Şu anda dünyanın dört bir yanındaki araştırmacılar tarafından, koronavirüse karşı 165’ten fazla aşı geliştiriliyor ve bunlarda 32 tanesi insanlar üzerinde deneniyor. Aşılar tipik olarak kliniğe ulaşmadan önce yıllarca araştırma ve test gerektirir (buna preklinik testler denir), ancak koronavirüs karşısındaki malum durumdan dolayı, bilim adamları gelecek yıla kadar güvenli ve etkili bir aşı üretmek için adeta yarışıyorlar.
Herhangi bir virüsün aşısının üretilebilmesi için öncelikle o virüsün genomunun deşifre edilmesi gerekir. Koronavirüsün gen dizilimi Ocak ayında çözümlendi. Virüsün kaynak kodunun detaylı analizi için buradaki upuzun yazıyı okuyabilirsiniz. Türkçe’si de burada.
Koronavirüsün kaynak kodu Ocak ayında çözümlendikten sonra, insanlar üzerinde ilk denemeler Mart ayında başladı. Ancak aşı üretmek o kadar kolay ve hızlı bir işlem değil. Çok fazla denklemleri ve belirsizlikleri olan bir süreç. Bazı denemeler başarısız olur, bazıları ise hiç bir net sonuç alınmadan sona erebilir. Günün sonunda test edilen aşılardan sadece birkaçı virüse karşı etkili antikorlar üretmesi için bağışıklık sistemini uyarmada başarılı olabilir.
Bu yazıda insanlarda test edilen tüm aşıların durumunu ve bununla birlikte hala hücrelerde veya hayvanlarda test edilmekte olan umut verici aşıların bir listesini bulabileceksiniz.
Aşı Test Süreci
Preklinik Testler: Preklinik “klinik öncesi” demektir. Bu aşamada bilim adamları aşıyı fare veya maymun gibi hayvanlara vererek bağışıklık tepkisi oluşturup oluşturmadığını kontrol ederler.
Faz 1 Güvenlik Testleri: Bu aşamada bilim adamları aşıyı, güvenliğini ve dozajını test etmenin yanı sıra bağışıklık sistemini uyarıp uyarmadığını doğrulamak için az sayıda insana verir.
Faz 2 Genişletilmiş Testler: Bu aşamada bilim adamları, aşının değişik yaş gruplarında farklı etki gösterip göstermediğini görmek için aşıyı çocuklar ve yaşlılar gibi gruplara ayrılmış yüzlerce insana verir. Bu testler, aşının güvenliğini ve bağışıklık sistemini uyarma yeteneğini biraz daha ileri seviyede test eder.
Faz 3 Etki Testleri: Bu aşamada bilim adamları aşıyı binlerce insana verir ve plasebo alan gönüllülere kıyasla kaçının enfekte olduğunu görmek için beklerler. Bu testler, aşının koronavirüse karşı koruma sağlayıp sağlamadığını belirleyebilir. ABD İlaç ve Gıda İdaresi (FDA) Haziran ayında bir koronavirüs aşısının etkili sayılabilmesi için aşı yapılanların en az %50’sini koruması gerektiğini duyurdu. Ek olarak, Faz 3 testleri, önceki çalışmalarda gözden kaçabilecek nispeten nadir yan etkileri ortaya çıkaracak kadar büyük ölçeklidir.
Sınırlı: Çin ve Rusya Faz 3 sonuçlarını beklemeden aşı için onay verdiler. Uzmanlara göre bu şekilde bir hızlandırılmış sürecin ciddi riskleri var.
Onaylı: Her ülkedeki düzenleyiciler test sonuçlarını gözden geçirir ve aşının onaylanıp onaylanmayacağına karar verir. Bir pandemi sırasında aşı, resmi onay almadan önce acil kullanım izni alabilir. Bir aşı lisanslandıktan sonra, araştırmacılar, güvenli ve etkili olduğundan emin olmak için aşı alan kişileri izlemeye devam eder.
Birleşik Faz: Aşı geliştirmeyi hızlandırmanın bir başka yolu da aşamaları birleştirmektir. Bazı koronavirüs aşıları şu anda Faz 1/2 testlerinde, örneğin hayvanlar üzerinde test edilmeden yüzlerce kişi üzerinde ilk kez test ediliyor.
Koronavirüs Aşı Takip Tablosu
|Firma / Kurum||Ülke||Durum||Teknoloji||Güncelleme|
|Moderna + NIH||ABD||Faz 3||mRNA içeren lipid nanopartikül dispersiyonu||12 Ağustos 2020|
|BioNTech + Pfizer + Fosun Pharma||Almanya + ABD + Çin||Birleşik Faz (Faz 2 + Faz 3)||mRNA||14 Ağustos 2020|
|CanSino Biologics||Çin||Faz 3 + Sınırlı kullanım için onaylı||Rekombinant adenovirüs serotip 5 vektörü||10 Ağustos 2020|
|AstraZeneca + Oxford Üniversitesi||İsveç + İngiltere||Birleşik Faz (Faz 2 + Faz 3)||Modifiye edilmiş şempanze adenovirüs vektörü||12 Ağustos 2020|
|Sinopharm + Wuhan Institute of Biological Products||Çin||Faz 3||Etkisizleştirilmiş SARS-CoV-2 (ölü aşı)||8 Ağustos 2020|
|Sinovac Biotech||Çin||Faz 3 + Sınırlı kullanım için onaylı||Etkisizleştirilmiş SARS-CoV-2 (ölü aşı)||5 Eylül 2020|
|Murdoch Children’s Research Institute||Avusturalya||Faz 3||NA|
|Gamaleya Research Institute||Rusya||Faz 3 + Erken kullanım için onaylı||14 Ağustos 2020|
|Zydus Cadila||Hindistan||Faz 2||6 Ağustos 2020|
|Imperial College London + Morningside||İngiltere||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||NA|
|AnGes + Osaka Üniversitesi + Takara Bio||Japonya||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||DNA plazmiti||2 Temmuz 2020|
|Arcturus Therapeutics + Duke-NUS Tıp Fakültesi||ABD + Singapur||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||12 Ağustos 2020|
|Beth Israel Deaconess Tıp Merkezi + Johnson & Johnson||ABD + İsrail||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||6 Ağustos 2020|
|Anhui Zhifei Longcom + Çin Tıp Bilimleri Akademisi||Çin||Faz 2||10 Temmuz 2020|
|Novavax||ABD||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||SARS-CoV-2 rekombinant spike protein nanopartikülü||12 Ağustos 2020|
|Bharat Biotech + Indian Council of Medical Research||Hindistan||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||20 Temmuz 2020|
|Inovio||ABD||Faz 1||Elektroporasyon yoluyla DNA plazmiti||10 Ağustos 2020|
|CureVac||Almanya||Faz 2||17 Ağustos 2020|
|Genexine||Güney Kore||Faz 1||24 Haziran 2020|
|Walvax Biotechnology + Academy of Military Medical Sciences||Çin||Faz 1||26 Haziran 2020|
|ReiThera||İtalya||Faz 1||10 Ağustos 2020|
|Merck + Themis Bioscience||Avusturya + ABD||Faz 1||12 Ağustos 2020|
|Clover Bio + Dynavax + GSK||Avusturalya + İngiltere + ABD||Faz 1||NA|
|Vaxine||Avusturalya||Faz 1||31 Temmuz 2020|
|Medicago + Dynavax + GSK||Kanada + ABD + İngiltere||Faz 1||20 Temmuz 2020|
|University of Queensland + CSL||Avusturalya||Faz 1||14 Temmuz 2020|
|Kentucky BioProcessing||ABD||Faz 1||20 Temmuz 2020|
|Medigen + Dynavax||Tayvan + ABD||Faz 1||6 Ağustos 2020|
|State Commission of Science||Kuzey Kore||Faz 1||20 Temmuz 2020|
|Sanofi + Translate Bio||Fransa + ABD||Preklinik||23 Haziran 2020|
|Novartis + Massachusetts Eye and Ear Hospital||İsveç + ABD||Preklinik||NA|
|Merck + IAVI||ABD||Preklinik||6 Ağustos 2020|
|Vaxart||ABD||Preklinik||26 Haziran 2020|
|Baylor College of Medicine + Texas Children’s Hospital||ABD||Preklinik||NA|
|University of Pittsburgh||ABD||Preklinik||NA|
|IFV||Küba||Birleşik Faz (Faz 1 + Faz 2)||19 Ağustos 2020|
Not: Yazı NYTimes’ın ilgili yazısına eklemeler yapılarak çevrilmiştir.