Med ( Medyan ) İmparatorluğu
Med İmparatorluğu, bugünkü İran'ın kuzeydoğu kesimine, Kuzey - Khvarvarana ve Asuristan'a ( günümüzde Irak olarak bilinir ) ve Güney ve Doğu Anadolu'ya karşılık gelen ilk İran hanedanıydı. Medler olarak bilinen sakinler ve komşuları Persler, Aryan ( Eski Farsça ) ile yakından ilişkili olan Medyan dillerini konuşuyorlardı. Tarihçiler, Medyen hanedanlığı altındaki İran kültürü hakkında çok az şey biliyorlar, ancak Zerdüştlüğün yanı sıra çok tanrılı bir din uygulandı ve Magi adı verilen bir rahip kastı vardı.
Geleneksel olarak, Medyan krallığının yaratıcısı, Herodot'a göre, MÖ 728'den 675'e kadar hüküm süren ve Medyen başkenti Ecbatana'yı ( Hâgmatâna veya modern Hamadan ) kuran bir Deioces'ti. Çivi yazısı metninde MÖ 714'te II. Sargon tarafından Asur'a sürülen esirlerden biri olarak bahsedilen yerel bir Zagros kralı olan Daiaukku'yu Herodot'un Deioces'i ile ilişkilendirmek için girişimlerde bulunulmuştur, ancak böyle bir ilişki pek olası değildir. Asur kaynaklarından yola çıkarak, Herodot'un Deioces saltanatı için tarif ettiği gibi hiçbir Medyan krallığı MÖ 7. yüzyılın başlarında mevcut değildi; en iyi ihtimalle, krallıklarının kuruluşuna dair bir Medyan efsanesini bildiriyor.
Herodot'a ( Herodot'un Tarihi ) göre, Deioces'in yerine oğlu Phraortes ( MÖ 675 - 653 ), Perslere boyun eğdirdi ve Asurlulara karşı erken bir saldırıda hayatını kaybetti. Bu hikayenin bazıları doğru olabilir. Asur metinleri, Esarhaddon döneminde ( MÖ 680 - 669 ) Asur'un doğu sınır bölgelerinin barışını ciddi şekilde tehdit eden Medler, İskitler, Mannalılar ve çeşitli diğer yerel Zagros halklarından oluşan bir grup grubun lideri olarak bir Kashtariti'den bahseder. Phraortes'in bu Kashtariti olması mümkündür, ancak öneri ne tarihsel ne de dilsel olarak kanıtlanamaz. Bu dönemde bir Medyan kralının Persler üzerinde siyasi ve askeri kontrol uyguladığı kanıtlanamasa da tamamen makuldür.
9. yüzyılın başlarında başlayan ve 8. yüzyılın sonlarında ve 7. yüzyılın başlarında artan bir etkiyle, göçebe savaşçı grupları, muhtemelen Kafkasya'nın dört bir yanından batı İran'a girdi. Bu gruplar arasında baskın olan İskitlerdi ve 7. yüzyılda batı platosunun işlerine girmeleri belki de Demir Çağı tarihindeki önemli dönüm noktalarından birine işaret edebilir. Herodot, Medyen hanedanlığı tarihinde İskit egemenliği olarak adlandırılan İskit egemenliği döneminden biraz ayrıntılı olarak bahseder. Bu olayın tarihlendirilmesi belirsizliğini korumaktadır, ancak geleneksel olarak Phraortes ve Cyaxares hükümdarlıkları arasında düştüğü ve MÖ 653 ila 625 yıllarını kapsadığı görülmektedir. Böyle bir interregnum'un gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediği ve eğer gerçekleşmişse, bundan daha sonra tarihlendirilmemesi gerekip gerekmediği açık sorulardır. Açık olan şey, MÖ 7. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, batı İran'da çok sayıda İskitlerin bulunduğu, Medler ve diğer gruplarla birlikte Asur için ciddi bir tehdit oluşturdukları ve görünümlerinin önceki güç hizalanmalarını dengeden tamamen çıkardığıdır.
Herodot, Cyaxares of Media'nın ( MÖ 625 - 585 ) yönetimi altında, kralları bir akşam yemeği partisinde o kadar sarhoş olmaya teşvik edildiğinde İskitlerin nasıl devrildiğini ve daha sonra kolayca öldürüldüğünü bildirir. Bu süre zarfında İskitlerin ya Batı İran'dan gönüllü olarak çekilip başka bir yeri yağmalamaya gitmeleri ya da sadece Medyan hegemonyası altında hızla gelişen bir konfederasyona dahil olmaları daha olasıdır. Cyaxares, çivi yazısı kaynaklarında Uvakhshatra olarak görünen tamamen tarihi bir figürdür. Herodot, Cyaxares'in Median ordusunu özel silahlar etrafında inşa edilmiş birimler halinde nasıl yeniden örgütlediğinden bahseder: mızrakçılar, okçular ve süvariler. Birleşik ve yeniden örgütlenmiş Medler, Asurlular için bir eşleşmeydi. MÖ 615'te Asur'un önemli sınır kentlerinden biri olan Arrapkha'ya saldırdılar, MÖ 614'te Ninova'yı kuşattılar, ancak ele geçiremediler ve bunun yerine Asur'un dini başkenti Ashur'a başarılı bir şekilde saldırdılar. Babil ve Medler arasındaki ittifak, Cyaxares'in torununun Nabopolassar'ın oğlu II. Nebukadrezzar'a ( MÖ 605 - 562 ) nişanlanmasıyla mühürlendi. MÖ 612'de Ninova'ya yapılan saldırı yenilendi ve şehir Ağustos ayının sonlarında düştü ( Babilliler savaşa tam olarak katılmak için oldukça geç geldiler ). Babilliler ve Medler birlikte kaçan Asurluları batıya doğru Suriye'ye kadar takip ettiler. Asurluların Mısır'a yardım çağrıları boşa çıktı ve son Asur hükümdarı II. Ashur-uballit, MÖ 609'da tarihten kayboldu.
Sorun, elbette, ganimetlerin galipler arasında nasıl bölüştürüleceğiydi. Çivi yazısı kaynakları nispeten sessizdir, ancak Babillilerin verimli hilal içindeki tüm Asur varlıklarının mirasçısı oldukları ve müttefiklerinin tüm yayla alanlarını ele geçirdikleri görülmektedir. Medler, bir zamanlar Urartu'nun bir parçası olan Doğu Anadolu'daki topraklar üzerinde kontrol sahibi oldular ve sonunda Batı Küçük Asya'daki baskın siyasi güç olan Lidyalılarla savaşa girdiler. M.Ö. 585 yılında, muhtemelen Babillilerin arabuluculuğuyla, Media ve Lidya arasında barış sağlandı ve Halys ( Kızıl ) Nehri iki krallık arasındaki sınır olarak belirlendi. Böylece Ortadoğu'da Medler, Lidyalılar, Babilliler ve güneyde Mısırlılar arasında yeni bir güç dengesi kuruldu. Ölümünde Cyaxares geniş toprakları kontrol ediyordu: tüm Anadolu'dan Halys'e, batı İran'ın tamamı doğuya, belki de modern Tahran bölgesine kadar ve Fars da dahil olmak üzere güneybatı İran'ın tamamı. Bu holdinglere krallık demenin uygun olup olmadığı tartışmalıdır; Bu toprakları işgal eden İranlı ve İranlı olmayan çeşitli halklar üzerindeki otoritenin, eski İran kraliyet unvanı, kralların kralı tarafından ima edildiği gibi bir konfederasyon şeklinde uygulandığından şüpheleniliyor.
Astyages, babası Cyaxares'i Medyan tahtında ( MÖ 585 - 550 ) takip etti. Saltanatı hakkında nispeten az şey bilinmektedir. Babil ile ittifakta her şey yolunda gitmedi ve Babil'in Medyan gücünden korkmuş olabileceğini gösteren bazı kanıtlar var. Ancak Astyages'in kendisi saldırı altında olduğu için kısa süre sonra başkalarını tehdit edecek durumda değildi. Gerçekten de, Astyages ve Medyenler, Büyük II. Kiros'un İran dünyasında iktidara gelmesiyle kısa sürede devrildi.