

||http://www.radikal.com.tr/


NECİB MAHFUZ
Ortadoğu'nun Balzac'ı olarak tanımlanan Necip Mahfuz 95 yaşında öldü.
Mahfuz, 'edebiyatın incisi' sayılan eserleriyle, çağdaş Mısır romanın temelini
atıp, sanat kurallarını belirleyen bir yazardı
FAİK BULUT
Hakikat sırrını arayan derviş
Romanın duayeni; Mısır'ın Balzac'ı, Arap Shakespeare'i, eski ile yeni
arasındaki sanat köprüsü, çağdaş Arap romanının öncüsü... İşte, Mısırlı
yazar Necip Mahfuz'u (Aralık 1911-29 Ağustos 2006) tanımlayan sıfatlardan
birkaçı. Kahire doğumlu Mahfuz, on yedi yaşında yazmaya başladı. İlk eseri
1939'da basıldı. Kırk kadar roman, yüz kadar öykü ve otuzu aşan senaryo
kaleme aldı. Kahire Üçlemesi (İki Saray Arasında, Özlem Kasrı, Şekerevi
manasına gelen El Sukkariye) 1955-57 arasında tamamlandı. Eserlerinin yarısına
yakını filme çekildi. Öykülerinin büyük çoğunluğu İngilizceye çevrildi.
Durmadan yazardı
Mısırlı kitlelerle dünya arasındaki karmaşık ilişkilere değinen Mahfuz,
bu evrensel niteliğinden ötürü, 1988'de Nobel ödülü alan biricik Arap yazarı
oldu. Arap roman sanatının temelini atabilmek için, Batılı klasikleri okurdu.
Ancak o, bu ekole mensup olmadığını, Arap geleneklerine bağlı kaldığını
söylerdi. Düşündüğü gibi yazar; tecrübesini aktarırdı. İlk özgün Arap roman
ve öykü yazarıdır. 'Edebiyatın incisi' sayılan eserleriyle, çağdaş Mısır
romanın temelini attı, sanat kurallarını belirledi. Aydın belagati yerine,
halk diline dayanan basit bir üslup kullanırdı.
Durmadan yazardı, çünkü hayat onun için yazmanın ta kendisiydi. Yazmak,
hayatı onarmak ve yeniden inşa etmek demekti. Ömrünün son demlerinde yazmak
ise, kendisini fırtınalı denizlerden kurtaracak bir tahta parçası gibiydi.
Hayat, yazmanın öteki yüzü; yazmak ise yaşamın yansımasıydı onun için. Edebi
ürünleri, modern Mısır'ın tarihinin sadece aynası değil, aynı zamanda bu
tarihin yapımcısı gibidir. Tanık olduğu 20. yüzyılın ülkesindeki yansımalarını
romanlarına aktarırken kuru belgeselcilikten ziyade; kişiliğine de yansıyan
aşkın, metafizik, tasavvufi bir felsefi üslup denerdi. Hakikat sırrını keşfetmeye
çıkan bir dervişti o.
Politik yazar sıfatı taşırdı ama siyaset onun eserlerinde felsefi, insani
ve toplumsal bir anlamdan öteye gitmezdi. O, siyaseti edepli kıldı; ona
edebi ve felsefi bir boyut kazandırdı. Eserlerinde insanlık değerleri, özellikle
hoşgörü işlenir. Mahfuz bağnazlıktan, hele İslami fanatizmden hiç hazzetmedi.
Bir yazarın katli için fetva
1943'e kadarki yazılan kitapları İngiliz işgaline karşı tepkileri yansıtır;
1952'ye kadar olanlarında 'toplumsal' gerçekçilik egemendir; bu tarihte
askeri darbeyle krallık devrilmiş yerine cumhuriyet kurulmuştur. (Askeri)
Devrim sonrası Kahire Üçlemesi Arap dünyasında ünlenmesinin yolunu açmakla
kalmaz; aynı zamanda yazarın roman sanatında niteliksel bir sıçramayı temsil
eder. Mısır olgusunu işlerken, toplumsal analiz ile eleştirinin sentezini
oluşturur. 1959, Mahfuz'un sanat hayatının üçüncü aşamasıdır, ki bu 'yeni
olgu' diye adlandırılabilir. Yeni olgu, El Ehram gazetesinde yayımlanan
'Mahallemizin Çocukları' adlı dizi romanla birlikte zirveye çıkar. İslam
dünyasının en eski dini kurumu sayılan El Ezher uleması tarafından 'dini
aşağılıyor' diye Başkanlık Sarayı'na şikâyet edildi. Yasak kitap, 1967'de
Beyrut'ta basıldı. Yasak günümüzde sürüyor. İslami köktendinciliğin yayıldığı
1980'lerde, bu kitap iyice 'sorunlu' hale geldi.
Fanatikler (İslami Cemaat örgütü mürşidi meşhur Kör İmam), 'dine hakaret
ediyor' bahanesiyle yazarın katli için fetva çıkardılar. 1994'te bir İslamcı
fanatiğin bıçaklı suikaste uğrayan Mahfuz, ölümden kıl payı kurtuldu. Gariptir;
suikaste karışan on kişiden hiçbiri kitabı okumamıştı. Bazıları, "tutukevindeyken
kitabı okuduklarını hiç te kendilerine anlatıldığı gibi dine hakeret sayılan
şeyleri içermediğini" mahkeme ifadelerinde belirttiler. Nobel Vakfı, bu
kitapta, simge ve imalarla gizlenmiş politik bir sorgulamanın izine rastladığını
ve bu damarın yazarın sanat hayatının ikinci dönemine egemen olduğunu belirtmişti.
İlginçtir; 1960'lardan beri yasaklı kitabın Beyrut nüshaları korsan biçimde
Mısır sokaklarında satılabiliyor. Dar-ül Şark Yayınevi basım için geçen
yıl girişimde bulununca, kanuni engelin dışında, Mahfuz şu şartı öne sürdü:
"El Ezher Uleması, kitabı yasaklayan fetvasını kaldırmalı; fetvaya imza
atmış din adamı Muhammed Gazali, yeni basıma önsöz yazmalı."
Batıcı değil, aydınlanmacı
Biyografi yazarı Raymond Stock, "Mahfuz, Doğu-Batı sentezini yaratmanın
öncüsüdür. O bazen bir Mısırlı bazen de bir Alman gibi gözlemliyordu halkını"
demişti. Ona göre, üçleme romanını okumakla yetinenler Mahfuz'u 19. yüzyıl
edebi üslubuna yatkın bulurlarsa da, gerçekte o Batılı akranlarını aşmış
bir konumdadır. Bir paragrafta, kapsamlı bir romanı aktarabilecek düzeyde
yoğun bir edebi anlatı yeteneği kazandı. Son derece düzenli ve disiplinli
bir hayatı vardı Mahfuz'un.
Eserleri düalist bir denklem üzerine kuruludur: Adalet-zulüm, özgürlük-kulluk,
bilim-din, savaş-barış, iyi-kötü. İşlediği rüyalar ve düşler, bir bakıma
ütopyalar, kadife yumuşaklığında, akzambaklar kadar gibi gözalıcı ve engin
deryalara açılan türdendir. Mahfuz, okurlarını adeta kaçırıp esir alır;
onlara keşfedip fethetme, teşhir ve icat etme duygusunu aşılar. Okudukça,
soruların arkası bir türlü gelmezdi. Batıcı değil, aydınlanmacıydı; kitaplarını
okuyan, 'modernizmin cenneti'ni keşfederdi.
1967 savaşında Mısır, İsrail karşısında bozguna uğrayınca; Mahfuz, roman
yerine öykü yazımına koyuldu. Çünkü Arap tarihinin bir yere çakılıp kaldığını
sezinledi. 1952 Devrimi'ni gözden geçirdi; ülkesinin efsane lideri Cemal
Abdülnasır'ın başarı ve kusurlarını analiz etti. Devlet Başkanı Enver Sedat'ın
İsrail ile yaptığı Camp David anlaşmasını destekledi; rivayete göre, Nobel
Ödülü'ne layık görülmesi bundandır. İsrail'e hakkını verirken, Filistin
davasının sıkı bir savunucusuydu. Nobel armağanının dörtte birini, Filistinli
kuruluşlara bağışladı.
Romanlarında Mısır'ın, başkent Kahire'nin kenar mahallelerindeki hayatı
konu edinir. Mahfuz, başkentin dört bir yanına yayılmış salaş kahvelerde
Kahire'nin o telaşlı hayatını betimlerken, aynı zamanda Mısırlı Arap kimliğinin
oluşmasına büyük bir katkı yaptı. Ölümünden birkaç hafta önce, Mahfuz ilham
kaynağı ve hayat pınarı niteliğindeki o ünlü (Vişawi) kahveye şöyle bir
uğrayıp, eski dostlarıyla hasret gidermişti. Bu satırların yazarı, birkaç
yıl önce Mahfuz'un mekân tuttuğu kahvelerde inceleme yapınca, işin sırrına
ermişti. Sıkça kullandığı deyimle, Mahfuz 'orta tabaka' insanıydı; ilk gözağrısı
El Cemaliye semtindeki bu tabakanın esiri oldu; öykü, roman, nükte, mizah
ve dramalarında hep bu kesimi konu edindi. Ülke olaylarına, 1919'da bağımsızlığı
temsil eden el Wafd Partisi'yle İngiliz işbirlikçisi yerli gericiler arasındaki
mücadeleye ve dünyadaki gelişmelere mahallelisinin gözüyle baktı.
Geveze, salon aydınları
Eleştirel romanlarındaki kahramanları da salon aydınlarıydı; İngiliz
sömürgeciliğine direnen, varoluş nedenini sorgulayan, kötülerden intikam
almayı deneyen; hayır ile şer arasında gidip gelen ve Nil kıyısında gevezelik
eden aydınlar...
Eve yürüyerek gider; yolda gördüğü herkesle haşır neşir olurdu. Ancak kitabından
ötürü 1990'larda basında kendisine yönelik 'din düşmanı' kampanyası başlayınca,
en yakın iki dostundan biri olan, bir gazetecinin arabasıyla gidip gelir
oldu. "Bir aydını, korumasıyla sokakta yürürken düşünemiyorum" diyor ve
halktan bir saldırı da beklemiyordu. Fanatik saldırı gerçekleşince, 'sıkı
bir koruma'ya alındı; bir daha sokağa çıkamadı, çok sevdiği Kahire insanlarıyla
uluorta görüşüp birkaç kelam edemedi. Hakiki bir Mısırlı ve Kahireliydi.
Doksan beş yıllık ömrünü eski Kahire'de, kadim şehirde geçirdi. Çünkü burası
edebi konular açısından bir hikmet ve halk hazinesi gibiydi. Zorunlu haller
dışında, yeni kente uğramadı.
1940'larda özel hayatında önemli yeri olan, vaatlerle dolu kültürel ve fikirsel
projelere damgasını vuran, gelişmelere ayak uydurmayı beceren küçük aydın
kümesiyle hep birlikte oldu. Haftanın ilk üç gününü kitap yazmaya, perşembeyi
çocukluk arkadaşlarına, cumayı daha geniş sanat çevresine ve cumartesi gününü
ise ailesine ayrmıştı. Onlar için, tarihi Erabi ile Vişawi kahveleri bulunmaz
iki sanat/sohbet ortamıydı.


||http://www.radikal.com.tr/


'Bedel ödemekten korkmayacaksın'
'Eğer bir yazar, toplumunun kanunlarının ya da inançlarının artık geçerli
olmadığı sonucuna ulaşmışsa konuşmak onun görevidir'
Necip Mahfuz'un Nobel Edebiyat Ödülü'nü almasından hemen sonra Paris
Review'da yayımlanan röportajdan bir bölüm...
Yazar olmanıza neden olan nedir?
El-Manfalouti, Taha Hussein ve El-Aqqad gibi çağdaş yazarlardan etkilenerek
okuldayken yazmaya başladım. Bana yazma tutkusunu aşıladılar, öyle ki ikinci
sınıfın sonunda fen bölümünden edebiyat bölümüne geçtim.
Yazmaya ne zaman başladınız?
1929'da. Bütün hikâyelerim reddedildi. Salama Musa -Majalla'nın editörü-
bana şöyle derdi: "Sende büyük potansiyel var ama henüz orada değilsin."
1939'un Eylül ayında, tarihi hatırlıyorum çünkü İkinci Dünya Savaşı'nın
başlangıcıydı, Hitler Polonya'ya saldırıyordu, öykülerimden 'Abath al-Aqdar',
Majalla'nın bana yaptığı bir sürpriz olarak yayımlandı. Hayatımın en önemli
olaylarından biriydi.
Bu olaydan sonra yazılarınızın yayımlanması daha kolay oldu mu?
Hayır... Gerçi ilk öykünün yayımlanmasının ardından, yazar bir arkadaşım
ağabeyinin sahibi olduğu yayın şirketinden bahsetti. Orta karar başarısı
olan bir yayın komitesi kurmuşlardı, onlara katıldım. 1943 yılında düzenli
olarak çeşitli eserleri yayımlamaya başladık. Her yıl benim öykülerimden
birini de yayımlıyorduk.
Ama geçiminizi hiçbir zaman yazmaya dayandırmadınız?
Hayır. Her zaman memurdum. Tam tersine, edebiyata para harcadım. Uzun
süre yazdıklarımdan para kazanmadım. Yaklaşık seksen hikâyemi bedavaya yayımlattım.
Hatta kurduğumuz yayın komitesine yardımı olsun diye ilk romanlarım için
bile para almadım.
Yazdıklarınızdan ne zaman para kazanmaya başladınız?
Kısa öykülerim İngilizce, Fransızca ve Almancaya çevrildiğinde. Özellikle
'Zabalavi' büyük başarı elde etti ve bana diğer bütün hikâyelerimden daha
fazla para kazandırdı. Başka bir dile çevrilen ilk romanım Midak Sokağı'ydı.
Yayıncı bizi dolandırdığı için ne ben ne de çevirmen paramızı aldık.
Genç Mısırlı yazarlarla temasınız var mı?
Her cuma akşamı Casino Kasr el-Nil'de genç yazarların davetli oldukları
toplantılara katılıyorum. Şairler, yazarlar, edebiyatla ilgilenenler...
1971'de hükümet için çalışmayı bıraktığımdan beri arkadaşlarım için daha
fazla zamanım var.
1952'yi getiren politik sürecin hayatınızda ne gibi etkileri oldu?
1919 devrimi olduğunda yedi yaşındaydım. Etkilenmiştim, amaçları beni
büyülemişti. Tanıdığım herkes Wafd partisi üyesiydi, özgürlük adına kolonileşmeden
kurtulmayı savunuyordu. Sonraları politikada daha aktif bir rol oynamaya
başladım, Zaghlul Paşha Saad'ın açık bir takipçisi oldum. Ama hiçbir zaman
politik bir partinin üyesi olmadım ya da resmi bir komitenin parçası haline
gelmedim. Wafd taraftarı olmama karşın parti üyesi olmayı hiç düşünmedim
çünkü bir yazar olarak bir parti üyesinin asla sahip olamayacağı mutlak
özgürlüğe sahip olmayı istiyordum.
Ya 1952?
Devrim nedeniyle mutluydum. Ne yazık ki demokrasi konusunda fazla bir
yararı olmadı.
Nasır döneminden bu yana demokrasi yönünde ilerleme olduğuna inanıyor
musunuz?
Evet, elbette, bu konu şüphe götürmez. Nasır zamanında insan duvarlardan
bile korkardı. Herkes korkuyordu. Kahvelerde, konuşmaya korkarak otururduk.
Evde oturduğumuzda da konuşmaya korkardık. Çocuklarımla devrimden önceki
olaylar hakkında konuşmaya korkardım -okula gidip yanlış anlaşılabilecek
bir şey söylemelerini istemezdim. Sedat dönemi bize kendimizi biraz daha
güvende hissettirdi. Hüsnü Mübarek? Anayasa demokratik olmasa da kendisi
demokratikti. Artık düşüncelerimizi dile getirebiliyoruz. Basın özgür. Evde
oturup İngiltere'deymiş gibi yüksek sesle konuşabiliriz. Ama anayasanın
elden geçirilmeye ihtiyacı var.
Sizce Mısır halkı demokrasiye hazır mı? Nasıl işlediğini anlıyorlar
mı?
Bugün Mısır'da insanlar nasıl yiyecek ekmek bulacaklarını düşünüyorlar.
Sadece eğitimli olanlar demokrasinin nasıl işlediğini anlıyor. Ailesi olanların
bu konuyu tartışmaya ayıracak boş tek bir dakikaları yok, çocuklarına bakabilmek
için çalışmak zorundalar.
Bir yazar mutlak özgürlüğe mi sahip olmalı?
Size tam olarak ne düşündüğümü söyleyeyim: Her toplumun korumaya çalıştığı
gelenekleri, kanunları ve dini inançları vardır. Zaman zaman değişim isteyen
bireyler ortaya çıkar. Toplumun kendini savunmaya hakkı olduğuna inandığım
kadar bireyin de karşı çıkmaya hakkı olduğuna inanıyorum. Eğer bir yazar,
toplumunun kanunlarının ya da inançlarının artık geçerli olmadığı sonucuna
ulaşmışsa konuşmak onun görevidir. Ama bu açıksözlülüğün bedelini ödemeye
de hazır olmalıdır. Eğer bedeli ödemek istemiyorsa sessiz kalmayı tercih
edebilir. Tarih, düşüncelerini açıkladıkları için hapse giren ya da yakılan
insanlarla dolu. Ben her iki tarafı da savunuyorum, ifade özgürlüğünü de,
toplumun kendini savunma hakkını da. İşlerin doğal akışı budur.
Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandığınızı öğrendiğinizde ne hissettiniz?
Şaşkınlıkla karışmış bir mutluluk hissettim. Ödülü kazanmayı kesinlikle
beklemiyordum. Benim zamanımda Anatole France, Bernard Shaw, Ernest Hemingway
ve William Faulkner gibi büyük kalibreli yazarlar bu ödüle aday gösterilirlerdi.
Jean-Paul Sartre ve Albert Camus gibi isimler.. Bir gün bir arap yazarın
da bu ödülü kazanabileceğinin söylendiğini duyardım ama olacağından şüpheliydim.
Ama Arap yazar Abbas Mahmoud El-Aqqad sizin kazanmanızdan yirmi yıl
önce sizi bu ödüle aday göstermemiş miydi? Televizyonda bir röportajda sizin
Nobel'i hak ettiğinize inandığını söylemişti.
El-Aqqad her zaman cesur düşünceleri olan bir adam olmuştur.
Nobel'i kazanmak yaşantınızı ve üzerindeki çalıştığınız eserleri etkiledi
mi?
Yazmaya devam etmem için beni cesaretlendirdi. Ne yazık ki hayatımın
oldukça geç bir döneminde ödülü kazandım. Kişisel yaşantımdaysa Nobel'i
kazanmak alışkın olmadığım ve tercih etmeyeceğim bir hayat tarzını bana
dayattı. Birçok röportajı ve toplantıyı kabul etmek zorunda kaldım oysa
huzur içinde çalışmayı sürdürmeyi tercih ederdim.
Nobel'i kazandığınızdan bu yana hayatınızda olan en önemli olay ne?
1994'te yediğim dayak. (Bir gencin boğazına bıçak dayayarak Mahfuz'un
hayatına kastettiği olay. Bu cinayet teşebbüsünden sonra yazarın sağ eli
uzun süre felçli kalmıştı.) Olayın korkunçluğunu bir tarafa bırakırsak insanların
ilgileri ve desteklerinden çok etkilenmiştim.
Yapıtlarınızın Arap edebiyatına etkisi nasıl oldu?
Bu soruya ancak eleştirmenler yanıt verebilir. Benim eserlerimin Arap
edebiyatını etkileyip etkilemediğini tartışmak onların işi. Ama Nobel Ödülü'nü
kazanmamın diğer bir etkisi de daha fazla Arap eserinin dünya dillerine
çevrilmesi oldu. Bunu özellikle Mısır'da ziyaretime gelen Ruslar'dan ve
Frankfurt Kitap Fuarı'na çağırmak için gelen Almanlar'dan duydum.

