El Lissitzky 1890’da Poshinok’da doğdu; 1941’de Moskova’da öldü. 1909-14 arasında Darmstadt’ta mimari öğrenimi gördü. Rusya’ya geri döndü ve ressam olarak çalıştı. 1917’de ilk Sovyet bayraklarını çizdi. 1919’da Chagall tarafından sanat akademisinde ders vermek üzere Vitebsk’e getirildi. Lissitzky burada Malevich’den etkilendi ve Proun serisini çizmeye başladı. 1921’de Moskova’ya gitti, Vchutemas sanat atölyesinde öğretmenlik yaptı daha sonra Berlin’e giderek bir Rus sergisi hazırladı. Object adlı dergiyi yayınladı (1922-3, üç sayı). 1923’te Hanover’e gitti. Buradaki Kestner-Gesellchaft onun ‘Proun’unu yayınladı ve Güneşe Karşı Zafer’lerini bastı. Tüberküloza yakalandı, tedavi için İsviçrre’ye gitti. Mart Stam ve diğerleriyle birlikte ABC dergidini (mimari ve tasarım), Hans Arp’la birlikte Die Kunstismen adlı kitabı; Schwitters ile birlikte de Merz dergisinin bir sayısını yayınladı. 1925’te Rusya’ya döndü. Sergi tasarımcısı, mimar ve tipograf olarak çalıştı; Batı’ya yaptığı gezileri 1932’ye kadar sürdürdü. 19030’da Viyana’da yayınladığı Rusya: Dünyadaki Yeni Mimari adlı kitapla ve Russia Building adlı gazeteye yaptığı katkılarıyla Rus mimarisini tanıtma için çaba harcadı.
Lissitzky’nin ilk yapıtları resim ve grafik sanatları alanındaydı. Bunu Moskova için yapmış olduğu sokak süslemeleri izledi. Ayrıca ilk Sovyet bayrağının tasarımı da onundur. 1920’den sonra ise kurumsal çalışmalar ağırlık verdi ve yeni sanatın nasıl olması gerektiğine dair düşünceler geliştirdi. Lissitzky için resim ve öbür sanat yapıtları, amaçlarını açıklamanın yollarından sadece biriydi. Yetkin bieysel yapıtlar yaratacak yetenekte olmakla birlikte, yapıtlarının her birinde bir şavaşımın parçası olduğu izlenimini ediniriz. Lissitzky’nin amacı sanatçı ya da herhangi başka bir alanın uzmanı olarak parlamak değil, genel olarak sanata ve kültüre yeni bir yön vermekti. Lissitzky 1932’de yazdığı bir yazıda şöyle diyordu: ‘Her yapıtım, dikkati üzerine çekmeye değil, duygularımızı sınıfsız bir toplum yaratma gibi çok daha büyük bir amaç uğrunda bizi harekete geçirmeye bir çağrıydı.’ Bu doğrultuda en önemli kılavuz kuşkusuz teknolojiydi, fakat Lissitzky’nin teknoloji anlayışı, meslektaşlarınınkinden çok daha derindeydi ve basit makine ve köprü düşlerini aşıyordu. 1928’de sanatının bir süredir önerdiği ilkeleri şöyle özetledi: ‘Benim beşiğimi buhar makinesi sallamıştır. Buhar makinesi artık fosili bulunan büyük deniz canavarının sınıfına girmiştir. Makinelerin artık iç organlarla dolu koca karınları yoktur. Çağımız artık içinde elektronik beynin bulunduğu dinamolu kafatasının çağıdır. Madde ve ruh hemen itici güç sağlayan krank mili ile dolaysız bağlantı içindedir. Yerçekimi ve devinimsizlik engelleri aşılmaktadır.’ Lissitzky’nin görüşü ve sanatı, karışık, gücünü maddi dünyadan almakla birlikte, manevi değerleri de hesaba katan, modern görüşlerin metafizik özelliklerinden de esinlenen fiziksel bir dünyayı müjdeliyordu.
Sağlam fakat maddeden arınmış bir görünümü olan Proun resimleri onun bu görüşünü yansıtıryordu. Proun kelimesi ‘yeni sanat için’ anlamına gelen ve birtakım sözcüklerin baş harflerinden oluşan uydurma bir sözcüktü. Malevich’in cisimsiz dörtgenlerinin üç boyutlu örnekleri olan ve mimari özellikler taşıyan açık-seçik biçimler, bu resimde belirsiz bir boşlukta sallanıp durmaktadır. Bu biçimlerin üç boyutlulukları hem gösterilmekte, hem de biçimler aksonometrik olarak düzleme yerleştirildiği için perspektif özelliklerle bir yanılsama önlenmiş olmaktaydı. Bu türden resimler, 1922 ve 1923 yıllarında Berlin, Düsseldorf, Hanover ve Amsterdam’da açılan karma sergilerle, 1923’te Lissitzky’nin Hanover’deki Kestner Gesellchaft galerisindeki kişisel sergisinde yer almıştı.
Kendisi 1923’te Berlin’de açacağı bir sergi için Proun Odası adını verdiği küçük kare biçiminde bir hücre tasarladı ve kurdu. Üstten aydınlatılan bu oda, duvarları, döşemesi ve tabanıyla bunların üstüne resmedilen ya da kabartma olarak eklenen biçimlerle (bu biçimler, beyaz üstüne siyah, gri ve doğal tahta rengindeydi) boyutları sınırlı, fakat etkisi güçlü bir sanat yapıtı oluşturuyordu. Proun biçimleri, mimari verilerle uyumlu ve ters olarak bir araya geliyor, her yüzey böylece değişik kutuplaşmalar meydana getiriyordu. Bu yapıttaki bazı ögelerin köşeleri de aşarak öteki duvara geçtiği de oluyordu. Resimlerde olduğu gibi duvarlar hem destek, hem de coşku duygusu yaratıyordu. Böyle bir odanın içine girip arkasını girişe dönen bir insan, kendisini ilk kez açık-seçik, dingin fakat enerji dolu ve salt yapı ögelerinden oluşan bir dünyanın içinde hissedecekti.
Lissitzky’nin Proun dışında ortaya attığı kavramlardan bir başkası ise Latince kökenli ‘nasci’ sözcüğüydü. Olmak, oluşmak anlamındaki bu sözcük kendi gücüyle gelişen ve hareket eden nesneler için kullanılmaktadır. Lissitzky bu sözcükle donmuş ya da durağan olmak yerine kendi kendini yenileyen, devingen bir sanatı anlatmak istemişti.
Benim için Lissitzky’nin en dikkat çekici eserleri Proun serisindekiler oldu. Bu yüzden de etkileşim alanımın Proun Odası gibi, Proun biçimlerinden oluşmuş, her yüzeyin değişik kutuplaşmalar meydana getirdiği, coşku duygulu bir alan yaratıp insanların bu alanda gezerken dingin fakat enerji dolu hissetmelerini sağlayacak bir alan olmasını istiyorum. Bunları göz önünde bulundurarak Lissitzky’nin çok önem verdiği 3 boyutlu geometrik cisimlerle ferah bir etkileşim alanı oluşturmaya çalıştım.
KAYNAKÇA:
Norbert Lynton (2004). Modern Sanatın Öyküsü (C. Çapan, S. Öziş Çev.) İstanbul: Remzi Kitabevi (İlk Baskı. 1982).