AİHM'NİN 03.03.2020 tarihli "Bash (Bas) Türkiye'ye Karşı" davasıyla ilgili kararı (şikayet N 66448/17)
Davada, silahlı terör örgütüne katıldığından şüphelenilen bir başvuranın gözaltına alınmasının yasallığı temyiz ediliyor. Davada, insan hakları ve Temel Özgürlüklerin korunmasına İlişkin Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin gerekliliklerinin ihlal edildiği kabul edilmiştir.
DAVANIN KOŞULLARI
Başvuran, 15 Temmuz 2016 tarihinde ülkede askeri darbeyi uygulamaya teşebbüs eden silahlı terör örgütüne ( /PDY) katıldığından şüphelenilen bir hakimdir. 20 Temmuz 2016'da seçilen önleyici tedbir kapsamında gözaltına alındı ve 9 Haziran 2017'de kendisine suçlandı.
Başvuru sahibi, ilk kez, 19 Eylül 2017 tarihinde, davanın başlamasından sonra, başvuranın gözaltında tutulmasına karar veren bir hakime sunuldu.
19 Mart 2018 tarihinde başvuru sahibi, Asli mahkemesi ("Asliye") tarafından suçlu bulunmuş ve cezai cezaya mahkum edilmiştir.
HUKUK MESELELERİ
Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesine uymakla ilgili olarak. (a) Seçilmiş bir önleyici tedbir kapsamında gözaltına alınmanın yasallığı.
(i) se başına Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesi. Bu davada, Avrupa Mahkemesi, Alparslan Altan v. Türkiye davasında (16 Nisan 2019 tarihli karar, şikayet N 12778/17) aynı sonuca varmıştır (Alparslan Altan v. Turkey).
Yasal kesinlik ilkesi, iç mahkemelerin içtihatlarına, yürürlükteki mevzuat normlarının hükümlerine aykırı olan istisnalar getirmeleri durumunda ihlal edilebilir. Bu bağlamda, Türkiye Ceza Muhakemesi Kanunu, in flagrante delicto kavramının, işlendiği sırada veya hemen sonrasında bir suçun tespit edilmesiyle ilgili tanımını içeriyordu. Bununla birlikte, Temyiz Mahkemesinin yeni yorumuna uygun olarak, suç örgütüne katılım şüphesi, in flagrante delicto unsurunu, devam eden herhangi bir olgusal durumu veya işlenen suçun başka bir kanıtını oluşturmaya gerek kalmadan karakterize etmek için yeterli olabilir.
Bu, in flagrante delicto kavramının, yürütme organının müdahalesine karşı korunmak için yargı topluluğunun üyelerine verilen usul güvencelerini reddeden geniş kapsamlı bir yorumuydu. Bu mahkeme koruması, yargısız makamlar tarafından veya hatta gözetim veya kontrol görevi gören diğer hakimler tarafından yasadışı kısıtlamalar olmaksızın bağımsız çalışmalarını sağlamak için hakimlere verildi.
(ii) Sözleşmenin 15. Maddesi. ın flagrante delicto kavramının kapsamlı bir şekilde yorumlanmasının, olağanüstü hal meselesini düzenleyen yasal normların dışında yasal sonuçları vardı. Sonuç olarak, böyle bir yorum, olağanüstü durumun özel koşulları tarafından herhangi bir şekilde makul bir şekilde yapılmamıştır.
Yukarıdakilerin ışığında, başvurucuyu "yasaların öngördüğü prosedüre uygun olarak" alınmayan bir önleyici tedbirin uygulanması çerçevesinde gözaltına alma kararının durumun aciliyetinden kesinlikle kaynaklanacağı kabul edilemez.
KARAR
Davada Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin gerekliliklerinin ihlali kabul edildi (oybirliğiyle kabul edildi).
(b) Başvuranın ilk tutukluluk döneminde, başvuranın bir suç işlediğine dair makul bir şüphenin bulunmadığı iddia edildi.
(i) se başına Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin "c" maddesi. Dünya Mahkemesi (magistrate's court), başvuranın silahlı bir terör grubunun faaliyetlerine karışma şeklinde bir suç işlediğine, Hakimler ve Savcılar Konseyi'nin (bundan böyle HSK olarak anılacaktır) kararına ve savcının askeri darbe girişiminden sonraki gün başvurana karşı soruşturma başlatması talebine ilişkin makul bir şüpheye sahip olduğu sonucuna varmıştır. HSK, başvuru sahibi de dahil olmak üzere 2.735 hakim ve savcının yetkilerini, terör örgütüne üye olduklarına dair ciddi şüphelere dayanarak askıya aldı. Bununla birlikte, HSK kararı, başvuranı doğrudan veya kişisel olarak ilgilendiren hiçbir gerçek veya bilgi içermiyordu. Türkiye Ceza Muhakemesi Kanunu'na ve dünya Mahkemesine sunulan kanıtlara ilişkin genel ve belirsiz referanslar, ya davanın materyallerinden elde edilen bireysel kanıtların özel bir incelemesi ya da başvuru sahibine karşı şüpheyi kanıtlayacak herhangi bir bilgi ya da kanıtlanacak materyal ya da gerçeklerin başka türlü olmaması durumunda yeterli kabul edilemezdi. Açıkçası, başvuranın askeri darbe girişimine katıldığından şüphelenilmediği açıktır. Dahası, savcılığın talimatları, başvuru sahibine yönelik eylemlerin gerçek gerekçesi olarak hizmet edebilecek herhangi bir "gerçek" veya "bilgi" ye dayanmamıştır.
Başvuranın gözaltına alınmasından önce, başvuranın yasadışı bir organizasyona katılımı ile ilgili olarak dünya mahkemesi tarafından sorgulandığı gerçeği, yetkililerin başvuranın söz konusu suçu işlediğinden şüphelendiğine en fazla tanıklık etmiştir, ancak bu gerçeklerden biri, başvuranın söz konusu suçu işlediğine dair objektif bir gözlemciyi ikna etmeyecektir. Ayrıca, davacının davanın esasına ilişkin müteakip mahkumiyetinin bu şikayetin ele alınmasıyla hiçbir ilgisi yoktu.
Avrupa Mahkemesine sunulan kanıtlar, başvuranın ilk tutukluluğunda kendisine karşı makul bir şüphenin olduğu sonucuna varması konusunda hemfikir olması için yeterli değildi. Ayrıca, Türk makamları başvuru sahibine karşı "makul bir şüphe" için başka gerekçeler getirmemiştir.
(ii) Sözleşmenin 15. Maddesi. Sözleşmenin 5. maddesini yorumlarken ve uygularken, Avrupa Mahkemesi, ülkedeki askeri darbe girişiminden sonra Türk makamlarının karşılaştığı sorunları dikkate almak zorunda kaldı. Bununla birlikte, terörizmle ilgili sorunların çözümünde karşılaşılan zorluklar, Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin "c" alt paragrafında öngörülen garantinin özünün ihlal edildiği noktaya kadar "geçerlilik" kavramının genişletilmesini haklı çıkaramazdı. Başvuru sahibine yönelik şüphe, gerekli minimum "geçerlilik" seviyesine ulaşmamıştır. Bu koşullar altında, söz konusu durumun karmaşıklığı nedeniyle söz konusu önlemin kesinlikle gerekli olduğu varsayılamaz.
KARAR
Davada, Sözleşmenin 5. maddesinin 1. maddesinin "c" maddesinin (oybirliğiyle kabul edilen) gerekliliklerinin ihlal edildiği kabul edildi.
Sözleşmenin 5. maddesinin 4. maddesine uymakla ilgili olarak.
(i) se başına Sözleşmenin 5. maddesinin 4. maddesi. Bir yıl ve iki ay boyunca başvuran, gözaltında tutulmasına karar veren mahkemeye gitmemiştir. Böyle bir zaman dilimine "haklı" denilemezdi.
(ii) Sözleşmenin 15. Maddesi. Gerçekten de, yargı sisteminin ülkedeki darbe girişiminden bu yana ilk kez yüzleşmeye zorlandığı zorluklar, Sözleşmenin 15. maddesine dayanarak mahkumların gözaltında tutulmalarına karar veren mahkemeye sunma hakkından geri çekilmeyi haklı çıkaracak şekilde, bu argümanlar, devletin olağanüstü halinin devam etmesine rağmen ulusun sağlığını tehdit ettiği, ancak daha az stresli hale geldiği sürece, davanın gücünü ve tutumunu kademeli olarak yitirmiştir. Bu bağlamda, aşırı zorunluluk kriteri daha sıkı bir şekilde uygulanmalıdır.
Bir kişinin tutukluluk süresinin otomatik olarak uzatılması ve gözaltından serbest bırakılması için dilekçelerin gözden geçirilmesi ile mahkeme duruşmasının imkansız olduğu bir zamanda, sürecin katılımcılarının itirazları durumunda mevzuat normları bu olasılığı dışlamamıştır. Bununla birlikte, davadaki başvuru sahibinin tüm itirazları mahkeme kararı olmaksızın gözden geçirilmiş ve reddedilmiştir. Başvuru sahibi, ön soruşturma sırasında hiçbir zaman yargıçtan önce görünmedi, ancak suçlamadan gözaltına alınmıştı.
Buna ek olarak, ülkede olağanüstü halin kaldırılmasından sadece birkaç gün sonra, "Terör Faaliyetlerinin Önlenmesi Üzerine" Yasasına tabi olan suçlarla ilgili mahkeme duruşmalarının her 90 günde bir yapılması gerektiği, Türkiye Ceza Muhakemesi Kanununun ise her 30 günde bir duruşma yapılması gerektiği kanununda bir değişiklik yapıldı.
Türk mahkemelerinin, özellikle ilk birkaç ay içinde başvuranın gözaltında tutulmasını göz önünde bulundurma biçimi, iç mahkemelerin tedbirin özünde yasal olup olmadığı sorusunu analiz ettiklerini öne sürmemiştir. Başvuru sahibine karşı, her bir davada ayrı nedenler belirtmeksizin, diğer mahkumlara karşı karar verirken aynı zamanda karar verdiler ve başvuru sahibinin davasında alınan kararlar, mahkemelerin başvuranın serbest bırakma dilekçelerinde ve bu tedbirin uygulanmasına yönelik itirazlarında belirtilen argümanlarını gözden geçirdiğini göstermiyor.
Bir devlet, bir ulusun hayatını tehdit eden acil bir durumla mücadele ettiğinde, her şeyi bir kerede yapması istenirse, en başından itibaren seçtikleri eylemlerin her birini, yetkililerin düzgün işleyişinin öncelikli gerekliliklerini karşılayan ve toplumdaki barışı yeniden tesis eden her bir garantiyle güvence altına alması durumunda savunmasız kalacaktır. Sözleşmenin 15. maddesinin yorumlanması, ilerici değişiklikler için yer bırakmalıdır. Bununla birlikte, özgürlük hakkı gibi temel bir kongre hukukuna müdahale etmeyi gerektiren bir durumda ve bir kişiyi suçlamadan gözaltına almanın potansiyel olarak olumsuz sonuçları göz önüne alındığında, başvuranın uzun bir süre gözaltında tutulma konusunu ele alan mahkemeye getirilmemesi, Sözleşmenin 5. maddesinin 4. fıkrası tarafından garanti edilen hakkın özünü ihlal etmiş ve mahkeme duruşmasının onaylanmaması, kamu güvenliğini koruma gereği nedeniyle gerekçe göstererek kesinlikle gerekli görülmemiştir.
KARAR
Davada, Sözleşmenin 5. maddesinin 4. maddesinin gerekliliklerinin ihlal edildiği kabul edildi (birinde "karşı" olmak üzere altı oyla "evet" olarak kabul edildi).
Avrupa Mahkemesi ayrıca, Sözleşmenin 4. maddesinin 5. maddesinin, dünya mahkemelerinin iddia edilen bağımlılığı ve önyargısıyla bağlantılı olarak ihlal edilmesine ilişkin, özellikle de bu mahkemelerin kullandığı anayasal ve yasal güvenceleri ve davacının davasında mahkemelerin tarafsızlığından ve tarafsızlığından şüphe etme nedenlerine işaret eden davayla ilgili herhangi bir argümanın yokluğunu dikkate alarak, açıkça asılsız bir şikayette bulunmayı reddetmiştir.