Columbiformes takiminin Columbidae (güvercingiller) familyasini olusturan 250 kus türünün ortak adidir. Familyanin Streptopelia, Zeniada gibi cinslerine giren daha küçük, ince yapili ve pastel renkli üyeleri kumru olarak bilinir.
Bütün zoocografya bölgelerine yayilan bu türlerin üçte ikisi Oryantal bölgede, Avustralyada ve Büyük Okyanusun batisindaki adalarda, öbür türlerin çogu Etiyopyen ve Neotropikal bölgelerde yasar. Kuslarin çogu suyu yudumlayarak içmelerine karsin Columbidae üyelerinin tümü suyu emerek içme aliskanligindadir. Eriskinler yavrularini prolaktin hormonunun uyarisi ile kursaklarindan salgilanan ve güvercin sütü denen siviyla besler. Yavrular gagalarini eriskinlerin yutagina sokarak kursaktan agiza dogru gelen bu sütü alir.
ALT FAMILYALAR
Columbidae familyasi, çok sayida alt familyaya ayrilir. Columbinae (gerçek güvercinler) 30 cins altinda toplanan 175 türü içerir. Yeryüzünün hemen her yerine yayilmis bu altfamilyanin tohum ve meyveyle beslenen üyeleri çogunlukla toplu halde yasar. Bazilari yerde, bazilari da kismen tümüyle agaçlarda besin arar. Tüyleri genellikle boz, siyah ve kahverenginin tonlarindadir. Bazi türlerde yanar döner lekeler bulunur. Tahtali evcil güvercin ve atasi kaya güvercini gibi türleri içeren Columba cinsi ile üveyigi ve eski dünyanin iyi bilinen kumru türlerini içeren Streptopelia cinsi bu alt familyadandir.
Grubun öbür taninmis türleri arasinda Yeni Ginede yasayan tavuk iriligindeki sülün güvercini (Otidiphaps nobilis), Yeni dünyada bulunan ak kanatli kumrular ve Zenaida cinsinin üyeleri, Orta ve Güney Amerikada bulunan yer güvercinleri (Metriopelia) ile bildircin güvercinleri (geotrygon) ve soyu tükenmis olan göçmen güvercin sayilabilir.
Treroninae (meyve güvercinleri) altfamilyasi, Etiyopyen ve Oryantal bölgelerde, Büyük Okyanus adalari ve Avustralyada yasayan 10 cinsi ve 115 türü içerir. Meyveyle beslenen, yumusak gaagli ve kisa bacakli olan bu kuslar agaçlarda dolasir. Tüyleri genellikle yesile çalar. Birçok türün vücudunda sari, kizil ya da öbür renklerde parlak lekeler vardir. Iri yapili Ducula türleri küçük ve renkli Ptilinopus türleri, mavi güvercinler (Alectroenas) ve kizil ayakli yesil güvercinler (treron) iyi bilinen türler arasindadir.
TAÇLI GÜVERCINLER
Gourinae (taçli güvercinler) alt familyasi tek bir cins (Goura) ve üç türden olusur. Mavi-boz renkli olan bu türlerin yelpazeye benzeyen tepelikleri vardir. Hemen hemen hindi iriliginde olan bu kuslar en iri güvercinlerdir.
Didunculinae altfamilyasini olusturan tek tür Samoa adasinda yasayan ve adini gagasinin iki yanindaki çikintilardan alan disli güvercindir (Didunculus strigirostri). Meyve yiyen bu tür, önceleri yerde beslenirken insanlarin adaya getirdigi yirticilardan sakinmak için agaçlarda beslenmeye uyarlanmislardir.
EVCILLESEN ILK KUS
Insanlarin evcillestirdigi bilinen ilk kus güvercindir. Palearktik bölgenin batisinda yasayan kaya güvercininden evcillestirilen bu kuslarin ortaya çikis tarihi I.Ö. 4 bin 500lere kadar uzanir. Ilk evcillestirildigi dönemden günümüze kadar geçen süre içinde yüzlerce evcil güvercin soyu gelistirilmistir. Bunlar ya görünüslerinin güzelligi için, ya uçma ve yön bulma özellikleri için yetistirilmislerdir.
Özellikle uzun süre uçabilen ve salindigi yere dönme özelligine sahip olan güvercinden çok eski tarihlerden bu yana yararlanilmistir. Bu amaçla yetistirilen ve posta güvercini olarak bilinen soyun, atasi kaya güvercinine çok benzer. Ama ondan biraz daha iridir.
Türkiyede güvercin yetistiriciligi hemen her yerde yapilmakla birlikte özellikle Mardin,Sanliurfa gibi Güneydogu Anadolu bölgesi illerinde yaygindir. Mardin denen soy uçarken taklalar atmasiyla dikkat çeker.
Pelenk, Perçemli gibi yerel soylarin yani sira Tavus güvercini ve Posta güvercini olarak taninan soylar da Türkiyede yetistirilmektedir.
NERELERE YUVA YAPARLAR?
Yuva yaptiklari yerler türlere göre farklilik gösterir. Kaya kovuklarina, agaç kovuklarina ve dallarina hatta topraga yuva yapanlar bulunur. Yuvalarini çali çirpi, tüyler ve kuru ot gibi maddelerden, oldukça basit ve gevsek olarak hazirlarlar. Bu yuvaya disi kus genelde 2 yumurta birakir. Disi ve erkek kus yumurtalarin üzerinde nöbetlese yatarlar. Kuluçka süresi türlere göre 12-28 gün arasinda degisir.
Yavrular çiktiklarinda çiplak ve gözleri kapalidir. Ilk günlerde, ana ve babalarinin kursaklarindan salgilanan ve "güvercin sütü" adi verilen bir maddeyle beslenirler. 5-7 gün içerisinde gözleri açilir ve ebeveynleri tarafindan yari sindirlmis tohumlar ile beslenmeye baslarlar. Bundan sonra hizla gelisen yavrular dördüncü haftanin sonunda ana babalarini izlerler
Mehmet Hulusi Göçer, Muzaffer Sarisözen