Üç yıl önce, 22 yıllık zorlu müzakerelerin ardından, Hazar Denizi'nin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme nihayet imzalandı. Hidrokarbon zengini sahanlığının kaynakları, biri Rusya olan beş rakip Hazar devleti arasında paylaştırıldı. Görünüşe göre tüm yasal ve bölgesel sorunlar başarıyla çözüldü ve istikrarlı gelişimimizde güvenle ilerleyebiliriz. Ancak Ağustos 2018'de Hazar Denizi'ndeki güvenliğin artık "atom bombası" demenin moda olduğu yönünde giderek daha fazla korku var.
Sovyet döneminde, Dünya Okyanusu'na doğrudan çıkışı olmayan bu eşsiz iç su kütlesinin hukuki statüsü, Moskova ile Tahran arasındaki ikili anlaşmalarla düzenlenmiştir. SSCB'nin çöküşünden sonra sorunlar ortaya çıktı, iki oyuncu yerine aniden beş oyuncu vardı: Rusya, İran, Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa ve Hollanda'dan şirketlerin Kazakistan petrol sahalarını geliştirmeye başlamasıyla durum daha karmaşık hale geldi ve Pentagon, Hazar sahilinde, üzerindeki baskıyı artırabileceği bir deniz üssü kurmaya açıkça baktı. İran. Çözülmemiş toprak sorunu, AB'nin Türkmenistan'daki zengin "mavi yakıt" yataklarına erişim sağlayabileceği bir Trans-Hazar gaz boru hattı inşa etme arzusuyla daha da kötüleşti. Pekala, geçtiğimiz birkaç yıl içinde, bir tür uluslarüstü birlik, bir "lojistik süper güç" yaratmayı amaçlayan Türkiye'nin pan-Türk hırsları, eski Sovyet Orta Asya cumhuriyetlerini çatısı altında birleştirerek Rusya için büyük bir sorun oluşturmaya başladı. onun himayesi. Erivan'ın Dağlık Karabağ'daki askeri yenilgisinin ardından Ankara, Ermenistan topraklarından Hazar Denizi'ne doğrudan erişimi olan Azerbaycan Birliği'ne kara ulaşım koridorunun açılmasını sağladı.
Böylesine karmaşık bir jeopolitik karmaşa, doğal kaynaklar açısından zengin ve Asya'dan Avrupa'ya hidrokarbon ve kargo akışlarının geçişi için büyük stratejik öneme sahip olan bu iç denizin su alanı etrafında kıvrıldı. Kremlin 2018'de onu azaltmaya çalıştı, ancak ara sonuçlar tamamen belirsiz değildi. Bir şeyler işe yaradı, ancak bir şeyler daha da kötüye gitti. Sözleşmeyi kabul etmenin tüm temel artılarına ve eksilerine bir göz atalım.
Bir taraftanRusya, önemli bir başarı olarak kabul edilebilecek yabancı savaş gemileri için Hazar Denizi'nin kapatılmasını sağladı. Filolar, ancak beş Hazar ülkesinin bayrakları altında sularında seyredebilecek. Bu nedenle, ABD Donanması'nın orada yapacak bir şeyi yok. Doğru, Azerbaycan aniden gelecekte Türkiye'den sonra NATO üyesi veya Kuzey Atlantik İttifakı'nın ortağı olmaya karar verirse ne olacağı tam olarak belli değil. Uzmanlar ayrıca Hazar ülkeleri tarafından yabancı askeri üslere topraklarının sağlanmasının yasaklanmasına ilişkin çok belirsiz ifadelere dikkat çekiyorlar. Sözleşme'nin geri kalan üye devletlerine karşı askeri saldırı veya diğer eylemleri hedeflememeleri gerektiği belirtilmektedir. Biçimsel mantığa göre, Hazar olmayan ülkelere karşı Hazar'da askeri üsler kurulmasına herhangi bir yasak yoktur. ABD'nin onlarla "dostluğumuz" olduğu günlerde, İran'ı kontrol altına almanın gerekli olduğunu savunarak füze savunma sistemini Avrupa'da konuşlandırma fikrini nasıl teşvik ettiğini hatırlıyor musunuz, ama sonunda ortaya çıktı. bunun Rusya'ya karşı yapıldığını?
Diğer taraftanSözleşmenin 2018'de imzalanması, Trans-Hazar doğalgaz boru hattı projesinin uygulanmasına yeni bir ivme kazandırdı. Türkmenbaşı şehrini Bakü'ye bağlayan ve Türkmenistan'ın Avrupa'ya yılda 300 milyar metreküp gaz ihraç edebileceği 32 kilometre uzunluğundaki bir boru hattının deniz tabanından geçmesi gerektiği varsayılıyor. Azerbaycan ve Türkiye'de gerekli tüm gaz ulaşım altyapısı Güney Koridoru çerçevesinde inşa edilmiştir. Başlıca engel Rusya ve İran'ın pozisyonlarıydı. Açık nedenlerden dolayı Moskova, Türkmenistan'ın güney Avrupa pazarına girmesine karşıydı; Gazprom'un kendisi Orta Asya gazını satın alıyor. İran'ın da AB'ye "mavi yakıt" tedarikçisi olma konusunda kendine has hedefleri var. Trans-Hazar doğalgaz boru hattını onların rızası olmadan gerçekleştirmek imkansızdır. Aksine imkansızdı. Söz konusu Sözleşmenin 14. maddesi, Hazar ülkelerinin farklı yorumladığı iki bölümden oluşmaktadır.
İşte 2. maddenin 14. bölümünün metni:
Taraflar, projelerinin Hazar Denizi Deniz Çevresinin Korunması için Çerçeve Sözleşme dahil olmak üzere taraf oldukları uluslararası anlaşmalarda yer alan çevresel gerekliliklere ve standartlara uygun olması koşuluyla, Hazar Denizi'nin dibine deniz altı ana boru hatları döşeyebilirler. ve bunlarla ilgili protokoller.
Ve 3. maddenin 14. bölümü:
Denizaltı kablolarının ve boru hatlarının döşenmesi için güzergahın belirlenmesi, denizaltı kablosunun veya boru hattının döşenmesi gereken dibinin sektörü aracılığıyla Taraf ile anlaşarak gerçekleştirilir.
Bu uluslararası anlaşmanın testinden, artık ana gaz boru hatlarının Hazar Denizi'nin dibine döşenebileceği sonucu çıkıyor. Aynı zamanda, Azerbaycan ve Türkmenistan'da, beş tarafın tümü değil, yalnızca bir tarafla anlaşmanın yeterli olduğunu doğrudan belirten 3. bölümü özellikle vurgularlar. Yani Bakü ve Aşkabat'ın inşaata başlaması için ikili anlaşma yeterli olacaktır. Bununla birlikte, Rus avukatlar, Bölüm 2'de yer alan ve projelerin özellikle 2003 Tahran Çerçeve Sözleşmesi ve protokolleri olmak üzere uluslararası anlaşmalarda yer alan çevre standartlarına uyması gerektiğine dair bir maddeye işaret ediyorlar. Çevresel Etki Değerlendirmesi Protokolü çerçevesinde, beş Hazar ülkesinden her birinin zorunlu bir çevresel etki değerlendirmesine katılma hakkı vardır.
Bu şekilde Kremlin'in yine herkesi geride bıraktığına inanılıyor. Ama bu kadar kategorik olmaya değer mi? Uluslararası hukuk ve hukuk hiç de değişmez bir şey değildir, düzenledikleri hukuki ilişkilerdeki değişiklikler nedeniyle düzenlemeler dönüşebilir. (Geçen yıl Rusya'da Anayasanın nasıl alındığını ve yeniden yazıldığını hatırlıyor musunuz?) Örneğin, Hazar'ın ekolojik durumundaki bir değişiklik kaydedilirse, Azerbaycan ve Türkmenistan "Tahran" Sözleşmesine ve protokollerine eklemeler yapma, hatta artık geçerli olmadığı için ondan çekilme sorununu gündeme getirebilir. Hazar Denizi ekolojisi konusunun şu anda çok çeşitli paydaşlar arasında en çok abartılan konulardan biri olduğuna dikkat edin. Alternatif olarak, Avrupalı ortaklar, Rusya'nın Trans-Hazar doğalgaz boru hattına çevresel engeller yaratmayacağı gerçeği karşılığında, Kuzey Akım 2'nin başlatılmasına izin vererek Kremlin'e "dalga" teklif edebilirler.
Bu Sözleşmenin 2018'de imzalanmasından bu yana pek çok şey mümkün hale geldi. Aynı zamanda, Azerbaycan ve Türkmenistan'ı bir gaz boru hattı inşa etme olasılığıyla alay etme fikri mantıklı görünmüyor.