İridyum
İridyum Nedir? Özellikleri Nelerdir ve Nerelerde Kullanılır?
Periyodik Tablo Nedir?
Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Periyodik Tablo projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Periyodik Tablo projesinin amacı, bugüne kadar keşfedilmiş veya üretilmiş bütün elementleri, özelliklerini ve ne tür alanlarda kullanıldıklarını, eğitici ve kolay bir şekilde tanıtan, öğrenimi kolaylaştırıcı bir biçimde sunan, dinamik bir elementler tablosu halinde sergilemektir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
- İngilizce İsim Iridium
- Sembol Ir
- Atom Numarası 77
- Grup 9
- Periyot 6
- Oda Sıcaklığında Faz Katı
- Elektron Konfigürasyonu 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d10 4p6 5s2 4d10 5p6 6s2 4f14 5d7
- Semantik Elektron Konfigürasyonu [Xe] 4f14 5d7 6s2
- Atom Kütlesi 192.2173 Da (0.00300000 Da)
- Blok d
- Kategori Geçiş metali
- Görünüm Gümüşümsü beyaz
- Atomik Yarıçap 135 pm
- Kaynama Sıcaklığı 4403 K
- Erime Sıcaklığı 2719 K
- Yoğunluk (Oda Sıcaklığında) 22.56 g/cm3
- Dünya Kabuğunda 1×10−9 kg/kg
- Şehir Toprağında 0.0000 kg/kg
- Meteoritlerde 0.000054 %
- Deniz Suyunda kg/L
- İnsan Vücudunda %
- Güneş'te 6.0×10−7 silisyuma göre mol oranı
- Güneş Sistemi'nde 6.6×10−7 silisyuma göre mol oranı
- Kayma (Shear) Modülü 210 GPa
- Esneklik (Bulk) Modülü 320 GPa
- Poisson Oranı 0.26
- Young Modülü 528 GPa
- Keşfedildiği Ülke İngiltere/Fransa
- Keşfeden/Gözleyen ve Keşif/Gözlem Yılı S. Tennant, 1803
- İzole Eden ve İzolasyon Yılı S. Tennant, 1803
- Bu yazı, Evrim Ağacı'nın kimyasal elementlere dair bilgileri barındıran Periyodik Cetvel projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.
Özellikler
İridyum, "Ir" sembolü ile gösterilen ve atom numarası 77 olan kimyasal bir elementtir. Periyodik tablonun 8-10. grubunda bulunan platin metallerinden biri olup, 9. grupta bulunmaktadır. Platin ailesindeki metaller aynı zamanda soy metaller olarak da bilinir. Platin metallerinde soy metal denilmesinin sebebi ise tıpkı soy gazlar gibi çok zor tepkimeye girmeleridir. Özellikle iridyum bilinen korozyona en dayanıklı metaldir. Yüksek sıcaklıklardan, asitlerden, bazlardan veya diğer güçlü kimyasalların çoğundan etkilenmez. Bu özelliği sayesinde bu tür etkilere maruz kalan nesnelerin yapımında kullanılır.
Fiziksel Özellikler
İridyum metali, santimetre küp başına 22.65 gram yoğunluğa sahip gümüşi beyaz renkte bir metaldir. Bir santimetre küp iridyum, bir santimetre küp suyun 22,65 katı ağırlığındadır. Bu, onu bilinen en yoğun element yapmaktadır. İridyum, 2,443°C (4,429°F) erime noktasına ve 4,500°C (8,130°F) kaynama noktasına sahiptir. Soğuk iridyum metali kolaylıkla işlenemez. Eğilme yerine, kırılma eğilimindedir. Sıcakken daha sünek (esnek) hale gelir. Bu nedenle genellikle yüksek sıcaklıklarda şekillendirilir.
Kimyasal Özellikler
İridyum, oda sıcaklığında reaktif değildir. Havaya maruz kaldığında, ince bir iridyum dioksit tabakası (IrO2) oluşturacak şekilde oksijenle reaksiyona girer. Yüksek sıcaklıklarda metal daha reaktif hale gelir ve oksijen ve halojenlerle reaksiyona girerek iridyum dioksit ve iridyum trihalojenürler oluşturur.
Bulunma Sıklığı ve Üretimi
İridyum, dünyada en nadir bulunan elementlerden biridir. Doğada elemental olarak nehirlerdeki çökelmiş tortularda bulunur. Doğada bulunan kısmının yanı sıra nikel rafinasyonunun bir yan ürünü olarak da elde edilebilir. Dünya'nın kabuğunda çok ince bir iridyum tabakası vardır. Bunun Dünya'ya çarpan büyük bir meteor veya asteroitten kaynaklandığı düşünülmektedir.[1] Meteorlar ve asteroitler, Dünya'nın kabuğundan daha yüksek seviyelerde iridyum içerir.
Uygulama ve Kullanım Alanları
Günümüzde iridyuma olan talep esas olarak elektronik, otomotiv, kimya endüstrilerinden gelmektedir. Klor-alkali işlemlerinde ve katalizörlerde elektrotları kaplamak için kullanılır. Bazı uygulamaları pivot yataklarda ve bilimsel ekipmandadır. Ancak esas olarak alaşımlarda kullanılır. Osmiyum/iridyum alaşımları, dolma kalem uçları ve pusula yatakları için kullanılır.
Tarihi
İridyum, 1803'te Londra'da Smithson Tennant tarafından, osmiyum elementi ile birlikte keşfedilmiştir. Ham platin, nitrik ve hidroklorik asitlerin bir karışımı olan seyreltik aqua regia'da çözündüğünde, arkasında grafit olduğu düşünülen siyah bir kalıntı bırakmıştır. Tennant bunun grafit olmadığını düşündüğü için dönüşümlü olarak alkaliler ve asitlerle tepkimeye sokarak kalıntıyı iki yeni elemente ayırmayı başardı. Bulgularını Londra'daki Kraliyet Enstitüsünde ilan etti ve iridyum adını verdi.
Etimolojisi
İridyumun ismi, Yunan gökkuşağı tanrıçası Iris'ten türetilmiştir.
Önlem ve Güven
İridyumun Sağlığa Etkileri
Oldukça yanıcı bir element olan iridyumun sağlığa etkileri şöyledir:
- Göz ile temasında tahrişe neden olabilir.
- Cilt ile etkileşiminde düşük tehlikeye sahiptir.
- Yutma durumunda sindirim sisteminde tahrişe neden olabilir. Yutulma tehlikesi ise oldukça düşüktür.
İridyumun Çevresel Etkileri
Ürünün yer altı sularına, su kütlelerine veya kanalizasyon sistemine ulaşması doğa açısından oldukça tehlikelidir.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
İlginç Bilgiler ve Diğer
Dinozorların soyunun neden tükendiği sorusu uzun zamandır bilimdeki en ilginç ve kafa karıştırıcı konulardan biri olmuştur. Bu devasa sürüngenlerin bu kadar kısa bir jeolojik zamanda yok olmasına neden olan şeyin ne olduğu, Asteroid Afet Teorisi ile açıklanmaktadır: Bu teoriye göre, yaklaşık 66 milyon yıl önce Dünya yüzeyine büyük bir asteroit çarptı. Patlayan asteroit, havaya muazzam miktarda toz fırlattı. Toz, bir yıldan fazla bir süre güneş ışığını engelledi. Dünya yüzeyindeki bitkiler öldü. Bu bitkilerle beslenen dinozorlar öldü. Bitki yiyicilerle beslenen et yiyen dinozorların da aynı şekilde daha sonra nesli tükendi.
Fakat bir asteroidin 66 milyon yıl önce Dünya'nın yüzeyine gerçekten çarpıp çarpmadığını bilmek nasıl mümkün olabilir? Bu soruya cevap olarak "İridyum İpucu" adı verilen teori gösterilmektedir. Bu teoriye göre, dünyanın bazı bölgelerinde, alışılmadık derecede yüksek düzeyde iridyum metali içeren bir yer kabuğu tabakası bulunmaktadır. İridyum, Dünya'da nadiren görülür. Asıl kaynağı olarak göktaşlarında ve asteroitlerde bulunur. Bilim insanları, iridyum bakımından zengin katmanın bulunduğu bölgelerin bir asteroidin Dünya yüzeyine çarptığında oluştuğu görüşünü ortaya sürmektedirler. Olayın 65 milyon yıl önce gerçekleştiğini düşünen bilim insanları "iridyum ipucu" teorisi sayesinde dinozorların neslinin nasıl tükendiğini açıklamaktadırlar.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Yılanlar neden deri değiştirirler?
- Işık hızı neden sabittir?
- Genetik materyali olan (canlılar ve virüsler gibi) maddeler dışında kendini kopyalayabilen organik veya inorganik maddeler var mıdır?
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- Royal Society of Chemistry. Iridium - Element Information, Properties And Uses | Periodic Table. Alındığı Tarih: 26 Ocak 2021. Alındığı Yer: Royal Society of Chemistry | Arşiv Bağlantısı
- Lenntech. Iridium (Ir) - Chemical Properties, Health And Environmental Effects. Alındığı Tarih: 26 Ocak 2021. Alındığı Yer: Lenntech | Arşiv Bağlantısı
- Wikipedia. Chemical Element With Symbol Ir And Atomic Number 77. (28 Temmuz 2001). Alındığı Tarih: 26 Ocak 2021. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
- Encyclopedia Britannica. Iridium | Definition, Properties, & Uses. Alındığı Tarih: 26 Ocak 2021. Alındığı Yer: Encyclopedia Britannica | Arşiv Bağlantısı
- Chemistry Explained. Iridium, Chemical Element - Reaction, Water, Uses, Elements, Examples, Metal, Number, Name. Alındığı Tarih: 26 Ocak 2021. Alındığı Yer: Chemistry Explained | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/10/2021 06:35:37 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10036
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.