3.3. Analiz
3.3.2. Veri Seti
Analizde kullanılan bağımlı değişkenler, bir önceki başlıkta ele alındığı üzere daralma ve genişleme dönemlerinin olduğu aylar ve olmadığı aylardır. Bağımsız değişkenler seçilirken ise aylık olarak elde edilebilen ve analizin başlangıç tarihine kadar bulunan veriler olması hususları göz önünde bulundurulmuştur. Söz konusu değişkenlere Tablo 3.2’de yer verilmiştir.
Daralma Genişleme 1990:1Ç-1990:4Ç 1991:3Ç 1992:1Ç-1993:4Ç 1995:2Ç-1998:1Ç 2000:2Ç-2000:4Ç 2002:2Ç-2003:1Ç 2003:3Ç-2007:1Ç 2007:4Ç-2008:1Ç 2009:4Ç-2011:4Ç 2013:4Ç-2014:1Ç İncelenen Durum D ö n e m le r 1991:1Ç - 1991:2Ç 1994:2Ç - 1995:1Ç 1998:4Ç - 1999:4Ç 2001:1Ç - 2001:4Ç 2008:4Ç - 2009:3Ç
TABLO 3.2. BAĞIMSIZ DEĞİŞKENLER
Not: *www.evds.tcmb.gov.tr/, **www.stats.oecd.org/mei/, ***http://tonto.eia.gov
Daralma dönemlerinde yüksek enflasyon veya yüksek enflasyon beklentileri, gelirin azalması, faizlerin artması, yabancı paraya olan talebin artması durumlarında nakit talebinin azalması ve dolayısıyla emisyon hacminde bir azalma veya emisyon hacminin artış trendinde bir azalma
daralma dönemlerinin öncü göstergesi olarak görülebilir. Genişleme
dönemlerinde artan gelir ve ticaret hacmi nedeniyle emisyon hacminde reel bir artış gözlenmesi beklenir. Genişleme dönemlerinde ise Türkiye’ye özgü koşullar olan döviz girişi ile para arzının artması, TL banknotlara talebi de
Genişleme Daralma BISTEND
Borsa İstanbul'un aylık ortalama endeks değeri 1987 fiyat endeksi ile reel hale getirilmiş ve 1995=100 olarak yeniden
endekslenmiştir. Değişken endeksin aylık değerleridir.
+ - 297 TCMB*
CLI
Ekonomik trendi tahmin etmeye çalışan bileşik öncü gösterge serisidir. OECD tarafından 2 aylık gecikme ile yayınlanmaktadır. Endeksin aylık verisi kullanılmıştır.
+ - 297 OECD**
DTA_RZR
Dış Ticaret Dengesinin Merkez Bankası Brüt Döviz Rezervlerine Oranının aylık değeridir. (Söz konusu değişkenin beklenen işareti Türkiye'nin ekonomik büyümesinin ara malı ithalatına bağımlı olması nedeniyle genişleme dönemi için negatif, daralma dönemi için pozitiftir. Türkiye'nin hızlı büyüme dönemlerinde dış ticaret dengesi negatif olmaktadır. )
- + 297 TCMB*
ENF Yürütülmüş 1987 Tüfe'si üzerinden hesaplanan ve bir önceki yılın
aynı ayına göre enflasyonun aylık değişimidir. - + 297 TCMB* İHR_İTH İhracatın ithalatı karşılama oranının aylık değerleridir. - + 297 TCMB* KKO Kapasite Kullanım Oranının aylık değerleri kullanılmıştır. + - 297 TCMB* KRD_AKTF
Bankaların, Katılım ve Yatırım Bankalarının toplulaştırılmış bilançolarında yer alan kredilerin toplam varlıklara oranının aylık değerleridir.
+ - 297 OECD**
KRD_MVD
Bankaların, Katılım ve Yatırım Bankalarının toplulaştırılmış bilançolarında yer alan kredilerin mevduata oranının aylık değeridir.
+ - 297 TCMB*
KUROYNK Günlük USD Alış Kurunun ay bazında standart sapmasının ay
ortalamasına oranıdır. - + 297 TCMB*
MVD_EMS
Bankaların, Katılım ve Yatırım Bankalarının toplulaştırılmış bilançolarında yer alan mevduat tutarının emisyon hacmine oranıdır.
+ - 297 TCMB*
OIL Avrupa Brent petrolün USD cinsinden varil fiyatının spot fiyatının
aylık değişimidir. - + 297 EIA***
REKEND Reel Döviz Kuru Endeksinin aylık değişimidir. (1995=100) - + 297 TCMB*
REMSEND Yürütülmüş 1987 tüfe endeksi ile reel hale getirilmiş emisyon
hacminin aylık değişimidir. + - 297 TCMB*
REMSORT Yürütülmüş 1987 tüfe endeksi ile reel hale getirilmiş emisyon
hacminin geriye dönük 12 aylık ortalamasına göre değişim oranıdır. + - 297 TCMB* SNUREND Sanayi Üretim Endeksinin bir önceki yılın aynı ayındaki değerinden
farkıdır. + - 297 TCMB*
TKP_KRD
Bankaların, Katılım ve Yatırım Bankalarının toplulaştırılmış
bilançolarında tasfiye olacak alacaklarının toplam kredilere oranının aylık değeridir.
- + 297 TCMB*
URTBEKL İleriye dönük 3 ayda imalat sanayinde beklenen üretim hacmine
ilişkin anketin sonuçlarıdır. + - 297 OECD**
Beklenen İşaret Değişken
Kodu Açıklama
Veri Adedi Kaynak
yine artırabilecektir. Bu açıdan genişleme dönemlerinde reel emisyon hacmi ile bu dönemler arasında pozitif bir ilişki beklenmektedir.
Borsa İstanbul endeksi ekonominin geleceğine dair işaret olarak görülebileceğinden değişken listesinde yer verilmiştir. Borsa İstanbul 100 endeks değerinin, daralma dönemlerinde düşmesi, genişleme dönemlerinde ise artması beklenir. Konjonktür ile ters yönlü hareket edecek olan endeksin
bu nedenle beklenen işareti daralma dönemleri için eksi, genişleme
dönemleri için artıdır.
Bileşik öncü gösterge endeksi, ekonominin eğilimini ortaya koymak amacıyla kullanılan ve OECD tarafından aylık olarak yayınlanan bir veridir. Önemli bir gösterge niteliği taşıyan endeksin artması genişleme olasılığına
işaret ederken, endeksin azalması daralma olasılığını artırmaktadır.
Değişkenin beklenen işareti bu nedenle daralma dönemleri için eksi, genişleme dönemleri için artıdır.
Dış ticaret dengesinin merkez bankası brüt döviz rezervlerine oranı
yazında oldukça sık kullanılan oransal bir değişkendir. Söz konusu
değişkenin beklenen işareti Türkiye'nin ekonomik büyümesinin ara malı ithalatına bağımlı olması nedeniyle genişleme dönemi için negatif, daralma dönemi için pozitiftir. Türkiye'nin hızlı büyüme dönemlerinde dış ticaret dengesi negatif olmaktadır.
Tüfe üzerinden ölçülen enflasyon değişkeni de fiyatlar kanalı ile ekonomik eğilim hakkında önceden fikir verebileceğinden değişken listesinde yer verilmiştir. Türkiye’de yüksek enflasyon dönemlerinde ortaya çıkan ekonomik bozulmanın daralma olasılığını artırabileceği varsayımıyla söz konusu değişkenin daralma dönemleri için beklenen işareti artı, genişleme dönemleri için ise eksidir.
İhracatın ithalatı karşılama oranı da yazında sıklıkla kullanılan ve ekonominin gidişatı konusunda fikir verebilecek oransal değişkenlerden birisidir. Söz konusu değişkenin beklenen işareti daha önce de açıklandığı üzere, Türkiye'nin ekonomik büyümesinin ara malı ithalatına bağımlı olması nedeniyle genişleme dönemi için negatif, daralma dönemi için pozitiftir.
Kapasite kullanım oranı ülkenin var olan kurulu kapasitesinin ne kadarını kullandığını gösteren üretim yönlü bir değişkendir. Hasıla ile olan kuvvetli ilişkisi nedeniyle değişken listesinde yer verilmiş olup, oranın değeri konjonktür ile ters yönlü olduğundan daralma dönemlerinde işaretinin eksi, genişleme dönemlerinde ise artı olması beklenir.
Banka kredilerinin aktif büyüklüğüne oranı değişkeni, daralma dönemlerinde bankaların risk iştahı azalacağından bu oranın düşmesi,
tersine genişleme dönemlerinde ise kredilerin banka bilançolarındaki
ağırlığının artması beklenir. Bu kapsamda söz konusu değişkenin daralma dönemlerinde eksi, genişleme dönemlerinde ise artı işaretli olması beklenir. Diğer taraftan aynı beklenti banka kredilerinin bankacılık kesimi mevduatına oranında da mevcuttur. Burada daralma dönemlerinde hem mevduat hem de kredilerin azalması söz konusu olabilir ancak geçmiş tecrübeler, kredi iştahındaki azalmanın ve kredi kapatmalarının, mevduat çıkışından daha fazla olabileceği yönündedir. Dolayısı ile bu değişken için de beklenen işaretler aynıdır.
Kur oynaklığı Türkiye gibi döviz fiyatının beklentilere duyarlı olduğu ülkeler açısından önemli olabilecek bir değişkendir. Özellikle daralma dönemlerinde kur oynaklığının artması, genişleme dönemlerinde ise daha durağan bir yapı sergilemesi olasıdır. Dolayısı ile kur oynaklığı değişkeni için daralma dönemlerinde beklenen işaret artı iken, genişleme dönemlerinde eksidir.
Bankacılık kesimi mevduatının emisyon hacmine oranı değişkeni özellikle finansal kuruluşlara güven ile ilintili olarak değişken listesine eklenmiştir. Daralma dönemlerinde finansal kesime karşı oluşabilecek güvensizlik mevduatın azalmasına ve bunun bir kısmının nakit olarak tutulmasına neden olabilir. Bu çerçevede söz konusu oranın daralma dönemlerinde beklenen işareti konjonktürle ters ilişkisi nedeni ile daralma dönemlerinde eksi, genişleme artıdır.
Petrol fiyatına ilişkin değişken ülkemizin en önemli ithalat girdilerinden biri olması dolayısı ile kullanılmıştır. Bu anlamda petrol fiyatında
meydana gelebilecek artışlar ülke ekonomisinde daralma yönünde baskı
yaratabilecektir. Tersi durumda ise genişleme yönünde bir hareket
sağlayabilecektir. Bu çerçevede ilgili değişkenin daralma dönemindeki beklenen işareti artı, genişleme dönemindeki beklenen işareti eksidir.
Reel kur endeksi yazında oldukça sık yer bulan değişkenlerden birisidir. Reel kur endeksi yükseliyorsa para biriminin diğer para cinslerine göre değerlenmesini ifade etmekte olup bu durumda daralma artmaktadır.
Tam tersi durumda ise genişleme olasılığı artmaktadır. Bu nedenle beklenen
işaret genişleme dönemleri için eksi, daralma dönemleri için artıdır.
Sanayi üretim endeksi de bir diğer üretimle ilgili değişkendir. Genişleme dönemlerinde üretimde artış beklenirken, daralma dönemlerinde üretimde azalma beklenir. Bu durumda sanayi üretim endeksinin daralma dönemlerinde beklenen işareti eksi iken, genişleme dönemlerinde artıdır.
Takipteki kredilerin toplam kredilere oranı, daralma dönemlerinde kredilerin geri dönüşlerinde azalan gelirler dolayısı ile sorun yaşandığı pratikte sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bu nedenle daralma dönemlerinde
bu oranın artması, genişleme dönemlerinde ise düşmesi beklenir. Bu
çerçevede ise daralma dönemlerinde değişkenin beklenen işareti artı, genişleme dönemlerinde ise eksi olacaktır.
Üretim beklentileri anketi sonuçlarına, üretimle ilgili ileriye dönük beklentileri yansıttığından bir sinyal görevi görebileceği düşüncesi ile değişken setinde yer verilmiştir. Bu bağlamda söz konusu değişkenin
daralma dönemlerinde azalması, genişleme dönemlerinde ise artması
beklenir. Dolayısı ile değişkenin daralma dönemlerinde beklenen işareti eksi olurken, genişleme dönemlerinde artıdır.