Tıp bilgisi zamanla ilerlemiş ve hastalıkların tedavisinde ilerlemelere yol açmıştır. Yüzyıllar boyunca tıp bilgisinde ne kadar ilerleme kaydedildi? Sağlık ve tıptaki değişiklikler ve gelişmeler: 1300’lerden günümüze…
Orta çağda tıbbi fikirler
Orta Çağ’daki tıbbi fikirler, eski Yunanlılar ve Romalılar, özellikle Hipokrat ve Galen’den büyük ölçüde etkilenmiştir. Galen Hristiyan olmasa da insanların bir ruhu olduğuna inandığı için Kilise tarafından kabul edilmiş ve kitaplarında sık sık Yaradan’a atıfta bulunmuştur. Bu nedenle Galen’i sorgulamak, Kilise’nin öğretilerine meydan okumaktı.
Dört “mizaç” şunlardı:
- balgam
- kan
- sarı safra
- kara safra
Mizaçlar dengede kalırsa kişi sağlıklı kalır, ancak çok fazla “mizaç” varsa hastalık meydana gelirdi.
- Bir hastanın burun akıntısı varsa, bunun nedeni vücuttaki aşırı balgamdı
- Bir hastada burun kanaması varsa, bunun nedeni aşırı kandı
Hastanın vücudunu dengede tutmak önemliydi. Bunu fazla sıvıyı kaldırarak yaptılar:
- fazla kan bir kaseye akıtılarak veya sülükler kullanılarak alınırdı
- fazla safra bir müshil ile çıkarılabilirdi
Mizaç teorisi, Rönesans’a kadar ve sonrasına kadar kabul gören bir öğretiydi. Hastalara her şeyi ölçülü bir şekilde yapmaları söylenirdi: çok fazla yememe, içmeme veya çok fazla egzersiz yapmama. Bu muhtemelen onların sağlıklı olmasına yardımcı oldu.
Ortaçağ doktorları da yıldızların hareketlerinin insan sağlığını etkilediğine inandıkları için astrolojiyi kullandılar. Modern “influenza” yani “grip” kelimesi, gezegenlerin “etkisi” anlamına gelen bir ortaçağ İtalyanca kelimesinden gelir.
Vücudun her bir parçası bir astrolojik işaretle ilişkilendirildi ve kan alma gibi işlemler ancak ay doğru pozisyondayken yapılacaktı. Bu nedenle doktorlar, hastaları tedavi etmek için tıp kadar astroloji bilgisine de ihtiyaç duyuyorlardı.
Zodiac Man’in ortaçağ haritasına göre, vücudun her parçası bir yıldız işaretiyle ilişkilendirilir. Doktorlar, hastaların ne zaman kanaması gerektiğine veya diğer prosedürlerin ne zaman gerçekleştirileceğine karar vermek için çizelgeler içeren Valemecum adlı bir kitaba başvurdu.
Şifalı bitkilerin bile cennetin etkisi altında olduğu düşünülüyordu. 17. yüzyılın sonlarında, ünlü bir Londra bitki uzmanı olan Nicholas Culpeper, karahindiba bitkisi hakkında bu tavsiye yazdı.
Karahindiba – (Leontodon Taraxacum): Jüpiter’in hakimiyeti altındadır… Açıcı ve temizleyici niteliktedir ve bu nedenle karaciğer tıkanıklıklarında çok etkilidir… Genç ve yaşlıda idrar yollarını açar.
Bu nedenle, ortaçağ Avrupa’sında bazı yönlerden bilgi tersine döndü. Yunanlıların ve Romalıların bilgilerinin çoğu kayboldu ve yerini batıl inanç aldı.
Doktorlar sadece hastaları tedavi etmeden önce astrolojiyi kullanmakla kalmadılar, krallar ‘Kralın Kötülüğü’ olan skrofuladan muzdarip insanlara dokunarak onları iyileştirebileceklerini düşündüler.
Köylüler rahipleri veya yardım için herşeyi tedavi eden hikmetli adam Dynion Hysbys‘i ziyaret ettiler.
Kilise, cesetlerin parçalanmasını ve cesareti kırılan deneyleri yasakladı. Ancak insanları Müslüman dünyayla temasa geçtikleri Kutsal Topraklara Haçlı Seferleri yapmaya teşvik etti. Müslüman doktorlar Avrupalı meslektaşlarından daha bilgiliydi ve bu da tıp bilgisinde bazı gelişmeler sağladı.
16. ve 17. yüzyılların tıbbi Rönesansı
1440’ta mekanik matbaanın icadı, tıp kitapları artık kolaylıkla yayılmasına ve eski Yunanlıların ve Romalıların bilgisine yeniden ilgi duyulmasına yol açtı.
1492’de Kristof Kolomb’un keşif gezileri, tütünün yanı sıra bitkisel ilaçlar için yeni bitkiler getirdi. Michelangelo ve Leonardo Da Vinci gibi Rönesans sanatçıları, insan vücudunu sanat olarak yakından inceledi ve bu da daha fazla tıbbi bilgiye yardımcı oldu.
Ancak bu fikirler aynı zamanda insanları kendileri için düşünmeye teşvik etti ve kısa süre sonra Hipokrat ve Galen‘in öğretileri gibi eski fikirlere meydan okumaya başladılar.
- Andreas Vesalius ve William Harvey gibi doktorlar, anatomi ve kan dolaşımı hakkında deneyler yapmaya ve yeni fikirler geliştirmeye başladılar.
- Matbaanın icadı, insan vücudunun doğru çizimlerini içeren tıp ders kitaplarının artık daha ucuza üretilebileceği anlamına geliyordu ve bu da fikirlerin hızla yayılmasına yardımcı oldu.
- Barutun keşfi ile geliştirlen yeni silahlar, savaş alanı doktorlarını yaraları tedavi etmenin yeni yollarını düşünmeye zorladı.
16. ve 17. yüzyıllarda tıp bilgisine önemli katkılarda bulunan birkaç kişi vardı.
Andreas Vesalius
Andreas Vesalius’un büyük katkısı anatomi alanındaydı. Vesalius’tan önce doktorlar Galen ve diğer antik yazarların eserlerine güveniyorlardı. Ancak Galen, yalnızca hayvanların vücutlarını incelemişti. 1537’de, henüz 22 yaşındayken Vesalius, Padua Üniversitesi’nde tıp profesörü oldu. Tıp öğrencilerinin insan vücudunun nasıl çalıştığını öğrenmek için diseksiyon yapmaları konusunda ısrar etti. Yerel bir yargıç Vesalius’un çalışmalarıyla ilgilendi. Vesalius’un idam edilen suçluların cesetlerini diseksiyon için kullanmasına izin verdi. Vesalius artık insanların tekrar tekrar diseksiyonlarını yapabiliyordu. 1543’te Vesalius, “İnsan Vücudunun Dokusu” adlı kitabını yayınladı. İnsan vücudunun doğru çizimlerini yapmak için sanatçılar kullandı. Bunlar doktorlara insan anatomisi hakkında daha ayrıntılı bilgi verdi. Vesalius, Galen’in anatomi konusundaki bazı fikirlerinin yanlış olduğunu kanıtlamıştı, örneğin Galen alt çenenin bir değil iki kemikten oluştuğunu iddia etmişti. Başkalarını sadece geleneksel öğretileri kabul etmeye değil, kendileri için araştırma yapmaya teşvik etti.
Ambroise Paré
Paré ameliyatla ilgili fikirlerin değişmesine sebep oldu. Paré’den önce yaralar, içine kaynar yağ dökülerek tedavi edilirdi. Kanamayı durdurmak için yaralar dağlanır, yani kızgın demirle mühürlenirlerdi. Paré kariyerine berber cerrahı olan erkek kardeşinin yanında çırak olarak başladı. 1536’da 20 yıl çalıştığı Fransız ordusunda cerrah oldu. Bu süre zarfında ameliyatla ilgili fikirlerini geliştirdi. Bir savaş sırasında, dağlama (koter) yağı kaynakları tükendi. Bunun yerine Paré, Roma döneminde kullanılmış olan yumurta sarısı, gül yağı ve terebentin (ağaçlardan, özellikle çamlardan hasat edilen reçine) merhemini kullandı. Bu karışımla tedavi edilen yaraların, kaynayan yağla tedavi edilenlerden daha iyi iyileştiğini buldu. Amputasyonlar sırasında dağlamak yerine kan damarlarını bağlamak için ligatür yani ipek ipler kullandı. Ne yazık ki, ligatürler ölüm oranını azaltmadı. Cerrahların kirli elleri ve kontamine ligatürler tedavi edilen yaralarda enfeksiyonlara neden oldu. 1575’te, cerrahların yaraları ve ampütasyonları tedavi etme biçiminde değişiklikler öneren Ambroise Paré’nin Toplu Eserleri (Les Oeuvres d’Ambroise Paré) adlı kitabını yayınladı.
William Harvey
William Harvey, kanın vücutta “dolaşımı” ilkesini keşfetti. Harvey’den önce doktorlar, Galen’in kaslar tarafından yakılan kanın yerini almak için karaciğer tarafından yeni kan üretildiği fikrini kabul ediyorlardı. Harvey, Kral I. James’in (ve daha sonra ayrıca Kral I. Charles’ın) doktoru oldu. Her iki kral da bilimle ilgilendi ve Harvey’in araştırmasını teşvik etti. Aynı zamanda anatomi hocasıydı. Hayvanları parçalara ayırdı ve kardiyovasküler sistemin (kalp ve kan damarları) işleyişi hakkında ayrıntılı bir bilgi oluşturmak için deneyler yaptı. Bu onun Galen’in fikirlerini reddetmesine neden oldu. 1628’de Hayvanlarda Kalp ve Kan Hareketinin Anatomik Hesabı kitabını yayınladı. Bu kitapta kalbin bir pompa gibi davrandığını ve kanın vücutta dolaşmasından sorumlu olduğunu kanıtladı.
19. yüzyılda tıp bilgisindeki gelişmeler
19. yüzyılın başında, tıp bilgisinde bazı ilerlemeler olmasına rağmen, bilim adamları hala hastalığa neyin neden olduğunu anlayamadılar.
Mikrop teorisi
Bir sonraki büyük atılım 1860’larda Louis Pasteur’ün Lister’in 1000 kez büyütmeli mikroskobunu kullanarak mikropları keşfetmesi ve tıp bilgisinde devrim yaratmasıyla geldi.
Louis Pasteur
1850’lerde, Fransız bilim adamı Louis Pasteur, biraların neden ekşidiğini bulmak için bir bira şirketi tarafından işe alındı. Mikroskop sayesinde sıvı içinde büyüyen mikroorganizmaları keşfetti. Filizlenip, büyüyor gibi göründükleri için sözde bu mikropların soruna neden olduğuna inanıyordu. Birayı kötüleştiren mikroskobik bakterilerin ısıtılarak yani pastörizasyonla da öldürülebileceğini keşfetti.
1861’de Pasteur mikrop teorisini yayınladı ve 1865’te mikroplar ve hastalık arasındaki bağlantıyı kanıtladı. 1879’da tavuk kolerası için bir aşı keşfetti. Mikroun havaya maruz kaldığında zayıfladığını ve bu zayıflamış mikropun tavuklara enjekte edilmesinin hastalığa yakalanmalarını engellediğini buldu.
1881’de şarbon için bir aşı ve 1885’te kuduz için bir aşı geliştirdi.
Robert Koch
1870’lerin sonlarında Alman Robert Koch, Pasteur’ün fikirlerini insan hastalıklarına uygulamaya başladı. Bunu yaparken bakteriyoloji bilimini yarattı. Şarbona (1875), tüberküloza (1882) ve koleraya (1883) neden olan bakterileri tanımladı. Koch çok titizdi.
Şarbon bakterisini izole etmek için, doğru mikroorganizmaya sahip olduğundan emin olana kadar bakterileri 20 nesil fareye aktardı. Koch ayrıca bakteri yetiştirmek için bir ortam ve daha kolay görülebilmeleri için onları boyamanın bir yolunu geliştirdi. Koch’un başarısı Pasteur’ü yeniden harekete geçirdi.
O zamanlar, 1870’deki bir savaşın ardından Fransa ve Almanya arasında yoğun bir rekabet vardı. Alman hükümeti, Koch’a yardım etmesi için bir bilim adamları ekibi vermişti ve şimdi Fransız hükümeti, aşı geliştirmeye devam eden Pasteur’u desteklemeye karar verdi.
1880’lerde ve 1890’larda hastalığa neden olan bakterilerin belirlenmesinde ve aşıların geliştirilmesinde hızlı ilerleme kaydedildi. Hükümetler bilimsel araştırmaları parayla desteklediler. Pasteur ve Koch gibi bilim adamları, yetenekli bilim adamlarından oluşan ekipleri yönetti.
Koch’un ekibinden Emil von Behring, anti-toksinleri keşfetti ve Pasteur’ün bir ortağı olan Emile Roux ile birlikte, onları difteri için bir aşı geliştirmek için kullandı. Koch’un öğrencisi Paul Ehrlich, frengi tedavisi için Salvarsan 606 ilacını üretti. Bu, sihirli değnekler, belirli mikropları hedef almak için tasarlanmış ilaçlar olarak bilinen ilk şeydi.
20. yüzyılda bilgisayarlı tarama tekniklerinin gelişimi
Tıp bilgisi 20. yüzyılda önemli ölçüde gelişti. İlk gelişmelerden biri, 1895’te Wilhelm Röntgen tarafından X-ışınının (röntgen) keşfiydi. Katot ışınlarıyla deneyler yapıyordu ve bunların etten geçebileceklerini, ancak kemikten geçemeyeceğini fark etti. Altı ay içinde hastanelere röntgen cihazları yerleştirilmeye başlandı ve bu cihazların tıp üzerinde büyük bir etkisi oldu. Doktorlar ameliyata gerek kalmadan ilk kez insan vücudunun içini görebildiler.
İlk X-ışını makineleri yüksek dozda radyasyon üreterek yan etkilere yol açtı. Birinci Dünya Savaşı sırasında, cerrahlar daha doğru ameliyat edebildiğinden, X-ışınları binlerce hayat kurtardı. O zamandan beri, kemiklerle ilgili sorunları araştırmak için hastanelerde rutin olarak röntgen kullanılmaktadır.
İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana atılımlar
Ultrason
Bu sistem, vücudun içini görmek için yüksek frekanslı ses kullanır ve böylece X-ışınlarında olduğu gibi radyasyon kullanma ihtiyacını ortadan kaldırır. Kalp ve böbrekler gibi iç organların yanı sıra kasların 3 boyutlu görüntülerini üretir ve 1970’lerden beri bebeklerin rahimdeki ilerlemesini kontrol etmek için de kullanılır.
MR
Manyetik rezonans görüntüleme, organ ve dokuların ayrıntılı bir resmini oluşturmak için radyo dalgalarını kullanır ve herhangi bir hastalık alanını tespit etmek için kullanılır.
PET taramaları
Pozitron emisyon tomografisi (PET), radyoaktif izleyicilere sahip özel bir boya kullanır. Bu izleyiciler bir damara enjekte edilir. Organlar ve dokular izleyiciyi emdikçe, doktorların kanser ve kalp hastalığı gibi hastalıkları araştırmasına olanak tanıyan bir PET tarayıcısı altında vurgulanır.
BT veya CT (bilgisayarlı tomografi) taramaları, vücudun iç organlarının ve yapılarının kesit görüntülerini oluşturmak için birçok X-ışını görüntüsünü bir bilgisayar yardımıyla birleştiren X-ışını prosedürleridir. Tüm bu tarama teknikleri, özellikle son 30 yılda tıp bilgisinde devrim yarattı. Bu teknikler non-invazivdir (girişmsel olamayan), ancak doktorların hastalıkları daha erken teşhis etmelerini sağlar ve böylece hayatta kalma şansını artırır.
DNA’nın keşfi
James Watson ve Francis Crick
DNA ilk olarak 19. yüzyılın ortalarında keşfedildi, ancak işlevi bir sır olarak kaldı. 1950’lerin başında iki bilim adamı, Rosalind Franklin ve Maurice Wilkins, X-ışınlarını kullanarak DNA üzerinde çalıştılar. Franklin, diğer iki araştırmacının, James Watson ve Francis Crick’in DNA’nın 3 boyutlu yapısını çözmesine izin veren bir X-ışını fotoğrafı üretti. DNA’nın yapısının çift sarmal olduğu 1953’te bulundu. Crick ve Watson’ın modeli, DNA’nın nasıl çoğaldığını ve insanlarda genetik bilgiyi nasıl taşıdığını açıklamaya hizmet etti. Bu, moleküler biyolojide bugüne kadar devam eden hızlı gelişmeler için zemin hazırladı. DNA, bilinen tüm canlı organizmaların büyümesinde, gelişmesinde, işleyişinde ve üremesinde kullanılan genetik talimatları taşır.
İnsan Genom Projesi
Bir organizmadaki genetik bilgiye onun genomu denir. İnsan (Human) Genom Projesi (HGP) 20. yüzyılın sonunda başladı. 18 ülkeden bilim adamlarının katılımı ile, tıp bilgisini geliştirmede işbirliğinin önemini gösterildi. Proje çok iddialıydı ve aşağıdakiler de dahil olmak üzere çeşitli amaçları vardı:
- insan genomundaki tüm üç milyar (3.000.000.000) baz çiftinin dizisini çalışmak
- tüm genleri tanımlamak
- DNA dizilimi için daha hızlı yöntemler geliştirmek
HGP projesi 2003 yılında tamamlandı ve insan genomundaki tüm genleri tanımlamaya yönelik çalışmalar devam ediyor.
DNA’yı değiştirmek
DNA’yı değiştirerek genetik hastalıkların ortadan kaldırılması mümkündür. DNA, insanları genetik hastalıklar, örneğin meme kanseri için taramak için kullanılabilir. Ayrıca körlüğe neden olan mutasyonları tersine çevirmek, kanser hücrelerinin çoğalmasını durdurmak ve bazı hücreleri AIDS’e karşı dirençli hale getirmek için kullanılmıştır.
20. yüzyılın sonlarında genetik araştırmalar
Sör Martin Evans
Genetik araştırmaların önemli bir alanı kök hücreler olmuştur. Cardiff Üniversitesi’nden Profesör Martin Evans, farelerden kök hücreler aldı ve bunları laboratuvarında büyüttü. Onları dişi farelerin rahmine koymadan önce genetik olarak değiştirdi. Yavru, değiştirilmiş geni taşıdı ve aktardı. Gen hedefleme olarak bilinen bu buluş, genetik hastalıklar için yeni tedavilerin geliştirilmesine yardımcı oldu. Kök hücreler, hasarlı hücreleri değiştirme ve hastalıkları tedavi etme yeteneğine sahiptir. 2007’de Evans, çalışmaları nedeniyle Nobel Tıp Ödülü’nü kazandı.
Gen hedefleme
Şu anda gen hedeflemesi, bir sonraki nesle aktarılamayan kemik iliği veya kan hücrelerini tedavi ederek gerçekleştirilmektedir. Bununla birlikte, yumurta veya sperm hücreleri (germline gen tedavisi) yoluyla da yapılabilir; bu, eklenen gen nesiller boyunca geçeceği için daha tartışmalıdır. Bir ailede gelecek nesilleri belirli bir genetik bozukluğa sahip olmaktan kurtarabilirken, fetüsün gelişimini etkileyebilir veya uzun vadeli yan etkileri olabilir. Germline gen terapisinden etkilenecek kişiler henüz doğmadıkları için tedaviyi görüp görmeme gibi bir seçim hakkına sahip değillerdir.
Kaynak: Advances in medical knowledge