2 ÖlçmeÖlçme, sosyal bilim araştırmalarının en önemli öğelerinden biridir. Araştırmada nelerin ölçüleceğine ve nasıl ölçüleceğine karar vermek; ardından da, bu kararları sağlıklı biçimde gerçekleştirebilmek, bir sosyal bilim araştırmasının en önemli bölümünü oluşturmaktadır.
3 Ölçme: Tanımı ve Düzeyleri Ölçme, araştırma değişkenleriyle ilgili toplanan bilgileri belli ilkeler çerçevesinde sembollere dönüştürmektir. Değişkenler, sayısal ya da sınıfsal sembollere dönüştürülebilir. Örneğin, araştırmada yer alan bireylerin bir ölçü aracındaki sorulara verdikleri yanıtların puanları toplanarak bir sayısal değer elde edilebilir; ya da, araştırmada yer alan bireyler, belli sınıflara dahil edilebilirler.
4 Değişkenler dört düzeyde incelenebilirler. A- Sınıflama ÖlçeğiB- Sıralama ÖlçeğiC- Eşit Aralıklı ÖlçekD- Oranlı ÖlçekBu ölçek türlerinden birincisi niteliksel veriler için; diğer üçü ise niceliksel veriler için geçerlidir. Ayrıca, bu ölçekler, en az bilgi vericiden (sınıflama ölçeği) en çok bilgi vericiye (eşit oranlı ölçek) doğru sıralanmıştır.
5 Sınıflama ÖlçeğiSınıflama ölçeği, araştırmada yer alan bireylerin iki ya da daha fazla sınıfa yerleştirilmeleri için kullanılır. Dolayısıyla, sınıflama ölçeği verileri, her bir sınıfa dahil olan birey sayısını gösterir.Örneğin:• Araştırma örneklemindeki öğrencilerin kaçı kadın, kaçı erkek?• Deneklerinin kaçı içedönük, kaçı dışadönük?• Öğretmenlerin kaçı doğal, kaçı yapılandırılmış, kaçı yönlendirmeli öğretim yöntemini yeğliyor?
7 Sıralama ÖlçeğiSıralama ölçeği kullanıldığında, araştırmada yer alan bireyler, araştırma değişkeni çerçevesinde sıraya dizilirler. Ancak, yapılan sıralamada, birinci sıradakiyle ikinci sıradaki arasındaki fark, ikinci sıradakiyle üçüncü sıradaki arasındaki farka eşit olmak zorunda değildir.
8 Aşağıda, sıralama ölçeğine uygun verilere örnekler yer almaktadır: • katılımcıların en çalışkandan en az çalışkana doğru sıraya dizilmesi• öğrencilerin ders başarılarının harf notuyla değerlendirilmesi• deneklerin sosyo-ekonomik statülerinin; alt, orta ve üst olarak sıralanması• veri toplama aracında ‘hiç’, ‘arasıra’, ‘her zaman’ biçiminde yanıtlar verilmesi
10 Eşit Aralıklı ÖlçekEşit aralıklı ölçek, araştırmada yer alan bireylerden araştırma değişkeni ile ilgili veri toplamak için kullanılan ve ölçüm değerleri arasında eşit aralıklar bulunan ölçektir.Örneğin:• zeka puanı (70, 105 vb.)• ısı ölçümü (36 derece)• üniversite seçme sınavı puanı
14 Eşit aralıklı ölçeklerde gerçek sıfır noktası bulunmaz Eşit aralıklı ölçeklerde gerçek sıfır noktası bulunmaz. Örneğin, eşit aralıklı ölçek özelliği gösteren zeka puanının 0 olması, bireyde hiç zeka olmadığını göstermez. Bu nedenle, zeka puanı 30 olan bir kişinin, zeka puanı 60 olan kişinin yarısı kadar zekaya sahip olduğunu söylemek olanaksızdır. Oranlı ölçek kullanıldığında ise, gerçek bir sıfır noktası olması nedeniyle, farklı veri değerleri arasında oranlama yapmak olanaklıdır.Örneğin, 8 yaşındaki bir çocuğun, 4 yaşındaki bir çocuğun iki katı yıl yaşamış olduğu konusunda herhangi bir kuşku olamaz.
15 Ölçü AraçlarıSosyal bilim araştırmalarında yapılan ölçümlerin büyük çoğunluğunda, araştırma verilerini toplamak amacıyla ölçü araçları kullanılır. Kullanılan ölçü araçlarının,belli özelliklere sahip olması gerekir. Bu özelliklerin belli başlıları; geçerlik ve güvenirliktir.Gerek önceden geliştirilmiş bir ölçü aracını kullanmaya karar verirken, gerekse yeni bir ölçü aracı geliştirirken, geçerlik ve güvenirlik özellikleri dikkate alınmalıdır.Aşağıda, geçerlik ve güvenirliğin tanımları yapılmakta ve her birinin çeşitleri tanıtılmaktadır.
16 GeçerlikGeçerlik, bir ölçü aracının, ölçtüğünü öne sürdüğü değişkeni ne derece ölçtüğüdür.Örneğin, zekayı ölçtüğünü öne süren bir test, zekayı ne derece ölçmektedir? Acaba ölçülen değişken, zekadan çok öğrenme midir? Bu soruların yanıtını verebilmek için, geçerlik analizleri yapılmaktadır.Üç çeşit geçerlik vardır ve araştırmada kullanılan ölçü aracının özelliğine göre bu geçerlik çeşitlerinden biri ya da birkaçı uygun olmaktadır. Her bir geçerlik çeşidinin özellikleri ve analiz biçimleri aşağıda açıklanmaktadır:
17 İçerik Geçerliği: İçerik geçerliği, bilgi ölçen bir ölçü aracının, ilişkili olduğu alandaki içeriği ne derece yansıttığıdır. Örneğin, bir matematik testinin, matematik konularını ne ölçüde temsil ettiği.Uyum Geçerliği: Uyum geçerliği, yeni geliştirilen bir ölçü aracı ile, aynı amaca yönelik bir başka ölçü aracı arasındaki uyumun derecesini göstermektedir. Bazı ölçü araçları, çeşitli özellikler açısından çok iyi olmalarına karşın, kullanım zorluğu ve maliyet gibi nedenlerden dolayı yeğlenmeyebilir. Bu durumda, aynı amaca yönelik, daha kolay uygulanan ve daha az maliyet gerektiren bir başka ölçü aracı geliştirmek akla gelmektedir.
18 Yapı Geçerliği: Yapı geçerliği, gözlenemeyen ancak kuramsal olarak açıklanan bir psikolojik yapıyı (örneğin, yaratıcılık, otoriterlik vb.) ölçmeyi hedefleyen bir ölçü aracının, amacına ne denli ulaştığıdır. Yapı geçerliği analizi, karmaşık ve çok yönlü bir süreçtir; kuramsal olarak varlığı öne sürülen yapının davranışlara ne derece yansıdığınınve ölçü aracının maddelerinin özelliklerinin incelenmesini gerektirir.
19 Güvenirlik, ölçme sonuçlarının farklı zamana ve koşullara karşı sahip olduğu tutarlılığı göstermektedir. Güvenirlik, istatistiksel analizlerle yüzde olarak hesaplanmaktadır.Genellikle, bir ölçü aracının sahip olması gereken en düşük güvenirlik düzeyi olarak % 70 kabul edilmektedir. Aşağıda, belli başlı tutarlılık çeşitleri tanıtılmaktadır:Zamana Karşı Tutarlılık: Ölçme-Tekrar Ölçme Güvenirliği: Ölçme-tekrar ölçme güvenirliği analizinde, aynı ölçü aracı bir süre (genellikle iki hafta) arayla aynı bireylereiki kez uygulanır. İki test sonucu arasındaki tutarlılık, istatistiksel analizlerle hesaplanır.
20 Madde Gruplarına Karşı Tutarlılık: Eşdeğerli Ölçüm Güvenirliği: Eşdeğerli ölçüm güvenirliği analizinde, bir ölçü aracının, birbirinin yerine kullanılabilecek iki ya da daha fazla formu oluşturulur ve ölçü aracının formları arasındaki uyum istatistiksel analizlerle belirlenir. Aynı bireylere ölçü aracını sık sık uygulamanın gerekeceği durumlarda, ezberleme ve kanıksama gibi etmenleri kontrol etmek amacıyla, her uygulamada ölçü aracının farklı bir formunun kullanılması amaçlanır..
21 Değerlendiricilere Karşı Tutarlılık: Değerlendiriciler- Arası Güvenirlik: Ölçü aracının uygulanması ve puanlanması, değerlendirici becerisine dayalıysa ya da değerlendiricinin yorumunu gerektiriyorsa, değerlendiriciler-arası güvenirliğin hesaplanmasıgerekir. Bu amaçla, iki farklı değerlendiricinin aynı bireye aynı ölçü aracını uygulama güvenirliğinin ve eşdeğerli ölçüm güvenirliğinin; gerekli durumlarda ise, ek olarak, değerlendiriciler arası güvenirliğin incelenmesi önerilmektedir.