Otizm
Otizm- Otizm semptomları, nedenleri, tedavisi ve otistik çocuk bakımı
Otizm, erken çocuklukta, genellikle 3 yaşından önce, görülen otizm spektrum bozukluğu olarak adlandırılan ciddi gelişimsel sorunlar grubunun bir tanesidir. Semptomlar ve şiddeti değişse de, tüm otizm spektrum bozukluğu çocuğun iletişim kurma ve diğerleriyle etkileşimini etkiler.
Otizm teşhisi konan çocukların sayısının arttığı görünmektedir. Bunun otizmin daha iyi teşhisi ve raporlanması sebebiyle mi, vakaların sayısında gerçek bir artış sebebiyle mi yoksa her ikisinden mi olduğu bilinmemektedir.
Otizm için bir iyileşme olmasa da, yoğun, erken tedavi hastalığa sahip birçok çocuğun hayatında büyük farklar yaratabilir.
Belirtileri
Otizmli çocuklar genel olarak üç temel alanda sorun yaşarlar: sosyal etkileşim, dil ve davranış. Otizmin belirtileri ve şiddetti çok değişkenlik gösterdiği için, aynı tanıya sahip iki çocuk çok farklı davranabilir ve birbirlerinden çok farklı becerilere sahip olabilir. Birçok vakada, ciddi otizmi olan çocuklar belirgin özürlere sahip olabilir ya da insanlarla iletişim ve ilişki kurmakta tamamen aciz olabilirler.
Bazı çocuklar erken bebeklik döneminde otizmin belirtilerini gösterebilirler. Diğer çocuklar hayatların ilk birkaç ayında veya yılında normal gelişim göstermelerine rağmen bir anda içlerine çekilebilir veya agresifleşebilir veya konuşma becerilerini kaybedebilirler.
Her ne kadar otizmli her çocukta özel bir davranış şekli olsa da otizmin en sık görülen belirtileri şunlardır:
Sosyal Beceriler:
- İsmine cevap vermeme
- Zayıf göz teması kurma
- Sizi duymamış gibi gözükme
- Kucaklanma ve tutulmaya direnme
- Diğerlerinin duygularının farkında olmuyormuş gibi gözükme
- Kendi başına oynamayı tercih etme, kendi dünyasına çekilme
- Yardım istememe ve istekte bulunmama
Dil
- Konuşmama veya konuşmada gecikme
- Daha önceden kazandığı kelime veya cümle kurma becerisini kaybetme
- İstekte bulunurken göz teması kurmama
- Anormal bir ses tonu veya ritim ile konuşma- şarkı söylermiş gibi bir ses veya robot gibi konuşma
- Diyalog başlatamama veya devam ettirememe
- Kelime kelime söylenenleri tekrar etme fakat nasıl kullanacağını anlamama
- Basın soruları ya da komutları anlamam
Davranış
- Tekrar eden hareketlerde bulunma, sallanma, dönme ya da el çırpma
- Belirli hareket şablonları veya ritüeller geliştirme en küçük değişikliklerde rahatsız olma
- Durmadan hareket etme
- Bir objenin detaylarından büyülenmek, örneğin oyuncak arabanın dönen tekerlekleri, ancak objenin tamamının ne işe yaradığını anlamamak
- Işığa, sese ve ya dokunuşa beklenmedik biçimde hassas olmak fakat acıdan etkilenmemek
- Taklit ya da -miş gibi yapmak aktivitelerine katılmamak
- Garip yiyecek tercihlerinin olması, örneğin sadece birkaç çeşit yiyeceği yemek, tebeşir ve çamur gibi yiyecek olmayan şeylere iştah duymak
- Kafasını çarpmak gibi kendine zarar verebilecek aktivitelerde bulunmak.
Genç yaştaki otizmli çocuklar tecrübelerini diğerleri ile paylaşmakta zorlanırlar. Kendilerine kitap okunduğunda kitap okunduğunda kitaptaki resimleri parmakları ile göstermezler. Bu küçük yaşta gelişen sosyal yetenek ilerideki dil ve sosyal gelişim için vazgeçilmezdir.
Olgunlaştıklarında otizmli bazı çocuklar diğerleri ile daha fazla ilişki içine girebilir ve daha az davranışsal bozukluk sergilerler.
En az ciddiyette problemleri olanlar sonunda normal ve ya normale yakın hayatlar sürebilirler. Diğerleri, ne yazık ki, dil ve sosyal beceriler alanlarında zorluk yaşamaya devam ederler ve ergenlik yıllarında daha kötü davranış sorunları ile karşılaşabilirler.
Otizmli bir çok çocuk yeni bilgi ve beceri kazanma konusunda yavaştır, bazılarında ise normalden az zekanın belirtileri olabilir. Otizmli diğer çocuklarda ise normal ve ya normalden yüksek zeka görülebilir. Bu çocuklar hızlı öğrenirler, ancak iletişim kurmakta ve öğrendiklerini günlük hayata uygulamakta ve sosyal durumlara uyum sağlamakta zorlanırlar. Otizmli çocukların çok az bir kısmı savant (dahi) olabilirler, özel bir alanda, sanat, matematik veya müzik gibi, istisnai yeteneklere sahiptirler.
Ne zaman doktora gitmelisiniz
Bebekler kendi hızlarında gelişirler ve birçoğu ebeveynlik kitaplarındaki zamanlamaya tam olarak uymazlar. Fakat otizmli çocuklarda ilk yıl içinde gecikmiş gelişim belirtileri gösterirler. Eğer çocuğunuzda otizm olduğundan şüpheleniyorsanız şüphelerinizi doktorunuz ile paylaşın. Otizm ile ilişkilendirilen belirtiler başka gelişim bozukluğu hastalıklarıyla da ilgili olabilir. Tedavi ne kadar erken başlarsa, o kadar etkili olacaktır.
Eğer çocuğunuzda aşağıdakilerden biri mevcutsa doktorunuz daha fazla gelişimsel test isteyebilir:
- 6. ayda gülümseme ve ya mutluluk ifadesi ile tepki göstermiyorsa
- 9. ayda sesleri ve yüz ifadelerini taklit etmiyorsa
- 12. ayda agulamıyorsa
- 12. ayda jestleri, işaret etmek, el sallamak gibi, kullanmıyorsa
- 16. ayda tek tük kelimeler kullanmıyorsa,
- 24. ayda iki kelimelik cümleler kurmuyorsa
- Herhangi bir yaşta önceden kazandığı dil ve sosyal becerilerini kaybettiyse
Nedenleri
Otizmin bilinene tek bir sebebi yoktur. Hastalığın karmaşıklığı göz önünde bulundurulduğunda ve belirtilerin ciddiyetinin farklılık gösterdiği düşünülürse birçok sebebi olabilir. Hem genetik hem de çevresel faktörler rol oynuyor olabilir.
- Genetik problemler: Otizm ile ilişkili birkaç gen olduğu düşünülmektedir. Bazıları çocuğu bu rahatsızlığa daha yatkın yapabilmektedir. Diğerleri ise beyin gelişimini veya beyin hücrelerinin birbirleri ile iletişimini etkilemektedir. Diğerleri ise belirtilerin şiddetini etkileyebilir. Genlerdeki her problem vakaların çok az bir kısmını kapsayabilir fakat bir araya geldiklerinde genlerin etkisi azımsanmayacak kadar fazladır. Bazı genetik problemler kalıtımsaldır, diğerleri ise kendiliğinden gelişirler.
- Çevresel faktörler: Araştırmacılar virüs enfeksiyonları, gebelik sırasındaki komplikasyonlar ve hava kirleticileri gibi çevresel etkenlerin otizmin tetiklenmesindeki rolünü araştırmaktadırlar.
Aşılama ve Otizm Arasında Bağlantı Yoktur
Otizm ile ilgili en büyük ihtilaf konusu otizm ile bazı çocukluk çağı aşıları (özellikle Kızamık-Kızamıkçık Kabakulak KKK) arasında ilişki olup olmadığıdır. Kapsamlı araştırmalara rağmen hiçbir güvenilir çalışma otizm ve KKK aşısı arasındaki bağlantıyı gösterememiştir.
Çocukluk çağı aşılarından kaçınmak çocuğunuzu ciddi bulaşıcı hastalıklara (boğmaca (pertusis), kabakulak ve kızamık) yakalanma ve bulaştırma riskine sokar.
Tedavi ve ilaçlar
Otizmin kesin bir tedavisi yoktur ve her bireyde fayda sağlayan tek bir tedavi de mevcut değildir. Ev ve okul temelli tedavilerin yelpazesi ve otizm müdahaleleri bunaltıcı olabilir.
Tedavinin amacı çocuğunuzun yeteneklerini otizm belirtilerini azaltarak ve gelişim ve öğrenmeyi destekleyerek en iyi seviyeye çıkartmaktır. Tedavi seçenekleri aşağıda belirtilmiştir.
- Davranışçı ve iletişimsel terapiler: Birçok program otizm ile ilişkilendirilen sosyal, dil ve davranışsal sorunları hedefler. Bazı programlar problemleri davranışları azaltmaya ve yeni becerileri öğretmeye odaklanmıştır. Diğerleri ise sosyal durumlarda nasıl davranılacağı ve diğer insanlarla nasıl daha iyi iletişim kurulabileceğine odaklanır. Zorlu çocuklar her zaman otizmin üzerine çıkarak iyi fonksiyon görmeyi öğrenebilirler.
- Eğitimsel terapiler: Otizmli çocuklar çoğu zaman ileri derecede yapılandırılmış eğitim programlarına iyi cevap verirler. Başarılı programlar çoğu zaman bir uzmanlar takımını ve sosyal becerileri, iletişim ve davranışı geliştirmeyi amaçlayan aktiviteleri içermektedirler. Yoğun, bireyselleştirilmiş davranışsal müdahalelerle okul öncesi çocuklarında iyi gelişmeler sağlanabilmektedir.
- Aile Terapileri: Ebeveynler ve aile bireyleri sosyal iletişim yeteneklerini geliştirmede, problem davranışlarla baş etmede ve günlük hayatta kalma becerileri ve iletişim eğitimi konularında çocuklarla nasıl oynamaları ve ilişkiye girmeleri gerektiğini öğrenebilirler.
- İlaçlar: Otizmin temel belirtilerini hiçbir ilaç düzeltmemektedir fakat bazı ilaçlar belirtilerin kontrolünü kolaylaştırabilir. Örneğin, kaygı bozukluklarında antidepresanlar ve ciddi davranışsal bozukluklarda ise antipsikotik ilaçlar kullanılabilmektedir. Çocuğunuzda hiperaktivite mevcut ise diğer ilaçlar da reçete edilebilir.
Diğer Tıbbi Durumların İdaresi
Otizmli çocuklarda epilepsi, uyku bozuklukları ve sınırlı yiyecek tercihleri ve mide problemleri gibi diğer tıbbi sorunlar görülebilir. Çocuğunuzun doktoruna bu durumları hep birlikte nasıl idare edebileceğinizi sorunuz. Çocuğunuzun tüm sağlık hizmetleri sağlayıcılarını ilaçları ve gıda takviyeleri hakkında güncel tutunuz. Bazı ilaçlar veya gıda takviyeleri birbirleri ile tepkileşebilir ve tehlikeli yan etkiler oluşturabilirler.
Gençler ve genç erişkinler vücut değişiklikleri, artmış sosyal farkındalık ve değişimler sebebi ile sorunlar yaşayabilirler. Sağlık hizmeti sağlayıcınız, toplum avukatları veya sivil toplum kuruluşları bu konularda yardım sağlayabilirler.
Korunma
Otizmden korunmanın bir yolu yoktur. Fakat otizm tedavi edilebilir ve çocukların dil ve sosyal becerileri tedaviler ile geliştirilebilir.
Eğer çocuğunuz otizm tanısı aldıysa uzmanlar ile tedavi stratejileri yaratmak için konuşunuz. Birçok farklı tedaviyi denemeden çocuğunuz için en uygun tedavi kombinasyonunu bulamazsınız.