Herhangi bir akademik çaba içerisinde olmaksızın hazırlamaya devam ettiğimiz HMK Yazı Dizisi‘nde 20. yazı olan tahkikata geldik. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Üçüncü Kısım Beşinci Bölümü Tahkikat ve Tahkikat Sırasındaki Özel Durumlar başlığı altında düzenlemiş ve bunu da beş ayrım altında tasnif etmiştir. Bu ayrımlardan ilki, 143 ila 146. maddeler arasında yer alan Tahkikat‘tır. Diğer ayrımlar sırasıyla, duruşma, ön sorun ve bekletici sorun, davaların birleştirilmesi ve ayrılması, isticvap ile ıslah ve maddi hataların düzeltilmesidir. Tahkikat, ön inceleme aşamasının tamamlanmasıyla başlayan, tarafların iddia ve savunmaları doğrultusunda dava konusu uyuşmazlığın esasının incelendiği süreci ifade eder. Tahkikat safhası, sözlü yargılamanın başlamasına dek sürer.
BEŞİNCİ BÖLÜM – Tahkikat ve Tahkikat Sırasındaki Özel Durumlar
BİRİNCİ AYIRIM – Tahkikat
Tahkikatın Konusu
Madde 143- (1) Tarafların davada ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmaları birlikte incelenir.
(2) Hakim, muhakemeyi basitleştirmek veya kısaltmak için re’sen veya taraflardan birinin talebi üzerine tahkikatın her aşamasında iddia veya savunmalardan birinin veya bir kısmının diğerinden önce incelenmesine karar verebilir.
Davada kural olarak tarafların ileri sürdüğü tüm iddia ve savunmalar beraber incelenir. Esasen, ön inceleme safhasında i��in esasına girilmesini sağlayacak tüm verilerin elde edilmesinin doğal sonucudur bu. Ancak ikinci fıkrada bu kurala bir istisna tanınmıştır. Buna göre hakim, yargılamayı basitleştirmek veya kısaltmak için, kendiliğinden yahut taraflardan birinin talebi üzerine iddia veya savunmaların biri veya bir kısmının öncelikle incelenmesine karar verebilir. Hakim, bu kararı tahkikatın her safhasında verebilir.
Tarafların dinlenilmesi
Madde 144- (1) Tahkikat aşamasında mahkeme, her iki tarafı usulüne uygun olarak davet edip, davada ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir.
(2) Mahkemenin, dinlenilmek üzere mahkemeye gelmeleri için iki tarafa vereceği süre iki haftadan az olamaz. Bu süre, gerektiğinde, mahkemece re’sen veya iki taraftan birinin talebi üzerine uzatılabileceği gibi, kısaltılabilir.
Mahkeme, davada ileri sürülen vakıalar hakkında tarafları davet ederek dinleyebilecektir. Bunun için kural olarak tarafların usulüne uygun olarak davet edilmeleri ve en az iki haftalık süre verilmelidir. Ancak bu süre, mahkemece gerekli görüldüğü takdirde re’sen yahut talep üzerine uzatılabilir veya kısaltılabilir. Madde metninde anlaşıldığı üzere mahkemenin tarafları dinlemesi bir zorunluluk olmayıp, bu konuda hakime bir takdir yetkisi tanınmıştır.
Sonradan delil gösterilmesi
Madde 145- (1) Taraflar, kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler. Ancak bir delililn sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülmemesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa, mahkeme o delilin sonradan gösterilmesine izin verebilir.
Esas kural, tarafların dava ve cevap dilekçelerinde delillerini sunmalarından sonra yeni delil sunamayacaklarıdır. Yasa koyucu bununla, davanın uzamasının temel sebeplerinden birini ortadan kaldırmak istemiştir. Esas kural, yeni delil sunulamayacağı ise de maddenin devamında hukuki dinlenilme hakkının bir sonucu olarak buna iki istisna getirilmiştir. Buna göre, iki halde yeniden delil sunulabilecektir:
- Delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa,
- Delilin süresinde ileri sürülmemesi, ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa.
Belirtmek gerekir ki, madde emredici bir düzenleme değildir. Hakime, sonradan delil gösterilmesi konusunda takdir yetkisi tanınmıştır.
Mevcut delillerle davanın aydınlanması
Madde 146- (1) Mahkeme, taraflarca gösterilmiş olan delillerin incelenmesinden sonra, davanın muhakeme ve hüküm için yeterli derecede aydınlandığını anlarsa, tahkikatın bittiğini kendilerine bildirir.
Ön inceleme safhası sonrası geçilen tahkikat aşamasında tarafların delilleri toplandıktan ve mahkemece incelendikten sonra, davanın yargılama ve hüküm vermek için yeteri kadar aydınlandığını düşünen mahkeme, tahkikatın sona erdiğini taraflara bildirir. Bu halde sözlü yargılama aşamasına geçilecektir.