Rusya Federasyonu içinde olsun, Sibirya'daki milli idari oluşumlar içinde olsun, Tuva Cumhuriyeti ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Bunu belirleyen Tuva'nın tarihi, demografik durumu, milli bilinç seviyesi ve coğrafik konumudur. Rusya Federasyonunun diğer üyelerinden farklı olarak Tuva, Bolşevik Devrimi'ni takip eden iç savaştan hemen sonra Sovyetler Birliği'ne dahil olmamış, 1944 yılına kadar ayrı bir devlet olarak varlığını sürdürmüştür. Buna ek olarak, Tuva'nın dış sınırı bulunmaktadır ve Tuva, Sibirya içinde yerli halkın çoğunlukta olduğu tek idari birimdir. 1 Ocak 1998 verilerine göre, Tuva'nın nüfusu 309.700 kişidir. Bunların içinde Tuvalar-206.900 (%66,8); Ruslar -96.000 (%31,9); Hakaslar-2.100 (%0,7); Ukraynalılar-1.900 (%0,6) ve diğer halklar-2.800 (%0,9). Tuvalar daha çok kırsal bölgelerde yoğunlaşmışlardır, bazı uzak bölgelerde Tuvaların nüfusu toplam nüfusun %90'ını oluşturmaktadır.1
Görüldüğü gibi, Rusya'nın birçok milli cumhuriyet ve bölgelerinden farklı olarak, Tuva Cumhuriyeti'nin nüfusunun çoğunluğu cumhuriyete isim veren halktan oluşmaktadır. Bütün eski Sovyet Cumhuriyetlerinde Tuvaların toplam sayısı 200 binden fazladır. Tuva Cumhuriyeti'nde bütün eski Sovyet Cumhuriyetlerinde yaşayan Tuvaların %96'sı yaşamaktadır. Bunun dışında, Moğolistan'da da yaklaşık 30 bin Tuva mevcuttur.2 Ayrıca Çin Halk Cumhuriyeti'nde de Tuvalar yaşamaktadır. Bunların sayısı 3000-4000'den fazla değildir.3
Doğu Sibirya'nın güneyinde bulunan Tuva Cumhuriyeti'nin Rusya Federasyonu içinde Hakasya ve Buryatya ile sınırı mevcuttur. Tuva'nın sınırdaş olduğu tek dış ülke Moğolistan'dır. Tuvalar Türk dilli bir halktır, fakat tarihi ve dini sebeplerden dolayı Moğol kültüründen etkilenmişlerdir. Bu ikili yapıdan dolayı Tuvaların kökeninin ne olduğu konusunda görüş ayrılıkları mevcuttur. Her ne kadar bazı bilim adamları Tuvaların dil bakımından Türkleşmiş, Moğol asıllı bir halk olduğunu savunsa da,4 Tuvalar sadece dil olarak değil, köken olarak da Türk'tür ve kökenleri Yenisey Kırgızlarına dayanmaktadır. Abdülkadir İnan, Tuva Türklerinin antropolojik olarak Moğollardan çok farklı olduklarını ve Türk ırkının özelliklerinin koruduklarını belirtmiştir.5
Tuva Cumhuriyeti'nin nüfus yoğunluğu Rusya'nın en düşük nüfus yoğunluklarındandır: 1999 itibariyle 1 km kareye 1,8 kişi düşer. Şehir nüfusu yine 1999 rakamlarıyla, toplam nüfusun %47,8'idir. Aynı yıl Rusya'da ortalama şehirleşme oranı %73 olduğuna göre, Tuva Cumhuriyeti'nin göreceli olarak az şehirleştiği söylenebilir.6
Tuva Cumhuriyeti, dağlık bir bölgedir ve topraklarının yarısını dağlık ormanlar kaplar. Tuva'daki orman "kaynağı" yaklaşık 1 milyar 50 milyon metre küptür, her vatandaşın başına yaklaşık 25 hektar ya da 3,5 bin metre küp orman düşüyor. İklimi sert karasal, kuraktır. Yıllık yağışlar sadece 200 mm oluşturur. Tuva'daki neredeyse bütün nehirler Yenisey havzasına aittir.7
Sovyet Öncesi Tarih
Milâttan önceki 3.-2. ve milâttan sonraki 1-2. asırlarda Tuva'nın bugünkü toprakları Hunlara tâbi olmuş, sonra Siyevn-Pilerin, bir süre de Cücenlerin idaresinde bulunmuştur. 5-8. asırlarda Göktürkler ve Uygur devletleri hakim olmuşlardır. VIII. asırda ise Tuva topraklarının asıl yerlisi olan Yenisey Kırgızları güçlenmiş ve hakanlık kurup Uygurlardan egemenliği almıştır.8 Yenisey Kırgızları 10. asrın başına kadar bölgede egemen kalmışlardır. 1207 yılında Tuva toprakları Cengiz Han Devleti'nin idaresine girmiştir. Çin'deki Moğol sülalesinin yıkılmasıyla ve Moğol devletinin bölünmesiyle, Tuva toprakları Doğu Moğolların veya Oyrotların egemenliğinde kalmıştır. 16. yüzyıldan itibaren Tuva toprakları Altın Hanların idaresinde bulunmuş, XVII. yüzyılda Cungarya'nın idaresine girmiştir. 18. asrın ortasında Cungarya'nın yıkılmasıyla Tuva toprakları Çin'in Mançu idaresine girmiştir.9
Diğer birçok Sibirya halkı gibi, Tuvalar da aynı coğrafyada yaşayan Moğolların kültürel etkisinde kalmışlardır. Fakat Tuvalar üzerinde bu etkiyi daha güçlü kılan, din olmuştur. 18. yüzyılda Tuvalar Moğolların da inandığı Lamaist Budizmi kabul etmişlerdir. Bu dinin kabulü, Moğol etkisini önemli ölçüde arttırmıştır. Özellikle Tuvaların Moğolca yazılan dini kitapları kullanmaları ve yazı dili olarak Moğolca'yı kullanmaları bu etkiyi arttırma sebeplerindendir.10
Tuva Topraklarına Rusların Gelişi
Şu anda Rus idaresinde bulunan diğer Sibirya halklarından farklı olarak, Tuvalar Rusya'nın egemenliğine 17. asırda değil, ancak 20. asırda girmişlerdir. Bu husus, Rusya Federasyonu içinde bulunan diğer halklardan da Tuvaları ayırmaktadır.
19. asırda bu bölge, Çin ve Rusya arasındaki nüfuz mücadelesine sahne olmuştur. Bu mücadelede, bölgeye gelen Rus göçmenleri Rusya'nın emperyal politikasının araçları olarak kullanılmıştır. Bölgeye gelen ilk Ruslar, takipten kaçan Eski İnançlılardı. 19. asrın başından itibaren bölgeye kitlesel Rus göçü başlamıştır. Buraya göçen Ruslar her yerde olduğu gibi topraksız köylüler ve tüccarlardı. Üstelik o zamanlar Uryanhay denilen Tuva topraklarında bulunan altın madenleri, 1830 yılından beri madencileri de çekmeye başlamıştır. Mançu idaresi Rus göçünü engellemeye çalıştıysa da, başarılı olamamıştır. Bunun sonucunda Çin, Rusya ile masa başına oturmak zorunda kalmıştır. 1860 yılında Moğolistan'da da, Uryanhay'da da, Ruslara ticaret yapma iznini veren, fakat sürekli olarak yerleşmelerini yasaklayan Pekin Anlaşması yapılmıştır. Ama artık Mançu Çini bu tür yasakları gerçekleştirecek güçte değildi. Engelleme girişimlerine rağmen Ruslar bölgeye gelmeye ve yerleşmeye devam etmişlerdir.11
1870'lerde Rus göçü daha da artmıştır. Gittikçe artan Rus yerleşmeleri ve üstüne üstlük buradaki Rus tüccarların bütün Sibirya'da uyguladıkları sömürü yöntemlerini kullanmaları, yerli halk ile Ruslar arasındaki gerilimi tırmandırarak Tuvaların yerli yönetimden sömürüyü durdurma talebinde bulunmalarına, sonuç alınamayınca da çatışmalara sebep olmuştur. Diğer taraftan yerleşen Ruslar "yerlilerin saldırılarına karşı" Rus Çarı'ndan askeri korumayı istemişlerdir. Durdurulamayan Rus göçünün karşısında 1870'lerde artık 200 kişiyle sınırlı olmak şartıyla sürekli yerleşimlere izin verilmiştir.12
1911 yılındaki Çin Devrimi, Mançuların Moğolistan ve Tuva üzerindeki kontrolünü kaybetmesine sebep olmuştur. Bu ise, Uryanhay'a Rus göçünü arttırmıştır. Rusya ile bağları artmasına rağmen Tuva eliti arasında Moğolistan ile birleşme isteği yaygındı. Moğolistan'la olan bağlar o kadar güçlüydü ki, Moğolların Çin'e karşı başlattığı bağımsızlık mücadelesine Tuva'dan asker bile gönderilmiştir.13
Tuva elitinin bir kısmı kaderlerini Moğolistan'la birleştirmek niyetinde olsalar da, Ruslar bu konuda farklı düşünüyordu. Kasım 1911'de Rusya Bakanlar Kurulu, Tuva'nın zengin kaynaklarından dolayı hızla kolonileştirilmesi gerektiği planını kabul etmiştir.14
1911'deki bağımsızlık mücadelesi sonucunda, Moğolistan Çin'den ayrılmıştır. Moğolistan'ın başarısından ilham alan Uryanhay seçkinlerinin küçük bir kısmı, 15 Şubat 1912'de Uryanhay'ın bağımsızlığını ilan etmiş ve en yüksek dini liderlerini devlet başkanı yapmak istemiştir. Bununla beraber, Rusya'dan onları korumasını ve savunmasını istemişlerdir. Bunun üzerine Rusya, Moğolistan ile görüşmelere başlamıştır. Sovyet tarih versiyonuna göre 1912-1913 yılları arasında Uryanhay seçkinleri Rusya'ya başvurarak Tuva'nın Rus İmparatorluğu'na dahil edilmesini arzu etmiştir. Bunun üzerine, 1913 yılında Ruslar, "Uryanhay beylerinin daveti ve mazlum Uryanhay halkının ricası" ile askeri kuvvetlerle Tuva topraklarına girmişlerdir.15 Böylece, resmi olarak Tuva Rusya'nın protektoratı ilan edilmeden önce, Ruslar bu bölgede hakimiyetlerini sağlamışlardır. Temmuz 1914 yılında ise Uryanhay Rusya'nın protektoratına dönüşmüştür. Fakat bu statü gizli tutulmuştur.16
Tuva, Rusya'nın protektoratı haline dönüştükten sonra bölgeye olan Rus göçü daha da artmıştır. Bölgedeki demografik durum gittikçe Ruslar lehine değişiyordu. Böylece Tuva da, Rusya'nın ilhak ettiği diğer bölgelerde olduğu gibi Rus göçmenleri sömürgeleştirme aracı olarak kullanılmıştır. Tuva, Çarlık Rusyası'nın etki dairesine girdikten sonra, zaten daha önce artmaya başlayan Rus göçüne maruz kalmıştır. Rus göçü sayesinde 1912-1918 yılları arasında Tuva'daki Rus nüfusu %300 olarak artmıştır.17
Rus hakimiyeti altındaki Uryanhay'ı Transsibir demir yolu hattına bağlamak için bir demir yolunun yapımına başlanmıştır.18 Böylece ulaşım olarak Tuva Rusya'ya bağlanmıştır. Bu şekilde Rusya'nın Tuva üzerindeki etkisi artırılmış, kitlesel göç kolaylaştırılmış ve Tuva'nın Rusya'ya ile kaynaşması hızlandırılmak istenmiştir. Çin hakimiyeti zamanında bu bölgede Çin yönetimi tarafından tek bir Çinlinin iskan ettirilmemesinden19 farklı olarak, Uryanhaylıları "Çinlilerden korumaya" gelen Ruslar, bölgeye kitlesel Rus göçünü başlatmışlardır.
Şubat 1917'deki Rusya'daki Burjuva devrimi, Rusya'nın Tuva'ya olan tutumunu değiştirmemiş, fakat Tuva'nın ilhakı artık gizli bir olay olmaktan çıkmıştır. İş başına gelen Geçici Hükümet, Uryanhay bölgesinin Rusya'nın protektoratı olma kararını onaylamıştır.20
Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin Kurulması
Tuva'nın kaderini değiştiren 1917'deki Bolşevik Devrimi olmuştur. St. Petersburg'da iktidarın değişmesi Rusya'nın bütün bölgelerinde otorite boşluğunu yarattığı gibi, Uryanhay bölgesinde de otorite boşluğunu yaratmıştır. Bu otorite boşluğu ortamında Uryanhay'da Bolşevikler, Beyaz Ordu, Çinliler ve Moğollar, Tuva toprakları üzerine nüfuz mücadelesine girişmiştir. Ekim Devrimi'nden başlayarak Tuva'nın siyasi statüsü belirsizleşmiştir. Ülkenin toprakları Kızıl ve Beyaz Rusların birbirine karşı savaştığı İç Savaşa sahne olmuştur. Bu esnada Tuvalar iki taraftan da zarar görmüştür. Savaşan iki taraf da birçok Tuvaların ölümüne sebep olmuş, gıda malları ve hayvanlarına el koymuştur. Bu tür olaylar, Tuvaların yabancılara karşı ve özelikle Ruslara karşı olan düşmanlıklarını daha da arttırmış ve bölgedeki bazı Rus yerleşimlerini yıkmalarına sebep olmuştur.21
Tuva topraklarındaki otorite boşluğunun ve Kızılların-Beyazların silahlı çatışmalarının yarattığı karışıklıktan faydalanmak isteyen Çinliler ve Moğollar da bölgedeki etkilerini arttırmaya çalışmışlardır.22
Beyazlarla olan İç Savaş'ta Tuvaları kendi tarafına çekmek niyetinde olan Kızıllar, Tuvalara bağımsız Tuva Cumhuriyeti'nin kurulacağını vaad etmişlerdir.23 18 Haziran 1918'de ise, Rusya ve Tuva arasında Tuva'nın kendi kaderini belirleme hakkını içeren Rus ve Tuva halklarının dostluk ve işbirliği anlaşması imzalanmıştır. Bolşevikler Tuva'nın bağımsızlığını tanımışlardır. Anlaşmada ayrıca daha önce sahip oldukları toprakların Rus kolonicilerine geri verilmesini kararlaştırmışlardır. Anlaşmada ayrıca olası tehlike karşısında birlikte hareket edecekleri de belirtilmiştir-bu madde daha sonra Rusya'nın Tuva'nın içişlerine karışmasını kolaylaştıran bir bahane olmuştur.24
18 Temmuz 1918'de toplanan Bütün Tuva Huralı (Kurultayı), Tuva'nın bağımsızlığını ilan etmiştir. 3 yıl sonra, 13-16 Ağustos 1921'de Birinci Tuva Koşunları25 Temsilciler Huralı toplanmıştır. Delegelerin büyük bir kısmı idarecilerden oluşuyordu. Ayrıca Sibirya Devrim Komitesi'nden 18 Rus ve Moğol Halk Devrim Hükümetinden 3 temsilci bulunuyordu. 14 Ağustos 1921'de Hural, Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti'ni ilan etmiştir. Cumhuriyetin Anayasası kabul edilmiştir. Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin başkenti olarak Hem-Beldır şehri (eski Belotsarsk) ilan edilmiştir.26
Bağımsız Tannu Tuva Cumhuriyeti
İç Savaş Kızılların zaferiyle bitince, Bolşeviklerin birçok halka verdikleri vaatlerden farklı olarak, Tuva'nın bağımsızlık vaadi gerçekleşmiştir. Temmuz 1924'te başlayan üç taraflı (Tuva, Moğolistan ve Rusya) görüşmelerin sonucunda Tuva'nın siyasi statüsü daha belirginleşmiştir. Bir yıl sonra Rusya ile diplomatik ilişkiler başlamıştır. Ardından, Kasım 1925'te Moğolistan'ın Büyük Huralı, Tuva'nın bağımsızlığını kabul etmiş ve 1926 yılında Moğolistan ve Tuva arasında diplomatik ilişkiler başlamıştır.27
Sovyet Rusyası'nın neden bağımsız bir Tuva Cumhuriyeti'ni kurdurduğu, neden Tuva'yı doğrudan Rusya'nın içine dahil etmediği konusunda çeşitli görüşler öne sürülmektedir. Rusya'nın büyük bir savaştan çıktığı, Bolşevikler İç Savaşta galip gelse de, Tuva'yı doğrudan topraklarına katacak kadar güçlü olmadıkları görüşü mevcuttur.28 Diğer taraftan, bağımsız Tuva'nın Sovyetlerin amacına daha iyi hizmet ettiği görüşü de vardır. Buna göre, Tuva'nın bağımsız bir Sovyet uydusu olması diğer ülkeleri etkileyebilirdi. Burada ilk baştaki amaç Çin'di.29 Diğer taraftan, Tuva'nın ayrı bir devlet halinde olması Moğolistan'la birleşmesini engellemek için kullanılan bir araçtı. Nitekim, 1924 yılında Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin Moğolistan ve Rusya tarafından de facto olarak tanınmasından hemen önce, Büyük Hural'da Moğolistan ile birleşme konusu yeniden gündeme gelmişti.30 Şüphesiz bahsedilen iki faktör de bağımsız Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin kurulmasına etki etmiştir.
Tannu Tuva Cumhuriyeti, Moğolistan'la beraber Sovyetlerin ilk uydu devletleriydi. Tuva, hem dışişlerinde hem de içişlerinde Moskova'dan tam bağımsız sayılamazdı. Tuva'daki Rus halkının Rusya hukukuna tabi olacağı daha ilk Hural tarafından kabul edilmiştir.31 Böylece kurulan cumhuriyetin kendi nüfusu üzerinde bile tam egemenliğe sahip olmayacağı daha ilk baştan belli olmuştur.
Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin siyasi hayatına gelince, ülkenin Rus etkisi ve Moğol etkisi arasında kaldığı söylenebilir. Moğollarla birleşme taraftarları yerel elit ve okumuş kesim arasında çoğunlukta olsalar da, Tuva'nın Rusya karşısında durabilmesi için dış desteğe ihtiyacı vardı. Ancak ne bölgede ne de dünyada Tuva'ya destek olabilecek bir güç mevcut değildi. Bölgedeki Moğol etkisi Tuva eliti tarafından gerçekleştirilen faaliyetler olarak kendisini gösteriyordu. Rusya bölgede hakim olan Panmoğolist düşüncelerden rahatsız oluyordu. Sovyetler Birliği'nin birçok bölgede uyguladığı, muhtemel güç odağı haline gelebilecek oluşumları parçalama siyasetinin bir yansıması, Tuva'da uyguladığı Moğol karşıtı politikalarda açıkça görülmektedir. Moğolistan Rusya'nın uydu devleti olmasına rağmen, geleceğini teminat altına almak isteyen Rusya, Panmoğolist akımları devamlı engellemiştir.
Diğer taraftan, ülkenin siyasetini etkileyebilmek için Rusya, Tuva'daki 12.000'lik Rus nüfusu arasında değil, Tuvalar veya diğer yerli halklardan olan destekçileri bulmalı veya kullanabilmeliydi. Bu anlamda Moskova tarafından eğitilmiş yerliler önem kazanıyordu.
Bunlardan biri, daha önce Komintern tarafından Tuva'ya gönderilen Buryat kökenli Çenkirov, 29 Ekim 1920'de Tuva Halk Devrim Partisi adında bir Marksist parti kurmuştur. Bu parti Rusların yoğun olarak yaşadığı Turan bölgesinde kurulmuştur. Kısa sürede bu parti, Tuva'yı yöneten esas siyasi güç haline gelmiştir. Rusya tarafından kurdurulmasına rağmen, içindei Rus yanlıları hakim değildi. O zamanın eliti arasında yaygın olan Moğollarla birleşme düşünceleri parti içerisinde ayrılığa sebep oluyordu. Bağımsızlığın ilk dokuz yılında dört farklı anayasanın birbirini izlemesi, Tuva Halk Devrim Partisi içindeki ve Tuva'nın siyasi güçleri arasındaki fikir ayrılıklarının yansımasıdır.32
1929 yılına kadar Moğol yanlılarının daha etkili olduğu görülmektedir. 1925 yılından itibaren Tuva'daki Sovyet temsilcisi Moğol yanlılarının faaliyetlerini sınırlandırmaya çalışsa da, hem hükümette hem de Tuva Devrim Halk Partisi'nde Panmoğolist düşünceler güçlüydü.33 Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin ilk lideri Donduk, Moğollara yakın olma ve Budizm'i yaygınlaştırma politikasını yürütmüştür. Gençlere dini eğitim sağlanmış ve manastırların sayısı arttırılmıştır. Yürütülen politikaların sonucunda, bağımsızlığın yedi yılı içinde Budist manastırlarının sayısı 22'den 26'ya çıkmıştır. Mart 1928'de Tuva'da Lamaların kongresi yapılmıştır. Donduk'un iktidarda olduğu zamanlar Tuva'da çıkan ilk gazete, 1925'te yayınlanmaya başlamış ve Moğolca yayın yapmıştır. İsimler de Moğollaştırılmıştır. Daha önemlisi, 1920'lerde Rusya'ya ve Moğolistan'a yaklaşık aynı sayıda Tuva genci okumaya gönderilmiştir.34 Böylece Donduk yönetimindeki Tuva'nın Sovyetler Birliği'nden daha bağımsız bir politika izlediği görülmekte ve Moğol taraftarı fikirlerinin hayata yansıdığı belli olmaktadır. Buryat ve Kalmık dini liderleri Moğolistan'la birleşme politikalarını desteklemişler ve onların propagandalarını geniş ölçüde gerçekleştirmişlerdir.35 Moğolistan ile birleşme politikasını yürüten Donduk, bunu başaramasa da, çabaları sonucunda 1926 yılında Moğol Halk Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyeti arasında Dostluk Anlaşması imzalanmıştır.36
Tuva Cumhuriyeti'nde Sovyet Etkisinin Artması
Budizm'i yaygınlaştırma politikası çerçevesinde Donduk ve yanındakiler 1928 yılında din karşıtı propagandasını sınırlandıran ve Budizm'in Tuva'nın devlet dini olduğunu ilan eden bir kanun kabul etmişlerdir. Bu gibi düzenlemeye kadar derinleşen Budizm'i yaygınlaştırma ve Buryatlar, Kalmuklar ve Moğollar ile birleşme politikası, 1929'da Sovyetler'i harekete geçirmiş ve Tuva'daki Sovyet temsilcisi Starkov, Tuva rejimini sona erdirmekle görevlendirilmiştir. Halk tarafından desteklenen yönetimi devirmek kolay değildi, bunun için yerlilerin desteği gerekliydi.37 Tuvaların Türk kökenli oldukları vurgulanmaya başlanmış ve Moğolca yer isimlerinin Tuvaca isimlerle değiştirilmesi teşvik edilmiştir. Bu dönemde Tuva komünistleri Tuvaların Türk kökenli olduklarını, Altay ve Hakaslar ile akrabalıklarını vurgulayarak, SSCB'ye katılmanın doğru olacağını savunmuşlardır.38
Fakat bu, işin propaganda boyutunu oluşturmuştur. Yönetimi değiştirmek için ise, Rusya, Tuva'daki genç kuşak ve daha önceki kuşak arasındaki ideoloji farkını kullanmıştır. Bu işi götürecek gençler Moskova'da Şark Emekçileri Komünist Üniversitesi'nde eğitim görmüşlerdir. Tuva Devrim Halk Partisi'nde Panmoğolizm güçlüydü, bu yüzden Rus yanlısı Tuvalar önce Tuva Devrim Gençlik Ligi üzerinde kontrol kurmuşlardır. Daha sonra, bu gençlerin yardımıyla partideki temizlik gerçekleştirilmiştir ve parti üyelerinin üçte ikisi partiden atılmıştır.39
1929 yılında Donduk, Moskova'nın başlattığı temizlikte azledilmiştir. Güç mücadelesi sonucunda Moskova tarafından eğitilen Salçak Toka galip gelmiştir. Tuva'daki siyasi kariyerine 1929'da Parti Merkez Komitesi'nin ideoloji sekreteri olarak başlayan Toka, bundan sonra, 40 yıldır Tuva'nın değişmez lideri haline gelmiştir.40
1929 yılından başlayarak Rusya'nın ülkedeki etkisini arttırmasının ve iç siyaseti daha fazla etkileme gücünü elde etmesinin sonucu olarak, yürütülen politikalar tamamen değişmiştir. Rusya içinde yürütülen politikalar Tuva'da da yürütülmeye başlanmıştır. Daha önce belirli amaçlarla diğer dinlere nazaran tolere edilen Budizm'e karşı saldırıyı başlatan Sovyet yönetimi, Tuva'da da Budizm ve Şamanlarla mücadele başlatmıştır. Diğer taraftan toplumdaki güç dengeleri ve mülkiyet ilişkileri değiştirilmeye başlanmıştır.
1929 yılında bütün "sömürgecilerin" ve lamaların elinden oy verme hakkı alınmıştır. Şamanlara karşı yoğun propaganda başlamış, Şamanların halk nazarında itibarları zedelenmeye çalışılmıştır.
Budizm'e karşı başlatılan imha faaliyetleri sonucunda ise, lamalar ve manastırlar ortadan kaldırılmıştır. 1928 yılında Tuva'da 4813 lama ve 28 Budist manastırı bulunurken, 1932 yılında 15 lamanın bulunduğu sadece bir manastır kalmıştır.41 Son manastır 1950'lerde yok edilmiştir.42
Fakat Tuva toplumunun eskiyle ve Moğolistan'la olan bağlarını koparmak için bütün bunlar yeterli değildi. Tuva'yı yeni bir şekle sokmak için yeni bir kültür gerekiyordu. Sovyet yönetimine göre, Moğol kültürünün etkisi kırılmalı ve Tuva kültürü hakim kılınmalıydı. Tuvaların Moğollarla olan bağlarını koparmak için şimdiye kadar edebi dil olarak kullanılan Moğolcanın yerine Tuva edebi dili oluşturulma planı icraya konulmuştur. 1930 yılında Tuvacayı edebi dil haline getirebilmek için "Latin esaslı yeni Türk alfabesi" kullanılmaya başlanmıştır. 28 Haziran 1930'da Tuva hükümeti, Tuva Latin alfabesinin kullanılması konusunda bir kararname yayınlamıştır. Bundan sonra Moğolcadan uzaklaşma ve Tuva edebi dilini oluşturma çalışmaları yürütülmüştür.43
Gerçekleştirilen dil devrimi, Tuvaların Moğol kültürünün etkisinden arındırılmalarını sağlamıştır. İlginç bir şekilde, Sovyetler Birliği birçok yerde Türk halklarının Türk olduklarını unutturmaya çalışırken, belirli bir dönem kendi amaçları doğrultusunda Tuvaların Türk olduklarını vurgulamak zorunda kalmıştır.
Sovyetler Birliği'nde geçerli olan düzene Tuva'yı yaklaştırmak için, dil devriminden ve dine karşı başlattığı tasfiye hareketinin dışında, ekonomi alanında da ciddi değişikliklerin yapılması gerekiyordu. Yeni ekonomik sistem, eski mülkiyet ilişkilerinin ve güç dağılımının değişmesi açısından da önem taşıyordu. Tuva'da ilk kolektifleştirme çabası 1929-1932 yılları arasında yapılmıştır. Yerli beylerin mallarına devlet el koymuştur. El konulan mülkler, devlet çiftliklerine ve kolektif çiftliklerine devredilmiştir. Birkaç yıl içinde 123 toprak kooperatifi ve 21 kolektif çiftlik oluşturulmuştur.44 Oldukça hızlı başlayan kolektifleştirme Tuva'nın Sovyetler Birliği'ne girmesine kadar tamamlanamamıştır.
Tuva'nın ekonomisi Sovyet ekonomisinin bir parçası haline getirilmeye çalışılırken başlatılan kolektifleştirmeyle beraber, 1930 yılında ülkeye Sovyet uzmanlarının akımı başlamıştır. Sovyetler Birliği'nin o dönemin milliyetler politikasının bir parçası olarak yürütülen Tuva'nın sanayileşmesi de, Tuva'ya dışarıdan uzmanların gelmesini gerektiriyordu.45 Bu da ülkedeki sanayinin Ruslar tarafından yönetilmesine yol açmıştır. Daha sonra Sovyet yıllarında Tuva'da, Tuvalar ve Ruslar arasında oluşacak olan sosyo-ekonomik farkın temeli daha o döneme dayanmaktadır.
Tannu Tuva'ya Ne Oldu?46
Siyasi ve ekonomik olarak gittikçe Sovyetler Birliği'ne doğru kayan Tuva Cumhuriyeti'nin doğrudan SSCB'ye bağlanması için tarihi fırsat II. Dünya Savaşı'yla doğmuştu. Savaşın ilk yıllarında bu meseleye eğilemeyen Rusya, savaşın sonuna doğru dizginleri eline almıştır.
Resmi versiyona göre 17 Ağustos 1944 yılında Tuva Halk Cumhuriyeti, Küçük Huralının Olağanüstü Kongresi'nde Tuva'nın SSCB'ye dahil edilmesi konusunda SSCB Yüksek Sovyeti'ne hitaben bir deklarasyon kabul etti. Aslında, Toka'nın hükümeti Tuva'yı Sovyetler Birliği'ne dahil etmek için daha önce üç deneme yapmıştır: 1939'da, 1941'de ve 1943'te. Bu çabalar, Kızıl'daki Merkezi Komite'nin aldığı işçiler ve çiftçiler adından yazılan mesajlardı. Mesajlarda Tuva'nın Rusya'ya katılması için ricalar vardı.47 Bu mesajlar Çarlık Rusyası'na gönderilen (göndertilen) aynı konulu mesajları hatırlatmaktadır ve bunlar ilhak öncesi meşru ortamı hazırlama çabalarından başka bir şey değildir.
1944 yılında Moskova, Tuva yönetimine zamanın geldiğini belirtmiştir. Artık işçilerden ve çiftçilerden gelen ricalar değil, daha resmi bir belge gerekiyordu. Bunun üzerine Tuva Devrim Halk Partisi'nin Politbürosu acilen Merkezi Komite'yi toplamış ve 17 Ağustos 1944'te Küçük Huralın Olağanüstü Kurultayı'nda, Sovyetler Birliği'ne katılma kararı alınmıştır. Resmi olarak Tuva Cumhuriyeti'nin 23. yıldönümü kutlamalarına katılmak için Tuva'da bulunan Sovyet ve Moğol delegasyonları, yapılan oylamada bulunmuşlardır. İki ay sonra, bağımsız bir devlet statüsünü kaybeden Tuva, Sovyetler Birliği içinde ne birlik cumhuriyeti statüsüne ne de Rusya Federasyonu içinde bir otonom cumhuriyet statüsüne dahi sahip olamadan, Rusya Federasyonu'nun bir otonom bölgesi olmuştur.48 II. Dünya Savaşı'nda Rusya tarafından ilhak edilen Baltık devletlerinden farklı olarak, Tuva'nın ilhakı dış dünyanın tepkilerine yol açmamış, daha doğrusu bu olay dış dünya tarafından fark edilmemiştir bile. Ve yine, Çarlık Rusyası'nın yaptığı gibi, Sovyetler Birliği de iki yıldır hiçbir şey olmamış gibi davranıp, ancak 16 Ağustos 1946'da Tuva'nın Sovyetler Birliği'ne dahil olduğunu açıklamıştır.49
Sovyetler Birliği'ne Tuva Otonom Bölgesi olarak giren Tuva, Ekim 1961'de Rusya Federasyonu içinde otonom cumhuriyet statüsüne geçmiştir. Resmi versiyona göre, 1961'de Tuva'nın parti ve Sovyet teşkilatları RSFSC hükümetine mektup göndererek diğer taleplerinin yanı sıra "otonominin geliştirilmesini" istemişlerdir. Buna cevap olarak, RSFSC Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı, 9 Ekim 1961'de yayınladığı kararnameyle Tuva'yı otonom cumhuriyete dönüştürmüştür.50
Sovyet Döneminde Tuva
Tuva, Sovyetler Birliği'ne katıldıktan sonra ülke, sahip olduğu bütün egemenlik haklarından mahrum kaldı. Bunun dışında, bu tarihten itibaren, Rusların Tuva'nın siyasi hayatına girdikleri görülmektedir. Daha önce Ruslar özel statüye sahipti, hatta Rus Komünistleri ayrı bir parti çerçevesinde örgütlenmişlerdi. İlhaktan sonra iki parti birleştirilmiştir. İlhaktan sadece beş yıl sonra, 1949 yılında, Tuva'da önemli mevkilerdeki üst düzeyli parti ve devlet yöneticileri çoğunlukla Rus ve Ukraynalı olmuştur, Tuvalar ikincil görevleri almışlardır.51
Tuva, Sovyetler Birliği'ne dahil olduktan sonra da, Rusya'nın Tuva'da yürüttüğü milletler politikasının amacı Panmoğolizmi ve Tuva milliyetçiliğinin dışa vurumlarını bastırmaktı. Propaganda ve eğitim yoluyla Moğolistan ile olan bağlar unutturulmaya ve Türk bağlantıları vurgulanmaya devam etmiştir. Diğer taraftan, halkı kültürel mirastan koparmak amacıyla Tuva'nın kültürüne, geleneklerine karşı da tedbirler alınmıştı. Alınan tedbirlerden biri, Şagaa veya ay takvimine göre kutlanan Yeni Yıl Festivali'nin yasaklanmasıydı.52
1970'lere kadar Budizm ve Şamanlar baskı altındaydı. Genel olarak Sovyetler Birliği'nde dinsizliğin propagandası yapılmasına rağmen, Ortodoks Hristiyanlığı daha çok tolere ediliyordu. Tuva'da ise, Budizm baskı altında olmasına rağmen, Rus Ortodoks Kilisesi, Eski İnançlılar ve hatta Baptistler kendi dinlerini devam ettirebiliyorlardı. 1950'lerde dinle mücadele kapsamında son Budist manastırı yok edilmiştir. Budizm'e karşı yürütülen mücadele daha Tuva Sovyetler Birliği'ne girmeden önce başlamıştı, lamalar öldürülmüş veya kamplara yollanmışlardır. Şamanlar da halk üzerinde büyük nüfuza sahiplerdi. Eski güç dağılımını değiştirmeye kararlı olan Sovyet yönetimi Şamanlara karşı da mücadele yürütmüştür. 1931 nüfus sayımına göre, Tuva'da 725 Şaman bulunuyordu. Fakat 1944'ten sonra Şamanlar toplama kamplarına gönderilmiş ve çocuklarının okula gitmeleri yasaklanmıştır. Sadece çok uzak yerlerdeki şamanlar hayatta kalabilmiştir.53
1970'lerden başlayarak Sovyetler Birliği'nde Budist karşıtı propaganda yavaşlamıştır. Bunun sebebi, Sovyetler Birliği'nin din faktörünü uluslararası "barış" propagandası çerçevesinde kullanmak istemesiydi.54 Şamanlar da toparlanmaya başlamış ve 1960'larda-1970'lerde tarih doktoru ve Halk Yazarı ünvanına sahip olan Kenin-Lopsan Monguş, halk geleneklerini incelemek için Tuva'yı dolaşırken, hayatta kalan Şamanları bulmaya çalışmıştır. Daha sonra, 1991'de bu kişi Şaman derneğini kurmuştur.55
Yürütülen milliyetler politikasının araçları sadece baskı ve idari yasaklar değildi. Tuva'nın uyumlu bir şekilde Sovyet sistemine entegre edilmesini ekonomik gelişme sağlayacaktı. Bu anlamda, ülke ekonomisinin geliştirilmesi ve Sovyetleştirilmesi önem taşımaktaydı. 1930 yılından itibaren Tuva ekonomisinin, Sovyet ekonomisinin birçok özelliğini taşımasına rağmen, yine de ilhak gerçekleştiği dönemde Tuva'nın ekonomisi Sovyet tipi ekonomisinden uzaktı: 1943 yılı itibariyle Tuva ekonomisinin %57,3'ünü özel sektör oluşturuyordu.56 Yine 1943'te bütün büyükbaş hayvanların %93,5'i özel mülkiyetteyken, sadece %6,5'i devlet ve kolektif çiftliklerine aitti.57
Tuva'da ekonomik hayatın büyük ölçüde hayvancılıktan ibaret olması, Tuva'nın entegrasyonunu zorlaştırıyordu. Bu yüzden burada da, tıpkı Orta Asya'da olduğu gibi, bir sanayi hamlesinin gerçekleştirilmesi gerekli görülmüştür. Bunu sağlamak için ise, deneyimli işgücüne ihtiyaç vardı. Bu işgücünün sağlanması için, Sovyetler Birliği'nin diğer yerlerinde de yapıldığı gibi, çoğunlukla Rus ve Ukraynalı nüfustan yararlanılmıştır. Bunun sonucunda bölgedeki demografik durum, Tuvaların nüfus içindeki oranının azalması yönünde daha da değişmiştir.
Tuva, Sovyetler Birliği'ne dahil olduğu 1944 yılında Tuva'nın nüfusu yaklaşık 95.000 kişiydi ve bunların 81.000'i, yani %85'i Tuvaydı, diğerleri ise çoğunlukla Rustu.58 12 yıl sonra, 1959 yılında yapılan nüfus sayımına göre, Tuva'daki toplam nüfus 172.000 idi. Nüfusun %57'si, yani 98.000 kişi Tuva, %40'ı veya 69.000 kişi Rustu. Diğer halklar ise toplam nüfusun ancak %3'ünü oluşturuyordu.59
Görüldüğü gibi 12 yıl içinde Tuvaların toplam nüfusa olan oranı %85'ten %57'ye hızla düşmüştür. Rus göçü daha sonra da devam etmiş ve Tuvalar açısından kendi topraklarında azınlığa düşme tehdidi oluşmuştur.
Ancak Tuva'ya olan Rus göçü yine de diğer Sibirya bölgelerine yapılan göç kadar yoğun değildi. Tuva'nın hammadde açısından o kadar zengin olmaması buna etki etmiş olabilir. Sovyet sanayileşme planlarında Tuva önemli bir yere sahip değildi. Böylece zamanla Tuvaların yüksek doğum oranının da etkisiyle,60 ülkeye gelen Rus nüfus bir ölçüde dengelenmiştir. Sovyetler Birliği'nde 1989'da yapılan son nüfus sayımına göre, Sovyetler Birliği içerisindeki Tuvaların toplam sayısı 206.160'tı. Bu nüfusun 198.448'i, yani %98'i, Tuva Cumhuriyeti sınırları içinde yaşıyordu ve o zamanki Tuva nüfusunun %70'ini teşkil ediyordu.61
Tuva'da, Sovyetler Birliği zamanında, Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) içerisinde yer alan birçok otonom cumhuriyet ve diğer milli oluşumlardan farklı olarak, yerli halk çoğunluktaydı. Aslında bu durum, bir ölçüde Tuva'nın Sovyetler Birliği'ne geç girişine bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Üstelik, Sovyetler Birliği içerisindeki Birlik Cumhuriyeti statüsünde cumhuriyete sahip olan halklardan bile farklı olarak Tuvalar arasında ana dilini ilk dil olarak bilme oranı çok yüksekti. 1989 verilerine göre, Tuvaların %99'u Tuvacayı "ana dil" olarak nitelendirmiştir. Sadece %58'i Rusçayı ikinci dil olarak belirtmiştir.62 Dolayısıyla demografik üstünlüğünün yanı sıra, kültürün en önemli bileşenlerinden olan dil de, birlik cumhuriyeti statüsünde olan bir çok cumhuriyete nazaran bile daha iyi korunmuştur. Bu da Rusya içindeki diğer birçok halka nazaran Tuvaların milli şuurunun yüksek olmasına etki etmiştir.
Rusya'nın çabasıyla Tuvaların konuştuğu dil, edebi dil haline getirilmesine rağmen, Moğol kültürünün etkisi bu şekilde kırıldıktan sonra, Sovyetler Birliği zamanında Tuvaların diline ilişkin devlet politikası Sovyetler Birliği'nin ve Rusya Federasyonu'nun herhangi bir yerinden farklı değildi. Resmi dil Rusçaydı. Devletle ilgili olan bütün yerlerde ve üniversitelerde Rusça kullanıldığı için ve Rusça insanlara daha iyi bir gelecek sağladığı için, Rus dili Tuvacaya göre çok daha avantajlı bir durumdaydı. Dolayısıyla, Tuvacanın kullanım alanlarının daraltılması için idari yasaklar getirilmese de, Rusçanın kullanımı yaygınlaşıyor ve asimilasyon sistemi adeta kendiliğinden işliyordu.
Kendi çocukları için iyi bir gelecek isteyen anne babalar çocuğun Rusça bilmesi için gayret içindelerdi. Diğer taraftan şehirleşme de asimilasyonu hızlandıran faktörlerden biriydi. Fakat buradaki süreç doğal akışa da bırakılmış değildi. Sovyetler Birliği'ndeki milliyetler politikasının genel dinamiklerine bağlı olarak, Tuva'da da özellikle Brejnev zamanında Tuvaca eğitim sınırlandırılmıştır. Bütün bunlara rağmen, Tuvalar dillerini en iyi koruyan Sovyet halklarından biri olmuştur. Özellikle Tuvalar arasında düşük şehirleşme oranının da buna etki ettiği söylenebilir. Diğer taraftan tarihi şartlara da bağlı olan milli şuurun seviyesi de hesabın içine katılmalıdır.
Tuva'da yerli halkın çoğunlukta olması ve az Ruslaşmasının yanı sıra, Tuva, Sovyetler Birliği'nin diğer etnik oluşumlarından ve özellikle diğer Sibirya etnik oluşumlarından farklı olarak daha bağımsız bir geçmişe sahiptir. Bu açıdan sadece Sovyetler Birliği'ne geç girişi değil, Rusya İmparatorluğu'na da geç girişi önemli bir faktördür. Bu gibi faktörlerin milli bilinç seviyesini etkilememesi mümkün değildir. Bunun sebebi de toplum hafızasıdır. Kuşaklar arasındaki iletişim dolayısıyla Sovyet zamanında doğmuş olan insanların anne babalarının farklı düzende, Tuva için söylemek gerekirse, bağımsız Tuva Cumhuriyeti'nde yaşamış olmaları çok önemlidir. Tuva'nın Sovyetler tarafından ilhakının 20 yıl kadar gecikmiş olması bile bu açıdan çok önemlidir.
Bu tarihi, demografik ve kültürel şartlar, Sovyetler Birliği'nin dağılma sürecinde Tuva'daki milli bilincin canlanmasına ve daha sonra Tuva'nın egemenlik mücadelesi vermesine sebep olmuştur. Diğer tarafta, bu şartlar toplumda etnik gerilimin artmasına da yol açmıştır. Halkın sosyo-ekonomik durumu ve bu durumun etnik gruplar arasında farklılaşması da etnik gerilimi arttıran diğer hususlardı. Sibirya'nın diğer yerlerinde de olduğu gibi, Çarlık zamanında olsun, Sovyet zamanında olsun, bölgeye göç eden Ruslar her zaman yerli halka nazaran daha avantajlı durumda olmuşlardır. Çarlık zamanında Rus köylülerin en iyi toprakları aldıkları gibi, Sovyet zamanında bölgenin kalkındırılması için gönderilen ve büyük bir çoğunluğu Ruslardan oluşan Sovyet uzmanları veya işçileri Tuvalardan daha iyi hayat standartlarına sahip olmuştur. Bunun başlıca sebebi Sovyet öncesi Tuvaların hayat tarzı ve ülkenin ekonomik gelişme seviyesiydi. Tuva toprakları Sovyet etkisinde kalmaya başladığı zaman, çoğunlukla otlaklı hayvancılıkla uğraşan ve dolayısıyla göçebe ve avcı olan Tuvalar, daha sonra kolektif çiftlikleri çerçevesinde organize edildiyse de, bunlar Sovyet döneminde de kırsal kesimde yaşamaya devam etmiş ve hayvancılıkta veya diğer tarımsal faaliyetlerde istihdam edilmiştir. Buna karşılık Tuva'nın geliştirilmesi için gönderilen Ruslar daha çok işgücü ihtiyacının olduğu sanayi ve hizmet sektörlerinde istihdam edilmiştir. 1989 sayımına göre, Tuvaların %70'i kırsal kesimde oturuyor ve tarımla uğraşıyordu. Kalanlar daha çok mavi yakalı memurlardı veya ulaşım, enerji, konut ve komünikasyon gibi sektörlerde yoğunlaşmışlardı. Buna karşılık, yöneticiler genellikle Ruslardan oluşuyordu.63 Bu gibi sebeplerden dolayı Tuva'da Ruslar ve Tuvalar arasındaki hayat standardı farklı olmuştur.
Tuvaların düşük hayat standardına ek olarak, Tuvaların doğum oranı RSFSC içinde en yüksek doğum oranlarındandı ve bu, hem Tuvaların nüfusunu arttırıyor hem de hayat seviyesinin daha düşük olduğu kırsal kesimde sosyal problemlere ve suç oranının artmasına yol açıyordu.64
Görüldüğü gibi, Sovyetler Birliği zamanında uygulanan milliyetler politikasının bir yansıması olan bölgeler arasındaki gelişmişlik farkını ortadan kaldırma uğraşları, sonuçta Sovyetler Birliği'nin birçok yerinde Rusların ve yerli halkların hayat standartlarının farklılaşmasına sebep olmuştur ki, bu da sonuçta birçok yerde etnik gerilime büyük katkıda bulunmuştur. Tuva Cumhuriyeti de bunun tipik örneğini oluşturmaktadır. Tuvalar kendi topraklarında ikinci sınıf vatandaş haline gelmişlerdir.
Hayat standartlarındaki farklılıkların etnik gerilime yol açmasını veya dışa vurulmasını belirli bir yere kadar engelleyen husus, Tuva'nın yönetiminde yerli halkın temsilinin Tuvaların cumhuriyet içindeki oranlarından daha yüksek olması olmuştur.
Perestroyka döneminde yukarıda sayılan olumsuz faktörler, ortaya çıkan ekonomik kriz ve rejimin zayıflamasıyla daha da pekiştirilmiştir. Zaten kendi topraklarında Ruslardan daha düşük hayat standartlarına sahip olan Tuvaların durumu daha da kötüleşmiştir. Farklılaşmış hayat standartları, sosyo-ekonomik şartların bozulması, rejimin gözden düşmesi, geleceğin belirsiz olması, inanç boşluğu gibi sebeplerden dolayı toplumdaki huzursuzluk artmıştır. Ruslar ve Tuvalar arasında oluşmuş olan hayat seviyesi farkları sorgulanırken, özellikle işsizliğin yaygın olduğu yerleşim yerlerinde Ruslar ve Tuvalar arasında sorunlar çıkmaya başlamıştır.
1990 yılından önce Sovyetler Birliği'nin sıradan vatandaşları arasında pek bilinmeyen, hatta belki de hiç bilinmeyen Tuva, adını duyurmuştur. 1990 yılının yaz aylarında Hovu-Aksu kasabasının diskosunda Tuva gençleri ve Ruslardan oluşan sivil güvenlik görevlileri arasında başlayan çatışmalar Tuvaların ve Rusların karışık olarak yaşadığı diğer yerleşim yerlerine de yayılmıştır. Bazı yerlerde Rusların evlerinin yakılma olayları da gerçekleşmiş, Tuva'nın başkenti Kızıl'da bazı Ruslar Tuvaca bilmediği için dövülmüştür. Olaylar çıkınca bölgeye İçişleri Bakanlığı'nın özel birliklerinin -OMON'un-sevk edilmesi, gerginliği daha da artırmış ve yerli halkın tepkisine yol açmıştır.65
Yukarıda değinilen faktörlere ek olarak, Tuva gençleri arasında şiddetin yaygın olmasının başka sebepleri de mevcuttu. Bu sebeplerden birisi, SSCB'nin federal hapishanelerinin Tuva'da bulunmasıydı. Gençlerin şiddet olaylarına başvurmalarının diğer bir sebebi ise, Tuva kökenli çiftçi ailelerinin çocuklarının zorla yatılı okullara yollanmasıdır. Bu çocukların ailelerine ve topluma yabancılaşmaları sonucunda bu çocuklar şiddet eylemlerinin öncüsü olmuşlardır.66 Diğer taraftan, fakir kırsal kesimlerdeki hızlı nüfus artışı da birçok sosyal probleme ve suç oranının artmasına sebep olmuştur.67 Böylece meydana gelen çatışmalar, her ne kadar o zamanki Sovyet basınında da, sonraki araştırmalarda da sadece milliyetçilikle açıklandıysa, çatışmaların bir kısmı adi suç kapsamına giriyordu. Fakat Rusya Federasyonu'nda şu anda da var olan genel bir eğilime göre, Rus basını, sık sık halklar arası düşmanlığı kışkırtan bir görev üstlenmiştir. Meydana gelen olayları Tuvaların şovenizmine bağlayan basın, etnik gerilimi daha da tırmandırmıştır.
Mesela, 4 Haziran 1990 tarihli İzvestiya gazetesinde Tuva'da 88 Rusun öldürüldüğü ileri sürülmüştür. Oysa dört ay sonra 88 kişinin 60'ının yine Tuvalar tarafından öldürülen Tuvalar olduğu meydana çıkmıştır. Olaylarda sadece 7 Rus ölmüştü.68 Buna rağmen, Tuva akıllarda Sovyetler Birliği'nin "sıcak noktası" olarak kalmıştır. Çıkan olaylar Sovyet basını tarafından Tuvaları şovenizmle suçlamak için kullanılmıştır. Şiddet eylemlerinden şahıslar değil, bütün halk sorumlu tutulmuştur. Tuvaların şiddet eylemlerine başvurmalarına yol açan sosyo-ekonomik ve psikolojik şartlar ihmal edilmiştir. Propagandanın etkisiyle Ruslar Haziran'da Tuva'yı terk etmeye başlamış ve 1990 Ağustos başı itibariyle 3.000 Rus Tuva'yı terk etmiştir.69 Bütün Tuva halkı ise birden şiddet olaylarının "suç ortağı" haline gelmişlerdir. Ancak Sovyet propagandası ters teperek Tuvalar arasında hoşnutsuzluğun ve milli bilincin artmasına vesile olmuştur.
Tuva'da Milli Hareket
Tuva'daki milli hareket bir dil ve kültür hareketi olarak başlamıştır. 1989 yılında Kızıl'daki bir ortaokulun Tuvaca eğitim veren bir okula dönüştürülmesi için bir kampanya başlatılmıştır. Kampanyayı gerçekleştiren güçler, 25 Ekim 1989'da Tuva Sosyal Merkezi'ni kurmuşlardır. Merkezin başında 39 yaşındaki bir dilbilimci olan Kaadır-ool Biçeldey vardı. Biçeldey 1989'da Tuva Halk Cephesi'ni kurmuştur.70
13 Şubat 1990'da yapılan Halk Cephesi resepsiyonuna yöneticilerin gelmesi ve basında resepsiyon ile ilgili haberlerin çıkması Halk Cephesinin prestijini ortaya koymuştur. 14 Şubat 1990'da yapılması planlanan Tuva Halk Cephesi'nin kuruluş kurultayı yapıldığı zaman, Azerbaycan'daki olaylar patlak vermiş durumdaydı ve Sovyetler Birliği'ndeki değişen siyasi konjonktüründen dolayı Tuva Halk Cephesi'nin adı Demokratik Ortak Hareket olarak değiştirilmişti. Yine de Halk Cephesi olarak anılmaya devam eden hareketin kuruluş kurultayının 258 üyesi Tuva, 31 'i Rus, 6'sı Buryatlardan seçilmiştir. Halk Cephesi cumhuriyet yönetiminin istifa etmesini, Komünist Partisi'ne ait olan binaların kültürel ve diğer faaliyetler için kullanılmasını talep etmiştir.71
Açıklanan Halk Cephesi programına göre demokratikleşmenin baş düşmanı bürokrasi idi. Tuva'nın birlik cumhuriyeti olması talep ediliyordu. Bunun dışında doğanın korunması, milli kültürün canlandırılması talep ediliyordu.
1980'li yıllardan itibaren Tuvalar arasında canlanmaya başlayan milliyetçilik, perestroyka yıllarında zirveye ulaşmıştır. Tuva Halk Cephesi toplumdaki bu canlanmayı yansıtan ve siyasi arenaya taşıyan bir hareket olarak, Tuva halkından büyük bir destek görmüştür. Hareketin ve lideri Biçeldey'in popülaritesi 1990'da yapılan RSFSC parlamento seçimlerinde ve 1991 Tuva seçimlerinde Halk Cephesi'nin galip gelmesinin sebebi olmuştur. Rusya parlamentosuna Tuva milletvekili olarak seçilen Biçeldey, 1991'de de Tuva Yüksek Sovyet başkanı olarak seçilmiştir. Böylece Tuva, milliyetçi bir lideri en yüksek göreve seçen Rusya'nın iki cumhuriyetinden birisi olmuştur (diğeri Çeçenistan'dı). Bunun dışında 9 Halk Cephesi üyesi Yüksek Sovyet'e seçilmiştir. Seçimlerden sonra Tuva'nın bütün yönetim kadrosu ilk kez tamamen Tuvalardan oluşmuştur.72
1990 yılında meydana gelen şiddet olaylarından sonra Halk Cephesi dağılmıştır. Onun yerine iki milliyetçi teşkilat vücuda gelmiştir: Egemen Tuva Halk Partisi (ETHP) ve daha radikal Hostug Tıva (Özgür Tuva) Halk Cephesi.
Kendi bünyesinde birçok derneği barındıran "Hostug Tıva" Halk Cephesi bağımsızlık talepleriyle ve milli ordu kurma önerileriyle ortaya çıkmıştır. Hostug Tıva, evsizleri, işsizleri ve eski tutukluları desteklemek için toplu gösterileri düzenleyerek faaliyetlere başlamıştır. "Hostug Tıva" sadece dar Tuva milliyetçilik ideolojisini değil, genel olarak Türk milliyetçiliği ideolojisini benimseyen bir partiydi. Bu yüzden başka Türkçü hareketlerle işbirliği yapmaya çalışan Hostug Tıva'nın başkanı 1992 yılında Bakü'de kurulan Turan (Türk) Halk Demokratik Partisi'ne Yönetim Kurulu üyesi olarak katılmıştır.73
1993 yılına kadar Hostug Tıva hareketi oldukça aktifti ve birçok miting ve protesto gösterisini düzenlemiştir. Tuva'nın tam bağımsızlığını savunan bu hareket, bu amaçla izinsiz gösteriler düzenlemiş ve bu konunun genişçe tartışılmasına yol açmıştır. Ancak her ne kadar Tuva halkı bulunduğu durumdan memnun olmasa da, Tuva'nın Rusya'dan ayrılmasının mümkün olmadığı yönünde toplumda genel bir görüş mevcuttu. Tuva'nın bağımsız olmasını engelleyen ekonomik olarak Rusya'ya tamamen bağımlı olması, gelişmemiş ekonomik yapıya sahip olması ve dışarıda desteğe sahip olmamasıydı. Bu yüzden Hostug Tuva'nın bağımsızlık fikri rağbet görmemiştir. Yine de Hostug Tuva federal anayasanın düşük oy almasında ve Tuva Anayasasının bağımsız bir ruha sahip olmasına katkıda bulunmuştur.
1992 yılında kurulan ETHP ise, sadece 1993 yılının yaz aylarına doğru güçlenmiştir. O dönemde "Hostug Tıva"dan ayrılan bazı insanlar ve yönetimde yer alan ikinci-üçüncü plandaki kişiler partiye katılmışlardır. Bu parti ılımlı resmi milliyetçiliği temsil etmiştir. Hostug Tıva hareketi Tuva'nın bağımsızlığını amaç olarak belirlerken, ETHP, Tuva'nın Rusya Federasyonu'nun bir üyesi olarak egemenliğe sahip olmasını amaç olarak edinmiştir.74
Halkın desteğini arkasına alan ETHP, Hostug Tuva'nın katılmadığı 1993 Yüksek Hural (Tuva'nın Parlamentosu) seçimlerine katılmış ve oylarının %62,9'unu alarak Hural'da siyasi partiler için ayrılan 5 sandalyeden 3'ünü kazanmıştır. ETHP'nin önemli faaliyetlerinin bir tanesi Rusya Federasyonu Anayasasını reddetme kampanyası olmuştur. 1993 Anayasa halk oylaması öncesinde gerçekleştirdiği mitinglerin başarılı olduğu söylenebilir, çünkü federal Anayasa Tuva Cumhuriyeti'nde toplam oyların ancak %29,8'ini almıştır. ETHP'nin ve Hostug Tuva'nın yürüttükleri propaganda sayesinde federal otoritelere meydan okuyan Tuva Anayasası ise oyların %53,9'unu almıştır.75
Tuva milliyetçiliğinin teşkilatlanması karşısında, Tuva'da yaşayan Ruslar da örgütlenme ihtiyacını hissetmişlerdir. Halen de Rusların haklarını savunan bir teşkilat, faaliyet göstermekle beraber, bu teşkilat Tuva'nın siyasi hayatında etkili değildir.
Bugün için Tuva milli hareketi bir durgunluk içindedir. Yönetime giren eski milliyetçi liderler bir şekilde sisteme dahil olmuşlardır. Mesela Halk Cephesi'ni kuran Biçeldey 1999'da Putin'i destekleyen Yedinstvo partisinin listesinden Rusya Parlamentosu'nun alt kanadı olan Duma'ya milletvekili olarak seçilmiş ve şu anda Duma Milletler Komitesi'nin başkan yardımcısıdır. Biçeldey 2000'de Rus dilini koruyan kanunun düzenlenmesinde aktif bir rol üstlenmiştir.76
1990'lı yıllarda Tuva'da kötüleşen hayat şartları, toplumda olumsuz etkilere neden olmuştur. Bugün Tuva, Rusya Federasyonu içinde nüfusun arttığı dokuz bölgeden birisidir. Rusya'nın genelinde nüfus azalması süregiderken Tuva'da yüksek doğum oranlarının devam etmesinin etkisiyle nüfusun artması işsizliğin artmasına ve özellikle kırsal bölgelerde işgücü fazlasına yol açmaktadır. Tuva'da işsizlik oranı Rusya bölgelerinin işsizlik oranları arasında en yükseklerden birisidir. 1998 yılında Tuva'da işsizlik oranı %20 iken, bu rakam Rusya'nın genelinde %13'e eşitti.77
Tuva'daki zor hayat şartları ülkenin sosyal ve gerçek hastalıklara yenik düşmeye başlamasına yol açmaktadır. Alkolizm, uyuşturucu kullanımı, verem gibi hastalıklar had safhadadır. Kırsal kesimdeki işsizlik Tuva'yı uyuşturucu üreten bir bölge haline getirmiştir. Başka geçimi olmayan insanlar yabani kenevi yetiştirip, uyuşturucu elde edenlere satmaktadır.78
Tuva, Rusya Federasyonu içinde teorik olarak ayrılabilme şartlarına sahip olan cumhuriyetlerden birisi, hatta belki de tekidir. Bu şartlar yakın tarihte bağımsız olma, yerli halkın cumhuriyette çoğunlukta olması, dış sınırın bulunmasıdır.79 Ancak Tuva'nın zayıf ekonomisi teorik bağımsızlığı bile baştan reddeden karaktere sahiptir. 1990'lı yılların başında kabaran milli duyguların dışında Tuva'nın egemenliğini destekleyecek başka bir etken olmamıştır. Tuva, gelişmemiş ekonomik yapısından dolayı Rusya içerisinde merkezden devamlı olarak yardım alan bölgelerdendir. Tuva ekonomisi halen çoğunlukla tarıma dayanmakta, sanayisi gelişmediği gibi, hammadde açısından da çok zengin değildir.
Tuva'da 1990'ların başında hakim olan milliyetçi duygular artık o kadar güçlü değildir. Doğal olarak, o zamanki özgürlük ve egemenlik heyecanı da geçmiştir. Rusya'nın bulunduğu zor ekonomik durum ve Rusya'nın fakir bir bölgesi olan Tuva'da ekonomik krizin yol açtığı sonuçlar halkın sosyoekonomik durumunu olumsuz etkilemiştir. Geçiş döneminin özellikleri ve ekonomik kriz, halkı olumsuz etkileyerek sosyal problemlerin artmasına yol açmıştır. Buna bağlı olarak, Sovyet zamanında da, gelir açısından Rusya ortalamasının gerisinde bulunan Tuvalar, ekonomik krizden çok fazla etkilenmiştir. Suç oranının artması, alkolizm gibi problemler Tuva toplumunu sarmıştır. Şu anda halkın en çok kendi geçim dertleriyle ilgilendikleri söylenebilir. Eskiden milliyetçi hareketin baş temsilcileri olan kişiler arasında ve yönetimde de zaman içinde bir yumuşama yaşanmıştır. Heyecan geçip yerini pragmatizm almıştır. Yukarıdakilere bağlı olarak, cumhuriyetteki etnik durum da istikrarlıdır ve etnik problemler genel olarak yaşanmamaktadır. Ancak Rusya bölgelerinde etnikler arası ilişkilerin izlenmesini gerçekleştiren Etnolojik İzleme ve Çatışmaları Erken Önleme Ağının uzmanlarına göre Tuva'da potansiyel gizli etnik gerilim mevcuttur.80
Bugün Tuvalar arasındaki milli uyanış zor sosyo-ekonomik şartlardan dolayı arka plana itildiyse de, bu milli uyanış bir süreçtir ve devam etmektedir. Sovyet zamanında yok edilmeye çalışılan milli kültür canlanmaktadır. Kültürün en önemli bileşenlerinden olan dilin kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. Zaten Sovyet zamanında da Tuvaların %99'u anadiline hakimken, bugün Tuvacanın kullanım alanı genişlemekte, Tuvaca artık sadece günlük hayatta değil, işyerlerinde, resmi kurumlarda da yaygın olarak kullanılmaktadır. Bağımsızlığını kazanan bazı eski Sovyet ülkelerinde bile görülmeyen şekilde Tuvaca resmi kurumlara girmiştir. Tuva parlamentosunda genellikle Tuvaca konuşulmaktadır.
Tuva'da Devletleşme Süreci
Rusya Federasyonu içindeki diğer otonom oluşumların yaptığı gibi, Tuva da Aralık 1990'da egemenliğini ilan etmiştir. Devlet Egemenlik Deklarasyonu Tuva Cumhuriyeti'nin kendi topraklarında üstün güce sahip olduğunu ilan etmiştir. Tuva'nın etnik gerilim ocağı olarak sayılmasına rağmen, Tuva'nın egemenliği diğer Rusya Federasyonu üyeleri içinde en geç ilan edilen egemenliklerden olmuştur. Üstelik egemenliğin ilanı aslında Sovyetler Birliği'ni değil, Rusya Federasyonu'nu hedef alıyordu. Sovyet ve Rusya yönetimleri arasında süren iktidar mücadelesinde de Tuva yönetimi Sovyet yönetimini desteklemiştir.
15 Ağustos 1991'de Tuva'nın bağımsızlığının 70. yılı kutlanmıştır. Böylece Tuva'nın siyasi varlığı 70 yıl önceki bağımsız Tannu Tuva Cumhuriyeti'ne dayandırılmıştır. Tuva yönetiminin bu tarihi bağı vurgulamasından bu yana, yönetim gerçek bir bağımsızlık peşinde olmamıştır. Zaten mevcut şartlarda bu mümkün değildi. Ancak Tuva'nın egemenlik konusunda Rusya Federasyonu'na alacağı katı tutum, Tuva toplumundaki milliyetçiliğin gücünü ortaya koymaktadır. Ekonomik olarak tamamen merkeze bağlı olan bu bölge, Saha veya Tataristan gibi ekonomik açıdan güçlü olan cumhuriyetlerin egemenlik mücadelesinden çok daha farklı egemenlik mücadelesini vermiştir.
21 Ekim 1993 yılında Tuva Cumhuriyeti'nin Anayasası Tuva Yüksek Huralı tarafından kabul edilmiştir. 12 Aralık 1993'te federal Anayasa ve Tuva Anayasası için yapılan halk oylamasında ise, Tuva Cumhuriyeti Anayasası oyların %53,9'unu alarak halk tarafından onaylanmıştır. Buna karşın federal anayasa oyların sadece %29,8'ini almıştır. Böylece Tuva halkı aslında Tuva Anayasasının federal anayasadan daha üstün olduğu görüşünü belirtmiştir.81
Milliyetçi güçlerin etkisinde kalan Tuva Anayasası birçok açıdan dikkatleri üstüne çekmiş ve Rusya Federasyonu içinde merkeze en çok baş kaldıran bir anayasa olarak tanınmıştır. Tuva Anayasası'nın ilk maddesinde şu satırlar yer almaktadır: "Rusya Federasyonu içerisinde egemen demokratik bir devlet olan Tuva Cumhuriyeti, cumhuriyet boyunca yapılan halk oyalamasıyla Rusya Federasyonu'ndan çıkma hakkına sahiptir." Tuva Cumhuriyeti'ne Rusya Federasyonu'ndan ayrılma hakkını tanıyan bu madde en çok tartışılan madde olmuştur ve RF içinde hiçbir idari oluşum benzer maddeye sahip olmamıştır. Anayasanın ikinci maddesinde ise, Rusya Federasyonu'nda siyasi kriz olağanüstü boyutlara varırsa, gücün Tuva'nın Yüksek Huralına, Tuva'nın cumhurbaşkanına ve hükümetine geçeceğini ilan etmektedir. Biçeldey'in sözlerine göre, bu madde, Rusya'da çıkabilecek beklenmeyen kökten değişikliklere karşı bir tedbirdir.
Mesela, 1993 yılındaki Yeltsin ve Parlamento arasındaki sorun Yüksek Sovyet'in feshedilmesiyle ve Parlamentonun bombalanmasıyla sonuçlanmıştır. Tuva Anayasası bu olaylardan kısa bir süre sonra kabul edilmiştir.82
Tuva Anayasası kabul edildikten sonra, federal merkez hemen tepki göstermiş ve Milliyetler Bakanlığı'nın komisyonu Tuva'ya hareket etmiştir. Komisyon, Tuva Anayasasının en az üç maddesinin RF Anayasası'na uymadığını ortaya çıkartmıştır. Bu farklılıklar dört konudaydı:
⦁ Tuva Cumhuriyeti'ne RF'den çıkma hakkının tanınması;
⦁ Toprağın alım satımının yasaklanması;
⦁ Kojun (ilçe) başkanlarına cumhuriyet hükümetinde bakan statüsünün verilmesi, halbuki RF Anayasası, yerel yönetim liderlerinin federal yönetim organlarında yer almalarını yasaklar;
⦁ Tuva Cumhuriyeti hükümetine savcı ve hakimleri atama hakkının verilmesi, halbuki RF Anayasası'na göre bu atamalar sadece Rusya Genel Savcılığı'nın ve federal yönetimin onayıyla yapılır.
Bunun dışında, Tuva Anayasası'na göre, Tuva Cumhuriyeti Büyük Huralının (Kongrenin), cumhuriyet Güvenlik Kurulunun ve Tuva Cumhurbaşkanı'nın önerileriyle Yüksek Hural (parlamento) savaş ve barış konularında karar verme hakkına sahipti.83
Federal Komisyonun Tuva'ya hemen gitmesine ve uyumsuzlukları tespit etmesine rağmen, bu problem 1996 yılına kadar halledilmemişti. Tuva ve federal merkez arasındaki hukuki sorun RF içinde en aşırılardan olmasına rağmen, o günler için bir istisna değildi ve hem demokratikleşmenin gereği hem de merkezin zayıflığından dolayı yaşanan ortak bölgeselleşme sürecinin doğal bir parçasıydı. 1990'ların başında güçlenen milli bilincin ve milliyetçiliğin bağımsızlık taleplerine dönüşmesini veya bağımsızlık taleplerinin geniş taban bulmasını engellemeye çalışan merkez idare, bölgelerin istediği hukuk düzenlemelerini yapmalarına karşı çıkamamıştır.
1993'ten sonra Tuva Anayasası'nın federal hukuk mevzuatına aykırı olduğu birçok kez dile getirilmiş, fakat bu konuda bir ilerleme sağlanamamıştır. İlk Çeçen Savaşı bütün Rusya Federasyonu'nu derinden etkilemiştir. Ocak 1995'te Tuva parlamentosu, diğer birçok otonom bölgesinin yaptığı gibi, Tuvalı askerlerin Çeçenistan'a gönderilmesini protesto etmiştir.84
Çeçenistan ile olan problem savaşa dönüşünce, bölgesel politika ve milliyetler politikası, Moskova'nın gündeminin ilk maddesini oluşturmuştur. 1995'te federal yönetim, cumhuriyetleri ülke bütünlüğünü tehdit eden unsurlar olarak görmeye başlamıştır.85 1995 yılında Rusya devlet başkanı Boris Yeltsin devlet başkanlığının nezdinde bir hukuki bölüm oluşturup, bölge yasalarının federal yasalara uygunluğunu sağlayacaktı. Yapılan toplantıda bazı cumhuriyetlerin anayasalarının egemenlik yorumlarının federal yasaları ihlal ettiği dile getirilmiştir. Aynı toplantıda Federal Konsey Başkanı Şumeyko, Tataristan, Saha ve Tuva'nın hukuk mevzuatlarının Rusya Anayasası'na son derece aykırı olduğunu açıklamıştır.86
1995 yılının sonunda federasyon üyelerinin hukuk mevzuatlarının federal mevzuata uygun hale getirilmesi amacıyla devlet başkanının altında bir komisyon hala kurulmamıştı. Rusya'yı oluşturan 89 üyeden 75 tanesinin hukuk mevzuatının federal mevzuata aykırı olduğu açıklanmıştır. Bu konudaki girişimlerin altyapısının oluşturulması için çalışmalar yürütülüyordu.87
27 Eylül 1996'da Tuva Büyük Huralı, Tuva Cumhuriyeti Anayasası'nı Rusya Federasyonu Anayasasına uyumlu hale getirmek için, Tuva Anayasası'nın 20 maddesini değiştirmiştir. Düzeltmelerin sonucunda Yüksek Huralın ve cumhuriyet başkanının askeri alandaki bütün yetkileri tamamen iptal edilmiştir. Fakat Tuva Cumhuriyeti'nin egemen bir devlet olmasını ve Rusya Federasyonu'ndan çıkma hakkının olmasını kanunlaştıran madde daha sonra kaldırılabilmiştir.
1990'larda alınan önlemlere rağmen, Tuva Anayasası federal yasalara aykırı olmaya devam etmiştir. 2000 yılında Vladimir Putin'in Rusya devlet başkanı olarak seçilmesinden sonra başlayan federal reform çerçevesinde Tuva Anayasası federal yasalara göre düzenlenmiştir.88
Sonuç
Sovyetler Birliği'nin yıkılması bazı Türk Cumhuriyetlerini bağımsızlıklarına götürürken, bazı Türk Cumhuriyetlerinin ise Rusya Federasyonu içerisinde yapılanma sürecine girmelerine neden olmuştur. Kendisini Tannu Tuva Cumhuriyeti'nin devamı olarak gören bugünkü Tuva Cumhuriyeti kendi topraklarında kısmen de olsa söz sahibi olan bir cumhuriyettir. Tuvalar arasında başlayan milli uyanış ve milli kültürlerine dönüş de devam etmektedir.
1Z. W. Anaiban ve E. W. Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict: The Republic of Tuva", L. Drobizheva ve diğerleri (Eds), Ethnic Conflict in the Post-Soviet World: Case Studies and Analysis, New York, London: M. E. Sharpe 1998, s. 182.
2 http://notes. society. ru.
3 Mongush, Marina, "Tuvinians in China: Problems of History, Language and Culture", Central Asian Survey, 1994, 14 (4), s. 545.
4 Fondahl, Gail, "Siberia: Assimilation and its Discontents", in Bremmer, lan and Ray Taraş (Eds. ), New States, New Politics: Building the Post-Soviet Nations, New York, Melbourne: Cambridge University Press, 1997, s. 215.
5 Abdülkadir İnan, "Tuba (Urenha) Türkleri", Makaleler ve İncelemeler, 2. baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1987, s. 29.
6 Rusya Federasyonu Devlet İstatistik Komitesi (Goskomstat Rossiyi), Regionı Rossiyi, Moskova, Goskomstat Rossiyi, Cilt I, s. 417; Cilt II, s. 37, Tablo 2, 3.
7 Kazakistan Geliştirme Enstitüsü (KGE), "Respublika Tuva", Türkskiy Mir, Almatı, Kazakistan Geliştirme Enstitüsü, 1997, s. 254.
8 Abdülkadir İnan, "Sibirya Türkleri", Türk Dünyası El Kitabı, İstanbul, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1976, s. 1277.
9 L. P. Potapov, "The Tuvans", M. G. Levin ve L. P. Potapov (Eds.), The Peoples Of Siberia, Chicago, London, The University of Chicago, 1964, s. 383-385.
10 İnan, "Sibirya Türkleri", s. 1278.
11 Walter Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, ABD, Archon Books, 2. baskı, 1969, s. 161.
12 Fondahl, "Siberia: Assimilation and its Discontents", s. 216.
13 Fondahl, "Siberia Assimilaton and its Discontents", s. 215-216.
14 Toomas Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", Soviet Studies, Cilt 44, Sayı 5,
1992, s. 882.
15 İnan, "Tuba (Urenha) Türkleri", s. 30.
16 Mergen Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva and the Formation of the Tuva ASSR", Central Asian Survey, 12 (1), 1993, s. 81.
17 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 882.
18 KGE, "Respublika Tuva", s. 255.
19 İnan, "Tuba (Urenha) Türkleri", s. 30.
20 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 883.
21 Fondahl, "Siberia: Assimilation and its Discontents", s. 217; Anaiban ve Walker 1998, s. 181.
22 Fondahl, "Siberia: Assimilation and its Discontents", s. 217
23 26 Ocak 1920'de Sibirya Devrim Komitesinin üyesi Smirnov, Lenin ve Trotskiy'e şöyle bir telgraf çekmiştir: "Moğollar bölgeye girdi ve bizim çiftçileri (Rusları) köylerden kovuyorlar. Bu çiftçiler Kolçak'a karşı mücadele ettiler ve ondan bağımsızlar. Soyotlar (Tuvalar) göçebe bir kabiledir ve hem Rusların hem de Moğolların baskısı altındadır. Sizce, Moğolların Uranhay bölgesinde hükmetmelerine izin mi verilmeli, onu (Uranhay bölgesini) silah zoruyla mı almalı, yoksa Başkurt modelinde bir Uranhay Sovyet Cumhuriyeti mi kurulmalı? Bana bildirin. " Lenin'in cevabı sabit değil, fakat biliniyor ki, Rusya üçüncüsünü seçmiştir. (McMullen).
24 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 883.
25 Koşun bir idari bölümlendirme birimidir.
26 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva", s. 82.
27 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 884
28 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva", s. 82.
29 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", s. 181.
30 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 884.
31 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva.", s. 82.
32 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva.", s. 82, 83.
33 Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, s. 163.
34 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 882, 884.
35 Fondahl, "Siberia: Assimilation and its Discontents", s. 217.
36 Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, s. 164.
37 Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, s. 164.
38 Fondahl, "Siberia: Assimilation and its Discontents", s. 217.
39 Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, s. 164.
40 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 884.
41 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 884.
42 Dmitry Filimonov, "Shamans and Politicians", İzvestia, March 11, 1998, p. 5 in The Current Digest, Vol. 50, No. 10 (1998).
43 Aslında Tuvaca için alfabe daha 1928'de bir lama tarafından oluşturulmuştu. Fakat Rusların empoze ettiği alfabe bundan fonetik olarak farklıydı. Oluşturulmaya çalışılan Tuva edebi dili Tuvaların konuştukları dilden farklıydı ve birçok Rusça kelime içeriyordu (Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, s. 165).
44 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 884.
45 Potapov, "The Tuvans", s. 390.
46 1970'li yıllarda Ralph Leighton ve Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynman
tarafından sorulan bu soru, Batı dünyasında Tuva'nın Sovyetler Birliği tarafından ilhakının fark edilmediği veya fark etmek istemediğini ifade etmiştir. Daha önce dünyanın çeşitli yerlerinde muhteşem pulları dolayısıyla tanınan Tannu Tuva'nın habersiz bir şekilde siyasi arenadan çekilmesiyle ilgilenen bu iki kişi hayatlarını Tuva'ya bağlamışlardır. Bu ilgi ABD'de Tuva'nın Dostları cemiyetinin kurulmasına yol açmıştır. Bu maceralar hakkında ayrıntılı olarak Ralph Leighton'un "Tuva or Bust! Richard Feynman's Last Journey" (WW Norton and Company, New York, London 2000) kitabında bahsedilmiştir.
47 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva. ", s. 83
48 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva. ", s. 83
49 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", s. 181-182.
50 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva. ", s. 84.
51 Kolarz, The Peoples of the Soviet Far East, s, 167.
52 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", 182.
53 Filimonov, "Shamans and Politicians."
54 Mike Dravis, "Tuvinians in Russia", Tuva in Focus, Turkistan Newsletter, Vol.4: 100, 11 Mayıs 2000.
55 Filimonov, "Shamans and Politicians."
56 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva", s. 84.
57 Potapov, "The Tuvans", s. 390.
58 Mongush, "The Annexation of Tannu-Tuva", s. 84.
59 Tamurbek Davletshin, "The Atonomous Republic of Tuva", Studies on the Soviet Union, Cilt 5, Sayı 1, 1965, s. 101.
60 1991'de yapılan nüfus sayımına göre, Tuva Cumhuriyeti Rusya Federasyonu içinde Çeçeno-İnguşetya ve Dağıstan'dan sonra en yüksek nüfus artışına sahip olan üçüncü bölgeydi. (Harris, "A Geographic Analysis.", s. 561).
61 Chauncy D. Harris, "A Geographic Analysis of non-Russian Minorities in Russia and Its Ethnic Homelands", Post-Soviet Geography, 1993, 34, No. 9, 553, 555.
62 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", s. 179.
63 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", s. 182.
64 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", s. 182.
65 Stefan Sullivan, "İnterethnic Relations in Post-Soviet Tuva", Ethnic and Racial Studies, Cilt 18, Sayı 1, Ocak 1995, s. 71-72; M. M. Balzer, "From Ethnicitiy to Nationalism: Turmoil in the Russian Mini-Empire"; J. R. Miller ve S. L. Wolchik (Eds. ), The Social Legacy of Communism, New York, Woodrow Wilson Center Press, 1994, s. 72-73.
66 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 890.
67 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict..." s. 182.
68 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 890.
69 Anaiban ve Walker, "On the Problem of İnterethnic Conflict...", s. 182.
70 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 891.
71 Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 891.
72 Giuliano, Elise, "Re-thinking Transitions from the Bototm-Up: Nationalism, Federalism and Local Accountability in the Soviet Transiiton", University of Notre Dame, The Kroc Institute for International Peace Studies, s. 29-31; Alatalu, "Tuva-a State Reawakens", s. 891.
73 Titkov A. ve N. Tükov, "Respublika Tuva", Makfol M. ve N. Petrov (Der.), Politiçeskiy Almanah Rossiyi 1997, Cilt 2; Sotsialno-politiçeskiye Portretı Regionov, Moskova, Carnegie Merkezi, 1998, s. 258-259.
74 Titkov ve Tükov, "Respublika Tuva", s. 259.
75 Giuliano, "Re-thinking Transitions.", s. 34.
76 Aleksandr Sadçikov, "Pravo Pisaniya", İzvestia, No. 216 (25808), 16 Kasım 2000.
77 Regionı Rossiyi, s. 97-98, tablo 3, 10.
78 "Tuva: Poverty Making Drug Trade Top Employer", Russian Federation Report, Radio Liberty, Vol. 2, No. 37, 11 Ekim 2000.
79 Zoia Anaibin, "Ethnic Relations in Tuva", M. M. Balzer (Ed. ), Culture Incarnate: Native Antropology from Russia, New York, M. E. Sharpe, 1995, s. 106.
80 "Tuva", Etnolojik İzleme ve Çatışmaları Erken Önleme Ağı, Bülten, No.30, Mart-Şubat 2000, s. 70.
81 Giuliano, "Re-thinking Transitions.", s. 34.
82 Eismont, Maria "Tuva: Rejoining the Fold", Prism: A Biweekly on the Post-Soviet States, Vol. 2, İssue 18, Dec. 1, 1996.
83 Eismont, "Tuva: Rejoining the Fold".
88 Dravis, "Tuvinians in Russia", 1999.
85 Tolz, Vera "Moscow and Russia's Ethnic Republics in the Wake of Chechnya", Post Soviet Prospects, Vol. III, No. 10, October 1995.
86 Monitor: A Daily Briefing on the Post-Soviet States, Vol. 1, İssue 99, 21 Eylül 1995.
87 Monitor: A Daily Briefing on the Post-Soviet States, Vol. 2, İssue 1, 2 Ocak 1996.
88 "Another Republican Constitution to be Fixed", Russian Federation Report, Radio Liberty, Vol. 2, No. 23, 21 Haziran 2000.