ALAŞ
Alaş[1] yirminci yüzyılın başında milli liberal hareketin liderleri tarafından kurulmuş olan ilk Kazak siyasi partisinin adıdır. Kurulduğu dönemde Rusya’nın Kazakistan’ı sömürge durumuna getirmesinden doğan ekonomik ve sosyal problemler kritik bir noktaya varmış idi.
Kazak steplerinin sömürgeleştirilmesi gönüllü Slav göçmenlerinin, çoğunlukla Rus Kazaklarının ve köylülerin verimli Kazak otlaklarına el koyması şeklinde tanımlanabilir. Bu süreç 1731[2] yılında Küçük Cüzün ilhakı ardından başlamış; Kazak arazisi resmen devlet mülkü ilan edilmiş ve 1868 yılındaki ‘Geçici Nizamlara’ göre Kazakların ortak kullanımına verilmiş idi.[3]
Rus köylülerinin göç etmesi özellikle 1905 Rus İhtilalinin ardından Stolypin’in[4] tarım reformunun (1906-1917) yürürlüğe girdiği sırada kritik bir hal almıştı. Bu reform Rus kırsal toplumunun (obshchina) yok edilmesi ve yerine güçlü ve bağımsız aile çiftliklerinin meydana getirilmesini hedefliyordu. Rus hükümeti bu toprakların alım satımına müsaade eden bir politika izleyerek bu toprakların müreffeh köylüleri olan kulakların ellerinde olmasını sağlamış ve fakir köylülerin Rus İmparatorluğu’nun diğer eyaletlerine, özellikle Orta Asya ve Sibirya’ya göç etmesini teşvik etmiştir. Fakir köylüler topraklarını sattıktan sonra toptan göç etmişlerdi. Rus devleti göçmenleri korumuş idi: bütün vergilerden (15 yıl süre ile) ve bütün görevlerden (25 yıl süre ile) muaf tutulmuşlar; her aileye 100 rublelik bir hisse verilmiş ve her aile reisi 30 desyatinlik toprak almış idi. Stolypin’in göç kampanyası ilk etapta Rus köylülerinin yeniden yerleşmelerine yönelikti, topraklarına sadece geçici olarak sahip olan Kazaklara arazi tahsis etmeyi planlamamıştı. Kazakların toprakları devletin çıkarı için istimlak edilebilir ve de ‘miri toprak’ ilan edilebilirdi. Yerleşmeye karar vermiş olan Kazaklara göçmen Rus köylülerine olduğu gibi 10 ilâ 15 desyatinlik[5] arazi bağışlanacaktı. Yerleşik Kazakların, göçebe konumlarını terk etme şartı ile kendilerini diğer Rus köylüleri ile aynı konumda yazdırmalarına izin verilmişti. Bu ikinci mertebe her şeyden öte, Kazakların Ruslar ile birlikte tekrar yerleşmelerini gerektirmiş, bu durumda aralarında bir yakınlık doğmuş bu da Kazakların Ortodoks Hristiyanlığa dönmelerini kolaylaştırmıştı. Köylü olarak kaydolunma Rus ordusunda mecburî hizmeti de kapsamakta idi.[6]
Topraklara el konulması Kazak otlaklarının sayısının oldukça düşmesine sebep olmuş ve göçebelerin esas zenginlik kaynağı olan sığır sayısında belirgin bir azalma olmuş, bu durum ise Kazakların yaşam standardında ciddi bir düşüşe neden olmuştur. Bu şartlar altında Kazak aileleri komşu ülkelere (Çin) göçe zorlanmış veya sığırlarını uzak eyaletlerde otlatmak zorunda kalmışlardır. Sonuç olarak hem toplumun fakir kesimi (jatak) hem de Kazak köylüleri (başlıca kuzey eyaletlerdekiler) sayıca artmıştır. Ne var ki bu yüzyılın başında Kazak nüfusunun büyük çoğunluğu göçebe yaşam tarzlarına sadık kalmışlardır.[7] Bu durum sadece yerleşmek için zirai deneyimlerinin olmamasından veya psikolojik olarak hazır olmamalarından dolayı değil aynı zamanda çarlık hükümeti tarafından yüklenen yerleşik hayata geçiş şartlarından da kaynaklanmaktadır.
1917 itibariyle, 45 milyon hektar Kazak otlağı çarlık hükümeti tarafından geri alınmıştı ki bu sayı tüm Kazak arazisinin %16’sı idi, diğer taraftan o topraklar üzerinde yeniden yerleşen Slavlar tüm step nüfusunun %23,1’ine ulaşmaktaydı.[8]
1905 Rus İhtilali ve Çar Nikola II tarafından yayımlanan bildiri demokratik özgürlükler ilan ediyor ve popüler teşkilat temsilciliği için bir toplantı vaat ediyordu-Duma (Çarlık Rus Parlamentosu) Rus İmparatorluğu’nda muhâlif liberal ve milliyetçi hareketlerin doğrudan doğruya itici gücü idi. Kazak hareketi Rus üniversiteleri ve enstitülerinden mezun olmuş yüksek tahsilli ve laik liderler tarafından temsil edilmekteydi: Alihan Bükeyhan (1866-1937), Ahmet Baytursın (1873-1937), Mircakıp Dulat (1885-1937), Mustafa Çokay (1890-1941), Muhammedcan Tınışbayev (1879-1937), Bahtcan Karatay (1860-1934), Cihanşah Dostmuhammed (1887-), Halil Dostmuhammed (1883-1939), Yakup Akpa (1876-1934), Alim Han Ermek (1891-1970), Muhtar Avezov (1897-1961), Mahmut Sultan Toraygirey (1893-1920), Mağcan Cumabay (1893-1937) ve diğerleri.
En önemli Kazak lideri Alihan Bükeyhan (1866-1937) Semipalask (Ceti-Tam) eyaletinde doğmuş ve daha önce Orta Cüz hanlığını elinde tutan Barak neslindendi. 1890 yılında Omsk şehrindeki Teknik Üniversite’den mezun olduktan sonra, St.Petesburg’da Ormancılık Enstitüsü’ne devam etmiş ve 1894 yılında buradan başarı ile mezun olmuştu. 1896-1901 arası ilk okullarda öğretmenlik yapmış ve Omsk şehrinde yerleştirme dairesinde çalışmıştı. 1896-1903 arası F. A. Shcherbina araştırma heyetinde görev almış, Akmola, Semipalask ve Turgay eyaletlerinin 12 bölgesini incelemiştir. St.Petesburg’daki çalışmaları sırasında Sosyalist ve Marksist fikirlere gönül vermiş; çeşitli politik, sosyal ve edebi muhitlere girmiştir.
Ahmet Baytursın (1873-1937) sıradan bir Kazak ailesine mensup olarak Turgay eyaletinde dünyaya gelmiştir. 12 yaşında iken mahalli çarlık yöneticilerinin şiddetine karşı direnişi sebebiyle babası, amcası ve diğer yakınları ile birlikte 15 yıllık meşakkatli bir görev yüklenerek Sibirya’ya sürgün edilmiştir. 1895 yılında Orenburg’ta İbrahim Altınsarı tarafından kurulan Öğretmen Okulu’ndan mezun olmuş ve Turgay eyaletindeki ilk okullarda ders vermeye başlamıştır. Bu sırada kendi kendini eğitmiş ve sömürgeciliğe karşı ihtilalci hareketlerde görev almıştır.
Mircakıp Dulat (1885-1837) Sarı-Arka bölgesinin ünlü zanaatçı ailesi Dulat’lara mensup olarak Turgay eyaletinde doğmuştur. Kazak-Rus Üniversitesi’ni bitirdikten sonra Turgay’daki Kazak ilk okullarında çalışmıştır. Sürekli bir şekilde kendi kendinin eğitimi ile meşgul olduğundan dolayı Rus dili ve edebiyatını iyi bir şekilde öğrenmiştir. 1904 yılından itibaren ihtilalci ve demokratik hareketlerde aktif görev almıştır.
Halil Dostmuhammed (1883-1939) 1903 yılında Ural’daki Real Üniversitesi’ni bitirdikten sonra ilk kez ihtilalci ve demokratik fikirler ile tanıştığı St.Petesburg’daki Askerî ve Tıbbî Akademi’ye devam etmiştir. Akademi’den 1909 yılında mezun olmuş ve Ural eyaletinde doktor olarak çalışmıştır. Bu sırada ihtilalci ve aydınlatmacı faaliyetlerde bulunmuş ve Kazakistan ve Kazak gazetelerinde bir çok makaleleri yayımlanmıştır.
Muhammedcan Tınışbayev (1879-1937) Türkistan’ın İdari-Başkanlık oluşumunun bir parçası olan Semireç’e eyaletinde dünyaya gelmiştir. 1892 yılında Vernıy (Almata’nın eski ismi) şehrindeki üniversiteden mezun olmuş ve çalışmalarına St.Petesburg’daki Yol Mühendisliği Enstitüsü’nde devam etmiştir. 1906 yılında mezun olduktan sonra Türkistan’da yol mühendisi olarak çalışmıştır. 1915 yılında Kazak gazetesinde güncel politik olayların analizine dayanan bir kaç makalesi yayımlanmıştır.
Mustafa Çokay (1876-1934) Türkistan’ın Sir-Derya eyaletinde doğmuştur. Taşkent’deki Rus Üniversitesi’nden mezun olduktan sonra, St. Petesburg Üniversitesi’ndeki Hukuk Bölümünde okumuştur. Öğrenimi sırasında Duma’nın Müslüman kesiminin muhabiri olarak çalışmıştır.
Yakup Akpa (1876-1934) Semipalask (Ceti-Tam) eyaletindeki Karkaralı bölgesinde doğmuştur. 1903 yılında St. Petesburg Üniversitesi Hukuk Bölümünden şeref derecesi ile mezun olmuştur.
Kazak liderleri en hayati problemleri olan tarım sorunundaki ihtilaflara rağmen diğer milliyetçi liderler ile birlikte İlk Duma’da seçim kampanyasında Rusya’nın en güçlü liberal partisi olan Anayasal- Demokratik Parti’ye (Özgürlük Partisi/Kadetler) katılmışlardı. Aralık 1905 tarihinde Ural şehrinde Cihanşah ve Halil Dostmuhammed’ler, Bahtcan Karatay, B. Bagıtgereyev ve de diğer Kazak liderlerinin katılımıyla beş Kazak boyunun toplantısı yapıldı. Toplantıda Rus Anayasal-Demokratik Partisi’nin programı kabul edilmiş ve Kazak topraklarına Rus-Kazakların ve köylülerin artık yerleşmelerinin durdurulması talep edilmiştir. Kazak toprakları devletin değil Kazak toplumunun malı olarak değerlendirilmiştir.[9] Rus Kadet partisinin milliyetçi kesimi daha sonradan partinin bir üyesi olan Bükeyhan’ın aktif katılımıyla Mayıs 1906 tarihinde Semipalask’ta kuruldu.[10]
Kasım 1907 tarihinde Karkaralı kasabasında (Kuzey Kazakistan) ‘17 Ekim 1905 Bildirisinin’ içeriğini halka duyurmak amacıyla büyük bir gösteri düzenlendi. Geleceğin Alaş liderlerinden Yakup Akpa bildiri metnini Kazak diline çevirdi. Sadece Kazaklar değil aynı zamanda Ruslar ve Tatarlar da bu gösteriye katıldılar. 14.500 katılımcı, Alihan Bükeyhan, Ahmet Baytursın, Mircakıp Dulat, Yakup Akpa ve diğer Kazak liderlerin gayretleriyle çarlık hükümetine bir dilekçe gönderdiler. Karkaralı dilekçesinde göçün durdurulması ve çarlık ‘Step Nizamının’ değiştirilmesi talep edilmişti. Dilekçenin dil, din ve eğitim ile ilgili maddeleri Anayasal-Demokratların (kadetlerin) programı ile ortak noktalar taşımaktaydı: inanç ve din konularında özgürlük isteği, Kazak dilinin; mahalli devlet sistemi, adli kurumlar, okullar ve Kazak gazetelerine girmesi. Dilekçe aynı zamanda Kazak ruhâni heyetinin devletten bağımsız bir şekilde kurulmasını savunuyordu.[11]
Anayasal-Demokratik Parti Kazak arazisini devletin malı saymış ve bu araziye Rus köylülerinin göç etmesini uygun görmüş, bununla beraber 1906 Ural Kongresi’nde göçün durdurulması ve toprakların Kazakların malı ilan edilmesi şeklindeki kanun değişikliğini programına almayı reddetmişti.[12]
Bununla beraber Kadetler tarafından savunulan batı tarzı Rus anayasası ve parlamentosu, genel sivil haklar, ekonomik ve sosyal gelişme ve meşruiyet sağlaması bakımından yeni oluşan sömürgecilik karşıtı milliyetçi hareketler ile bir uyum içerisindeydi.