Ekonominin önemli konularından birisi de "fayda" dır. Fayda, mal ve hizmet tüketiminin tüketiciye sağladığı tatmini tanımlamaktadır.
Mikro ekonomide faydanın ölçülmesi ile ilgili iki farklı yaklaşım bulunmaktadır. Kardinal fayda teorisi faydanın birim olarak ölçülebileceğini öne sürmekte, buna karşılık ordinal fayda teorisi ise faydanın hesaplanamayacağını fakat sıraya konabileceğini ileri sürmektedir.
Kardinal fayda teorisinde bir tüketicinin iki malın tüketiminden elde ettiği faydayı 10-15 birim gibi bir rakamla ifade etmek mümkündür, ordinal fayda teorisine göre ise tüketicinin sağladığı toplam fayda "farksızlık eğrisi" yardımı ile gösterilmektedir. Farksızlık eğrileri eş fayda eğrisi ya da kayıtsızlık eğrisi olarak da bilinmektedir.
Aşağıda farksızlık eğrilerilerinin grafik gösterimi yer almaktadır:
Grafik incelendiğinde X ve Y ekseninde farklı iki malın tüketim miktarının gösterildiği ve bu iki maldan belirli miktarlarda ve beraber tüketilmesi sonucunda oluşan toplam faydayı gösteren bir eğrinin (I) çizildiği görülebilir. I1, I2 ve I3 farklı miktarlarda mal birleşimlerinin tüketiciye sağladığı toplam faydayı gösteren eğrilerdir. Örnekteki grafikte Qy ve Qx toplamı kadar malın tüketilmesi sonucu I2 eğrisi üzerinde oluşan fayda gösterilmiştir.
Bu iki malın oluşturacağı her mal birleşiminden mutlaka bir farksızlık eğrisi geçecektir, bazı mal birleşimleri aynı eğri üzerinde yer alırken bazıları aşağıda ya da yukarıda bir eğri üzerinde yer alacaktır. Aynı eğri üzerinde yer alan tüketim birleşimi aynı fayda seviyesini göstermektedir. Aynı zamanda orjinden uzaklaşan, yani daha yukarıda konumlanan farksızlık eğrisi diğerlerine göre daha yüksek bir fayda seviyesini göstermektedir. Bu durumda I3 eğrisi en yüksek fayda birleşimini göstermektedir. (I1<I2<I3)
Farksızlık eğrilerinin temel özellikleri aşağıda özetlenmiştir;
- Eğriler birbirlerini kesmezler ve orjine dışbükey (konveks) dir.
- Bir kayıtsızlık eğrisi üzerindeki her nokta aynı faydayı gösterir.
- Eğriler negatif eğimlidir. Bunun nedeni azalan marjinal ikame oranıdır. X malından daha fazla tüketmek için bir miktar Y malından vazgeçilmesi gerekmektedir.
- Farksızlık eğrisinin eğimi "marjinal ikame oranı" na eşittir. Marjinal ikame oranı aynı faydayı sağlamak için iki mal arasındaki miktar değişim oranını göstermektedir.
Tam Tamamlayıcı ve İkame Malların Farksızlık Eğrileri
Son olarak, iki mal arasındaki ilişki farksızlık eğrisinin normalden farklı çizilmesine neden olabilir. Bu durum tam tamamlayıcı mallar ve tam ikame mallar için geçerlidir. Aşağıda bu mal türlerinin birleşiminde oluşacak özel farksızlık eğrileri gösterilmektedir:
X ve Y malları tam ikame mallar ise, yani biri diğerinin yerine kullanılabiliyor ise (Cola ve Pepsi gibi) kayıtsızlık eğrisi iki ekseni de kesen sabit ve azalan eğimli bir doğru olur ve marjinal ikame oranı sabittir. Bu grafik tam ikame malların birbirlerine tercih edilirken sürekli aynı oranda vazgeçildiğini göstermektedir.
X ve Y mallarının tam tamamlayıcı mallar olduğu durumda (Sağ ayakkabı ile sol ayakkabı gibi) kayıtsızlık eğrisi "L" şeklinde olur ve marjinal ikame oranı sıfırdır. Böyle bir durumda bir mala sahip olmadan diğerine sahip olmanın tüketici için bir şey ifade etmeyeceği düşünülürse bu iki mal arasında değişimi ifade eden bir oran da bulunmayacaktır. Tüketicinin X malından daha fazla sahip olduğu takdirde (X ekseninde sağa kayıldığı takdirde) Y malını azaltmadığı ve aynı miktarda sahip olmaya devam ettiği ve bu birleşimin aynı fayda düzeyinde kaldığı görülebilir.
Sonuç olarak iki mal arasında ikame edilebilme, yani birbirleri yerine geçme ne kadar mümkünse farksızlık eğrisi o kadar doğrusal bir çizgiye yakın olacaktır. İki mal birbiri ile ne kadar beraber kullanılmak zorundaysa, yani ne kadar tamamlayıcıysa farksızlık eğrisi de o kadar "L" şekline yakın olacaktır.
Grafiklerin kaynağı: Wikipedia