«İmam Şafii’nin, Kadir gecesinin değişmez olduğunu ve Ramazan ayının belirli bir gecesinde bulunduğunu destekler mahiyette Buhari, Übade b. Sâmit’ten şöyle bir hadis nakleder: “Rasûlullâh salla'llâhu aleyhi ve sellem, Kadir Gecesi'ni haber vermek üzere (hâne-i saâdetinden yanımıza, mescide) çıktı. Derken Müslümanlardan iki kişi kavga ettiler. Buyurdular ki: Ben, size Kadir Gecesi'ni haber vermek üzere çıkmıştım. Filân ile filân kavga ettiler de ona dâir olan bilgi (benden çekip alındı, göğe) kaldırıldı. İhtimâl ki hakkınızda bu daha hayırlıdır. Artık siz, Kadir Gecesi'ni (20’den sonraki) 7. (yani 27.) veya 9. (yani 29.) veya 5. (yani 25.) gecelerde arayınız.“406 İmam Şafii’nin buradan çıkardığı delil ise şöyledir:
“Eğer bu gece belirtilmemiş ve sürekliliği tayin edilmemiş olsaydı, her sene aynı yerde bulunmasıyla ilgili bir bilgi elde etmek mümkün olmazdı.» Eğer yer değiştirmiş olsaydı, ancak o yıl için orada tayin edilmiş olduğu bilinirdi. Ancak o zaman; Rasulullah (sas) onlara, o yıl nerede olduğunu bildirmek üzere çıkmıştı, denilebilir. -’Falanca ve falancanın birbirine girmesi (kavga etmesi) üzerine (Kadir gecesinin vaktinine dair kesin bilgi göğsümden çıkartılıp göğe) kaldırıldı’ sözü tartışmanın faydalı şeyi giderdiği ve yararlı ilmi yok ettiğine dair görüşü ile uyuşmaktadır. Nitekim kul, işlediği günahla rızıktan mahrum olur, buyrulmuştur. "Kaldırıldı’ sözüne gelince, size kesinkes vaktinin bildirilmesi hadisesi kaldırıldı, anlamınadır; yoksa, Kadir gecesi bütünüyle varlıktan kaldırıldı anlamına değil. Ancak Şia’nın cahilleri böyle tamamen kaldırıldı diyebilirler. Zira Hz. Peygamber, ’kaldırıldı’ sözünden hemen sonra, ’Onu dokuz, yedi ve beşinci gecelerde arayın!’ buyurmuştur."407
Misaller çoğaltılabilir, fakat meselenin asıl hareket çizgisi olarak şunu söyleyebiliriz: Ramazan’da belli bir geceyi işaretleyen hadis-i şerifleri bazı ulema Kadir’in sabit ve muayyen olduğuna delil olarak almışlardır. Örneğin şu hadisi: Abdullah İbn-i Mes’ud’dan (ra): Bir adam Rasulullah’a geldi ve “Kadir gecesin ne zaman?” diye sordu. Allah Rasulü: “Sizden kim es-Sahbâvât gecesini hatırlıyor?” diye sordu. Abdullah: “Anam-babam sana feda olsun, ben (hatırlıyorum). Elimde hurmalar vardı ki, ben onlarla konaklama yerinin arkasında gizlice sahur yapıyordum, fecre kadar. Bu (hadise), Ay doğduğu zaman olmuştur.408 Bir rivayette: “Bu (hadise), 27. gece olmuştu” şeklinde bir ziyadelik vardır.409
Kadir gecesinin vaktinin sabit olduğuna işaret eden bir başka hadis: Said b. Müseyyeb: Rasulullah (sas), ashabından bir gurup ile beraberdi. “Size Kadir gecesini haber vereyim mi?” buyurdu. “Evet ya Rasulallah” dediler. Bunun üzerine bir saat kadar sustu ve “Ben size daha ne dedimse dedim. Ben onu biliyordum, fakat sonra bana unutturuldu. Hani biz şöyle şöyle bir yerde beraber bulunduğumuz gün var ya, o hangi gece idi?” diye sordu. (Yaptığı gazvelerden birisine ait bir gün.) “Gece gittik ve geri döndük” dediler. Neticede oradaki topluluğun ileri gelenleri o gecenin 23. gece olduğu mevzuunda isabet ettiler.”410
Eğer Kadir gecesinin vakti muayyen olmamış olsaydı, Allah Rasulü Kadir gecesinin unutturulduğunu söylemezdi, ve ayrıca önceki yıllardan birinde falan yerde birlikte bulunduğu gecenin Kadir gecesi olduğunu ihsas etmekte, sahabe de ayın 23.üne isabet etmektedirler. Şurası da bir gerçek ki: Kadir, sabit bir gece olmasaydı, “unutturuldu“ demezdi Allah Rasulü. Bu ifadeden ilk akla gelen elbette ki “sabit bir gece“ manasıdır. Bununla beraber, biraz daha derinlemesine düşünülünce ise, bunun “o seneki Kadir gecesinin vakti unutturuldu“ manasına da gelebileceği ihtimali de doğmaktadır.
Ulemanın çoğunluğuna göre Ramazan’ın 27. gecesi olma ihtimali daha kuvvetlidir.411 Şafiilere göre Ramazan’ın 21. gecesi olması en yakın ihtimaldir.412İmam Azam’ın talebeleri İmam Ebu Yusuf (rh) ve İmam Muhammed (rh)’e göre ise: Kadir gecesi, Ramazan ayının içerisinde bulunan, fakat vakti gizli olan muayyen/belirli/sabit bir gecedir.413 İleri geçmediği gibi, geri de kalmaz (yani her yılki vakti sâbittir).”414
2. KADİR GECESİ YILDAN YILA VAKTİ DEĞİŞKEN BİR GECEDİR. İslam ulemasından bazılarına göre Kadir gecesi her sene yıl içinde vakti değişmekte olan bir gecedir. Ne var ki bu değişkenliğin sınırları mevzuunda üç görüş meydana gelmiştir.
Kadir gecesi bütün senenin geceleri içerisinde vakti yıldan yıla değişen bir gecedir.
Bazı İslam bilginleri: "Kadir gecesi, senenin içinde muhtelif günlere kayabilir." diye bildirmişlerdir. Bazıları “Kadir gecesi, senenin bütününde bulunur.” demişlerdir. İbn-i Mes’ud’dan, Kufe ulemasından ve bir rivayette Ebu Hanife’den bu meyanda sözler nakledilmiştir.415
Abdullah İbn-i Mes'ud (ra): "Bütün sene geceleri kalkan kimse Kadir gecesine tesadüf edebilir." demiştir.416
Zirr b. Hubeyş diyor ki, Übeyy b. Ka'b'a sordum: Kardeşin Abdullah b. Mes'ud: "Yıl boyunca ibadet eden (yılın bütün gecelerinde kalkan) kimse Kadir gecesine isabet eder" diyor, dedim. Übey b. Ka'b dedi ki: "Allah Abdullah İbn-i Mes'ud'a rahmet eylesin. O, insanların Kadir gecesine güvenmemelerini istemiştir. Yoksa Kadir gecesinin, Ramazanda, Ramazanın da son on günü içerisinde 27. gecesinde olduğunu biliyordu" dedi. "- Bunu neye dayanarak söylüyorsun, Ey Ebü'l-Münzir (Übey b. Ka'b'ın lakabı)" dedim. Übey; "-Ben bunu Rasûlüllah (s.a.s)'in bize haber vermiş olduğu alametle söylüyorum ki, o da, "o gün güneş şuasız olarak doğar." dedi.417
İbn-i Mes’ud’un “Kim senenin bütün gecelerini ibadetle geçirirse Kadir gecesini bulabilir.“ cümlesini M. Zekeriya Kandehlevî: “Yani Kadir gecesin seneni bütün geceleri arasında yıldan yıla devreder.“ şeklinde anlamıştır.418 Biri Ubey b. Ka’b’a, İbn-i Mes’ud’un bu sözünü nakledince, şöyle dedi: “İbn-i Mes’ud, halkın sadecebir gecelik ibadetle yetinmemelerini istiyordu.“ Sonra yemin ederek Kadir gecesinin Ramazan’ın 27’sinde olduğunu söyledi. Aynı şekilde birçok sahabe ve tabiinin görüşüne göre Kadir gecesi 27. gecedir. Übey b. Ka’b da onu 27. gecede araştırır. Fakat İbn-i Mes’ud ise onu senenin bütün gecelerini ibadetle geçiren bulabilir inancıyla araştırmıştır. Suyutî’nin Dürrü’l-Mensur’undaki bir hadisten anlaşıldığı üzere, İbn-i Mes’ud (ra) bu sözü Rasulullah’tan nakletmektedir.419 Dolayısıyla bu, kendi sözü değil, bizzat Allah Rasulü’nün hadisi olmuş olmaktadır.
“Dört mezhep imamlarından İmam Ebu Hanife (rh), meşhur olan görüşüne göre Kadir gecesi bütün sene içerisinde devreder.420Kadir gecesi senenin 365 günü içersindedir.”421 dediği rivayet edilmiştir. Fakat çoğunlukla Ramazan’ın son 10’unda ve en ziyade de 27’inci gecesinde bulunmaktadır.
M. Zekeriya Kandehlevî der ki: “Kadir gecesinin tayininde çok farklılıklar bulunmaktadır. Bu yüzden bu konuda alimlere arasında 50’ye yakın farklı görüş doğmuştur. Araştırma yapan alimlere göre rivayetlerdeki ihtilafın çok oluşunun sebebi, Kadir gecesinin herhangi bir tarihe bağlı olmayışındandır. Daha doğrusu her sene değişik gecede bulunmasıdır. İşte bundan dolayı rivayetler muhteliftir. Çünkü Rasulullah (sas) Kadir gecesinin her sene, farklı bir şekilde o senenin birkaç gecesinde aranmasını emretmiş, bazı seneler gününü de belirtmiştir.422
Şeyhü’l-Ârifîn Muhyiddin Arabi (rh) diyor ki: “Bana göre Kadir gecesinin, sene içerisindeki gecelerde devrettiğini söyleyenlerin görüşleri daha doğrudur. Çünkü ben onu, iki defa Şaban ayında gördüm, 15’inde ve 19’unda. iki defa Ramazan’ın ikinci 10 gününde, 13’ünde ve 18’inde gördüm. Bir de Ramazan’ın son 10 günündeki tek sayılı gecelerde gördüm. Bundan dolayı kesin olarak inanıyorum ki Kadir gecesi, yılın bütün gecelerinde dolaşmaktadır. Ancak çoğunlukla Ramazan ayında bulunmaktadır.“423
Şah Veliyyullah Dihlevî’nin bir senede iki Kadir gecesi bulunduğu telakkisine göre de, o ikiden birisi yıl içerisinde değişip durmaktadır.424 Mevlana Yahya Kandehlevî de bu meyanda Dihlevî‘nin bu görüşünü açıkça tercih ederken, M. Zekeriya Kandehlevî de zımnen böyle bir kabulünü ihsas etmektedir.425
Kadir gecesi, Ramazan ayının bütünü içerisinde vakti her yıl değişmekte olan bir gecedir.
Cumhur-u ulemadan bazıları: “Kadir gecesi, Ramazan’ın bütününde bulunur.” demiştir.”426 Nitekim bu meyanda Abdullah İbn-i Ömer’den iki hadis-i şerif rivayet edilmiştir: "Rasul-i Ekrem (sav)'e Kadir gecesinden soruldu. Bunun üzerine Resulullah (sav), 'O, her Ramazan'dadır' diye cevap verdi."427 demiştir. Peki Ramazan ayının neresindedir? Bu soruya cevap sadedinde de yine İbnu Ömer (radıyallahu anh) şöyle bir hadis nakletmiştir: "Rasulullah (aleyhissalâtu vesselâm)'a Kadir gecesi (Ramazan'ın neresinde?) diye sorulmuştu. "O, Ramazan'ın tamamında!" diye cevap verdi."428 Tamamında, yani 1’i ila 30’u arasında.
Allah Rasulü, her yıl Kadir gecesinin vakti mevzuunda farklı cevaplar verdiği için «Her sene Kadir gecesi Ramazan’da gizlice yer değiştirmekte ve belli bir vakitte karardîde olmamaktadır» kanaati hâsıl olmuştur.
İmam Ebu Hanife’nin meşhur olan görüşünnden ayrı olarak, ikinci görüşüne göre de Kadir, bütün Ramazan içinde devreder.429 "Kadir gecesi, Ramazan ayındadır; vakti sabit değildir; kah takaddüm, kah teahhur eder (değişken bir gecedir.)430 En çok da Ramazan’ın 27. gecesi vaki olur.“431 demiştir. İbn-i Kesir’in kaydettiğine göre: “Hz. Muaviye, Abdullah b. Ömer, İbn-i Abbas ve daha başka sahabiler kanalıyla, Rasulullah’ın Kadr gecesinin 27. gece olduğuna dair haberleri nakledilir. Selef’ten bir taifenin görüşü bu olduğu gibi, İmam Azam Ebu Hanife ve Ahmed b. Hanbel’in mezhebinden büyük bir kitlenin görüşü de budur.”432
İbnü Atiyye’nin de kaydettiği üzere, bazı alimlere göre: «Kadir gecesi, Ramazan ayının son 10 gününe münhasır olmaksızın, bütün geceleri arasında her yıl değişip durmaktadır.»433 Ayet-i kerimede «O Ramazan ayı ki Kur’an onda indirilmiştir.»434 buyrulmuş olması da böyle bir genellemeyi akla getirmektedir.
Görüldüğü üzere Kadir gecesinin, Ramazan’ın ilk gecesinden başlamak üzere neredeyse bütün gecelerinde olabileceğine dair hadis-i şerifler var. Fıkıh metedolojisindeki özel ıstılahıyla ifade edecek olursak: İstikrâ yollu bu onlarca hadis-i şerif, cüz’lerden külle doğru, cüz’îlerden küllîye doğru bir kritize etme ile değerlendirilecek olunursa, karşımıza şu gerçek çıkar:
Rasulullah’ın bu hadislerin hepsini aynı yılda söylemiş olması düşünülemeyeceğine göre, demek ki farklı yıllarda farklı farklı Kadir gecesi tarihleri vermiştir. Her ikisi de Buhari-Müslim’de bulunan üç-beş hadisin bir biri ile çelişmesi başka ne ile izah edilebilir? Te’vil-ü Muhtelefi’l-Hadis ilmi bu zahiri tenakuzu ve tearuzu acaba nasıl halletmektedir? Bu hadislerden birini alıp diğerlerini atmak da makul olamayacağına göre, hepsini birden almak acaba nasıl mümkün olabilir? “Kadir gecesini muayyen, sabit bir gece olarak telakki etmek”le bu sözkonusu hadislerin bir tanesini alıp diğerlerini atmaksızın, hepsini birden çelişkisiz alabilmek mümkün mü? Hayır! “Kadir gecesini yıldan yıla yer değiştiren bir gece olarak kabul etmek”le peki bu problem çözülür mü? Evet. Ramazan ayı dışında bir gecenin Kadir gecesi olabileceğine dair herhangi bir sahih haber veya hadis de vârid olmadığına göre, Kadir gecesi Ramazan’dadır, bunda şüphe yok, şeklinde bir sonuca ulaşılabilir.
Binâenaleyh ileride muhtemel Kadir geceleri üzerine serdedilecek olan tahminler ve tespitler, dahi bunlar hakkındaki rivayetler, hadis-i şerifler ve âsârın gösterdiği «tarihi belli bir gece»yi, yani Ramazan’dan belli bir geceyi «o senenin Kadir gecesi» olarak anlamak daha münasip düşmektedir. Aksitakdirde her ikisi de sıhhatli ve her ikisi de ayrı ayrı gecelerin Kadir gecesi olduğunu söyleyen hadislerin birisini alıp diğerini atmayı gerektirecek geçerli bir sebep bulmak icap edecektir ; daha doğrusu bir tanesi karşısında diğer bütün hadisleri boşlukta bırakmak zaruri olacaktır ki, böyle bir yola süluk da edilemez, makul olmaz, ilmî olmaz Neticede Kadir gecesinin her yıl Ramazan’da yer değiştirdiği için, buradan Allah Rasulü’nün «o yıla ait olmak üzere bir gece»yi ifşa ettiği bilgisi anlaşılmaktadır.
İbn-i Kesir: “Ebu Zer hadisi435, Kadir gecesinin diğer aylarda değil, Ramazan ayında bulunduğunu da gösterir. Yoksa İbn-i Mes’ud ve ona bağlı olarak Kufe ehlinden bilginlerin söylediği gibi, bütün yılın içerisinde değildir. Yılın bütün aylarında eşit olarak bulunması mümkündür denilemez.”436 demiştir. Fakat görüldüğü ve görülceği üzere: İbn-i Mes’ud, Ebu Hanife, Muhyiddin-i A’râbî gibi İslam uleması, İbn-i Kesir’in vehmettiği şekilde yılın bütün gecelerini Kadir gecesine isabeti noktasında birbirine eşit sayan bir düşünce içerisinde değildirler. Ekseriyetle Ramazan’da, çoğunlukla da son ondaki tekli gecelerinde ve en çok da 27. gece şeklinde, fakat bazı yıllarda da başka ay ve günlerde bulunduğuna kâil olmuşlardır.
Kadir gecesi, Ramazan’ın ikinci yarısında bulunan vakti değişken bir gecedir.
İbn-i Receb el-Hanbelî “anlatıldığına göre” diyerek şöyle bir bilgi kaydetmiştir: İmam Ebu Hanife, İmam Muhammed ve İmam Ebu Yusuf, “Kadir gecesi, Ramazan’ın ikinci yarısında (son 15. gününde)dir. Belirli bir gün tayinine gidilemez. Her ne kadar Allah katındaki nefsü’l-emirde (vakti) belirli bir gece olsa da.” görüşündedirler.437 Yine Ebu Hanife’nin iki talebesi Ebu Yusuf ve İmam Muhammed’den, “Kadir, Bedir gecesidir” sözü nakledilmiştir. Ne var ki üzerinde ihtilaf vardır: Bu, 17. gece midir, yoksa 19. gece midir?438
Bu değişkenlik, Ramazan‘ın ikinci yarısındaki bütün gecelerde olabileceği gibi, çoğunluk tekli geceler arasında olduğu görüşündedirler.
Kadir gecesi, Ramazan’ın son on veya yedi gecesi içerisinde vakti her yıl değişmekte olan bir gecedir.
Bu değişkenlik ya son on günün bütününde, ya da sadece tekli geceleri arasında cereyan etmektedir ki, kâhir çoğunluk tekli geceler arasında olduğu görüşündedirler. Ebu Kılâbe (ra) şöyle demiştir: “Kadir gecesi, (Ramazan’ın) son 10 gecedeki tekli geceler arasında (seneden seneye) intikal edip durmaktadır.”439
“Ebu Kılâbe’nin naklettiği bu görüş, İmam Malik, İmam Sevrî, İmam Ahmed b. Hanbel, İmam İshak b. Rahuyeh, İmam Müzeni, Ebu Bekir b. Huzeyme ve daha başkalarının da dayandıkları görüştür. İmam Şafii’den nakledilen görüşlerden birisi de yine budur, yani değişken olduğu noktasındadır. Kâdî’nin nakletmiş olduğu bu görüş, doğruya daha yakındır. Allah en iyisini bilendir. Bu görüşe uyuşur mahiyette Buhari ve Müslim Sahih’lerinde İbn-i Ömer’den nakledilen şu rivayet yer almaktadır: Rasulullah’ın ashabından bazı kimseler rüyalarında Kadr gecesinin Ramazan’ın son yedi gecesinde olduğunu görmüşlerdir. Rasulullah da: «Bana da bir rüyada gösterildi ki, Kadir gecesi son yedi güne yaklaşmaktadır.» Binaenaleyh onu arayan, son yedi günde arasın!» buyurmuşlardır. Yine Buhari ve Müslim, Hz. Aişe’den nakletmişlerdir ki: Rasulullah (sas) şöyle buyurmuştur: “Kadir gecesini Ramazan ayının son on gününün tekli gecelerinde arayın!»440 Kandehlevî de: “İmam Malik ve İmam Ahmed (rh), Kadir gecesinin, Ramazan’ın son on günündeki tekli gecelerde bulunduğu ve vaktinin de seneden seneye değiştiği görüşündedirler.“441 demiştir.
İbn-i Receb der ki: “Kadir’in, son 10 günde intikal edip durduğuna inanlardan birisi Müzenî ve İbnü Huzeyme’dir. İbnü Abdilber; bu meyanda İmam Malik, İmam Şafii, İmam Sevrî, İmam Ahmed, İmam İshak ve İmam Ebu Sevr’den de bir takım nakiller yapmıştır. Ne var ki bunların onlardan sâdır olup olmadığı mevzuundaki doğruluk payı pek uzak olsa da, sözkonusu zevata göre, Kadir gecesi son 10 gün içerisinde olduğu ve bütün gecelerinde arandığı doğrudur.”442
İbn-i Atiyye meseleyi biraz daha detaylı ele almış ve nihaî hükmü vermiştir: “Kadir gecesi, Ramazan’ın son 10 gecesi içerisinde dönüş dolaşmaktadır. Neticede ulaşılacak en doğru görüş budur. Ayın tamam veya noksan olmasına bağlı olarak son 10 gecesindeki tekli gecelerdedir Kadir gecesi. Onu arayan, ayın 20’sinden başlamak üzere ay sonuna kadar bütün gecelerde onu aramalıdırlar. Çünkü tekli geceler, ayın tam (30) gün olmasına göredir, yoksa noksan oluşuna göre değildir. Çünkü Allah Rasulü “3 (gece) kala, beş (gece) kala, yedi (gece) kala” şeklinde ifadeler kullanmıştır. Yine “Kadir gecesini 3., 5., 7. ve 9.’da arayın” hadisi vardır. İmam Malik: “9.’dan murad, 21. gecedir.” demiştir. İbnü Habib de, İmam Malik’in şunu irade ettiğini şöyle der: “Eğer ay noksan olursa, bu, Allah Rasulü’nün bir ayın kemal ve noksan oluşu noktasında ihtiyatlı davrandığını ortaya çıkarır. Böyle bir durumda ise Kadir gecesinin ihyası ancak son 10 gecenin tamamının ihyası ile mümkün olabilecektir.”443
Şah Veliyyullah Dihlevî de bir yılda iki Kadir gecesi bulunduğunu, birinin yıl içinde, diğerinin ise Ramazan’ın son 10 gecesi içinde seneden seneye değişip durmakta olduğunu açıkça ifade etmiştir.444 3. KADİR GECESİ, HER İKİSİ DE DEĞİŞKEN OLAN İKİ AYRI GECEDİR Kadir gecesiyle alakalı yüzü bâliğ rivayeti –hiçbirini ıskalamaksızın- topluca dengeli bir değerlendirmeye tâbi tutarak hepsinini Kadir gecesi olarak belli bir konuma yerleştiren o erbab-ı hakikatten ve mana sultanlarından Şah Veliyyullah Dihlevî Hazretleri, (ve belki bazı İslam uleması) açıkça bir senede iki Kadir gecesinin mevcudiyetinden bahseder olmuşlardır.. bir kısım ulema da her ne kadar ifadeye dökmemiş olsalar da gizliden gizliye iki Kadir gecesi var olabileceği ihtimaline göre senelik kıyamlarda bulunmuşlar, ibâdât ü tââtlerle ömürlerini geçirmişlerdir.
Örneğin: Üstad Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri! Ramazan’ın bütün gecelerini Kadir gecesi imiş gibi geçirenleren Üstad bir mektubunda: “Hadis-i şerifin sırrıyla Ramazan-ı şerifin nısf-ı âhirinde (ikinci yarısında), hususan aşr-ı âhirde (son on günde), hususan tek gecelerde, hususan yirmi yedisinde; seksen küsur sene (bin ay) bir ibadet ömrünü kazandırabilen leyle-i Kadrin ihyasına...” der iken445, bir başka mektubunda “Gizli olan her gecede muhtemel bulunan Leyle-i Kadirlerinizi tebrik ederim.” şeklinde bir ifadede bulunmaktadır.446 Üstadın bu ifadesi, onun Kadir gecesinin aynı zamanda senenin tümünde bulunabileceği şeklindeki telakkiye açık durduğunu ve hatta önemsediğini de hem kavlen, hem de fiilen yansıtmaktadır.
Şah Veliyyullah Dihlevî, yıllık büyük mele-i a’la toplantısının gerçekleştiği Kadir gecesinin vaktini sene içerisinde değişken olarak nitelerken, diğer kadir gecesini ise Ramazan’ın son on günü ile sınırlamakta, mutlaka o 10 gün içindeki tekli geceler arasında yıldan yıla yer değiştirip durmakta olduğunu belirtmektedir. Huccetullah’il-Bâliğa’sında şöyle der: “Bilmiş ol ki: Kadir gecesi bir senede iki ayrı gecedir:
1. Kadir gecesi : “O gecede her hikmetli buyruk ayrılır ve katımızdan bir emirle ilgilisine yollanır.”447 ayetinde sözü edilen gecedir. Allah’ın hükümlerinin indiği gecedir. Bu gece Kur’an, Levh-i Mahfuz’dan topluca (dünya semasına) indirilmiş; sonra parça parça (yirmi üç senelik bir süre içerisinde yeryüzüne) inmiştir. Bu Kadir gecesi, Ramazan’a mahsus değildir. Bütün sene içinde dönüp dolaşır. Senede herhangi bir gecedir ve Ramazan içerisinde olma zorunluluğu yoktur. Evet belki ekseriyetle bu gece Ramazan ayındadır; ama bu kesin değildir. Kur’an’ın indiği anda da Ramazan’a tevafuk ettiği bilinmektedir.
2. Kadir gecesi: Ruhaniyetin yayıldığı, manevi güzelliklerin her tarafa dağıldığı, meleklerin kalabalık bir şekilde yeryüzüne indiği, müslümanların kendilerini ibadete verdikleri, nurlarının kendi aralarında birbirlerine yansıdığı, meleklerin kendilerine yaklaştığı, şeytanların ise uzaklaştığı, dua ve ibadetlerin kabul edildiği bir gecedir. Bu, Ramazan ayı içinde ve son 10 günün tekli geceleri arasında bir gecedir; bazen öne, bazen de arkaya kayar, ama hiçbir zaman son 10 günün içinden çıkmaz.
Bu iki Kadir gecesinden birincisini kasteden kimse, bütün sene içinde bir; ikincisini kasteden de, sadece Ramazan ayının son 10 günü içinde olduğunu söyler. Rasulullah (sas) (Kadir gecesinin Ramazan’ın son yedi gününde olduğunu rüyalarında gördüklerini söyleyen bir guruba) şöyle buyurmuştur: “Görüyorum ki rüyalarınız Ramazan’ın son yedi gecesi hakkında birbirini tutmaktadır. Artık kim Kadir gecesini arayacaksa, onu Ramazan’ın son yedi gecesinde arasın.”448
Yine Allah Rasulü: “Ben bu geceyi hakikaten rüyamda gördüm, ama o bana unutturuldu. Ben kendimi su ve çamur içinde secde ederken gördüm.”449 buyurmuştur. Bu hadise, (Ramazan’da) 21. günün sabahında olmuştur.”450 Bu konudaki sahabenin kendi aralarınaki ihtilafı, onu bulmalarındaki ihtilaflarına bağlıdır.”451
Dihlevî’nin yukarıdaki tespitlerine nazaran, birinci Kadir gecesi senenin bütün gecelerinde, ikincisi de Ramazan’ın son 10 gününde aranacaktır; çünkü her ikisi de değişkendir.
Ubâde b. Sâmit (r.a) şöyle demiştir: “Rasûlullâh salla'llâhu aleyhi ve sellem, Kadir Gecesi'ni haber vermek üzere (hâne-i saâdetinden yanımıza, mescide) çıktı. Fakat Müslümanlardan iki kişi kavga ediyorlardı (çekişiyorlardı). Bunun üzerine buyurdular ki: Ben, size Kadir Gecesi'ni haber vermek için çıkmıştım. Falan ile filân kavga ettiler de ona dâir olan bilgi (benden çekip alındı, onların çekişmesi yüzünden kesin tarihi göğe) kaldırıldı. İhtimâl ki hakkınızda bu daha hayırlıdır. Artık siz, Kadir Gecesi'ni (20’den sonraki) 9. (yani 29.), 7. (yani 27.) veya 5. (yani 25.) gecelerde arayınız.“452
M. Zekeriya Kandehlevî bu hadisin yorumunda çok mühim şöyle bir tespitte daha bulunur: “Sözkonusu çekişmeden (iki sahabi arasındaki kavgadan) dolayı sadece o seneki Ramazan’da bulunan Kadir gecesi unutturulmuş ve daha sonra yukarıda (yani aşağıda) sayılan hikmet ve faydalardan ötürü de ebedî olarak kesin tarihi kaldırılmış olabilir.“453 Kandehlevî’nin bu ifadesinden, onun da babası gibi, Dihlevî’nin “iki Kadir gecesi“ görüşünü içten içe benimsemiş olduğu anlaşılmaktadır.
M. Zekeriya Kandehlevî: “Rahmetli babam (Mevlana Yahya Kandehlevî) bu son görüşü (Dihlevî’nin bir senede iki Kadir gecesi telakkisini) tercih ederdi.454 demiştir. Kendisi ise daha geniş, daha toparlayıcı ve câmi’ bir yaklaşım sergilemiş ve şöyle demiştir: “Her neyse Kadir gecesi bir olsun, veya iki, herkes kendi gücü ve gayretine göre sene boyunca onu araştırmaya çalışmalıdır. Buna gücü yetmezse Ramazan boyunca araştırmalı. Bu da zor geliyorsa Ramazan’ın son on gününü ganimet bilmelidir. Bu da olmazsa son on günün tekli gecelerini elden kaçırmamalıdır. Allah esirgesin, bunu da yapamazsa, 27. geceyi mutlaka iyi bir fırsat bilmelidir. Bahtiyar birine Allah’ın yardımı gelir de, o geceyi bulursa, dünyanın bütün nimetleri ve rahatları, o gecenin yanında hiç kalır. Ancak Kadir gecesini bulamazsa da mükafatsız kalmayacaktır. Bilhassa sene boyunca akşam ve yatsı namazını camide cemaatle kılmaya herkes gayret göstermelidir. Eğer güzel kısmetinden dolayı birine Kadir gecesinde bu iki namazı cemaatle kılmak nasip olmuş ise ne kadar çok, yani bin aydan fazla cemaatle namaz kılma sevabı kazanmış olacaktır. Allah’ın ne büyük ihsanıdır ki, bir din işinde gayret gösterip başarı sağlanamasa bile, o gayretin mükafaatı mutlaka verilecektir. Fakat buna rağmen dini yaşayan dine ölürcesine bağlı olan ve din için gayret eden kaç kişi vardır? Buna karşılık dünya menfaatleri uğrunda çalışmaktan bir netice çıkmazsa, o uğraşma boşuna gitmiş olur ve zayi olur. Fakat buna rağmen nice insanlar dünyalık menfaatler, boş ve faydasız şeyler elde etmek için hem canlarını hem de mallarını mahv etmektedirler.“455 4. KADİR GECESİ BİRİ SABİT, DİĞERİ DEĞİŞKEN OLMAK ÜZERE İKİ GECEDİR Dihlevî’nin bir yılda iki değişken Kadir gecesi düşüncesi gibi, bazı alimlere göre biri sâbit diğeri değişken olmak üzere bir yılda iki Kadir gecesi vardır. Değişken olan bütün bir sene içerisinde, sabit olan ise Ramazan ayındadır.
Ramazan’daki Kadir gecesi, Kur’an’ın indiği ilk vahiy gecesidir. Bir senedeki ise Kur’an’dan önce de var olan ve sonra da var olmaya devam eden, vakti yıldan yıla değişkenlik arzeden asıl Kadir gecesidir. Vakti yıldan yıla değişip duran asıl Kadir gecesinin 610 yılında rastlamış olduğu ve kendisinde Kur’an’ın ilk defa vahyolunmaya başlandığı Ramazan ayının ikinci yarısında (ya 17’si Pazartesi gecesi, ya 24. gecesi, yahut 27. gecesidir ki) olup bitmiştir ve daha sonraki yüzyıllar boyunca hatırası tazelenmektedir.
Bazı eserlerde –kaynağı zikredilmeksizin- geçen rivayetlere göre: Bir seferinde hazret-i Âişe vâlidemiz Peygamber Efendimiz’den Kadir Gecesi'nin ne zaman olduğunu suâl etti. O zaman da Rasûlullah Efendimiz buyurdu ki: “13. gece idi, fakat geçti. Kadir Gecesini kaçırdıysan, 27. geceye kavuşursun. O geceyi ihya edersen, ahiret yolculuğu için azık olarak o geceki ibâdet sana yeter!” buyurdu.” Yine bazı rivayetlere göre: Kadir Gecesini soran bir zata, Peygamber efendimiz, “Bu yıl Kadir Gecesi Ramazanın 1. gecesi idi, geçti. Sen 27. geceyi ihya et! Ramazanın 27. gecesini ihya edene, vücudundaki kıllar sayısınca, hac, umre, şehid ve gazi sevabı verilir.” buyurdu. Başka birisine de, Peygamber Efendimiz: “Bu yıl Kadir Gecesi geçti, fakat Ramazanın 27. gecesini ihya et! Kadir Gecesi sevabına kavuşursun. Şefaatten nasipsiz kalmazsın” buyurdu.456
Bu hadis gösteriyorki, “Değişken bir asıl Kadir gecesi” var ki, o, o sene Ramazan’ın 13’ünde imiş. Bir de “Sabit bir Kadir gecesi var” ki, o da 27. gecedir.
Ramazan’ın 27. gecesinin “sabit Kadir gecesi” olduğu mütevatirdir, tevatür haline gelmiştir. Nitekim Abdullah b. Ömer’in şöyle dediğini kaydedilmiştir: “Sahabe-i Kiram, devamlı olarak Kadir gecesini Ramazan ayının son 10 gününün 7. gecesinde (27. gece) olduğunu rüyalarında gördüklerini Rasulullah Efendimiz’e anlatmışlardı. Onların öyle anlatmaları üzerine, Rasulullah (sas) şöyle buyurdu: “Görüyorum ki sizin bu rüyalarınız birbirine denk düşüyor ve “Kadir gecesinin, Ramazan’ın 27. gecesi olduğu tevatür haline geldi. Şu halde her kim Kadir gecesini aramak isterse, onu Ramazan ayının son 10 gününün 7.sinde (yani 27. gecesinde) arasın.”457
Kadir gecesini sabit olarak gösteren deliller de, değişken olduğunu gösteren deliller de gözardı edilemeyecek ölçüde kıymetli olunca, -muhtemelen böyle bir fiilî ve ilmî durum sebebiyle- birbirine zıt bu iki durumun te’lifine duyulan ihtiyacı gideren, ma’kul bir sonuca, mantıklı bir yoruma ulaşmak maksadıyla, Allâme Hamdi Yazır, Dihlevî’nin iki Kadir gecesi düşüncesini de içine alacak şekilde, gayet toplayıcı bir te’lif ortaya koyar ve Kadir Gecesinin asıl mahiyetini ve faziletini özetle şöyle ifade eder:
“Kadir gecesi, meşhur olduğu üzere, Kur'ân'ın nazil olduğu veya sabahında Bedir zaferinin vuku bulduğu gece olduğuna göre o bir defa olmuş geçmiştir. Her sene Ramazan'da olacak olan onun şeref ve hatırasıdır, demek olur. Nitekim bazıları onun bir defa olup kalktığını kabul etmişlerdir. Fakat Kadir gecesi onlardan dolayı değil, onlar Kadir gecesine rastlamış olduğuna göre de Kadir gecesi bütün sene içinde gizli olup, en çok Ramazan'da ve en çok son 10’unda ve en çok yirmi yedinci veya sonuncu gece olması ihtimali en galip bulunan mübarek bir takdir gecesi olarak tekrar eder ki, bilinen, çoğunluğun görüşü de budur. Ve "bin aydan hayırlıdır" âyetinden ortaya çıkan da bu gecenin "günlerin efendisi" olan cuma ve arefe gecelerinden de daha faziletli olmasıdır. Bununla beraber bunda da hayli münakaşa edilmiştir. Bu âyet gereğince bunun Mirâc gecesinden de daha faziletli olması gerekir. Fakat yukarılarda da geçtiği üzere Rasulullah hakkında Mirac gecesi daha faziletli, ümmet hakkında da Kadir gecesi daha faziletli olduğu söylenmiştir. Fakat Kadir gecesi, sene içinde dönen gizli bir gece olduğuna göre bu büyük olayların hepsi birer Kadir gecesine tesadüf etmiş olması, bütün ihtilafı ortadan kaldıracak olan en güzel bir şekil olmuş olur. Bunlar içinde Kur'ân'ın ilk nazil olduğu Kadir gecesi ise, hepsinden en faziletli olan yegane Kadir gecesi olması gerektir ki, her Ramazan'ın yirmi yedinci gecesi, bunun her sene devretmiş olma şerefiyle gizli olan Kadir gecesine isabeti en çok düşünülen bir gece olduğu cihetle çoğunluğun görüşü burada toplanmıştır. Bunun gündüzünde de gecesi gibi dua ve ibadet ile mücahede sünnet olur. Ki bunda çeşitli mütâlaalar sebebiyle meydana gelen farklılıklar da ortadan kaldırılmış olur. Zira bilinmektedir ki yer üzerinde bir yerde gece olurken, diğer bir yerde gündüz olur. Her iklimde bulunan kendi gecesini ihya etmek suretiyle aynı hayır ve selametten faydalanırsa da gündüzüyle beraber hesap edilmesi, icabet için daha ihtiyatlı demektir.”458 KADİR GECESİNİN NİHAÎ KRİTİĞİ ve ASIL MAHİYETİ Esasen hakikatte tek bir Kadir gecesi vardır. Ne Kur’an ve de Sünnet’te iki Kadir gecesi olduğuna dair herhangi bir açık delil mevcut gözükmemektedir. Bir senenin bütünü içerisinde bulunup vakti insanoğlunun meçhulü olan “yıllık asıl Kadir gecesi” ki, bir yıllık kaderî işlerin mele-i a’lâda toplantısı o zaman gerçekleştirilir ve ilgili meleklere teslim edilir. İşte Kur’an-ı Kerim de o gece Beytü’l-Ma’mur’dan bir bütün halinde dünya semasına, Beytü’l-İzzet’e toptan indirilmiş (inzâl edilmiş) ve sorumlu meleği olan Cebrail Aleyhisselam’a teslim edilmiştir. Bu hadise de büyük bir ihtimalle Ramazan ayında olmuş olabilir; 17, 19, 21, 23, 25, 27 veya 29’unda. Kadir gecesi ile nüzûl-ü Kur’an’ın vuslat gecesi olan bu tekli gecelerden birisi –ki insanlık tarihinin en faziletli gecesidir-, ümmet-i Muhammed’e bütün hazineleriyle lutfedilmiştir, hâtırası armağan edilmiştir. Hatırası kelimesini kuru bir nostalji bağlamında değil, belki Seyyit Kutub’un İslam’ın ferdi ve toplumu dirilten ruhunu ifade sadedinde o enfes kavramı olarak bilerek ve seçerek kullanıyoruz. Hakiki Kadir gecesi yıl içerisinde devrede dursun. Ümmetin umumuna armağan edilen o hâtırâ, Ramazan’lık Kadir gecesidir ki, 610 yılındaki aynı o hakiki Kadir gecesi olmaktadır; Cebrail o gece Kur’an’dan ilk vahyi Hz. Muhammed’e getirmiştir (ayetleri parça parça indirmeye, yani yirmi üç yıl sürecek tenzîle başlamıştır). Dolayısı ile Kur’an’ın hem dünya semasına, hem de oradan yeryüzüne indirildiği gece “aynı gece” olmuştur ki bu, gelmiş-geçmiş en yüce, en kutsal, en mübarek gecedir. Ramazan’ın 27’si başta olmak üzere ikinci yarısındaki tekli gecelerde aranılan Kadir gecesi, işte o 610 yılı asıl Kadir gecesinin sonraki yüzyıllara bıraktığı manevî hatırasıdır, o bin aylık fazilet ve vâridâtı hatırasında barındıran bir vâris-i hakikisidir. “Gaybin Son Habercisi” Efendimiz (sas) tarafından kullara deşifre edilip bir ölçüde vakti âşikâr kılınmış bulunan da odur, 610 yılının Kadir gecesidir. Ümmet-i Muhammed, umumiyet ve ekseriyet itibariyle, derecelerine göre bütün Ramazan’ı, özellikle ikinci yarısını, ikinci yarısındaki tekli geceleri, son on günü, son on gündeki tekli geceleri, son yedi günü ve tekli gecelerini ve en azından 27. geceyi Kadir gecesi niyetiyle kıyam ile geçirir, ibadetlerle ihya ederler. Ümmet-i Muhammed’in kâmilleri ise hususiyet ve ekalliyet itibariyle, onlar da derecelerine göre, mübarek üç ayı, hürmetli dört ayı ve dahi en mükemmel seviyede bütün bir seneyi, her gecesini Kadir bilerek ihya ve ikame ederler.
Bediüzzaman Hazretleri “Gizli olan her gecede muhtemel bulunan Leyle-i Kadir“ düşüncesine sahiptir.459 M. Fethullah Gülen Hocaefendi de: “Bu gece, bin aydan hayırlı olmasına gelince bu, kesretten kinayedir ve herkes için de söz konusu değildir, belki her geceyi Kadir bilenler içindir. Evet sanki o, her geceyi ihya etmiş de, bu gecede bardağı taşıran rahmet damlayıvermiş... Derken kul, damla iken deryaya ermiş...”460 “Kadir gecesi ‘kadr’ den gelir. Yani o gece bir kadirşinaslık ruh ve ma'nası nümayandır. Öyle ise o gecenin kadrini bilin ki, kadriniz bilinsin. Ayrıca Allah'ın fevkalade atâsının verildiği şeyler de olabilir bu gecede. Tıpkı ulûfe gibi. Bu gecenin gizli olmasında da ayrı bir sır vardır. Efendimiz (sas) onu önce biliyordu, sonra unutturuldu.461 Ta ki, ihya edilsin. Sadece bu geceyi ihya eden de belki hisse-mend olabilir ama, her geceyi Kadir bilip ihya edenin nasibdar olacağından şüphe yoktur.”462
İşte Ramazan’ın 27’si veya 17’sine tevafuk eden gece ise, hakiki/asıl Kadir gecesinin Kur’an’ın inzâli ve tenzîline mazhar olması ile öyle üstün bir makama yükselmiştir ki, âdeta en faziletli zaman parçasında en ehemmiyetli hadise gerçekleşerek iki kutuplu eşi-menendi olmayan bir leyle-i yektâ ortaya çıkmıştır. Yıllık değişken olan Kadir gecesinin Kur’an’la şerefine şeref katması ve bu eşrefiyyetin ümmet-i Muhammed’e Ramazan ayında sâbit bir Kadir’i armağan etmesi durumudur sözkonusu olan.
Binâenaleyh Ramazan ayındaki o eşref gece, 610 yılında Kur’an’ın indirilmesine şahit ve nâil olan “kadri en yüce Kadir gecesi”dir ki, bıraktığı feyz ü bereket, rahmet ü mübarekiyet halâ her Ramazan-ı şerifte devam etmektedir. Kur’an’ın hem inzâlinin hem de tenzîlinin gerçekleştiği 610 yılı Kadir gecesinin sene-i devriyesinin hâtıralarına yüklenen o bin aydan hayırlı oluş sırrı, işte bu sadece ve sadece Kur’an’ın kendisine indirildiği Hz. Muhammed (sas)’e ve ümmetine mahsus kılınmıştır. Çünkü daha önceki Kadir gecelerinden hiçbirinde Kur’an indirilmemiştir. Kur’an Peygamberi ve Kur’an Ümmeti’ne has bir fazilettir bu.
Ramazan ayında, ikinci yarısında, son on yahut son yedi günündeki tekli gecelerden birine, belki de 27. geceye saklanan Kadir gecesi, avam-ı müminîn de dahil umum bütün müslümanlar içindir. Bütün bir senenin geceleri arasında gizli tutulan Kadir ise, kâmil mü’minler içindir. Belki şöyle de tasnife gitmek mümkündür: Decelerine göre avam mü’minler Ramazan’ın 21, 23, 25, 27 veya 29. gecelerini –bilhassa 27. geceyi-, havâsdan olanlar Ramazan-ı şerifin bütün gecelerini, ehass-ı havâss olanlar ise bütünüyle seneyi Kadir gecesini araştırarak ihya ederler, her gecenin kadrini bilerek, belki her geceyi kadir bilerek ibadât ü tââtlerle geçirirler.
Hadislerin bütününü istikra yollu değerlendirdiğimizde görüyoruz ki: İlk Kadir gecesi ile alakalı sahih rivayetlerden iki şey katiyyen sabit. 1) Pazartesi günü olduğu. Çünkü bir Pazartesi günü kendisine peygamberliğin verildiğini Allah Rasulü (sas) açıkça haber vermişlerdir. 2) Tekli bir geceye tevafuk ettiği. Dolayısı ile Ramazan’ın ikinci yarısında tekli gecelerde bir tane Pazartesi gecesi olduğuna itibarla, sözkonusu 610 yılı Kadir gecesinin sene-i devriyesi olarak onu almak daha münasip gibi gözükmektedir.
O tekli Pazartesinin yıllara göre Ramazan’ın 17, 19, 21, 23, 25, 27 ve 29. gecelerinin hepsine tevafuk edebilmesi ise Ramazan’ın ikinci yarısı ve bilhassa son on günü ile ilgili hadislerin hepsine uygunluğu ve hepsini doğrulaması itibariyle –naçiz kanaatimize göre- ulaşılabilecek en nihaî bir sonuç bu olmaktadır, Allahü a’lem. Hem yine bu yoruma göre sâbitlik de, değişkenlik de doğru olmuş olmaktadır; yani Ramazan’ın ikinci yarısındaki tekli Pazartesi gecesi olması itibariyle “sâbit”, ama o gecenin yıldan yıla tekli geceler arasında takdim veya te’hir etmesiyle ise “değişken”. Allah herşeyin hakikatini daha iyi bilir.
Bu yaklaşım 610 yılında Ramazan’a rastlayan asıl Kadir gecesinin her Ramazan ayındaki yıldönümlerini tespit nokta-i nazarındandır. Sene içerisinde vakti değişken hakiki Kadir gecesi ise üzerinde bizim söz söylemeye cür’et etmeye hakkımızın olmadığı, erbâbına özel kılınmış bir nimet-i mahsusa. Ne var ki erbâb-ı ilmin beyanlarına göre o da belki çoğunlukla Ramazan ayına tevafuk ediyor olabilir. Bu bağlamda Ramazan’ın 17’si Cuma günü gerçekleşen Bedir harbinin gecesine denk gelen Kadir gecesi değil, Pazartesiye tevafukeden ilk vahyin indiği Kadir gecesinin sene-i devriyesi olmaktan ziyade, yıllık asıl Kadir gecesinin ekseriyetle uğradığı Ramazan ayındaki isabeti de olabilir. Tekrar be tekrar Allahü a’lem demekten başka çare bulamıyoruz.
Kadir gecesinin tek fazileti kendisinde Kur’an’ın indirilmesi olmuş olsaydı, o faziletin Kur’an sonrası kesilmesi gerekirdi; ya da en fazla o faziletin ancak onun hatırasına yüklenmiş olması ile devam etmesi mümkün olabilirdi. Dolayısıyla kesilmeyen o fazilet ve hayriyet, öncelikli olarak Kur’an’ın iniş yıldönümlerinin anılarında meknûzdur, meknûndur; sonra derecesine göre sair mübarek vakitlerde tilavet-i Kur’an esnalarında. Kur’an elfâzının, altıbin altıyüz altmış küsur ayeti ile tenzîl edile edile inzâlinin tamamlanmış olması 23 yılda asr-ı saadette sonlandığına göre, nüzul keyfiyetinin bin aydan ziyade hayriyeti hâiz olarak ümmet hakkında câri olabilmesi ancak o elfâzın sonsuz mana katmanlarının asırların ihtiyaçlarına göre manen vazifeli ulemâ-i dinin kalb-i selimlerine feyiz ve ilham yoluyla indirilmesi ile mümkün olabilecektir ve olmuştur. Beri taraftan saadet asrı boyunca ayetlerin 23 yıl süren iniş vetîresinde belki de senenin ekseri gün veya gecelerine tevafuk etmiş olabileceği gerçeğinden hareketle, bilhassa hadis-i şeriflerde hakkında fazilet ve mübarekiyet isnadı bulunan (Mi’raç, Berâet, Aşure, Arafe ve Bayram gün ve geceleri gibi) zaman dilimlerinin de o nüzûl keyfiyetinden derecelerine göre tefeyyüz ve tenevvür etmiş olabilecekleri sonucuna ulaşılır ki, bütün bir seneyi Kadir bilenler ve o bilgisine göre de Kur’an’la içli dışlı yaşayanlar, onu gece gündüz tilavet edenler, âyetleriyle bol bol ibadet edenler, manalarını hayatlarına hayat düsturu yapanlar için böyle bir itikat ve amel, elbette ki bütün bir yıla yayılmış bulunan mezkur feyiz ve nurdan azami derecede nasiplenmek ile neticelenecektir, bunda şüphe yoktur.
Hülasa-i Kelam: Kadir gecesi, tarihî cihetindeki Kur’an’ın indirilmesi veya sabahında Bedir savaşının vuku bulması gibi büyük hadiselerden dolayı büyük değildir; belki o büyük hadiseler Kadir gecesine rastlamıştır. Kadir gecesi haddizatında en faziletli bir gecedir. Haddizatında derken, tarihî olup zaman aşımına uğrayan cihetlerindeki hadiseler itibariyle değil demektir. Kadir gecesi, hakikî cihetiyle faziletlidir, o gece mele-i a’lâdâ kaderî işlerle alakalı takdirât-ı ilahiyeye sahne olması itibariyle bin aydan kıymetli bir gecedir.
Kadir gecesiyle alakalı yüzlerce değişik hadis-i şerifler ve muhtelif âsârı tek bir cümlede toplayan, Allâme Muhammed Hamdi Yazır’ın o câmi’ tefsirinde cem’ ettiği o tek cümlelik hakikati ile konuyu temellendirmiş, hem mühürlemiş, hem de sonsöz mahiyetinde taçlandırmış olalım: “Kadir gecesi (Kur'ân'ın nazil olması veya sabahında Bedir zaferinin vuku bulması gibi bu kabil) olaylardan dolayı değil, onlar Kadir gecesine rastlamış olduğuna göre de Kadir gecesi bütün sene içinde gizli olup, en çok Ramazan'da ve en çok son 10’unda ve en çok yirmi yedinci veya sonuncu gece olması ihtimali en galip bulunan mübarek bir takdir gecesi olarak tekrar eder ki, bilinen, çoğunluğun görüşü de budur.“463
KADİR GECESİNİN GİZLİLİĞİ, VAKTİNİ TESPİT YOLLARI
KADİR GECESİNİN YIL İÇİNDEKİ VAKTİ NE ZAMANDIR?
Kadir gecesi mutlaka mevcut olmakla beraber, kesin vakti bildirilmemiştir. Evet eldeki bilgiler ışığında Kadir gecesinin zamanı kat’î olarak tespit edilemez. Bu zaten Kur’an buna işaret etmiştir. Kadir suresinin ikinci ayetinde: “Ve ne bildirdi sana, nedir Kadir gecesi?” diye sorar. Diğer bir tercüme ile: "Bildin mi nedir Kadir gecesi?"; yani o Kadir gecesi öyle büyük bir gecedir ki, sırf senin kendi dirayetine kalsaydı onun mahiyetini, kadrinin derecesini (ve dahi vaktini) bilemezdin. Fakat o ineni biz indirdiğimiz gibi, bunu da aşağıda olduğu gibi biz bildirdik. Bu şöyle de ifade olunabilir: "Bildin mi hem ne kadir gecesi!"464 “Bu âyet-i kerimede daha açık olarak anlatılmak istenen mana şudur: “Ya Muhammed, Allah Teala sana bildirmemiş olsaydı, Kadir gecesinin azametini, hatta tüm Kur’an’da olanları bilip anlayamazdın.” Elbette birşey bilemezdi; ama Allah Teala ona herşeyi öğretti. Şayet, Allah bildirmemiş olsaydı, bilemeyecekti. Yoksa hiçbir şekilde onların manalarına muttali olamazdı.”465
Demek ki Kadir gecesi, esrarlı bir gecedir; üzerinde gayb âleminin bilinmezlik mührü vardır; bu sebeple de zâhiren akıl yolu ile bulunamaz, bilinemez; ancak bazı belirtilerinden tahmin edilebilir, rûhen, kalben, enfüste sezilebilir, hissedilebilir, duyulabilir. Bizim anlayabileceğimiz seviyeye indirgenmiş olarak anlatımı ise 3-5. âyetlerinde yapılmıştır. Örneğin: Bin aydan hayırlı oluşunun ifadesi, âlem-i şehâdet ölçülerine münasip bir anlatım biçimidir. Demek ki Kadir gecesi de taraf-ı ilahîden bildirilmek suretiyle “zan ölçüsünde malum” hale gelmektedir. Bu da Hz. Peygamber’e vahiy veya rüya-yı sadıka yoluyla olduğu gibi, ümmetine de vahiy yerine ilham-ı ilâhî (keşf ü keramet), rüya-yı sâdıka veya alâmât-ı fârıkasını farketmek suretiyle ancak Kadir gecesinin tespit edilebileceğini göstermektedir. Fakat bu üç yolla yapılacak olan tespit de katiyet ifade etmez, en fazla zann-ı gâlib kuvvetindedir. Nitekim Gavs-ı Azam Hazretleri de:
“Kadir gecesinin varlığı zanna dayalıdır; günü kesin olarak bilinmemektedir.”466 demiştir. Ne var ki Kadir gecesinin vakti Allah Rasulü’ne bildirilmiş idi. Fakat sonra unutturulduğunu kendisi ifade ediyor. Rasulullah’ın onu biliyor olmuş olması da, “Ve mâ edrâke mâ leyletü’l-kadr“ ayetindeki “mâ edrâke“ ifadesine daha uygundur. Çünkü, İbn-i Uyeyne’nin dediği gibi: “Kur’an’da gelen bütün “vemâ edrâke / ne sana (onu) bildirdi?“ sorularının cevabını Allah Teala Rasulullah’a bildirmiştir. Fakat “vemâ yüdrîke / ne sana (onu) bildirir?“ tarzındaki soruların cevabını ise meçhul bırakmıştır, bilinmemektedir.“467 KUR’AN’IN İNDİRİLDİĞİ M.610 YILI KADİR GECESİNİN VAKTİ BELLİ MİDİR?
Kur’an’ın indirildiği geceyi tespitle mutlak Kadir gecesi tespit edilmiş olmaz. Öncelikle bunu belirtmiş olalım. Tabii bu, Kadir gecesinin her yıl yer değiştirdiği kâhir görüşüne göredir. «Kadir Gecesi ne zamandır?» ila «Kur’an ne zaman indirildi?» Bu iki sorunun cevabı esasen başka başkadır. Birinin cevabı diğerinin cevabı değildir. Çünkü Kur’an’ın indirildiği gece o seneki Kadir gecesine tevafuk ettirilmiş idi Allah tarafından. Yoksa Kadir gecesinin şe’ni, ya sene içerisinde, yahut Ramazan’ın bütününde, ya da son 10 gününde sürekli devr-i dâim etmektir. Dolayısıyla “Kur’an’ın ilk defa indirilmeye başlandığı gece”yi tespit, o tarihteki, o seneki Kadir gecesini tespittir; yoksa mutlak manada Kadir gecesini tespit değildir; çünkü o, her sene vakti değişkenlik arzeden bir gecedir, kimi İslam ulemasına göre.
Kur’an-ı Kerim, M. 610 yılında Ramazan ayındaki Kadir gecesinde indirilmiştir, indirilmeye başlanmıştır. Ayet ve hadisler bunun şahididir: “O sayılı günler, ramazan ayıdır. O ramazan ayı ki insanlığa bir rehber olan, onları doğru yola götüren ve hakkı batıldan ayıran en açık ve parlak delilleri ihtiva eden Kur’ân o ayda indirildi. Artık sizden kim ramazan ayının hilâlini görürse, o gün oruç tutsun. Hasta veya yolcu olan, tutamadığı günler sayısınca, başka günlerde oruç tutar. Allah sizin hakkınızda kolaylık ister, zorluk istemez. Oruç günlerini tamamlamanızı, size doğru yolu gösterdiğinden ötürü Allah’ı tazim etmenizi ister. Şükredesiniz diye bu kolaylığı gösterir.”468
Ubeyd b. Umeyr, Rasulullah (sas) vahyin ilk başlaması ve üzerine Kur’an’ın ilk indirilmesinin Ramazan ayında olduğunu söylemiştir.469
İlk vahiy, Ramazan’ın 15, 16, 17, 24 veya 27. gecelerinden birisinde indirilmiştir. Yine “Rivayet olunduğuna göre: Cebrail’in ilk defa Hz. Muhammed’e ilk vahyi getirmesi, Ramazan’ın 14’ünde olmuştur.”470 Miladî 610 yılında ilk vahyin Ramazan’ın kaçıncı gecesi indirildiği mevzuunda İslam uleması arasında farklı tespitler ve kanaatler vardır. En meşhuru ise 17’sinde olduğudur.471
Nübüvvetin ilk vahiyle birlikte başladığı önkabûlünden hareketle: “Hz. Peygamber’in nübüvvetinin başlaması Ramazan’ın 17’sinde gerçekleşmiştir.“ denilmiştir. Muhammed b. Ali el-Bakır da: “Cibril Rasulullah’a Cumartesi ve Pazar geceleri inmiştir. Sonra Ramazan’ın 17’sinde Pazartesi günü kendisine görünmüştür.”472 demiştir.
Vâsile b. El-Eska’dan, Rasulullah (sas) buyurmuştur ki: “Hz. İbrahim’e suhufu Ramazan ayının birinci gecesi indirilmiştir. Tevrat, Ramazan(ın başın)dan altı gece geçtikten sonra indirildi (yani Ramazan’ın 6. gecesi). İncil, Ramazan’dan onüç gece geçtikten sona indirildi. Kur’an ise Ramazan’dan 24 gece geçtikten sonra (yani 24. gecesi) indirilmiştir.”473 Bu hadisin diğer bir tarikinde, Şahab b. Tarık, Ebu Zer-i Gıfârîden naklen Rasulullah Efendimiz’in şöyle buyurduğunu anlatmıştır: “İbrahim (as)a suhufu, Ramazan ayından üç gece geçtikten sonra geldi. Musa (as)ın Tevrat’ı Ramazan ayından altı gece geçtikten sonra geldi. Davut (as)ın Zebur’u Ramazan ayın(ın başın)dan on iki gece geçtikten sonra geldi. İsa (as)ın İncil’i Ramazan ayından on üç gece geçtikten sonra geldi. Kur’an dahi Muhammed’e (sas) Ramazan ayının 24 gecesi geldi.”474 Ebu’l-Celd’den kaydedildiğine göre:“Hz. İbrahim’e suhufu Ramazan ayının birinci gecesi indirilmiştir. İncil Ramazan’dan 18 gece geçtikten sonra, Furkan (Kur’an) da 24 gece geçtikten sonra indirilmiştir.”475
Peygamberimiz kendisine ilk vahyin geldiği günü tabii ki biliyordu ve ashabına da bildirmişti. Biliyordu, fakat o gecenin bin aydan hayırlı olduğunu bilmiyordu. Bu bilgiyi, Medine döneminde (bazı rivayetlere nazaran Mekke’de) Kadr suresi inince öğrenmiş oldu. 610 yılındaki Kadir gecesi, -en kuvvetli ihtimale göre- mesala Ramazan’ın 17. gecesi imişse şayet, bu ancak şu dünya günleri itibariyledir. Dünyanın da içinde bulunduğu iç içe ve üst üste âlemler açısından ise farklı bir vakte tevafuk etmiştir. İşte mele-i a’lâdaki o Kadir gecesinin yeryüzüne tekabül eden izdüşümü her yıl başka başka zaman dilimlerine tetabuk etmektedir. Eğer kadir gecesinden kasıt, Kur’an’ın ilk indirilmeye başlandığı tarih olsaydı, Allah Rasulü, bu tarihli geceyi haber verir ve Kadir gecesi sabitlenirdi. Demek sabit değildi ki, kendi de farklı arayışlarda bulunmuş ve ashabını da bulundurmuştu.
Belki de Allah Rasulü (sas), Kadir gecesini bilerek bildirmemiştir. Şurası da muhakkak ki, hakikat noktasında Kadir gecesinin Hz. Peyamber’den “tamâmen” gizli kaldığı söylenemez. “Biliyordum, size haber vermek için gelmiştim, ama unutturuldu“ demesi476, yahut “gösterilmişti“ buyurması, yine bazı emârelerini haber vermiş olması, Rasulullah’ın onu bildiğini anlamamıza yetiyor. Ne var ki fazla açıklanmasına izinli olmadığından, kesinlik ifade etmeyen, teşvik ve ümit veren açıklamalarla yetinmiş olduğu görülüyor. Diğer bir yaklaşımla ise şöyle denebilir: Allah Teala yeryüzündeki halifesi Rasulullah’ın hafızasını, dinin teşrii mevzuunda tıpkı Levh-i Mahf ve İspat’ı hatırlatıcı biçimde gerektiğinde yazıp gerektiğinde siliyor idi. Yazdığında haber veren Allah Rasulü, sildiğinde “unutturuldu” diyordu, mazeret beyan ediyordu. Bu mazeret, esasen çok büyük bir maslahatı doğuruyodu. Çünkü eğer o bin aydan hayırlı gece tam bilinmiş olsaydı, ekseri insan o tek geceyi ihya ile bütün ömürlerini garanti altına almışlar gibi telakki edecekler, yılın ve hatta ömürlerinin geri kalan vakitlerini gafletle geçirebilecekler idi. Geçirebilirlerdi de. İşte bu noktada unutturulma, ümmet için küllî bir hayır olmuştur; ahiret hayatı adına bütün bir Ramazan’ı, bilhassa son on gününü ve dahi koskoca bir ömrü hakkıyla değerlendirme hayrını intaç etmiştir.