Akın Bingöl
M.Ö. 13. yy‟ın ilk çeyreği M.Ö. 9. yy‟ın ilk yarısı Uruatri Nairi Konfederasyonu, Urartu‟nun arkaik çağı veya Urartu‟nun Proto tarihi
olarak isimlendirilmiştir. M.Ö. 13. yy‟a ait çivi yazılı Assur belgelerinden anlaşıldığı üzere M.Ö. 1272- 1243 yılları arasında Assur
kral I. Salmanassar döneminde Assur‟a karşı harekete geçen ülkeler arasında Uruatri adı geçmektedir. Yine aynı yazıttan anlaşıldığı
üzere Assur kralı Uruatri adı altında bilinen 8 ülkeyi hâkimiyeti altına almıştır.
“Rahipliğim başlangıcımda Uriadri ülkesi ayaklandı, ordumu harekete geçirdim ve güçlü dağ kalelerine doğru sefere çıktım”.
Assur Kralı I. Salmanassar dönemine ait olan bu yazıttaki bilgilerde Mitanni devletinin tamamen yıkılmasından sonra Uruatri ülkesi
olarak tanımlanan bölgenin Assur‟a karşı ayaklandığından bahsedilmektedir. Yine I. Salmanassar dönemine ait ikinci bir metinde ise şöyle
denmektedir.
“Himme, Uadkun, Bargun, salua, Halila, Nilipahri, Zingun adlı sekiz ülkeyi ve bunlara ait askeri güçleri ele geçirdim. 51 kenti
zaptettim, yaktım, mallarına haraç olarak el koydum. Tüm Uruadri ülkesini üç günde Tanrım Assur’un ayaklarına dize getirdim”.
Yazıttan anlaşılacağı üzere Uruatri ülkesi olarak tanımlanan coğrafya üzerinde Assurlulara göre sekiz büyük ülke ve bu ülkelere bağlı 51
kent bulunmaktaydı. Prizma yazıtı olarak bilinen ve Tukulti-Ninurta isimli kral zamanına ait yazıtta ise şu bilgiler bulunmaktadır.
“Patikalardan benden önce hiçbir kralın bilmediği, yolu olmayan uzak dağları geçtim. Nairi ülkesinin 43 kralı savaşmak için karşıma
dikildi. Onlarla savaştım ve saltanatlarına son verdim”.
Bu yazıtta ise I. Salmanassar döneminde Uruatri ülkesi ile ilgili sorunların halledildiği ve I. Tiglat-Pileser döneminde ise Nairi
ülkesi ile savaşıldığı kayıt altına alınmıştır. I. Tiglat-Pileser dönemine ait başka bir yazıtta ise şu ifadeler kullanılmaktadır.
“Korkunç silahlarımla saldırdım ve geniş topraklara yayılan ordularımı Adad’ın yarattığı bir sel gibi tahrip ettim. Dağların yüksek
yerlerini ve kentlerinin etrafını savaşçılarının ölü vücutları ile doldurdum. Savaşta 120 adet savaş arabası ele geçirdim. Nairi
ülkelerinin 60 kralını, kendilerine yardıma gelenler ile birlikte mızrağımın ucunda Yukarı Deniz’e doğru kovaladım”.
Bu yazıt Assur‟un bu dönemde fazlaca güçlendiğini ve Yukarı Deniz olarak tanımlanan Van Gölü‟ne kadar ilerlediklerini beyan etmektedir.
Bu yazıt ile birlikte aynı zamanda artık Uruatri- Nairi konfederasyonunun zor duruma düştüğü anlaşılmaktadır. I. Salmanassar‟ın daha
önce Hititler tarafından zayıflatılan Hurri- Mittanni devletine son verdiğine değinmiştik. Ancak Assur Devleti Doğu Anadolu ile arasında
bulunan bu tampon devleti ortadan kaldırdıktan sonra Ön Asya‟nın siyasi dengesi bozulmuş ve zincirleme olaylar baĢlamış durumdadır.
Assur‟un Kuzey Mezopotamya‟da tek başına kalması ve Süpergüç olma girişimi onun Doğu Anadolu‟da bulunan zengin maden kaynaklarına göz
dikmesine neden oldu. Bu durumda ise karşısında bu kez Uruatri ve Nari Konfederesyonu‟na ait güçleri bulmuştur. Ancak I. Salmanassar,
Tukilti- Ninirta ve I. Tiglat Pileser zamanlarında yazıtlardan anlaşılacağı üzere birkaç defa mağlup edilen Konfedere güçler Assur ile
bu şekilde başa çıkamayacaklarını anlayınca Urartu Krallığı çatısı altında birleşme yoluna gitmişlerdir.
Kaynaklar:
M. Taner Tarhan, “Urartu Devleti’nin Kuruluş Evresi ve Kurucu Krallarından “Lutipri=Lapturi Hakkında Yeni Görüşler”, AnAr 7, İstanbul,
1980, s: 69 vd.
Oktay Belli, “Urartular”, Anadolu Uygarlıkları, Görsel Yayınları, c.1, Ankara, 1982, s: 140-209
Altan Çilingiroğlu, Urartu Tarihi, İzmir, 1994,
Çilingiroğlu, a.g.e., s: 4
Çilingiroğlu, a.g.e., s: 6
Çilingiroğlu, a.g.e., s. 1
Tarhan, a.g.e., s: 72