Celî, bir yazı türü değildir. Sözlükte, hattın açık, seçik, enli, büyük ebatta, uzaklardan bile okunabilecek şekilde yazılması anlamına gelen Celî , hat terimi olarak her yazının belirli bir ölçüden sonra geniş yazılan tarzına ad olarak kullanılmıştır.
Celî, daha ziyade Muhakkak, Sülüs ve az da olsa Nesih de kullanılmaktaydı. Muhakkak'ın Celîsinin fazla yer kaplaması dolayısıyla XVI. yüzyıldan itibaren terk edilmesiyle hattatlar bu asırdan itibaren artık bütünüyle Celî Sülüs'e yönelmişlerdir.
Celî Sülüs, levhalarda kullanılmakla birlikte daha çok mimari yazılarda (duvar, kuşak, kubbe, mihrap vb.) kullanılmıştır. Celî'de Anadolu Selçukluları devrinden, Osmanlılarda Fatih dönemine kadar yaklaşık 350 yıllık bir zaman zarfında gelişme ağır bir şekilde devam etmiştir.
Söz konusu ilerleme, gelişme tarihi başlangıcı olan 1453 yılından olgunluk devrinin başlangıcı olan 1800 tarihine kadar çok yavaş ilerlemiş ve Celî'de güzele ulaşma gayretlerinin bir sonucu olarak nihayet XIX. yüzyıl başlarında büyük hattat Mustafa Rakım'ın elinde kemale ermiştir.
Mustafa Rakım, Osmanlı dönemi hat sanatı içinde üç özelliği ile ortaya çıkmaktadır. Birincisi, harflerde ideal ölçüleri temin ederek Celî Sülüse olgunluk kazandırmasıdır. İkincisi, Celî Sülüste kompozisyonu güzelliğe kavuşturmasıdır. Üçüncüsü ise, Osmanlı Tuğrası'na ideal şeklini vererek onu enine yayık durumdan kurtarıp canlandırmış olmasıdır.
Mustafa Rakım, Hafız Osman'ın Sülüs ve Nesih yazılarını inceleyerek elde ettiği harflerin gövde ve duruş özelliklerini Celî'ye tatbik etmiş, Celî yazılarda gerçekleştirilmesi zor bir inkılâbı başarmıştır. Böylece onun Celî yazıda oluşturduğu ekol, bütün Türk hattatları tarafından günümüze değin takip edilegelmiştir .
OSMANLI DEVRİ HATTATLARININ GELİŞTİRDİĞİ YAZI TÜRLERİ
Dîvânî yazısı, Osmanlı Devleti'nin idare sahasındaki en yüksek resmi dairesinde, Dîvân-ı Hümâyûn'da kullanılan yazı şekli idi. Dîvân-ı Hümâyûn'da alınan resmi kararlar, yazışmalar, fermanlar, berat, menşur, buyruldu, hüküm, misal, tevki', yarlık, nişan, vakfiye ve il'am gibi resmi yazılar bu hatla yazılırdı. Bu sebeple bu yazıya divana mensup anlamında Dîvânî denilmiştir.
Osmanlılarda Dîvânî'ye "Hatt-ı Çep" , hattatına da "Çep-nüvis" denilirdi. Divanî, harf karakterlerinden anlaşıldığına göre XI. ve XII. yüzyıllarda İran'da doğmuş ve XVI. yüzyıla kadar divanda kullanılmış olan Ta'lîk yazısından alınan ilham üzere Türk Hattatları tarafından icat edilmiştir.
Osmanlı Türk devletinin kurduğu nizamın kuvvet, ihtişam, asalet ve azametini sembolize eden Divanî'yi, Türkler Selçuklular devrinden itibaren kullanmaya başlamışlardır. Ancak bu hat türü Osmanlılar devrinde, bilhassa Fatih Sultan Mehmet zamanında Osmanlı hattatları tarafından ıslah edilerek geliştirilmiş ve önem kazanmıştır.
XVI. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda olgunlaşmaya devam eden Divanî, en yüksek sanat değerine XIX. yüzyılda Dîvân-ı Hümâyûn ve Babıâli kalemlerinde, burada yetişen usta hattatlar elinde ulaşmış ve en nefis örneklerini vermiştir.
Divanînin "Celî Divanî" ve "Dîvânî Kırması" diye iki çeşidi vardır. Dîvânî'nin genelde çabuk yazılan, divan kaleminde ferman, berat müsveddelerini kayıt defterlerine geçirmek için kullanılan sade şekline "Dîvânî Kırması" denilir. Divanînin hayli girift, süslü ve dekoratif özelliklere sahip olan ve ondan daha geniş ağızlı kalemle yazılan şekline ise "Celî Divanî" denir. Celî Dîvânî yazısını önemli padişah vesikalarında, ahitnamelerde ve nâme-i hümayunlarda kullanmak adet idi. İstisnai olarak dini karakterdeki kitabelerde de uygulanmıştır.
1928 Harf İnkılâbı'na kadar kullanılan Divan yazısı, Harf İnkılâbı'ndan sonra ortadan kalkmış, ancak son devir meşhur hattatları elinde az da olsa Celî Dîvânî levhalarda yaşamaya devam etmiştir.