Doç.Dr Sinan GÜNER,
Bir Türk kavmi ve Doğu Avrupa'da bir Türk imparatorluğunun (468965) adı. 620 yılında imparatorluk şeklini almıştır. Önceleri Belencer olan başkent 723 'te Etil (İdil) (bugünkü Astırhan) şehrine götürülmüştür. 732-800 arasında Gök Tanrı dininden Müslüman dinine geçmişler, fakat 800'de Müsevi dinini kabul etmişlerdir. Türk kavimlerinden Müsevi dinine giren tek toplumdur. Bununla beraber bu dindekiler, Müslüman, hatta Hıristiyan ve hala Gök Tanrı dinindeki Hazarlar'la beraber yaşamışlardır. 965'te 14. ve sonuncu kağan Yüsuf, tekrar Müslüman dinine dönmüş, fakat bu tarihte devlet sona ermiştir.
Hazar kabileleri prenslik halinde daha bir asır varlıklarını muhafaza ettikten sonra, Orta Asya'dan gelen yeni Türk kavimleri içinde erimişlerdir. Bugün sayıları bir kaç bin olan, eskiden topluca Kırım'da, şimdi dağınık ülkelerde yaşayan Müsevi dininde, fakat Türkçe konuşan Karaimler, Hazarlar'ın kalıntılarıdır. 732-800 yılları arasında resmi din olarak İslam'ı kabül ettikleri için Hazar devletini ilk Müslüman Türk devleti saymak da mümkündür. Hazar kağan1arı, Göktürk hanedanının Batı dalından inmiş prenslerdir. "Kağan" yani hakan (imparator) titrini alan ilk hükümdar Bulan (620'ye doğru), Göktürk devletinin kurucusu Bumin Kağan’ın torununun torunu ve Batı Göktürk kağanı (618-630) meşhur Tong.Yabgu'nun (b.bk.) küçük kardeşidir. İki Hazar prensesi, Bizans imparatorları ile evlenip imparatoriçe olmuşlardır. Bunlardan Çiçek Halon'un doğur .duğu IV. Leo (775-780) "Hazar Leo" diye meşhurdur. Müslüman Arab İleri gelenleri ile de evlenmişlerdir. Bir Hazar prensesi, 798'de ünlü Abbasi veziri Fazl Bermeki ile evlenmiştir.
En geniş şekilleriyle bugünkü Ukrayna Kuzey ve Güney Kafkasya, Besarabya, Kırım ve kuzeyde Oka, doğuda Kazakistan'a hatta Aral gölüne kadar Rusya'yı içine alan Hazar İmparatorluğu, hem Bizans, hem Müslüman Hilafet imparatorluklarının komşusu idi. Bizans'ı desteklemişlerdir. 627'de Sasaniler'in ve 718'de Emeviler'in İstanbul kuşatmalarında Hazar birliklerinin Bizans'ı kurtarmak ta mühim rolleri olmuştur. Orta Asya'dan Doğu Avrupa'ya geldikleri zaman bu bölgeye kendilerinden önce gelmiş Kuturgur, Hun, Avar, Bulgar, bilhassa Onugur Türk kavimlerine rastlamış ve onları hâkimiyetlerine almışlardır. İlk zamanlarında Göktürklere tabi olmuşlardır. Avrupa kavimlerine derinden te'sir etmişlerdir. Bizanslılar Hazarlardan inen Arpad hanedanı idaresindeki Macarlar, İskandinavyalılar, Ruslar ve başka kavimler Hazarlardan devlet, ordu teşkilatını ve pek çok kültür unsurunu öğrenmişlerdir. Normanlar, Cermence, "knyaz" unvanını bırakarak hükümdarlarına "kağan" unvanını verecek kadar Hazarlar'ı taklıd etmişlerdir.
Bugünkü Kiev şehrini de "Mingkirman" (Bin Kale) adıyla Hazarlar kurmuştur. 721-32'de Emevller'le Hazarlar arasında çok kanlı savaşlar olmuş, Müslümanlar (Arablar) Kafkasya'nın mühim kısmını Hazarlardan almışlar, Dağıstan da Müslümanlar'a geçince 737'de İslam dünyasının kuzey sınırı 47° paraleline kadar çıkmıştır. 965'de 4 ayrı din içinde bocalayan Hazar toplumu, Normanlar tarafından yıkıldı. Kırım'da 1O16'ya kadar devam eden bir devlet kurduktan sonra, tarih sahnesinden silindiler.
Kaynak Yeni Türk Ansiklopedisi