Öncelikle ekstravazasyonun ne olduğunu açıklayarak başlamak istiyorum.
Ekstravazasyon Nedir?
Ekstravazasyon, intravenöz (damar içi) uygulama sırasında bir ilacın istemsiz olarak perivasküler ve subkütan boşluğa verilmesi ya da sızması ile oluşan durumdur.
Kemoterapi ilaçlarının uygulanması sırasında sık görülen komplikasyonları arasında yer alır.
Vezikan ilaçlar damar dışına sızdığında; kızarıklık, ağrı, yanma, batma ve şişlik meydana gelir. Birkaç gün içerisinde de lokal nekroz ve ülser gelişebilir.
Ekstravazasyon Risk Faktörleri
- Hastaya Bağlı Faktörler
- Yaş
- Çok sayıda venöz girişim
- Küçük çaplı venler
- Yaygın vasküler hastalık
- İlca Bağlı Faktörler
- İlacın vezikan potansiyeli
- İlacın konsantrasyonu
- İlacın miktarı
- Uygulama süresi
- Tıbbi Uygulamaya Bağlı Faktörler
- Katater ya da iğnenin travmatik bir şekilde yerleştirilmesi
- Kataterin türü
- Yerleştirilen kataterin yanlışlıkla oynatılması
Ekstravazasyon Tedavisi
- Hastada ekstravazasyon geliştiği fark edildiğinde infüzyon hemen durdurulur.
- Kanül çıkartılmadan damar dışına sızan ilaç yavaş bir şekilde enjektöre aspire edilir.
- Ekstremite elevasyona alınır, immobilizasyonu sağlanır. 2 güne kadar devam edilebilir.
- Bölgeye baskı uygulanmaz.
- Bölge ıslatılmaz, enfeksiyona karşı korunur.
- Ekstravazasyon bölgesine kesinlikle alkol sürülmez.
- İlaca özgü olarak bölgeye topikal sıcak ya da soğuk kompres uygulaması yapılır.
- Standart bir öneri olmayıp 1-3 gün süre ile uygulamaya devam edilebilir. Günde en az 4 kez 15-20 dakika boyunca uygulamaya devam edilebilir.
- Topikal sıcak uygulama yalnızca vinka alkolidleri içindir. (vinblastin, vinkristine)
- Bölge fotoğraflanabilir. Bu şekilde gözlem kolaylaştırılır.
- Hasta ilk 24 saat içerisinde yeniden değerlendirilmelidir.
- Ekstravazasyonda kayıt tutulması oldukça önemlidir.
- Kayıtta hastanın adı-soyadı, uygulanan ilaç ve miktarı, komplikasyonun gelişme saati ve tarihi, hastada görülen belirtiler, bölgenin fotoğrafı ve yapılan hemşirelik yaklaşımları yer alır.
Ekstravazyonu Önleyici 11 Strateji
- Damar yolu seçimi sırası ile ön kol, el sırtı ya da bilek en son olarak da antekübital venler tercih edilmelidir.
- Alt ekstremite venlerinden kemoterapi uygulamamalıdır.
- Sıkça kullanılan damarlardan ilaç uygulanmamalıdır. (son 2 gün içerisinde)
- Uygulama süresi uzun olan ilaçlarda mutlaka plastik kanül tercih edilmelidir.
- Kanülün sabitlenmesi için kullanılan bantlar şeffaf olmalı, gözlemi kolaylaştırmalıdır.
- Damar yolunun açık olup olmadığı serum fizyolojik verilerek kontrol edilir. Daha sonra ilaç verilmeye başlanır.
- Özellikle vezikant ve irritan ilaç veriliyorsa 5-10 dk da bir damaryolu kontrol edilerek ekstravazasyon belirtileri gözlemlenmelidir.
- Hasta çocuk ya da yaşlı ise çok daha dikkatle izlenmelidir.
- Ekstravazasyon belirtileri konusunda hasta ve yakınları bilgilendirmelidir.
- Damar yolu girişimini yapan ile ilacı uygulayan ve takip eden kişinin aynı olması ekstravazyon belirtilerini azaltabilir ya da erken fark edilmesini sağlar.
- Ekstravazasyon geliştiğinde özel formlarla durum kayıt altına alınır.
Özlem Yazıcı Korkmaz (2008). Kemoterapi Sırasında Oluşan Reaksiyonların Kontrolüne Yönelik Hemşirelik Girişimlerinin Değerlendirilmesi İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi