2005 Nobel Kimya Ödülü’nü, daha az tehlikeli atık üretirken farmasötik ve plastiklerin daha verimli hale getirilmesi için kullanılan “yeşil kimya” tepkisini deşifre ettiği için paylaşan Yves Chauvin, Salı günü Tours, Fransa’da öldü. 84 yaşındaydı.
Fransa cumhurbaşkanlığı İnternet sitesi “Fransa büyük bir kimyagerle ve birçok araştırmacı için bir model kaybetti.’’ Dedi.
Bay Chauvin, iki molekülün atom gruplarını değiştirdiği petrol bileşiklerini içeren kimyasal reaksiyonları ilk kez açıkladı. “Değiştirme yerleri” anlamına gelen metatez (telaffuz edilen meh-TATH-eh-sis) adı verilen reaksiyonlar, karbon atomları arasında güçlü “çift bağlar” kırdı ve ardından yeniden şekillendi.
Bu işlem genellikle yüksek sıcaklıklar ve muazzam baskılar gerektirir; Bununla birlikte, metatez nispeten yumuşak koşullar altında gerçekleşir, geleneksel proseslerden daha çabuk olur, daha az enerji tüketir ve daha az atık üretir – kimyasal şirketler ve çevre için avantajlar.
Yıllarca, kimyacılar bağların nasıl düzenlendiğini açıklayamadılar.
Chauvin, 1971’de anahtarı, metal-karbon katalizörünün anahtarıdır. Katalizör, iki dansçı gibi, dört elinin de birleştiği bir moleküler parçayla eşleşir. Bir çift elden bırakarak, dörtlü bir halka oluşturmak için ikinci bir moleküler çift çifti buluyorlar. Halka sonra katalizör yeni bir moleküler parça taşır ve orijinal partneri geride bırakarak parçalanır. Bu, karbon bağlarını düzenler.
Kaliforniya Teknoloji Enstitüsünden Nobel – Robert H. Grubbs ve Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nden Richard R. Schrock’u paylaşan diğerleri Bay Chauvin’in bulgularını aldı, yeni katalizörler geliştirdi ve organik bileşikler paradigmanın geniş bir yelpazeye nasıl uygulanabileceğini gösterdi.
Ekim 2005’te Stockholm’den gelen telefon görüşmesi Bay Chauvin’i şaşkına çevirdi.
“Benim için beklenmedik bir durumdu, çünkü benim katkım bence çok önemli değil,” dedi o gün. “Araştırmalarım yolu açtı, ancak araştırmanın ana kısmı Schrock ve Grubbs tarafından yapıldı.”
Endüstride bırakmadan önce birkaç yıl çalıştı, hayal kırıklığına uğradı ve yeni fikirler edinemedi. “Sloganımız daha fazladır, ‘Eğer yeni bir şeyler bulmak istiyorsan, yeni bir şeyler arar!’ “Bay Chauvin yazdı. “Bu tutumda belirli bir risk var, en ufak bir başarısızlık bile ortaya çıkma eğilimi içeriyor, ancak bunu başardığınızda çok mutlu oluyorsunuz, bu da riski almaya değer.”
1960’da Fransız Petrol Enstitüsüne katıldığında araştırmalarını seçme özgürlüğünü buldu ve metatez üzerinde yaptığı atılıma yol açtı.
Chauvin, “Tüm bilimler gibi, kimya da sihirli anlar ile damgalandı” dedi.”Böyle bir anı yaşayacak kadar şanslı biri için yoğun bir duygunun anı: çok geniş bir araştırma alanı aniden açılıyor” dedi.
1991’de enstitünün araştırma direktörü oldu ve 1995’te emekli oldu. 2005 yılında Fransız Bilimler Akademisine seçildi.
Chauvin 1995’te IFP’den emekliye ayrıldığında, Lyon Üniversitesi’ndeki yüzey organometalik kimya laboratuarımda çalışmaya başladı.Tours’taki evinden sabah saat 8’de tezgahta olmak için sabah 5 trenini düzenli olarak yakalayacaktı.
2005 Nobel Kimya Ödülü sahibi Yves Chauvin 10 Aralık 2005’te Stokholm, İsveç Konser Salonu’nda Nobel Ödül Töreni sırasında yapmış olduğu konuşmada kendinden ve yaptığı çalışmadan şu şekilde bahsetmiştir:
‘’ Belçika ve Fransa arasındaki sınırda, Batı Flandre’deki Menen’de (Menen in Flaman) 10 Ekim 1930’da dünyaya geldim. Atalarımın çoğu küçük çiftçiydi. Babam elektrik mühendisi idi. Birinci Dünya Savaşı’ndaki üç yıllık askerlikten ve oldukça zor bir dönemden sonra, savaştan sonra elektrik şebekesinin yeniden inşası (inşaatı) için Ypres’e ve sonra Menin’e terhis edildikten sonra onu alan şirket tarafından gönderildi. Flandre’de okul öncesi ve daha sonra Fransız ilkokuluna gittim, bu da her gün sınırı geçtiğim anlamına geliyordu. Sonra çeşitli kasabalarda orta ve yüksek eğitimime devam ettim. Savaş sırasında bombalamalara yara almayı başardım, bazen de sadece. Savaş bana orada olanları yemeyi öğretti; İyi yemekten hoşlansam da yine de telaşlı bir yiyen değilimdir. Kusursuzca dürüst olmak gerekirse, kimya okulunda bile çok parlak bir öğrenci değildim. Kimyayı tesadüfen seçtim, çünkü her neyse işine tutkuyla karışabileceğine inandığımı (ve hala yaptım) düşündüm. Başta askerlik görevimi yapmak için olmak üzere çeşitli koşullar beni bir Doktora yapmamı engelledi ve “doğru” disiplinde “doğru” denetimi seçmeniz gerekse de, sıklıkla pişman oldum – tamamen deneyimsiz olduğunuzda kolay bir iş yok .
Bu yüzden endüstride bir iş buldum, ancak süreç geliştirme, öncelikle mevcut alanların kopyalanmasından oluşuyordu, diğer alanları keşfetmek imkansızdı, istifamı istedim. Üstelik, bunun yöneticiler arasında çok yaygın bir tutum olduğunu keşfettim. Yeni şeylerden korkuyorlar: “Herkesin yaptıklarını yapın ve olabildiğince azını değiştirin: en azından bunun işe yarayacağını biliyoruz.”İtiraf etmem gereken benim düşüncemin tersi biraz takıntıdır! Sık sık bununla ilgili argümanlara girdim. Sloganımız daha fazladır, “Eğer yeni bir şeyler bulmak istiyorsan, yeni bir şeyler arar!” Bu tutumda belli bir risk miktarı vardır; en ufak bir aksama bile yankılanıyor, ancak bunu başardığınızda çok mutlu oluyorsunuz, bu da riski almaya değer.
1960’da Institut Français du Pétrole’e katıldım ve çalışmalarımı en ilgi çekici olacağını düşündüğüm şeylere odakladım.
Petrol endüstrisi esas itibariyle heterojen kataliz kullanıyor: çatlama, reform etme, hidrodesülfürizasyon, hidrojenasyon vs., fakat bu beni ilgilendiren şey değildi. Zamanla mükemmelleşmiş alanlardan kaçınmaya hep başardım. O zamanlar, Fransa’da koordinasyon kimyası, organometalikler veya geçiş metalleri ile homojen katalizör konusunda fazla bir şey yapılmadı ve İtalya’daki ( G. Natta ), Büyük Britanya (J. Chatt), Almanya’daki başarılarla hayran oldum (Max -Planck-Institute in Mülheim) ve Amerika Birleşik Devletleri. Sonuç olarak, farkında olmadan bu disiplinlerde Fransız uzmanı oldu ve bu da CNRS’deki çeşitli komisyonların olumlu ve hantal yönleri ile temasa geçti. Zamanımın en güzel bölümünü, uygulanan kimyaya harcadım, Bu benim için istihdam edildiğim şeydi ve oldukça memnun kaldım. Ben de iki homojen kataliz işlemi geliştirmeye başladım. Birincisi, nikel bazlı bir katalizör kullanan “Dimersol” olarak adlandırıldı ve 2 temel versiyonda mevcut.
Şekil.1
“Benzin” versiyonu (Şekil 1) propenin yüksek oktanlı isoheksenlere dimerizasyonu ile oluşur. Özellikle petrokimyasal olmayan petrol rafinerilerinde, Amerika’da olduğu gibi, oldukça fazla miktarda propen var. Şu anda, 35 milyon tonluk yıllık üretim ile 35 tesise (ABD’de 18 dahil) rastlanmaktadır. Rafinasyonda koordinasyon katalizörünün kullanıldığı ilk ve tek zaman bu olmuştur.
Şekil.2
Prosesin “kimyasal” versiyonu (Şekil 2), n-butenlerin izooktanlara dimerizasyonu, plastikleştiriciler için temel girdiler, “okso” reaksiyonu kullanılarak oluşur. Mevcut üretim seviyeleri yılda 400.000 ton durmaktadır.
Şekil.3
Geliştirdiğim ve titanyum bazlı bir katalizör kullanan ikinci prosese “Alphabutol” adı verildi. Düşük yoğunluklu doğrusal polietilenin yardımcı monomerinden olan dimerleşmiş etilenden 1-butene (Şekil 3) oluşur. Böyle bir işlemin yararları belli nedenlerden kaynaklanmadığından ve bunun bir sonucudur. Halen yılda 400.000 ton bir araya geldiğinde dünya çapında 20 tesis çalışıyor. Bununla birlikte, diğerleri inşaat aşamasındadır ve bu da yılda 0,5 milyon tonun üzerinde toplam çıktı alacaktır.
Şekil.4
Bir doktora yapmamak (özellikle onları denetlediğinizde!) Bariz sakıncalar var olsa da, avantajı en azından zihninizin kendisine sunulan her şey üzerinde odaklanmakta özgür olmasıdır. O sırada, piller üzerinde çalışıyordum ve özellikle de elektrokimyasal pencerelerini genişletmek için kullanılan sulu olmayan elektrolitler üzerinde çalışıyordum. İyonik sıvı sınıfına ait bu elektrolitleri katalizör çözücü olarak kullanmayı denemek iyi bir fikir olabilir diye düşündüm. Bu sıvılar, hidrokarbonlarda çok düşük buhar basıncı ve sanal çözünmezlik özelliğine sahiptir ve bifazik bir kataliz için yol açar. Alkilimidazolyum klorür ve alüminyum klorür karışımı, çok düşük bir erime noktasına (çevre sıcaklığının altında) sahip bir sıvı oluşturur (Şekil 4). Nikel bazlı dimerizasyon katalizörleri (“Dimersol” katalizörleri) için birinci sınıf bir çözücü olduğu kanıtlandı. “Difazol” olarak adlandırılan bu işlem diyagramı Şekil 5’de gösterilmektedir. İki fazlı bir sistem için gereken reaksiyon hacmi, homojen bir sistemden 10 kat daha küçüktür (emniyet açısından önemlidir: rafineriler reaksiyona giren hacimlerin çoğunu taşımaktan hoşlanmaz, çünkü Potansiyel bir “bomba”, özellikle de başlangıçta); Aynı şekilde nikel tüketimi için. 1990’da bir doktora projesinde ele alınan bu yeni süreç, benden laboratuara devralan Hélène Olivier-Bourbigou’nun yaratıcılığı ve kararlılığı sayesinde gün ışığı görecek. Rafineriler büyük hacimlerde tepki vermeyi sevmemektedir, çünkü özellikle başlangıçta “bomba” potansiyelleri bulunmaktadır); Aynı şekilde nikel tüketimi için. 1990’da bir doktora projesinde ele alınan bu yeni süreç, benden laboratuara devralan Hélène Olivier-Bourbigou’nun yaratıcılığı ve kararlılığı sayesinde gün ışığı görecek. Rafineriler büyük hacimlerde tepki vermeyi sevmemektedir, çünkü özellikle başlangıçta “bomba” potansiyelleri bulunmaktadır); Aynı şekilde nikel tüketimi için. 1990’da bir doktora projesinde ele alınan bu yeni süreç, benden laboratuara devralan Hélène Olivier-Bourbigou’nun yaratıcılığı ve kararlılığı sayesinde gün ışığı görecek.
Şekil.5
Kimyanın bana öğrettiği şey, araştırma laboratuarı ile “aşağı akım” tarafı arasında (pilotluk testi, pazarlama, endüstriyel tesis kurma) mutlak dayanışmaya ihtiyaç duyulmasıdır: aynı heves, aynı kararlılık, özellikle de her şey ters gittiğinde!
Temel araştırma ve uygulanan araştırma arasında bir fark yoktur. Bu görüşüm olsa da, kişisel zevkinize ve çalıştığım alanlara dayanarak, başkaları için de geçerli olmayabilir. Doktora ya süreçleri başlattı ya da süreçlerden türetildi. “Süreçler” hakkında çok şey söyledim, çünkü çalışma zamanımın dörtte üçünü aldılar. Bununla birlikte, koordinasyon kimyasında palladyum katalizi, rodyum katalizi, asimetrik amino asit sentezi ve benzeri gibi diğer yönlerine de ilgi duydum. 1995’te emekliye ayrıldıktan sonra J.-M’de çalışmaya davet edildim. Basset’in Lyon’daki laboratuarı, bana makul düzeyde bir faaliyette bulunmamı sağlıyor.’’ demiştir.