1 -,-"A.:...U",,".'-'T...O... r""ki""ya... t-'ca... r... as..,tl"-'rm""'""'al..,ar... I... E""'ns...t..,.itO",s"",O...,D""e... rg""is... i -"S""ay"-,-I-,,,I.:...7-"'E... r""zu... r""um...2""o"'-oi!..-...:-191- ERZURUM ULU CAMii'NE AİT YENİ BİR KİTABE VE YAPI HAKKINDA BAZI DÜŞÜNCELER Dr. Hüseyin YURTTAŞ zuruın Ulu Camii, yapılış tarihi kesin olarak bilinmeyen, ancak altukoğulları dönemine mal edilen bir yapıdır. Saltukoğulları dönemine verilişinin nedeni günümüzde mevcut olmayan, fakat bazı kaynaklarda belirtilen bir kitabeden dolayıdır. Bu kitabeye göre Cami, H. 575 / M yılında Saltuklulardan Niisıruddin Muhammed tarafından yaptırılmıştır. Tarihçe-i Erzurum'un müellifi Mehmed Nusret, kitabının 32. sayfasında Ulu Camii tamtırken, bu kısmın sonuna şu bölümü eklemiştir: "Tarihi yazdığım esnada bu Camii Şerifi temaşa ve tedkikat icrası için yeniden tetetbuatta bulunduğum zaman, dıvarda muallak bir fersude levha buldum. Levhada şu ibare yazılı idi: Benna el-mescid el-cami' el-melik'ül-lilem ehbid ebü'l-feth MUHAMMED sene hamse ve sebı'n ve hamse mie"l. Mehmed Nusret, kitabını yazdığı sırada Ulu Cami'ye yeniden gittiğinde duvara asılı yıpranmış bir levha görür. Bu yıpranmış levhanın, büyük bir ihtimalle tahta üzerine yazılmış olduğunu Faruk SüMER, "Saltuklular" adlı makalesinde belirtmektedir. Sümer, yine aynı makalede, bu kitabenin asıl kitabe olmadığını, ona dayanılıp, yeniden ve kısaltılarak sonradan yazıldığının muhakkak olduğunu söylemektedir). Kitabeden Erzurum Ulu Camii'nin, Fetih Babası H. 575/ M tarihinde yaptırıldığını anlamaktayız. Muhammed tarafından Günümüzde mevcut olmayan bu kitabe, LYNCH tarafından eserinde buradaki ibare verilmi ştir 4. da görülmüş, Erzıırum Ulu Camii hakkında EVLİYA ÇELEBİ Seyahatname'sinde, dönemine göre oldukça ayrıntılı bilgi verilmiştir. ilgili kişiler tarafından bilinen bilgiyi, bir kez daha hatırlamada fayda olacaktır: '" Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Ö~etim Üyesi. 1 Mehmed Nusret, Tarihçe-i Erzurum yahut Hemşehrilere Arma~an, İstanbul, 1338, s Faruk Sümer, " Saltuklular". Selçuklu Araştırmaları Dergisi, III (1971), Malazgirt Zaferi Özel Sayısı 900. Yıl, Ankara, 1971, s. 43 ı. 3 Sümer, s H. F. B. Lynch, Armenia Travels and Studies, Vol. II, Beinıt, 1967, s.21ı.
2 -192- H. Yurttas: Erzurum Ulu Camii'ne Ait Yeni Bir Kitabe ye Yanı Hakkında Bazı DUsUneeJer "Evvela cümleden kadim Ulucami': Tebriz kapusunun iç yüzünde tar(z)-ı kadim, toprak örtülü bir minareli Akçakoyunlu padişahları binasıdır. Tulen ve arzen ikişer yüz adım cami'-i kesirdir. Minberi ve mihrabı tarz-ı kadimdir. İçinde ale't-tertib dizilmiş iki yüz aded çam direkler üzre yine çam kirişlerdir. Karglr kubbe değildir. Climi'in bir tarafında Revan zahiresiçün mah/uz beksematı var. Ve bu ciimi'in clinib-i şarklsine muttasıl divllr divlira Cami'-i Eski Medrese (ve Çifte Minlire derler) Ba'zıları Akçakoyunlu plldişahları binasıdır, derler, ba'zılar Sultlin Uzun Hasan Şlih binasıdır, diler....,,s. Evliya Çelebi, seyyah için uzun sayılabilecek bir süre Erzurum Ilıca'sında görev yapmıştır. Bu nedenle Erzurum'la ilgili vermiş oldugu bilgilerde yanılmış olması veya yanlış bilgi vermesi pek mtimkün değildir. Sayılarda olabilecek abartıyı da makul karşılamak gerekir. Bu konu aşağıda irdelenecektir. Ulu Cami ile ilgili yayınlardan biri olan Abdürrahim Şerif BEYGU'nun Erzurum, Tarihi, Anıtları, ımabeleri adlı eserde, Ulu Camiin tarihi hususunda Mehmed Nusret'in vermiş olduğu kitabe konu edinilerek, H. 575 / M. 1i 79 tarihi önerilmiştir 6. Yine aynı eserde verilen şu bilgi de kayda değerdir: Ulu Camiin yapıldığı senede Şeyh Abbas türbesi yapılmış, bunun yapılış tarihine ait Erzurumlu şair Ketenci Zade Rüştü, şu mısralar ile Ulu Camiin H. 575 de yapıldıgını işaret etmiştir. Mısra şudur: Ulu Cami bina oldukta bu türbe bina olmuş Bakanlar lalz (arşa) tarihi bilsin hesabından. 7 Buradaki "arşıi''' kelimesi ebced hesabıyla H. 575 tarihini vermektedir. Ulu Camiin tarihçesine ait bu bilgiler, İ. Hakkı KONYALI'nın Erzurum Tarihi adlı kitabında da yer almaktadır 8 Beygu'nun yukarıda ifade ettigi bilgiler, Konyalı'da dipnotta verilmiş ve "arş" kelimesinin ebced hesabıyla H. 575 tarihini verdiği belirtilmişse de, Konyalı'nın eserinde, bu kelimenin toplamı H. 570 tarihine tekabül etmektedir. Beygu'nun belirttiği "arşa" kelimesinde, kelimenin sonuna "h" harfi eklenince H. 575 yılı elde edilmektedir. Ulu Camii ile ilgili en geniş bilgi Konyalı'da bulunmaktadır. Konyalı, eserinde Camiin beş kez onarım gördüğunü belirttikten sonra, Evliya Çelebi'nin Cami hakkındaki düşüncelerine yer verir. 200 ağaç direkli ve dam örtülü Camiin yerini, kubbeli, tonoz örtülü ve fil ayaklı binaya bıraktığını ifade eder ve Evliya Çelebi'yi gaflet ve dikkatsizlikle itham edenlerin hataya düştüklerini belirtir 9 5 EvIiya Çelebi Seyahatnamesi, (Hazırlayanlar: Zekeriya Kurşun-Seyit Kahraman-YOcel Dağlı), 2. Kitap, İstanbul, 1999, s Abdürrahim ŞerifBeygu, Erzurum, Tarihi, Anıtları, Kitabeieri, İstanbul, 1936, s Beygu, s İ. H. Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri İle Erzurum Tarihi, İstanbul, 1960, s Konyalı, s. 262.
3 ~A,,-.Ü~.,-,T~ü!!.r~ki~y!!..!at,-!:A~r~aş~tl!!.r~m~al!!!a~rı...ı.E~n~sti~ t~üs~ü!.o!d~e~rg5.!.is:!!.i--"s!!!a~yl!..!1'-!.7...!e!i<.!r..!!.z!!!ur~uwm~20!!ı.o~1 --=-193- Erzurum Ulu Camii'nin ilk inşasının Saltukoğulları döneminde Melik Muhammed tarafından gerçekleştirildiğini, eleştirisel bir yaklaşımla ve mevcut iki Saltuklu sikkesiyle belirlemeye çalışan Prof. Dr. Halfik KARAMAGARALI'nın tarihlernesilo, hem daha önceki araştırmacılar tarafından ileri sürülen tarihleri doğrulamakta, hem de aksine bir belge bulunmadığı sürece kabul edilmesi gereken önemli bir belirlemedir. Yine konuyu etraflıca çalışanlardan Prof. Dr. Rahmi Hüseyin ÜNAL, kitabındai i ve makalesinde I2 Ulu Camii detaylı bir şekilde tanıtır. Her iki eserinde de Ulu Camii için daha önceleri Mehmed Nusret'te verilen tarihi uygun görür. Erzurum Ulu Camii'nin inşa yılı hakkında Prof. Dr. Oktay ASLANAPA, Mehmed Nusret'in okuduğu kitabeye atıfta bulunarak, bugünkü kubbe ve tonoz sisteminin tamirlerde yapılmış olmasına ihtimal vermez ve ana hatlarıyla XII. Yüzyıldan bir Saltuklu camii pıanının devam ettiğini, üslup gelişimi açısından kabul eder 13 Ulu Camii hakkında araştırma yapan Prof. Dr. Rüçhan ARıK, yapı hakkında etraflıca bilgi vermektedir I4. Daha önce verilen tarihlerneyi de dikkate alarak, "XII. Yüzyılda kurulmuş olmalıdır" derıs. Yine yapı ile ilgili araştırmacılardan Prof. Dr. Ömür BAKıRER, Mehmed Nusret'te verilen ve bütün araştırmacılar tarafından kabul edilen tarihlerneye katılır, Camiin mihrapları konusunda ayrıntılı bilgi verir l6. Yapı ile ilgili farklı yaklaşım içeren yayın, Prof. Dr. Aptullah KURAN tarafından kaleme alınmıştır l7. A. Kuran bu yazısında Anadolu'da görülen AHŞAP DiREKLİ yapı türünün Anadolu'ya Türkler tarafından getirildiğini belirtmektedir. Özellikle ormanıık bölgelerde ilk camiierde ahşap sütunların kullanıldığını, Orta lo Haluk Karamağaralı, "Erzurum Ulu Camii", Yıllık Araştırmalar Dergisi, ın, Ankara, 1981, s Rahmi Hüseyin Ünal, Les Monuments Islamiques Anciens de La Viııe d'erzurum Et de Sa Region, Paris, 1968, s Rahmi Hüseyin Ünal, "Erzurum İli Dahilindeki İslami Devir Anıtları Üzerine Bir İnceleme", Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Sayı 6, Nisan 1973, Erzurum, 1974, s Oktay Aslanapa, Türk Sanatı, İstanbul, 1984, s. II1. 14 Rüçhan Arık, "Erzurum'da İki Cami", Vakıflar Dergisi, Sayı, VIII. Ankara, 1969, s Arık, s Ömür Bakırer, Onuç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrapları, Ankara, 1976, s Aptullah Kuran, "Anadolu'da Ahşap Sütunlu Selçuklu Mimarisi", Malazgirt Armağanı, Ankara, 1972, s i 86.
4 H. Yurttaş; Erzurum Ulu Camii'ne Ait Yeni Bir Kitabe ve Yapı Hakkında Bazı DUsUnceler Asya'dan Anadolu'ya yapılan göçle beraber bu yapı biçiminin de getirildiğini ifade ederis. Ulu Cami hakkında yapılan son çalışmalardan bir diğeri Prof. Dr. Hamza GüNDOGDU'ya aittir l9. O da yapı hakkında daha önce verilen tarihlerneye katılır. Erzurum Ulu Camii ile ilgili en kapsamlı ve eleştirili yaklaşım Prof. Dr. Haluk KARAMAGARALI tarafından yayınlanmıştırıo. Sn. Karamağaralı bu Camii, i 95 i ve i 957 yıllarında incelemiştir. Kitabelerle belirtilen onarımıardan ilki H. i 039 / M. i tarihinde Nasuh Paşa Zade Hüseyin Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bu kitabede Camiden, ATABEK CAMİİ olarak bahsedilmektedir ve Ulu Camiin ilk inşası konusuna ışık tutmaktadır. İkinci onarım H. 1242/ M yılında Cami Nazırı Ali Efendi tarafından gerçekleştirilmiştrrı ı. Üçüncü kitabe, mihrap önü kubbesinin güney kesiminde yer alan küçük pencerenin alt kenarını meydana getiren üçüncü sıradaki kirişin üzerinde bulunmaktadır. Kitabede H / M. i tarihi yazılıdır 2J Bu tarihte en azından mihrap önü kubbesi onarılmış olmalıdır. Bir diğer onarım; Sultan II Mahmut (1808- i 839) zamanına aittir 24 Mihrap önü kubbesinin kuzey tarafında, ahşap kiriş üzerinde H. 1275/ M. i tarihi bulunmaktadırj. Bunun da onarım tarihi olması gerekir. H / M tarihinde Sultan Abdülmecid zamanında İbrahim Ethem Paşa tarafından yaptınlan onarıma ait kitabe, Ulu Camiin doğu cephesinde, kuzeydeki kapı üzerinde yer almaktadır 6 Ulu Camiin, ahşap direkli kuruluşundan, şimdiki kagir ayaklı ve tonoz örtülu durumuna ne zaman dönüşturulduğünu kesin olarak belirlemek mümkün değildir. Bu konuda yine Konyalı'da geçen şu bilgi dikkat çekicidir: XVII. Yüzyıldan sonra Ulu Camiin bugünkü görüntüye ulaştığını ve Camiin bu büyük değişikliğinde bir zamanlar Erzurum'da mevcut olan ve adının Kara Kilise 27 olduğunu belirttiği büyük bir kilisenin enkazından faydalanıldığını ifade eder ve 18 Kuran, s Hamza Gündo~du, " GeçmiŞten Günümüze Erzurum ve Çevresindeki Tarihi Kalıntılar", Şehr-i Mübarek Erzurum, Ankara, s Karama~aralı, s Karama~aralı, s. 140.; Buradaki onarım kitabesi İ.H. Konyalı'da H. 1049/ M olarak belirtilmiştir. Verdi~i dipnotta Mehmed Nusret'in Tarihçe-i Erzurum'da, tarihi H şeklinde yanlış okudu~unu ve dolayısıyla hata yaptı~ını belirtir. Çünkü 4 rakamının eski harflerden "ayına benzer" şeklinde yazıldı~ını söyler s Konyalı, s ; Karama~aralı bu kitabeyi görmedi~ini belirtir, s Karamağaralı, s Konyalı, s Bu kaynakta belirtilen onarım kitabesi, Karama~aralı tarafından görülernemiştir, s Karamağara1l, s Konyalı, s ; Karama~aralı, s Erzurum'un Karaköse Malıailesi adının bu Kara Kilise adından kaynaklandı~ını tahmin etmekteyim.
5 -,-,A,,-,Ü"",'...,T..."U"-'rki= ""'ya... t...,a,..,ra,.,.s... tır..."m,..,a""la... n:...:e""'n""sti.., t...u... su...d"-'e:.:.jrg""'is"..i--"s=ay.ı.:.l... ı7-'---"e""rz""u""ru...m... 2~OO~1 --=-195- bu düşüncesini destekleyecek bazı taşların cami içerisinde de kullanıldıgını belirtiis. Ulu Camiin ilk inşa tarihi konusunda araştırmacılar hemfikirdirler. Ancak ilk inşasının nasıloldugu konusunda ise bazı soru işaretleri vardır. Evliya Çelebi'nin Seyahatname'de yazdıgı bilgiler, tartışmanın temelini oluşturur. Evliya Çelebi'nin ifade ettigi 200 ahşap direk ve mihrap önü kubbesinin taş degil de ahşap oldugu şeklindeki ifadesi, bazı araştırmalarda bahsedilmiş ve Camiin ahşap direkli olabilecegi üzerinde durulmuş 29, bazı araştırmalarda ise ya konuya hiç deginilmemiş 30, ya da yapının ahşap direkli olamayacagı belirtilmiştir 3!. Evliya Çelebi'nin ifadelerini irdelemeye çalışırsak: 1- Sayılarda abartının olabilecegi ihtimal dahilindedir. Çelebi, Erzurum surları ile ilgili bilgiler verirken, 210 saglam kule, 2080 beden, Kale içinde 1700 ev, Paşa Sarayında 110 oda, 70 İslam mahallesi, 77 cami, 110 çocuk mektebi, 70 kadar sebil, 70 kadar han, 800 dükkan 32 gibi çoklugu ifade etmek için rakamları abartılı vermiştir. Yoksa evleri, bedenleri, odaları,dükkanları ve özellikle Ulu Camiin taşıyıcıları olan ahşap direkleri tek tek sayması düşünülemez. Günümüzde de çokluk ifade edilirken bu tür sayı abartısı, hepimiz tarafından kullanılmaktadır. 2- Ulu Camiin boyutları göz önünde bulundurulur ise 33, çok sayıda ahşap direge ihtiyaç vardır. Günümüzde örtüyü taşımak için 28 kagir ayak kullanılmışken, bu büyüklükteki mekanı daha fazla sayıdaki ahşap direkle taşımak zorurılulugu vardır. Belki ahşap direkler ikişer veya üçerli gruplar halinde ve sıkça kullanılmıştır. Çelebi'nin zaten verdigi rakam 200'dür. Sayıdaki netlik, çoklugu belirtir. Bu sayı 100 ile 200 arasında bir sayı olmalıdır. Çünkü benzer yapılardan Sivrihisar Ulu Camii'nde (M. 1274) 70 34, Afyon Ulu Camii'nde (M.1273) ahşap sütun vardır. Afyon Ulu Camii'nde aynen Erzurum Ulu Camii'nde oldugu gibi, mihrap önünde kagir ayaklara binen bir kubbe vardır. Yani her ikisinde de kagir, ahşap karışımı bir taşıyıcı sistem bulunmaktadır. Erzurum'un İspir ilçesindeki Çarşı Camii'nin 36 (XIII. Yüzyıl ilk çeyregi) de ahşap direkli oldugunu ve Mla aynı özelliklerini taşıdıgını biliyoruz. Karamağaralı'da belirtilen; Camiin ve kubbesinin ahşap direklerle askıya alınmış olması gerekir, şeklindeki yaklaşımla, ancak "200 ahşap direkli cami" ifadesinin açıklanabilecegini, aksi taktirde bu durumu gören Evliya Çelebi'nin ifadelerini dogru kabul ederek, izah 28 Konyalı, s Konyalı, s.262.; Ünal, Les Monuments..., s.31.; Ünal, Erzurum..., s.51.; Kuran, s Aslanapa, s. 11 i. ; Arık, s Dogan Kuban, Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları, Istanbul, 1965, s Evliya Çelebi, 2. Kitap, s.l Karamagaralı, s. 138, Ulu Cami dıştan 54 x m., içten x ın. ebadındadır. 34 Kuran, s Kuran, s Kuran, s. 185.
6 -196- H. Yurttas: Erzurum Ulu Camii'ne Ait Yeni Bir Kitabe ve Yapı Hakkında Bazı DUsUnceler etmenin mümkün olamayacagını 37, düşünmek, farklı ama uzak bir ihtimalolarak degerlendirilebilir. Evliya Çelebi, 200 direğin, bir tertip üzere sıralandıgını açıkça ifade etmektedir. Yoksa, üst örtüyü askıya almak için kullanılacak direklerin yerleştirilişinde, tam bir düzen gerekli degildir. 3- Camiin büyük bir yangın geçirdigini, dogudaki mihrabm bagdadi tabakası kaldırılınca ortaya çıkan taş üzerindeki yangın izlerinden belirleyen sayın Karamagaralı'nın 38 bu tesbiti, Camiin geçmişi hakkında çok önemli bir belge niteligindedir. Çünkü taşlarda iz bırakabilecek bir yangının büyük ölçüde olması gerekir. Bunun için de yanıcı maddelerin bolca bulundugu bir mekiinın olması lazımdır. Günümüzde böyle bir yangının Ulu Camii'de çıktığı düşünülür ise, yanacak olan malzemeler, halılar ve onun altındaki ahşap döşemedir. Bunların dışındaki taş ayakların, sıvah duvarların, taş ve tugla örtünün yanması düşünülemez. Yine Karamağaralı'nın belirledigi bir diğer önemli husus, zeminin taş ve tuğla döşemeli oluşudur 39. Bu durum yangın izlerinin daha hafif olmasını gerektirecektir. Ulu Camii'deki yangının olduğu dönemde tek yanıcı madde, taş ve tuğla olan zemin döşemesinin üzerindeki halı veya kilimlerdir. Bunların da taş üzerinde büyük ölçüde iz bırakması mümkün değildir. O zaman geriye bu izi bırakabilecek bir husus kalıyor, o da Camiin ahşap direkli ve ahşap örtülü olmasıdır. Ancak bu durumda, taşlarda iz bırakabilecek büyüklükte bir yangından söz edebiliriz. 4- Doğudaki sahnın ayaklarından biri üzerinde, kalemle yazılmış ve tam olarak okunamayan, fakat II. Sultan Mahmud'un ( ) adını ihtiva eden bir tamir kitabesinin bulunduğu İ. H. KONYALı tarafından ifade edilmiştir 40. Karamagaralı'nın tespit edemediği 41 ve günümüzde de bulunmayan bu kitabede geçen "Çilrsu ve kubbe-i dirini olmuştu remim" ( Dört bir tarafı ve eski kubbesi çürümüştü) ifadesi, onarımm sadece doğudaki sahna yapılmadıgmı, Camiin çürümüş olan dört bir tarafı ile eski kubbenin elden geçirildiğini belirtmektedir 42 Camiin dört bir tarafındaki ve kubbesindeki çürüme, taş malzemede olamayacagına göre, çürüyebilecek bir malzemenin kullanılmış olması gerekir. Çünkü taş için çürüme kelimesi kullanılmaz. Ahşap için böyle bir tanımlama yapılabilir. Ahşap direkli camilerin üstleri toprak örtü olduğundan su sızdırma ihtimali oldukça yüksektir. Eğer günün şartlarına göre iyi bir yalıtım gerçekleştirilememişse bu sızdırma daha kısa zamanda ve büyük oranda olacaktır. Bu da örtüyü taşıyan kiriş ve tahta kaplamayı çürütecektir. Çürüyen tahtaların gerektiginde değiştirilmesi gerekir. Bu ameliye, Erzurum Ulu Camii'nde bilinen 37 Karamağarah, s Karamağaralı, s Yangın izlerinin ahşap direk ve kirişlere bir karine teşkil edebileceğini belirtir. s Karamağara1ı,s Konyalı, s Karamağaralı, s Karamagara1ı, s. 145.
7 ... Ao::...""Ü:-.T"",Il~r... kiu.y.::.:at...a~r... asct:.!.lr"",m","al=a",-,rı,-"e""n""sö", t""lls"",,il,-,d~e,","rg..,i""si-,s""au.yl,--,1"-,7~e""rz,-"""ur,-"u=m... 20",,O...1 ~-197- onarımıarın sıklıgını açıklar niteliktedir. Dikkat edilirse onarımla ilgili kitabeler XVII. yüzyıl ve sonrasına aittir. Bu durum, Ulu Camiin en azından uzun bir dönem ahşap direkli bir cami oldugunu do~layabilecek niteliktedir. 5- Erzurum Ulu Camii mihrap önü kubbesi, ilk yapılışında güçlü taşıyıcıları nedeniyle tuğla veya taş bir örtüye sahip olmalıdır. Prof. Dr. Doğan KUBAN, mihrap önünde orijinalde kagir bir kubbenin olması gerektiğini, yoksa ahşap bir kubbe için pandantife ihtiyaç olamayacağını belirtir 43 çünkü buradaki taşıyıcılar hem çok büyük, hem de malzemesi ve yapım teknigi ile erken tarihlidir. Zaten orijinal yapıdan kaldıgı belirlenen bölümler içerisinde; mihrap, mihrap duvarı, yan duvarların alt kesimleri, belki minare kaidesi ve kuzeydeki girişlerden batıda olanları saymak gerekir. Özellikle batıdaki bu kapı, Erzurum Kale Mescidi (Xıı-Xııı. Yüzyıl) ile İspir Kale Mescidi (Xıı-Xııı. Yüzyıl) girişlerine çok benzemektedir. Bu son iki yapının kapıları orijinaldir. Ancak tarihini tespit edemediğimiz bir zamanda meydana gelen deprem sonucu Erzurum Ulu Camii mihrap önü kubbesi yıkılmış, yerine bugünkü ahşap kubbenin bir benzeri inşa edilmiş olmalıdır. Evliya Çelebi'nin gördüğü ve ifade ettiği ahşap kubbe, deprem sonrası yapılan ahşap kubbedir. 6- Kuran'ın belirttiği gibi, ahşap direkli cami mimarisinin Anadolu'daki ilk örnekleri Erzurum bölgesinde olmalıdır 44 Kuran, Evliya Çelebi'nin anlatımlarına atfen verilen bilgilerin yanlış olduğunu düşünmenin haksızlık olacağını ifade eder x m. boyutlarındaki bir iç hacme 200 adet çam direği yerleştirilişinin mübalağalı sayılabileceğini, ama bu konuda seyyahın yanılgıya düşebilecegini soru işaretiyle ifade eder. Ama sonuçta Dogan Kuban'ın fikirlerine itibar eder 46. Ulu Camii'nin ilk yapılışı hakkında farklı bir tarih ileri sunnek bugün için belge oımadığından mümkün değildir. Bu makalemizde tanıtacağımız kitabe, daha önce hiçbir yayında yer almayan, sadece minarenin yapımı ve Camiin onarımına ilişkin bilginin yer aldığı önemli bir belgedir. Kitabe, Bahattin ATAÇ47 tarafından yerinde görülmüş, ıstampajı çıkarılarak bize verilmiştir. Kitabeyi, 43 D. Kuban, s Kuran, s. 185; Aptullah Kuran, "Anadolu Selçuklu Camileri", LV. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, (25-26 Nisan 1994), Konya, 1995, s.36,'da Erzurum Ulu Camii hakkındaki düşünceleri, bir önceki makalesinde ifade edilenler gibidir. Ancak Erzurum Ulu Camii'ndeki çam direklerin sayısının, Afyon Ulu Camii'ndeki çam direklerin sayısına yakın olabilece~inin. akla daha yatkın geldi~ini belirtir. 45 Karamagaralı, s Kuran, s ; D. Kuban, muhtelif zamanlarda yıkılan örtüyü desteklemek için, taşıyıcı ayaklar yenilenmiştir. Sonradan ilave dilen minare yapının içine inşa edilmiştir. (s.128), Evliya Çelebi'nin agaç kolonlu ve çatılı olarak tarif etti~i (!) örtü sistemini kabul etmez, s Bahattin Ataç Erzurum Vakıflar Bölge Müdürlügü'nde çalışmaktadır. Kitabenin ıstampajını verdigi ve kitabeden bizleri haberdar etti~i için kendisine en içten teşekkürlerimi sunuyorum.
8 -198- H. Yurttas: Erzurum Ulu Camii'ne Ait Yeni Bir Kitabe ve Yapı Hakkında Bazı Düsünceler yerinde ve çektiğimiz fotoğraflardan okumaya çalıştık. Ancak kitabenin alt satınnın bir bölümünün, kitabeyi tuttunnak için yapılan sıvanın altında kalmış olması okumada zorluk çıkarmış, belki de hataya sebep olmuştur. Bu soru işaretinin izalesi için sıvanın kaldırılması gerekmektedir ki şimdiki durumda sıvayı kaldırmak, izin alınmadıgı için mümkün olmamıştır. Ulu Cami minaresinin gövde bölümünün batı yönünde ve alt kısımda yer alan kitabe, 0.40 x 0.35 m. boyutlarında, sarımtırak renkte bir taş üzerine yazılmıştır (Resim: 5,6). Talik hatla dört satıra ikişer mısralık dört beyit halinde yazılan kitabede yazı, kaliteli degildir. Kitabenin metni şöyledir: )ii..9'! s.j.j1 i"'w -illl~ -I ~'il "':"..J JJI...,ılı>~J ~ ~J."... -t Okunuşu: 1- Minare yaptı bü'l-peth Camii'ne Nida-i da'vet için Ahmed Ağa 2- Görenler dediler kim KetMda Bey Yeniden eyledi Camii ihyii 3- Bi hamdillah tamam oldu bu /isiir Kabul ede anı ol Rabbi'l- A'lii
9 -!!A..., ~Q..., I.ı.;1I!!.!ri.!!kiO!.J Y[.Il8I!.tAaıJra!l!ş:!!tı!.!rm!!;8!1!I.!!JanL.l..,!;E!!!ni!.!ştii!! t~liş~1i!..!d~elo!.rgl'!i!2!şj~şa!jy~j.!ol7~eo!.rz!:!u~r.!!u!!!ml2<!o!o!!!o~i ~ İşbuna (?) arif(?) müezzin Dedim tarih-i ta'mir düştü balta (?) Kitabenin son satırı tam olarak okunamamıştır. Son mısradaki okunuş eğer doğru ise "Tamir düştü balta" comlesi ebced hesabıyla H / M tarihini vermektedir. Buradaki onarımtarihi, Evliya Çelebi'nin Erzurum'a uğradığı ve görev yaptığı yıllardan somaya denk gelmektedir 48. Bu nedenle Evliya Çelebi'nin görüp tanımladığı Ulu Camiin ağaç direkli hali, M yılındaki onarım öncesi durumudur. Şimdilik belirlenemeyen bir nedenle yıkılmış veya yanmış olan Cami, Kethüda Ahmet Bey tarafından yeniden yaptırılırcasına ihya edilmiş ve şimdiki minare eklenmiştir. Kethüda Ahmet Bey'in kimliği ve şahsiyeti hakkında herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır. Ancak Kendisine "Kethüda Bey,,49 denilmesinden, önemli bir görevinin bulunduğu ve bir hayli zengin oldugu anlaşılmaktadır.büyük bir ihtimalle kendisi Yeniçeri idi. Kitabenin ilk mısraında "minare yaptı bü'l-feth camiine" şeklindeki bir ifade, Ulu Camii minaresinin yeniden inşa edildiğini göstermektedir. Kitabede Ebü'l-Feth değil de bü'i-feth şeklinde yazılması vezne uydurulması nedeniyledir. Evliya Çelebi'de ifade edilen ahşap direkli camiin, Evliya Çelebi'den somaki yıllarda yıkılması veya yanması sonucunda, buyük bir ihtimalle minarenin de kaideden sonraki kısmı yıkılmış olmalıdır 50, Çünkü günümüzde mevcut olan kitabe, minarenin batı kısmına ve hemen kaidenin üstüne yerleştirilmiştir. Eğer kaide de yıkılmış olsa idi kitabenin kaide kısmına ve cami içerisinden 48 Evliya Çelebi'nin Erzurum'a ugradıgı ve ev edindigi, memurluk yaptı gı yıllar 1640, 1647, 1648 ve 1656 yıllarıdır Konyalı, s. 267.; yine Evliya Çelebi'nin 1646 yılında Defterzade Mehmet Paşa'nın Erzurum Beylerbeyiliğine tayin edilmesi ilzerine müezzin ve müsahip sıfatıyla onun maiyeti arasına girdi ve yolculuk sırasında bazı Anadolu şehirlerini ziyaret etti. Mücteba İLGÜREL, "Evliya Çelebi" Mad., Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt i i, İstanbul, 1995, s KethUda Bey, idari anlamda Sadrazamın muavini (yardımcısı ) demek olan memuriyet unvanıdır. Buna "Kethüda-yı Sadr-ı Ali " de denilirdi. Kethüdalar ilkin sadrazamların özel adamları iken sonraları devlet ricalinden seçilmeleri dolayısıyla mevkileri yükselerek devlet hizmetine geçirilmeleriyle "Kethilda Bey" namını almışlar ve III. Ahmet zamanında sadrazamın muavini gibi bir durum ortaya çıktığından DAHİLİYE NAZıRı makamında tutulmuşlardır... Sultan Il. Mahmut ( ) zamanında Kethüdalık ortadan kaldırılmış (1835), MUlkiye Nezareti ihdas olunmuştur. Askeri anlamda ise, Yeniçeri ocağının büyük zabitlerinden birinin unvanı idi. Buna" Kul Kethildası", "Ocak Kethüdası" da denilirdi. Kethüda Bey, yeniçeri ağasının muavini yerinde idi. Kethildalar ocaktan yetiştikleri için bir zamanlar ocakta, ağadan ziyade nüfuz sahibi olmuşlardı. Bütün ocaklılar kendisinden çekinirlerdi. Kethüda Bey Ağa Divanı'nın azasından idi. Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, 2, İstanbul, 1983, s D.Kuban, minarenin sonradan ilave edilerek ve yapının içine inşa edildiğini, bunun plan içindeki durumundan ve konstrüksiyonundan belli olduğunu ifade eder. s
10 -200- H. Yurttaş: Erzurum Ulu Camii'neAit Yeni Bir Kitabe ve Yapı Hakkında Bazı Düsünceler görülebilecek bir yere yerleştirilmiş olması mümkündü. Şimdiki bulundugu yer gözden uzaktır. Kitabe, neden gözden ırak bir yere yerleştirildi, bunu cevaplamak mümkün degildir. Bu nedenledir ki şimdiye kadar hiçbir araştırmacı tarafından görülmemiştir. Kitabede "(E)BÜ'L-FETH CAMii" ibaresinin geçmesi, önemli bir husustur. Mehmed Nusret tarafından ifade edilen ve daha sonraki araştırmacıların da kabul edip yayınlarında belirttikleri kitabe ile Cami içerisinde yer alan bir onarım kitabesindeki ifadeler arasında, birbirirıi destekler mahiyette ibareler bulunmaktadır. İlk kitabede Camii yaptıran Nasiruddin Muhammed'in sıfatları arasında "Ebü'l-feth" yer almaktadır. Bu unvan, bir zafer veya bir fetih sonucu hükümdarlara verilmektedir. Melik Muhammed'in taşıdığı bu unvan, M. i 175 yılında müttefik Türk kuvvetlerinin, Gürcistan'a yaptıkları ve parlak bir zaferle sonuçlanan seferle ilgili görülmektedirsi. Bu sıfatın Cami için kullanıldığı ve Osmanlı döneminde Erzurum Ulu Camii'ne "Atabek Camii" ve "Ebü'I-Feth Camii" S2 denildiği, iki kitabede geçen ibarelerden anlaşılmaktadır. Erzurum Ulu Camii'ne neden Atabek Camii denilmiştir? Bu konuyu tam olarak açıklamakmümkün değildir. Zaten Karamağaralıda, H / M tarihli onarım kitabesinde geçen "ATABEK,,53 kelimesinden dolayı, yapının Saltuklulara mc1ledilmesinirıdogru olamayacağını belirterek, Saltuklu emirlerinden hiçbirinin atabek olmadığını, sikkelerinde de kullanmadıklarınıifade eder. Sadece 51 Karamagaralı, s Atabek Camii ismi, Ulu Camiin kıble duvarının batı tarafında, üst kesımde yer alan RI049 i M. i 639 tarihli onarım kitabesi (Konyalı, s ), ikincisi ise bu makalemizin konusu olan H / M tarihli kitabedeki Ebü'l-feth Camii lafzının geçtigi kitabedir. 53Atabeklik, Büyük Selçuklu ve Anadolu Selçuklu dönemlerinde sultan çocuklarını küçük yaşlardan itibaren devlet işlerine alıştırmak üzere mutemet kişiler için kullanılan bir unvandı. Özellikle Anadolu Selçukluları döneminde "Hükümdar Atabeyligi" ortaya çıkmıştır. Bu şekilde tayin edilen atabeylerin, hükümdarı yetiştirmiş olmaları şart degiidi. Sultan münasip gördügü bir ordu mensubunu kendi atabeyligine tayin ederdi. Bu kişi Büyük Divan'a katılır, devlet işlerinde önemli rol oynardı. Beyligin başında hükümdar yerine atabey unvanı taşıyan sultanın itimadını kazanmış kudretli bir emir yer alırdı. Atabeylik babadan ogula geçebilirdi. Atabey, tabi oldugu Sultanın ve yanındaki melikin adını zikrederek para bastırabilirdi. Atabey unvanı sonradan bu vazifede bulunmayan bazı emirlere sadece bir unvan olarak verildigi gibi, bazı büyük emirlerin bazen kendilerini atabey diye sıfatlandırdıkları bilinmektedir. Bir ihtimalolarak Ndsırüddin Muhammed de kendini Atabey olarak vasıflandırmış olabilir. Bunu ispatlayacak belgelerden mahrumuz. Çünkü bizlere ulaşan hiçbir yazılı kaynak veya sikkede Onun atabey unvanını kullandığına dair bir delil yoktur. Ancak onarım kitabesindeki "Atabey" kelimesi oldukça düşündürücüdür. Kendisi bu unvanı kullanmıyorsa niçin Azerbaycan Atabeylerinin sıfatını, kendi yaptırdığı bir camiye versin. Ayrıca Aslanapa, Erzurum Ulu Camii'ne Atabey Camii denitmesinin Saltuklulara işaret ettiginin belirtir. s. ii1.; Atabeylik konusunda daha ayrıntılı bilgi için bakınız: M. Fuad Köprülü, "Ata" Mad. İslam Ans., C. 1, İstanbul, 1993, s
11 A. Ü. Türki"at Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 17 Erzurum ]- Melik Muhammed' in metbil olarak tanıdığı Azerbaycan Atabekleri nedeniyle Camiin Atabek Camii olarak anılmış olabileceğini söyler ve Camiin M tarihleri arasında yapılmış olabileceğini ifade ederek, Mehmed Nusret'te verilen tarihi kabu ı eder S4 Erzurum Ulu Camii minaresi kare kaideli ve silindirik gövdeli bir minaredir (Resim: 1,2). Camiin kuzeybatı köşesinde yer almaktadır Minarenin kapısına. kaidenin dışından bir merdivenle ulaşılmaktadır (Resim: 3) Kaide kısmı moloz ve kesme taştan inşa edilmiştir. Beden duvarının üst seviyesine kadar kare olarak yükselen kaide. kısa bir pabuçluktan itibaren silindirik olarak devam eder Gövdenin alt sırası yine kesme taştır. Bundan sonrası tuğla malzeme ile inşa edilmiştir. Sepet örgü tarzmda şerefe altına kadar tuğla olarak devam eden gövde, bu kısımda tekrar kesme taş malzemeye dönüşür. Şerefe altı ve şerefe kısmı kesme taşla inşa edilmiştir. İki sıra mukarnas!ı kuşaktan oluşan şerefe altı, yuvarlak bir silme ile sonlanır (Resim: 4). Şerefe korkulukları kesme taştan 1967 onarımında yapılmıştır. Minarenin petek bölümü de yine tuğla örgüdür. Petek ve üstündeki külah kısmı da i 967 onarımına aittir. Petekteki tuğla örgli ile gövdedeki tuğla örgünün renk farklılığı, yeni onarımı göstermektedir (Resim: 4). Tuğla gövdenin alt kesimi. gövdeye nazaran daha geniş çaptadır Gövdede aşağıdan yukarıya doğru çok hafif bir daralma görülür Kitabe, gövdenin alt kesiminde ve batı yüzdedir (Resim: 5-6). Erzurum Ulu Camii minaresinin, inşa edildiği alan itibariyle benzer bir örneğini XII. Yüzyılortalarına verilen ve Artuklu dönemi yapılarından olan Harput Ulu Camii minaresinde görmekteyizss. Her iki yapıda da minareler yapı bünyesi içerisinde yer almaktadır. Cami alanının batı kesimine yerleştirilen minarelerden Harput Ulu Camii minaresi avlu alanı içerisinde, Erzurum Ulu Camii minaresi ise ibadet alanı dahilindedir. HarpuCdaki gibı Erzurum Ulu Camii minaresinin de orijinalinde tuğla olduğu ve yakınındaki Erzurum Tepsi Minare'ye (Resim: 7) benzer bir teknikte inşa edildiği ıahmin edilebilir. Salıuklu döneminde İnşa edilen Erzurum Kalesi'ndeki Tepsi Minare veya Saat Kulesi olarak adlandırılan minare. şehirdeki en eski Türk-Islam yapısıdır. Inşası. şerefe altında yer alan klifi kitabeye göre M. i i yıilan arasında hüküm süren Muzafferüddin Gazi zamanma işaret eder)". Tuğla gövdeli minarenin hem malzemesi ve hem de tuğla örgü biçimi. daha sonra Erzurum'da inşa edilen "j Karamağarall. s. ı s; Aslanapa. s. 106 Artuklulardan Fahreddin Karaarslan tarafından H.55l / M yılında yaptırılmıştır. : Ara Altun. Anadolu'da Artuklu Devri Türk Mimarisinin Gelişmesi. İstanbuL. ı <,)78. s. 30 XII 'ı'üzytlın ilk yarısına verilir. 56 Konyalı. s. 137., Sümer : Aslanapa. s. 109'da küfı kitabede "Inanç Beygu Alp Tuğrulbek... diye başlayarak. "bin Ebu'l Kasım" adı okunmaktadır Tarih yoktur. Ebu'l Kasım, Xi. Yüzyılın son çeyreğinde aıabek olduğuna göre. Tepsi Minare. Xii. Yüzyılın son yarısında yapılmıştır denebilir. demektedir.. Ömür Bakırer, Selçuklu Öncesi ve Selçuklu Dönemi Anadolu Mimarisinde Tuğla Kullanımı. i. Ankara s 'de Tepsi Minare'yi. Xii. Yüzyılın son çeyreğine verir
12 -202- H. Yurttıış: Erzurum {'Iıı Camii'ne Ait Yeni Bir Kiıabc vc Yapı Hııkkıııda Bazı Düşünceler Osmanlı dönemi minarelerinin bazılarına da örnek teşki i etm ıştır. Sade bir görünümdeki minare!erin sepet örgüsü şeklindeki gövdelerinde süsleme yoktur. Sadece birkaçında, tuğlanın balık sırtı şeklinde dizilişi ile değişik bir görünüm kazandırılmaya çalıştlmıştır. Osmanlı döneminde yapıldığı kitabesinden anlaşılan Ulu Camii minaresinin, gövde yapısı ve şerefe altı mukarnas 57 dizisi itibariyle en yakın örneğini Erzurum Gürcü Mehmet Paşa Camii 58 (I 648) minaresinde (Resim: 8) bulmaktayız. İnşa tarihi de Ulu Camii minaresi ile aynı yüzyıldan olan Gürcü Mehmet Paşa Camii minaresi, Erzurum'daki bazı camilerin minarelerini etkilemiştir. Cennetzade Camii 59 minaresi (XVIII. Yüzyıl ikinci yarısı) (Resim: 9) gibi. Malzeme ve malzemenin kullanılış yerleri hemen hemen aynıdır. Farklılık, şerefe altlarında ortaya çıkmaktadır. Özellikle Batılılaşma Dönemİ olarak tanımladığımız Osmanlının son yıllarında (XVııı-XıX. Yüzyıl) inşa edilen cami minarelerinde, şerefe altı bölümü, silmelerle tezyin edilmiştir. Daha erken tarihli alanlarında mukarnas dizileri yer almaktadır. Sonuç olarak şunları söyleyebiliriz: Erzurum Ulu Camii M. i 179 yılında yaptırılmış, ilk inşasında kagir veya ahşap taşıyıcıları olan Cami, kesin olarak belirlenemeyen bir nedenle yıkılmıştır. XVII. Yüzyıl öncesi yapılan onarımda ahşap direkli olarak yapılmış, mihrap önü kubbesi de ilk haliyle inşa edilememiş, şimdiki gibi ahşap malzeme ile kırlangıç örtü şeklinde yeniden kurulmuştur. XVIII. Yüzyılda çıkan yangın sonucu ahşap direkli cami yanmış, yerine şimdiki kagir ayaklı yapı inşa edilmiştir. Mihrap önü kubbesinin ahşap örtüsü de yeni lenmiştir. '7 Karamağaralı. minarenin mukarnaslurıııu göre XVi. Yüzyılda yapıldığına inanır ve Camiin tamiri sırasında eklenmiş olduğunu belirtir s '8 Konya!!. s
13 Resim: 1- Erzurum Ulu Camii Minaresi. güneydoğudan. Resim: 2- Erzurum Ulu Camii Minaresi. güneyden.
14 -204-". \" urttas: J:<:rzurum Uu Camii'ne Ait Yeni Bir Kitabe ve Yapı Hakkında Bazı Düsünceler Resim: 3- Erzurum Ulu Camii Minaresi, kaide, minareye çıkış. Resim: 4- Erzurum Ulu Camii Minaresi, şerefe altı ve petek.
15 -"A'-'.,-"l..:..,... T-"ü""rk", i..:..y3""i,-,a""i""'3""sl",lr-"iı""13"-,-1",31-"'i-"e,,,ii,,,-sl,,,,i I",ü""si,,-i""O-"-cı,-,'g",is,,,'j --,S",' 3",-Y,--1,--17,--"E"-rz",.I,-,ır-"u,-,nı,-,,,-20,,-,O~I~ --=-205- Resim: 5- Erzurum Ulu Camii Minaresi, batı yön, kitabe, Resim: 6- Erzurum Ulu Camii Minaresi, kitabe,
16 -206-". Yurttaş: Erzurum lilu Camii'nc Ait Yeni Bir Kitabc vc Yapı Hakkıııda Bazı Düşünceler Resim: 7- Erzurum Saat Kulesi (Tepsi Minare) Resim: 8- Erzurum Gürcü Mehmet Paşa Camii Minaresi.
17 ---"A~...!i.,," J.-,l~'ü~ r~kc!cht.." ll'-!..t..::ıa~r~aş!l.!t.!.'lr..!!n~ıa!.'-1a~r'..!.ı~y;.!.,n~s!!ti!.!tij!.;! s!!ü...!d~e~rii.gi~s!-i~s!!a)-'-"i!..jl!-<7~ec!..r!:!zu!!!r~u'l!m~2~o~o!-1 --=.207- Resim: 9- Erzurum Cennetzade Camii Minaresi.
Ankara da SELÇUKLU MİRASI Arslanhane Camii (Ahi Şerafeddin) 58 YEDİKITA Çizim: Yük. Mim. Mehmet Emin Yılmaz 11. yüzyıldan başlayarak Anadolu ya yerleşmeye başlayan Türkler, doğuda Ermeni ve Gürcü yapıları,
Karahanlılar Dönemine ait Kalyan Minaresi (Buhara) Selçuklular Döneminden kalma bir seramik tabak Selçuklulara ait "Varka ve Gülşah adlı minyatür Türkiye Selçuklu halısı, XIII. yüzyıl İlk dönemlere Türk
SELANİK ALACA İMARET CAMİSİ BAKİ SARISAKAL SELANİK ALACA İMARET CAMİSİ (İSHAK PAŞA CAMİSİ) Selanik Alaca İmaret Camisi Alaca İmaret Camisi Selanik şehir merkezinin kuzey bölümünde bulunmaktadır. Aziz Dimitris
Asaf Bey Çıkmazı Kabaltısı Sancak Mahallesindedir. Örtüsü sivri tonozludur. Sivri kemerle güneye ve ahşap-beton sundurmalı sivri kemerle kuzeye açılır. Üzerinde kesme ve moloz taşlardan yapılmış bir ev
191 Camii minaresi Camii, Ýstanbul un Fatih ilçesinde, Hýrka-i Þerif civarýnda, Hüsrev Paþa Türbesi yakýnýnda, caddesi, Hoca Efendi sokaðýnda bulunmaktadýr. Bu camiin bânîsi, Sultan Ýkinci Bayezid in veziri
Üç Şerefeli Camii Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Üç Şerefeli Cami......................... 4 0.1.1 Osmanlı Mimarisinde Çığır Açan İlklerin Buluştuğu Cami............................
EDİRNE DEKÎ ESKÎ ESER ONARIM ÇALIŞMALARI N.Cansen KIUÇÇOTE Rest.Uzm.Y.Mimar ayın Konuklar, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Eski Eser Onarım çalışmaları içerisinde Edime İlinde oldukça kapsamlı restorasyonlara
ULU CAMİ MEDRESESİ Ulu Cami Medresesi, kuzey-batı köşesine sokulmuş olan Küçük Mescit ve onun bitişiğindeki muhdes bir yapı sebebiyle düzgün bir plân şeması ve âbidevi bir görünüş arz etmez. Bununla beraber
SURUÇ İLÇEMİZ Suruç Meydanı Şanlıurfa merkez ilçesine 43 km uzaklıkta olan ilçenin 2011 nüfus sayımına göre toplam nüfusu 100.912 kişidir. İlçe batısında Birecik, doğusunda Akçakale, kuzeyinde Bozova İlçesi,
Edirne Camileri - Eski Cami Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Eski Cami (Cami-i Atik - Ulu Cami).............. 4 0.1.1 Eski Cami ve Hacı Bayram Veli Söylencesi.......
PERVARİ İLÇESİ Siirt deki Kültür Varlıkları 185 3.6. PERVARİ İLÇESİ 3.6.1. PALAMUT KÖYÜ UMURLU MEZRASI HANI Han Umurlu Mezrasının hemen dışındadır. Yapı üzerinde kim tarafından ve ne zaman yaptırıldığını
KRONOLOJİK İSLAM MİMARİSİ 3 FATIMİLER-GAZNELİLER Fatımiler Hz. Muhammed in kızı Fatma nın soyundan geldiklerine inanılan dini bir hanedanlıktır.tarihsel olarak Fatımiler İspanya Emevileri ile Bağdat taki
SELANİK AYASOFYA CAMİSİ BAKİ SARI SAKAL SELANİK AYASOFYA CAMİSİ Aya Sofya (Azize Sofya) tapınağı Selanik in merkezinde, Ayasofya ve Ermou sokaklarının kesiştiği noktadadır. Kutsal İsa ya, Tanrının gerçek
SİVEREK'TE TARİHİ ESERLER VE CAMİLER» Genel Bilgi» Ulu Camii» Gülabibey Camii» Sulu Camii» Haliliye Camii» Eski Hükümet Konağı ve Gazipaşa İlkokulu» Yeraltı Hamamı» Abdalağa Hamamı» Hanlar» Serap Çeşmesi...»
Roma ve Bizans Dönemi Tarihi Eserleri Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Antik Yerleşimler......................... 4 0.2 Roma - Bizans Dönemi Kalıntıları...............
Muhammet ARSLAN KARS KÜMBET CAMİİ (ONİKİ HAVARİLER KİLİSESİ) Oniki Havariler Kilisesi olarak da bilinen Kümbet Camii, Kars Kalesi nin güneye bakan yamacında bulunmaktadır. Üzerinde yapım tarihini veren
Orta Asya'daki ağaç direkli ahşap camilerin Anadolu'daki örnekleri Selçuklu'nun ahşap ustalıkları ile 13.yy dan günümüze ulaşmıştır. Ayakta kalan örnekleri Afyon ve Sivrihisar Ulu Camileri, Ankara Arslanhane
OSMANLI YAPILARINDA İZNİK ÇİNİLERİ Kaynak: Sitare Turan Bakır, İznik Çinileri, KültK ltür r Bakanlığı Osmanlı Eserleri, Ankara 1999 Adana Ramazanoğlu Camii Caminin kitabelerinden yapımına 16. yy da Ramazanoğlu
ANKARA ÜNİVERSİTESİ ZİRAAT FAKÜLTESİ PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜMÜ ANADOLU SELÇUKLU DÖNEMİ BAHÇELERİ ANADOLU SELÇUKLU CAMİİLERİ Konya Alâeddin Camii - 1155-1219 Niğde Alâeddin Camii 1223 Malatya Ulu Camii 1224
ANADOLU SELÇUKLU MİMARİSİ İlk bölümde Orta Asya mimarisinin bazı unsurlarının Anadolu yu etkilediğinden söz etmiştik. Bu etkileşim İran üzerinden Erzurum-Sivas hattından Anadolu nun batısına doğru yayılır.
ARTUKLU DÖNEMİ ESERLERİ Anadolu da ilk köprüleri yaptılar. ( 1102 1409 ) Diyarbakır, Harput, Mardin Diyarbakır Artuklu Sarayı İlk Artuklu Medresesi İlgazi tarafundan Halep te yaptırıldı. Silvan (Meyyafarkin)
ANKARA ÜNİVERSİTESİ ZİRAAT FAKÜLTESİ Selçuklu Dönemi Yapıları ile Bahçe ve Peyzaj Sanatı Selçuklu Dönemi (1071-1308) Oğuzların devamı olan XI. yüzyılın yarısında kurulan, merkezi Konya olan Selçuklular
AZİZİYE TABYASI Erzurum un 10 km. kuzeydoğusunda Top Dağı nda bulunan Aziziye Anıtı, Aziziye Tabyasının önünde 1952 yılında 3.Ordu Komutanı Orgeneral Nurettin Baransel tarafından yaptırılmıştır. Bu anıt
KRONOLOJİK İSLAM MİMARİSİ 2 SASANİLER-İSPANYA EMEVİLERİ-TULUNOĞULLARI SASANİLER (226-651) Sasaniler daha sonra Emevi ve Abbasi Devletlerinin hüküm sürdüğü bölgenin doğudaki (çoğunlukla Irak) bölümüne hükmetmiştir.
Ana kubbede yer alan celi sülüs Fatır Süresi, ÜSKÜDAR ATİK VALİDE C YAZILARI Zübeyde Cihan ÖZSAYINER Sanat Tarihi Uzmanı Minber kemeri üzerindeki celi Kelimç-i Tevhit. 8 Ü sküdar, Toptaşı'nda bulunan Atik
SANAT TARİHİ NOTLARI OSMANLI MİMARİSİ-CAMİLER Bugün Osmanlı dönemine ait orijinal en eski yapı Bilecik teki Orhan Gazi İmareti dir. Ertuğrul Gazi Türbesi nin karşısındaki tepenin yamacında bulunan yapı
KRONOLOJİK İSLAM MİMARİSİ 1 632-1258 HALİFELER DÖNEMİ (632-661) Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali, her biri İslam ın yayılması için çalışmıştır. Hz. Muhammed in 632 deki vefatından sonra Arap
Tarihi Yarımada yı İnci Gibi Süsleyen Camiler 95 Sur içi Camisi Tek Kitapta! İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş., İstanbul un tarihsel ve mimari açıdan en zengin bölgesi Sur içini inci gibi süsleyen
Atatürk Müzesi Müze binası, eski Adana nın merkezi olan tarihi Tepebağ da, 19. yüzyılda yapılmış geleneksel Adana evlerindendir. İki katlı, cumbalı, kırma çatılı, kâgir bir yapıdır. Bu özellikleri nedeniyle
»^o^y^^ (S)>-^ı>^-^ ûi^^ts^ Okunuşu : Essultanî UŞAK'DA BIR KÖPRÜ KITABESI ÇANLı KÖPRÜ (H. 653. M. 1255) )ena hazihi imara Emir Sipah Salar *Şücaeddin Kızıl bin Nuhbe (?) edamallahu sümuvvehu cemaziyelûlâ
Ermenek Mevlevihanesi/ Karamanoğlu Halil Bey Tekkesi PROF. DR. NEJAT GÖYÜNÇ ARMAĞANI 305 Mevlüt ESER Prof. Dr. Yusuf KÜÇÜKDAĞ NEÜ A. Keleşoğlu Eğitim Fakültesi, Sosyal Bilgiler Eğitimi Mevlevilik, Mevlâna
KUZEYDOĞU ANADOLU KÜLTÜR ÇEVRESİNDE CAMİLER Erzurum Ulu Camii, 12.yy. KUZEYDOĞU ANADOLU KÜLTÜR ÇEVRESİNDE CAMİLER Erzurum Ulu Camii, 12.yy. KUZEYDOĞU ANADOLU KÜLTÜR ÇEVRESİNDE CAMİLER Kırlangıç kubbe iç
ĐSTANBUL KÜLLĐYELERĐ (FATĐH / SULTAN SELĐM / ŞEHZADE MEHMET) TEKNĐK GEZĐSĐ RAPORU Fakültemiz lisans programında açılan MĐM 376 Anadolu Uygarlıkları Teknik Seçmeli Dersi kapsamında yapılması planlanan Đstanbul
SİNAN PAŞA RESTORASYONUNDA KALEMİŞİ İMALATLARIN CAMİİ UYGULANMA SEYRİ Cihat Yılmaz / Dizayner Vakıflar İstanbul I.Bölge Müdürlüğü Osmanlı döneminin klasik sürecine ait olsa da göz önünde pek kalmayan yapılarından
1) PROF. DR. NUSRET ÇAM Yayınlanmış kitaplar şunlardır: 1- Tevrat ve İncil'e Göre Hz. Muhammed (Abdulahad Davud'dan tercüme), İzmir, 1988. 2- Adana Ulu Câmii Külliyesi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara,
ERKEN OSMANLI SANATI (Başlangıcından Fatih Dönemi Sonuna Kadar) Yıldız Demiriz Osmanlı mimarisinin erken döneminden günümüze gelen yapıların çoğu dini mimariye bağlıdır. Dönem üsluplarını ve plan gelişmesini
Edirne Hanları - Kervansarayları Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Edirne Hanları ve Kervansarayları............... 4 0.1.1 Rüstempaşa Kervansarayı................
ADANA NIN SIRLARINA YOLCULUK 2 Geçen hafta Adana nın Sırlarına Yolculuk diye bir yazıya başlamıştık. Amacımız Adana yı gezerken turistik bir zevk almanızı sağlamaktan başka bir şey değildi.sır dediklerimiz
itüdergisi/a mimarlık, planlama, tasarım Cilt:5, Sayı:2, Kısım:1, 83-90 Eylül 2006 12. yüzyıl Anadolu Türk camileri Mustafa GÜLER *, İlknur AKTUĞ KOLAY İTÜ Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü, 34437, Taşkışla,
İZMİR CAMİLERİ ALSANCAK HOCAZADE CAMİİ (ALSANCAK) Alsancak semtinde Şair Eşref Bulvarı ile Ali Çetinkaya Bulvarı'nın kesiştiği köşede bulunan cami 1948-50 yılları arasında inşa edilmiştir. Hocazade Ahmet
54 MİMARİ I FATİH SULTAN MEHMET İN SARAYLARI FATİH SULTAN MEHMET İN Sarayları Yazı ve Fotoğraf: İsmail Büyükseçgin / firstname.lastname@example.org Eski Saray (Beyazıt Sarayı) MİMARİ I FATİH SULTAN MEHMET İN
Beylikler ve Anadolu Selçuklu Dönemi Mimari Eserleri Dini Mimari: Bu gruptaki eserler arasında camiler, mescitler, medreseler,türbe ve kümbetler,külliyeler,tekke ve zaviyeler yer almaktadır. Camiler:Anadolu
FOSSATİ'NİN "AYASOFYA" ALBÜMÜ Ayasofya, her dönem şehrin kilit dini merkezi haline gelmiştir. Doğu Roma İmparatorluğu'nun İstanbul'da inşa ettirdiği en büyük kilisedir. Aynı zamanda dönemin imparatorlarının
KAHRAMANMARAŞ SEMPOZYUMU 811 ELBİSTAN ALAUDDEVLE BEY CAMİİ (CAMİİ KEBİR, ULU CAMİ) Yaşar Baş Cami, halen Elbistan'ın Güneşli Mahallesi'nin ortasında bulunmaktadır. Bir sokak aracılığı ile şehrin merkezini
1. Adı Soyadı: Sedat Bayrakal 2. Doğum Tarihi: 17.08.1969 3. Unvanı: Prof. Dr. 4. Öğrenim Durumu: ÖZGEÇMİŞ Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Sanat Tarihi Ege Üniversitesi 1995 Y. Lisans Sanat Tarihi Ege
mekan Osmanlı nın ilk hastanesi: Yıldırım Darüşşifası YAPIMI 1394 TE TAMAMLANAN VE OSMANLI DEVLETİ NİN İLK HASTANESİ OLARAK KABUL EDİLEN BURSA DAKİ YILDIRIM DARÜŞŞİFASI, OSMANLI NIN YAPI ALANINDA DEVLET
MİMARİ RESTORASYON ÖĞRENCİLERİ EĞİTİM GEZİSİ Maltepe Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Mimari Restorasyon Programı olarak 01 Kasım 2013 Cuma günü Koruma Kuramı ve Geleneksel Yapı Bilgisi I dersleri kapsamında
ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı: Doğan YAVAŞ 2. Doğum Tarihi: 26.08.1959 3. Unvanı: Görevi:Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Elemanı 4. Öğrenim Durumu: Derece Alan Üniversite
İÇİNDEKİLER TARİHÇE 5 SULTANAHMET CAMİ YAPI TOPLULUĞU 8 SULTAN I. AHMET 12 SULTAN I. AHMET İN CAMİYİ YAPTIRMAYA KARAR VERMESİ 15 SEDEFKAR MEHMET AĞA 20 SULTANAHMET CAMİİ NİN YAPILMAYA BAŞLANMASI 24 SULTANAHMET
İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİNE GİRİŞ DERSİ PROF. DR. İLKER ÖZDEMİR YRD. DOÇ. DR. OSMAN AYTEKİN Yapı mühendisliğinin amacı, yapıları belirli bir seviyesinde, yeterli bir rijitliğe sahip bir şekilde ve en ekonomik
Edirne Çarşıları Ahmet Usal - Edirne Vergi Dairesi Başkanlığı Aralık 25, 2006 2 İçindekiler 0.1 Edirne Çarşıları ve İş Merkezleri................ 4 0.1.1 Alipaşa Çarşısı(Kapalı Çarşı).............. 4 0.1.2
3. AHMET ÇEŞMESİ (İSTANBUL - SULTANAHMET MEYDANI) İstanbul da Bâb-ı Hümâyun ile Ayasofya arasında XVIII. yüzyıla ait büyük meydan çeşmesi ve sebil. Osmanlı dönemi Türk sanatının çeşme mimarisinde meydana
T.. KÜLTÜR VE TURİZM AKANLIĞI İZMİR 1 NUMARALI KÜLTÜR VARLIKLARINI ÖLGE KURULU KARAR TOPLANTI TARİHİ VE NO : 30.01.20172 35.002/1 KARAR TARİHİ VE NO : 30.01.2011789 T ^ ' İZMİR İzmir İli, ııca İlçesi'nde
385 **Yard. Doç. Dr. Şahabettin ÖZTÜRK ***Yard. Doç. Dr. Bülent Nuri KILAVUZ ****Mimar Ülkü CAN KARAKUŞ SİİRT ULU CAMİ MİNARESİ' GIRIŞ C ami, Siirt şehir merkezinde, Ulu Cami Mahallesi'nde yer almaktadır.
EVLİYA ÇELEBİYE GÖRE YANYA CAMİLERİ BAKİ SARISAKAL Evliya ÇELEBİ YE GÖRE YANYA CAMİLERİ Yanya Câmileri: Büyük Hisar da dört adet mihrap vardır. Hepsinden mükellefi ve mükemmeli Selâtîn Câmii benzeri, cemaati
Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 8, Aralık 2014, s. 477-493 Ebru ELPE 1 KAYSERİ YAPILARI ÖRNEĞİNDE KÖŞK MİNARELER Özet Minare, camilerin önemli unsurlarından birisidir. Mimaride camilerin
Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Journal of the Institute of Social Sciences Sayı Number 6, Sonbahar Autumn 2010, 69-88 ERZURUM ŞEYHLER KÜLLİYESİ Şeyhler Compleks Buildings of Erzurum Haldun ÖZKAN Doç.
Ilgın Sahip Ata Vakıf Hamamı Konya'nın 90 km kuzeybatısında yer alan ve 349 km2 yüzölçüme sahip olan Ilgın, günümüzden 3500 yıl önce şimdiki iskan yerinin 25 km kuzeydoğusunda Hititler tarafından "Yalburt"
www.libridergi.org Kitap Tanıtımı, Eleştiri ve Çeviri Dergisi Journal of Book Notices, Reviews and Translations Volume II (2016) S. KILIÇ, Antalya da Tek Kubbeli Cami ve Mescitler (Osmanlı Dönemi). Antalya
AYASULUK TEPESİ VE ST. JEAN ANITI (KİLİSESİ) KAZISI AYASULUK (SELÇUK) KALESİ Ayasuluk Tepesi nin en yüksek yerine inşa edilmiş olan iç kale Selçuk İlçesi nin başına konulmuş bir taç gibidir. Görülen kale
YAPI ve KREDİ BANKASI Kültür ve Sanat Hizmetlerinden : 2» Sergi MALAZGİRT ZAFERİ'nin 900. yıldönümünde SELÇUKLU SANATI9ndaıı örnekler 26 Ağustos Perşembe 2 Ekim Cumartesi 1971 26 Ağustos 1071 Malazgirt
Doç. Dr. Eyüp NEFES 1969 yılında Giresun'da doğdu. İlköğrenimini 1980, ortaöğrenimini 1987 yılında tamamladı. 1988 yılında O.M.Ü. İlahiyat Fakültesine kaydoldu. 1993 yılında bu fakülteden mezun oldu. 1994
ÇANAKKALE ESERLERİNDEN ÖRNEKLER Nazife KURTMAN Ki anakkale İlinde tesbit ettiğimiz yapıların tarihçeleri ve plân özellikleri hakkında ben bu ^ I konuşmamda ayrıntıya girmeyeceğim. Çünkü tesbit edilen bu
On5yirmi5.com İlk Selatin Camii: Fatih Camii İstanbul'un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından 1470 yılında büyük bir külliye ile yaptırılan Fatih Camii, ilk 'selatin cami' olma özelliğini taşıyor.
50 MİMARİ I TAHİR AĞA TEKKESİ TAHİR AĞA TEKKESİ Yazı ve Fotoğraf: İsmail Büyükseçgin / email@example.com Yazı ve Fotoğraf: İsmail Büyükseçgin / firstname.lastname@example.org MİMARİ I TAHİR AĞA TEKKESİ
Sanat Tarihi Dergisi Sayı/Number:XIII/1 Nisan/April2004, 169-180 İSTANBUL DA, XIX. YÜZYIL OSMANLI MİMARLIĞINDA GÖRÜLEN AMPİR ÜSLUPTAKİ MADENİ ŞEBEKELER Kadriye Figen VARDAR Osmanlı Devleti XVIII. yüzyıldan
1. Adı Soyadı: Sedat Bayrakal 2. Doğum Tarihi: 17.08.1969 3. Unvanı: Prof.Dr. 4. Öğrenim Durumu: ÖZGEÇMİŞ Derece Alan Üniversite Yıl Lisans Sanat Tarihi Ege Üniversitesi 1995 Y. Lisans Sanat Tarihi Ege
Selimiye Camiinin "Dört minaresi kubbenin dört yanındadır...bu minarelerin hem ince hem üçer yollu olmasının güçlüğü malumdur. 'Ayasofya kubbesi gibi kubbe Devlet-i Islamiyede bina olunmamıştır' deyü Hristiyanların
II. TARİHÇE Osmanlı Devleti nin uzun tarihi boyunca farklı geleneklerin, coğrafi ve tarihi şartların oluşturduğu güçlü bir sivil mimari geleneği vardır. Bu mimari gelenek özellikle 19.yüzyılın ortalarına
MÜHRÜ SÜLEYMAN Osmanlı Paralarının üzerinde Hazreti Süleyman ın mührü bulunurdu.. Zamanımızda bazı kendini bilge zanneden sahte alim geçinenler, yeni çıktı turfandalar bu motifi inkar edip hatta şeklini
432 KONYA İL MERKEZİ TAŞINMAZ KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARI ENVANTERİ DÜKKÂNLAR DÜKKÂNLAR ANITLAR 433 DÜKKÂN (Sephavan Mh. Dülgerler Sk. No:34) D ükkân, Dülgerler Sokakta, Kapı Camiinin güneyinde yer alır.
AHMET AFİF PAŞA YALISI 1 230 ADA 21 PARSEL EK-1 Ahmet Afif Paşa Yalısı, Boğaziçi İstinye Koyu nun yakınında, Köybaşı Caddesine 25 m, Boğaz a 40 m cepheli 2.248,28 m² yüzölçümlü arsa üzerinde 1910 yılında
Vakıf Kültür Varlıklarının Restorasyonu "Bilindiği üzere ülkemiz en ücra köşesine kadar Vakıf taşınmaz Kültür Varlıkları ile doludur. Uygarlıkların beşiği olan Anadolu dünyanın hiçbir yeri ile kıyaslanamayacak
"MİMARİ ÖZELLİKLERİ VE SÜSLEMELERİ AÇISINDAN ADANADAKİ ESKİ CAMİLER VE GÜNÜMÜZDEKİ DURUMLARI" Öğr.Gör. Atanur Meriç İlk çağlardan beri bir konaklama yeri olan Adana, aynı zamanda önemli bir güzergahın,
ERUH İLÇESİ Siirt deki Kültür Varlıkları 115 3.4. ERUH İLÇESİ 3.4.1. EMİR NASREDDİN KÜLLİYESİ Eruh a bağlı Kavaközü Köyü nde, vadi içindedir. Külliyeyi oluşturan yapıların hiç birisinin üzerinde kim tarafından
Keçiören Müftülüğü tarafından, müftülüğümüze bağlı Kur an kurslarında hafızlık yapan öğrenciler için düzenlediğimiz Erzurum gezisi, Sayın Müftümüz İhsan İlhan başkanlığında, Keçiören Müftülük Şube Müdür
İSTANBUL DA BİR ORTA BİZANS KULESİ: İRENE KULESİ ın son bölümünde İstanbul un suriçindeki Büyük Valide Han a yer vermiştik. Bu sayıda ise diziye hanın bir köşesinde unutulmuş İrene Kulesi ile devam ediyoruz.
BEÇİN KALESİ KAZISI KALE ÇEŞMESİ SONUÇ RAPORU Prof. Dr. Kadir PEKTAŞ* Muğla İli, Milas İlçesi, Beçin Kalesi nde 20.05.2013 tarihinde başlatılan kazı çalışmaları 24.12.2013 tarihinde tamamlanmıştır. Kazı
To ensure the functioning of the site, we use cookies. We share information about your activities on the site with our partners and Google partners: social networks and companies engaged in advertising and web analytics. For more information, see the Privacy Policy and Google Privacy & Terms.
Your consent to our cookies if you continue to use this website.