Bazı insanlar ‘yön bulma’ yeteneği dışında hiçbir rehber olmadan herhangi bir yolculuğa çıkabiliyor. Peki bunu nasıl yapıyorlar? Ve bu beceri öğrenilebilir mi?
Ralph Street haritaları seviyor. Soyadına uygun olarak coğrafya ve şehir planlama eğitimi almış. Ve bundan çok önce, ailesi onu düzenli olarak oryantiring’e götürmüş; bu harita ve pusula kullanarak iki nokta arasında yarışmayı içeren bir spor.
Street bunu serbest antrenman olarak nitelendiriyor ve şu anda Norveç'in başkenti Oslo'da uluslararası yarışmalara katılıyor. Bu güzide beceri günlük yaşamda da faydalı olmuş. Street, çocukken Londra'dan Glasgow'a yaptığı bir seyahati hatırlıyor; arkadaşları yeni bir şehirde yol bulma becerisini fark ettiklerinde ona saygı duymuş. Genel olarak, gidilecek doğru yol konusunda başka biriyle fikir ayrılığına düştüğünde diplomatik olmaya çalışıyor. Gülerek, “Genelde haklıyımdır ama önce onların dediğini yaparız ve (sonra) yanıldıklarını anlarız” diyor.
Diğer oryantiring sporcuları da uzamsal hafızalarının ortalamadan daha iyi olduğunu ifade ediyor. Elbette yarışmacılar alışılmadık düzeyde navigasyon pratiğine sahip. Fakat en son nörobilim ve psikoloji araştırmaları sıradan insanların uzamsal becerilerini geliştirmeleri için pek çok yol olduğunu gösteriyor.
Neden bazı insanlar yön bulma konusunda daha iyi?
Street, oryantiring sporuna dokuz yaşında başlamış. Deneyimlerinin de gösterdiği gibi, çocuklukta edinilen deneyimler insanların yön bulma konusundaki rahatlığını ve güvenini şekillendiriyor. Burada çocukların çeşitli ortamlarda bağımsız olarak hareket etme imkânına sahip olması da önem taşıyor.
Şehirlerin dışında ya da mekânsal olarak daha karmaşık şehirlerde büyüyen kişilerin yönlerini daha iyi bulabildikleri görülüyor. Bu durum kat edilen mesafeler ve gezilen bölgelerin çeşitliliği ile de ilgili.
Ev ve iş arasında mekik dokuyanlara kötü haber: Philadelphia'daki Temple Üniversitesi'nde psikoloji profesörü olan Nora Newcom “Geniş bir hareket alanı olan insanların daha iyi uzamsal becerilere sahip olduğuna dair güçlü kanıtlarımız var” diyor.
Birçok toplumda, kız çocukları ve kadınlar yön bulma becerilerini geliştirmek için sınırlı fırsatlara sahip. Bu durumun ‘kadınların doğuştan yön bulma konusunda erkeklerden daha kötü olduğu’ efsanesinin temel nedenlerinden biri olduğu düşünülüyor.
Araştırmalara göre kadınlar, kısmen cinsiyete dayalı kalıplaşmış yargılar nedeniyle ve performanslarının aynı olduğu durumlarda bile kendilerini erkeklerden daha kötü buluyor. Yaşlı erkekler ise navigasyon yeteneklerini abartma olasılığı en yüksek olan grup. Genel olarak, toplumsal cinsiyet eşitsizliği yön bulma yeteneğindeki cinsiyete dayalı farklılıklarla bağlantılı. Dolayısıyla bu durum, kültürün bu tür farklılıkların yaratılmasındaki (veya bu tür farklılıkların algılanmasındaki) rolüne işaret ediyor.
York ve Londra Üniversitesi’nde bilişsel bilimci olan Pablo Fernandez-Velasco, “İnsanlar cinsiyet etkisini abartma ve kültürel faktörlerden bağımsız olduğunu varsayma eğiliminde” diyor.
Gerçekten de antropoloji araştırmaları, cinsiyet açısından daha eşitlikçi toplumlarda, yön bulma becerisindeki cinsiyet farklılıklarının ortadan kalktığını ortaya koyuyor. Konuyla ilgili 2019 tarihli bir çalışma, yağmur ormanlarında harita ya da pusula gibi araçlar kullanmadan avlanan ve yiyecek toplayan Kongo Cumhuriyeti'ndeki Mbendjele BaYaka halkıyla ilgili. Araştırma katılımcıları, genel olarak doğruluk testlerinde çok isabetliydi ve erkekler ile kadınlar arasında hiçbir fark yoktu. Bilim insanları bu durumu BaYaka toplumundaki kadın ve erkeklerin kat ettikleri benzer mesafeye (ve kazandıkları uzamsal deneyime) bağlıyor.
Almanya'nın Leipzig kentindeki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü'nde araştırmacı olan Haneul Jang, bir BaYaka kadınıyla birlikte yer elması topladıkları bir yürüyüşte ana grubu kaybettiklerini ve ormanda ‘hiçliğin ortasında’ kaldıklarını hatırlıyor. Jang'ın GPS’i patikaları bulmaya yardımcı olamadı ama BaYaka arkadaşı ‘hemen yukarı baktı, güneşi kontrol etti, bir yöne doğru yürümeye başladı ve kısa süre sonra bir patika buldu.
Newcombe'un araştırması işaretleme ve model oluşturma testleri yoluyla, deneyimli jeologların deneyimli psikologlardan daha yüksek yön bulma yetkinliğine sahip olduğunu ortaya koyuyor. Bilim, teknoloji, mühendislik ve tıp alanlarıyla olan bu bağlantı, Street'in kendi topluluğunda fark ettiği şeyle örtüşüyor: Birçok oryantiringci mühendislik, matematik ve fizik gibi alanlara yöneliyor. (Kendisi de IT alanında çalışıyor.)
Eğitimin etkisine gelir ve ayrıcalık da dahil. BBC Future makalesine göre küresel araştırmalar bir ülkenin kişi başına düşen GSYH'sinin ortalama navigasyon becerisiyle bağlantılı olduğunu gösteriyor.
Beynimiz nasıl yön buluyor?
Tüm bunlar beyinde nasıl işleniyor? Önemli unsurlardan biri de bilişsel haritalar. Araştırmacılar bilişsel haritalar üzerinde araştırma yapmaya devam ediyor; örneğin, insanlar yönlerini bulmak için beyinlerinde harita temsilleri mi yaratıyor yoksa bunlar birer grafik mi? Bu çok akademik bir ayrım gibi görünebilir ancak Newcombe , “İnsanların yerel alanları birleştirip birleştiremeyeceği ve hakkında çok az bilgiye sahip olduğu yeni rotalar çıkarıp çıkaramayacağı konusundaki yaklaşımlarımızı etkiliyor” diye açıklıyor.
Bilişsel haritanın, beynin hafızayla ilgili denizatı şeklindeki bir bölgesi olan hipokampüste bulunduğu kabul ediliyor. Sinirbilim araştırmaları, hipokampüs çevresindeki bölgelerin de yön bulmada kilit rol oynadığını gösteriyor. Örneğin, entorhinal bölge ‘hedef yön sinyalinin’ bulunduğu yer olarak tanımlanıyor. Çok yetenekli yön belirleyicilerin beyinleri diğerlerininkinden farklı görünüyor, mesela Londralı taksi şoförlerinin beyinlerinin hipokampus bölgesinde büyüme görülmüş.
Çeşitli oryantasyon ve yön testleri olmasına rağmen, özellikle kültürler arasında navigasyon becerilerine ilişkin altın standartta bir psikoloji testi yok. Bu becerilerin standart bir şekilde nasıl değerlendirilebileceği bir yana, kültürlerin navigasyonla ilgili bilgileri nasıl gördüğü ve aktardığı konusunda dahi büyük bir araştırma eksiği var.
Örneğin, Batı kültürü görsel ipuçlarına öncelik verme eğilimindeyken, diğer bazı kültürler koku, işitme veya diğer duyulara dayalı işaretlere daha fazla önem veriyor.
Yön bulma konusunda nasıl daha iyi olabiliriz?
Bazı insanların yön bulma konusunda çok iyi olduğu bir gerçek ama pek çok konuda olduğu gibi bu konuda da yanlış inanışlar epey yaygın. Newcombe, “Bu yeteneğin sonradan geliştirilememesi gibi bir durum söz konusu değil, bu bir efsane” diyor. Fernandez-Velasco da aynı fikirde: “Beyinleri daha az esneklik gösterse de yetişkinler bu becerileri kesinlikle öğrenebilir.”
Newcombe, GPS çağında navigasyon yeteneklerinin önemsiz olduğunu düşünen insanlardan da şikâyetçi. Telefon bataryası bitebilir ve (GPS’lerinin tavsiyesine uyarak su birikintilerine giren insanların anlattıklarından da anlaşılacağı üzere) sistemler de hata yapabilir.
Haritalar, pusulalar gibi yardımcılar pek çok durumda faydalı olsalar da bağımlılığa yol açabiliyor. Fernandez-Velasco özellikle GPS için "Bilişsel becerileriniz yerine sorumluluğu bu araca yüklemiş oluyorsunuz ve bunun da zaman içinde yön bulma kabiliyetini üzerinde bazı olumsuz etkileri olabilir” diyor.
İnsanlar (ister kırsal ister kentsel ortamlarda olsunlar) rüzgar, güneş ve eğimler gibi çevresel ipuçlarını daha iyi fark etmek için kendi kendilerini geliştirebilir. Newcombe, “Pek çok insanın dikkat etmediği ipuçları var” diyor. Yelkencilik ve izcilik gibi uğraşlar yardımcı olabilir. Street, insanlara yerel oryantiring kulüplerine katılmalarını tavsiye ediyor.
Herkes bu tür faaliyetlere katılacak kaynaklara veya fırsatlara sahip olmayabilir ama bazı pratikler sadece yürürken veya tekerlekli sandalye kullanırken de uygulanabilir.
Öncelikle, yön bulma konusunda daha iyi olmak riskle olan ilişkimizi değiştirmemizi gerektiriyor. Newcombe’ye göre, ”Pek çok insan korktuğu için keşfetmeye istekli değil. Birçok yetişkin kaygılı, zaman kaybetmek istemiyor ve aynı zamanda kötü bir şey olabileceğinden endişeleniyor.”
Kaygılar yön bulma işini daha da kötüleştirebilir ve bizi bir kısır bir döngüye sokabilir. Zira anksiyete mekânsal görevler için gereken zihinsel alanı kullanıyor.
Newcombe, “İnsanları laboratuvarda endişelendirirseniz yön bulma becerileri kötüleşiyor”diyor. Ayrıca (elbette güvenli yerlerde) zaman zaman kaybolmak genel olarak yön duygumuza fayda sağlıyor.
Kültürel çeşitlilik yön tayinini geliştirmeye yönelik evrensel ipuçları vermeyi zorlaştırsa da, Fernandez-Velasco, genel olarak “Ne kadar çok hareket ederseniz, özellikle de sizi biraz zorlayıcı şekillerde, yön tayininde o kadar iyi olursunuz. Sorunun önemli bir kısmını yön bulmakta kötü olan insanların kendilerine güvenmemeleri ve navigasyon gerektiren durumlardan kaçınmaları” diyor.
Peki ya bir telefon uygulaması olmadan yön bulmayı hayal dahi edemeyen insanlar ne olacak? Uzmanlara göre teknolojiyle uzamsal becerileri birlikte kullanmanın da yolları var. Street, “Daima rotanızı Google Haritalar'ın belirlemesine izin vermeyin” diyor.
Newcombe, mümkün olan yerlerde ayarları değiştirmenizi öneriyor ve ekliyor: “Pek çok uygulamanın varsayılanı nereye gidiyorsanız dümdüz ilerlemek ve bu da öğrenmek için berbat bir yol. Kuzeyi her zaman üstte tutmayı savunuyorum. Ayrıca yakınlaştırmaya ve uzaklaştırmaya devam edin. Böylece hem navigasyon için ihtiyacınız olan ayrıntılı bilgileri hem de yer işaretlerini görebilirsiniz.”
Optimum düzeyde uyku almak da yardımcı olabilir. Dünya çapında yapılan bir çalışma gece yedi saat uyumanın navigasyon oyununda en iyi performansla bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor.
Sonuç: İyi haber, uzmanlar bu beceriyi bir ömür boyu geliştirmeye devam edebileceğimizi söylüyor.
BBC Future makalesinden Türkçeleştirildi.