Gastrit veya mide mukozası iltihabı olarak da adlandırılan bu durum, midenin iç yüzeyini örten örtünün midenin oluşturduğu asit nedeniyle tahrip olmasıdır.
Normalde mide asit üretir ve bu asit çok etkili bir asittir. Mide öz suyu bir bardak içerisine koyulsa ve içerisine bir parça et atılsa birkaç gün içerisinde yok olabilir. Bu kadar tahriş edici bir maddedir. Midedeki bu asit bu kadar tahrip ediciyse mideyi neden tahrip etmediği merak edilir. Bu durum şu şekilde açıklanabilir; midenin tıp dilinde mukus denilen sümüksü kendi iç yüzeyinde bulunan koruyucu bir sıvı tabakası vardır ve bu sıvıyı da mide üretir. Yani mide hem alınan besinleri sindirmek için asit üretir hem de kendi iç yüzeyini bu asitten korumak için mukus adı verilen sıvı tabakayı üretir. Fakat mukus denilen bu koruyucu tabaka ile asit arasında asiti ön planda tutacak bir bozukluk olur ve asit fazla olur ise ya da koruyucu tabakada azalma olursa midenin iç yüzeyi tahrip olmaya başlar ve bu tahrip olma sürecinin erken döneminde gastrit oluşur.
Gastrit tipleri
Gastrit, akut gastrit ve kronik gastrit olarak iki ana başlık altında değerlendirilir.
Akut gastriti nedir? Akut gastrit, mide mukozasının akut inflamasyonudur (iltihabıdır). Akut gastrit genel olarak erozif ve non-erozif olarak ve mide içinde tutulan bölgeye göre (fundus, korpus ve antrum) şeklinde sınıflandırılır.
Kronik gastrit nedir? Kronik gastriti, mide mukozasının kronik inflamasyonu olup, atrofi (mukozanın fonksiyonel kapasitesinin kaybı ile birlikte) veya metaplazi ile birlikte seyir gösterebilir. Kronik gastritte genellikle midenin antrum bölgesi tutulmuştur. Kronik gastritte sınıflandırma sebebe göre (H-pilori, safra reflüsü, antiinflamtuvar ilaç kullanımı, alerjik reaksiyonlar ve otoimmünite gibi) değişir. Kronik gastritte sınıflandırma ayrıca mukozanın endoskopik görüntülemede görünüşüne göre de yapılabilir.
Gastrite neden olan faktörler (Gastrit nedenleri)
Gastrit oluşmasına neden olan bazı faktörler vardır.
- İlaç kullanımı: Aspirin midenin koruyucu tabakasını bozarak asit miktarında artışa neden olur. Aspirin dışında nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar, kotizonlu ilaçlar, alerji ilaçları, antibiyotikler gibi ilaçlar da gastrit oluşumunu tetikleyebilir.
- Duygusal stres: Yoğun stres gastritin en önemli nedenlerinden birisidir.
- Fiziksel stres: Cerrahi operasyonlar gibi şiddetli fiziksel stres de gastrit oluşumuna yol açabilir.
- Enfeksiyöz: Bir başka gastrit etkeni helikobakter pilori denilen özel bir bakteridir. Helikobakter pilori midenin koruyucu tabakasını bozarak asitin artmasına yol açar ve midenin tahrip olmasına neden olur. Parazitler, viral enfeksiyonlara bağlı da gastrit oluşabilir.
- Non-enfeksiyöz: Otoimmün gastritler, kronik safra reflüsüne bağlı (alkalen gastrit), Crohn hastalığı, sarkoidozis, Wegener granülomatozu, yabancı cisimler, çocukluk çağının kronik granülomatöz hastalığı, alerjik granülomatozis, vaskülitis, romatoid nodüller, lenfositik gastrit, radyasyon hasarı, iskemik gastritis gibi pek çok non-enfeksiyöz sebebe bağlı gastrit oluşabilir.
- Beslenme şekli: Sigara, alkol, kokain kullanımı ve aşırı kafeinli içecekler, gazlı ve asitli içecekler, intoleransa neden olan besinler, ağır yağlı yiyecekler, kızartmalar, sık sık hazır gıda tüketimi gibi beslenme tarzı mide mukozasını bozarak gastrit oluşuna neden olur.
- Yanıklar: Aşırı sıcak bir şeyler yiyip içme ile oluşan ya da kimyasal bir maddenin içilmesi ile oluşan yanıklar gastrite neden olabilir.
Gastrit, genellikle Helikobakter pilori enfeksiyonundan kaynaklanmakla birlikte sigara, alkol ya da safra sorunlarına bağlı (safra taşları, safra polipleri, safra iltihabı gibi) nedenlere bağlı uzun süreli irritasyon kronik gastrite neden olabilir. Yine megaloblastik anemi ya da yaşa bağlı olarak mideyi koruyucu zarın bozulması da kronik gastrite yol açabilir.
Sonuç olarak; en önemli gastrit etkenleri aspirin gibi ağrı kesici ilaçlar, yoğun stres, alkol, fazla kafein, sigara, gazlı ve asitli içecekler, aşırı hazır gıda tüketimi, aşırı salamura gıda tüketimi, aşırı baharatlı yiyecek tüketimi, yeterli ve düzenli beslenmemek, safranın, on iki parmak bağırsağından mideye geri kaçması, mide fıtığı, Zollinger-Ellison sendromu, yabancı cisim birikimi (bezoar gibi), helikobakter pilori, yanıklar, yaralanmalar ve başka otoimmün ve sistemik hastalıklar gastritin en önemli nedenleridir.
Gastrit (mide iltihabı) belirtileri
Her 10 kişiden 9’unda azda olsa veya dönem dönem gastrit şikayeti vardır.
Akut gastrit belirtileri: Akut gastrit genellikle belirtisizdir. Akut gastritte midedeki kan kaybından dolayı dışkıda siyahlaşma (melena), bulantı, kusma, devamlı karın ağrısı, midede ekşime, hazımsızlık, epigastrik rahatsızlık görülebilir. Hastalığın şiddetine göre belirtiler hafif veya ağır olabilir. Bakteri kaynaklı oluşan akut gastritlerde şiddetli epigastrik ağrı, bulantı, pürülan gastrik muhteva içeren kusma, hıçkırık, ateş, üşüme gibi belirtiler görülebilir.
Kronik gastrit belirtileri: Kronik gastrit belirtileri arasında üst karın bölgesinde rahatsızlık hissi, bulantı, kusma, sık sık gaz çıkarma (geğirme) isteği, midede yanma, midede ağrı, sık sık bulantı hissi, gastroözofageal reflü ve buna bağlı yemek borusunun tahriş olması ve boğazda takılma hissi, göğüste yanma hissi, yutma güçlüğü, boğazda ağrı hissi gibi belirtiler bulunabilir.
Kronikleşmiş gastritin yoğunluğuna göre ve yemek borusuna ve ağız mukozasına verdiği hasara göre belirtiler değişebilir. Kronik gastritte yavaş kan kaybı anemiye yol açabilir ve bu durumda da anemiye bağlı solukluk, halsizlik, nefes darlığı gibi belirtiler de ortaya çıkar.
Helikobakter pilori enfeksiyonuna bağlı gastrit oluşumunda kusma ve ishal görülebilir.
Gastritin genel belirtileri ise genellikle aç karınlıyken göğsün tam ortasında kazıntı hissi, yanma hissi, kramplar, ağrı, aşırı gaz ve geğirme, iştah kaybı, bulantı hissi, dolgunluk hissi ve erken doyma ve şişkinlik gibi rahatsızlıklardır.
Gastrit (mide iltihabı) teşhisi
Gastrit teşhisi için öncelikle bir gastroentroloji uzmanına gitmek gerekir. Hastanın öyküsü ve muayenesi gastrit teşhisini koymada yardımcıdır. Bazı kan testlerinin de yapılması gerekir. Gastrit teşhisi endoskopik gastroskopi yöntemi ile ve bu yöntem ile alınacak biyopsi örneği ile konulur.
Gastrit (mide iltihabı) tedavisi
Gastrit, asit oluşturan faktörlerin ortadan kaldırılması ve savunma mekanizmalarını uyarıcı yani midedeki asit miktarını azaltan ilaç tedavisi ile tedavi edilir. Eğer midede Helikobakter pilori denilen bir bakteri nedeniyle asit oluşmuş ise bu duruma yönelik antibiyotik tedavisi, bol sıvı tedaviye eklenir. Kronik gastritte tedavi nedene göre değişebilir.
İlaç tedavisinin yanı sıra sigara, alkol, stres, ağrı kesici ilaçlar, çok baharatlı yiyecekler, aşırı acı tüketimi, turşu gibi salamura besinler, kafeinli içecekler, gazlı ve asitli içecekler tüketimi gibi risk faktörlerinin de dikkat edilmesi gerekir.
Gastritten korunma yolları
- Gastritten korunmak için öncelikle aç kalınmaması önemlidir. Güne mutlaka kahvaltı ile başlanmalı ve ilk yenen ya da içilen bir şey mutlaka ılık olmalı (soğuk veya aşırı sıcak olmamalıdır).
- Sabah, öğle ve akşam yemekleri mümkün olduğunca aynı saatlerde ve yeterli miktarda olmalıdır.
- Gün boyu ayakta kalanlar, hafif bir yiyecek ile ara öğün yapmalıdır. Bu öğünlerde bir meyve ve imkanlar doğrultusunda bir avuç kuruyemiş türleri ile ara öğün yemek, hem öğünde daha az yemek yemeye hem de uzun aç kalmadan ve kilo almadan beslenmeye yardımcı olur.
- Yemeklerden en az iki saat sonra meyve tüketilmelidir.
- Asitli yiyecek ve içeceklerden mümkün oldukça uzak durmak gerekir.
- Asitli meyve ve sebzelerin (portakal, mandalin, nar, greyfurt, elma, domates ve benzeri) suyunu tüketmek asit miktarında artışa neden olur, bu nedenle bu meyveler ve sebzeler yeterli miktarda (aşırıya kaçmadan) ve meyve ve sebze olarak tüketilmelidir.
- Diyet yapanların sürekli salata yemesi mide harabiyetine yol açar, bu nedenle her besin grubunu ölçülü tüketmek gerekir.
- Acı, baharatlı, turşu ve salamura yiyecekler midede tahrişe neden olur. Şikayetlerin çok olduğu dönemlerde haşlanmış meyve ve sebze tüketmek de yarar vardır.
- Aşırı tuzlu ve yağlı yemek mide asidine neden olabileceği için az yağlı ve az tuzlu beslenmeye dikkat etmek önemlidir.
- Hazır gıdalar ve içinde ne olduğunu bilmediğimiz gıdalar midede tahrişe yol açabilir ve gastritin azıtmasına neden olabilir, bunlardan kaçınmak önemlidir ve mümkün olduğunca ev yemekleri ve haşlanarak pişirilen yemekler tercih edilmelidir.