Say Yayınları Hugh Goddard’ın “Ortaçağdan Günümüze Hıristiyan Müslüman İlişkileri Tarihi” adlı kitabını Türkçeye kazandırdı.
Şükrü Alpagut tarafından çevrilen kitapta Müslümanlığın doğuş yıllarına tanıklı etmiş iki önemli şehir olan Mekke ve Medine’deki Hıristiyan ve Yahudi nüfusun durumuna ışık tutuyor.
Muhammed Peygamberin son cariyesi olan Kıpti Hıristiyan Mariya ve oğlu İbrahim’e de değinilen kitapta ilk Müslümanlarla bölgedeki Hıristiyan ve Yahudiler arasındaki ilişkiler şöyle anlatılıyor:
600 yılı civarında, yani Hz. Muhammed’in peygamberliğini ilan etmesinden hemen önce Hristiyan kilisesinin farklı unsurları Arabistan’ın sınır boylarında iyice tutunmuştu. Kuzeybatıya doğru, Kudüs ve Akdeniz yönünde, Bizans sınırındaki bazı Arap kabileleri 4. yüzyılda başlayarak Hristiyanlığı kabul etmişlerdi. 244-249 yılları arasında hüküm süren ve Arap Philip adıyla bilinen Marcus Julius Philippus adlı Roma İmparatoru Hristiyan’dı ama bu inancını özel yaşamıyla sınırlı tuttu. Daha sonra, önemli bir Arap kabilesi olan Gassâniler dahi birçok kabile, 4. yüzyılda Hristiyanlığı benimsedi.
Sınır boylarında yaygınlaşan bu Hıristiyanlık, Gassânilerin de içinde yer aldığı Monofizit bir Hristiyanlıktı. Arabistan’ın kuzeydoğusunda, yani o zamanlar Sasani İmparatorluğunun bir eyaleti olan Irak’a komşu bölgede, Hristiyan mesajının bazı Arap kabileleri arasında yayıldığı benzer bir süreç meydana geldi, ama orada kilisenin farklı bir kolu kök saldı. Bu bölgede siyasal açından önemli bir kabile, Gassanilerin rakibi olan Lahm kabilesi yerleşikti. Sasani İmparatorluğu ile Lahm kabilesi arasında, Bizans İmparatorluğu ile Gassaniler arasındaki himaye ilişkisine benzer bir ilişki vardı. 583-602 yılları arasında kabilenin reisi olan Numan bin Münzir, Hristiyanlığı kabul etmişti ama bağlandığı kilise Nesturi kilisesiydi. Bu durum, Nesturiliğin Pers İmparatorluğu içinde sahip olduğu nüfuzu yansıtıyordu. Lahmilerin başkenti Hira, 4. yüzyıldan beri Nesturiliğin merkezi durumundaydı ve daha güneyde, Basra Körfezi’nin doğu kıyılarında da Nesturilik kök salmıştı. Öyle ki Bahreyn’de (bugün olduğu gibi kıyı açıklarındaki adayı değil, o zamanlar Arabistan’ın doğu kıyılarını belirtmek için kullanılan bir terim) Nesturi piskoposlar vardı.
Hz. Muhammed’e peygamberliği 610 yılında bildirildi ve sonraki yirmi iki yıl boyunca, 632’de ölümüne kadar, Muhammed, tek tanrıcılığa ve bunun getirdiği sonuçlara ilişkin mesajını, 622’de Hicret edinceye kadar ilk olarak Mekke’de ve ardından komşu kent Yesrib’de yaymaya çalıştı.
O yıllarda Mekke’de, yabancıların ve kölelerin yanı sıra yerel dönmelerden de oluşan küçük bir Hristiyan topluluğunun bulunduğu anlaşılmaktadır. Yesrib-Medine’de ise yaşamının sonlarına doğru Hz. Muhammed’in cariyesi olan Mariya isimli Kıpti Hristiyan bir kız vardı ve bu kız, onun son yıllarında önemli bir rol oynadı. Çünkü peygamberin tek oğlu olan İbrahim’i doğurdu. Bununla birlikte, oğlan Hz. Muhammed’den önce, muhtemelen ikinci doğum yıldönümünde öldü.
Hz. Muhammed’in beklentisi, iddialarının Arabistan Yahudileri ve Hristiyanları tarafından kabul edileceği yönündeydi. Bununla birlikte, durum genellikle öyle olmayacaktı. Yesrib/Medine’de, üç kabileye mensup büyük bir Musevi varlığı bulunuyordu. Peygamberlik iddiasının kentteki Yahudilerin çoğunluğunca kabul edilmeyeceği oldukça kısa sürede açıklık kazandı. Medine’deki Musevi kabilelerle olan gerginliklere ve çatışmalara ya zor kullanılarak ya da din değiştirme yoluyla çözüm getirilince ve Hz. Muhammed’in vizyonu Arabistan’ın daha büyük bir kısmını kapsayacak şekilde genişleyince, Hristiyanlarla daha doğrudan karşılaşmalar olmaya başladı. Muhammed’in peygamberlikle ilgili iddiaları Arabistanlı Hristiyanlarca da reddedilince buna tepki olarak, Kur’an’da Hristiyanlarla ilgili ifadeler de daha olumsuz ve düşmanca bir havaya bürünmeye başladı. Dolayısıyla, Müslümanlara, “Kendilerine kitap verilenlerden Allah’a ve ahiret gününe inanmayan, Allah’ın ve resulünün yasakladığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle, boyun eğerek kendi elleriyle cizye verecekleri zamana kadar savaşın” (9: 29) emri veren bir Kur’an ayeti, muhtemelen daha geç bir tarihe aittir ve Hz. Muhammed ile hem Yahudiler hem de Hristiyanlar (kendilerine kitap verilenler) arasında gerilimin bulunduğu bir durumu yansıtır.
Bununla birlikte, Hz. Muhammed’in peygamberlik yaşamının biraz sonraki yıllarında, Hayber vahasıyla ilgili olarak Müslüman ve Musevi toplulukları arasındaki ilişki için oldukça farklı bir modelle ya da emsalle karşılaşırız. Yesrib/Medine’nin yaklaşık 145 kilometre güneyinde bulunan Hayber, nüfusunun ezici çoğunluğu Musevi olan zengin bir tarımsal yerleşimdi. Medine’deki Musevi kabilelerinden birisi olan ve Hz. Muhammed’in kentten kovmuş olduğu Beni Nadir kabilesi Hayber’e sığınmıştı. Oranın halkı Mekke’yle ve bazı yerel Bedevi kabileleriyle ittifak yaparak Hz. Muhammed’in amaçlarına engel çıkarmıştı. Bu nedenle, Muhammed 628’de Hayber üzerine sefer düzenledi ve Hayber’i kuşatmaya aldı. Altı haftalık kuşatmadan sonra kale teslim oldu. Varılan anlaşmaya göre, topraklar Muhammed Peygamber’e devredilecekti. Yahudilerin toprağı ekip biçmeyi sürdürmelerine izin verilecekti ve elde edilen ürünün yarısı Müslümanlara teslim edilecekti. Bununla birlikte, Müslümanlar, bu anlaşmayı istedikleri zaman bozma ve dilerlerse Yahudileri kovma hakkına sahiptiler.
Bu nedenle, Hz. Muhammed ile bir Musevi topluluğu arasındaki bu ilişki modeli, Medine Vesikasında onaylandığını gördüğümüz modele göre çok daha olumsuz görünmektedir.
Hz. Muhammed ile diğer dinsel topluluklar arasındaki üçüncü ve son bir anlaşma örneği, Arabistan’ın farklı kısımlarından heyetlerin Müslüman topluluğuyla olan ilişkileri konusunda görüşmeler yapmak için Muhammed’e geldikleri 630 yılı civarında yapılmış olandır. İbn İshak’a göre, Himyar krallığından gelen heyet, İslamiyet’i benimsediğini ve çoktanrıcılığı terk ettiğini bildirdi. Buna karşılık da Allah’a ve peygambere itaat etmeleri, ibadet ve sadaka gibi konularda İslamiyet’in gereklerini doğru yerine getirmeleri talimatı verildi.
İbn İshak’a göre, birkaç ay sonra, muhtemelen 631’da Necran’a Halid bin Velid başkanlığında bir heyet gönderildi. Bu heyete, bazıları Hristiyan olan şehir halkına üç gün içinde İslamiyet’i kabul etmeleri, aksi hâlde saldırıya uğrayacakları konusunda sert uyarıların yapılması talimatı verildi. Halkın çoğu bunu kabul etti ama yine, “Kendi arzusuyla samimi Müslüman olup İslam dinine riayet eden bir Yahudi ya da Hristiyan, aynı haklara ve yükümlülüklere sahip bir mümindir. Eğer onlardan birisi dinine sıkı sıkıya sarılırsa, dininden döndürülmeyecektir” şeklinde duyuruda bulunuldu.
Ayhan Bilgili
Odatv.com
Türkiye’nin, Suriye’nin kuzeyinde...