Gürcistanlı feminist ressam Lia: Konfor alanlarını kırmaya çalışıyorum
Capire-01 Kas 2022
'Umarım biz kadınların özgür olacağı zaman gelir ama bugün dinlenmeye hakkımız yok. Ataerkil ve erkek egemen baskı o kadar güçlü ki bir an için ezilir ve çiğnenirsiniz. Bu yüzden her dakika savaşmak zorundayız'
Lia Ukleba, Gürcistan'dan feminist bir sanatçı. 1974 doğumlu, pedagoji mezunu ve ataerkil toplumlarda yaşayan kadınların duygu ve deneyimlerini ifade etmek için 2011 yılında resim yapmaya başladı. Ertesi yıl, “Oyuncak Tabancalı Bakire Meryem” adlı çalışması ülkesinde büyük tepkilere yol açarak doğduğu şehir Kutaisi'de baskı görmesine ve tehdit edilmesine yol açtı.
2015 yılında ise Lia Ukleba, Gürcistan'da kadın hakları için mücadele eden kişilere verilen Kato Mikeladze Ödülü'nü aldı.
Capire'e verdiği bir röportajda Lia, kendi deneyimlerine ve baskıyla karşı karşıya kalan kadınların hikayelerine dayanarak yaratıcı sürecinden ve ilhamlarından bahsetti: “Başından beri ataerkil toplum, kadının bastırılmış hali, genel olarak kadın duyguları gibi konulara düşüncelerim, fırçam veya elimle yön veriyordum. Resimlerimde bir kadının vücudunda içsel olarak ne hissettiğini ifade etmek istedim.”
İnsan cehalet içinde daha cesurdur. Bugün elbette böyle tepkilere daha hazırım ama Meryem Ana'yı çizdiğimde böyle bir tepkinin geleceğini bilmiyordum. Bazılarını rahatsız edeceğine hazır olsam da böyle bir ölçek beklemiyordum. Bir tartışma alanı yaratıldı ve insanlar bu konular etrafında oldukça hararetli ve uzun bir süre konuşmaya başladılar. “Meryem Ana” feminist bir eser, sesini insanlara duyurmak isteyen bir kadını anlatıyor ve sesini duyurmak için radikal adımlar atar, yoksa ikna edemez, sesini başkalarına aktaramaz.
*İsa neden Meryem Ana'nın kucağında değil de hamile?
Burada farklı bir fikir vardı, doğmamış bir Tanrı'ya odaklanmak istedim. Doğmuş veya doğmamış olması bir anlam ifade eder mi?
*İsa'nın kucağındaki çocuk resminiz hakkında bize ne söyleyebilirsiniz?
Bu çalışmanın ilham kaynağı, anne olmak isteyen ve bu arzusundan, toplumdan gelen baskıdan ve bu süreçte karşılaştığı sorunlardan bahseden trans bir kadınla yapılan röportajdan geldi. Kucağında çocuğu olan bir trans kadını resmetmeye karar verdim. Yeni bir hayat doğurmak, büyütmek ve bir şekilde sevgisini başkalarına kesinlikle özverili bir şekilde vermek istiyor. Tüm kalbi ve ruhuyla anne olmak istiyor. O kadar dokunaklı, hassas bir hikayeydi ki onu kutsal tutmaya karar verdim. Her insanın olmak istediği kişi olma ve isterse çocuk sahibi olma hakkı vardır. Bu kutsallığa kimsenin dokunmaya hakkı yoktur. Buna göre, trans bir kadın kucağında bir bebekle ortaya çıktı ve İsa gibi oldu.
*Çalışmalarınızda dönemlere ayrılmış, ikonografik bir bölüm, bir dizi meyve var ki bu bana tabloları vajinal yorumları çağrıştıran Amerikalı ressam Georgia O'Keeffe'nin yapıtlarını hatırlattı...
Bu tahtaların (mutfak tahtası) hikayesi, benim kişisel geçmişimden geliyor. Çok genç yaşta evlenmek zorunda kaldım. Bu aynı zamanda zararlı geleneklerden de kaynaklanıyordu ve kültür tarafından bilmediğim ve yapmaktan hoşlanmadığım şeyleri yapmaya zorlandım. 16 yaşındayken hamuru yoğurmama gerek yoktu ve ailem beni buna zorladı. Bu benim tarafımdan çok fazla protestoya neden oldu. Bu hikaye beni cezbetti ve çocukluğumdaki gibi, mecbur kaldığım için yemek yapmayı öğrenmeyeceğime karar verdim. Gerçekten çok iyi bir aşçı değilim, ama yine de benim için karmaşık bir şey. Bu güne kadar hâlâ bir stres olmaya devam ediyor. Mutfaktan korkuyorum. İki çocuk doğurmama, onları büyütmeme, onlar için yemek yapmama ve hâlâ mutfakta olmama rağmen bu mutfak tahtası her kadın için olduğu gibi günlük bir kullanım nesnesi. Bu mutfak tahtasını atölyeye taşıdım yani bu tahta için istediğim ve ilgilendiğim bir fonksiyon buldum.
Aslında bu bir kendini kurtarma hikayesiydi ve başkalarını da mutlu edecek. Bu hikayeye herkes ulaşsın ve bu çizime koyduğum kod herkeste olsun diye çok ucuza satmaya karar verdim.
*Geçmişte erken evlilik yaşadınız fakat bugün farklı bir kadınsınız, bağımsız ve başarılı bir sanatçısınız ama yine de geçmişinize benzer hayatlar yaşayan kadınları unutmadınız...
Onları unutmam imkansız. O kadınları kendi yüreğimde yaşadım, özellikle kadın cinayetleri benim için çok acı bir konu. Bu yüzden öldürülen tüm kadınlarla birlikte öleceğimi düşünüyorum. Kadın cinayetleri ile ilgili son eserim ise “Güzel Kumaş Parçaları”dır. Tüm eseri yapma süreci boyunca cümleleri çok eskittim, ne diyeceğimi bilemedim, bu nedenle böyle elbiseler dikmeliydim.
*Bu küçük Kutaisi şehrinden uzaklaşma arzusunu nasıl hissetmezsiniz? Şu an yaşadığın ortamdaki baskıyla nasıl başa çıktığını ve neden yurtdışına gitmeyi düşünmediğini merak ediyorum.
2015 yılında çalışmalarım İlia Üniversitesi'nde sergilendi ve bir haber geldi. Patrik mektubunda beni dine en büyük hakaret eden kişi ilan etti. Sonra toplumdan tehditler ve baskılar gelmeye başladı. STK'lar bana “şimdi bavulunu topla ve git” dedi. Neden reddettiğimi bilmiyorum. Belki de bir şekilde bu ülkede bağnazların olmadığına inandığım için. Her şey kırılgan ve yanıltıcı, kırılabilir. Bu ülkede fanatikler olsaydı, bugün hayatta olmazdım. Ama bu kırılganlığın küçük bir iple bağlı olduğunu biliyorum, kolayca kırılabilir. Birinin bana zarar vereceği hissine kapılmadım. Bavul toplayıp kaçmak kolay değildi. Her nasılsa bir kaçış olarak algıladım ve buna hazır değildim, kaçmak istemedim.
Kutsal olmayan şeylere kutsal anlamlar verirler. İnsanların hazır kalıplarla yaşamaması ve soru sorması gerektiğine inanıyorum. “Neden?” sorusuna cevap aramalıyız. Bu basit ama en önemli sorudur. "Neden" sorusu çocukluğumdan beri aklımda - ya da buna benzer başka bir soru, “neden olmasın?”
Toplum, stereotiplerden uzaklaşmaya hazır değil. Her şeyi konuşulabilir hale getirmek için küçük çıkışlar deniyorum. Bir tartışma başladı mı bu bir şeylerin bozulduğu anlamına gelir. Diyalog üzerinden birbirine karşı çıkan iki taraf var ve bu diyaloglarla ortak noktaya bile gelebiliriz. İşlerim bunu başarırsa hedefime ulaşmışım demektir.
*Çalışmalarınız tartışma konuları barındırıyor, seslerin eşlik ettiği, bağırıp konuştukları izlenimini edindim. Herkes eserlerinizi gördüğünde bunu hissedecek, ama yine de insanlarda değişim korkusu var…
Değişim her zaman acıdır, sıcak bir odadan ayrılmak soğuğa gitmek demektir. Bu soğuk, rahat olduğunuzda daha zordur, dışarı çıkmak acı verir. Ancak bu çıkış daha ilginç bir hikayeye yol açabilir. Bazen konfor alanından dışarı çıkmaya ihtiyacımız var. Konfor alanlarını kırmaya, izleyiciyi rahatsız etmeye çalışıyorum.
*Feminist bir sanatçı olarak, dünya kadınlarına çağrınız ne olacak?
Özgürlüğüm için, kendim için mücadele etmem, tüm kadınlar için bir mücadele demektir. Küçük kızlara her zaman sabaha kavgayla başlayıp geceyi böyle bitirmeleri gerektiğini söylerim. Aksi takdirde, toplumumuzda yaşamak imkansızlaşır. Umarım biz kadınların özgür olacağı zaman gelir ama bugün dinlenmeye hakkımız yok. Ataerkil ve erkek egemen baskı o kadar güçlü ki bir an için ezilir ve çiğnenirsiniz. Bu yüzden her dakika savaşmak zorundayız.
Her kadının ne gücü, ne ekonomik özgürlüğü, ne de özgür olma fırsatı vardır. Benim kuşağımın kadınları “öldü.” Çoğu, şiddet içeren evliliklerin kurbanı oldu ve bundan kurtulamadı. Kendi yeteneklerini ve mutluluklarını reddederek toplumun içinde bulunduğu rutubete saplanıp bu durumu kabullendiler.
Okullardaki kızlara sürekli önce ekonomik özgürlük, bağımsızlık kazanmalarını söylüyorum. Ondan sonra hakları için savaşsınlar. Ekonomik olarak bağımsız ama içsel olarak ataerkil baskıdan kurtulamayan, çocuklarına nasıl özgür olunacağını öğretemeyen kadınlar da var. Bu tür kadınlar ataerkil bir ortamın üreticileridir. Onlarla temas kurdum, “kimsenin zulmünde değilim, özgürüm” diyorlar ama akıllarının özgür olmadığını düşünüyorum. Dinamiklere bakarsak, yavaş ama yine de ilerliyor olsak da büyüyoruz. Geleceğimizin modern nesilleri çok daha ilerici, aklı başında düşünüyorlar, demokratik ilkelere doğru ilerliyorlar.