4- İKRAZ SERMAYESİ. HİSSE SENETLİ ORTAKLIKLAR
İkraz Sermayesi ve Faiz
Sermayenin devri sırasında yalnızca ticaret
sermayesi değil, ikraz sermayesi (capital de prét) şekline giren
para-sermaye de özel bir biçim alır. Kullanılabilir para-sermaye nereden gelir?
Örneğin, sanayici, her ay, kullanıma hazır bir meta satıyor ve altı ayda bir
hammaddeler satın alıyor, ayrıca elinde beş ay kullanabileceği para var.
Kapitalist, bir yandan sabit sermayenin yıpranmış bölümlerinin yenilenmesine
yönelik para biriktirirken, bir yandan da elinde hemen kullanabileceği para
tutarları oluşur. Bu toplam paraları, ancak birkaç yıl sonra, yeni bir avadanlık
satın almak için harcayacaktır.
Bir başka zamanda da, kapitalist, paraya
gereksinme duyuyor. Örneğin, kullanıma hazır metalarını satamadı ve hammaddeler
satın alması gerekti.
Buna göre, bir kapitalist geçici olarak
fazladan para-sermayeye sahip, başka bir kapitalistin ise böyle bir sermayeye
gereksinmesi var. Kullanıma hazır sermayenin sahibi olan kapitalist, bu paraları
bir an için yararlanmak üzere öteki kapitalistlere verir.
İkraz sermayesi, belirli bir vadeyle, faiz adı verilen bir gelir
karşılığında, ödünç olarak verilen para-sermayedir.
[sayfa 132]
Faiz,
kendisine borç para verilen sanayici ya da tüccar kapitalist tarafından para
sahibi kapitaliste verilen bir kazanç bölümüdür. Sanayici ya da tüccar
kapitalist, kendisine verilen borç parayı üretime ya da ticarete yatırır. Bundan
dolayıdır ki, ikraz sermayesinin ayırıcı özelliği, ikraz sermayesinin asıl
sahibinden başka bir kapitalist tarafından kullanılmış olmasıdır. Sanayici,
ikraz sermayesinin üretimde kullanılması sayesinde işçiler tutar, ve onlardan
artı-değer sağlar. Bu artı-değerin bir bölümü, sanayici kapitalist tarafından,
faiz şekli altında ikrazcıya ödenir. Böylece, borcun faizi, artı-değerin
şekillerinden biridir.
Sanayici kapitalist, örneğin, 100.000
dolar borç aldı. Ortalama %20 kârla, bu sermaye üzerinden kâr toplamı 20.000
dolara yükselecektir. Sanayici kapitalistin ikrazcı kapitaliste aktardığı kâr,
bu 20.000 dolarlık kâr üzerindedir. 100.000 dolar karşılığı ikrazcıya ödenecek
faiz derecesi, ya da faiz oranı (Faiz oranı, ikraz edilen sermaye ile, faizler
toplamı arasındaki orandır.) 3 olursa, 20.000 dolarlık kârdan 3.000'i ikrazcıya
devredilmiş demektir. Kârın geri kalan 17.000 dolarlık bölümüne ise, sanayici
kapitalist tarafindan sahip çıkılır. Kârın bu kesimine
işletmeci kazancı denir.
İşletmeci kazancı ve faiz olarak bölüşülen
ortalama kâr oranı, ikraz sermayesinin arz ve talebi arasındaki ilişkiye
bağlıdır. Para-sermaye talebi arttıkça faiz oranı da yükselir ve para-sermaye
talebi azaldıkça faiz oranı da düşer. Faiz, ortalama kârın ancak bir bölümü
olduğundan, faiz oranı, ortalama kar oranını geçemez.
Kapitalizmin gelişmesiyle faiz oranı
düşme eğilimi gösterir. Bu, önce kâr oranının düşme eğilimi nedeniyle olur.
İkinci olarak da, kapitalizmin gelişmesiyle ikraz sermayesinin
quantum'u önemli şekilde artar. Sermaye arzı, talebe üstün gelir.
İşte, ikraz faizi oranındaki düşmeyi belirleyen nedenler bunlardır.
[sayfa 133]