Kapitalizmin üssü olan Wall Street’i işgal et eylemlerini, polisin sert müdahalelerini görüyorsunuz. Göstericiler haklılar mı? Yüzde yüz. Peki kapitalizm bu kadar kötü bir sistem mi? Hayır.
Kapitalizm, mevcut sistemler içinde en iyi olanıdır. En adil olanı olmayabilir.
Bu sistem içinde; bilim adamları, mühendisler, mimarlar yani verimliliğe en çok katkısı olanlar nadiren ödüllendirilir.
Verimli olanın hak ettiğini alamaması üzerine bir örnek vereyim. Doktora tez hocam Salih Neftçi çok iyi bir ekonomistti. 1970’lerin sonlarında müthiş bilimsel makaleler yazıyordu. Hatta; 2011 Ekonomi Nobel’ini alan Thomas Sargent ile 1978 senesinde bir makale yazmıştır. O dönemde sürekli yazıyordu. Birçok insan, böyle giderse Nobel’i eninde sonunda alacağını düşünüyordu. Ancak; parasal anlamda bu emeğin karşılığını almıyordu. New York’ta yaşayan bir ekonomi profesörü olarak eline geçen net para $60.000 civarında idi. Yıllarca bu paralara çalıştı. Bu para yetmiyor oğlum diyordu. Daha sonra modern finans alanına geçti. Her şeye baştan başladı. İkinci doktoramı yaptım diyordu. Başka bir üniversitede ders vermeye başladı. Yıllık $500.000 civarında kazanmaya başladı. Altyapı sağlamsa, elinizi neye atsanız kotarırsınız. Modern finans alanının en iyilerinden birisi oldu. Dünya Bankası’nda, IMF’de, Çin’de, Wall Street bankalarında eğitimler vermeye başladı. Yıllık kazancının bir milyon doların üzerine çıktığını biliyorum. Bilimsel çalışmaları bıraktı. Sadece paraya döndü.
Bu sene Nobel’i alan Sargent’a 1 milyon Euro ödül verdiler. Adamın çalışmaları belki de dünyayı etkileyecek. Fakat; bütün hayatı boyunca kazandığı para, ödülü de katarsak, birçok Wall Street çalışanının bir yılda kazandığı para bile değil. Kapitalizm, daha fazla katkı sağlayanı, verimliliği ödüllendirmiyor. Bu açıdan adil değil.
Kapitalizmin alternatifleri daha kötü. Rekabetçi piyasa, bir zaman sonra yetersizliği ortaya çıkartıyor. Tabii bunun ortaya çıkması uzun yıllar alabiliyor. Sovyet Sistemi’nin başarısızlığının ortaya çıkması 75 sene aldı. Bu açıdan bakıldığında, kapitalizmin daha etkin bir sistem olduğu düşünülebilir.
En negatif tarafına bakarsak; kapitalist sistem bir kumarhaneye benziyor. Rulet oynayan bir grubu düşünün. Bu gruptaki şanslı bir oyuncu rakamı sürekli tutturuyor. İşte kapitalizm, her şeyi ona veriyor.
Kapitalizm, son üç yılda hem piyasa hem de devlet tarafında krize girdi. Sistem, son 20 yılda kumarhaneye daha da benzemeye başladı. Bunda Greenspan, Bernanke gibi merkez bankacıların büyük rolü var. Finans sistemi son yıllarda büyük darbe alırken, devletler, aşırı risk alarak başka insanların parasını kaybedenleri kurtardı. Wall Street kendi parasını korurken, insanların parasını kaybetti. Wall Street ile girift ilişkileri olan ABD Hazine Bakanı Timothy Geithner pozisyonunu korurken, Obama’nın başkanlığı gitti. Kokuşmuş kapitalizmin gerçekliği de bu.
Kapitalizm yanarken, zayıf liderler kararlılıkla sahtekarlıkların üzerine gidemiyor. Obama Wall Street sistemini kurtardı, çünkü zayıf. Merkel kafasını toparlayamıyor, çünkü zayıf. Sistem, zayıf liderler yaratıyor.
İki dünya savaşının arasındaki kriz döneminde; Hideki Tojo, Mussolini, Hitler, Stalin gibi liderler yükseldi. Sistemi yıktılar. Acı bir süreç yaşandı.
Bugün yaşanan kriz birçok lideri götürdü. 2012’de Sarkozy ve Obama, 2013’te Merkel de gidebilir. Yeni bir sistem nasıl olabilir?
Küresel ekonomideki sorunlar devam edecek. Mevcut sistem sorunları çözemiyorsa, yeni bir sistem kurulur. Sürecin nasıl olacağını kestirmek güç. Muhtemelen kapitalizmin farklı bir versiyonu gelir.
Risk alma kültürü olmadan serbest piyasa ekonomisi olmaz. Serbest piyasa ekonomisi olmadan ilerleme kaydedilmez.
Yapılması gereken, kapitalizmin zirve yaptırdığı kumarhane kültürünün yıkılmasıdır. Bu, finans kurumlarının daha iyi denetlenmesi ile olur.
Finansal krizler, kapitalizmi daha az tercih edilen bir sistem yapmaz. Kusurlarına rağmen, dünya daha iyi bir sistem bulamamıştır.