Osmanlı Devletinde Anayasal Düzene Geçiş ve Siyasi Gelişmeler
1.MEŞRUTİYETİN İLANI(1876)
Sultan Abdülhamit( 1876-1909)
Panslavizm Hareketi ve Balkanlarda Ayaklanmalar
Rusya’nın, bütün Slavları kendi liderliğinde birleştirme faaliyetlerine Panslavizm denir. Bu yüzden Balkanlar-da 1875 de isyanlar çıktı. İlk isyan Bosna-Hersek’te vergi vermek istemeyen köylüler tarafından çıkarıldı. (1875) 1876 da Bulgaristan’da isyan çıktı. Bu isyanlar kanlı bir şekilde bastırıldı.
Arkasından Selanik’te bir Ayaklanma çıktı. ( Selanik Vakası) Bunun üzerine İngiltere hariç diğer devletler bir araya gelerek Osmanlı Devletine bir uyarı verdiler.
Bu sırada Sultan Abdülaziz tahtan indirildi, V. Murat tahta çıkarıldı. Osmanlı Devleti Sırbistan ve Karadağ’ın Bosna Ayaklanmasına yardım etmemeleri konusunda uyardı. Bunun üzerine bu devletler Osmanlı Devletine savaş açtılar. Osmanlı Devleti bu devletlere karşı başarılı oldu. Bunun üzerine Rusya harekete geçerek Osmanlı Devletine ültimatom vermesi sonucunda Osmanlı-Sırp savaşı durdu. Bu meselenin çözümü için İstanbul’da Bir Konferans toplandı.(1876) Bu sırada V.Murat tahtan indirildi. II. Abdülhamit tahta çıkarıldı.(1876) II. Abdülhamit Kanunu Esasi’yi ilan edeceğini açıkladı. Bu konuda hazırlıklara başlandı.
İstanbul Konferansı (1876)
Balkanlarda çıkan isyanlara bir çözüm bulmak amacıyla toplanmıştır,
Osmanlı Devleti, Rusya, İngiltere, Almanya, Avusturya ve İtalya’nın katılımıyla yapılmıştır. Konferansta Avrupa devletleri Osmanlı Devletinden;
• Karadağ ve Sırbistan’dan çekilmesini,
• Bulgaristan’ın iki eyalete ayrılmasını,
• Bosna-Hersek ve Bulgaristan’a özerklik verilmesini, istediler.
Osmanlı Devleti bu kararları kabul etmedi.
Çünkü Mebus an Meclisinde bu toplulukların temsil edileceği açıkça ifade ederek bu isteklere karşı çıkıyordu. Bunun üzerine konferans dağıldı.
Kanunu Esasi (1876) ve Meşrutiyet (1877-1878)
Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu durumdan kurtuluşun Meşrutiyetin İlan edilmesiyle olacağını savunan bazı aydınlar bu düşünceyi savunuyordu. Aralarında Namık Kemal, Şinasi, Ziya Paşa, Ali Suavi ve Mithat paşa gibi şairlerde bulunuyordu. Bunlara Avrupa’da Jön Türkler, bizde Yeni Osmanlılar( Genç Osmanlılar) adı verilir. Yeni Osmanlılar iki ana düşünceyi savunuyorlardı.
1. Halkın temel haklarını, özgürlüğünü ve eşitliğini yasaların güvencesi altına almak. (Anayasa’nın hazırlanması)
2. Osmanlı Devletinde Meşrutiyet yönetimini gerçekleştirmek. (Parlamentonun açılması) Padişah Abdülaziz meşrutiyeti kabul etmediği için tahtan indirildi (1875)
3. Yerine V. Murat geçti. Sağlık nedenleri ile oda tahtan indirildi. II. Abdülhamit tahta çıktı.
Genç Osmanlılarla anlaşan II. Abdülhamit, Mithat Paşa’yı Sadrazam yaptı. Mithat Paşa bakanlığında ilk Türk Anayasası (Kanunu Esasi) hazırlanarak 23 Aralık 1876 da ilan edildi. Böylece Osmanlı Devleti ilk defa meşruti (parlamentolu) yetime kavuştu. İlk Türk Anayasası ile Osmanlı Devleti Anayasal bir devlet haline geldi.
Esasları:
1. Yürütme görevi başkanlığı padişahta Fermanı üzere bakanlardan oluşan Vekiller Heyetine (Bakanlar Kurulu) aittir.
2. Kanun yapma(yasama) yetkisi, Meclis-i Ayan ve Meclis-i Mebus an’a aittir.
3. Meclisi Mebusan dört yılda bir yapılacak seçimlerde elli bin Osmanlı seçmenin oyunu alanları oluşturulacak.
3. Meclis-i Ayan üyelerinin seçimi padişaha aittir.
4. Meclisi açma-kapama yetkisi padişaha aittir…
Özellikleri
• Kanunu Esasinin ilan edilmesi ile Osmanlı Devletinde anayasal düzene geçilmiştir.
• Halka ilk defa seçme ve seçilme hakla verilmiştir.
• Halk ilk defa yönetime katılma imkânına kavuşmuştur.
• Kanunu Esasi ile diğer ıslahatlarda olduğu gibi devletin parçalanmasının önüne geçilmek istenmiştir.
İlk Osmanlı Meclisi 20 Şubat 1877 de toplandı. Meclis başkanlığına Ahmet Vefik Paşa getirildi. Meclis 119 milletvekili ve 26 ayandan oluşuyordu.
Milletvekillerinin; Ayanların;
71’i Müslüman, 21 ’ i Müslüman,
44’ü Hıristiyan, 5’i Hıristiyan’dı.
4’ü Musevi’dir
Meclis görevini yerine getiremedi. Ayrılıkçı istekler arttı. Rusya’nın savaş açması üzerine Sultan II. Abdülhamit Kanunu Esasinin kendisine verdiği yetkiye dayanarak meclisi 14 Şubat 1878 de kapadı.
Bu dönemde ilk medeni kanun olan Mecelle kabul etmiştir.
Meşrutiyetin ilanı ile her şeyin düzeleceğini savunan Jön Türkleri haklı çıkarmamıştır.
2.1877-1878 OSMANLI-RUS SAVAŞI (93 HARBİ)
Sebepleri:
1. Rusların, Balkanlardaki Panslavizm propagandası.
2. Osmanlı Devletinin İstanbul konferansı kararlarını kabul etmemesi.
Rusya’nın, Baserabya’ya asker sokması ile savaş başladı.(1877) Romanya bu savaşta Rusya’nın yanında yer aldı. Osmanlı Devleti, İngiltere’den yardım istedi. İngiltere bu isteği reddetti, Osmanlı-Rus savaşı iki cephede devam etti.
Balkanlar’da Ruslar Tuna’yı aşarak Plevne’yi kuşattılar, Gazi Osman Paşa, Plevne’yi beş ay süreyle savundu. Plevne sonunda düştü. Ruslar, Edirne’yi alarak Çatalca ’ya kadar ilerlediler.
Kafkasya’da Ahmet Muhtar Paşa Ruslara karşı bazı başarılar elde etmesine rağmen Ruslar, Kars’ı alarak Erzurum’a kadar ilerlediler. Erzurum’da Aziziye Tabyalarında durduruldu. (Nene Hatun’dan kısaca bahsedilecek)
Zor durumda kalan Osmanlı Devleti, Rusya ile Ayestefonos Antlaşmasını(Yeşilköy) yapmak zorunda kaldı.(3 Mart 1876) una göre;
1. Bosna-Her sek’e özerklik verilecek.
2. Sırbistan, Karadağ ve Romanya (Eflak ve Boğdan)’ya tam bağımsızlık verilecek.
3. Makedonya ve Balkanları içine alan Büyük Bulgaristan Krallığı kurulacak.
4. Girit ve Ermenistan’da ıslahat yapılacak.(l6. Madde)
5. Tesalya, Yunanistan’a verilecek.
6. Kars, Ardahan, Batum ve Doğu Beyazıt Ruslara verilecek.
7. Osmanlı Devleti Rusya’ya savaş tazminatı ödeyecek.
Rusya’nın güçlenmesini istemeyen İngiltere, Avusturya, Avusturya ve Almanya’nın itirazı ile bu antlaşma yürürlüğe girmemiştir. Bu devletlerin baskısı sonucu Rusya Berlin Antlaşmasını kabul etmek zorunda kalmıştır.
NOT: Bu antlaşma Osmanlı tarihinde yapılan fakat imzalanmayan ilk antlaşmadır.
a.Berlin Kongresi ve Sonrası
Alman Başbakanı Bismark’m başkanlığında Berlin Konferansı toplandı. Yapılan görüşmeler sonunda Ayestefonos Antlaşması aşağı yukarı aynen kabul edildi. Sadece;
1. Doğu Beyazıt, Osmanlı Devletine geri verildi.
2. Büyük Bulgaristan üçe ayrıldı. Buna göre;
a) Makedonya: Islahat yapılması koşulu ile Osmanlı Devletine bırakıldı.
b) Doğu Rumeli: Özerk hale getirildi,
c) Asıl Bulgaristan: Osmanlıya yergi veren bir prenslik getirildi.
Bu antlaşma Osmanlı Devletinin dağılması sürecinde önemli bir aşama olmuştur. İngiltere’de bu antlaşma ile Osmanlı Devleti topraklarının paylaşılmasına katıldı. Konferans öncesi İngiltere Osmanlı Devletinin çıkarlarını korumak için Kıbrıs’ı geçici olarak Osmanlı Devletinden aldı. Fakat Konferansta bu desteği vermedi. Osmanlı Devleti, İngiltere’den boşalan alanı Almanya’ya yönelerek doldurmaya çalıştı.
b-Ermeni Meselesi
Ermeni Meselesi ilk defa 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi sırasında ortaya çıktı. Ruslar Doğu Anadolu’yu işgal ederek, bağımsızlık vadi ile Ermenileri Osmanlı Devletine karşı kışkırttılar. Ayestefanos ve Berlin Antlaşması ile Ermenilerin oturduğu yerde ıslahat yapılacağı kabul edildi. Böylece Ermeni Meselesi uluslar arası bire sorun haline geldi.
Bu mesele Ermenilerin değil Osmanlı Devletini parçalamak isteyenlerin (özellikle İngiltere ve Rusya’nın)meselesi olarak devam etti
Rusya; Doğu Anadolu’da kendi kontrolünde kurulacak bir Ermeni Devleti ile Akdeniz’e inmeyi amaçlıyordu.
İngiltere; Doğu Anadolu’da kendi kontrolünde kurulacak bir Ermeni Devleti ile Akdeniz’e inmek isteyen Ruslara engel Fermanı hedefliyorlardı.
Böylece, İngiltere Akdeniz’deki çıkarlarını korumuş olacak ve Uzak Doğu sömürgelerine giden yolu güvenlik altma alacaktı.
Ermeniler, Berlin Antlaşmasından sonra teşkilatlandılar. İsviçre’de Hınçak (1887), Tiflis’te Taşnak-Sutyün (1890) kuruldu. 1889 dan itibaren olaylar başladı. Van, Erzurum, Bitlis,…isyanlar çıktı. 1896’da Osmanlı Bankasını İşgal ettiler. 1905’de Sultan Abdülhamit’e suikast düzenlediler, Fakat başarılı olamadılar. Bu olaylar devam ederken İngiltere Ermenileri destekledi. (Daha gendi bilgi için kitaba bakılacak)
c-Kibrisin İngiltere Yönetimine Bırakılması
Berlin Konferansı öncesi İngiltere adayı Osmanlı Devletinden almıştır.I. Dünya Savaşında Kıbrıs tamamen İngiltere’ye bağlanmıştır. (1914)
d-Tunusun Fransızlar Tarafından İşgali
e-Mısırın İngiltere tarafından İşgali
Süveyş Kanalın 1869’da açılmasıyla Mısır’ın önemi biraz daha arttı. Mısır Hıdivi (Valisi) İsmail imar faaliyetlerinde bulunurken borçlandı. Mısır’da Ayaklanma çıktı. Mısır sorununu görüşmek üzere İstanbul’da bir konferans düzenlendiği şuada İngilizler Mısırı işgal ettiler.(1882)
f-Doğu Rumeli Meselesi
Berlin antlaşmasına göre;
1. Bulgar Pensliği kurulacak,
2. Prensliğin teşkilatlanmasını Ruslar yapacak,
Bulgarlar seçimle bir meclis oluşturdular. Bu Meclis
1879’da Bulgar Anayasasını kabul etti. Kurulan hükümette Doğu Rumeli’nin Bulgaristan’la Birleşmesini programma aldı. 1885’de Filibe( Doğu Rumeli ) de bir Ayaklanma çıktı.Bu Ayaklanma sonucu Osmanlı Valisi (Hristiyan) sınır dışı edildi. Bulgar hükümeti, Doğu Rumeli’nin Bulgaristan ile birleştiğini ilan etti.
Bu durum Berlin Antlaşmasına (1876) aykırı bir durumdur. Bunun üzerine Osmanlı Devleti Kırcaali ve Rodop’un Osmanlı Devletine bırakılması şartı ile Doğu Rumeli Eyaletinin valiliğini Bulgar Prensliğine verdi. (1886)
Bulgarlar, II. Meşrutiyetin ilanı sırasındaki olaylardan yararlanarak bağımsızlığını ilan ettiler.(1908)
g-Osmanlı-Yunan Savaşı-Dömeke Meydan Savaşı
Yunanistan Edime Antlaşması ile bağımsızlığını ilan ettiler.(1829)
Yunanistan, Osmanlı Devletini ele geçirmek isteyen tek Balkan devleti olmuştur.
Yunanlıların amacı; Rumların yaşadığı toprakları kendi ülkelerine katmak istemesidir. (Megala İdea) Bu amaç doğrultusunda Etnik-i Eteria’yı kurdular.(1894)
Yunanlılar ilk önceleri Girit’teki Rumları Osmanlı Devletine karşı kışkırtmaya başladılar. Bunun üzerine 1866’- da Sadrazam Ali Paşa Girit’e giderek bazı imtiyazlar verdi.
1896’da Girit’te tekrar isyan başladı. Yunanlar adayı ele geçirmeye kalkıştı. Bunun üzerine Osmanlı Devleti, Yunanistan’a savaş açtı.(1897) Dömeke Savaşında Yunanlılar yenilgi-ye uğratıldı. Yunanlılar yenilince Avrupa Devletleri devreye girdi. İstanbul’da toplanarak barış antlaşması imzaladı.(1897)
Buna göre;
1. Yunanlılar; Girit’ten çekilecek.
2. Osmanlıya Tazminat ödeyecek.
3. Girit özerk olacak ve yönetimi yunanlı prense
bırakılacak.
Girit, fiilen Osmanlı Devletinden 1908’de ayrıldı. Balkan Savaşları sonucunda Osmanlı Devleti, Girit’in Yunanistan’a ait olduğunu kabul etmek zorunda kaldı.
3-II. MEŞRUTİYET VE SİYASİ GELİŞMELER
a.II. Meşrutiyetin İlanı
I.Meşrutiyet 23 Aralık 1876’da ilan edildi. Fakat, 14 Şubat 1878îde kapatıldı.. (93 Harbi sırasında) Bunun üzerine Sultan II. Abdülhamit’e karşı muhalefet arttı. Meşrutiyet yanlarlı İttihadı Osmani Demeğini kurdular. Bu cemiyet daha sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti (Birleşme ve İlerleme ) adını aldı. Bu sırada Mustafa Kemal Şam’da Vatan ve Hürriyet Cemiyetini kurdu. Selanik’te bir şube açtı. Daha sonra ittihat ve Terki Cemiyeti ile birleşti. İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin amacı;
• Kanunu Esasiyi yürürlüğe koymak.
• Meclisi Mebus an’ın açılmasını tekrar sağlamaktı.
Dış meseleler cemiyetin güçlenmesini sağladı. 20. yüzyılda Makedonya Meselesi ortaya çıktı. Avrupa devletleri bir araya gelerek;
1. Balkanların ve boğazların geleceğini görüştüler.
2. Makedonya’da ıslahatların yapılmasının gerektiğini açıkladılar.
Cemiyet bu durumu görünce telaşa kapıldı. Bu nedenle meşrutiyetin ilan edilmesini istediler. Cemiyet mensuplarından Enver Bey Selanik’te, Resneli Ahmet Niyazi Bey Manastır’da ayaklandı Anayasa ilan edilme-dikçe dağdan inmeyeceklerini ve Ayaklanmaya devam edeceklerini bildir-diler.(!908) Üzerlerine askeri kuvvetler gönderildiyse de sonuç alınamadı. Sonunda sultan II. Abdülhamit anayasayı yürürlüğe koyarak 2. defa Meşrutiyeti ilan etti. (23 Temmuz 1908)
İttihat ve Terakki Cemiyetinin Meclisi açmaktan başka bir amacı ve programı yoktu. Meşrutiyetin ilanından sonra seçimler yapıldı. Seçimlerden İttihat ve Terakki Cemiyeti güçlü olarak çıkmasına rağmen hükümet Ferman yerine dışarıdan hükümete müdahale etmeyi tercih ettiler.
b.31 Mart Olayı
Bunun üzerine ittihat ve Terakki Cemiyetine karşı bir muhalefet oluşmaya başladı. İstanbul’da bazı gruplar isyan başlattılar. (13 Nisan 1909) İsyancılar meclis binasına yürüyerek meclisin ve Sadrazam’ın istifa etmesini istediler. Bazı gazete binalarını bastılar. İttihat ve Terakki taraftarlarından bazı kişileri öldürdüler. (31 Mart Vakası)
II. Abdülhamit, olayları yatıştırmaya çalıştıysa da bir sonuç alamadı. İttihat ve Terakki’ni merkezi olan Selanik’ ten Ayaklanmayı bastırmak için Mahmut Şevket Paşa komutasın da bir ordu İstanbul’a hareket etti. Edirne’deki bazı birlikler de bu orduya katıldı. Bu orduya Hareket Ordusu adı verilir. Mustafa Kemal bu orduda Kurmay Subayı olarak görev yapmaktaydı. Bu ordu İstanbul’a gelerek Ayaklanmayı bastırdı. Sultan Abdülhamit’i tahtan indirdiler. Yerine V. Mehmet Reşat’ı getirdiler. Bu olayları gerçekleştirilirken şeyhülislamdan fetva alınmış olup Ayan ve Mebus an meclisinin ortak toplantısında kabul edildi. Kanunu Esasisinin Bazı maddeleri değiştirildi.
Buna göre;
1. Bankların meclise karşı sorumlu Fermansı kabul edildi.
2. Padişahın, meclisi açma-kapama, kişileri sürgüne göndermesi, savaş ve barış kararı alma yetkileri sınırlandırıldı…
II. Meşrutiyet Döneminde Türkçülük Politikası benimsendi. Bu dönemde bütün güç İttihat ve Terakki Partisinin eline geçti.
• Bulgaristan bağımsızlığı ilan etti.(1909)
• Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Bosna- Hersek’i topraklarına kattığını ilan etti.
• Yunanistan, Girit’i topraklarına kattığını ilan etti.