8.5.2. Madde Döngüleri
Önerilen Süre: 4 ders saati
Konu/Kavramlar: Su döngüsü, oksijen döngüsü, azot döngüsü, karbon döngüsü
220.127.116.11. Madde döngülerini şema üzerinde göstererek açıklar.
18.104.22.168. Madde döngülerinin yaşam açısından önemini sorgular.
22.214.171.124. Ozon tabakasının seyrelme nedenlerini ve canlılar üzerindeki olası etkilerini araştırarak sorunun çözümü için öneriler üretir ve sunar.
Doğada bulunan canlılar ve cansızlar birbiri ile etkileşim halinde bulunmaktadırlar.
Canlıların yaşamının devamlılığı madde döngüleri ile gerçekleşmektedir.
Bir maddenin doğada bir taraftan tüketilerek, diğer taraftan üretilmesine madde döngüsü denir.
Madde döngülerinden su, karbon, oksijen, azot döngüsünü göreceğiz.
Su canlıların yaşaması için temel maddedir.
Doğada su katı, sıvı ve gaz halinde bulunmaktadır.
Suyun yeryüzü ile gökyüzü arasındaki dolaşmasına su döngüsü denir.
Yeryüzünden buharlaşan su, atmosferde yoğunlaşarak yeryüzüne yağış olarak geri döner.
Bitkiler, hayvanlar, fotosentez, terleme, solunum su döngüsünde yer almaktadır.
Dünyada su miktarı sabittir, buharlaşma atmosferdeki su miktarını artırır, yağışlar atmosferdeki su miktarını azaltır.
Güneşten gelen ısı enerjisi ile yeryüzündeki sular buharlaşır, bulutları meydana getirir. Bulutlarda oluşan yağış tekrar yeryüzüne inerek döngüyü oluşturur.
Canlılar oksijen kullanarak solunum yapar.
Havanın % 21 oranında oksijen bulunmaktadır.
Solunum sırasında oluşan karbondioksit (CO2) içerinde oksijen bulunmaktadır.
Havada bulunan oksijen yanma ve solunum olayında kullanılarak, karbondioksit içinde yer alır.
Fotosentez olayı ile havaya tekrar oksijen verilir.
Karbon canlıların temel elementidir. Karbonhidrat, yağ, protein, DNA’nın yapısında karbon elementi bulunmaktadır.
Havada %0,03 oranında karbondioksit gazı vardır. Karbondioksit (CO2) molekülü, bitkiler tarafından fotosentezde kullanılır. Karbon besinlerin yapısına katılmış olur. Bitkilerden beslenen diğer canlılar besinler yolu ile karbonu vücutlarına alır.
Solunum sırasında karbonlu bileşikler yakılarak havaya karbondioksit verilmiş olur.
Karbon döngüsünde fosil yakıtlarda yer alır. Fosil yakıtlar milyonlarca yıl önce yaşamış bitki ve hayvan atıklarından oluşmuştur. Canlıların yapısındaki karbon kömür, petrol, doğal gazın yapısında bulunur.
Fosil yakıtların yanması sonucu havaya karbondioksit verilir.
Canlıların ölmesi sonucu yapılarında bulunan karbonlu bileşikler, ayrıştırıcı canlılar tarafından tüketilerek karbondioksite dönüştürülür.
Son yıllarda fosil yakıtların fazla yakılmasından dolayı havadaki karbondioksit miktarı artmaktadır.
Havada bulunan azotu canlılar doğrudan kullanamaz.
Yıldırım, şimşek olaylarıyla ve azot tutucu bakteriler havadaki azotu, azotlu bileşiklere çevrilmesini sağlar.
Toprağa geçen azotlu bileşikleri bitkiler tarafından kullanılır.
Besin zinciri ile diğer canlılara aktarılır.
Canlı atıkları ve canlılar öldüklerinde azotlu bileşikler azot ayrıştırıcı bakteriler tarafından ayrılarak, havaya azot şeklinde geri döner.
Ozon tabakası ozon gazından oluşan bir gaz tabakasıdır. Ozon gazı O3 formülü ile gösterilir. Atmosferin 20-30 km arasında yoğun olarak bulunmaktadır. Ozon gazı Güneş’ten gelen ultraviyole ışınlarının dünyaya ulaşmasını engeller.
Ozon tabakasının incelme nedenleri
Ozon gazı üç oksijen atomundan oluşan bir moleküldür. O3 formülü ile gösterilir. Ozon gazı canlılar için zararlı bir gazdır, fakat güneşten gelen ultraviyole (mor ötesi) ışınları engellediği için yararlıdır.
Ozon tabakasının yok olması insanlara ve diğer canlılara zarar verecektir. Ozon gazının incelmesini önlemek için daha az sanayi atığı oluşturmalıyız. CFC ve halon bileşikleri içeren ürünlerin tüketimini azalmamız gerekmektedir.