PARAGRAFTA ANLAM
Ø PARAGRAF: Belli bir biçimde bir düşünceyi, bir duyguyu, bir izlenimi veya bir olayı anlatan cümleye ya da cümleler topluluğuna paragraf diyoruz.
Ø Yazılı veya sözlü, anlatımın temel birimi sözcüktür. Sözcükler tek başlarına bir yargı bildiremezler. Yani bir duygu, bir düşünce ya da olayın anlatımında sözcükler gereklidir; ancak tek başlarına yetersizdir. Sözcükler yargıları, yani cümleleri, yargılar düşünce ya da duyguları yani paragrafları oluşturur.
• Paragraf tek bir cümleden oluşabildiği gibi birkaç cümleden de oluşabilir.
• Her paragrafın kendi içinde bir bütünlüğü vardır.
• Bir yazıda her paragraf satırbaşı yapılarak yazılır.
ÖSS’de çıkan paragrafla ilgili soru biçimlerinden hareket ederek konuyla ilgili başlıklar ve ayrıntıları şöyle sıralayabiliriz;
1. PARAGRAFIN KONUSU:
Ø Üzerinde söz söylenen ya da yazı yazılan varlık, olay, duygu, düşünce kısaca her şeye konu diyoruz.
Ø Her paragrafın da bir konusu vardır. Yazının iyice anlaşılması için konusunun belirlenmesi gerekir. Bunun için “Paragrafta anlatılan nedir?”, Bu paragrafta ne üzerinde durulmaktadır ?” soruları sorulur. Alınan cevaplar bize konuyu buldurur.
ÖRNEK:
Denemede düşüncelerin özgün olması yetmez; bir de denemecinin üslupçu olması, dilin bütün inceliklerinden yararlanabilmesi gerekir. Denebilir ki, deneme, az sözle çok söyleme sanatının olmazsa olmaz bir koşul sayıldığı türlerin en başında gelir şiirle birlikte. Bunu en ustaca yürüten denemecilerin başında bir şairin, Ahmet Haşim’in olması tesadüf değildir. Haşim, denemelerini bir kuyumcu gibi işler. Onun yazdıklarından bir sözcük çıkaramayacağınız gibi, onlara bir tek sözcük de katamazsınız.
Bu paragrafta, üzerinde durulan konu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Denemede özlü anlatımın önemi
B) Ahmet Haşim’in denemeciliği
C) Edebiyatta Üslubun belirleyiciliği
D) Denemenin diğer yazı türleriyle ilişkisi
E) Özlü anlatımın yararları
Paragrafı konu yönünden incelediğimizde “Denemede özlü anlatımın önemi” üzerinde durulduğunu görüyoruz. O halde sorunun doğru cevabı “A” şıkkıdır.
Ø Her paragraf kendi içerisinde bir konu bütünlüğü oluşturur. Bu nedenle bir paragraf içerisinde birden çok konu olamaz. Sınavda çıkabilecek bir başka soru tipi de işte bu kuralla ilgilidir. Paragrafın konusu ile ilgili sorular şu biçimlerde sorulabilir:
1. Paragrafın konusu aşağıdakilerden hangisidir?
2. Yukarıdaki numaralandırılmış cümlelerden hangisi paragrafın dil ve düşünce akışını bozmaktadır?
3. Bu paragraf iki bölüme ayrılmak istense ikinci bölüm hangi cümleyle başlamalıdır?
ÖRNEK:
(I) Tiyatro, gücünü seyirciden alan, tek varlık nedeni bu olan, ancak seyirci ile bütünlenen bir topluluk sanatı ve eylemidir, (li) Tiyatro oyunu, seyirci önüne her çıkışta yeniden doğar. (III) Oysa bir roman ya da şiir yalnız da okunabilir. (IV) Seyirci varlığı ile oyunu ve oyunun sahnedeki canlandırmışını yönlendirir. (V) Gülme, suskunluk, gürültü gibi davranış ve tepkilerle oyuncuları etkiler.
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangisi paragrafın dil ve düşünce akışını bozmaktadır?
A) I B) II C)lll D) IV E) V
Paragrafta “tiyatro seyircisinin tiyatrodaki işlevi konu olarak işlenmektedir. Üçüncü cümlede ise “Roman ve şiirin özelliği” vurgulanıyor. Yani üçüncü cümle diğerlerinden farklı bir konuyu ele almıştır. Dolayısıyla paragraftaki konu bütünlüğünü bozmuştur. Doğru cevap “C” şıkkıdır.
ÖRNEK:
(I) öyküyü okuyanla, onun oyunlaştırılmış biçimini sahnede izleyen kişi arasındaki fark nedir ? (II) İzleyen, gördüklerini dolaysız olarak yaşar. (III) Başka deyişle, tiyatroda, sahnelenmiş hazır bir dünya vardır. Ve izleyici tüm duyularını kullanarak bu dünyayı somut olarak algılar. (IV) Yaşantıları ve zevkleri farklı olduğundan, aynı oyundan her “izleyici farklı bir tat alır. (V) öykü okuyan ise, okuduğu eserde aynı somutluluğu bulamaz.
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerin hangisi, anlatım akışını bozmaktadır?
A) I B)ll C)lll D) IV E)V
Doğru cevap “D” şıkkıdır.
4. PARAGRAF BAŞLIĞI:
Ø Başlık bir yazının adıdır. Paragrafta (yazıda) neyin anlatıldığını, yazının neden yazıldığını sezdirir. Kısaca konuyu tanıtan bir ipucudur, konunun özüdür, “Paragrafın başlığı nedir ?” sorusunun yanıtı paragraftaki konu ve ana düşünce ikilisinin uyumu dikkate alınarak verilmelidir.
ÖRNEK:
İnsanlar, pek çok konuda olduğu gibi, dostluk konusunda da hep hazıra konmak isterler Sanırlar ki dostluk, başlarına bir yağmur damlası gibi ansızın düşecek ya da dünyalarını güneş gibi kendiliğinden aydınlatacak. Unutulmamalı ki dostluk kurmak da bir sanattır. Emek harcamadan sanatçı olmuş kim var dünyada? Dostluk da en az sanatçı olmak kadar emek gerektirir.
Bu parçanın içeriğine en uygun başlık aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dostluk ve Sanat
B) Dostluk ve Emek
C) Hazıra Konmak
D) Dostluk güneşi
E) Gerçek Dostluklar
Paragrafta “Dostluk” konusu ele alınmakta ve “Sağlam dostluklar kurabilmek için emek harcanmalıdır.” Ana düşüncesi savunulup işlenmektedir. Başlık da konu ile ana düşüncenin bileşimi olduğuna göre paragrafa konulabilecek en uygun başlık “Dostluk ve Emek“ tir.
5. PARAGRAFIN ANA DÜŞÜNCESİ:
Ø Ana düşünce yazarın konuya bakış açısı, paragrafı oluşturmadaki amacıdır. Her paragrafta bir ana düşünce vardır. Ele alınan konunun temel yapısıdır. Konu “genel” , ana düşünce ise “özel” dir.
Ø Paragrafa yöneltilebilecek: “Bu paragrafta hangi sonuca ulaşılabilir?” “Okuyucuya iletilmek istenen, benimsetilmek istenen düşünce nedir ?” sorularına verilebilecek yanıt paragrafın ana düşüncesidir.
Ø Yazarın belli bir konuda, dünya görüşüne, bakış açısına göre ortaya koyduğu genele ilişkin yargıya ana düşünce denir.
Ø Ana düşünce paragrafın giriş cümlesinde, ortasında ya da sonuç cümlesinde olabileceği gibi paragrafın içine sindirilmiş de olabilir.
Ø Tümevarım yöntemiyle yazılan paragrafta ana düşünce son cümlede; tümdengelim yöntemiyle yazılan paragrafta giriş cümlesindedir.
Ø ÖSS’de ana düşünce ile ilgili sorular şu biçimlerde karşımıza çıkabilir.
a) Bu paragrafın ana düşüncesi aşağıdakilerden hangisidir?
b) Paragrafta asıl söylenmek (anlatılmak) istenen düşünce nedir?
c) Paragraftan çıkarılabilecek en kapsamlı yargı hangisidir ?
d) Paragrafta aşağıdakilerden hangisi vurgulanmıştır?
ÖRNEK:
(I) Ümitleri, özlemleri, beklentileri olmayan bir insanın yaratma üretme gücü de yoktur. (II) Bir gökbilimci düşünün. (İli) Bir gezegenin en geç bir yıl sonra yörüngesinden çıkacağını, dünyaya çarpıp her şeyi yok edeceğini söylüyor. (IV) Bu iddiasını da bilimsel olarak kanıtlıyor, herkesi kendisine inandırıyor. (V) Ne olur insanların hali; hangi insan yaşama dört elle sarılır, hangi insan bir şey yaratmak ve üretmek için çalışır ?
Bu parçanın ana düşüncesi, numaralanmış cümlelerin hangisinde verilmiştir?
A) I B) it C) III D)IV C)V
Bu paragrafın ana düşüncesi giriş cümlesindedir. Dolayısıyla doğru cevap “A” şıkkıdır.
ÖRNEK:
(l)Zeki olmayı istemeyen insan düşünülemez; çünkü zekilik” iyi bir özelliktir. (II) Ama, unutulmamalıdır ki zekanın tek başına bir değeri yoktur. (III) Bilgi ile donatılmamış bir zeka, insanı çoğunlukla yarı yolda bırakır. (IV) Bilgisiz ama zeki çok insan gördüm şimdiye kadar. (V) Zekâlarıyla övünmek, hiçbir şey kazandırmadı onlara.
Bu parçanın ana düşüncesi, numaralanmış cümlelerin hangi ikisinde verilmiştir?
A) I-II B) II-III C) III-IV
D)|V-V E) I-II!
Bu paragrafta ana düşünce gelişme cümleleri içinde verilmiştir: “Zekânın kendi başına bir değeri yoktur; bilgi ile donatılmayan zekâ insanı yarı yolda bırakabilir.” Ana düşüncesi işlenmiştir.
Doğru cevap “B” şıkkıdır.
ÖRNEK:
“Umutsuzluk” ve “edebiyat” bir arada düşünülemeyecek iki kavramdır. Büyük yazarlara bir bakın hele ! Hangisi umutsuzdur. Oysa hayatın eh dikenli, en ürkütücü, en karanlık yanlarını anlatmıştır çoğu. Ama hangisine bakarsanız bakın, ışığa açılan bir kapı görürsünüz. Eser, size ışığa açılan bir kapı göstermiyorsa, bilin ki beş para etmez.
Bu parçada vurgulanmak istenen,
aşağıdakilerden hangisidir?
A) Toplumsal sorunlara duyarsız bir sanatçı düşünülemez.
B) Büyük sanatçılar, gerçekliğin hep olumsuz yanlarını anlatırlar.
C) Sıradan sanatçıların hepsi, yaşamının olumsuz yönlerini anlatmıştır.
D) Büyük sanatçıların hiçbiri yaşamının olumsuz yönlerini anlatmamıştır.
E) Okura umut aşılamayan bir edebiyatın hiçbir değeri yoktur.
Bu paragrafta ana düşünce sonuç cümlesinde verilmiştir. Paragraftan “İnsanlara umut aşılamayan, onları aydınlatmayan eserlerin hiçbir değeri yoktur.” Ana düşüncesi işlenmektedir.
6. PARAGRAFIN YARDIMCI DÜŞÜNCELERİ:
Ø Paragraftaki ana düşünceyi destekleyen, açıklayan, pekiştiren, ana düşünceden beslenip onun çevresinde gelişen düşüncelere yardımcı düşünceler diyoruz.
Ø Aşağıdaki sorular paragrafın yardımcı düşüncelerini buldurmaya yöneliktir.
a) Bu paragrafta aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?
b) Bu paragraftan aşağıdaki yargılardan hangisi çıkarılamaz?
c) Aşağıdakilerden hangisi bu paragrafta anlatılanlardan biri değildir?
• Her paragrafta bir ana düşünce birden çok yardımcı düşünce vardır. Yardımcı düşünceler tek tek ele alınamaz, ana düşünceye ve diğer yardımcı düşüncelere bağlı olarak işlenir.
• Tüm sorularda olduğu gibi özellikle bu tip sorular son derece dikkatli okunmalı ve seçeneklerde verilen cümlelerdeki eş anlamlı, yakın anlamlı sözcüklere dikkat edilmelidir.
ÖRNEK:
Dil pek işlektir, dipdiridir, su gibi akar gider. Öyküleri duygu yüklü, görüntü yüklü, müzik yüklü, sımsıcak, yumuşak sözcüklerden oluşmuştur. Öyleyken yazarın, okuru en çok etkileyecek özelliği, içtenliği ile yüreğinden dalga dalga taştığı hissedilen sınırsız sevgisidir.
Bu parçada sözü edilen yazarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi çıkarılamaz?
A) Duygusal ve akıcı öyküler yazmaktadır.
B) Sözcük seçimine özen göstermektedir.
C) İçten, canlı, etkileyici bir anlatımı vardır.
D) Görsel öğelere ağırlık vermektedir
E) Toplumsal konulara duyarlıdır.
ÖRNEK:
Hızlı ya da yavaş eskimek, her sanatçının alın yazısı Gençliğimde o kadar sevdiğim Yahya Kemal’in bile birçok şiiri, bugün bana bayat ekmek gibi görünüyor. Ancak önemli olan eskimek değil, doğarken eski doğmamaktır.
Bu paragraftan aşağıdaki yargıların hangisine varılamaz ?
A) Birçok iyi eser, zamanla özgünlüğünü ve tazeliğini yitirmiştir.
B) Eskimek, kuşkusuz, her sanatçının yazgısıdır.
C) Sanatçı eskiyi taklit etmemeli, yapıtları yeni ve özgün olmalıdır.
D) Zamanında ününün doruğuna çıkmış nice sanatçı, bugün unutulmuştur.
E) Her çağın insanına seslenebilmek, büyük sanatçılara özgü bir niteliktir.
7. PARAGRAFIN ANA DUYGUSU (TEMASI):
Ø Aklın ürünü olan düşünceler ve yürek çırpınışları olan duygular insanda varolan iki önemli olgudur.
Ø Ana duygu daha çok yazınsak türlerden şiirde duyurulmak istenen, ele alınıp işlenen duygudur. Ana düşünceden de konudan da farklı bir şeydir.
ÖRNEK:
Gözlerimde parıltısı bakır bir tasın, Kulaklarım komşuların ayak seslerinde. Varsın gene bir yudum su veren olmasın, Baş ucumda biri bana “Su yok!” desin de…
Bu dörtlükte işlenen ana duygu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yalnızlık B) Dostluk C) Umutsuzluk D) Bıkkınlık E) Kıskançlık
CEVAP : “A” seçeneğidir.
8. PARAGRAFIN YAPISI:
Ø Paragraf kendi içerisinde yapısal bir bütünlük taşır. Paragrafı oluşturan cümleler bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır. Nasıl ki birbirinin üstüne konularak yükselen duvarın tuğlaları bir bütünlük taşıyorsa; cümlelerden oluşan paragraf da bütünlük içindedir. Paragrafı oluşturan cümlelerden biri eksik olursa paragrafın yapısı bozulur; giderek düşünce örgüsü bozuk olur.
Ø Bir paragrafın yapısı üç bölüme ayrılır:
a) Giriş
b) Gelişme
c) Sonuç
Ø Bir paragrafın birinci cümlesi giriş bölümü; son cümlesi sonuç bölümü; diğer cümleler de gelişme bölümüdür.
Ø Giriş ve sonuç bölümleri birer cümleden oluşur; gelişme bölümündeki cümle sayısı, yazarın seçtiği konuya, ana düşünce ve onu besleyip destekleyen yardımcı düşüncelerin sayısına göre değişebilir.
Ø Paragrafın yapısıyla ilgili olarak ÖSS’de sorulan soruları şöyle öbeklendirebiliriz:
a) Paragraf Tamamlama: Paragraf tamamlamada giriş cümlesi, sonuç cümlesi ya da gelişme bölümündeki boş bırakılan bir cümlenin seçenekler içinde bulunması istenir.
b) Paragraf Oluşturma: Bu tip sorularda karışık cümlelerin sıraya göre düzenlenmesi istenir.
c) Düşüncenin akışını bozan cümleleri belirleme: Bu tip sorularda paragraftaki konu, duygu, düşünce bütünlüğünü bozan diğer cümlelerle anlam bağı bulunmayan cümlenin belirlenmesi istenir.
d) Giriş cümlesini belirleme: Bu tip sorularda verilen seçeneklerden hangisinin giriş cümlesi olabileceği ya da olamayacağı sorulur
Ø Böyle sorularda paragraftaki cümleler, olay, duygu, düşünce akışı mantıklı bir sıraya konularak düzenlenmelidir.
Ø Dikkat edilmesi gereken diğer bir özellik de cümleler arası bağlayıcı öğelerdir. Bu bağlayıcı öğelerle cümleler birbirine bağlanır. Bu bağlayıcı öğeleri iyi belirlemek gerekir.
GİRİŞ CÜMLESİ:
1. Düşünce yazılarında genellikle konunun ortaya konulduğu cümledir.
2. Bağımsız bir yargı cümlesidir, kendisinden önce bir cümle varmış izlenimi uyandırmaz.
3. Cümlenin içinde kendisinden önce bir cümle varmış izlenimi veren işaret zamirleri, işaret sıfatları ve özellikle cümle başı bağlaçları bulunmaz.
4. Tümdengelim yöntemiyle oluşturulmuş paragraflarda ana düşünceyi belirtir.
ÖRNEK:
Aşağıdaki cümlelerin hangisi, bir paragrafın
başlangıç cümlesi olabilir?
A) Aradaki organik bütünlük, okura sağlam bir yapıtla karşı karşıya olduğunu düşündürür,
B) Giderek, kendilerini eleştirmekte çok aşırı gittiklerini düşünmeye başlıyoruz.
C) Dünyanın en güçlü devletlerinden biri olduysa da sorunları bir türlü sona ermedi.
D) Yayıncılık, Türkiye gibi okuyucu sayısı az ülkelerde ise çekici bir yatırım alanı değildir.
E) Ahmet Muhip Dranas, beni şiir yazmaya özendiren birkaç ozandan biridir.
CEVAP : “E” SEÇENEĞİDİR.
ÖRNEK:
…Bu özelliği taşıyan bilim adamı benimsemediği, doğru bulmadığı bir düşünceyi çürütme gereğini duydu mu, iş önce onu derinlemesine incelemekle başlar. O düşüncenin, kendince benimsenmesi olanaksız görünen yanlarını ortaya koyar. Ama onu hiçbir zaman hor görmez. Bugünün yanlışından yarının gerçeğini selamlar.
Bu parçanın başına aşağıdaki cümlelerden hangisi eklenirse, parça en uygun biçimde tamamlanmış olur?
A) Bilimde öne sürülen her doğru, yanlışlığı henüz kanıtlanmamış olan doğrudur.
B) Sanatçı da bilim adamı gibi, gerçeğe ulaşmak için çaba gösterir.
C) Biiimadamı, gözlem ve deney yöntemiyle elde ettiği bulgulardan yola çıkar.
D) Bilim adamı, çalıştığı alanda başka bilim adamlarınca oluşturulan birikime yabancı kalamaz.
E) Gerçek bilim adamının ilk özelliği, düşünceye saygılı olmasıdır.
CEVAP : “E” SEÇENEĞİDİR.
GELİŞME CÜMLELERİ:
1. Giriş cümlesine ve kendisinden sonraki diğer cümlelere konu, duygu, düşünce akışı yönünden bağlantılıdır.
2. Paragrafta ele alınan konuyla ilgili ayrıntıları, örnekleri içerir.
3. Gelişme cümlelerinden herhangi biri ana düşünce cümlesi de olabilir.
4. Bağlayıcı unsurlar ( İşaret zamirleri, işaret sıfatları ve cümle başı bağlaçları) bulunabilir.
5. Gelişme cümlelerinin sayısı anlatıcının ortaya koymak istediği içerikle ilgilidir.
SONUÇ CÜMLESİ;
1. Paragrafta ele alınan konuyu özetler.
2. Özetleme bağlaçları da diyebileceğimiz “özetle, sözün kısası, demek ki, yani, kısaca…” gibi bağlaçlarla başlayabilir.
3. Tümevarım yöntemiyle oluşturulan paragraflarda genellikle ana düşünceyi gösteri.
ÖRNEK:
Usta yazar sözünü bin dereden su getirerek söylemez. Ne söyleyecekse eveleyip gevelemeden, sundurup sulandırmadan, diri diri, dobra dobra söyler. Yakalamamızı istediği balığı okyanusa salmaz. Küçük bir akvaryumun içinde koyar önümüze.
Bu parçanın sonuna aşağıdakilerden hangisi getirilirse, parçada söylenenler özetlenmiş olur?
A) Kısa, özlü, açık bir anlatımla yazar.
B) İçerikten çok biçime önem verir.
C) Dilin incelik ve güzelliklerini iyi bilir.
D) Rasgele değil, planlı yazmaya çalışır.
E) İnandırıcı olmaya büyük özen gösterir.
CEVAP: “A” Seçeneğidir.
5. PARAGRAFTA ANLATIM:
Ø Anlatım: Duygu, düşünce ve olayların bir plan içerisinde dilin kurallarına uygun olarak sözle ya da yazıyla dile getirilmesi işidir.
Ø Anlatımda, ister yazılı olsun, ister sözlü olsun iki yöntem izlenir:
a) Tümevarım: Düşüncenin özelden genele, parçadan bütüne doğru gelişen bir yöntemle oluşturulmasıdır. Bu yöntemde önce örnekler, yardımcı düşünceler ortaya konur, giderek konuyla ilgili temel yargı oluşturulur.
b) Tümdengelim: Düşüncenin genelden özele, bütünden parçaya doğru gelişen bir yöntemle oluşturulmasıdır. Bu yöntemde önce temel düşünce ortaya konur, sonra örnekler, yardımcı düşüncelerle temel yargı beslenip desteklenir.
Bir anlatımın başarısı, anlatıcının ele aldığı konuyu işlerken izlediği yolu doğru seçip seçmemesine bağlıdır. Anlatıcının bakış açısına göre anlatımın iki niteliği vardır:
I- ÖZNEL ANLATIM: Anlatıcının, kişisel düşünce, yorum ve beğenilerine zevk ölçülerine dayalı bir anlatımdır.
ÖRNEK:
En güzel şehir Zonguldak’tır.
II- NESNEL ANLATIM: Anlatıcının yorumuna kişisel düşüncelerine, zevk ve beğeni ölçülerine dayalı olmayan, herkesçe benimsenip kanıtlanabilen düşünceler içeren anlatımdır.
ÖRNEK!:
Zonguldak, Türkiye’nin en çok maden kömürü üretilen şehridir.