ile başladığına daha evvelce işaret etmiştik. İlk Müslümanların çoğunluğunun Medine anasırı (asıl yerli halkı) yanında muhacir oldukları ve orada Yahudilerin bulunduğu bilinmektedir. Böylece İslamiyetin, siyasi tarihinin daha başlangıcında karşılaştığı temel sorun, Medine Müslümanlarının diğer dinlere mensup halklarla bir arada barış ve dostluk içinde yaşamalarını sağlayacak bir anlaşmaya olan ihtiyaçlarıydı. İşte Medine Vesikası veya Anlaşması olarak bilinen ve ayrı dinlere mensup kimselerin İslami idare altıda haklarını tayin eden temel ilke, Hz. Muhammed tarafından –hem peygamber ve İslamın yayıcısı, hem de Medine’nin idarecisi olarak- ortaya çıkarılmıştır. Bundan sonra kendilerini Müslüman sayan tüm ülkeler ve hükümdarlar, muhacirlerin eşitliğini, haklarını, onlara şevkat ve yardım göstermelerini emreden Kuran surelerini uygulayarak bir göçmen hukuku ve kültürü yaratmışlardır. 19. yüzyılda Anadolu’ya gelen milyonlarca Müslüman muhacirin yerleştirilmesini, onlara ev yapılmasını her şeyden evvel Müslüman ve Hıristiyan Osmanlı vatandaşı sağlamıştır. Muhacire “Tanrı misafiri “ olarak bakmışlardır. Müslüman ülkeler toprak esasına dayanan sınırları belli (Avrupa tipinde) milli devlet kavramına göre örgütlenmeden evvel göçleri tamamen serbest tutmuşlardır. Bu ilke hemen hemen Osmanlı devletinin sonuna kadar uygulanmıştır. 1878’den sonra Müslümanların tercih edilmesini öngören bazı kararların alınmasından sonra Müslüman olmayan kimselerin göçleri kısmen sınırlanmıştır. Yahudilerin bireysel olarak göç etmeleri serbest bırakılmış, fakat kitle halinde göçleri 1890’lardan sonra sınırlandırılmıştır. Daha evvelce belirttiğimiz gibi Osmanlı Beyliği’nde hakim durumunda bulunan kimselerin, göçmen veya göçmen kökenli olmalarının yanı sıra, İslami kaynaklardan ve geleneklerden oluşan bir kültürleri ve davranışları da vardır. Bu Rumeli’ye ve Anadolu’ya mahsus bir kültürdür. Göçlerle ilgili bu temel gerçekler anlaşılmadan Osmanlı devletinin özellikleri, kuruluşu, gelişmesi, yıkılışı ve ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin ortaya çıkışı anlaşılamaz. İnkar edilmez bir gerçek varsa, o da, Osmanlı devletinin göçlerle başlamış ve sonunda 1878-1918 ve 1912-14 tarihinde Rumeli’den Anadolu’ya olan göçlerle de son bulmuş olmasıdır. Bu devletin ilk yüzyılında asıl gücü Rumeli’de toplanmış, Rumeli’nin çöküşü ise Osmanlı devletinin sonunu getirmiştir. Osmanlı devletinin yıkılışında göçlerin, yani Türk ve Müslüman halkın Balkanlar’dan zorla çıkarılmalarının (ve öldürülmelerinin) büyük rolünü inceleyenlerin sayısı çok azdır. Balkanlar’da Sırplar, Rumlar, Bulgarlar gibi reaya veya “anasır-ı muhtelife” olarak bilinen Ortodoks Hıristiyan gruplar, 19. yüzyılda kurmak istedikleri milli devletleri etnik köken ve din birleşiminden gelen yeni siyasi bir kimliğe dayandırdıkları ve Müslümanları da Osmanlı devletinin siyasi dayanağı olarak gördükleri için, onları yerinden söküp atmayı siyasi güvencelerinin ve ülkede çoğunluğu sağlamanın baş koşulu saymışlardır. Türkler ve bu arada ezelden beri Balkanlar’ın yerli halkı olan Müslümanlaşmış Boşnaklar, Karadağlılar, Arnavutlar, Rumlar vs. de “yabancı”, “bizden olmayan” şeklinde gösterilmiştir. Balkanlar’da ‘Türk’ ismi, etnik kökenleri ve dilleri ne olursa olsun tüm Müslümanlara verilmiştir. Burada bu isim, ‘yabancı’ ve mülkü elinden alınmış, yerli halkın oluşturduğu topraklara yerleştirilen göçmenleri, yani ‘Türkleri’ kapsadığı gibi, Müslümanlaşmış tüm Slavları, Rumca konuşanları ve Arnavutları da kapsıyordu. Bulgarlar ve diğer Balkan milli devletleri, Türkleri Balkanlar’dan söküp atarken bu kimselerin buraya nasıl göç edip yerleştiklerini gerçeğe uygun olmayan bir şekilde açıklamışlardır. Türk tarihçileri genellikle Türklerin Rumeli’ye çıkış tarihini Orhan Gazi’nin(daha doğrusu burada Süleyman’ın) Çanakkale Boğazı’nı 1354’teki geçişine bağlarlar. Bu tarihte gerçekten Orhan Gazi evlilik nedeniyle akraba olduğu John 6 Cantacuzeno’ya (1292-1383) (İmparatorluğu [1347-54]) yardım için Gelibolu’ya geçmiştir. Fakat onun geçişinden çok daha evvel birçok Türk aşireti boğazları geçerek Istranca Dağları’nın eteklerine kadar yerleşmişlerdi. Orhan Gazi ve 1.Murad zamanında kurulan uçları oluşturan kimselerin birçoğu buraya daha evvel yerleşmiş Türk aşiretlerine mensuptu. (Eğer bu göçler gerçekleşmemiş olsaydı, 15-20 yıl içinde Osmanlı devletinin Balkanlar’da kurulması ve tutunabilmesi imkansız olurdu.) Edirne’nin 1360’da alınmasından Kosova Savaşı’na (1389 ) kadar geçen 30 yıl içinde yapılan sayısız savaşlarda çarpışan insanların önemli bir kısmı, Anadolu’dan Rumeli’ye geçmiş Türk göçmenleridir.
Rumeli’ye Karesi bölgesinden Türklerin yerleşmesini gösteren ilk vesikalar 1357 tarihlidir. Bunu takiben 1400 tarihinde Menemen Yörükleri Filibeye sürgün edilmiştir. Fakat daha evvelki zamanlara ait kayıtların bulunmaması, göçün olmadığı manasına gelmez. Osmanlı’nın 15. yüzyılda gördüğümüz her şeyi kaydetmek alışkanlığını ( yani tam teşkilatlı bir devlet olarak ortaya çıktıktan sonra) daha evvelki yüzyıllarda göremiyoruz. Gerçekten de 15. ve 16. yüzyıllarda yazılan tarihler, Anadolu’dan Rumeli’ye, bilhassa Doğu ve Batı Trakya’ya, bugünkü Bulgaristan’a ve Makedonya’ya önemli sayıda Türk göçmenleri olduğunu göstermektedir. Bu konuda Türkiye’de ve Balkan ülkelerinde yayımlanmış 450’den fazla kitap ve makale vardır. Yalnız, bu göçlerin niteliğine göz atmadan evvel bir başka ana noktayı dile getirmek yerinde olur. Göç konusunda mevcut literatürün ezici çoğunluğu Türklerin ilk kez Balkanlar’a, yani Doğu Avrupa’ya göçlerini 1354 tarihi olarak göstermektedir. Yukarıda çeşitli yerlerde genel olarak işaret ettiğimiz gibi kısmen örgütlenmiş Türk boylarının daha 12. yüzyılda (Hunları bir yana bırakırsak) kuzey (Peçenekler, Kumalar, Kıpçaklar, Oğuzlar) veya güney yolu ile Balkanlar’a geçtikleri görülmektedir. Balkan halklarının bir kısmının Kuman asıllı olduğu çok iyi bilinmektedir. [İkinci Bulgar devleti (1187-1257) kuran Asenler hanedanının, yani İvan ve Peter Asen’in Kuman asıllı oldukları bilinmektedir. Moldava ve Ulahistan’daki Basarab hanedanı da Kumandır. Macaristan’ın krallarından 6. Ladislaus’un (1272-1290) annesinin Kuman olduğu ve kendinin de Batı Kıpçaklarla yakınlığı dolayısıyla ‘Kuman’ lakabıyla anıldığı bilinmektedir.] Bu Türk asıllı grupların büyük bir kısmı Hıristiyanlaşmış fakat imparatorluklarını siyasi ve sosyal düzeni ayakta tutmak için Bizans kilisesini bir alet olarak kullanması nedeniyle Hıristiyanlık derin kök salamamıştır. Alt tabakalarına mensup insanlar, Hıristiyanlığın ibadetlerini yerine getirmekle beraber aslında Hıristiyanlık öncesi eski dini adet ve geleneklerini korumaya devam etmişlerdir. Hıristiyanlaşan daha doğrusu yarı Hıristiyanlaşan bu kitlenin Osmanlılar zamanda Balkanlar’a göçen Müslüman Türklerle ortak birçok adet ve gelenekleri olduğu düşünülürse bunların bir arada yaşamalarının oldukça kolay olduğu ortaya çıkar. Elimizde, ilk Türk grubunun 9.-12. ve 14.-16. yüzyıllarda Balkanlar’a göç ettiğini gösteren çok önemli bir çalışma vardır. Polonyalı dil uzmanı Tadeusz Kowalski, Kuzeydoğu Bulgaristan’da konuşulan Türkçe’nin (yani Rumeli lehçesinin) birbiri üzerine yerleşmiş üç türdeki kelimelerden oluştuğunu göstermektedir. Bunlar 1) Peçenek-Kuman 2) 13. yüzyıl Selçuklu Sultanlığı 3) Osmanlı zamanında gelen göçmenlerin lehçe olmak üzere üç tür lehçenin birleşiminden oluşmaktadır. Yukarıda söylediklerimiz ana amacı, Türklerin Balkanlara ilk defa ne zaman geldiklerini tartışmak değildir. Ana amaç göçlerin eski toplumları, kültürleri ve dinleri değiştirerek yeni toplum ve kimliklerin ortaya çıkışını kolaylaştırdığını göstermektedir.
Osmanlı idaresi zamanında Rumeli’ye ilk göçlerin ana nedeni Batı Anadolu’da artan nüfustur. Rumeli’ye göç edenlerin büyük bir kısmı boş araziye yerleşmişlerdir. Bulgar devletini miras kavgaları (1. Murat ve 1. Beyazıt, Bulgar devletini üçe bölen üç hükümdar ile ayrı ayrı savaşmak zorunda kaldılar) çok sayıda yerleşim yerini yok etmiş ve toprakları işlenmez hale getirmiştir. Anadolu’dan gelen göçmenler bu topraklar üzerinde yurt yapmışlar, bazen harap olmuş eski Bulgar köyünün yerine, fakat çoğu kez de müstakil veya mevcut Hıristiyan köyünü yanında yeni bir yerleşim yeri kurmuşlardır. Yerli halkı yerindensöküp atma, topraklarını işgal etme gibi olaylar- bazı istisnaları bir kenara bırakırsak- görülmemektedir. Bu ilk yüz elli yıllık Osmanlı dönemin içinde Rumeli’ye göç edenlerin sayısı kesin olarak tespit etmek güçtür. Fakat göçmen sayısının 500.000 ‘den fazla olmadığını söylemek yanlış değildir.
Doğal sayabileceğimiz bu göçler yanında Osmanlı devleti dönemi boyunca ülke sınırları içinde birçok başka tip göçte olmuştur. Bunların arasında ceza niteliğindeki sürgünler oldukça önemlidir. Bunların ana amacı ülke güvenliğini ve sosyal istikrarı sağlamaktır. (Bu arada İsak Baba’nın müritlerinin kuzey Dobruca’ya sürgün edildiklerini ve orada halen onun ismini taşıyan Isakça kasabasını kurduklarını hatırlatmak gerek). Bunun gibi, yerli idareden memnun olmadıkları için veya politik kavgalar nedeniyle bazı kimselerin (örneğin, Kırım’da hanlık çekişmelerinden etkilenen aşiretlerin) Rumeli’ye ve Anadolu’ya göçmeleri veya yerleştirilmeleri gibi birçok göç çeşidi vardır. Bunun yanında Osmanlı hükümeti zaman zaman aşiretleri yerleşik düzene geçirmek için gayret göstermişlerdir.
Sonuç olarak diyebiliriz ki, Osmanlı devletinin ilk 400 yılında ortaya çıkan göçlerin ana nedenleri ekonomiktir. Bunun yanında idari sebepler ve emniyet nedeni ile yaptırılan göçlere sık sık tesadüf edilir, ki bu metot Bizans İmparatorluğu’nda da sık sık uygulanmıştır. Bu göçlerin tarihi geleneğe uygun olarak doğudan batıya doğru olduğunu da ayrıca belirtmek gerekir.
Siyasi Nedenli Zoraki Göçler:
18. yüzyılda başlayan ve 19. yüzyılda gittikçe hız kazanan göçler, batıdan doğuya, Kafkaslar ve Rumeli’den Anadolu’ya doğrudur. Siyasi-dini nedenlerden kaynaklanan büyük hacimli bu göçlerin hemen hemen tümü Müslümanları kapsamaktadır.
Bu siyasi-dini nedenli göçler 1783’te Kırım’ın Rusya’ya ilhakı ile başlamış ve günümüze kadar bazen hızlanarak, bazen yavaşlayarak devam etmiştir. Bu göçlerle ilgili mevcut bazı bilgiler, metotsuzluk ve bilhassa Osmanlı-Rus arşiv kaynaklarını gereken ölçüde kullanılmaması yüzünden yeterli derecede güvenilir ve tam değildir. Zaman ve yerden tasarruf etmek için biz bu göçleri ancak başlık halinde vereceğiz.
1828-1829 Rus Osmanlı Savaşı sırasında Kafkas, Kırım ve Balkanlar’da yaşayan Müslümanların Anadolu ve Rumeli’ye göçmeleri. Ayrıca 1830 ve 1848-1850 yıllarında Polonya ve Macar asıllı kimselerden oluşan siyasi elit grupları ve ihtilalciler Osmanlı devletine göç etmişlerdir.
Kırım Savaşı (1853-56) süresince Dobruca’dan, Kuzeydoğu Bulgaristan’dan ve bilhassa Kırım’dan gelen göçler.
Şeyh Şamil’in Rus işgaline direnişinin 1859’da sona ermesiyle Çarlık idaresi Kafkasları emin bir bölge haline getirmek için aşiretleri Kuban Ovası’na yerleştirmek veya Hıristiyanlaştırmak teşebbüsüne girişmiştir. Bu konuda hükümet, Kafkas Rus ordusu komutanı general Alexander Bariatinski’nin yazılı olarak verdiği önerileri -ki bunlar elimizde vardır- aynen yerine getirmiştir. Direnen aşiretlerin bir kısmı silah zoruyla yok edilmiş, diğerleri ise ülke dışına yani Osmanlı topraklarına sığınmaya zorlanmıştır. Üç yıl boyunca, 1862-1865 arasında yoğun biçimde süren Kafkas göçlerinden sonra göçler aralıklı olarak Birinci Dünya Savaşı’na kadar devam etmiştir.
1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı sırasında Batı ve Orta Bulgaristan’da ve Sırbistan’da 300.000 kadarının öldürülmesinden sonra bir milyondan fazla Müslümanın, bilhassa Türk asıllı Müslümanların göçleri. Bu göçler günümüze kadar devam etmiştir.1878’de Bosna’nın Avusturya tarafından işgali, Bosna, Karadağ ve Sancak göçlerine neden olmuştur. Bu tarihlerde Anadolu’ya gelen göçmenler arasında daha evvel Rumeli’ye (1962’den sonra) yerleştirilmiş Kafkasyalılar vardır. Bu onların ikinci, hatta üçüncü göçüdür.
Teselya’nın ve Girit’in Yunanistan tarafından işgal edilmesi ile bu bölgelerden başlayan göçler.
Balkan Savaşı (1912-1913) sırasında Makedonya, Kosova, Trakya, Dobruca’dan gelen göçler.
Birinci Dünya Savaşı’nda Balkanlar’dan gelen göçler. Bu savaşlar zamanında İttihat ve Terakki hükümeti nüfus mübadelesi yaparak Batı Akdeniz kıyılarına yerleşmiş Rumlarla Trakya bölgesinde yaşayan bazı Bulgarların, Yunanistan ve Bulgaristan’da yaşayan Türk-Müslümanlarla değiştirilmesini öngören anlaşmalar düzenlemiştir. 1926’da Yunanistan’la yapılan, Batı Trakya Müslümanlarının Batı Anadolu Rumları ile nüfus mübadelesinin köklerini İttihat ve Terakki’nin bu girişiminde bulmak olanaklıdır.
Başlıklarını vermekle yetindiğimiz bu göçler sonucunda Osmanlı topraklarına gelen göçmen sayısı yedi milyon civarındadır. Gemiyle gelen veya belirli sınır kapılarından giren göçmenlerin sayısı hakkında hükümet tarafından tutulan istatistikler vardır. Ancak herhangi bir kayda tabi olmayan, karayoluyla ve kendi olanaklarıyla gelen büyük sayılarda göçmenlerinde bulunduğunu vurgulamak gerekir. Bu şekilde Kafkaslar’dan ve Rumeli’den karayoluyla gelen, akrabalarının yanında barınan ve giriş kaydı olmayan göçmenlerinde sayısını tam olarak bilmek mümkün değildir.
h) 1930-1937’de ve bu tarihten sonra Türk hükümetinin Balkan devletleri ile yaptığı anlaşmalar sayesinde meydana gelen göçler. Bunlar oldukça düzenli olup Türkiye Cumhuriyeti’nin nüfusunu ekonomik-askeri gücünü arttırmak amacını gütmekteydi. Osmanlı devleti zamanda, 1912’de başlayan ve Milli Kuruluş Zaferi ile 1922’de sonuçlanan savaşlar sonunda Türkiye 20-40 yaşları arasındaki erkek nüfusunun yüzde 40’ını yitirmiş durumdaydı. Göçler nüfusu takviye etmiştir. 1927’de yapılan nüfus sayımında bütün Türkiye nüfusunun 11 milyon olduğu görülmektedir.
i) İkinci dünya savaşından sonra Yugoslavya ve Bulgaristan’dan gelen göçmenler. (Böylece 1930 ile 1990 arasında kitleler halinde ve büyük grupların ve ailelerin göçleriyle gelenlerin iki milyona yakın olduğu hesaplanırsa, 1856-1990 arasında Türkiye’ye 9 milyon kişinin göç ettiği sonucuna varılır.) Buna karşılık Türkiye’den Yunanistan’a ve Rusya’ya göç eden Rumların ve Ermenilerin sayısı iki milyon civarındadır. (Bugünkü Ermenistan’ın ezici çoğunluğunu oluşturan halk 1917-22 arasında Doğu Anadolu’dan göç etmiştir.)
Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti Döneminde Göçlerin Etkileri:
Yeni Bir Toplumun Oluşumu
Göçler, Osmanlı devletine (ve sonra Cumhuriyet Türkiye’sine) Kafkaslar’dan, Kırım’dan, Balkanlar’dan ve Akdeniz adalarından Türk, Çerkez, Boşnak, Arnavut, Pomak, Tatar gibi eski Osmanlı tebaasına mensup fakat dilleri Türkçe olmayan çeşitli gruplar getirmiştir. Çerkez adı verilen tüm Kafkasyalıların ayrıca Çeçen, Abaza, Gürcü adı altında daha küçük gruplara ayrıldığı bilinmektedir. O halde haklı olarak sorulacak soru şudur: Bu kadar farklı dil gruplarına ayrılmış, iklim ve coğrafya bakımından olduğu kadar sosyal yapı bakımından da birbirinden çok farklı bölgelerden olan bu insanların Osmanlı devletine ve bugünkü Türkiye Cumhuriyeti’ne çeken güç ne olabilir ?
Bunun ötesinde daha önemli soru şudur: Bu kadar farklı etnik gruplara ve dil gruplarına ayrılmış bu insanları bir arada yaşatan, aralarında anlaşma ve tesanüt (dayanışma) sağlayan güç neydi ve halen nedir? Bu göçlerin ana nedeninin siyasi ve kültürel olduğunu daha önce belirtmiştik. Ata yerlerinden zorla sökülüp atılmalarının nedeni Rus, Bulgar, Sırp vs. olmamaları, daha doğrusu Hıristiyan olmayışlarıdır. Rusların, Kafkas Müslümanlarını askeri ve siyasi güvence nedeniyle göç etmeye zorlamasına karşılık, Bulgaristan –ki genellikle Tuna vilayetinden oluşmaktaydı- bu bölgede Bulgarlardan oluşan bir çoğunluk sağlamak için Müslümanları öldürmüş veya göçe zorlamıştır. Açıkça görüldüğü gibi, bu kadar farklı insanları göçe zorlayan şey, onların Müslüman olmalarıdır. Aynı neden, yani Müslüman oluşları, bu insanları Osmanlı devletine getirmiştir. Osmanlı sultanının bütün Müslümanların halifesi olmasının, Omsalı devletinin çekiciliğini artırdığı da söylenebilir. Ancak, göçmenleri Osmanlı devletine çeken gücün yalnızca din olduğunu söylemek hem yetersiz, hem de yanıltıcıdır. Göçleri yalnızca din faktörüne bağlayan görüşe karşı verilecek cevap şudur: O halde Asya ve Afrika’nın bir çok yerinde oturan ve 19. yüzyılda devletlerini kurmamış (yani vatandaşlık bağlarının geliştirmemiş) Müslümanlar Osmanlı devletine göç etmemişler ve böyle bir istekte de bulunmamışlardır? Müslümanlığın bu insanlara ortak bir kimlik vermesine rağmen, onların bir arada yaşamalarını sağlayan asıl güç, Osmanlı devletinin tebaası olarak Osmanlı siyasi kültürünü benimsemeleri ve ortak bir hukuk düzenini ve bu düzenin yarattığı ortak değerleri ve tutumları paylaşmalarıdır. Bu düzenin ortaya çıkışında ortak aile hukuku birinci sırada yer alır. Aile hiç şüphesiz tüm insan topluluklarının temel kuruluşu olmuştur. Aile hukuku ve oradan doğan sosyal düzen tüm Müslüman ülkelerde her zaman aynıdır. Başka bir deyimle bir Kafkaslı Müslüman, bir Kürt veya Afrikalı ile evlenmekte serbest olduğu gibi, onların evliliğinden doğan çocukları da herhangi bir Müslüman ülkede aynı aile düzenine tabi olurlar. Türkiye’de 1926’da kabul edilen Medeni Kanun, Türk toplumunda 1300 sene içinde kurulan temel aile düzeninin ruhunu kökünden değiştiremediği gibi, sonunda ona uymak zorunda kalmıştır. Esasen aile konusunda Medeni Kanun ile eski hukuk arasında farklar –taaddudu zevcat- bir erkeğin fazla eş almak gibi istisnalar bir yana bırakılırsa sanıldığı kadar büyük değildir. Kurumların şekil ötesinde yarattıkları bir kültür ve değerler silsilesi vardır ki, bunlar kurumlar ortadan kalksa bile devam ederler. Osmanlı devleti ve kültürü, kendine özgü davranışları, tutumları ve psikolojik yapısı olan bir toplum ve kişi yaratmıştır. Altı yüzyıl içinde oluşan bu kültür, Osmanlı devleti ortadan kalktıktan sonra da günümüze kadar süregelmiştir. İşte Türkiye’de insanları birbirine bağlayan ve diğer toplumlardan ayıran, bu ortak tutum, davranış ve psikolojik yapıdır ki, onu Türklük olarak adlandırıyoruz. Bugün kendini ‘modern’ sayan sıradan Türk ailesi, zihniyet ve kültürel bakımdan bir Fransız veya bir Alman ailelerinden çok, bir Müslüman ailesine yakındır. Biz burada ‘dincilik’ ve kimsenin doğru dürüst anlamadığı ‘laiklik’ tartışmadığı yapmadığımız gibi, aile hukukuna bağlı kadın haklarından (kadının erkeğe hukuken eşit olması gerektiğine inanıyoruz) da söz etmiyoruz. Biz bu güncel tartışmaların çok ötesinde, bu kadar farklı yerlerden gelen ve farklı diller konuşan göçmenleri ve yerli halkı birleştiren veya hiç olmazsa birbirine yaklaştıran (dininde ötesinde etki gösteren) başka güçlerden söz ediyoruz. Daha evvel belirttiğimiz gibi, ortak bir aile yapısına ve hukukuna ve Osmanlı siyasi kültürüne sahip olmak, göçmenlerle Anadolu’da yaşayan halkın birbirine yakınlaşmasını kolaylaştırmıştır. Gerçekten de ortak bir aile anlayışı, bir Boşnağın bir Türkle, Çerkezin Kürtle, Giritlinin (çoğu Rumdan dönme ) Lazla, Pomağın Arnavutla evlenmelerine imkan vermiştir. Doğan çocuklar babalarının kökenini unutmamışlar; bununla beraber ilk kuşak, kendini Müslüman-Osmanlı, ikincisi Müslüman-Türk ve üçüncüsü Türk olarak görmüştür. (Aile düzeni ve geleneklerini etkileyen yerel adetler ve davranışlar vardır, fakat bunlar temel aile düzenini değiştirmez. )
Tekrar edelim, göçmenlerin Osmanlı devletine ve bugünkü Türkiye’ye gelmelerini ve burada birbirleriyle ve yerli halkla kaynaşmalarını sağlayan ortak ana temel, bunların bir dereceye kadar Osmanlı siyasi kültürünü paylaşmalarıdır. Siyasi kültür, otorite anlayışından tutunuz da kişinin devlet ve toplumla olan ilişkilerini düzenleyen rütbe, yani hiyerarşi anlayışına varıncaya kadar düzenli yaşamanın ( eski deyimle ‘medeni’ olmanın ) tüm unsurlarını içine alır. Osmanlı devletinin kendi koşullarına ve ihtiyaçlarına göre siyasi bir kültürü vardır ve bu kültür Osmanlı devletinin hüküm sürdüğü her yerde çeşitli derecelerde kök salmıştır. Göçmenlerin geldiği yerlerin tümü – istisnalar bir yana- uzun süre Osmanlı idaresine bağlı yaşayarak bu siyasi kültürün etkisi altında kalmıştır. Fiilen oldukça geniş yerel otonomiye sahip yerlerde, bilhassa Arapça konuşulan bazı bölgelerde ise, örneğin Arabistan Yarımadası’nda, Osmanlı siyasi kültürün fazla yer etmediği görülür. Bu konuları uzun uzadıya tartışmak mümkündür, fakat biz fazla tartışmayı bir yana bırakarak ana sonucu dile getirmek istiyoruz. Ortak din ve sosyal kuruluşlar, ortak Osmanlı siyasi kültürü ve Osmanlı otoritesi ve bu otoritenin tek bir merkezde (İstanbul) toplanması ve sultanın şahsında soyutlanması, Kafkasya, Rumeli ve Anadolu’da yaşayan Müslümanlara kendilerine mahsus etnik bir kimlik vermiştir.Bu kimliğin ismi Osmanlılık ve Türklüktür. Görüldüğü gibi bu Osmanlı-Türk etnik kimliği ne ırka ne de aristokratik- monarşik (Farslarda olduğu gibi) bir geleneğe, kültüre ve sosyal yapıya dayanmaktadır. Bu etnik kimlik, Osmanlı siyasi kültürüne ve ortak tarihi tecrübeye dayanır. Osmanlı etnik kimliğinin gelişmesi ve kökleşmesi, geniş çapta siyasi otoritenin bölünmeden tek bir merkezde, yani devlet elinde toplanması sayesinde oluşmuştur. Daha evvel işaret ettiğimiz gibi Osmanlı’nın devlet olarak kültürünü kökleştirdiği yerler Rumeli ve Anadolu’dur. Arap ülkelerinin devletin kuruluşundan çok sonra Osmanlı hakimiyetine girdiği ve buralarda, Suriye ve Irak bir yana bırakılırsa, Osmanlı siyasi kültürünün ve idaresinin tam kökleşmediği düşünülürse, Arap halkının neden Rumeli, Kafkas, Anadolu halkının paylaştığı Osmanlı- Türk etnik kimliğini bütünüyle benimsemediği kolayca anlaşılır. Biz burada devlet kavramını her şeyden evvel otorite (hükmetme) olarak görüyoruz. 19. yüzyılda Osmanlıların toprak esasına dayanan devlet kavramını nasıl ve neden kabullenmeye başladığını daha sonra ele alacağız.
Osmanlı devleti elitist bir devlettir. Osmanlı’da tek bir elit vardır ki o da devletten, yani sultan ve bürokrasiden oluşan siyasi bir elittir. Devlet eliti siyasi gücünü, kan bağına dayanan (aristokratik) , ekonomik (toprak sahibi zengin tüccar vs.) veya dinsel elitlerle paylaşmadığı ve paylaşmak istemediği için bunların hiçbirine siyasi güç kazanmak imkanı vermemiştir. Ancak Kafkas beylerine ve şeyhlerine tam manasıyla hakim olamadığı için onlarla işbirliği- ve burada da bir hiyerarşi gözeterek- yapmak zorunda kalmıştır. Bu elitist sistemin garip bir ‘halkçı’ yönü de vardır. (Halk ve devler erkanı arasında başka efendilerin –ulemanın durumu biraz farklıdır- bulunmaması, tebaa arasında hukuki ve siyasi eşitlik yaratmıştır. Devletin totoliter eğilimlerine yani ‘istibdat’ (mutlakiyetçilik) kurma girişimine karşı halk direnişi, popülist dini hareketler –bilhassa sufi hareketler- şeklinde oluşmuştur. (Sultan Abdülhamit’in bu hareketleri kontrol etmek için güttüğü siyaseti başka bir yerde etraflıca ele aldığımız için burada tartışmayacağız.) Böyle bir ortam ise bir Osmanlı etnik kimliğinin doğması için çok müsait bir zemin oluşturmuştur. Osmanlı kültürü ve bundan doğan etnik kimliği paylaşmayan yerlerden Osmanlı ( ve Türkiye) devletine göçler çok azdır. Kırım Tatarlarının Rumeli’ye ve Anadolu’ya akın etmelerine karşılık, Osmanlı idaresinde bulunmamış olan Kazan Tatarlarından çok az sayıda insan Osmanlı devletine göç etmiştir. Aynı husus Orta Asyalılar için de geçerlidir. Bugün dahi Kırım Tatarları, bir zamanlar Altınordu devletinde Kazan Tatarları ile ortak yaşam sürmüş olmalarına rağmen, Osmanlı siyasi kültürünü benimsedikleri için Anadolu insanına daha yakındırlar. Kazanlı ve Kırımlının Anadolu Türklerinden farklarının derece meselesi olduğunu söylemek mümkünse de, farkların nereden geldiği tartışma konusu olabilir. Yukarıda çok genel olarak ifade ettiğimiz düşünceler, Anadolu’ya gelen göçmenlerin yeni sosyal ortamlarıyla neden çabuk uyum sağladıklarını açıklamaktadır.
Göçün etkilerini daha iyi anlayabilmek için, göçmenlerin nerelere ve nasıl iskan edildiklerini (yerleştirildiklerini) de ayrıntılı bir şekilde incelemek gerekir. Göçmenlerin yeni geldikleri ortama uyum sağlamaları, kaynaşmaları ve yeni bir toplumun meydana gelmesinde rol oynamaları geniş çapta iskan politikasına bağlıdır. Göçmen yerleşimleri konusundaki çalışmalar Türkiye’de inanılamayacak kadar azdır. Osmanlı hükümeti birkaç kez, daha 19. yüzyılın ortalarında çeşitli değişiklere uğramasına rağmen önemli bir kuruluş olarak kalan ‘muhacirin komisyonları’ kurmuştur. İskan sorununa çeşitli yönleriyle ele alan bu komisyonlar vergi ve askerlik konuları üzerinde durmuş, ziraata elverişli boş arazilerin yüzölçümü saptamış, arazinin verimine göre aile başına verilecek dönüm miktarlarını belirlemişlerdir. Göçmenlere arazi dağıtımının, ekonomik boyutları yanında çok önemli hukuki ve siyasi yönleri de vardır. Osmanlı devletinde ‘miri rejim’ söz konusuydu, yani rakabası, (mülkiyet hakkı) devlette ve tasarruf (işletme) hakkı çiftçide olmak üzere bir arazi ve mülkiyet rejimi hakimdi. 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra, geleneksel mini toprak rejiminin yerini özel arazi mülkiyet rejimi almıştır ki bu başlı başına köklü ve sessiz sosyal ekonomik devrimdir. 1858 Arazi Kanunnamesi (ana amacı devletin araziyi daha sıkı kontrol altına almasını sağlamaktı) aslında arazinin miriden mülke ( yani özel mülkiyete) dönüşmesine yol açmıştır.Bir büyük sosyal devrimin kapılarının açılmasına yardım eden en önemli unsur göçmenlerdir.Çünkü onlara verilen arazi (ilk devirlerde yarı miri bir sistem vardı) özel mülkiyet olarak verilmiş veya az zamanda özel mülkiyete dönüştürülmüştür.
Göçlerin demografik, kültürel ve ekonomik bakımdan Bursa’da yarattığı değişikleri, İstanbul’daki Fransa Sefarethanesi’nin Paris’teki Dışişleri Bakanlığına gönderdiği bir rapor çok açık olarak belirtmektedir. Uzun olan bu raporun ilgili kısmı aynen aşağıdadır:
‘’1876 yılında (Bursa veya Hüdaverdigar) vilayetinin nüfusu 841.305 kişidir. 1906 sayımında bu sayı 1.691.277 kişiye yükselmiştir. Yani çeyrek yüzyılda nüfus iki kattan fazla artmıştır. Bu (nüfus artışını sağlayan) muhacirler (terim raporda bu şekilde geçiyor ) Bosna, Romanya, Sırbistan ve Bulgaristan’dan gelmişlerdir. Bu muhacirler sayesinde Hıristiyan nüfusun sayısı Bursa’da %15 düştüğü gibi ziraat alanında güç Hıristiyanlardan Müslümanların eline geçmiştir…. Göçmenler sayesinde tarımı güçlendirmeyi başaran Osmanlı hükümeti, aynı göçmenleri ordu hizmetinde de kullanmak düşüncesindedir. Bu nedenle onlara verdiği askerlik muafiyetini (1897’de) kaldırmıştır.’’
Özel mülkiyetin, bilhassa arazide, kişinin lehine gelişmesi merkezi devlet kontrolünün azalmasına ve gücünün özel mülkiyetten alan sivil bir grubun doğmasına yol açmıştır. Kapitalizmin Türkiye’ye girişinin yalnızca Batı Avrupa’nın zorlamasıyla olduğunu iddia edenler, Osmanlı toplumunda da yerli kaynakları olan modern bir pazar ekonomisinin oluştuğunu görmek istememektedirler. Bu konuyu tekrar ele almadan evvel, göçmenlerin iskanı ile ilgili bir başka ana konuyu dile getirmek istiyorum. Ziraata elverişli arazinin bulunduğu yerlere geniş çapta muhacir komisyonunun emirlerine göre yerleştirilen göçmenler, eski yurtlarında olduğu gibi toplu olarak tek bir bölgeye iskan edilmemiştir. Aşiretler birbirinden ayrılmış ve ekonomik, siyasi ve askeri amaçlar göz önünde tutularak ayrı bölgelere yerleştirilmişlerdir.Kafkas göçmenlerinin oldukça büyük bir kısmının bugünkü Suriye, Lübnan ve Kuzey Irak’a yerleşmesine karşılık, büyük çoğunluğu batı Anadolu’nun birçok yerine bazen kitleler halinde (Adapazarı, Hendek, Düzce, Biga, Gönen ), fakat çoğu kez küçük gruplar şeklinde yerleştirilmiştir. İskan bölgelerinde yerli halkın yanında daha evvel gelmiş başka göçmen gruplarının da bulunduğunu söylemek gerekir. Aslında ‘yerli’ halkın önemli bir bölümü de geçmişte göçmendi. Bununla birlikte, birçok köy, bilhassa Batı Anadolu’da belirli göçmen gruplarından oluştuğu için buralardaki kaynaşma pek ileri değildi. Ancak köylerden şehirlere 1950’lerde başlayan göçler hem eski köy düzenini değiştirmiş, hem de şehirleri sosyokültürel kaynaşmanın (homogenization) laboratuvarı haline sokarak Türkiye’nin modern uluslaşmasının eskiden Osmanlı zamanında kurulmuş olan sağlam temellere dayandığını unutmamak gerek. Osmanlı dönemi iskan konusu ile ilgili bir ana nokta, bilhassa göçmen liderlerinin (şeyhler,beyler,ağalar) ana göçmen grubundan ayrı tutulmaları ve imkan nispetinde şehirlere ve kasabalara yerleştirilmeleridir. Burada bir halk terimini kullanmak gerekirse, muhacirin komisyonu ‘başı gövdeden ayırmak’ yoluna gitmiştir. Eskiden olduğu gibi devlet, aşiret, cemaat ve hatta tarikat başlarını, yani göçmen liderlerini hükümet ve devlet yanlısı yapmanın yollarını aramış ve bulmuştur. Bu liderlere bilhassa 2. Abdülhamid devrinde maaş bağlanmış, nişanlar verilmiş ve bunların hepsi sultanın iltifatına mahzar olmuşlardır. Osmanlı devleti toplum liderini kazanmak ve devlete bağlılıklarını sağlamak için öteden beri para, mevki, arazi (tımar) gibi araçlar kulanmışsa da 19. yüzyılın ikinci yarısında yeni usuller başvurmuştur. (Şu noktada ilginçtir: 1880’den sonra Müslümanlar arasında baş gösteren ayrıcalık çabaları, Osmanlı otoritesinin az olduğu yerlerdedir ki bunlarda Yemen, Hicaz ve Arnavutluk’un bazı bölgeleri gibi yerlerdir.) Abdülhamid’in açtığı aşiret okulunun öğrencileri çoğunlukla bu bölgelerden gelmişlerdir. Okulun amacı bu gibi yerel elitlerin devlete bağlılıklarını sağlamaktı.
Şimdiye kadar yazdıklarımız, Osmanlı devletine gelen göçmenlerin birbirinden ayrılmaz tek tipte insanlardan oluştuğu gibi bir izlenim verebilir. Bu izlenim oldukça yanıltıcıdır. Göçmenler arasında yerli sultan hanedanlarından (bilhassa Kafkaslılar) gelen kimseler yanında, büyük alimler, zenginler ve sanatkarlardan tutunuz da çeşitli meslek sahiplerine, askeri kumandanlara (örneğin 1878’de Ruslara karşı çarpışmış Çeçen general Musa Kondukav) ve tarikat şeyhlerine varıncaya kadar çeşitli kişiler vardı. Bu liderler kendi grupları arasında sahip oldukları itibar ve etkiye yerli Osmanlı halkı arasında da sahip olmuşlardır. Çünkü onlar yabancı sayılmıyorlardı. Orta Asya’dan, Balkanlar’dan, Kafkaslar’dan gelen tanınmış alimler İstanbul camilerinde ders ve vaaz vermekteydiler.
Sonuç olarak şunu vurgulamak istiyoruz: Göçmenlerin liderleri genellikle kasaba ve şehirlere yerleşerek ve zaman içinde hem diğer göçmenlerle, hem de yerli elitlerle kaynaşarak doğmakta olan yeni bir Müslüman-Osmanlı toplumunun elitleri arasında yer almışlardır. İslam toplumlarında şehir ve kasabaların yani Medinelerin fazilet, iffet, zerafet, ilim ve önderlik kaynağı olduğu (Farabi’nin Medinetül Fazıla eserinde şehirlerin hiyerarşik sıralamasında kullandığı kriterler) akla gelirse, Osmanlı şehir ve kasabalarının da neden lider kaynağı olduğu kolayca anlaşılır. Ancak şunu ısrarla belirtmek gerekir ki, 19.yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan elitler çok değişik bir sosyal ve kültürel yapıya sahip Osmanlı şehir ve kasabalarında, çağına ve yerine uygun yeni niteliklere sahip oluşmuşlardır. Böylece 19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı elitleri toplumun geçirdiği derin ve sessiz devrimin bir parçası olarak çağdaş Türkiye’nin liderlerinin oluşmasını hazırlamıştır.
Yukarıda kısaca konusu ettiğimiz göçlerin ve iskan politikasının, kendilerinden beklenen değişikliği meydana getirebilmesi için yeni birçok gelişmenin de göçlerle beraber geliştiğinin gözden uzak tutmamak gerek. Eski Osmanlı toplumu gibi geleneksel-pasif bir toplumun temelini sarsan bu yeni güçler olmasaydı, göçlerin Osmanlı toplumunu köklü bir değişikliğe uğratmaları pek beklenemezdi. Bu yeni “modern” güçleri, ideolojik, sosyal, kültürel ve siyasi olmak üzere birçok bölüme ayırmak mümkündür. Bu güçlerin bir çoğu 1800’lerden evvel Osmanlı toplumunda mevcut değildi veya çok değişik şekilde sosyokültürel yapı içinde atıl durumdaydı. Bir bakıma “çağdaşlaşmak” yani modernleşmek eski ve yeni sosyoekonomik ve politik güçlerin birbirini etkileyerek insanlar arasında yeni ilişkiler ve kimlikler yaratması anlamına gelmektedir.
Yazan: Kemal KARPAT -Wisconsin Üniversitesi Tarih Bölümü Öğretim üyesi-
Osmanlı Nüfusu (1830-1914). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.