Antik Roma hakkında düşündüğümüzde, amfitiyatroyla gladyatörlerin ötesinde akla gelen ilk şey SPQR akronimidir. Onu Roma binalarında sık sık görebilirsiniz, savaş standartlarına süs olarak eklenir ve madenî paralarda yer alır; Roma dönemine dair bir hatırlatıcı bulmak neredeyse imkansızdır. Peki, tam olarak ne anlama gelir ve neden E Pluribus Unum Amerika Birleşik Devletleri için olduğu gibi, Rome’nin de facto sloganı olarak kabul edilir?
SPQR, Eski Latince bir ifade olan “Senatus Populusque Romanus” kelimesinin kısaltmasıdır. İngilizceye çeşitli çevirileri vardır ve çeviri kişiye göre değişir. Kimilerine göre, Roma Senatosu ve Halkı anlamına gelir. Hangi çevirinin daha doğru olduğuna inanırsanız inanın, her ikisi de Roma Cumhuriyeti ve daha sonra Roma İmparatorluğu’nun iki eşit derecede önemli kurumunu ifade eder: Roma Senatosu ve ona doğru kararları vermeleri için güvendikleri yurttaşları.
Roma SPQR’ı ne zaman kullanmaya başladı?
M.Ö. 509 yılı civarında Roma Cumhuriyeti kurulduğunda, SPQR sembolünün somut nesneler üzerindeki ilk belirgin görünüşleri M.Ö. 80 civarına kadar tarihlendirilmez. M.Ö. 80’den önce SPQR sembolünün var olup olmadığı üzerinde tartışmalar olsa da, tarihçiler genel olarak böyle bir sembolün olmadığını kabul ederler. Bu nedenle SPQR sembolünün bu zaman diliminde neden ortaya çıktığı, Roma Cumhuriyeti’nin son günlerinde neler olduğuyla ilgilidir.
Optimates vs. Populares: Roma’nın Sorunlarının Başlangıcı
Roma, M.Ö. 91 yılından itibaren Cumhuriyet’te büyük bir ayrışma başladı.
Alman tarihçi Theodor Mommsen tarafından 19. yüzyılın ortalarında ortaya atılan bir ifadeyle, Roma halkını iki gruba ayırabiliriz: optimates ve populares.
Modern dünyanın siyasi partiler olarak gördüğü zaman diliminde ortaya çıkmamış olsalar da, bu iki farklı düşünce tarzı o zamanın sosyal ve siyasi tartışmalarını domine etmiştir.
Optimates’e göre, iktidar Senato’da kalmalı ve onları hiçbir şekilde aşamamalıdır. Bu inançları benimseyenler, Senatörlerin bir sebeple seçildiğine ve Roma halkının kendileri için oluşturdukları siyasi sürece güvenmeleri gerektiğine inanmaktadır.
Sonuçta, onlar için bu, kendilerini çevreleyen barbar kabilelerden ayıran bir yönetim biçimiydi.
Diğer yandan, populares ise, genel halkın Senato’dan daha büyük bir söz hakkına sahip olması gerektiğini veya en azından halka daha uyumlu Senatörlerin olması gerektiğini düşünüyordu.
Populares’in birincil şikayeti olmamakla birlikte, Gaius Gracchus gibi siyasetçilerin savunduğu tahıl dağıtımları sürekli bir şekilde dile getiriliyordu. Tabii ki, populares ve optimates arasında anlaşmazlık yaşanan birçok başka konu vardı. Bununla birlikte, geleneksel olarak halka tahıl dağıtılması, nitelikli kişi sayısı, miktarı, kalitesi ve fiyatı konularında en büyük şikayetler arasında yer alıyordu.
Ateşi Körüklemek: Sosyal Savaş
MÖ 123’ten MÖ 91’e kadar, optimatlara ve populareler arasındaki ayrım Roma nüfusu ve diğer Latin halkları arasında giderek büyümeye devam etti. MÖ 91’e gelindiğinde İtalya yarımadasında tamamı kontrol etmelerine rağmen, sadece bazı kişiler tam anlamıyla Roma vatandaşı olarak kabul edildi. Samnit Savaşları sırasında, erken Cumhuriyet, kendilerine yardım eden veya çatışmasız teslim olan kabilelere Roma vatandaşlığı vermeyi kararlaştırdı.
Bunlara karşı çıkanlar ise vatandaşlık hakkı elde edemedi. Bundan sonraki yüzlerce yıl boyunca, tam vatandaş olarak kabul edilmeyen İtalyan müttefikler, vergi yükü ve Roma ordusuna sağladıkları insan kaynağından bıktılar ve bunun karşılığında pek bir şey alamadılar.
Onların en büyük destekçilerinden biri Marcus Livius Drusus adında bir devlet adamıydı. Drusus, Latin halkı için daha fazla hak veya açıkça vatandaşlık talep etti. Hiç kanıtlanmasa da, Roma’nın bir ajanının onu suikast düzenlediği şüpheleniliyor. Ölümünden sonra, çeşitli İtalyan müttefikler isyan etmeye başladı ve Sosyal Savaş başladı. Sosyal Savaş sırasında, iki general ön plana çıktı. İlk olarak ünlü General Gaius Marius ve ikincisi onun eski astı Sulla. Roma ordusu başlangıçta zorluklarla karşılaşsa da, isyan eden kabilelerin çoğunu yok etmeyi başardı. Ancak savaş sona ermeden önce, Roma’nın doğu eyaletlerinde sıkıntılar başlamıştı.
Birinci Mitridat Savaşı ve Sulla’nın İç Savaşı
Roma, içerde bir savaşla uğraşırken Pontus Kralı Mithridates VI, Anadolu’yu istila etti. Orduları hafif Roma savunmalarını süpürürken, ona karşı savaşmak için yeni bir ordu kuruldu. MÖ 87’de, Savaş kontrol altına alındı ve Sulla bu yeni orduya komuta etti. Bu, Marius’u öfkelendirdi ve Sulla’dan komutasını aldı. Ancak sonunda Sulla orduyla Roma’ya yürüdü. Şimdi, ordusu olmayan bir general olarak kalan Marius sürgüne gönderildi, Sulla ise Mithridates’le savaşmak için ayrıldı.
Sulla’nın yokluğunda, Marius geri dönmeye karar verdi. Kendi yeni ordusunu toplayarak, Roma’ya yürüdü ve onu ele geçirdi. Marius hızla popülistlerin desteğini kazandı ve eşi benzeri görülmemiş bir yedinci konsolosluk kazandı. Marius’un yaptıklarını duyan Sulla, Roma’yı geri almak için İtalya yarımadasına ordusunu çıkardı.
Sosyal savaş gibi, Sulla’nın iç savaşı da parti hatları boyunca bir çatışmaydı: optimatlar ve popülistler. Sulla sağlam bir optimat idi ve Marius’un ordularını atlatarak, Colline Kapısı Muharebesi’nde popülistler ordusunu büyük bir zaferle yenilgiye uğrattı. Zaferi sağlandığında, Roma nihayet neredeyse on yıl sonra barış içindeydi.
Neden Sulla SPQR’yi Kullanmaya Başladı?
Sulla’nın Roma diktatörü olarak yönetimi ele geçirmesinden sonra, öncelikle gücünü sağlamlaştırmak için çabaladı. Ardından, binlerce düşmanını idam ettirmesinden sonra, kan tutkusunun sona ermesi ve Cumhuriyet’e düzen getirilmesi gerektiğini fark etti. Sulla’nın diktatör olarak görev yaptığı dönemde, SPQR ifadesi heryerde belirmeye başladı. Sulla’nın neden bu dönemde bunu yapmayı tercih ettiği ve kullandığı ifade tarzı, elde etmek istediği hedefin açık bir göstergesiydi. Populares ve optimates arasındaki uzun süredir süregelen anlaşmazlıklar nedeniyle, Sulla muhtemelen bu iki grubun birlikteliğini göstermek istedi. Optimates güçlü bir senato lehindeyken, populares ise güçlü bir vatandaşlık yanındaydı. SPQR, Roma hükümeti için hayati olan bu iki kurumun kalıcı olarak birbirine bağlı olduğunu gösterir. “Roma Halkı” terimini içermek, taze Roma vatandaşları olan İtalyan halkıyla iyi geçinecekti. Sulla’nın saltanatı sırasında, isyan etmiş kabileler dahil, İtalya yarımadasının tüm halklarına Roma vatandaşlığı verildi. “Motto”ya “Roma Halkı” terimini yerleştirerek, Sulla, bu halkın bu noktada yüzyıllardır vatandaş olan diğer herkes kadar Roma olduğunu simgeledi. Bu ifadeyi madeni paralara, binalara, bayraklara ve tüm belgelere yerleştirmek, bu noktayı vurgulamaktan başka bir şey yapmamıştır.
SPQR’nın Mirası
Sulla diktatörlük görevinden ayrıldıktan sonra dahi SPQR ifadesi, Roma için sevimli bir sembol olarak kalmaya devam etti. Cumhuriyet imparatorluğa geçtiğinde, Senato’nun Cumhuriyet döneminde sahip olduğu siyasi otorite sadece bir kısmını koruyor olsa da, bu ifade hala kullanılıyordu. Roma imparatorluğu döneminde, bu ifade Roma tarihinde önemli bir sembol olarak görülüyor, erken günlerine atıfta bulunuyordu. SPQR gibi basit bir ifade bile, gelişinin zamanında yatan tarihi gerçekler açısından çok önemliydi ve Sulla, kelime seçimi konusunda büyük bir düşünce harcamıştı. Başlangıçta farklı halkları ve grupları bir araya getirmek için bir birlik çırası olarak kullanılan bu ifade, zamanla Roma’nın kalıcı bir sembolü haline dönüştü.