//"şiir neye yarar?"
czeslaw milosz.
"şairin sürgünü görece yakın döneme ait bir keşfin işlevidir: gücü kim kullanırsa dili de o kontrol eder ve bunu yalnızca sansür uygulayarak yapmaz, kelimelerin anlamlarını da değiştirir." (milozs'un nobel konuşmasından)
firat caner , ezgi korkmaz*
1980 yılında nobel edebiyat ödülü'nü kazanan polonyalı şair czeslaw milosz 14 ağustos 2004'te 93 yaşında öldü. milosz, 1911'de litvanya'da dünyaya geldi. babası alexander milosz bir inşaat mühendisiydi. lise ve üniversiteyi, o zamanlar polonya'ya ait olan wilno'da okudu. ilk şiirleri, bir üniversite dergisi olan alma mater vilnenis'de yayımlandı. "zagary" adlı avangard bir edebi grubun kurucularından biri olarak, edebiyat dünyasındaki çıkışını 1930'larda yaptı. bu yıllarda iki şiir kitabı yayımladı ve polonya radyosu'nda çalıştı. 1934'te üniversiteden hukuk derecesini aldı ve bir bursla paris'e gitti. savaş yıllarının büyük bir kısmını nazi işgali altındaki varşova'da yeraltı basını için çalışarak geçirdi. ikinci dünya savaşı sırasında direniş hareketinin içinde yer aldı; nazi soykırımına şahsen tanık oldu. 1945'te diplomat oldu ve amerika'ya gitti. 1950'de paris'e tayin edildi, 1951'de hükümetle yollarını ayırdı ve fransa'dan siyasal sığınma hakkı talep etti. fransa'da yaşadığı dönemde çok sayıda düzyazı yazdı. 1953'te avrupa edebiyat ödülü'nü (prix littéraire européen) aldı.
1960'da california üniversitesi'nden aldığı bir davet üzerine berkeley'e yerleşti ve 1961'den itibaren burada slav dilleri ve edebiyatları profesörü olarak çalışmaya başladı. 1970 yılında amerika vatandaşı oldu. yeni ülkesi hakkındaki ironik fikirleri şöyleydi: "bu ne ihtişam! bu ne yoksulluk! bu ne insanlık! bu ne insafsızlık! bu ne karşılıklı iyi niyet! bu ne birbirine değmezlik! bu ne ideallere bağlılık! bu ne ikiyüzlülük! bu ne vicdan zaferi! bu ne sapkınlık!".
milosz'un şiir ve denemeleri sürgün hayatının etkilerine ilişkin otobiyografik itiraflarla, dini-metafizik fragmanların ve tarihi-edebi analizlerin bir karışımıdır. disiplinli bir katolik eğitimle yetişen milosz, kariyerinin ilk dönemlerinde "romalı katolik bir ülkede, entelektüel özgürlük ateizmle el ele gider" derken, sonraları dini geçmişini kabullenerek eski ahit'i lehçe'ye aktarmak için ibranice öğrenmeye başlar. katolik bir şair olarak anılmasına rağmen, şiirlerinde pek çok panteist öğe vardır. makalelerinde edebiyattaki saf estetik eğilimleri lanetledi. yazar, şairin dünya görüşünü ve kişiliğini ifade eden şiir anlayışı adına şiirsel avangardın biçimciliğine saldırır. milosz,'un erken dönem yapıtlarında her türden milliyetçiliğe, antisemitizme ve ideolojik doktrine karşı çıkışın izleri vardır. oysa sanatın bir ideolojinin hizmetinde olması gerektiğine inanan milosz, "milletleri ya da insanları kurtarmayacak olduktan sonra şiir neye yarar?" da der.
polonya'yı terk etmesinin ardından kitapları yasaklanan milosz, lehçe yazmaya devam etmesine rağmen pek çok yapıtı ingilizce yayımlandı. nobel ödülü'nü almadan kısa bir süre önce ülkesine döndüğünde coşkuyla karşılanan milosz, kracova yerleşti. zamanında ülkesinde kitapları yasaklanmış ve daha sonra da aynı ülkede bir kahraman muamelesi görmüş olan bu şairin "bugün geçmiş hakkındaki kurmacalarla kuşatılmış durumdayız" demiş olması çok anlamlı. czeslaw milosz, 93 yıl süren macera dolu yaşamı boyunca avrupa edebiyat ödülü'nü (1953), kister ödülü'nü (1967), uluslararası neustadt ödülü'nü (1978) ve ulusal sanat madalyası'nı (1989) kazandı. ayrıca amerikan bilim ve sanatlar akademisi ve amerikan sanat ve edebiyat enstitüsü üyesiydi. milosz'un yazdığı polonya edebiyatı tarihi (1969) polonya edebiyatı hakkında ingilizce yazılmış en önemli "giriş" kitabıdır.
milosz'un uluslararası dillerde yayımlanan önemli yapıtlarına örnek olarak sürgün zihin (1953), gücün zaptı (1955), issa vadisi (1955), polonya edebiyatı tarihi (1969), dünya imparatoru (1977), kış zamanı çanlar (1978), incinin şarkısı (1981), şiirin tanığı (1983), erişilmez dünya (1984) ve sürgünler (1988) gösterilebilir.
--------------------------------------------------------------------------------
demirci dükkânı
hatırlamıyorum pedalın el için mi, yoksa ayak için mi olduğunu
ama iple işleyen körüğü pek sevmiştim
üfleyip ateşi parlatan!
ve ateşte bir parça demir, bir maşayla tutturulmuş,
örs için yumuşamış, kırmızı,
çekiçle dövülmüş, at nalı biçimi verilmiş,
bir su kovasına atılmış, cızz edip islim veren.
ve nallanmak için bağlandı atlar,
yelelerini savurarak ve nehrin kıyısındaki otlakta
tamir edilmeyi bekleyen saban demirleri, kızak
ayakları, tırmıklar
girişte, toz zemin üstünde çıplak ayaklarım
burada sıcak bacalar, ardımda beyaz bulutlar.
dikkatle bakıyorum. bunun için seçilmişim galiba:
yüceltmek için şeyleri, neyseler o oldukları için.
czeslaw milosz
*bilkent üni. doktora öğr. //
iç. radikal / 18.08.2004http://www.radikal.com.tr/…004&ek_tarihi=29/08/2004