Çocuk Felci Nedir? Belirtileri Nelerdir? Çocuk Felci Aşısı Nasıl Uygulanır? başlıklı yazımızda konuya dair detayları anlatacağız. Çocuk felci, poliovirüsün neden olduğu bir hastalıktır. Çoğu insanda hiçbir belirti görülmez ya da hafif belirtiler görülür ancak bazıları felç olur. Aşılardan önce, salgınlarda binlerce kişi felç olmuştur. Vahşi poliovirüs tip 2 ve 3 ortadan kaldırılmıştır ancak tip 1 hala dünyanın bazı bölgelerinde yayılmaktadır. Aşılama çocuk felcini önlemenin en iyi yoludur. Çocuk felcinin bir tedavisi yoktur.
Çocuk felci, poliovirüsün neden olduğu bir hastalıktır. Hastalık çoğu insanda hafif belirtilere neden olur veya hiç belirti göstermez ancak bazı insanlarda felce veya ölüme yol açabilir. Vahşi poliovirüs tip 1, 2 ve 3 (WPV1, WPV2 ve WPV3) olarak adlandırılan üç çeşit poliovirüs vardır. Vahşi polio tip 2 ve 3 eradike edilmiştir (artık mevcut değildir) ve vahşi polio tip 1 dünyanın sadece birkaç bölgesinde mevcuttur. Polio tip 1 büyük oranda felce neden olur. Yüzyılı aşkın bir süredir bilinmesine rağmen poliovirüsten kaynaklanan hastalık bugün hala "çocuk felci" olarak adlandırılmaktadır. Tıptaki ismi poliomyelittir.
Çocuk felci, poliovirüsün neden olduğu hastalığın adıdır.
Bugün dünyanın bazı bölgelerinde hala çocuk felci vakaları görülmektedir. Etkilenen insan sayısı büyük ölçüde azalmış olsa da çocuk felcini ortadan kaldırmaya yönelik uluslararası çabalar hala devam etmektedir.
Çocuk felci, virüsün çoğaldığı ve saldırdığı yere bağlı olarak vücudu farklı şekilde etkileyebilir. Çocuk felci türleri şunlardır:
Poliovirüs vücuda ağızdan veya burundan girer. Boğazda ve bağırsaklarda kendisinin daha fazla kopyasını yapar (çoğalır). Bazı durumlarda beyne ve omuriliğe girerek felce neden olur. Felç kolları, bacakları veya nefesi kontrol eden kasları etkileyebilir.
Aşılanmayan ve aşağıdaki durumlarda olanlar çocuk felci için en yüksek risk altında olanlardır:
Yetişkinler de çocuk felcine yakalanabilir. Birçok yetişkin ya aşılı oldukları ya da çocuk felci geçirdikleri için bağışıklığa sahiptir. Aşılanmamış yetişkinler poliovirüse maruz kalırlarsa çocuk felci olabilirler.
Semptomatik çocuk felci, dünya çapındaki aşılama programları sayesinde dünyanın birçok yerinde nadirdir. Çoğu ülkede çocuk felci ortadan kalkmış kabul edilir (artık o bölgede yayılmamaktadır) ancak insanlar aşılanmayı bıraktığında, çocuk felci yeniden yayılmaya başlayabilir.
Vahşi poliovirüs tip 2 ve 3 küresel olarak eradike edilmiştir. Bu, artık doğal olarak ortaya çıkan herhangi bir vaka olmadığı anlamına gelir. Poliovirüs tip 1 çoğu ülkede elimine edilmiştir ancak dünya çapında eradike edilmemiştir. "Ortadan kaldırılmış" olması, bir hastalığın artık o bölgede yayılmadığı anlamına gelir. Hala bazen, genellikle uluslararası seyahatlerden kaynaklanan vakalar ve salgınlar olabilmektedir. Pakistan ve Afganistan hala doğal yollarla çocuk felci vakalarının görüldüğü iki ülkelerdir.
ABD'de doğal olarak ortaya çıkan (vahşi) çocuk felci vakası en son 1979 yılında görülmüştür. O zamandan bu yana vakalar ya ABD dışında görülmüş ya da artık ABD'de uygulanmayan canlı çocuk felci aşısından (aşı türevi) kaynaklanmıştır.
Poliovirüs ile enfekte olan kişilerin %70 ila %95'inde belirti görülmez. Semptom gösterenlerin çoğunda grip benzeri ve bağırsak semptomları olan en hafif form (abortif poliomyelit) görülür. Paralitik çocuk felci, felç de dahil olmak üzere en ciddi semptomlara neden olur.
Abortif poliomyelit semptomları diğer birçok hastalığa benzer. Enfekte olduktan üç ila yedi gün sonra başlar ve birkaç gün sürer. Abortif poliomyelit belirtileri şunları içerir:
Non-paralitik poliomyelit, abortif poliomyelit ile aynı semptomlarla başlar. Birkaç gün içinde aşağıdakiler de dahil olmak üzere ek semptomlar ortaya çıkar:
Paralitik poliomyelit, abortif poliomyelit veya paralitik olmayan poliomyelite benzer semptomlarla başlar. Ek belirtiler günler veya haftalar sonra ortaya çıkabilir:
Ek olarak:
Polioensefalit semptomları tek başına veya grip benzeri semptomlarla birlikte görülebilir. Belirtiler şunları içerir:
Çocuk felcine bir virüs (poliovirüs) neden olur. Poliovirüs boğazı ve bağırsakları enfekte ederek grip benzeri semptomlara neden olur. Daha sonra beyne ve omurgaya yayılarak felce yol açabilir.
Çocuk felci öksürme veya hapşırma yoluyla ya da enfekte olmuş bir kişinin dışkısıyla (fekal-oral yol) temas ederek yayılır. Çocuk felci ayrıca aşağıdaki yollarla da yayılabilir:
Evet, çocuk felci oldukça bulaşıcıdır. İnsandan insana kolayca yayılır.
Bir doktor fiziki muayene yaparak, vücut sıvılarından alınan örnekleri test ederek ve kişiye semptomları hakkında sorular sorarak çocuk felci teşhisi koyar. Yakın zamanda herhangi bir yere seyahat edildiyse kişinin bunu doktoruna bildirmesi önemlidir.
Doktor çocuk felci veya diğer enfeksiyonların belirtilerini aramak için vücut sıvılarından örnekler alabilir:
Çocuk felci belirtileri grip belirtilerine çok benzediğinden, doktor daha yaygın durumları elemek için başka testler de yapabilir.
Çocuk felcini tedavi etmek için özel bir ilaç yoktur. Kişide felçli poliomyelit varsa, fizik tedavi alabilir. Solunum kasları zayıflamış veya felç olmuşsa, nefes almaya yardımcı olan bir makine olan mekanik ventilasyona ihtiyaç duyulur.
Belirtiler şu şekilde azaltılabilir:
Çocuk felcini ortadan kaldıran tedavi yoktur. Daha hızlı geçmesini sağlamanın veya felci önlemenin herhangi bir yolu bulunmamaktadır.
Çocuk felcini önlemenin en iyi yolu aşılanmaktır. Aşı genellikle çocukluk döneminde yapılır. Çocukken aşı olunmadıysa veya kişi aşı olup olmadığı bilmiyorsa, doktora aşı olmanın gerekip gerekmediği sorulmalıdır.
Sağlık görevlileri çocukluk döneminde dört çocuk felci aşısı önermektedir:
Yetişkin bir kişi eğer hiç çocuk felci aşısı olmadıysa ve bir yetişkin olarak aşı olması öneriliyorsa, üç aşı olacaktır:
Doktor aşağıdaki durumlarda hiç aşı olmamış yetişkinlerin aşılanmasını önerebilir:
İki tür çocuk felci aşısı vardır: Canlı zayıflatılmış (oral) ve inaktif.
İnaktif aşı, Amerika ve Avrupa dahil olmak üzere dünyanın çoğu yerinde kullanılmaktadır. Canlı aşı sadece çocuk felcinin hala doğal olarak görüldüğü bölgelerde kullanılır.
İnaktif polio aşısı (IPV), tedavi edilmiş (öldürülmüş) poliovirüs içerir, böylece virüs artık çoğalamaz. Aşı, polio tip 1, 2 ve 3'ün inaktif bir versiyonuna sahiptir. İnaktif polio aşısı bir dizi aşı (enjeksiyon) olarak verilir. Kişi inaktif bir aşıdan hastalanamaz veya aşı olduktan sonra başkalarına çocuk felci bulaştıramaz.
Oral çocuk felci aşıları (OPV) zayıflatılmış (attenüe edilmiş) canlı bir virüs kullanır, bu nedenle kişiyi hasta etmemelidir. Oral çocuk felci aşıları bir, iki veya üç tip çocuk felci virüsü içerebilir (monovalan, bivalan veya trivalan aşılar). Aşı vücuda, yutulan bir sıvı içinde alınır.
OPV, poliovirüsün çoğaldığı bağırsaklarda (mukozal bağışıklık) bir bağışıklık tepkisi yaratır, bu nedenle bir iğneden daha iyi koruma sağlayabilir.
Zayıflatılmış olsa da OPV'den hastalanma riski vardır ama çok küçüktür (2,5 milyonda 1). Nadiren OPV değişebilir (mutasyona uğrayabilir) ve doğal olarak ortaya çıkan çocuk felci (aşı kaynaklı poliovirüs) gibi insandan insana yayılabilir. Bu sadece çok fazla insanın aşılanmadığı bölgelerde gerçekleşebilir.
OPV, çocuk felcinin ortadan kaldırıldığı bölgelerde kullanılmaz, bu da aşıdan hastalanma riskini azaltır. Oral poliovirüs aşısı 2000 yılından beri ABD'de kullanılmamaktadır.
Dolaşımdaki aşı kaynaklı poliovirüs (cVDPV), başlangıçta oral poliovirüs aşısının bir parçası olan poliovirüsün bir versiyonudur. Zaman içinde virüs zayıflatılmış versiyondan değişebilir (mutasyona uğrayabilir) ve aşılanmamış kişilere yayılabilir.
Virüsün zayıflatılmış bir versiyonundan gelse de değişiklikler, virüsün doğal olarak oluşan çocuk felci gibi davranmasını sağlar. Aşı kaynaklı çocuk felci insanları hasta edebilir. En yaygın cVDPV poliovirüs tip 2'den kaynaklanır.
Bir bölgede virüs ortadan kaldırıldığında, canlı aşılar artık kullanılmaz. Bu da aşı kaynaklı bir virüsten hastalanma riskini ortadan kaldırır ve cVDPV'nin zaman içinde yok olmasına neden olur. Bilim insanları nOPV2 gibi değişme ve yayılma olasılığı daha düşük olan canlı aşılar geliştirmektedir.
Aşı türevi poliovirüsler yalnızca çok fazla insanın aşılanmadığı yerlerde yayılabilir. Çocuk felci aşıları enfeksiyon riskini önemli ölçüde azaltır ancak tamamen ortadan kaldırmaz. cVDPV vakası nedeniyle ciddi bir hastalığa yakalanma veya ölüm riskini azaltırlar. Kişi aşılanmadıysa ve oral polio aşısının kullanıldığı bir ülkeye seyahat ederse cVDPV'ye yakalanabilir.
Bir poliovirüs türüne karşı bağışıklığı olanlar sadece o türe karşı korunur. Virüsün diğer iki versiyonundan birinden çocuk felci kapmaya devam edilebilir.
Çocuk felci vakalarının çoğu birkaç gün ila bir hafta sürer ancak kimin felçli çocuk felcine ilerleyip ilerlemeyeceğini bilmenin bir yolu yoktur. Kişi kendi daha iyi hissedebilir ve günler ya da haftalar sonra ek belirtiler gösterebilir. Çocukken çocuk felci geçirildiyse, bir yetişkin olarak post-polio sendromu geliştirilebilir.
Çocuk felcinin tedavisi olmamakla birlikte, çoğu insan uzun süreli hasar görmeden iyileşir. Kas zayıflığı veya felç kalıcı olabilir.
Çocuk felci semptomları yıllar sonra post-polio sendromu olarak geri gelebilir. Daha önce çocuk felci geçirmiş kişilerin yaklaşık %40'ında bazı semptomlar geri gelecektir.
Post-polio sendromu, çocuk felcinden kurtulduktan yıllar sonra çocuk felci semptomlarının geri gelmesidir. İlk çocuk felci hastalığından 15 ila 40 yıl sonra ortaya çıkabilir.
Post-polio sendromu, başlangıçta çocuk felcinden etkilenen kaslarda semptomlara neden olma eğilimindedir. Post-polio sendromunun belirtileri yavaş başlayıp daha sonra kötüleşebilir. Bu belirtiler şunları içerir:
Post-polio sendromu bulaşıcı değildir. Sadece daha önce çocuk felci geçirmiş biri bu hastalığa yakalanabilir.
Paralitik olmayan çocuk felci geçiren çoğu kişi hayatta kalır. Paralitik çocuk felci geçirenlerin %10 kadarı komplikasyonlar nedeniyle ölür.
Ne Zaman Bir Doktoru Ziyaret Etmek Gerekir?
Aşağıdaki durumlarda bir doktora başvurulmalıdır:
Bir hastalıktan tamamen kurtulmanın veya yok etmenin en iyi yolu aşılamadır. Yeterli sayıda insan aşılandığında, virüsün bulaşacağı kimse kalmayacak ve virüs ortadan kalkacaktır. Bir hastalık tamamen ortadan kaldırılmadan önce insanlar aşılanmayı bırakırsa, dünyada çok az vaka olsa bile hastalık geri gelebilir.
Kaydedilen ilk çocuk felci salgınları 1800'lerin sonlarında başlamıştır ancak tarihçiler çocuk felcinin o zamandan çok daha önce var olduğunu düşünmektedir. 1900'lerin başındaki çocuk felci salgınları binlerce insanı felç etmiş ve öldürmüştür. 1952'deki son salgında, çocuk felci ABD'de çoğu çocuk 21.000'den fazla kişiyi felç etmiştir.
Çocuk felci aşılarının 1955'ten itibaren yaygın olarak kullanılmaya başlanması çocuk felci enfeksiyonlarını büyük ölçüde azaltmış ve 1965'te sadece 62 vaka görülmüştür. ABD'de doğal olarak ortaya çıkan son çocuk felci vakası 1979 yılında rapor edilmiştir. Çocuk felcinin ABD'de 1994 yılında ortadan kaldırıldığı ilan edilmiştir.
ABD'de hala zaman zaman, genellikle uluslararası seyahatlerin bir sonucu olarak çocuk felci vakaları bildirilmektedir. Aşılama oranları çok düşerse çocuk felci geri gelebilir.
Demir akciğer, ciğerlerin nefes almasını sağlamak için basınç kullanan büyük bir makinedir. Solunum kasları çocuk felci nedeniyle zayıflamış veya felç olmuş kişiler 1900'lerin başında ve ortasında bunları kullanmıştır. Demir akciğerlerin yerini daha yeni solunum terapileri almış olsa da çocuk felcinden kurtulan az sayıda kişi hala bunları kullanmaktadır.
Aşılar dünyanın birçok yerinde çocuk felcini ortadan kaldırmış durumdadır ancak hala bu hastalığı tamamen ortadan kaldırmak için çalışmalar devam etmektedir. Çocuk felci dünyanın herhangi bir yerinde hala var olduğu sürece, geri gelebilir ve aşı ile korunmayanlarda ciddi hastalıklara neden olabilir. Kişinin kendini ve toplumu korumanın en iyi yolu aşı olmaktır.