This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
zeki zikrullah kırmızı
DİZİN
Ranciere, Jacques; Özgürleşen Seyirci (2008) Özdemir, Coşkun; Urfa’dan Harvard’a (2012) Mişima, Yukio; Dalgaların Sesi (1954) Barfuss, Lukas; Yüz Gün (2008) Ran, Nazım Hikmet; Bütün Şiirleri 3. Kuvâyı Milliye (1941) Erbaş, Şükrü; Yolculuk/Kimliksiz Değişim (1986/1992) Timur, Taner; Marx Engels ve Osmanlı Toplumu (2012) Erdem, Özgür; Dersim Yalanları ve Gerçekler (2012) Lenz, Siegfried; Almanca Dersi (1968) Nesin, Aziz; Ölmüş Eşek (1957) Nesin, Aziz; Mahallenin Kısmeti (1957) Nesin, Aziz; Hangi Parti Kazanacak (1957) Orsenna, Eric; Pamuk Ülkelerine Yolculuk (2006) Dickens, Charles; İki Şehrin Hikâyesi (1859) Mişima, Yukio; Yaz Ortasında Ölüm (1950) Sohn-Rethel, Alfred; Zihin Emeği Kol Emeği (1970) Tunç, Ayfer; Memleket Hikâyeleri (2012) Ran, Nazım Hikmet; Bütün Şiirleri 4. Yatar Bursa Kalesinde (1929 -1951) Mercier (Bieri), Pascal (Peter); Lizbon’a Gece Treni (2004) Ungaretti, Giuseppe; Batık Liman ve Başka Şiirler (1914-1935) Botton, Alain de; Cinselliğe Nasıl Farklı Yaklaşırız? (2012) Eagleton, Terry; Kötülük Üzerine Bir Deneme (2010) Johnson, Patricia Altenbernd; Heidegger Üzerine (2012) Tunç, Ferruh; Tunç Ayna (2012) McEwan, Ian; İlişkiler (1978) Yıldız, Bekir; Sahipsizler (1971) / Dünyadan Bir Atlı Geçti (1975) Auster, Paul/Coetzee, J.M.; Şimdi ve Burada: Mektuplar 2008 -2011 Höller, Hans; Thomas Bernhard Smith, Zadie; Bugün Farklı Düşünüyorum: Zaman Zaman Yazdıklarım (2009) Wood, James; Kurmaca Nasıl İşler? (2008) Primozic, Daniel Thomas; Merleau-Ponty Üzerine (2000) Ginsberg, Allen; Uluma ve Öteki Şiirler (1955) Mişima, Yukio; Denizi Yitiren Denizci (1963) Quignard, Pascal; Butes (2008) Yıldız, Bekir; Evlilik Şirketi (1972) Kutlu, Mustafa; Anadolu Yakası: Nehir Söyleşi (2012)
1
Nesin, Aziz; Bay Düdük (1957) Nesin, Aziz; Havadan Sudan (1957) Nesin, Aziz; Nazik Alet (1957) Uysal, Oya; Uzak Olan Sendin (2013) Nothomb, Amelie; Sınır Tanımayan Cesetler (2008) Therborn, Göran; Marksizmden Post-Marksizme (2008) Dickens, Charles; Büyük Umutlar (1861)
2
OKUMALARIM
Ranciere, Jacques; Özgürleşen Seyirci (2008), Çev. E. Burak Şaman Metis Yayınları, Birinci Basım, Eylül 2010, İstanbul, 122 s. Fransız düşünür Rancier‟nin bu küçük çalışması benim için yaratıcı, ufuk açan bir okuma oldu açıkçası. „Seyirci paradoksu‟ dediği şeyden hareketle seyretmeyi, bakmayı çözümlüyor yazar. Ona göre özgürleşme; söyleme, bakma ve yapma arasındaki ilişkileri kuran olguların tahakküm ve boyun eğdirme yapısına ait olduğunu anlamamızla başlar. Bakma da konumların dağılımını onaylar ya da dönüştürür çünkü eylem kipinde. Seyirci de eyler, gözlemler, seçer, karşılaştırır, yorumlar. Başka şeyle ilişkiler. Karşısında duran şiirin öğeleriyle kendi şiirini kurar. “Seyirci, icrayı kendi usulünce yeniden oluşturarak katılır icraya.” (18) “Cahil hoca paradoksunun
anlamı budur: Öğrenci, hocanın kendisinin de bilmediği bir şeyi öğrenir hocadan. Öğrenci, bunu kendisini araştırmaya zorlayan ve bu araştırmayı teyit eden hocalık becerisinin etkisiyle öğrenir. Fakat öğrendiği şey hocanın bilgisi değildir.” (19)
İcrayla seyirciye aktarılan sanatçının bilgisi ya da ruh hali değil, nedenle sonuç özdeşliğini kıran „o üçüncü şeydir icra.‟ (20) Altını çiziyorum: “İlkin radikal mesafeyi, ikinci olarak rol dağılımını, üçüncü olarak
bölgeler arasındaki sınırları reddettiğimizde yeni bir şey öğrenmemize imkân veren başlangıç noktaları, Dörtyol ağızları ve kavşaklarla dolar her yer. Seyircileri oyuncuya, cahilleri bilgine dönüştürmemiz gerekmez illa. Cahilde iş başında olan bilgiyi ve seyirciye özgü etkinliği teslim etmemiz gerekir bunun için. Her seyirci zaten kendi hikâyesinin oyuncusudur; her oyuncu, her eylem insanı da aynı hikâyenin seyircisidir.” (22)
Özgürleşme sözcüğü; eylemde bulunan ile izleyen, birey ile kolektif yapı üyesi arasındaki sınırın belirsizleşmesini anlatır. Mekân ve zaman, emek ve boş zaman paylaşımı şimdi ve burada yeniden yapılandırılır. Üçüncü yol, neden sonuç bağının kendini ve aptallaştırma mantığını destekleyen varsayımların işleyişini sorgulamayı hedefler. Bir hikâye anlatımıyla, bir kitabın okunuşuyla veya bir imgeye bakmakla eşit saymak için tiyatro sahnesine atfedilen toplulukçu güç ve yaşamsallık imtiyazını geri almayı önerir. Yani tiyatro sahnesi yeni bir eşitlik sahnesine dönüşmeli. Çünkü tüm yorumlarda bildiğimizi bilmediğimizle bağlarız, hem yeteneğini sergileyen yorumcu (icracı) hem de yeteneklerini yeni bir bağlamda inceleyen seyirciler olmak. “Özgürleşmiş bir topluluk, bir hikâyeciler ve tercümanlar topluluğudur.” (26) Ranciere‟e göre, gerçekliği görüntüye dönüştürecek hiçbir mekanizma, tüm arzu ve enerjiyi midesine indiren bir canavar ve yeniden kurulması gereken yitip gitmiş bir toplumun olmadığı varsayılmalı. “Var olan şey ise sadece her yerde ve her zaman
ortaya çıkabilecek uyuşmazlık sahneleridir. Uyuşmazlık da, duyumsanabilir olanın özel bir düzenlemesi demektir – görünüşlerin altında saklanan bir gerçekliğin ve apaçıklığını herkese kabul ettiren bir verinin tek bir sunuş ve yorum rejiminin olmadığı düzenleme. Her durumun kendi içinden çatırdayarak başka bir algı ve anlam rejimiyle yeniden yapılandırılmaya müsait olması demektir uyuşmazlık. Algılanabilir ve düşünülebilir olanın peyzajını yeniden yapılandırmak, mümkün olanın sınırlarında bir değişiklik yapmak ve yetenekle yeteneksizlikleri en baştan paylaştırmak anlamına gelmektedir. Uyuşmazlık, algılanmış olanın, düşünülebilir ve yapılabilir olanın apaçıklığını ve ortak dünyanın koordinatlarını algılamaya, düşünmeye ve değiştirmeye muktedir olanların bölüşüm
3
biçiminde. ortak olanı tartışan söz olarak duyurmak amacıyla ortak bir dünyayı bölüşen kişiler (57) Bağlamı hep yeniden tartışmaya alan Ranciere yordamı Badiou‟vari bir tümcülükle şöyle sürdürüyor: “Bir olduklarını ilan etmeye vakit ayırabildiklerinde başlar politika. “Bu model. Temel-etik ne olabilir sorusuna yanıtı. çerçeveleri. Bununla birlikte.ve yeteneksizliklerin.” (52) anlamlar ve doğurabilecekleri sonuçlar arasındaki bir tutarsızlık ve bağlantısızlıktan kaynaklı bir etkileyicilik. öznelerle ilgilendirme tarzlarımızı.” de bu çerçevede. herkes için mümkün hayat biçimlerinin yeni baştan bölüşülmesine katkıda bulunmuştur. deneyimi belli bir demokratikleşmeye tabi tutmuştur . dünyada görülmeyeni gördürmek amacıyla. Bu çalışma temsil edilebilirin koordinatlarını değiştirir. sanatın politikaya temas ettiği nokta burasıdır.) Küresel ölçekte ucuz bir söylem (retorik) burada da uzaktan etkisini gösteriyor. genel bir egemenlik altına alma anlayışı değil. görünür olanla görünürün anlamı arasında yeni bağlar kurma çalışmasıdır kurmaca. Siyasal özneleştirme süreci de nitekim bundan ibarettir: Mümkün olanın yeni bir topografyasını çizmek üzere. biraz Foucault olabilir ama Ranciere yorumunu açıkçası oldukça yaratıcı buluyorum. Başka bir şey yapmaya zaman bırakmayan işin/çalışmanın görünmez mekânında kalmaya yazgılı varlıklar. Çünkü politikanın merkezinde de görüş ayrılığı durur. Klasik kurmacaya hâkim olan özneler.bölüşümünde bir çatlak ortaya çıktığında başlar politika. Kolektif özgürleşme tasavvuru. algılar ve olay zincirleri arasındaki hiyerarşiyi yıkan modern roman. İktidar ilişkilerini öngören polis düzenini bozan pratiktir. Kolektif özgürleşme tasavvuru. algıların duyusal dokusunda ve duyguların dinamiğinde çatlaklar açmaya niyetli sanatçıların stratejileri vardır. verili olanın birliğini ve görülür olanın apaçıklığını yıkan. biricikle genel. ders veren nesneler olmaktan çıkıp topluluğun oluş tarzları olarak doğrudan geleneğe dönüşmeleridir. Sorun Foucault‟da. ya da bedenlerin çıkardığı bir gürültü gibi anlaşılan şeyi. duyumsanabilir olayları algılayışımızı. bağlantısı olmayanın bağlantısını kurmaya.” (46) Bu alıntıya ekleyebileceğim şey belki Derrida. Öncelikle politika. uyuşmazlık sahnelerine yapılan yetenek yatırımlarının kolektifleştirilmesidir. Bu anlamda. Kurmacanın işi budur. Kurmaca gerçek dünyaya karşıt olan hayali bir dünyanın yaratılması değildir. olaylar. Erki zamandan soyutlamak. Ayrıca Ranciere‟in bu düşünürlerle ilişkisini de bilmiyorum.” Doğal düzenin duyumsanabilir apaçıklığını bozar politika. duyumsanabilir sunum tarzlarını değiştirme.” (57) Buradaki uyuşmazlık. hesaba katılmamış yeteneklerin eylemi. görünür ve ifade edilir olanan işaretlerini değiştirmeye. Bir başka deyişle: uyuşmazlığın etkileyiciliği. Çerçevesi de önce yasalar ve kurumlarla belirlenmez (…) Politika. görünüşle gerçeklik. görülmemiş olanı gördürmeye. iktidarın uygulanması veya iktidar mücadelesi değildir. bunlar mantıksız varsayımlardan başka bir şey değil. bu kudretin incelenmesinde araştırılıp keşfedilecek daha fazla şey olduğunu düşünüyorum. sanatın bir hayat biçimine dönüştüğü düşüncesiyle. erksizliğin erkleşmesi ya 4 . Söylediğim gibi. modernlik dediğimiz şeye de bugün hâlâ eşlik Ranciere‟in geldiği yerde „estetik kopuş‟ kavramı öne çıkıyor ve ona bağlı özel bir etkileyicilik biçimi: “Duyumsanabilir formlarla bu formlarda bulabileceğimiz etmektedir. ortak nesnelerin tanımlanmasına imkân tanıyan duyumsanabilir çerçeveleri yeniden yapılandırma etkinliğidir. “Estetik ayrılık rejiminde.düzenini yeniden tartışmaya açar.” (62) Karşılıklılık bir yana. ölçüleri ya da ritimleri değiştirerek böylece ifade biçimlerini değiştirme. düşüncelerin artık temsil edilen bedenler veya görüntüler tarafından taşınan. dünyamızın olaylarla ve figürlerle dolu olma şeklini değiştirir. “Tersinden de olsa Platon bize şunu öğretir: Mekânın ve yeteneklerin. fikir ya da duygu çatışması değil. modern roman. çok kolayca görüneni başka biçimde gördürmeye. Uyuşmazlıklar meydana getirme. Fakat deneyimi yeniden tarif etmeye dönük bu mikro-politikalar ile politik ifade kolektiflerinin inşası arasında belirlenmiş bir mütekabiliyet ilişkisi yoktur. sonu gelmeyen o fetişleştirilmiş teşhir etme çabasındansa ya da canavarın sınırsız gücünün bir türlü bitmeyen ispatındansa. düşünürün genelde tarihsiz tarihçilerin düştüğü bir yanılgısına burada tosluyoruz (Yani ben tosluyorum. yani niteliksiz insanların niteliğinin işlenmesidir. türlü duyusallık rejimleri arasındaki çatışma. alelade bir insanın yeteneğinin.
vb. kendi alanı dışındaki gerçek dünyaya müdahale edemez.” 5 . kıvrım yapar. yapıt. duyumsanabilir bir biçim düzeneğinin anlamının tezahürü ile bu anlamın somut gerçekliği arasında bulunması istenen özdeşliktir. polemik biçimde parçalayıp çoğaltır. postmodern bulamacı) yanlış ve tehlikeli buluyorum. genelde bağlam içi bağlam meselesini kendi dünyagörüşümün halkaları gibi kavrıyor olsam da. kurmaca üretmenin iki farklı biçimi arasında kurulan bir ilişkidir (…) Sanat pratikleri görülür. yaşayan yanını görmemizi ciddi biçimde ketler. Aynı biçimde sanatın politikayla ilişkisi de kurmacadan gerçeğe geçiş değil. Duyuma gelmiş ortak kumaşın (arakesit.) üzerinde estetik politikası ile politika estetiği buluşur. “Yeni özneler icat edip yeni nesnelerle gündelik verilere dair başka türlü bir algı ortaya çıkaran politikanın işleyişi de kurmayacaya dayalı bir işleyiştir. yazarın mantığı kaçınılmaz sonuca ulaşıyor: “Bugün küratörlerin retoriğinde çok sık karşılaştığımız metafor kavramının kavramlaştırmaya çalıştığı şey. uzlaşımsal kurmacadır (bir erk dayatması). Elbette Ranciere‟i yanlış anlıyor olmayı yeğlerim. tarihsel olgunun kanlı canlı. Bu nedenle kendini gerçek gibi. Gerçek bir kurmaca inşasıdır. söylenilir ve yapılır olanın yeni bir peyzajını çizmeye katkıda bulunur. yani görülürün. tam da Ranciere‟in vaaz ettiği ve eleştirdiği gibi konumdan (bugün. Politik eylem olarak sanatsal kurmaca da bu gerçeği didikler. yapılırın düğümlendiği mekân inşası.” (68) Ben de soruyorum: Burada bir haksızlık yok mu? Murillo Sanatın dışında kalacak bir gerçek dünya olmadığına göre sanat politikası. söylenirin. (Yazık olur!) Bağlamla didişmek ya da bağlamdan oynamak (öğelerin yerinden oynaması. Dolayısıyla iş gelip eğretilemenin (metafor) erki bir töz olarak taşıyıp taşımadığına kilitleniyor.da tersi eytişmeyi gözardı etmek. gösteren gerçeğin yerine geçiren şey egemen. ateş üstünde kızdıkça sıçrayan kestaneler gibi) bize saltık demokratik bir savunma alanı sağlar görüşünü (bu çağcılardı. Orada şimdiden referanslı yerleşik bir erk basamaklanmasından başka bir şey göremeyiz. buradan…) geçmişe ya da alıntıda olduğu gibi klasiğe bakmak.
söz ile yazı. başka sağduyu biçimleri. başka kelimeler ve şeyler. Benim eleştirdiğim şey politikayla estetiği kurmaca temelinde yakınlaştırması değil kesinlikle. karşıtların birbirine denk olduğu bir dünya hali gibi algılayıp bu denkliğin serimlenmesini yeni bir sanatsal ustalık fırsatı gibi görmektir. başka gerçeklikler. görünür ile söz. sırası gelince o görüntüyü de bozan bir başkalaşma. temsil edilen bedenlerin statüsünü ve ne tür bir dikkati hak ettiklerini düzenleyen belli bir görünürlük düzeneğine aittir.” (94) Niye. Bir reprodüksiyondan ibaret olamaz. etkinliğini yeni bir gözle inceler. görüntü bir şeyin kopyası değil. “Kurbanın. bunu anlıyoruz. burası ile başka yer. (Seyircinin edilgenliğini ortadan kaldırmak yerine. bir görüntü zincirinde meydana gelen bir başkalaşma bir bozulmadır her zaman. etkilenme ve anlam verme biçimleri olarak… Görüntü bize ne tür insanları gösteriyor ve hedef alıyor. Kelime ile görünür biçimler. biçimler ve anlam ortaklıkları oluşturmaktır. Hiçbir görüntü tek başına çıkmaz karşımıza.” Her görüntü. izleyen sayfalarda yanıtlamasını bekliyorum bu durumda Ranciere‟in. Fakat bu karar verilemeyeni düşünüp onunla iş yapmanın iki yolu vardır. Kurbanı göstermek/göstermemek meselesine indirgeyemeyiz konuyu. ne tür bir bakış ve anlayış bu kurmacayla yaratılıyor? Asıl soru bunlar… (94) Gardner 6 . kendi pratiğine ilişkin sınırları inceler.) Tam burada eleştiri devreye girecektir. Ben de bunu bireye ve gündeliğine (failliğine) değin uzatarak yeniden düşünüyorum zaten (Hep böyle düşündüm aslında. görünmez olanın tezahürü değildir. Oluşturma işe kurmaca işi. karar verilemez tarafta birçok politikanın iç içe geçtiğini bilerek bu giriftliğe yeni çehreler vererek gerilimlerini araştırmak. gerçeklik ile görünüşleri arasında bir karşıtlık kurmak değil. Eleştirel çalışma. bu etkinin üretilmesini sağlayan estetik ayrımı da hesaba katar. yani ayrım çizgilerini konu alan çalışma. en başta bu kavramı bir yerinden etmek gerekiyor düşünüre göre. sorusunu. Ses de. ancak kendi etkisini öngörmeyi (erkleşmeyi demek istiyor sanırım) reddeder. Mesele. politik etkisinin estetik uzaklıktan. yani başka uzay -zamansal düzenekler. İkinci yolsa. her zaman için karar verilemeyen bir tarafı olduğunu bilir. İlki onu.(71) Yukarıdaki alıntı Ranciere‟in neden önemli olduğunu da gösteriyor böylelikle. söylenen ile söylenmemiş olan arasında oynanan karmaşık bir ilişkiler oyunudur. görünür olanla ilgili belli bir bölüşüm rejiminin parçası olarak kurulmasıdır. mesafeden geçtiğini bilen sanattır.” (77) Ranciere. Görünür ile görünmez olan. böylece mümkün olan şeylerin dengesini ve kabiliyetlerin bölüşümünü değiştirmektir. Bu sanat öyle bir etkinin garanti olmadığını.” (87) Katlanılmaza gelince.) (72) “Eleştirel bir sanat. görüntünün görünür formunun karşıtı. şu ya da bu düzeneğin ne tür bir dikkati uyardığı… (91) “Mesele. “Görüntü. diyor. „Katlanılmaz Görüntü‟ başlıklı bölümde.
Görüntü doğrudan mevcudiyet içinde ortadan kaldırılmayacak ama eylemin birleştirici gücü sayesinde özgürleştirilecek. 1645-55) öne çıkarır bu bağlamda. (111) Bir tür heterojenez (Deleuze). yani adını koyarsak “temsili sanat rejiminden estetik rejime geçişe işaret eden değişim. sanat. eylem ve görüntü arasında oluşan statü değişikliğidir. anlatıyla ifade arasındaki ilişkidir. Ranciere‟e göre. Belki yukarıdaki sorumun gizli yazar yanıtı bu düşüncede saklı. görünmez olmaya çalışan sanatın ürettiği bir sonuçutur. Görüntü çalışması. Alexander Gardner (Lewis Payne’in Portresi. Ama estetik rejimde mecaz. bir yandan duran eylemi sürdürür. iki anlam birleşir. Belirlenmiş bir ilişki olmaksızın birbiriyle iç içe geçmiş iki ifade rejimini anlatır aslında. Video ise bu gerilimi genelde ortadan kaldırmaktadır. Düşünülür olanın duyumsanabilir olanla bağının koparılması değil.Walkers Barthes‟ın fotoğraf yazılarında punctum ve studium karşıtlığına değinen Ranciere. yani sinema. Klasik mecazda. 1865). Demek ki bu belirsiz bırakma. vb. Sıradan olana sanatsal bir yan eklenmez. (110) Düşüncelilik. Tüm bu örneklerde öne çıkan ve yapıtları değerli kılan şey. fazlasıyla saf olan biçimi veya fazlasıyla gerçeklik yüklü olan olayı kendilerinin dışına çıkaran iki işlem arasındaki bir ilişkidir. “Cümlenin ya da çerçevenin nötrleştirilmesi. yeni bir mecaz statüsüne geçiş. onu belirlenmiş bir karakterin veya durumun basit ifadesi haline getiren şeyi ondan geri alır. fotoğraflarını örneklediği bölümde bizi uyarır. fotoğraf.” (107) Sıradanla gayrişahsi olanın ilişkisinde sözkonusu olan „düşüncelilik‟i aynı zamanda Flaubert‟le örnekleyen yazar. yani duyumsanabilir mevcudiyet ile bir ifadenin yerine bir başkasını geçiren ikâme işlemi. Murillo‟nun resmini (Dilenci Çocuklar. öte yandan her türlü sonucu askıya alır. 1936). Bir ifade rejimi örtük olarak bir başka ifade rejimindedir ve görüntünün düşünceliliği budur. Stil ya da çerçeveleme çalışmasıyla bir konuyu yüceltme değildir mesele. Tersine bir eksil(t)medir sözkonusu olan.” (109) Yani artık estetik kopuş için üçücnü bir yol tasarlayabiliriz. şiir arasında kalışın. toplumun verdiği kimliklerin özelliklerini belirsiz bırakır. Kesilmiş olan şey. sanatın gayrişahsiliğiyle yakalar toplumsal sıradanlığı. düşünce. yazın gibi sinemanın da olay silsilesinin zamansallığıyla kopukluğun zamansallığı arasındaki gerilim sayesinde ayakta durduğunu ileri sürer. iki ifadenin yer değiştirmesi değildir. (113) “O halde görüntünün düşünceliliği dediğimiz şey. Bir yandan bu ilişkinin 7 . Abbas Kiarostami‟nin filimleri en iyi örneğini oluşturur bunun. Estetik niteliğe odaklandığı ve Walker Evans (Bud Field’in Evinde Mutfak duvarı. eylem mantığını bozmak için oradadır. Yine çok önemli bulduğum bu düşüncesini ilerleten yazar.
İçinizde ne varsa ayaklanıyor. yayıncılığın esnek yorumlanması gerektiğini kavrayabildiği için. yazına çok da ilgili olmakla birlikte. Tabii Urfa Lisesi‟nden bu yana dostum Müslüm Akalın‟la kitap içinde karşılaşmam hoştu. Yeni teknik ve medya bu dönüşümleri daha önce görülmemiş imkânlarla donatıyor. sentetizörler ve yeni teknolojiler böyle bir sonu işaret etmiyor. düşünceli olmaktan o kadar çabuk vazgeçmeyecektir. dikeliyor. söylemek istediği şeyleri bir de anı biçiminde (form) aktarmak. Ekim 2012.” (115) Ranciere sonuçta Kant‟ın „estetik idealar‟ sanatını. işbirliğine gitmeliydi yayınevi. Benim şu ülkede hayranı olduğum. Onun bilim adına. Ajitatif bir yazar (her ne demekse) ya da provokatif ya 8 . Öte yandan. her medyanın kendi etkisini diğer medyanınkiyle harmanlamayı. bugün de bir bütün olarak bilgisayarlar.” 119) *** Özdemir.. sözcüklerin arkasından yükselen kişiyi. mecaz kavramını genişleterek düşündüğünü yazar. beş on dakika konuştum. Bu yararcı (pragmatik) tutum. bu imkâna oynamaktan vazgeçmiyor. Ayrıca yeni sağlık teknolojilerinin gereksiz kullanımı. Özellikle gazetede yazılarını izlerim. Çünkü benim için ayrıcalıklı bir dünya insanı Coşkun Özdemir. Yukio. örneğini hep gözümün önünde tuttuğum üç beş insandan biri. onun direncini görebiliyor ve çoğu okur da bununla yetinmeye teşne. Bu arada Kaynak Yayınları‟nı da kutlamak gerekir. bilimdışı sözde sağlık uygulamalarına dönük eleştirilerini çok önemli bulurum. Cumhuriyet yayınevinin kitabı basmaması ise ilginç… Hocayla ne pahasına olursa olsun. anılarını okura okutmaktan çok. Ekim 1972. Çünkü söylemek istediği bir şey var ve derdi kendi geçmişini. Düşkırıklığı yaratıyor. Kas Hastalıkları Derneği‟nin Yeşilköy‟deki bir toplantısında kendisiyle de tanıştım. ekler: “Nasıl fotoğraf veya sinema vaktiyle görüntü ve sanatın sonunun geldiğini göstermiyorduysa. Coşkun. Çev. onların rolünü üstlenebilmeyi öneriyor. Zeyyat Selimoğlu Hürriyet Yayınları. iyonize olmak gibi bir şey. kurgu kaygısı içinde değil. sağlığın meta işlemi görmesi konusunda uyarıları anlamlıdır. Görüntü. çınarı çok sevdiğimi belirtmeliyim başta. 178 s. tür anı olunca. İstanbul. tükettikleri duyumsanabilir olanakları yeniden canlandırarak. anılarında biçemsel arayışlara hiç girmemiş. Birinci Basım. Neyin önemli olduğunu. Birinci basım. Bana da bu yetti. Mişima okuru olmak elektrik yüklenmek. okumamı beğenimle oldukça sınırlamış olmama karşın. belli belirsiz estetik beklentisini kırıyor biraz. Belli ki hocanın yazınsal bir derdi yok. arkada ne yatarsa yatsın. bilişimsel „maddeyle‟ bir yüzyılın sahneye konuluşunun dönüşümleri arasındaki dengeye gerçeklik verebilecek tek şey onun bakışıdır. doku. Gerçekte sanata. Dalgaların Sesi (1954). Bütünlük. Yazık oldu. 360 s. bu ilişkinin ölçüsünün tek belirleyicisi seyircidir.biçimi sanatçı tarafından belirlenir. Urfa’dan Harvard’a (2012) Kaynak Yayınları. Yaşı sekseni aşmış bu bilge insanı. yeni mecazlar yaratabilmeyi öneriyor. okurun. Estetik çağın sanatı. Ama yine de ısrarla okuyan kişi. *** Mişima. İstanbul. fotoğraflı.
Onun düşündüğü şey başkaydı: O gecenin tehlikesini altetmeyi kendi gücüyle başarmıştı. üstelik bu yalın öyküden. serimlemeliyiz. Bir tür korporatizm. havayı. Çev. Bir tür panteizm… İyi de yazar ne yapmış oluyor böyle bir dünyanın ortasında? Neden yazıyor Dalgaların Sesi’ni? Kendinde olan. iki elle yazıya koyulmuş.da Türkçesiyle. yıkma gücü içrektir onda. Onun dinamiği belki başından beri de budur. Olması gerektiği gibi olacaktır her şey. Mişima‟nın iki tini. Kendini bile bile geren.” (178) Erkeği kadından ayıran şeye değinmeyeceğim. İşte bu kitabın kanıtladığı… Son tümceler her şeyi anlatmaya yetiyor zaten: “Hatsue. *** Barfuss. ayrıcalıklı yazgının işaret eden. Âşık daha baştan güçlüdür ve engeli aşma. bunun önünde duracak herhangi bir güç ya da engel olanaksız. bedeniyle oyuncak gibi oynuyor. içdüzeni ve yaptırımlarıydı yalınlığın altına döşeli yay. vb. göze geliyor. akan ezgiyi seslendirmeyi. aşkın gücü yengiyle çıkacaktır savaştan. kendinde duran. Zehra Aksu Yılmazer Metis Yayınları. faşizm ya da yaratıma özgü körinanç sözkonusu. onca etkilenmişken. ayyuka çıkaran bir saltık bilinç. 9 . bir el ötekini hizaya sokmuş. Bu anlatıda Asyalı ya da Japonyalı olan bir şey var mı? Batının temel izleklerinin kuyruğuna takılmış olmanın rolü ne? Bireysel faşizm ne mene bir şey (Bedenin korporatist örgütlenmesi. kurguyla yatıştırabiliyor. Şubat 2010. engeller hep olageldiği gibi çıkar ama öykünün daha başından anlarız ki dramatik sahnelerle karşılaşmayacağız. işi yazgıya havale edecektir. İstanbul. yani doğrusuyla kışkırtıcı. verilidir. Gözleri gururla parlıyordu. Bu nedenle gücünü göstermesi hiç gerekmeyecek. Shinji‟yi koruyan kuvvetin kendi resmi olduğunu düşündü. yi anlatmak için. virtüöz ya da balet disiplini. Bütün bu özelliklerini. bu nasıl bir iç-yazı disiplinidir ki kılcal gerilimi dille. paha biçilmez değerde elini im(ge)lemeyi. gizil tutkum nedeniyle. parlak ışıltılı gökadayı buralılaştırmayı. Lukas. Genç sevgililer birbirlerine kavuşacak. 165s. Birinci Basım. Burada Mişima‟yı nerede arayıp bulacağımızı sordum elbette kendime. Bu küçük romanında Mişima‟dan söz edeceksek içerikle biçim arasında bu duyarlı dengeyi ve arkasındaki düzeneği ortaya çıkarabilmeli. iki ucu sonsuz meseli. Ortaya öyle bir volkanik güç. çağıran. iki kat(man)lı bir yalın metin yazılabilmiş. “Aynı anda genç balıkçı da düşünceye daldı. Öyle gergin ve saydam bir yay(lı yatak ) ki bu yazarın amentüsü de orada beliriyor. Ne var(dı) ki öyküde? Şimdi anlıyorum ki bir sporcu. üstelik hiç de göstermediği bu küçük romanı hakkında yazarken söylemek çelişki değil mi? Dalgaların Sesi geleneksel Japon oyunu (No) anlatısı… Bir balıkçı köyünde iki gencin aşkını anlatan bir roman… Şinci ile Hatsue‟nin öyküsü… Küçük sorunlar. enerji çıkıyor ki eğer kendini dışavurma biçimi balıkçı adasında iki gencin sevdası ise. Yüz Gün (2008). elini hafifçe üzerinden geçirdiği resmi Shinji‟ye geri verdi. bir simgeye dönüştürülmesi ve adak olarak bağışlanması)? Peki.
BM bir yan a. mesafeleri ayarlayarak. fatihlerin. Sert bir yüzleşme romanı Yüz Gün. Yeni olan (belki) anlatılar ve aktarımların kesintili geçişleri ve okura 10 . öncülerin. sürgünlerin. Yazarın bir Türk okuruna tek kitabıyla sunabileceği şey. kahramanı David‟in yaşam eşlikçisi ve dinleyicisi aynı zamanda. Nasıl bir drama(tizasyon). 40‟lı yaşlarında. bireyleşememiş (yani laikleşememiş) insanların öğrenmesi gereken şey de bu. yüzyıl anlatılarında (aktarımlı) epey kullanılmış bir teknik diye düşünüyorum. sıcağı sıcağına romanlaştırmanın riski de var kuşkusuz. „karanlığın yüreği‟ne atılan ve girdiği toprakların ırzına geçen beyaz kâşiflerin. Ama oyunlarıyla Batıda ünlü olduğu yazıyor kitapta. Afrika‟ya. vb? Çünkü anlatıcıların da vicdanı vardır ve gizli. sonuçta tüm teknik yanılsamalara. Hakkını vermek gerekirse birçoğu de yüzleşme. güncel bir sorununu. suçortağı olsa da bununla. Yazar. eleştiridir. Bunu yaparken de İsviçre Kalkınma ve İşbirliği Örgütü‟ne bağlı İsviçreli görevli David‟i ne tam olumlu. Asya‟ya. Biz Doğu algısını daha kıramamış. O David‟in ben anlatısına ben anlatısıyla aracılık ediyor. anlatım tekniği. yanıltmalara karşın Tanrı değil. belki tanıklığa ve suçortaklığına çağrı olabilir ki eh. hem de örtbas etmeden. Hutu milislerinin Hutu yönetimi desteğiyle Tutsi ve ılımlı Hutu kıyımı yakın dünya yıllarının utancı. 2004 yılı yapımı Terry George filminin de (Ruanda Oteli) konusu buydu. okurun tanıklığını nesneleştirme ve yargı verme gücünü koşullanmadan pekiştirme sonucu doğuruyor olmalı. Hangisi öne çıkacak? Somut. kendini de katarak. Anımsatayım. ne tam olumsuz bir karakter olarak başkent Kigali‟ye taşıyor. Zaten yazar için asıl sorun dengeyi nasıl sağlayacağında. Lukas Barfuss da bir dünyalı olarak göstermek zorunda olduğunu biliyor.Lukas Barfuss İsviçreli. Romanın anlatıcısı (ben). bu etkiyi yaşadığımı kabul etmeliyim. yani suç(luluğ)uyla aynı zamanda yüzleşebilecek biri. diyebilirim. bu suçortaklığı üzerine tutuyor ışıldağı. Barfuss arka kapakta yazıldığı gibi. filmini yaptı. Sonuçta İsviçreli. serüvencilerin öyküsünü okur dururuz. Türkçe‟de başka yapıtı var mı bilmiyorum. Dünyanın kanayan. Batının ikiyüzlülüğü ve suçortaklığını eleştiriyor gerçekten. 19. acı gerçek mi tüm çıplaklığıyla. cesur biri. Benden bene sözün sözü… Bu teknik. açık yargıyla yürür bir yandan yazı. Bunu Yugoslavya paramparça olurken de gördük. yoksa ödünsüz yazınsallık mı? Hiçbir yazar böyle bir yeğleme yapma k zorunda kalmak istemez ve yadsır elbette seçmeyi. İki. hatta üç yüzyıldır Latin Amerika‟ya. 1994 Ruanda Soykırımı ekseninde. Avrupalı aydın kitap yazdı.
Burası iyi. yalan. bütün o akıllı insanları duyduğumda. kıyım. Araştırmam gerek… 11 . 226 s. Kalkınma İşbirliği ve İnsani Yardım Teşkilatı başlığı altında yazanlara bakıyorum ve nadiren bir kayda rastladığımda. AIDS. kayan bir nokta belirdi. “Sonraki yıllarda hayatımdan her tür heyecanı uzak tutmaya çalıştım. nitekim onun içine kabul ettiği herkes masum olur. neyi yapmaması gerektiğini bilen insanlara. Kuvâyi Milliye’yi bu kararın bir yerine oturtabilir miyiz.” (164) Yazınsal bir değer taşıdığı konusunda kuşkum olsa da iyi ki okudum. vb. böyle iyi. yardım organizasyonu. ikiyüzlülük. Burada şiir doğasını bulmuş. o dönemde bizim de orada olduğumuz yazıyor. giderek büyüyen noktanın gürültüsü de arttı ve büyük beyaz melek piste indi. Kendimi onun kucağına attım ve beni masumların ülkesine geri götürdü. bir de belki. Bunu başkaları yapar. hatta Küçük paul‟ün adını da arıyorum. Nazım Hikmet. Bi z kan gölünde yüzeriz. güzelduyusal (estetik) varoluşun parçası olarak yerini almış. tam aksi olacak. tuz serpmezler. “Geri döndükten sonra bu ülkenin her tarafını dolaştım ve sadece adil insanlara rastladım. Bütün Şiirleri 3.. Hayır. Nazım‟ın ilk ya da ikinci büyük bireşimi (sentez). tınlaması yakın bu iki ben anlatımı arasında dilbilgisel ara yapıların desteği olmadan yoluna devam edecek. Nazım 39 öncesinde tekil şiir başyapıtları koymuştur ortaya . boşluğu doldurmuştur. (Bedrettin‟in hakkını yiyor muyum acaba şu an?) Nazım‟ın TKP‟nin Milli Mücadele ve kuruluş dönemi tartışma ve parti kararlarından sonra bu kararlarla ilişkisi ve bunun şiirine yansıması nasıl olmuştur. Hatta acaba Nazi ölüm makinası karşısında Sovyet cephesinin kuşak ülkelerde izlediği taktiğin uzantısı bir görevden söz edebilir miyiz.bayağı iş düşmesi. Aralık 2001. ortalığı kan gölüne çevirenlerden değiliz biz. sömürgecilik. sadece arada sırada. Birinci basım. İdiiaya girerim. “Ufukta minicik. belki bir kez olsun evlerin e çekilip bu karın gökten nasıl yağdığını bir süre öylesine seyretmeyi becerirler. göç ve çadırlar. *** Ran. Biz hep şanslıydık. biz de arkasına saklanabiliyorduk. Okur. neyin iyi. cinsellik. en fazla. Kahramanımız da içinde olmak üzere lekesiz. kırmızı sosta boğulmamak için nasıl hareket edeceğimizi çok iyi biliriz. sorusu önemli. diyeceğim) ilk güne çıkardığı yer burası. anıtı Kuvâyi Milliye. bütün dikkatler onun üzerinde toplanıyor. Ciltli. ki sonuna değin haklı bir girişim olurdu bu? Sanırım Nazım hakkında yazınımız ve eleştirisi bu sorunun yanıtını vermiştir. Simavna Kadısıoğlu Şeyh Bedrettin Destanı‟nı yazmıştır ama şiirden çok şiiri (trans ya da aşkınşiir. yüzakıyla çıkan yok bu süreçten. Birinin neyi yapması. diyeceğim bir kitaptı. Geriye dönüşlü kurgulanan yapıt Avrupalı beyazı hemen hemen her konuda sınava sokuyor: Irkçılık. Yukarda kalmak. Belki bir kez olsun öylece bırakırlar. İstanbul. fakat umarım yine araçlarla gelip karı yerden kaldırmazlar ya da daha da kötüsü. Rubailer (1966) Yapı Kredi Yayınları. neyin kötü olduğunu bilen insanlara. o dönemi anlatan bütün o akıllı kitapları okuduğumda anahtar sözcük dizilerinde adımı. çünkü bir İsviçrelinin de karıştığı her suçta bizden daha büyük bir alçağın parmağı vardı. kar iyi. Kuvâyı Milliye (2012): Kuvâyı Milliye (1941). tüm uluslar içinde bu ülkeye en çok da bizim para akıttığımız.
ulusal devrimimizle ilgili bende olan şey bu kitaba ne borçlu? Sanırım. 41 Bursa Hapishanesi‟nde sürdürülüp bitirilmiş. Tüm dillere geçiş izni (vize) alınmış. Giriş ve sekiz bölümden (bap) oluşuyor. Abidin Dino resimli güzelim baskısıyla (ilkmiş) tanıdım ve çıktığı yıl. görüntü. ulusal bilincimi yapılandıran temel imgelerin çoğu bu anlatıdan kökenlendi. ortaokul yıllarıma iner. Ayrıca beşinci bölümde Manastırlı Hilmi Efendi‟yle ilgili Nutuk‟tan bir alıntı var. Türk şiirinde eytişimin. Atatürk) Devlet Basımevi 1938 basımından alındığını söylüyor. düşünmeden kitaplar (genel anlamda yapıtlar) bana gelmez. söylenebilecek şeyler olacak daha önce ve de sayısız kez. Nazım‟ın günyüzüne çıktığı yıllar… Kuvâyi Milliye‟yi (KY) ise 60‟ların sonunda Bilgi‟nin büyük boy. düşünmem gerek. Tezim şu: bir dili. Evrensel yazının evrensel anlatılarından biri… İçeriği çok aşan. eşlik etti yaşamıma? Düşünürüm. dramatik bireşim başta.39 İstanbul Tevkifhane‟sinde başlayan şiir. kam (şaman) donuna girmiştir. Nazım‟la tanışmam 65. söylenmiş. onu ötelere taşıyan. lise ikide öğrenciydim yanılmıyorsam. herkesleşmeyi öğrenmiş. Üçüncü cilt ayrıca Saat 21-22 Şiirleri. Bu yaşımda merak ettiğim yaratma sürecine ender tanıklık isteği. iki sesliliğin ya da daha doğrusu kanonik ses dizisinin başka örneği var mı. benim olmaz oldu bir süredir. Hakkında yazmadan. ikinci bölüme düşürülmüş not önemli. öyküyü şiirle kıvamında buluşturan epik. Bölümdeki vesikaların Nutuk‟un (M. büyülenerek okumuştum. Rubailer‟i (1966) içeriyor olsa da ben bu yazımda ağırlıklı olarak Kuvâyi Milliye ve onunla gelen üzerine düşünce üretmeye çalışacağım. Gaziantep‟e. herkesin sesinden seslenmeyi. duygu olarak. arzusu duyduğum KY. Geçen 40 yılı aşkın sürede kimbilir kaç kez orda burda değişik biçimleriyle karşıma çıktı. herkesin sesine eşlikçi değil. Nazım artık 38-40 yaşlarında gerçek bir bukalemun olmayı. Olsun. Yapıtı yerel bir coğrafyanın yerel tarihinin anlatısı olarak ele almak hafiflik olur. şiirin kaynak dil-amaç dil yani 12 . Kitabın ilk basımı ise Nazım‟ın ölümünden 5 yıl sonra:1968. 66‟ya. ses. Dili(ni) ele geçirmiştir. Sanırım özgün bir düşünce olmayacak bu. Dört Hapishaneden. 40 Çankırı. ana dilini ele geçirmek bütün dünya insanlığının bütün dillerini ele geçirmek demektir. dilin içolanaklarını bile kat kat aşan bir evrensel şiir dilinden söz ediyoruz.K.
ne de sonrasında bu kavrayış. (Bu risk var. edalar. Çünkü yapıçözüm bu soruya yaklaşabilir. en taze dillerinden birini. tür aşırı anlatılar ortaya çıkarmaktadır. ortaya çıkışıdır. Anlambilimsel çözümleme bizi sığ sulara taşıyabilir. sınıfına. Çocuklarımıza Türkçe okutmak. hatta varlıkbilimsel (ontolojik) kavrayışı. ……” (47) Şiirin gücünün ve evrenselliğinin kaynağında bu dil duygusu ama duygu yetmez (ana) dil kavrayışı var.) Bu denli çileli ve yoksun bırakılmış yaşam. bu dilsel. Fakat bu dilin insanları için çakmak çalmak cephede daha büyük daha güzel. anlatımsal yetkinliği ve düşünsel. Nurettin Eşfak ne diyordu mektubunda (Bap 4): “…… Yine birdenbire Yunus Emre geldi aklıma. akademi varsa bana bu sorunun doyurucu yanıtını vermeli öncelikle. duruşlar. cinsiyetine. ünleyişler.çevrilme gereği kuramsal olarak ortadan kalkmıştır. yaşına başına. Yaklaşık 800 yıl arayla gelen ikinci bireşim bu. Nurettin Eşfak. Şiirin sarmaşıkları. Ne demek istiyorum? Dilin (Türkçe‟nin) geçmişindeki tüm paylaşılmış ve anıtlaşmış. ortaya çıkardı ve bireşimledi? Eğer bu ülkede ve dilde eleştiri. üstelik eylem(e) kipinde nasıl ele geçirir ve bu doğaüstü bir deneyim olmaz. büyük şey. oradaki belirişi. Türkçe ne öncesinde. dereleri DNA sarmalı gibi ilerlemekte. öğretmek. Başka türlü anlıyorum ben Yunus‟u: Bence onda bütün bir devir dile gelmiş Türk köylüsü: öte dünyaya dair değil. Dilin sesleştiği. yeni bir ses(lenim) üstelik çıkıvermiş ortaya. Ankara‟da kuyulu kahveden yazdığı mektupta (Dördüncü bap) şöyle diyor: “…. İçinden çıkamadığım tek sorum da bu. İlki Yunus Emre‟ydi. güzel şey. anaçlığa ulaşamadı bir daha. varoluşu. birkaç asit-baz çifti koca koca. Cepheye gidiyorum ihtiyat zabitliğiyle. kusurlu kusursuz seslenimler. yaşamışlık içre de olsa Nazım. suyuna toprağına bakılmadan burada bireşimlenmiş. yanıtlayamaz. bu dünyaya dair kaygılarıyla… (…)” (48) 13 . sevdirmek onlara dünyanın en diri. görkemli örgensel (organik) yapılar. Mektepten istifa ettim. bu şiirden (içinden-üzerinden) geçmiş ve o güne değin varlığa çıkmamış bir eda. kapsama gücüne. kullanılmış tüm bir dil. müzikleştiği bu yerde metni (şiiri) okutan şey. kolları. 38 yaşında onca deneyimli. bir insanın yeteneklerine karşın üstesinden kolay gelemeyeceği bu kat kat sarmal eytişmeli dili nasıl bulguladı. Hatta yazar (yaratıcı) bile aracı gibi görünür orada. kendi dillerini.
Onun şiir düşüncesinde. Bu dil üzerinden varoluşun tüm gerekçesi eklenmiş olur buradalığımıza. imge kendi başına ortaya çıkmıyor bu şiir-yapının içinde. dillerin yukarısına taşımalı. bu epiğinde. Haksızlık oluyor. dizilir. Tansık gibi belirişleri hem tek tek yapıları ima eder. Resmin etkisini bu ikilik (yani çokseslilik değil de iki seslilik) arttırıyor. gelişi/gidişi. Dilin soyağacı. İçeriğin duygusu bir neden olabilir ama yeterli neden midir? Çağrışımlarımızın toprağı ortak yaşama alanımız „böyle‟ alımlamaya yatkın kılmıştır bizi kılmasına. Dilin sahibi halk bunu sezgiyle bilir ve arketipe gömer. Bir dilbazın da diline vuran yöntemi olur ve kaçınılmazdır. şiir(imiz) olur.Bu dil yörüngesi kutupları ırak. Nazım‟ın bu şiirinde. öyle bireşimleriz. bu dramatiğinde. bu seslenişinde. algısını iki boyutlu olmaya pragmatik nedenlerle de zorlamıştır. kurgusunda yöntemsel yaklaşımı. ezgilenir. Nazım‟ın dili iki değil çoksesli de olurdu. hem de okur yücelik karşısında duyduğuna benzer bir heyecan yaşar. varlığı/hiçliği vb. yani günle geceden. Nazım‟la bu ses. bu deneyiminde. Nazım‟ı Türk Şiiri tarihine halkalamanın yetersizliğinedir imleyişim. edalanır. anlama etkisi yaşatır. Onu belki dünya kanonuna. Eğer özne aynı zamanda davanın parçası olmasaydı. yoklama) hemen her şey olduğunu söylemek için. Yuvamızda. bu söz edişinde.yüzyılın zamansız. tarihsiz solcusu için söylüyorum. ayıklar. Çoksesli anlatılar da zaman zaman görünmedi değil. söz (parole) varlığa geldi. uzun eliptik bir yörünge. deriz de yine de yetmez yorum. güvendeyizdir. Epik dramatike. elbette bunu 20. orada tartışmalıyız. Neruda‟yı İspanyolca‟yı bilmeden dinleyebiliriz. trajik anlatılar kendi başlarına yetti tarih boyunca. demek istediğim. göründü. Her imge öteki imgeden ışık alıyor. soyut somuta gidip geliyor. Orada gırtlaktan çıkan ses titreşir. eytişme ilkesini gözardı edersek anladığımızı sanmakla ya da yonttuğumuzla yetinebiliriz. örneklemedir sanatın bilinen öyküsü. sıradanlığından yüceyi pırtlatabiliyorsa Karayılan bir 14 . Anlamamız gerekeni anlamışızdır işte. Anlarken çözeriz önce. Önündeki. vb. anlatamasak bile. Hatta çoğu kez dilin de aracılığıyla indirgemedir. Bu imgenin varsıllığı ya da yoksulluğuyla ilgili değil. yani en az iki sesle aşılmaktadır. Ama bu yatkınlık biz(ler)de veridir ve hep oradadır. böyle oluşuyla daha ilk satırdan yetinmeyeceğini sezdirir. bulunduğu yerde haklı olmasaydı. Ama onun zamanı. bu öyküsünde. o güne değin olmadığı biçimde çokluk. Tek boyutlu da olsa (anlatı içrelikten söz ediyorum) epik. İnsan algısı indirgeyici olsa gerek ya da karmaşayı yalın bileşenlerden örgülemeye yatkın yapılanmıştır. Yüzlerce yılda bir yakınlaşıp görünüyor olmalı. Çünkü anlambirimlerin yetersiz alanının ötesinde varlıkbilimsel izleklere bağlanmışızdır çoktan. İki ses diyorum. özü idea olarak yüceltilmiş olur bir kez daha. en temel çatılışı. ilkesel bir duruşla yakından ilgili… Hiçbir izlek. Titreşen varlık ses çıkarmaktadır ve bu ses anadillerin kaynağında ama ötesindedir. akla karadan söz ediyorum. dramatik. Kuram budur aşağı yukarı: İkinci bir doğa. Eğer yaşam günlük yavanlığı. Nazım‟ı epiklerinde n yine de şiirle çıkaran öğe başka ne olabilir? Öyküyle şiirin keskin çatışması ve birçok benzer çelişki bu tutumla. varlık kazanıyor. Nazım okurluğu. ikiliği ile ilgili. Kımıldanıştan sonra varolur. Bütün dil kullanımlarına yatkındır böyle bir beliriş. içi/dışı. Tüm bu zırvalar(ım) yöntemin (yaklaşma. İlk sunuş biçimiyle yüzeyde şiir olarak gelen. kapsayıcılık.
Uzaktan bakınca tansık gibi görünüyor. birikir bir yandan. üstelik şair… Şiirse tüm bunlardan dışa vuran (şey. güzel sırtlanmakla kalmıyor yeniden bilgi. Nazım. Bu epik bunun evrensel doğrulamasından başka da bir şey değildir. geleceği yapabilirlik gücünü taşımayla bir ilgisi var ama tarihsel kaçınılmazlıkla ilgisini tartışmaya hazırım. çağrının dinamiğini taşır. iyi. bilgin. yoğalır. Sanat belki yücelik duygusunun ve ona olan gereksinimin karşılığıdır da. Parmağını bastığı her şeyde dolan ve boşalanı kavradığından şiiri en az iki sesiyle bizlerde çokboyutluluk olarak yankılanabiliyor. Canlı yaşamdan beslenmekte ve canlı yaşamı yeniden ve yeniden beslemektedir. orada birey/toplum eytişmesi emme basma tulumba gibi tarihi bizler açısından hem kavranabilir. yazgının kaçınılmazlığının içinden son anda fışkıran özgürlük olarak. filozof. gelecekten çekiliyor olmanın gerilimi içkindir. Yüceliğin yaratıcı-yapıt-algı dizisinde nasıl deneyimlendiğini ayrı ayrı çözümlemenin doğru olacağını düşünüyorum. O zaman kavram (ilerleme) hakiki anlamını taşıyabiliyor. Tarih (ya da zaman diyelim) duygusu taşıyor olmanın duyarlı konumuna dikkat çekmek isterim tam bu noktada. gelin de çıkın işin içinden. aktörenin. inancın. olanak olarak yerini. bireyin. Dil onun üzerinden aşarken içinde toplanır. Burada tarih destek aldığı tüm dayanakları üzerinden bambaşka bir şeye. Bir tarihsel maddeci (materyalist) için yücelik kavramından söz etmemiz abes kaçmamalı. geçmişin sonuçları içinde günün sorusu olarak. Daha doğrusu yaratıcıdan yapıta (ve tersi). sırasını. Burada yukarı/aşağı kök imgeleri ve ilk insanın evren tasarımları da işin içine karışıyor. aynı zamanda siyasetin. hem deneylenebilir bir nesneye ve karşı nesneye (avuca gelen ve gelmeyen anlamında) dönüştürmüştür. Nazım kendini epiğin içinde birey olarak. olmasını gerektirmiyor. geleceğe bakan yanıyla çağırılmanın. Bu olayı biraz farklılaştırıyor. aslında olmayan ideaya bir çivi daha çakılmış oluyor. tüm diğer insan disiplinleri gibi yaşamla hemhaldir. hatta bir gizilgüç. Ama sonuç şudur: ilerleme. somut biçim). etik açıklık ve seçim zorunluluğuna dönüşür birden. toplumun. iyi. olgunun kapsama alanı içinde kötü/iyi çatışması ve aşkınlığı olarak. Ürün yazınsal ürün olmanın ötesinde aynı zamanda düşüncenin. ne de ucuz başka herhangi bir şey vardır. vb. güzel olarak aşkınlaşıyor. Belki böyle bir bireşimleme tasarı için yazar (şair) olması da gerekmezdi. 15 . algıdan yapıta (ve tersi) süreçler içinde yaşantılanan bir birikim ve aktarım olmalı yücelik. Bir kere en başından ufku olan. aynı zamanda ahlakçı ve estet. uzman vb. Neruda gibi şairlerde yüceliğin özgün biçimlenişinin. yazgının ve özgürlüğün sözcük sözcük örgülenen şiiri olur. Öte yandan tarih duygusu öykülemenin çok ötesine geçmiş. Bu sözcüğü üç boyutlu bir halkalanma olarak tasarlıyorum ve başka türden sınırlandırıcı algılamaya da izin vermiyorum yaklaşımımla ilgili. Böyle olunca geçmişte insanlığın olumlu tüm birikimi olan bilgi. Kuvayî Milliye için de aynı şey… Nazım‟ın durduğu nokta böylesi bir yer. Bu siyaset. Birşeyler bir araya geldi ve ilk canlı örnek ortaya çıktı demek. Burada ne ucuz siyaset. Dışarının dili mi yoksa içerinin mi. Tabi bütün bunlar Nazım‟ın bir bilge. zamanını bekler. kavrıyor.olasılık. Nazım epiğin mitik anlatısının engin vadisinde tıngır mıngır sallanır iken biz okuruna bir bakmışız siyasal iletisini aktarmaktadır ve seçme sorumluluğuyla kıvrandırmaktadır bizi. Demek bir siyasi (devrimci). gün için uygulama yönergesine. Bu dikkate değer bir düşüncedir.
Sanatçıdan yalvaç olur. konumu. burada böyle oluşuna bunu giydirmek… Tansık. Kartallı Kazım vb. dantelası. şaman ya da meddahtır. kuşkusuz karaların ve denizlerin de… Doğanın sescilleşmiş bu heybeti ürpertir.) bireyi taşıyan genelin utkusuyla. sanatın eteğinde. Dediğime kulak 16 . Zaten yalvaçlığı ancak ve ancak bu yerde bağışlayabiliriz. çünkü kendi yaratıcısını (Tanrısını) da yapar sanatçı. sürüklenen dili cetvele yazan. Yuvamızda (dilin yuvası) olduğumuzu biliriz nece korkuyor olsak da. yansımasından çıkıp beliriyor yücelik. korkutur ama ısıtır da. Şöyle de diyebilirdim şiirin yücelikle ilişkisinin kanıtı olarak. Evrenin her bir monadı aynı zamanda evrenin kendi… Varın gerisini siz tamamlayın (Lütfen!) Açıklamakta güçlük çekebileceğim şey ise bu noktadan sonra başlıyor. Kahraman hain. Donlara bürünüp zamanların üzerinden uçageçer. Nazım şiirsel (imgesel) sorusunu sonuna değin doğru sorabilmiştir? Tarihi taşıyan nedir (Kim?) Bunu aklı eytişerek çalışan biri tekin içindeki çoku gören sorabilir ya da vice versa. aynı zamanda anlatıcı. Nazım‟ın sesine en yakın ses Anna Karenina‟nın (1877). Karayılan korkusundan dikelir. ayaklanır. Geleceğin düşsel dili eski deyimle şimdiki zamanın güncelliği içinde eski deyimle tecelli ediyor. Kambur Kerim. Somutun. anına. Bu iki dev arasındaki yazınsal (içeriksel) ilişkiyi doktora konusu yapardım akademisyen olsaydım: “…. Anlatanın düşüdür evren . Ve biz de bunu böylece duyduk ve çetesinin başında yıllarca nâmı yürüyen Karayılan‟ı ve Anteplileri ve Antep‟i aynen duyup işittiğimiz gibi destânımızın birinci bâbına koyduk. Konumu yalvaç konumudur. açısı vb. algılamak gerek. kolay açıklama olur insanın usuna ilk anda başka şey gelmese de. ayrıntının tikelliğinden genel yükselir ve Kartallı Kazım yine Kartal‟da bahçıvan Kazım‟dır. Bu ilerleme kopuş. Demek. tınısı. soyutlamasıdır (stilizasyon). Nazım‟ın zamanına. Mustafa Kemal Atatürk‟ün tarihsel billurlaşmasına benzer bir süreç burada dilsel billurlaşma olarak hakikate dayıyor sırtını. önemlidir. hatta ilineksel biçimde ilişkileniyor. yükselen dünkü alçaktır. herhangi bir insan gibi ölümü dayanılmazdır. en az iki katmanlı anlamak.Buradaki ilerlemeyi de tüm doğrudan ya da dolaylı imgesel kavramlaştırmalar gibi Nazım şiirinde. Ölümü hak etmiştir hain ama insandır. imgeleşir. Ara nağmeler ya da armoni ya da taşan. Öyleyse yücelik kavramını nasıl anladığımız ve yorumladığımız ortaya çıkmış oluyor: yöntemle özden bağı var bunun ve yöntemin iki ya da daha çok (özde iki) önermesinin birbirinde aynalanmasından.” (20) Türkü destanın (epiğin) kenar süsüdür. zeminine. Nazım‟da im olmaktan çıkar türkü. Nazım kendinden (bireyliğinden) büyük bir sese aracılık ediyor gibidir. hizaya nizaya sokan im. beliriyor. anlatma ve anlatıcının sesi. bireysel yenilgi (Arhaveli İsmail. eytişimci düşüncesi (b)el vermese de. okuyorsak eğer. Şiirinin gücü bu Homerik sesden gelir ve yalvaç. şükran duygumuzla ilgili adaklarımız olmalı. Savaş ve Barış‟ın(1869) yalvaç-yazarı Tolstoy‟un sesidir. Nazım‟da olan da tam budur. Gözyaşlarımız.
. Kartallı Kazım‟ı ve kadınlarımızı ve sarışın kurdu niceleri içre kavrıyor. Reşadiyeli Veli oğlu Memet‟i. yenidenlik arzusunu. Elbette bunu kendi içinde ayrıştırıp sınıflandırarak. gerçekte tam budur. hangi türle tanımlarsak tanımlayalım. ara/ana izlek kümeleşmesinden vb. aktarılan ses ikircimlenmesinden. Bunu örneklendirmeyeceğim. kuşaklar boyu sağırlaştığımız. Motif hem içimizdeki. Gelenek böyle çağcıllanır. * Bireyi anlatmak ama halkın varlığını duyumsatmak gibi bir amacı dil(in)e doladığından metnin çoksesliliği denli çokrenkliliği de çıkıyor ortaya. Ruhi Su‟yu da özel yapan geleneğin içerisinde uyuklayan çağcılı bulup beriye getirmesi değil miydi? Bu şu demek bir yandan. gövdeleniyor ve algılatılıyor. yenilenmiş. ses/yapı eytişmesinden. Kambur Kerim‟i. Kaç kişinin başını yedi. hatta yok eder: “(…)Namussuzun biriydi Mansur. yansımalı modüler geometriden. hatta çelişik değişik gereçle türetilmiş kolaj tekniği. İç/dış sesten. oturuşmuş kayayı kıpırdadır. oynatır yerinden hem de kendisinin de hiç taşımadığı şeye bağlar düşgücümüzü. özünü açıyor. hem karakterlerin an‟a kilitlenmiş büyük toplumsal sarsıntıyla tetikli dönüşüm-değişimleri. Halkçılık. iradesini askıya alır. Düşmana satılmıştı. Arhaveli İsmail‟i. yalnızca taşıyıcı kahramanlar olsaydı tüm yapı ve tezimiz çökerdi. muhakkak. çoksese giden yol teksesten geçer. yerleşik/güncel dilden. içerik alır ve bağlama göre içerikten ötürü imgeleşir. Şiir içini dışa veriyor. ucunda hümanizmanın olancasını silme pahasına öldürümü bile bağışlatan.vb. anlamı düşmüş gösterge(leşmiş) im. Üç beş tarihsel karakter anlatısından bir büyük toplumsal kalkışmanın gövdesi ve tini (toplumsal tin) yakalanıyor. Okuyan bunun nasıl başarıldığını kolayca göreceğinden herhangi bir betimleme yapmam gerekmiyor. sözcüklerini… Böylece Karayılan‟ı nice Karayılan içre. Bunu anlamaya ve anlatmaya çalışıyorum işte yazı boyunca. saptama düzeyinde. Dil ustalarımız. kabartır. saltık. yeni bir bağlamdan anlam. yeniden. bir yordamın kendini göstermesine dönüşüyor: eytişim (diyalektik). 17 . çünkü bana göre asıl önemli olan bu biçimlerle ne yaptığı ve nasıl çağ(cıl)ı yakaladığı. konargöçer. Türkü. öncesinde ve sonrasında oldu mu şiirimizde soralım. Ve ses ancak bu eytişme içerisinde ne kadar tüyümüz varsa bedenimizde elektriğe tutulmuşça dikeltir. Nurettin Eşfak‟ı. orası öyle. Nazım geleneğin anlatılarının tüm özelliklerini kullanmıştır biçimsel olarak (Biçimden içerik kurma). yapıda kırıklı. Eğer bu yöntemi kavrayamazsak anlatı. unutulur gider. bir olguya belirteç olur. olaylarını. taşınırken aşılır. Cansever olabilir mi? Şu söylenebilir ki. söz ediyorum. malûm. Hem değişik.. Bu karakterler olumlu. Bunu yazalım bir kenara ve Nazım gibi çoksesli başka bir şairimiz.verin. iyi şairlerimiz çok (oldu). bize gerektiğinde yeniden ve yeniden „Milli Mücadele‟. bireyi toplumsal dalgayla dizinleyen gücü her satırla duyumsatıyor biz okurlara ve Nazım iyi bir şey yapmıyor ya da iyi ki bir şey yapmıyor: zamana (tarihe) dizmiyor kişilerini. Ama çoksesli şiir ve şair konusunu ettiğim… Vardır belki ama anımsamıyorum.
Nazım uzmanı değilim. Çünkü şiir kitabı da olsa eşeler. Onun geçen yıl Kanguru Yayınları‟ndan çıkmış. Genelde yapmak istediğim Nazım‟ı yazısından ya da şiirini dilden süzüp çıkarmak. önemli. Onu iyi tanıtan bir derlemeydi kanımca. toplumsala taşıyor bireyi (özneyi). orasından burasından yakalamak. Okur için oldukça mayınlı alan ve yaşamı yaşamla sınamak. Erbaş da kendi özyaşamından damıttıklarını bir araya getirme gereği. yıllarca sonra mehtaba baktığın vakit üzüntü çekmemek için. çoğu kez fena halde iki yönlü ıskalamaya yol açabilir. Kimliksiz Değişim şiirleri süreklilik taşımasa. Okuru olmaksa kolay kolay bir şairin (yazarın) okuruna yaşatamayacağı bir şey… Yinelemem ayıp olsa da bir kez daha adını koymak istiyorum bunun: bu uygulama başyapıtının (virtüozite) kaynağında duran şey bir yöntem. “Memleket kesilmiş dudakları”yla (3) Nazım gelip bir kez öptükten sonra Erbaş için her şey değişmiş ve şiire giden yol açılmış belli ki. ya insanlarda yürek dediğin taştan olacak. tutkulu ve acılı. Şükrü. Yolculuk tümüyle kendi yaşam içre yolculuğu ikin.) 1987 Ceyhun Atuf Kansu ödüllü Yolculuk. arkasında izleksel bir tutarlık peşine düşerim çokça düş kırıklığına uğrayarak. Bu bağı en öznel şiirlerde bile kurmak olası (Belki şairi öncesinden biraz tanımak gerekebilir. Ama diğer büyük kaynakları da sıralamalıyız burada: Neruda. Aslında risk almış da diyebiliriz. Guillen… 18 . Adanmış. Üstelik daha önemlisi bu duygulara aracılık eden değişmeceler. ya da dehşetli namuslu olacak yüreğin (…)” (67) Doğrusu söyleyebileceğim çok şey var ama burada kesmek. Lorca. Dördüncü basım. Anlatımlı. Bir arkadaşımın (Merhaba Nimet!) armağanı olan bu kitap yazardan okuduğum ikinci kitap ve birkaç şiir ortak bu nedenle. Daha önce yayınlanmış iki kitabından derlemiş Şükrü Erbaş bu kitabı. yarım bırakmak istiyorum. yansıtmalı alçakgönüllü bir şiire kendini yatıran Şükrü Erbaş‟ın yazısında yankıladığı yaşamı belli ki hiç sıradan değil. özöyküsel açık göndermeleri olmasa da yaşamın duralama noktalarındaki sıradışı yaşantıların izlerini belirgin biçimde taşıyorlar. Bu duyarlık üzerinden hepimizin yakın tarihi de akıyor ve benim yaşımdakiler için bu oldukça anlamlı. İstanbul. çok özgün olmasalar da. çocukluğundan başlayarak kendi kesintisiz yolculuğu. isteği duymuş belli ki. Ritsos. 107 s. Demek istediğim böyle günlerde bile. Yolculuk(1986)/Kimliksiz Değişim (1992) Everest Yayınları. Ekim 2004. seçilmiş şiirlerini derleyen Bir Çınlama Boşlukta‟sını (2011) okumuştum ilk. bu bireşim şiir üzerinden şairin yaşamla bir yüzleşmesi izleğinde sağlanmış olmalı. Bu tür bileşime neden gerek duyduğunu merak ettim elbette. böyle bir adamı bile bu çeşit öldürüp ortalık duruldukta. ol(a)mam da.Ama ne de olsa mehtapta herif beygirin üzerinde uyumuş geliyordu. sarmal eytişim… *** Erbaş. Adı ise. Tabii belki ileri gitmek olacak.
aradan sonra. duruşu Zamanın seyrine ayak bağı Bir kent karşıladı beni kuşkunun kuyularında Evleri içine çekilmekten küçük Evleri içine çekildikçe yenik… Ey adım adım ömrümü dokuyan toprak Ey onca uzaklardan incele incele Kalbime akan yollar Kim bu yabancılar sürmeli teninde senin Yürüdükçe hoyrat ayaklarıyla şiddetin Böyle külhan ve düşman Koynunda yâdigar koyduğum gençliğimi kanatan… Ben kimim Cesareti öğrendiğim kapılarda bugün Çocuğu önünde dövülmüş bir baba utancıyla Korkuya rehin. Suyu sisli. Çamlığı gömmüş kirpiklerini göğsüne Ağaçları rüzgârından utanan bir mahzun koru. Buna başarısızlık duygusunu da ekleyebiliriz belki: “… Otuz beşimdeyim. Ölüm bile kirletilmiştir. Sokaklarında kimliksiz insanların Can incitip onur kırdığı Adı kirletilmiş bir kent karşıladı beni. (30) Kimliksiz Değişim‟se bir aşk ve ayrılıklar şiiri. çabuk sinirleniyorum. karı dalgın. tansiyonum var Geçtiğim patikalarda kaldı büyük düşüncelerim Bu yüzden hüzünle bakıyorum gençlere… (1988)” (79) 19 . öne çıkmış ya da sürülmüş. eleştiri kipinde de konuşur. bedeli yaşamları olmuş romantik devrimci öncülerin açıları içinde suçlama. insanı Bir korku bulutu yolların ucunda. ordusu bozgun Yaralı. Çarşısı yoksul. kentlerin talihsizi Silerse senin çocukların siler yine Alın çizgilerinden bu siyah derin eğriyi. kayıtlayan şair. günleri tenha. çileyi vb. ululamayı.Geçmişin anılması biçiminde bildik bir tını üzerinden ağıtı. vedayı. yalnız ve suskunum… Ey rüzgârın kenti. (26) Yeni yaşamın resimleri ürkütücüdür: XVII Üstümde özlemin hareli giysileri Dönüşüm yitik bir cennete oldu Bunca olaydan.
Cumhuriyet‟e rağmen Batı‟nın egemen Doğu Sorunu politikasının „kutsal ittifak‟ında bir gedik açılamadığı.” (197) *** 20 . Ve yararcı bir diyalektiğe dayıyor sırtını: “Karizma ve kişiye tapma olgusu devrimci bir işleve sahip olabileceği gibi tutucu bir konuma da sürüklenmiş olabilir. Batılı siyasetin Ortadoğu‟yu biçimlendirmeyi sürdürmesi biçimindeki reel-politikiyle sonuçlanmıştır. Marx-Engels ve Osmanlı Toplumu (2012) Yordam Yayınları. Atatürk‟ün pozitivist inancından (187) söz ediyor. karizma ve kültün varlığından çok bunları yaratan somut kültürel ve sınıfsal koşullardır. olgucu (pozitivist) bir bağlantı kuruyor. Ekim 2012. dinsel bildirimleri Weber‟i. Ama ortalamaya. Durkheim‟ın „kutsallık‟ kavram çiftine (ruhani ve dünyevi kutsallık. hatta sıradana borçlu değil mi büyük şiir (!) varlığını? Sorabileceğim tek soru bu. işbu okurun hele Türk şiiriyle ilgili ileri geri konuşmalarına lütfen itibar etmeyiniz!) *** Timur. İstanbul. yani kült) dayanıyor. (Kişisel not ya da bir uyarı: Bi‟ cesaret yazmaya heveslenmiş. eleştirel. renkli şiirler ise 80 sonrasının kimliksiz toplumsal dönüşümüne düştüğü dipnotlardan oluşan 88-89 şiirleri. Ona göre din ve ardından bilim (laiklik) evrimi içinde kutsalı taşırdı. Ağzım tarihe biçilen gizli açık taşımaktan çekinmedi ve kutsala başvurdu Timur‟a göre. onun karizmatik yetke kavramını ele alıyor ve sanırım Durkheim‟ın kutsalına bağlıyor. (193) Siyasal devrim/toplumsal devrim çatışmasının cumhuriyette trajik yankılanması. kuruluş dönemi cumhuriyet ideolojisi de hızlı geçişe ve ideolojik kaynak sıkıntısına bağlı olarak. feodal unsurların ve ideolojilerin (skolastik) devrede olduğu milli mücadelede. Bütün bunları soru imiyle. Bunu da „kutsallık‟ kavramının işleviyle irdeliyor Timur. 207 s. Kutsal Savaş. Ulusal devrim kendini taşıyacak sınıflara dayanmadığı. Özellikle Köylüleri Niçin Öldürmeliyiz? Kimliksiz Değişim V… Türk Şiirinin ağırlıklı ortalaması sanırım büyük dilimi oluşturuyor. Ulusal savaşımız. Ve bizler de o tarihten beri bunun gerçekçi (…) bir öyküsünü yazmaya çalışıyoruz. Türkiye‟de bu açıdan nasıl bir gelişme olmuştur?” (193) Timur Kemalist kültün devrimci koşullarda ve devrimci bir işlevle doğduğundan kuşku duymaz. bir anlamda çelişkili skolastik kült yaratmıştır.En canlı. Sanki bir taslak çalışma ve ileri sürülen tez daha geliştirilecekmiş gibi. Taner. sakınımlı okuyorum açıkçası. Buradan yazar. Bu bakımdan. Öte yandan Max yapay toplumbilimsel kalıplarla çok yandığı için. ama her halükarda kutsallık. kendi ideolojik berkitmesinde skolastik kültür ayaklarına başvurmak zorunda kalmış. Birinci basım. Devrim ve Atatürk Kültü başlıklı son makaleyi okudum ve yazıyı biraz belirsiz buldum. Siyaset kesintili de olsa sürekomuştur: “Görülüyor ki Doğu Sorunu bitmemişti ve Cumhuriyet‟in tüm devrimci atılımlarına rağmen farklı bir biçimde devam ediyordu. toplumsal gelişme açısından asıl önemli olan.
Fransa) gerici. vb. Çağcılardı (postmodern) düşünce (!) İslamcılar ve Kürtçüler denli kimseye yaramadı. Türk Solu nasıl bir çevre.. raporları. Cumhuriyetin şafağında ayrılıkçı bir hareketi bastırmak için güç kullanıldığını yadsımıyordu yazar. ulusal meseleye nasıl bakıldığını. Ya da kaynaklar güdümlüdür. Kavramın bulanığını. günümüzün zavallı sürgünü usla. Dersim Ayaklanması‟nın sömürgeci güdümlü (İngiltere. aklımı kim koruyacak? Geliyor seninki. Ocak 2012. yeni cumhuriyet yönetiminin ulusal iradeyi Dersim‟e. Sosyalizmin 20. 285 s.yüzyıl tarihini doğru dürüst okumak. Ama daha kuramsal. Eskiden evcilik oynardık ama bu başka bir şey. diyor. Solun ulusalcılıkla özdeşleştirilmesi bambaşka bir şey. vb. Zaman zaman solla ulusalcılığın yolları kesişir. biz de aynı eşlenik güçle karşı‟cılık (anti‟cilik) oynayabilirmişiz gibi. yalana söyleyenin de inandığı bir linç tini doğar kaçınılmazca. bulanık suda balık avlamaya kalkan sever öncelikle. hele de güncele (dava. Polemik kaynaksız. Söyleyin bana. aşiret beyleri ve şeyhlerle halkı 21 . Ata tuta. Dev gibi yalan tsunami dalgalarından kaç kaçabilirsen. Çünkü it dalaşını dışarıdan izleyen. hep beraber „yetmez ama evet‟çilik oynayalım. bedel ilk karşımıza çıkana unutamayacağı biçimde ödetilecektir. unutmayın. kimi neyle düzeltmeli Allahaşkına. Kan çoktan tutmuştur. Özgür Erdem‟in kitabına gelince onun da temel tezi. Belgeler değil. palavra sıka sıka. Önce kavram tutulmasından bir kurtulalım hele. İstanbul. Dersim Yalanları ve Gerçekler (2012) İleri Yayınları. Hele yakın geçmişin yırtıcı köpek dişli ulus-devleti. feodal bir ayaklanma olduğu. Sanki tarihin herhangi bir deliğinde özdeşik (homojen) yapılar olabilirmiş de. Kanı kan yumaz. Birinci basım. feodal yapıyı kırma ve reform amaçlı olarak dayattığı ve askeri güç kullandığı. akıl tutulması yaşayacağına gel beri. karşıt ama eşit güç ve yaklaşımların didişmesi gibi algılar tartışmayı. İleri Yayınlarının Atatürk ve Kürtler (Serap Yeşiltuna. Sınırlı ama açık kaynaklar Erdem‟in tezini güçlendiriyor güçlendirmesine ve sonuçlarına katılıyorum ben de. 2012) adlı belge ağırlıklı çalışmasını bu kitap öncesinde ayrıntılı incelemiştim. daha temel bir yöntem tartışması yapılmadan (yani tarih. katıl bize.Erdem. neredeyse bilimsiz yürür. toplumbilimi açısından) olgu düzeyinde yürütülen tartışma çekişme (polemik) niteliği taşıyor ve itiş kakış kazanına yuvarlanmış bir tartışmadan da hayır gelmez. Özgür Erdem‟in bu çalışmasında daha tikel bir olaya odaklanılıyor: Dersim (dolayında yaratılan efsane). çakışır ya da ayrışır.) ilintilenmişse durmayın önünde. Amerika‟yı yeniden bulacak değilim. sinirlerime iyi gelmiyor yazdığım şey. otoriteyle. Dönemin yasaları. konunun kuramsal anlamda çoktan çözümlendiğini göstermeye yeter. solu neresinden kavrıyorlar bilemiyorum. Özgür. Jakobenizmle. Ayracı kapasam iyi olacak. Büyük boy. özdeşleştirilmedi mi? Elim çenemde tutulakalıyorum. Dolayısıyla „acaip‟ yalan kaldırır didişmeli tartışmalar. çözümcül bir bakış açısı değil duygu yoğun bir Türk(lük) vurgusu vardı ve sanki bu duygunun altı koftu. yazarın yaklaşımında toplumsal bir saptama. siyasetbilimi. TBMM tutanakları son yıllarda ivmelenmiş büyük Kürtçü yalanın doğru ölçeklerde aslına işaret ediyordu. Yine de çalışmanın düşünsel tasarında beni huzursuz eden bir şeyler vardı açıkçası.
diyeceğim budur. Bakış açımızı daraltmayalım. Almanca Dersi (Deutschstunde. Bir toplumun ilkelliği tarih kavramını algılama biçimiyle birebir ilgili. geçen yıldı sanırım. 479 s. zorunlu iskânın feodal etkinliği kırma amaçlı olduğu ama 50‟lerde sürecin tersine çevrildiği biçiminde… Resmi belgelere. gözü kan tutmuşun elinde kalır. Tezlerin ciddiye alınması için tarihe bir çerçeve gerek. Birinci Basım. gerekçe. yapacağı gibi. nüfus verilerine ve dönemin basınına yaslanıyor. Nisan 2012. Bir görüntü var belleğimde. yanlış anlaşılmasın. Tarihsel olgu düzeyinde. Dersim‟le ilgili büyük yalan üretildiği. açıklamadan ayıramayan bu ilkellik ucuz siyasete malzeme olmaktan öte geçmez. bağlama göre piyonluk. Ama unutmayalım hiçbir taş. Çünkü küreyi yöneten siyasetler bilimsel olarak ucuz ama gerçek de ortada. 1968). amacına en uygun gerçeği (!) her halükârda bulup buluşturacağından ağızla kuş tutulsa nafiledir. Başbakan. elinde bir belgeyle 1937-38‟de TC Devletinin ve ordusunun nasıl kıyım gerçekleştirdiğini TV‟lerde bas bas bağırıyordu. İstanbul. onun bunun. elle olgu-yoklayıcı. atlık. yaptığı. Çev. satranç oyununun yerine geçmez. Tıpkı ulusal devletin de bu anlamda ayrıcalıklı sayılamayacağı. Tarihçi nerede duruyor sorusunu yanıtlamadan tarih diye bir şey olmaz. Ama savaş bilim(sel) olarak da yürütülecekse kuramsız olmaz. Taşın at ya da vezir vb. olması onu oyunun dışına ya da üstüne çıkarmaz. Ucuz siyasetin pahalı (hem de çok pahalı) bedeli… Kürtçülük de son 30 yılın boşluğunda kakışlanan bu ucuz küresel siyasetin parçası. piyonu. Siegfried. 22 . özellikle temel kaynaklardan biri sayılan Genelkurmay‟ın ünlü yayınına.özenle birbirinden ayırdığı. Bu günleri de gördük sonunda şükür… *** Lenz. vezirlik vb. Ucuz olması ödenecek bedeli yazık ki hafifletmez. Tarihi köken. Ama neleri unutmadık ki… Bu belge. Ayşe Sarısayın Everest Yayınları. bilgi tarihçiliğini önemsememek değil.
göksel buyrultulardan görev geldiğini hep biliriz (aslında eyleme geçerken dönüşen). üstü örtülsün istemeden. toplum(sal) kaynaklarıyla değerler dizgesini. Çelişkiler. hatta sarstı diyebilirim. Sözde demokrasilerde de böyle olur: ırza geçenler ve ırzına geçilenler (dişileştirilenler) vardır toplumsal erk olan (her) yerde. etik açılımı. Aslında erken (Sayılır mı?) ve can alıcı bir hesaplaşmaya girişmiş. yedirilmişse. unutulsun. Hem buyruk kipinde. Lenz romanı yayınladığında. tutmazlıklar hep bir gün sonra işaret edilir. eğer Tanrı yerine bu ikiliyi geçiriyorsak. zaman aşımına uğramadan bir şeyler. ona yüklediği içeriği ideaya dönüştürür (ideoloji) ve pra(gma)tik güç olarak uygular. yaşama yöneltilmiş canalıcı sor(g)uyu okur olarak ürpertiler. Çatlak. Savaşın üzerinden 20-25 yıl geçmiş. en anlamlı okumalarımdan birini yapmış oldum bu romanla birlikte. rahattır ve huzuru bozan her söz. doğallaşmış. yüzyıl Alman aydınları ve yazarları hakkında kanımı pekiştiriyor. Onların zamanı kavrayışı ve hesaplaşmaları daha tinsel. zamana ve uzama bağlı tinden. değerli çevirmenin. karşı karşıya getiriyor ve biçimlendiriyor sorusunu: Görev ne(dir)? Bu iki sözcüğün uzun uzun çözümlemesiyle başlamak gerekebilir. güzel. aykırı sestir. Bu roman beni roman (tür) açılımı. Ayşe Sarısayın‟ın payını baştan belirterek atlamak istemiyorum. eşanlı değil. döller. hesaplaşma ortamında değişik içeriklerle yorumlanabilir söz. girişim. kasılmalar (spazm) geçirmeden deneylemek kolay mı? Lenz. estetik ve güncellik açılımıyla etkiledi. Saltık. niyet bozguncu. iyi) asla masum değildir ama en hafifinden uzlaşma gibi görülür. hem öykülemede. kendindeleş(tiril)miş demektir. Zamanı (uzamı da) ele geçiren siyasal erk. etik… Tarihsellik çok önemli. hep koşutlu varsaydığımız bu iki akışı. kaçınılmaz tinsel görevlerden de. resmi. (Yazık ki!) Devlet toplumu aşar. kötücül. Ortaya çıkması. Erk (iktidar) tüm toplumsal yapıya sızmış.Yakın dönem içinde en çarpıcı. Tipik bir Alman tinsel dışavurumunun belirtisini. gelecek ya da dilek kipinde. becerir. Bilinç (sokağınki başta) bu kendindelik yuvasında huzur içerisinde. Erkçe zamana doldurulan felsefi içerik (doğru. Bunları derleyip toparlamakta güçlük çekeceğim açık. Eşsiz bir deneyimdi ve bunda çevirinin. Daha önce Lenz okudum mu anımsamıyorum ama özellikle 20. kusursuzlaştırılmış (öyle varsayılmış) düzeni bozar ve erk(in kolluk) gücü her 23 . yüz yüze. gösterilir (Sandık ve seçim). isyancıdır.
yapmaya cesaret ediyor. tarih sıradışı olana(klılı)ğın (imkân) yüze çıkmasıyla ilgilidir. imgeyi. Varlığıyla yarattığı huzursuzluk ve insana eziyet veren belirsizlik. dedi ressam. simgelerle pekişik olarak. bir yandan da o betondaki çatlaktır ve arasından bir gün ayrık otu çıkacaktır. bu düzenek düşgücünü.) Omuzlarında taşıdığı şey.. noktalar vardır. “Bu sefer ne bulmuştu acaba? Neyi itiraf edecektim? Çizmelerine bakmayı sürdürdüm. Ama bütün bunları sonradan biliriz. değişik yöntemler kullanarak. açık gizli. böyle durumlarda iyi bir şeyler olmasından umudu kesmek gerekirdi.. bu hırs dolu bekleyiş de sevindiriyordu onu. her insanın o son anıyla yıkılır. zaman zaman gözden kaçan yaşantılarımızın olanca sıradanlığı içerisinde. sürekliliğini sağlamaktır: “Yalnızca itaat etmeyi bilenler emir verebilir. Ama çevrene bir bak: Pek çok kişinin hayal bile edemeyeceğini onlar yapıyor. bu çark her gün. uysallaştıran susgunluğuna katlandı. Huzur başka türlü olanaksızdır. 24 . her zaman bir şeyin (erk. hiçbir şeye aldırış etmemelerinden. özne ya da nesne.koşulda bu çatlağı tıkamak. Güçleri de buradan geliyor zaten. ortadan kaldırmak için vardır. görevin bir parçası olduğuna ve çarkı ertesi güne çevirdiğine göre. gizilgüçken bile harcar. kurutur. kişi görevinin altında ya da üstünde düşünmemeli. Biliyoruz ki bu mantığı ötelersek varacağımız yer insanın (bilincin) yeryüzünden kazınmasıdır (Bradbury). Üstelik acı gerçek. Lenz‟in de bize gösterdiği gibi. bizi hayallerimizle birlikte düşünmek. aracı.” Görevin böyle kesintisiz akması toplumun zamanı ve yerini (yerlem) güvenceler. Böyle olması ve hep böyle olması için görev yerine getirilmeli. Evet. “Eşit uzunlukta bağlanan ayakkabı bağları onu sevindiriyordu. güç. cesaret edemedikleri bu.) görevlisidir (Uzantısı. Ama bildiğimiz bir şey daha vardır: Öyle gösterilse de hiçbir dizge ölümsüz değildir. görevin kesintisiz akmasını. tüm artı (pozitif) ya da eksi (negatif) aşkınlık girişimlerini kazıyıp süpürmelidir yeryüzünden. Çünkü insan. saydam olmayan. faşizm her gün.” (227) Görevli. Bizi. Böyle olmasaydı tarih gerçekten olmazdı. “Sana bir şey yapmaya cesaret edemezler. Her ayrıntı.” (250) Yani gündelik olanın gevşek zamanı ve yerinde. her insanda ayrı ayrı bozguna uğramıyorsa yine de açıklamamızda boşluk var demektir. vb. hatta sanılanın tersine aşırı kırılgan olduğu yerler. bu görevi faşizme taşıyan insan. dizgenin her zaman birey ve onun bilincinden güçlü olduğudur. beni daha da küçülten.
Çağcılardı (postmodern) dünyada özgürlüğün kendi zorbalık olarak dolaşımda (tedavül). Çatışmayı anlatıcı karakter Siggi yaşıyor. hep olacak. sinir dokusu açığa çıkarılmış heryerdeliği ve herzamanlığı faşizmi yeşertmek. Faşizmin coğrafyası eskisi gibi Orta Avrupa olmakla kalmayacak. Ben yapıtın. Bir anlamda yazıyla arınarak çıkıyor anlatıcımız öyküsünden. yine de soru işaretleriyle başbaşa bırakarak bizi. bakmalı. buradaki cinnetten söz etmiyorum. neyle duruyor ya da deviniyor (ritüel)? Roman bize taşrada devleti temsil eden güvenlik görevlisi için buyrultu biçimleri (format) ve üniformanın. tanımlar. küçük insan üzerindeki etkileri epeyce araştırıldı. Baltık kıyılarının soğuk. vd. Kürenin kurtarılmış herhangi bir bölgesi. Görünen 25 . vb. Görmek istersek göreceğiz. O zaman ve yerde. abla. anne. Temsil nerede. görevi yerine getirmek mi. kıyım) durumu yönetiyor. böyle olan bir görevi ve soruyor: Görev. vb. konum tinini açığa çıkarmanın ötesinde. nasıl. Çünkü yaşam çevriminin en önemli iki halkası üretim ve tüketim çoktandır. Geçmişi. de toplumsal görevi. ne de anlatı zamanı içindeki diğer karakterler. İşte Lenz‟in çalışmalarını da sanırım. hedefe. Ama bir okur olarak yapıtı yalnızca görev sorgulaması dolayında dönen bir romana indirgemek istemem bu yanını çok önemli buluyor olsam da. Faşizmin toplumsal tinbilimi.O zaman genelleştirilmiş erk imgesine. Bu çözülmediği sürece Jensen. diye yazmış sunuş yazısında çevirmen Ayşe Sarısayın. Rene Girard anlamak için bize destek sağlasa da bu toplumsal cinneti çözümünün (İsa) yeterli olmadığı kanısındayım. Yalnızca ülkemizden. herkesin okumasını bin kez gerektirecek bu niteliği üzerinde çok durmayacağım. karanlık ve bataklık bölgesinde bir yerleşimde polis Jens Ole Jepsen dramatik bir çatışma yaşamıyor. Yap ve özgür olduğunu duyumsa! Duyumsamadığın zaman özellikle duyumsa! Bu görevin sınırları silinmiş. faşizm küre ölçeğinde örgütlenecek. Çünkü Siggi (Siegfried) için mesele baba. küresel ölçekli faşistleştirilmekte (Ritzer). toplum ve onun küme öğesi (eleman) bireyi bütün bir yaşam çevrimi içerisinde ele alır. yerleştirir. Görmek istersek göreceğimiz şey ise içinde yaşadığımız günün faşizmi ve içimizdeki faşist. Faşizm deyince burada siyasal bir toplum yordamından söz ediyor gibi algılanmak istemiyorum. ulusun devleti. imaya. Artık esnetilmiş. kamusu ve görevlisi terimlerine bağlı bir metinleştirmeden ve buna başkaldırıdan söz edemeyiz. insanı ürperten toplumsal histeria (linç. bunun verdiği yöne. Faşizm yeryüzündeki tek tümlükçü (total) tasarıdır.. getirmemek miydi? Görev ne zaman tutkuya dönüşüyor. aradan belli bir süre geçtikten ve uyumsuz kişilik özellikleri gösterdiği için ıslahevine atılan Siggi sorguluyor ve anlatıya dönüştürüyor. İşte ülkemizde olan biten. görüşü açan değil bulandıran dünyada ulus. saydamlığı. O gündelik yaşam da içinde. görünmezleştirilmiş. yükseltmek için daha uygun bir ortam sanki. bir sığınağımız bu gidişle olmayacak.. Ama görev ve köle etiği sinsi ve çok daha etkili biçimde sürmektedir. göreve ilişkin işlevi (fonksiyon) biçimlemeye yettiğini gösteriyor. Roman bize Görevi gösteriyor. Geçmişte inceltilmiş biçimde görevin arkasında yatan ve görünmezliği sağlanan zor(balık) artık saklanmıyor bile. ressam. Ya da zorbalık özgürlük maskesiyle dolaşıyor. biçimler. Gudrun. küresel olanı beni daha çok korkutuyor. doğrultuya. çünkü fazlası var.
Görev (kazanılmış) hakları güvenceye almak olarak değil. Yazdıkça uzayacak. Özgürlük. bir bir siliniyor. ıslahevinde sürüyor. içinde yaşadığım dünyayı daha yakından. O görev anlayışı orada. Resim yapması yasaklanan ama savaş ertesi özgür dünyanın ünlüsü ve sözügeçeri olan ressam bile. kendi azgın yağmacı yeni varsıl sınıflarımız ve onların erk yöneticilerince. Burada. kendi resimlerini seven Siggi‟nin daha sonra olağan dönemlerde bile bunlara musallat olmasını. uyumlanma ve çatışma biçimlerimizle ilgisini kurarak kavramamı. buna çaba harcamayı seçmek olamaz mı? Olmamalı mı? Bu kadarıyla yetiniyorum. güvenceler. değeri tartışırken buluveriyoruz. zamanın faşisti. tinini resimlemek. İnsanlık sorunsalı (görev anlayışı) bile bunun yanında ikincildir. geleceği yüküm (misyon) olarak taşımak. biçimlendirmek olarak sinsi bir biçimde dayatılıyor. Öyle sağlam bir çatısı var ki. biçimlemeyi. Burgess‟i (Otomatik Portakal. Kuzey Almanya‟nın sert. Haklar. öfkem ayaklanacak. tutkulu direniş. Çünkü onun için mesele zamanlarüstü bir mesele değil. bir sapma.tam gaz bir liberalizasyon. ceberrut devlet. saklıyor. Ama kimse açlıktan ölmemenin görevimiz olduğunu düşünmek istemiyor. Bu nedenle herkesin okuması gerekiyor. Özgürlük açlıktan ölmemenin yolunu bulmak. Açlıktan ölsek de özgür olduğumuza inanarak ölelim. Yani zamana. bürokrasi. savaşla bitmedi. şimdinin ayak uydurmuş yöneticisi ya da uzmanıydı. 1975) anımsamamak olanaksız. resim yapması Nazi rejimince yasaklanan ve polis babanın gözlem altına aldığı ressamın resimlerini kurtarmak. kurumlar. Artık roman hakkında konuşmak istediğimden etik. zaman (içi) meselesiydi. Romanın etik tartışmasını aslında estetik tartışmasından ayırmak yanlış olur. daha anlamamı sağladı. etik tartışmanın ortasında kendimizi estetik algıyı. Ayrıca bu satırlarımı okuma şanssızlığına uğrayanlara genelde dışavurumcu resssamları. tuvale geçirmek olduğunu anlamalıyız. aykırılık olarak yine bir patoloji (sayılıyor). Kamu. 1962) ya da Forman‟ı (Guguk Kuşu. içsel değerleme düzeneklerimiz. yasalar. karanlık Baltık coğrafyasını gözümüzde dışavurumcu bir resim olarak canlandırabilmeliyiz önce ve daha ilk sayfalardan başlayarak Lenz‟in amacının bu kuzeyi. Belki ıslahevindeki anlatısı bu takınağını yazıyla çözme olanağı sağlayacaktır ona. Siggi (anlatıcı çocuk ve genç) şimdi ve geçmişte seyreden iki zamanlı anlatısıyla bizi korkutan asıl bağlantıyı görünür kılıyor: Süreklilik. Siggi (ve Lenz) bunu kabul etmeyecek ve sonunda anlayabilmek için yazacaklardır. tırnaklarımı yemeye başlayacağım sürdürürsem. kurallar despotik kalıntılar olarak sürgün ediliyor adı İslamcı. resim çalma takınağını anlamakta güçlük çekecektir. Diğerlerinin birçoğu için de mesele zamana ve uzama bağlıydı. Çocuk. özgürleştirmek için resim hırsızı oluyor. bağlantılı olarak ele alacağım. ablası ve ağabeyiyle birlikte sevdiği. bu takınağını savaş bittikten sonra da sürdürüyor. Ah. vb. 26 . çünkü doğru düzeneğin içinde yer almak (dişli) bizi aklamaya yetmiyor ve yetmeyecek! Ve bir kez daha: Thomas Bernhard. estetik roman sorunsalını ayrı değil. Bernhard (Thomas)! İşte Almanca Dersi. zemine uymak yeterliydi yaşam çevrimi için. müdahalecilik. Faşizmin egemenliğinden kurtarılacak yaratılmış yaşam parçalarını çalıyor.
devlet. öyle ki içimizin dışar(ı)lanmış imgeleri olduğunu düşünürüz okurken sıkça bu betimlenmiş görüntülerin. gerçekten resimleri korumak için artık onları çalıp saklamak gerekmiyor mu? Sorun aşıldı. ağır. değirmenini. Ben ne yazık ki tersini yaptım. acımasızca. en az kirlenmiş. Nolde‟nin ya da romanın kahramanlarından Bleekenwarf‟taki ressam Max Ludwig Nansen‟in resmi ve resim düşüncesi. Eşsiz bir betimleyici. sertlikle. dolayısıyla anlatıcısı olabilirdi. Hitler ve Baba tıkamıştır. doğru. bulutlu havayı. Siggi‟yi vb. Eğer tarihsel dalga onu cepheye. işte bütün bu ve benzerlerini duyumsamak için önerimin koşul olduğunu düşünmemelisiniz. martıların çılgın öfkelerini. sis içinde ırmakta süzülen mavnaları ve bir görünüp bir yiten sis fenerlerini. kumsalda dans eden abla Hilke‟yi. “Ne diyorsun Witt-Witt? Hiçbir şeyin üstünü örtemeyişimizin sebebi ne? Boyun eğemez miyiz ya da görmezden gelemez miyiz? Baltazar. zamanın artık bunu gerektirmemesiydi. Bu nedenle (iç)çatışmayı polis. Nansen görünen ve görünmez resimlerinde Rugbüll‟ü (Seebüll) onun dalgalarını. Bildiği daha önemli bir şey de direnişçi olmamakla birlikte sanatın yaratıcı doğasının onu bir direnişçiye dönüştüreceğidir. Klaas‟ı. ressam ya da yakınları yaşamaz. Bir ressamın resim yapmasını hiçbir güç. olayın tartışma kaldırmayacak kerte açığa çıkmasını. arkını. görünmesini olanaklı kılmıştır. Ama bu genç adamın önünü Tanrı. Lenz bunu biliyor ve ekliyor: Eğer kurtulmuşsa ya da teselli olmuşsa bunu sağlayan şey ancak yazmak olmuştur. anlatıcı olarak. Öte yandan hırçın gelgitli denizin fırtınalı havada uçuşan tuzunu. Önce bunu yapın. Tanrım. zamanaşımına uğradı mı? Siggi ıslahevinde ıslah edilen bir genç olarak ikna olmadı. kapalı. Bir çocuğun usuyla yüreği arasındaki yakınlıktan… Sonra anlaşılması olanaksız bir dünyaya (bir ressamın. ölüme sürüklemeseydi ağabeyi Klaas da romanın travmatik karakteri. Görmek. Görüntünün görüntüsü. aralarında çatışsalar da. Onların tepkileri açık ve yazgısaldır. Ama daha fazlası var yine. güneşini. tuvale geçirirken tüm bunların bahane olduğunu . Nansen resmin içerden dayattığını (dışavurumculuk-ekspersiyonizm) bilir ve Rugbüll polisi karşısında umarsız kalır. Böylelikle bir çocuğun. dışavurumla kuşkusuz. başta Tanrı önleyemez. önce görmeyi öğrenmekle başlamamız gerektiğini söylüyor. Lenz soruyor: Savaş arkada kaldı.özelde ise Emil Nolde‟yi incelemelerini önereceğim. karanlık. Resim çalmayacaktır büyük olasılıkla Siggi 27 . Lenz gerçekten yaratıcı bir duyarlıkla en travmatik karakteri olan Siggi‟yi seçmiştir ve onun iki yaş kesitini. sonra okuyun romanı. Ne büyük bir buluş olduğunu iyi okur bilecektir dediğimin. yağmurun bedenimde ki kırbaç izlerini. bulutunu. kendi içinden taşan yüreğinin elinde aracı olduğunu bilmektedir. Nazizm de… Öyleyse. Bunu baştan bilemeyecek ve yazgı olarak kavrayamayacak tek kişi vardır: Bir çocuk olan Siggi. mavnasını. değirmenin resmini yapmasını yasaklayan bir dünya) verilebilecek belki en mantıksız ama yine en doğru tepkiyi de bir çocuk verebilirdi. İçimizi parçalayan mantıksızlık ise. nemli. Romanın genel anlatımsal düzeyindeki derialtı sinir katmanına yakın keskin duyarlık gamı da böyle bir yöntemsel yaklaşımla oluşturulabilmiştir. geçiştirir yasağı. Lenz bu resmi sözcüklerle yapıyor zaten. Bu tepki Nansen‟in gizli resimlerini kurtarmak ve bunun için resimleri çalmak ve saklamaktı. en haklı bakışın dilini ortaya koyabilmiş. baştan bilinir. sanki her şey buna bağlı değilmiş gibi!” (339) Ama istese bile boyun eğemeyeceğini çok iyi bilmektedir.
Burada gerçekten çok eksik var. eskiden burada yaşayan ihtiyar Frederiksen hakkında pek bilgim yok. Bazı şeylere tamamen sahip olabilmek için. yani yine de etik. “Umurumda değil. Önce sakinleş Witt -Witt. meselemiz gözardı edilir. Bunun yeterince ürkütücü olduğunu. vb. evet. kimi bölümleri belirsiz. dedi. Dışavurumcu tekniğin sözcüklerle uygulandığı roman. Nansen‟in tablolarından ayıramayacağımız. Bir de böyle okunur kitap. Hayır. Bir kez daha deneyeceğim. dedi. Bazıları otoportrelerinde bunu başarmış. sahiplenmek. Bir daha göremeyecek de olsam. baktığın anda geçirdiği hastalıkları. Romanın tümü kendini ele vermeyen bir dip içeriyor. bir yüz. belirsiz ve yola gelmez duygulara bağlanabileceğini belirtmeliyim. Bir şeylerin kalabilmesi için. resmin neyin resmi olduğu. Siggi‟nin ablası Hilke‟yle beraber gitttiği kumsalda martı yumurtaları çaldıkları bölüm gibi etkileyici bir anlatım için belleğimi yokluyorum eskilerden birşeyler çıkarabilir miyim diye. düşündüğümüzden daha uzun kalır arkamızda. akımın tinini de yankılıyor. karanlık imalı. ama her yıl iki kere bu kapıda oğlunun boyunu ölçmüş ve bıçakla çentik atmış. örtülü. ne gösterdiği. yine de estetik tartışma romanın odağını oluşturabildiyse bunun nedeni ve gerekçesi anlatı tekniği ve anlatıcı seçimidir. Ya sen?” (402) Oysa yukarıda söylediğim gibi romanın sahneleri birer tablo gibidir zaten. bu kadarcık da olsa bir şey kalıyor geriye. bin kez ve eğer bu böyle olduysa. belki de sekiz yüz. Ne diyorsun?” (341) “Nikotin kokan kocaman mendilini çıkarıp alnımı ve şakaklarımı sildi. için sayfalar tek tek açılır önümüzde. hiçbir şey bu kadar çabuk yok olmaz. bu kez farklı olacak. Lenz bu teknikle. önce onları kaybetmek zorundayız. İhtimaller eksik. İşte Almanca Dersi ve işte Lenz buradadır. renklerin anlatım gücü ve şiddeti. Hafifçe bacağımı sıvazladı. estetik vb. Düşün bir kez. yer yer kalın kontürlü. 28 . İzlerimiz.ama sözcük çalacak onları bizim hiç de istemediğimiz biçimde dizecektir yan yana. bir portrede dile gelen şey. Ama sanmayalım ki etik. yaptıklarımız. meydana getirdiklerimiz bu dünyadan kolay kolay gitmez. Bu da görmek demek aslında: üstesinden gelmek. onlar hâlâ bana ait . ne anlama geldiği açıklanmamış. günün birinde anlayacaksın. bir nesne. eğer bir şey yapıyorsan. onları tekrar görmek şart değil. Düşünüyorum da! Yedi yüz resim olmalı. hatta mali durumunu dahi anlayabiliyorsun. içinde barındırdığı ihtimalleri de yansıtabilmen lazım. Çünkü çok eksik. Nansen‟in ve çevresindekilerin resim hakkında tartışmaları.Görülmemiş ve bu yüzden de üstesinden gelinememiş. kapalı uçlu imgeleriyle romanı grotesk esintili bir şölene de dönüştürüyor.
uzlaşımlı bir dünyadır. bu insanlar anılarını birlikte zenginleştireceklerdi yalnızca. Oğul babaya karşı çıkacak. kuru. çünkü kurtaracak(tır). önemsenmemiş bir taşra… Ama taşra yine de merkezin yörüngesinde dönmekten üretmektedir anlamını. postacı. Islahevinin yöneticisi. Kurtaracak çünkü yaşamın en anlamlı karşılığı kurtarılan şey olacaktır: Yapıt. ağabeyi arasında yaşadığı büyük ikilem. ıslah edilen ve kaçmayı kafaya takmış suça eğilimliler. değirmendeki koleksiyonumu hatırladım hemen. ıslahevi bekçisi. Bu merkeze ve rejimin kalbine uzak coğrafyada siyasal toplumsal idea nasıl taşınır? Haberler geç gelir ve geri dönüşsüzdür. Başka açıklamalar okumasını. Belki merkez için umursanmamış. Aşk yok ama yine aynı biçimde… Faşizm yok. İnsanı dehşete düşüren sabit fikriyle her deliğe ulaşabileceğini düşündüm. ona başka bilgiler de edinmesini tavsiye ederim. ancak birisi çıkıp burada adı geçen yer ve kişileri merak ederse. söylenebilecek fazla bir şey de yok zaten. Gudrun (polisin Nazi prototipi karısı). yani aslında insana dünya değildir. bombalanan hayvanları da unutmamalıyız. değirmeni… İnsan yok ama öyle de yakın. Görevin kırılıp tartışıldığı yerden süre(cekti)r filizini yaşam. kuşku ise sorudur. Romanı da zenginleştirdikleri gibi… Çünkü yan karakterler karanlığın içinde üzerlerine ışık düşen yerlerinden görünüme geldikçe okur arkalarında taşıdıkları derin ve katmanlı yaşamla büyüleniyor. önümüze Siggi‟nin gözü ve kaygısı üzerinden sınırsız bir yaşam alanı açıyorlar. donanmadan Asmus Asmussen ve Rugbüll‟lülere yaptığı sunum. hafızalarımıza ve nefretlerimize. Bu gerekçe bilinç. doktor Theodor Busbeck. kimse kendini incinmiş hissetmez. Yaşam sert. “Ağrının yanı sıra hafif bir uyuşuklukla birlikte bastıran şiddetli korku. öncü işgalci İngiliz askerlerini. bilinç kuşku. Başka sesler duymasını. onları numaralandırarak bilimin 29 . yasakla özdeşleşen babayla yasaklanan ve yokedilen resmin ne pahasına olursa olsun kurtarılması arasındaki çatışma. soruşturabilir. Elbette Nazi polisini. doğru anlatıcıyı seçmesini sağlamıştır (Ve savlıyorum: bu bilinçlice. Bu da doğru. vb. Beni mercek altına alması gerekiyorsa Rugbüll‟e gidebilir. Çalacak. Bu korku onun görev alanında hiçbir şeyin. Çözümsüz görünen sorun. bana göre bu yolda devam edebilir. açık uçlu ve şaşırtıcı imaları var. savaştan kaçan ama evine sığınamayan ağabey Klaas. kirletmeseydi gündelik yaşamı. Daha fazlasını söylemek istemiyorum.) Cinsellik yok ama sayısız ve rengârenk. Örneğin bulutların oluşumuna ya da leyleklerin göçüne. içeriği açık kılmak için seçilmiş tekniktir. nişanlısı Addi. Sığınaklar. kimseye zararı dokunmaz.Lenz‟in yaratıcılığı zamanında devreye girerek. Ditte (ressamın karısı) ve ölümü. ini. Yoksa kopup gidecektir. abla Hilke. Romanı bunca önemli yapan şey de çocuğun anne babası ve onların görev anlayışı ile ressam ya da ablası. savaş uzak(ta) ama buradalar. o yer ve kişileri bulmayı isterse ve onlarla konuşmaya kalkışırsa. ama hiçbir şeyin güvende olmadığını ilk kez getirmişti aklıma. tinbilimciler (uzmanlar). bitmeyecektir. yani yalnızca sanattan gelir anlamlı gerekçesi. çalacak(tır). ama nereye?” (372) Sanatsız dünya görev almaya. onunla sürmeye yatkın. düşüncelerimize ve kışlarımıza uzanmasını. batak(lık)ları vardır. Siggi‟nin yuvası. yalındır ve gizli de köşeleri. esnek. öyle de var ki… Eğer kutsal görev işgal etmeseydi. ondan korumak için saklamam gerekiyordu. Babasını sevmek isteyip de sevememek yeterince dokunaklı olmalı ve romanın kumaşı da bu duygu ipliğiyle örülüdür. Herşeyi anlamsız kılan araya giren mesafe ve zaman olmalı. ayrıntıları olabildiğince bir araya getirebilir. yani babaya karşı çıkış hep sürecek. “Wolfgang Mackenroth‟un benim hakkımda yazdıkları da doğru.
” (295) *** Nesin. 1957. Daha çok toplumbilimci. hayranlık duyuyor olsam da bir yazınbilimci. Yer yer yaratıcı anlıksal buluşlar. 153-314. geçmişimi bir çorba gibi kaynatarak koyu bir kıvama getirebilir ve hazırladığı bu yemekte tüm sınavları geçebilir. tanırlık. Birinci Basım. Aziz. toplumsal ıramızı açığa çıkaran (ifşa) kalıplı biçemiyle öykülerin ötesine geçen sayılı örnek de var. Alt ve üst eşiklerin arasına yerleştirilebilecek özellikle de eleştirel. görevini hiç yapmamış. gerçeğimizi.” (275) Lenz‟i(n romanını) tükettiğimi söylemiş olmadım. Belki iki yüze yakın seri üretim öykünün ortak paydası niteliğin altta ve üstte eşikleri olması. Görev üzerine düşündüm. Toplumun ırası öğelerine ayrıştırılmış. Bunu yazı(n) yapan şey sözcüklerin kullanılmış olması. dizgelenmiş olarak ökece bir kavrayış ve ussallıkla sınıflandırılıyor ve biz aynada kendimizi görüyoruz. Görevini zamanında yapmamak. dedi yaşlı postacı. estetik yargı verme isteği kabartıyorsa 30 .1957. ilikledi ve Brodersen‟in oturduğu masaya gitti. kimin eline ne geçtiğini. Hepimiz bu soruları soracak olursak işin sonu nereye varır? Görevi yerine getirmek. Verdiği dersi kendime katmaya çalıştım. dedi babam.şişlerine geçirebilir. Hangi Parti Kazanacak. İstanbul. ne duruma bağlı olarak değişebilir ne de karşındakine verdiğin öneme göre. böyle bir örnek de vardı geçmişte. Tam olarak bilmek ister misin? Bir görevi yerine getirirken. Eylül 2001. 459 s. Mahallenin Kısmeti. (7-152. siyasalbilimci vb. Anlıyorsun değil mi? Ceketini giydi. insanı koruyabilir de bazen. Henüz daha tüm bu öykülerin önünde şaşkınlık. derlenmiş.) Aziz Nesin‟in 1957 yılına ilişkin topografik haritasını çıkarmak zor değil. bunlar beni ilgilendirmiyor. de di babam kupkuru bir sesle. Gülmece Öyküleri 4 (Ölmüş Eşek. Bu demektir ki. 315-455 s. Lenz‟e yürekten teşekkür ettim. ama bana bir yararı olmaz. kimlerin işine yarayıp yaramadığını sorgulamıyorum. 1957) Adam Yayınları. Görevim üzerine. biçiminde öykülerin beni itip yerleştirdiği konumumdan geliyor bu değer bilirlik. Ona yaklaşmaya çaba harcadım. Böyle bir yapıdöküm ve söküm çalışması tek kişi örneğinde yeryüzünde ender rastlanır. eleştirmen olarak duramıyorum. tansıksı pırıltılar bizi bocalatıyor ve görülmemiş bir yazı tadı. “Okko. gözlemci.
vb. İş. eleştiride. sandık. dil. Ölmüş eşek öbür dünyadan ölüm öyküsünü anlattığı mektuplar yazıyor yaşayan dostu eşek arısını. haliyle sökün edecekti(r). Kalemi tutan elin bir tek derdi var: Konunun daha iyi anlaşılmasını sağlamak için aracı daha ustalıklı kullanmak. tutarlılığı ekonomibilimiyle ve usçulukla ilgili güzelduyudan (estetik) çok. Hemen belirtmeliyim ki bu yinelenebilir artım (fraktallık) bin varlığı sanat yapmaya yetmez. birkaç genellemeden sonra. çalışkan. botanikte. kestirin. düğüm düğüm üstüne atıldıkça halıyı henüz göremeyen bizler kolay usanabiliriz belki ama karmaşık (kaotik) halı da yalın mı yalın bir ilkenin yinelenmesine bağlıdır varlığını. Aziz Nesin‟e gereken tek şey olsa olsa fazlalıkları atmak. düpedüz yazmak olmuştur. Neyin önemli olduğunu biri çıkıp bana söylesin yoksa şarkıcı sanatçılar gibi yazıcı sanatçıların kasıntısından. Bıraksalar sonsuza değin halka halka genişleyecek bir yazı onunkisi. Sanat aksak dizimde. Elde bir olduktan sonra hazinemizin ucu bucağı yoktur. Eh. sertlik var.) ve dünya ölçeğinde sanırım az bulunur karşılığını. Bir ağ (network) yazarı demek ki… Kazlar birbirlerinin tek kanat ucundan sürüyorlar göçü. Evet. Aynı şeyleri yinelemek istemiyorum. örneğini oluşturuyor yapıtı. sonsuz bir kaynaktan gelirmişçesine arka arkaya bastıran buluşlar. Oysa bir daha da böyle yazan biri gelmedi. kat(man)lı dilsel yapı arkadan . yani aslında her işde olduğu gibi. çok derin. Nesin‟de (erken dönemde) dilin kıvraklığı. Eğer sana t için kırıksız. yanıltmamak sorumluluğu. anlatım gücü. cesarette bence… Aziz Nesin için belki en önemli (ama erken) yargımı vereceğim. Sanatın sapmayla ilişkisini yani… Sanat ritmin içinde mi varlık kazanır yoksa ritmin kırıldığı yerde mi? Deneyimlerim kırılmaya yatıyor. herkes bilir. en kusursuz sanatçı ve sanat yapıtı doğrudan doğanın kendi olurdu. ışık saçan olguya (bulunan şeye) kapılıp sürüklenen okura geni kalan her şey vız gelip tırıs gidiyor. dizimle… Sanat. kibirinden boğulup gideceğiz şu dar-ı dünyada. arı gibi dille karşılaştığımızda yeniden yanıldığımızı anlıyoruz. yazarın önüne engin bir alan açıyor. Öte yandan öyle bol yazdı ki Nesin. gerçekten yaratıcı. evrende (kozmos) ya da kristalografide. her ne kadar dizim (ritim) güzelduyusal bir yapı öğesi olsa da. İşte tezim de bu. Aslında bunu tartışmak isterim. Fraktal geometrinin sonsuz yinelemeli yalınlık ilkesinin insanbilimlerinde (toplum. (Taylor‟ın kulakları çınlasın ya da Ford‟un!) Yazısının yediden yetmişe güçle bizde yankılanmasının nedeni tam da bu olmalı… Rudolf Arnheim‟ın saptadığı geometrik arketipler gibi (Arketip eklentisi bana ait). Ölmüş Eşek‟de kanıtlandığı üzre çarpıcı. burada devrede olması belli ölçülerde. İlmek ilmek.içimizde biraz sonra o hamarat. Aziz Nesin de en yalın sözcük-yapıları bir kez kavrayıp bilince çıkardıktan sonra sonsuz. Hemen hemen buluş gücü her şeyi aydınlatıyor ve abandane olan. püriten bir etik (püritanizm) kılçığı. katarı. bu geniş yelpaze üzerine şu ülkede neler yazılabilir. şu kusurlu (imge) insanla! 31 . Kanıksadık. Çünkü işin belki yüzde doksanı yaratıcı buluşla düşünce aşamasında bitirilmiştir çoktan. beğenmez olduk. Bunun kaynağında yanılmamak. kesintisiz dizim yetseydi. herkes bunu yazabilir. Üstelik insanı şaşırtan yanı. Kolay geldi bize. Özgün. anatomide. bilincin doğadaki fraktallığın tersine. som Bir olduğunu düşünebiliriz. Arketipin en yalın. yaprakta. gülmece ustalığı yanısıra bana göre yazınsal değer taşıyan öykülerine işaret edeceğim.
özellikle dikkatimi çeken öykülerdi.41‟de maddi bir çeviri yanlışı sözkonusu. Öykü ABD pamuk üretimi ve borsasının küresel etkilerine. Erik. Öykü dünyanın büyük üreticisi Brezilya ve kadim Mısır‟la sürüyor. Mali‟yi yoksulluk=yazgı hizasına sokmakta gecikmiyor. Petit precis de mondialisation. döneme kültürel tanıklık öyküsü Eğlenelim Arkadaşlar. devlet çarkının söylemiyle kurgulanmış bürokrasi yergisi Bir Demet Maydanoz. Çin (Doğu) ve Fransa‟da bitiyor yolculuk. Sözü uzatmadan öykülerimi seçeyim en iyisi: Ölmüş Eşek zayıf halkaları da olan ama yine tümümüzü kaç kuşaktır sarıp acı acı güldüren uzunca bir dizi-anlatı. Pamuk Ülkelerine Yolculuk (Voyage aux pays du coton. erkekçil namus anlayışımızı yerle bir eden önemli bir öykü. Nisan 2008. “İki-üç milyar yıl öncesinden. Okuyanlar olarak yalnızca pamuğun değil. Mahallenin Kısmeti‟nde. Oh Kurtuldum elden ele düşen kadının karayergisel (ironik) anlatısı. Çev. yine sözkonusu külliyatın ilkörneklerinden (prototip) Çocukları Ağlatmayın. besin zincirinin doğal (yani tinsel. çıplak bir biçimde gösteriyor ki bu türden çalışmaların çoğalmasını dilemekten çoğunu yapamam. *** Orsenna. 32 . 2006). insanlar. s. Nesin külliyatının yanlışlıklar komedyasının ilk örneklerinden Usulen. Erik Orsenna‟nın pamuğun küresel öyküsünü ve döngüsünü röportaj tekniğiyle ve sürükleyici. Bir de şunu dilerim: Kendini sömürüye en genel anlamda karşı gören solda kişi ve örgütler tam da böyle çalışmalara ayırmalı sınırlı kaynaklarını. tarihsel. Pamuğun öyküsü Sosi Dolanoğlu‟nun enfes çevirisiyle. gerçek bir güldürü başyapıtı İğneli Fıçı. doğrudan gösteriyor. Hangi Parti Kazanacak‟ta. Birinci Basım. Pamuk Mali‟yi zenginleştiremiyor tek başına çünkü uluslar arası ticaret ve koruma vb.” derken „ilkçağdan önce‟ deyimi okuyanı şaşırtabilir. Amerikanofil Türkiye‟nin gündelik yaşamında Amerika‟nın yerini enfes biçimde sorgulayan Bizim Eve Amerikalı Misafir Gelecek. 211 s. devlet politikalarına dolanıyor. Sosi Dolanoğlu Metis Yayınları. günümüz küresel döngü ve dalgalanmalarının. Özbekistan. Tennessee ve Texas‟ta atıyor pamuğun kalbi. eğlenceli bir dille anlattığı kitap. toplumsal ikiyüzlülüğümüzün bugün de etkili anlatısı Kahraman Milletimin Yiğit Çocukları. Afrika‟nın ortabatısında. prekambriyen çağından kalma. İstanbul. Öyle saydam. yine toplumsal bağırsaklarımızı ortalık yere döken. toplumsal) uzantısı olduğu için döneminin tinini de başarıyla yansıtıyor kuşkusuz ama dikkat: Bu da yapıtı sanat yapıtı yapmaya yetmez. öyle yalın. ilk öykü Mahalleye Gelin Geldi. Mali‟de başlıyor. ilkçağdan önce.(N‟olur yanlışlayın beni!) Nesin dokuması. kuramsal lafazanlıkla eski/yeni türden sömürgeciliği açıklamak yerine. Bir şeydir ama her şey değildir. toplumlar ve pamuk arasındaki ilişkilerin de öyküsünü kavrıyoruz. Burada kastedilen ilk fosille ayrılmış yerbilimsel (jeolojik) çağ olan Kambriyen.
” (194) Kitabın benim açımdan can alıcı noktası ise tüm alçakgönüllülüğüyle şu: “2000 yılını hatırlayın: 20. Aşağıdaki birkaç uzun alıntıdan anlaşılacağı üzere arkada dehşetin dekorları önüne yerleştirilen dramın tutarsızlığı. 33 . İstanbul. Meram Arvas Can Yayınları. rastlansallığı. aklı başında birkaç kişi. Ekrandan ısmarlanan malları üretmek. devrime ilişkin doğrudan ya da dolaylı yorumlarından ötürü söylüyor değilim. Yıllardır beni düşündüren bu konu. Bu ayrı bir konu ve çoğu gözleminde Dickens‟ın yanında da durabilirim. Birinci Basım. göndermeli olmadığından (okurun güncel anlağında) ve eşleşemediğinden arkayla ön birbirlerine haksızlık edip duruyorlar. *** Dickens. Zaten çoktandır. Çev. onca sevmeme karşın ithaf etmek isterdim. Elbette. 1858). küreselleşmenin daha çok çalıştırma gerektirdiği ve üretmek yeter. İki Şehrin Hikâyesi (A Tale of the Cities. Sanalın vatanı olan İnternet de gezegeni ele geçirmişti.İncelikli bir dokundurmasını alayım aşağıya: “Bizim kalkınmış ülkelerimizdeki insan türü böyle işte. „gerçek‟ denen ekonomi son saatlerini yaşıyordu. inandırıcılıktan yoksunluğu yüzeyle dip arasında çelişik bir yapı ya yol açıyor. megalara. Küreselleşmeyi şiddetle eleştirir ama tapınaklarına koşmadan da duramaz: hiperlere. eğretiliği. fakat bu kaba ve modası geçmiş sözleri kimse dinlemiyordu: Çok açıktı ki.” (199) Bu alıntıyı Ritzer‟e. 462 Dickens‟ın en kötü kitabı (romanı) budur desem yeri. Devrimin ateşi bunca yakınken (60-70 yıl geçmiş aradan) Dickens‟ın devrimi anlaması ya da değerlendirebilmesini de zaten ummamalıyız. zaman zaman yersizliği. tartıştıkları sınıf kavramı için. (200 -01) Ona bu kitabı için ancak teşekkür edebilirim. Sanayiye tepeden bakıyordu. alıcı bununla yetinir. Öte yandan kuzeyden ve Fransa‟nın çatıştığı bir ekinin (İngiliz) içinden yazdığını da anımsayalım bu arada. Temmuz 2011. mamutlara ve ticaretin fiyat kırmış (kimin sırtında?) diğer silahşorlarına. Orsenna üç yanlış düşünceyi su yüzüne çıkarıyor: Doğru fiyat.yüzyılla beraber geleneksel ekonominin de gömüldüğü sanılıyordu. Bunu Fransa‟ya. Yani Dickens‟ın her zamanki sıkıntısı burada ciddi bir yapı sorununa dönüşüyor. ambara koymak ve kamyonlarla yerine teslim etmek gerektiğini hatırlatmaya cüret ediyordu. Artık sapma lardan. Toplumsal ile bireysel arasında tarihselle zamansalın eytişmesi oranlı ve yeterince imalı. değişim değeriyle ilgili yeni bir yorum gerektiriyor kanımca ama ondan önce Callinicos‟un vb. Charles. Hizmet Sektörü.
keyfi söz konusu olduğundaysa Monsenyör‟ün bir diğer soylu düşüncesi dünyanın kendileri için yaratıldığıydı. Burada da Charles Dickens vardır. Delacroix‟dan çok. (Eagleton‟ı da sinir eden bu yanı olabilir mi?) O. yamalardan söz etmiyoruz. Böyle bakınca 1789‟u anlaması zordu zaten. Üstelik Dickens‟ın yaklaşımı bağnaz devrim düşmanlığı ya da İngiliz ulusçuluğuyla iliştirilemez de. Marx‟ı biliyor muydu? 1848‟i nasıl yorumladı? Ama dediğim gibi romanın sorunu bu(nlar) değil. Soru: Dickens. genel ve bütünlüklü (ne demekse!) bir dağınıklıktan. yozlaştırılmış değerlerini sokakta. Belleğe kazındı. Sorun. kurumlara karşı kişilerden yana. Hristiyanlığın yüksek ama yıpranmış. Bu sahneler genelde Mösyö Giyotin odaklı olsa ve halkın kan yürümüş öfkesini vurgulasa da. parlak renkli Fransız Devrimi sokak sahneleri resimleridir. Ama bu değerlerin içerikleriyle ilgili sorunu yoktur. Kuşkusuz gözü kararmışça Dikens‟ın başarısızlığına vurgumuz. sarsıcı. Özel duyarlığı. Yine alıntıdan görüleceği üzre gözünü kan bürümüş devrimci Madam Defarge‟ın da gerekçesi. Manifesto‟ya (1848 miydi?). kişisel(leştirilmiş) bir insancıllık peşindedir. bu freskin üzerine giydirilmiş ama 34 . yukarıda da çıtlattığım gibi. Bunun için Marx‟a bakmak zorundayız. özel sosyal meseleler söz konusu olduğunda diğer soylu düşüncesi ise herşeyi kendine akıtmaktı –özellikle de gücü ve parayı. Sonuçta çizdiği resimler gravür olmanın çok ötesinde. Bunlar gerçekten canlı. Onun düzeninde geçerli olan cümle (orijinal cümleden tek farkı bir zamirdi. unutmayalım. halkçılığı sefalete ve sanayileşmenin hoyrat ilk dönemlerine inanılmaz gerçekçilikte bir tanıklık sağlıyor olsa da buradan bir tarihsel mantık süzmesi tansık olurdu.yapı dışı gereçten. yoksul insanların arasında aramakta. tersine devrimden sahneler çizdiği pasajlar gelecek kuşaklara güçlü imgeler de bıraktı bence. vahşi güzelliği teslim edilmiştir bir yandan. bulacağına inanmaktadır.‟ der Monsenyör. fazla bir şey değil) şuydu: „Yeryüzü ve içindeki her şey benimdir. “Monsenyör‟ün genel sosyal meselelere ilişkin tek soylu düşüncesi her şeyi kendi haline bırakmak.” (133) Dickens‟ın genel körlüğünün kaynağında ise iyiliği kavrayış biçimi olduğu açık. Hatta kimi betimlemelerinde yazınsal ökesi şimşek yalımı gibi çakmakta. onun ortalama ölçünlerinin üzerinde konuştuğumuz gerçeğini değiştirmez. Feodal Fransa için de sert gözlem ve yargıları aynı kitapta yer alır. Genel ya da özel. yalnızca bu bölümcelerden alınan haz bile kitabı bağışlatabilmektedir. başarısızlıktan söz ediyoruz. Goya‟varidir.
müthiş kararlılığı. yaprak. zaman ve uzam ise eğer bir romanın temel dayanakları.(…) İçinde merhamet olmadığından ona yalvarmanın hiçbir anlamı yoktu. görmezden gelinmiş ya da göze sokulmuş. Sokaklarda sık sık giriştiği o mücadelelerin birinde yenilip yere serilecek olsa kendine acımazdı ya da yarın giyotine gidecek olsa. ama hiçbiri yolunda dimdik ilerleyen bu insafsız kadın kadar korkunç değildi. kendisi için bile. uzak ve gereğinden kolay tasarlanmış rastlantılara. Akla hayale sığmaz bütün o açgözlü. zorlanmış. bu tarzdaki bir karakterin kendine güvenen hali ve genç kızlığından beri çıplak ayak ve baldırlarla kumsalda yürümeye alışkın birinin kıvrak rahatlığıyla sokaklarda ilerledi. kötü.‟. Belinde ise keskin bir hançer. delik deşik. “İşte Madam Defarge o kaba kıyafetinin altında böyle bir yürek taşıyordu. onu oraya gönderen adamı kendi yerine ölüme gönderme arzusundan başka bir şey duymazdı içinde. kolay(cı)lığa harcanmış bir zaman ve uzam… Hayır. kök. Öte yandan kimse Dickens gibi bir yazı devini harcadığımı düşünmemeli. İnsanlığı. Güçlü ve korkusuz karakteri. Bana her kim inanıyorsa. dedi Tanrı. çekiçlerle ezecek o lsan 35 . bu zorlu zamanlarda iyice ayyuka çıkmıştı. ben Hayatım. romanda ne sağlam bir zaman. Madam Defarge böyle tam donanımlı. şeytan. Bir zamanlar bu meziyete sahiptiyse bile şimdi hiç kalmamıştı.yedirilememiş öyküde. sağlam sezgisi ve çabukluğu. Buradaki zaman ve uzam. Günün şaraplarını giyotine altı araba taşıyor. ne de uzam görüyoruz. filiz ya da biber tanesi yoktur. melek. kutsal. Başka yerde bunu bulamayacaksınız: “O devirde. yapay simgesel karakterlere (iyi.) bolca rastlıyoruz. İçinde en ufak bir merhamet yoktu.” (445) “Ölüm arabaları Paris caddeleri boyunca gıcırtılar ve gümbürtüler eşliğinde ilerliyor. Onun sayfalarının içinde bulacağınız o bölümcenin (paragraf) peşine düşün yine de. onun altı. Gevşek ilmekli öyküde. Fransa‟nın o zengin topraklarında ve çeşitli ikliminde bile bu korkuyu yaratan şartlardan daha belirgin bir şekilde olgunlaşacak hiçbir çalı. onu sert ve haşin göstermekle kalmayıp bu yönlerinin içgüdüsel bir şekilde farkedilmesini mümkün kılan güzelliği. yaşar hâlâ ve her kim yaşıyor ve bana inanıyorsa asla ölmez. kurgu değil tartıştığım. her şeyi silip süpüren canavarlar sanki tek bir bedende toplanmış. vb. daha doğrusu bunların yazarca taşınma biçimi ise. benzer şekilde. dahası kendinden önceki genç kıza İncil‟le verdiği umut. Koynunda dolu bir tabanca saklıydı. giyotine dönüşmüştür. dönemin yıpratıcı etkisiyle bozulan pek çok kadın vardı. Hele Everymonde‟un Charles‟ın yerine geçerek boynunu giyotine uzatışını. Çocukluğundan beri haksızlıklara kafa yormanın ve içinde kök salan sınıfsal nefretin etkisiyle dişi bir kaplana dönüşmüştü adeta. ölse bile. okuru pes ettiriyor: “ „Ben yeniden Dirilişim. Özensizce giydiği kıyafeti. tuhaf bir şekilde yakışıyordu ona ve siyah saçları o adi kırmızı şapkasının altında çok daha gür duruyordu. bayanlar baylar.” (461) Diyeceğim.
mutlak hükümdarın arabaları. Türkiye‟de yayıncılık anlayışını ele veren bir örneği anlatmak istiyorum burada. ışık saçan gösterişli kadınların süslenme odaları. yani „zaman‟. İlk. Can Erkin Can Yayınları. H. ikinci dilden çeviriyi başarılı bulduğum gibi ikinci yeni çeviriyi de iyi bulduğumu söyleyebilirim. Tanrı‟nın evi olmaktan çok hırsızların yuvası olan kiliseler ve milyonlarca aç köylünün kulübeleri olarak görünürler! Ama hayır. 1950). bu yaygın efsanenin tersine. „o zaman öyle kal! Ama geçici bir büyüyle bu hale geldiysen o zaman eski haline dön!‟ Arabalar aynı şekilde. “Altı arabanın kasvetli tekerlekleri döndükçe sokaklardaki kalabalığın arasında eğri büğrü bir saban izi oluşuyor. umutsuzca ilerl iyor. İki Şehrin Hikâyesi olmayacaktır. ama bir başka çeviri olarak yayınlandı. arkadaşlarıma da verdim. Nice sonra anladım ki aynı adla basılmış olsa da iki baskı arasında tek ortak nokta kitaba adını veren öykü: Yaz Ortasında Ölüm. bir açıklama koymak. *** Mişima. İstanbul. Yaz Ortasında Ölüm (Manatsu no şi. “Altı araba caddelerde ilerliyor. Kasım 2012. Bu öykü dışında diğer öykülerin tümü başka… Çevirmen de başka biri ve kaynak dilden çevirmiş yeni baskıyı.” (455) Eğer birine Dickens önereceksem. 36 . Bendeki bu çeviriyi okuyup etkilenince birkaç kişiye armağan etmek istedim ve yayınevinin yeni baskısından birkaç tane aldım. okuruna saygısını göstermek için yapacağı şey çok yalındı: Yeni çeviriye.‟ der büyülenmişlere. ille de aynı adı kullanacaksa. Bilge Binbir Gece Masalları‟nda. Yaradan‟ın belirlediği düzeni uygulayan müthiş büyücü dönüştürücü şeyleri asla eski haline çevirmiyor. Aynı açgözlülük ve baskı tohumunu eksen belli ki aynı sonucu elde edersin. Çev. Yüzler bir o yana çevriliyor. feodal soyluların malzemeleri. Güçlü büyücü. bunları eskiye dönüştürecek olsa. Yayınevinin eski çeviriyle sorunu varsa ya da kendine göre haklı bir gerekçesi. Yukio. „Eğer Tanrı seni bu hale getirdiyse. Benim takıldığım nokta ise şu: Yayınevi neden içeriği değişik bu yeni çeviriyi eski çeviri baskının adıyla yayınlamış ki? Kitaba başka bir ad veremez miydi? Böylece Türk okurunu da yanıltmamış olurdu. Yaz Ortasında Ölüm öykü seçkisi aynı yayınevince 80‟lerde. bir diğer yana ve pulluk düzgün bir şekilde ilerliyor. 249 s. İkinci Basım.gene eski sıkıntılı haline döner.
doğru kurgusundan söz edilemez. içtenlikli. İşte Mişima pususu diyeceğim şey budur. Havai Fişekler. Büyük sona (final) adanmış bir yaşamın yaldızı. İkinci kümedekiler ise. Japon çağdaşlaşmasıyla bağını kurmak isterdim açıkçası. taşınan bir çizgi var ve beni de. avlanabiliriz. içeriğini demeliydim. Üzümlü Ekmek. aslında 50 başlarının ya da öncesinin (savaş ertesinin) öyküleri bunlar. maskeli. Bulmaca. Ben anlatısı da belki bu durumda kaçınılmazdı. Okuruna tuzak kuran. İlk roman Bir Maskenin İtirafları‟ndan gelen. açan biri… Gösterisi. gündelik bir kayıp duygusu. Hoşlanmadığım bir oyundu biçemi. tam yazarın amaçladığı biçimde irkiltmişti. aslında biçemini. kefelerinden birine maskeyi. Ama bir süre ve sabırlı okumadan sonra Kavabata‟da deneylediğim bu biçem arayışı ve güçlüğünü Mişima‟da apayrı bir biçimde yeniden gördüm. sıradanın içinde yatan hoyrat yazgının 37 . yabancılaştırıcı biçeme yatkındı bu ama altına tinbilimi döşenince (yani Avrupa. Suçu çevirmene yüklemek en kolay açıklama olurdu. geleneksel tiyatroda olduğu gibi ölümüne çatışabiliyordu öykülerde ya da anlatılarında yazarın. Kanatlar. Batı ekini) işin rengi değişiyordu. baskın olanı öne çıkıp dilini ödünç vermiş yazara. dışlar. benim için ilginç bir okuma deneyimi oldu. Yağmur Altında Fıskiye. iki tinli (ruhlu) biri. bir şey olarak kendini gösterme sözkonusu.Haruko. Yaz Ortasında Ölüm. yanıltma girişimi. Asilzade. Dilini dediğime bakmayın. Öyküleri yukarıdaki çözümlememe göre kabaca bölüştürürsem ilk küme öyküleri. Çünkü belli ki yazarımızda içerik dil ve onun kullanımını belirliyor. İlk küme öykülerinde belirgin bir özellik gerilimin kişiler arasındaki güç ilişkilerine dayalı olması ve öyküde bulunsun bulunmasın yazarın odak figür olarak devrede olması. Bir şeyi çok açık biçimde anladım böylelikle. Yazarı iki kişi olarak görmek en son isteyeceğimiz şeydir çünkü avlanırken iki ayrı açıdan avın avı olur. Çünkü bir iç hesaplaşma. göstereni. Mişima. aralık bırakır. erk kurma biçimidir. olanaksızlaştırır(dı). Diğer anlatılarda ise dile getirilmesi güç. Sigara (Tabako). İki yazar (Mişima) tini eşanlı olarak yüze çıkabiliyor. etkin. parıltısıyla içli yalınkat bir sessizliğin dokunaklılığı arasında kolan vuran dili eşanlı biçimlenmelere yansıyınca okuyanın kafasının karışması doğal. Histeria‟sının çelişik terazilenmesi için belki de yazıya başvuran Mişima. diğerine gösterileni koyarak kavranılması zor bir gösterge üretmiş belli ki. Anladım ki yazarda ya da çeviride değildi sorun. Bir tür nevrotik dışavurum… Okur bu türden bölünmelere (yapıtta yankılanan entelektüel yazar bölünmesi) pek de hazır değildir. Saltık özneyle saltık nesnenin buluştuğu o olanaksız anın geçmiş anlatısından. Bu önemli bir ipucu gibi görünüyor bana. göz boyama. Böyle bir anlatı. Sirk. Belki No tiyatrosuna. yani elinin tutulmasını… Kendisi bile kendisine güvenmez. İki ayrık ırayı (karakter) taşımış. Başlangıçlar için kötü bir bireşim gibi gelmişti bana.* Bu yeni derleme. Sayfiye Çamları. Bu gelişim öykülerinde cinselliğin sıradışı belirişlerine de bu nedenle şaşırmıyoruz. hatta okurluk bu anlamda bir egemenlik. anlatıldıkça son anı öteler. o son ana (hara-kiri) bir açıklık. Kanıtlamam gereken şey ise terazinin diğer kefesindeki gündelik yalın gerçek anlatısının da bu türden göz boyama olup olmadığı… Çünkü Mişima kendisine güvenilmesini istemez.
Hegel‟e göre Kant‟ta. kendisinin yarattığı bir soyutlamaya borçludur. bilmenin dayandığı kavramsal temelin. Kafa ve kol kavramsal açıdan ayrıktır ve tam da bu yüzden epistemoloji eleştirisi siyasal 38 . kapitalizmin gerçeği açısından daha açıklayıcı bulan yazar. Etkilendim. ikinci olarak da epistemolojide kullanıldığı anlamda tam bir soyutlama olduğunu kanıtlama(k). mantıksal ve tarihsel olarak. tarihsel bir fenomen olduğunu. Yapacağı şey şu: “Mübadele soyutlamasının öncelikle. zaman ve mekânda vuku bulan.” (47) Sermaye ve emek arasındaki sınıfsal antagonizma. “Burjuva dünyasının hakikati bu ikicilikten başka nasıl tezahür edebilir ki?” (29) diye soruyor. gerçek. 1970). 3) Soyutlamanın temel taşları ayrı ayrı tanımlanabilir. Yapıtı 1951‟de yazıyor. belki Almanca ilk yayını gecikmiştir. Çev. irdeleyemediğini Giriş’te vurgulayan Sohn-Rethel.” (21) Bilimsel bilgi teorisi olarak felsefi epistemolojiyi. Birinci Basım. Yapıtın tezini kendisi şöyle özetliyor:1)Meta mübadelesi toplumsal sentez işlevini.) asıl çıkar sağlayıcıları değil düzenin hizmetkârlarıdır ona göre.” (36) Ya da meta üretimi çağlarındaki toplumsal varlık biçimlerinin bu dönemlere has bilme biçimlerine nasıl tercüme edildiğini anlamak. bilim adamı. 2) Soyutlama som olmayıp birçok öğeden oluşan bir bileşkedir. soyut kavramsal düşünme tarzı ve onun peşi sıra gelen zihinsel emek ve kol emeği arasındaki bölünmeye dair tarihsel bir açıklama için de anahtar teşkil ediyor.” (45) Kendisini Marksçı kuramdan ona katkı yaparak ayıran çizgiyi özetlemiş bir yerde: “Metanın biçimsel analizi yalnızca siyasal iktisadın eleştirisi için değil. Duvara sağlam bir tuğla koyan.kulak tırmalayan sessizliğini duyar gibi oluyoruz. Sohn-Rethel 1990‟da ölmüş. kafa ve kol arasındaki bölünmeyle içsel olarak bağlı… Ancak bu bağlantı bilinçten gizlenmiştir. Ama şunu anlıyorum ki benim Mişima okuyuşum. katkı nitelikli bir kuramsal çalışma. Mişima‟yı yazının içinden çekip çıkartmak. ait olduğu dönemin toplumsal sentezi tarafından koşullandığını iddia edebiliriz. Fransız düşünür. toplumsal sentezin biçimsel öğeleriyle bilmenin biçimsel unsurları arasında salt bir analoji değil. O noktada. sanatçı. Sonuçta zihinsel emeğin temsilcileri de (rahip. kurgulamakla ilgili. 4) Tanımlar yapıldığında “mübadele kaynaklı soyutlamayı oluşturan öğeler ile meta üretiminin gelişimiyle birlikte ortaya çıkan bilme yetisinin kavramsal öğeleri arasında bariz bir benzerlik olduğu görülür. Mart 2011. Zihin Emeği Kol Emeği (Geistige und körperliche Arbeit. İstanbul. Bu kimi kez rastlantı ve mizah eşliğiyle gelip buluyor bizi. Bu çalışmasının benim için yine ufuk açıcı bir okumaya kaynak olduğunu söylemem gerek başta.” Yunan felsefesi ya da modern doğa biliminin düşünsel ilkeleridir bunlar aynı zamanda. vb. Alfred. Marx‟ın doğabilimlerini ideolojik üstyapıyla toplumsal altyapı arasında boşlukta bıraktığını. filozof. Doğal bir biçimde… Keşke diyorum Mişima‟nın tüm öyküleri tarih sırası içinde Türkçe‟ye çevirilmiş olsaydı. Ayşe Deniz Temiz Metis Yayınları. gerçek bir özdeşlik bulunduğu gösterilmeye çalışılacak. “Tartışmanın daha ilerki bölümlerinde. 217 s. Üstelik çok da iyi çevirilmiş. “Mübadele eylemi üzerinde etkili olan soyutlama kendi pratik sonuçlarını yaratır ki bunların başında da paranın ortaya çıkışı gelir. *** Sohn-Rethel. zihinsel emeği belli bir tarihsel düzeyden başlayarak özerkleşen bir olgu biçiminde nesneleştireceğini sezdiriyor.
tamamen toplumsal fiziksellik –bu ikisi. Matematiğin Yunanlılardan başlayarak işlevi toplumsallaşmış düşüncenin mantığı olmak. ve nicel farklılaşma (soyut. zaman ve mekân içerisinde bir ânı ve mahalli diğerinden ayırt etmeyi mümkün kılan ampirik gerçekliğin tümü silinir.” İlki toplumsal varoluş biçimi. böylelikle hiçbir maddi değişime yol açmayan. Bir soyut çözümlemenin (Hegel‟e değil Marx‟ı Kant‟a taşıyan ya da onda temellendiren) adımları bizi tarihin. Mübadele soyutlaması. Üçüncü bölüm buna giden (ütopyaya) taşları döşüyor usavurumlarıyla. tamamen toplumsal. Bronz çağı arkasından klasik yoğaltım (temellük) toplumu ve Yunanlıların „saf matematik‟ kavrayışı zihinsel emek ile kol emeği arasındaki aşılmaz ayrım çizgisini kesinler. Ortaçağın tarım ve zanaat üretiminde kafa ve kol emeği ayrışmasını bilime geçiş biçimleri izler. (75) Ama sonunuda aklın özerkliği. olay ve betimlemelerden oluşan. insan yapımı ya da sentetik doğa) olarak adlandırılabilir. “Sadece. saydam bir yordam içre. (92) Komünal toplumdan başlayarak yoğaltım ve üretim toplumsal evrelerini ikinci bölümde mercek altına alıyor yazarımız. kökeninde toplumsal oluşuna borçlu olduğu gerçeği büyük bir gizemle örter.” (63) Sohn-Rethel‟in mübadele edimi tanımı da şöyle: “Soyut (maddi olarak gerçek ancak duyusal niteliklerden yoksun) tözlerin. böylelikle mübadeleye ilişkin bir „eşdeğerlik‟ olarak ifadesi gerekli hale geldi. Almancada dediğimiz gibi (erste Natur‟ (birinci ya da asli doğa) ve „zweite Natur‟ ( ikinci. tarihi.” (67) Ve kendisinin ara özeti: “Burada iki karşıt „fiziksellik‟ olarak ayırt ettiğim şey –biri. diğeriysa mübadele nesneleri ve değer nicelikleri olarak metalarla ilgili soyut. Olgu. insanın ve hatta doğanın tarihin oluşturan her şeyi dışlar. soyut (türdeş. mübadele soyutlamasının bütününe ve her bir veçhesine damga vuran o mutlak tarihdışılık ve evrensellik niteliğine bürünür. Her ikisi de zaman ve mekânda gerçektir.” 39 . sürekli ve her tür doğal ve maddi içerikten – gözle görülür olsun olmasın (örneğin hava). ikinci doğa mülkiyet ilişkileri tarafından yönetilir. “Meta mübadelesinin etkisi altında soyut kılınmış zaman ve mekânın belirgin özellikleri. Ve böylece ikinci doğa başlığı altında soyutlamanın iki yönü bir araya gelir: „Tarihsel zaman ve mekân içerisindeki toplumsal sentezin gerçekliği ve soyut kavramlar aracılığıyla ideal kavrayış biçimi. boyuttan yoksun. kullanım nesnesi olarak metaları ve doğayla maddi alışverişimiz olan kendi etkinliklerimizi içeren somut ve maddi fiziksellik. eşitliği yaratan şey değil. tanımlı bir mantıksal tözden yoksundur. Mübadele değeri terimi kendi başına düşünsel içerikten. şeyleri birbirinden nicel açıdan farklılaştırarak çelişkili toplumsal ilişkileri tekbiçimli olarak eklemler.” (62) Metalar arasında koyutlanan eşitlik ile metaların birbirinden farklılığı öylesine belirgin bir çelişki sunar ki bu çelişkinin üstesinden gelmek için „değer‟ kavramı icat edilmek zorundaydı. Kuramın eylemselliği konusuyla Jameson‟dan sonra ikinci kez karşılaşıyorum. Mesele şudur: Emek emeği tarafından yaratılır.iktisadın eleştirisinden ayrı olarak yürütülmelidir. Sohn-Rethel‟i benim için önemli kılan bir başka şey de. toplumsal eylemin öznesine dönüştürüyor apaçık. kavramsal çözümlemesini bir eylem ya da devrimci bir toplum izlencesine (program) bağlaması ve bunun kaçınılmazlığı konusundaki derin vurgusu. birinci doğa insan (70) İkinci doğa dışsal ifadesini parada bulur. boyuttan yoksun nicel farklılaşma) dışında hiçbir farklılaşmaya meydan vermeyen soyut devinimi. Ama değer. zaten yaratılmış bir eşitliğin (post festum) ifadesi. ikincisi ise zihinsel emek aracılığıyla üretilen bilimsel bilgi için temeli oluşturur. mübadele olgusunun gerektirdiği biçimde. Yani sermaye mantıkla bağlantılı… (125) Kapitalist üretim. türdeş.yoksun olmalarıdır. Böylelikle zaman ve mekân. Galileo ve dinamik atalet kavramı soyutlamayı yeni bir toplumsal paradigmaya taşıyor. sürekli ve boş) mekân ve zamand a gerçekleşen.
Şu dedikleri de önemli: “Akademide muhaliflerimiz bize bilincin karşısına koyduğumuz bu toplumsal varoluş hakkında ne emeğinin birliğine dayanan bir bilimin yardımını talep eder. keşke 80. Bu. toplumsallaştırıcı bir güç haline gelerek kafa ve kolun birliğini sağlamalı ve sınıfsız bir toplumu yaşama geçirmelidir. mevcut teknoloji.toplumsal sentezi. Ek gibi duran son kısa bölümde ise Fransız düşünür. iki binleri görebilseydi ve yeniden yorumlayabilse. artık toplumun yeniden üretimi için zorunlu sayılan üretimle dolaşımın işlevsel bağının. Sonuç açık. çağımızın bilim ve teknolojisi doğa üzerinde sanki „düşman ülkedeki işgal ordusu‟ gibi hakimiyet kurmaktadır. İkinci olarak. bir dönüşümnden geçirilmeli ve içine işlenmiş olan karşı unsurlardan ve iktidar yapısından arındırılmalıdır. Önce sosyalizm için vazgeçilmez olan bilimin metodolojik açıdan kapitalizmdeki bilimle aynıdır. kol emeği arasındaki sonul buluşmanın örneği olarak selamlıyor (ve diyorum içimden. 70 öncesinde Sovyetler uygulamasını eleştirerek Çin uygulamasını kafa (zihin) emeği. estetik.” (180) Otomasyonun içerdiği olanakları tümüyle ortaya çıkarmanın sosyalizmin görevi olduğunu belirten Sohn-Rethel (184). kapitalizm içerisinde bilimin burjuva niteliğini oluşturan özellikleri tersine çevirmek için gerekli araçlar sosyalizmde mevcuttur. Yeniden toplumsallaşan emek. biçimsel olarak arkaik toplumlardaki gibi. Fakat gayet iyi biliyoruz mi tek başına bu da yeterli değildir. “Meta üretimine özgü şahsi ve parçalanmış emek yeniden toplumsallaşmış emeğe dönüşene kadar zihinsel emek ve kol emeği arasındaki karşıtlık ortadan kalkmayacaktır. güncelleyebilseydi tezlerini) ve şu önemli tümceleri yazıyor: “Bizim bakış açımızdan sosyalizm ile kapitalizm arasındaki en temel fark. Sosyalizmde ise „toplumun doğayla ittifakı‟nı sağlamayı amaç edinmeliyiz. 3) Stalin‟in 1948 tarihli doğayı yenileme planından çıkarılacak olumsuz ders. Taylorizm.” (152) Tekelci kapitalizm. gündelik yaşam psikolojisi vb. yalnızca onu tamamlıyor. zihinsel emekle kol emeği arasındaki ayrışmaya odaklanıyorum. nin çözümlemesini tezi açısından irdeleyen düşünür.ben aynı antagonizmanın başka bir yönü olan. bilimi saf dışı bırakarak yapılamaz.” (206) 40 . özel sermayenin tasfiye edilmesiyle ortadan kaybolmaz. „sizin bildiğinizden fazlasını biliyor değiliz. 90. emperyalizm. Marx kapitalist sınıf antagonizmasının ekonomik boyutunu ifşa ederken –ki özel mülk yasalarının tasfiyesi durumunda altüst olacaktır. yoğaltım mantığının üretim mantığına dönüşmesi beklenemez. Ernst Bloch‟un deyimiyle. toplumun bir sınıfının diğerini sömürmesine hizmet eden bir araç durumundayken. Gelgelelim antagonizmanın bu yönü. aksine zihinsel emek ve kol (190) Döneminden üç örnek veriyor Sohn-Rethel: 1) ABD Tennesse Vadisi Amirliği (TAV). eleştiriyor. toplumsal varoluşa ulaşacağız.‟ yanıtını vereceğiz. üretim akışı vb. Bu fikrin ya da kavramı belirleyen şeyin ne olduğunu gördüğümüzde. 2) Sosyalizmin Çin halk Cumhuriyeti‟ndeki gelişiminin özgül bir veçhesi. Kapitalizmde. Bunu yapmanın yolu mevcut bir fikir veya kavramın genetik kökenini. pazarın manipülasyonu ile geçersizleştiğinden tekelci üretimin.” bildiğimizi sorduğunda. sosyalizmin inşası sürecinde bilinçli biçimde tasfiye edilmesi gerekir ki bu sosyalizmin ne derece başarıya ulaştığının da ölçütü olacaktır. Mevcut ileri teknoloji eğer bu değişime olanak tanımıyorsa. günümüzde pazarda geçerli kuralların tekelci kapitalizmin değerlerin yeniden üretimi mantığını kırdığını. yeniden üretime ilişkin değerlerin imalatına bağlı olmaktan çıktığını yazar. gerçekleştirme yetisine yeniden kavuşmadıkça. bizatihi kavramın kendi ölçüleri temelinde araştırmaktır. ancak ona nasıl ulaşılabileceğini biliyoruz. alanlarda yararlarını kabul etmekle birlikte. “Bu genişletme tabii ki Marx‟ın analizini herhangi bir biçimde geçersiz kılmıyor. toplumun doğayla olan ilişkisindedir. sosyalist geleneğin yakın dönemlere değin savunduğu yansıma kuramını. sosyalizmde toplumun doğayla olan ilişkisinin aracı haline getirilmelidir.
bilfiil türetiyoruz. Bu düşünüş tarzında diyalektik materyalizm ile tarihsel materyalizmin aynı anlama geldiğini düşündüğümüzü belirtmeliyiz. Memleket Hikâyeleri (2012) İletişim Yayınları. „tarih içinde bilimin doğuşunu ve edindiği nesnel geçerliliği açıklamak tarihsel materyaliste düşer.‟ diyerek değinen Sohn-Rethel. İyi de bir dilin yazı ustasına buncasını bağışlayamaz mıyız? İlle yeryüzünden çekilmesi.proleter sınıf mücadelesinde bir silah olabilmesi için. yani göreliliğine işaret edip piyasanın da (Pazar) görüngübiliminden söz edebileceğimizi düşünüyorum ve geriye piyasa için meta kalabilir bir dizi göreli ayraç uygulamasından sonra. Ayfer Tunç izlediğim bir yazar ve biliyorum. İstanbul. ama değişim kesintisiz sürecek: “Zamandan bağımsız mantığın zamana bağlı bir gerekçesi vardır. eskiz. Bunu yaparken hareket noktamız dışsal doğanın ve maddi dünyanın varlığı değil. Ama kurgusal (spekülatif) bir ateşe kendini atmaktır. Birinci Basım. “Zamana bağlı hakikat idealinin gerçekleşmesi. öngününde tutan şey yalnızca birer yazı taslağı. 41 . 278 s. Bunu temellendirirken. Tarih boyunca toplumsal gerçeklik yanlış bilinci gerektirdi. doğru bilince olanak verecek türde bir toplumsal düzenin yaratılmasıyla mümkün olacaktır. evrimsel bir süreçtir. ürününe de. Bunları söylememin nedeni ise Memleket Hikâyeleri‟ni bir piyasa ürünü (meta) olarak görmem değil aslında. yani doğadan yansıyan bir mantık olarak doğa biliminin mantığının tarihsel materyalizmin ilkelerini önermesi beklenemez. Aslında fark hakikate ilişkin birbiriyle bağdaşmayan iki kavrayış meselesidir. Materyalist bakış açısından insanlık tarihi doğa tarihinin bir parçasıdır ve doğa da tarihsel. onu bir doktrin ya da dünya görüşü veya başka bir dogmatik sabite olarak değil. 2012. yöntemsel bir koyut olarak düşünmeliyiz. hemen arkasından çeri çöpünün bile derlenmesi mi gerek? Bu çöp meselesi önemli ve benim kafam karışık bu konuda.” Bu da sınıfsız bir toplumda olanaklı. tersi. pazarın yapısına da. Tunç okuru (özellikle de onun okuru) yazarınca yanıltılmamalı.Daha sonra belki „ideoloji‟ olarak geçen bir kavramı „zorunlu yanlış bilinç‟ olarak anlatımı bir okur olarak benim için yeniydi. Böyle olmasa da onu yapıt (sanat) eşiği berisinde. düşüncesine de aykırı biridir (?) Onu böyle öne çıkaran şey bir dizi piyasa taktiği değildir ama sonuçta şu görüngübilimin (fenomenoloji) konumsallığı olduğuna. Marx‟ın Alman İdeolojisi‟nin ilk sayfalarında söylediği gibi: „Tek bir bilim tanıyoruz. İnsan istemese de ünlenip markalaşabilir. o da tarih bilimidir!‟” (211) Birkez daha tezinin Kant‟ı ilgilendiren çıkış noktasına. „bilmeye dair kavramların maddi varlıktan türediğini ileri sürmekle kalmıyor. Bu yüzden dir yukarıdaki serzenişim. Yazarın niyeti imdada yetiş(e)mez olur. bu kavramların ortaya çıktığı ve etkinlik gösterdiği tarihsel dönemlerin toplumsal varlığıdır. hazırlık notu olması ve yine de olmuş bitmiş (pişmiş) armut gibi sunulması. onları varlıktan tek tek. ekliyor: “Öyleyse tarihsel materyalizmin –Marx‟ın kastettiği anlamda. En çok yapacağı dünyanın varoluşunun sorgulanmasına temel oluşturan düşünce ölçütlerinin bir eleştirisi olabilir.” (212) *** Tunç.‟ diyor (209) tarihsel kateryalist dünyanın varoluşu hakkında akıl yürütmez. Ayfer.
Ocak 2002. Çarpıcılıkları önemli ölçüde ve yazarın kasdıyla öne çıkarılmış. bir yapıta (geçmiş ya da gelecekteki bir yapıta) hazırlık çalışması olarak tutulmuş çok da etkileyici notlar… Ama yazınsallıktan söz edemeyiz. İstanbul‟un kendini cumhuriyetin malı gibi görmemesinden. artı ve ekside. birbirine gönderebilir mi? Ayfer Tunç işte bu tehlikeli zeminlerde. yere göğe sığdıran ya da sığdırmayan da işte bu çevre. şuursuzca da olsa kendini neredeyse tüm bir ülke olarak hissetmesinden etkileniyorum. yeni bir tarih yazmak için gerekirse alfabe değiştiririz. bir yazınbilim araştırma konusu olabilir. Zor ama yararsız olmaz üstelik. Nazım Hikmet. 213 s. Onun dünya kavrayışına da göndermeler içeriyor bunlar. Öyle bir gölge ki yazın çevresinde geçerli bir etki dalgası yaratabiliyor ve sonuçta kararı veren. Yatar Bursa Kalesinde (1927-1951) Yapı Kredi Yayınları. özellikle tanıyan okurları için. 42 . Genelde olanı ise biliyoruz. yoksa artı doruklanmanın ucunda rastlantı payını mı ölçüp biçmeli? Öte yandan tek bilinmeyenli çizgisel artan (lineer) bir denklemi oluşturmak yazınbilimcinin işi olabilir mi. İstanbul. Buna yolveren biricik kaynağın özgürlük duygusu ve kişisel cesaret olduğunu söyleyebilseydim keşke. Ama onun gerçekte önemli yazarlığının peşisıra sürüklediği uyumsuz bir gölge var. yani aslında metin değiller. Ayfer Tunç araştırmaları için iyi bir kaynak olacaktır.. Bunlar yazarımızı besleyen canlı bir damardan derlenmiş. uçurum kıyılarında dolaşan biri. geçmişteki yurduna. ” (22) Memleket Hikâyeleri‟nin büyük bölümü sanki Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Tarihi (2009) için tutulmuş notlar izlenimi veriyor ya da belki yazarın daha büyük.Öte yandan çöpten söz etmem yanıltmasın. Şimdi bu çevrenin süzgeci oldukça kaba saba. Bütün Şiirleri 4. Tez sürülür ve kanıtlan(maya çalışıl)ır. Bir yazar için toplumbilimi bir handikap olabilir mi? Tarih (anlayışı) bir batağa dönüşebilir mi? Yazın yapıtının değer yüklemesi ile toplumsal bilimlerin değer düzgüleri (norm) eşleşebilir. Bir yazarın tüm yapıtına bakmakla tek tek yapıtlarına bakmak arasındaki eytişmeyi kavramak gerek. *** Ran. Ayfer Tunç‟a da yakışırdı. açık gizli yatan ortak paydanın ardına düşmek. Benim diye(bile)ceğim budur. vizeli… Hem de Schengen türünden. yeni bir tasarısı söz konusu. olmalı mı? Eleştiri artı eksi dorukların ortalamasıyla mı yetinmeli. Okumak istediğim. memleketine dayalı kitaptaki metinler. Hayır. Birinci basım. Ciltli. Acaba bu konuda bir yöntem araştırması var mı? Tü m yapıtından çıkanla tek yapıtından çıkan sanatçı aynı kişi olabilir mi. Biraz yazarın anılarına. Kuşkusuz bir de iyi ve kötüde. Örneğin şu lafı (bence gaf) şaşırtmaz: “Vaktiyle kayıt altına alınmış geçmişi geride bir yerde unutmak. bir şey gösterilen metinler bunlar. hatta ötesi? İki bilinmeyenli ya da ötesi bir fonksiyon için nasıl bir yazınbilimsel görü ya da yetenek gerek? Ama bunlar olmak zorunda. okumayı umduğum Ayfer Tunç bu değil. Bir başka örnek: “Cumhuriyetin bir İstanbul‟u olmamasından. yargılıyor değilim.” (10) Böyle bir tümce Ayfer Tunç‟a bir şey eklemez ama çok şey eksiltebilir.
Nazım‟ın sağlığında kitaplarına almadığı ya da kitaplaştırmadığı şiirlerden oluşan ciltteki şiirlerin büyük bölümü hapishanede yazılmış. Dünyadan koparılmış ve söyleyecek çok şeyi olan, bunu kimsenin yapamadığı biçimde söyleyebilen Nazım‟ın bu şiirlerinde buram buram nelerin kokacağını (olacağını) kestirmek zor değil. Önemli nokta şu... Sözün gerçek anlamında büyük, Türkçe‟nin künhüne varmış şairimizin tinsel, bedensel yoksunlukları şiirini bulandırabilir, dalgalandırabilir, matlaştırabilirdi ve böyle olmadığını (genelde) görmek bir okur olarak beni mutlu kılıyor. Burada devrimci (komünist) Nazım‟a, bedeni Piraye için tutuşan, özleyen, doğanın soluk alışverişlerine kulak kabartan, yurdunun insanlarını özenle, şefkat ve sevgiyle esirgeyip kucaklayan, dışarıdaki insanın ne yaşadığını asla gözardı etmeyen, zaman zaman çocuk, kadın, köylü, katil, cahil vb. olan Nazım‟a rastlıyoruz yine. Hatta aşk, ihanet izleklerine ucundan sokuluyor şiire (50 başları ve Münevver). Klasikleşmiş ve aynı zamanda ünlü (popüler) şiirlerini de görüyoruz bu ciltte. Nazım‟ın bu şiirleri (ya da bir bölümünü) kitaplaştırmamasının sayısız nedeni olmalı. Daha önce yazmıştım, tüm Nazım kitaplığı elden geçirilerek, belgeli bir kritik basımın artık zamanı geldi geçiyor. İçlerinde birçoğunu önceden bildiğim bu şiirler konusunda, Nazım kitaplaştırmasa da düşkırıklığı yaşamak bir yana, asla yoksunluğun, dünyadan kopmuşluğun, tutukluluğun ve umutsuzluğun doğallıkla getirebileceği bir nitelik düşmesi, yalpalama da görmedim. Genel olgunlaşma ve sert, sivri, keskin, köşeli militan siyasi çizgide (ki çok azdır bu tür şiirleri) hızla seyretmiş yumuşama, yine aynı şeyi şiirsel biçemden ödün vermeden sunma konusunda yetkin, dolu, ikna yeteneği yüksek anlatıma geçiş çizgisi, hatta halklaşma, Anadolulaşma, gizli bir hümanizma, epiği uzak, soyut bir toplumsal sav olarak yorumlamaktan çıkarıp canlı, somut, birbirinden farklı insanların gündelik yapıp ettiklerine bağlama, yalının içerisinde yatan tansığı ortaya çıkarıp epopeleştirme, vb., kesintisiz sürmektedir. Ama belli ki Nazım yalnızca duyguda değil, biçimde de epiğe bağlanmış, bunu tasarılaştırmıştır (proje). İçten içe orman içinde ağaçları görmek, ağaçlardan ormanı anlatmak yönünde kaynaklarını eğip bükmekte, biçimlendirmektedir. Kuvay-ı Milliye bunun bir sahnesidir. Tüm bu tasara bağlı düşünsel etkinlik mayalanırken Nazım tikel şiirler yazmayı elbette sürdürdü ama yaratıcı beklentisinin bunların içine sığmadığı artık bellidir. Bir dünya şairinin önündeki sorunsal, şiirinden türkü çıkarmak, türküye varmaktır. Nazım‟ı herhangi bir Türkçe şairinden ayıran da tam budur. Çağdaş Türk şiirinin içinde türkü bir tek Nazım‟la edalaşabildi. Bu nedenle tek şairimiz şimdilik Nazım (bana göre). Dağlarca için okuduktan sonra konuşacağım, çünkü onda da dilin türküyü bulduğunu sanıyorum. Elbette bu özellik Türkçe‟nin geçmişte türküleşmiş ortak söyleyişinin yeniden kullanıma getirilmesi biçiminde gösterebilir kendisini (Kara Haber, 1940, s.38), ama koşul değildir. Dilin kalıtçısı biz insanlar anlatı ya da söylemin içinde gizli türküyü kolayca ayırabiliriz. Nazım, yanılmıyorsam Erzincan Depremi haberini (1939) aldıktan sonra acıyı acının diliyle, halkın deyişiyle şiirleştirmiş. Üstelik bu deyiş, Nazım‟ın diline öyle yerleşir ki bundan sonra şiirinin temel biçimsel öğelerinden birini oluşturur (Yıllar sonra Hiroşima Çocukları). Türkü
43
üzerinden ana(dolu)dili Nazım‟ın şiirlerine sonradan girmiştir. Dipnot düşer: “Kesemden verecek şeyim yok. Yüreğimden verdim. N.H.” Bir başka örnek, mâni havasında: “telgrafın tellerinde serçeler telgraftan habersiz biçâreler bakarkör ettiniz milletimi yağlı urganlara gelesiceler.” (141) Nazım‟ı büyük yapan bir şey daha var. Daha 40‟lı yaşlarında öyle evrensel bir olgunluk sergiler ki bu dava adamı, insanoğlunun davasıyla ilgisine bakmaksızın tüm yaratısını benimser, özümser, sahiplenir ve yorumlar. Minyatürü örneğin onun gibi kavramış ve aşmış kaç yazarımız vardır. Bu bir yana, yine aynı örnekten göstereyim, tek bir şiir bile çok kanallı, çoksesli bir yapıda biçimlenmektedir uzunca bir süredir. Şair seslenir, yansız bir saptama geniş zaman kipiyle, daha ikinci dizede farklı bir edaya bürünür, perdelenir. Bir yerde (“Ve gizlenecek şeyleri yok”) özne iyice gerilere çekilmiş, görünmezleşmiştir. İçerik, geriye çekilen sesle bütünleşmiş, minyatürün naif, yüzeysel ve eşitlikçi (!) ortamını imgeleştirmiştir (Oniki ton). Elbette bir başka ses perdesi de girecektir devreye. Biz yukarıdaki ana sesleri tümleyen yan sesler olarak belirdik, açıklayan, kendi durumunu gösteren kipe geçtik. (“Onun kaşları hilâl/elinde rahle.”) Biraz daha inip „ben‟ sesine basınca, minyatürün olmayanına, yokluğuna, gösteremediğine ulaştık. Minyatür seçmeci, seçkinci, gidimli ve açık, berrak bir dil ve bu nitelikleriyle yaşamı karşılamıyor. Tabii aslında ses değerlerinden, çoksesten boşuna söz etmedik. Bu edanın ezgileştiği, sesin daha önce ekinin (kültür) yarattığı geçmiş ses değerlerini içselleştirip tümleşik ya da parçalı (kolaj) biçimlerle şiire eklemlendiği bir anlatım. Bu nedenle hem arkaik, hem çağdaş, hem de kimi şiirlerde tanık olduğumuz üzere gelecekçi (fütürist). Hazırlık niteliğinde taslak çalışmalarını görüyoruz. Meşhur Adamlar Ansiklopedisi gibi. Aziz Nesin‟in yaptığını daha önce Nazım denemiş ve Anadolu‟nun insan dökümünü (envanter) çıkarmaya karar vermiş. Memleketimden İnsan Manzaraları, buralarda bir yerde… Ciltte beni en çok sarsan okumam ise baştan biraz burun kıvırdığım ve ilk kez karşılaştığım Ayşe’nin Mektupları (s.88-125) 48 bölümden oluşan ve Ağustos 1943 olarak tarihlenen bu uzun şiir, dokunaklılık anıtı. Nazım hakkında bende kendiliğinden yerleşmiş bir önyargıyı da sarsan bir örnek. Nazım‟ın şiirini eril şiir olarak damgalayan ve bunu çok az tartışan ben, bu uzun şiirle durak(s/l)adım. Tutuklu eşi Ayşe, kızıyla büyük kentte ayakta durmaya çalışmakta ve mektupl ar göndermektedir kocasına. Bir kadın böyle bir durumda neleri göğüsler? Umut, öfke, kırgınlık, anlayış/sızlık, kıskançlık, kuşku, destek, özlem, tutku, vb. bütün bunlar iki ayrı bölünmüş coğrafyanın getirileri dünyalarımızı derinleştirir, kırılganlaştırır , boyutlandırır ve hiçbir şeyin dışarıdan göründüğü ya da bir erkeğin içeriden gördüğü gibi olamayacağını, bir kadının benzer koşullarda bir erkekten çok başka davranacağını gösterir. Aynı olay olaya karışan kişileri (kadın, erkek, çocuk, vb.) başka türlü etkileyecektir, bunu kestirmek kolay. Ama olaydaki erkeğin kadının
44
içten, dıştan ne yaşadığını, üstelik kendini hedef alırcasına yansıtabilmesi cinsiyet meselesinde bir sanatsal aşkınlık işareti olmalı. Bu okumamda benim için oldukça yeni bir durumdan söz ediyorum. 1943‟te Nazım kadın-erkek sorununu ve sorunun çözümsüz yanını (cinsiyetler birebir eşleşmedikçe) yakalamıştır ve geçen 70 yılda çok fazla yol kat ettiğimiz söylenemez feminist balonumuza karşın. Nazım‟ın tutukluluk yıllarında „sol memenin altındaki cevahiri karartmaması‟ (Hapiste yatacak olana bazı öğütler, 1949) bir tansıktır ve bu zorlu çelişkinin nasıl üstesinden geldiği, şiirinin ona verdiği destek çözümlenmelidir. “Şu anda dünya/iyi insanlarla ağzına kadar dolu gibi geliyor bana.” diyebilen neredeyse 10 yıldır tutuklu Nazım‟dır. Bu iradedir, yere düşürülmemiştir. Sevebilme iradesidir ve belki de özü budur: “Sevdiğin müddetçe ve sevebildiğin kadar, sevdiğine her şeyi verdiğin müddetçe ve verebildiğin kadar gençsin.” (Ölçü, 140) 40‟lardan 50‟lere ilerledikçe duygular kıvamlı, inanç dingin, Nazım daha bilgedir. (Yaşamaya dair, 1947) İnsan dile, dil bilgeliğe, bilgelik yere (toprak) oturmuştur. Oradan geleceğe bakış (Ben bir yolculuk yaptım) şefkatlidir. Ve süreç yaralı ve geceden çıkan gün: “Yapraklara, dallara, yeşillere, allara, nice nice yıllara gülüm, nice nice yıllara. Yaprak dala, al yeşile yaraşır, gayrı bundan böyle vermem seni ellere…” (Münevver’in doğum günü, 1950) * BİR HASETÇİ ADAM Ne hasetçi adamsın; açmış kanatlarını gider, uçan kuş kıskanılır mı? Gözünü hırs bürümüş demek; rüzgarlığa heveslenmek neyse ne, fakat su olmayı istemek? Ne hasetçi adamsın, şairlik yetmez mi ki, buğday olaydım, dersin? (1947, s.148)
45
baskısını yaptı. Anladığım kadarıyla dünyada da çok okunmuş. İlk(el) örneklerini bilimkurgudan iyi bildiğimiz bir yapay (sahte) bağlam yaratılabiliyor ve sahte okurluğun bile yaratılabildiği bu stüdyoda yazı(nın) değeri konusunda kafalar öyle bulanıyor ki sahici soruyu oluşturup bir cesaret sorabilmek için ilkokul öğrencisi. 2004) Kırmızı Kedi Yayınları. Uluslararası İstanbul Film Festivali’nde (30 Mart-10 Nisan 2013) Bill August’un 2013’te Almanya. Jack Huston. İlknur Özdemir‟in olağanüstü diyebileceğim çevirisiyle (eski kimi sözcükleri kullanmakta ısrarı anlayamasam da) daha da çekicileşen roman Türkiye‟de çok beğenildi ve şu sıralar 11 ya da 12. Kısa yazımda bu sorunun yanıtını aramam doğru olur mu bilmem? Çünkü yapıtın okurla nicel buluşma düzeyi her zaman okuma deneyimi açısından bir anlam taşımayabilir. Bu tsunaminin nedenlerinin iyi çözümlenmesi gerekiyor. Mélanie Laurent. Martina Gedeck. Pascal (Peter). Portekiz ortak yapımı olarak yönettiği Night Train to Lısbon (Lizbon‟a Gece Treni) gösterime girdi. Örneğin Jin (Reha Erdem. 397 s. Ağustos 2012. vb. Lena Olin. tsunamiye yol açıyorlar. GİRİŞ NOTU: Bu yazıyı yazdığım sıralarda 32. Pamuk. Christopher Lee. Bruno Ganz. küresel ölçekte etkili bir düzeysizleştirme işletiminin okur-aracına dönüşüyor muyum diye yoklarken buluyorum kendimi. 2012) bir süredir gösterimde sinemalarda. Charlotte Rampling. Doğru soruyu cesaretle üstlenip sorabilmenin insanüstü bir çaba gerektirdiği bir dönemden geçiyoruz. İstanbul. doğru soruyu bulup (buluşturup) soramayanlara ne denir? Eşitlik buralarda(n) başlamaz mı? Kimi kandırıyoruz? Yoksa burası körler 46 . Beşinci basım. bir yandan güçlü bir dalga. Yönetmenin soruyu iç etmesi elbette beklenir de filmi okuyanlara. Murakami. İsviçre. Auster. Beni hafifçe kaygılandıran biçimde. yine de çoksatar konumunda algılanmamış LGT (Lizbon’a Gece Treni). August Diehl. bir çocuk olmak gerekiyor çoğu kez.*** Mercier (Bieri). Oyuncular: Jeremy İrons. Lizbon’a Gece Treni (Nachtzug nach Lissabon.
Ama daha başından belli ki sözcüklerin ardına düşmüş.) yerine burada iki arayan kahraman oluşu. kireçlenmeye. (33) Gregorius‟un sahaflarda bulduğu Prado kitabından okuduğu ilk metinde (Profundezas incertas/Belirsiz derinlikler) „İnsanların yapıp ettiklerinin yüzeyinin altında bir sır var mıdır? Yoksa insanlar tamamen böyle midir. fikir. gereksiz ve yine gereksiz yere. var bir yerlerde de sinema sinema olduğunu anımsıyor zaman zaman. saltıklaştırılmış değeriyle bağlamından kopardı ve bir som çekirdek. Avrupa‟nın Latin‟i algılaması ve yorumlaması kendinceydi ve içeriği bayağı seyreltti. şekil. ya(z/r)gılı bir arayış onunkisi. Açık söylüyorum. Onu kendine içkin. bir Zen dili (!) yarattı. fazla sözcüklerini kullanmış… Yoksa bütün bunları yapan editör(lük) mü?] Amadeu de Prado‟nun arayışı ise daha boyutlu. gereksiz. Ama ertelenmeye. onun içindeki kendini aşma. Kerametten. hayat. anlamak isterdim. anımsattığı için yazıyorum. dilin kendini de böylelikle birden çok anlamda kötüye kullanmış olarak. Artık sizin Mundus‟unuz olmak istemediğimi. eski diller öğretmeni Raimund Gregorius. Yazın için de aynı şey… Çünkü mesele türlerde. yaşamına başka bir biçim vermek istiyor 50‟li yaşlarında: “Bu sabahtan beri hayatıma bir başka şekil vermek istediğimi seziyorum. o nedenle de şu birkaç tümcede. Romanı çekici kılan şeylerin başında. bir ayna oyunu. Sırça dil. geliyor. Pirselimoğlu. arkasından gidenleri böyle de görmek. gevremiş. sanatın bir şeyin yerine ötekini geçirme olduğu gerçeğine uzak. en küçük bir ertelenmeye tahammülü yok. Gregorius. her şeyi gösteren eylemleri gibi?‟ (31) 47 . vb. kemikleşmeye yüz tutmuş biçimbirimlerde (Propp). kendi ekseninde dönmeyi sonsuzca ivm eleyen bu dille kendimizden geçtik. Düşürüp bu dili. 60‟ların Latin Yazını (Boom) giderek başedemediği gerçekle yüzleşmenin düşlemsel (fantastik) biçimlerini üretirken zemin kaydı ve yerdeğiştirme bizleri savurdu bambaşka topraklara. Don Quijote. Çünkü zamanım tükeniyor. belki de geriye pek fazla zamanım kalmadı. esridik. 2500 yıllık anlatı geleneğinin yaygın alışkanlığı olan (bir) kahramanın arayışı (Gılgameş. Doğrusu Borges ya da Pessoa‟yı. yani Raimund Gregorius kendi yaşam a(ç/t)ılımını Portekizli doktor Amadeu de Prado üzerinden yapıyor. Odysseus. tuz buz olmasını ummanın adı yazın hazzı oldu. Birinin arayışı aynı zamanda diğeri üzerinden. Portekizce sözcükleri yeniden dizmek ister. Bir yere taşımayan. bunu bir varsıllık sayarak belki de tüm aymazların yaptığınca. gizemden.” (29) [Görüyor musunuz iyi çevirmenle yaratıcı çevirmen arasındaki ayrımı? İlknur Özdemir çok iyi. parmakla gösterilebilecek bir çevirmen ama sorumlu ve yaratıcı bir çevirmen değil. Murakami‟nin çağcılardı yazınla ilişkisini sorgularken peşine düştüğüm şeyi şimdi sözünü ettiğim çerçevede Mercier için yapmam gerekiyor. Dilini dilinin geçmişine tutsak kılmış. tahammül. Bu yeni şeklin ne olacağı hakkında hiçbir fikrim yok. bu gecikmiş rüküşlükten (rokoko) gına geldi. anlatım biçimlerinde değil. düşmek zorunda kalmış.. varlığı derinlemesine kavrama. Bunları LGT yazarı için değil. açıkça ortada duran. Kahraman sözcüğü sözüngelişi. tumturaktan. yapı.ülkesi mi? Sinemayı bunca hafife alabilir miyiz? Ya kendimizi?. İyi ki Ceylan. vb. daha yetkinlik ve tutarlılıkla anlatma tutkusunu henüz kavrayamamış. çıkarmayan. kaygısızca.
bizi bir daha birşeylerle yüzleşmeye zorlayabilir. garson kahveyi ya da çayı getiriyor. bu arınmayı. çok özenli. Gizemsilik (mistik dalınçlar) henüz dah a barutunu bitirdi diyemem. buraya. Hâlâ bir anlam taşıyorlar mı? Elbette. bıkkınlık veren son moda yazınsal beyin hırsızlığına ne kadar ödün verdiği ya da vermediği.) Elbette trajedinin sınırlarında seyreden. Felsefe romana hızlı girdi ama beraberinde daha neler girdi. anlamı yitirmek üzere olan Raimund Gregorius‟un başına gökten bir tansık düşmesiyle bir anda 50 küsür yaşında başarılı öğretmenlik yaşamını. süslü sözlerin. bedensel düzdeğişmecenin sıradan. Zaten romanın özgün yanlarından biri de. başarılı eski diller uzmanı öğretmen) kendi öyküsünden Lizbon‟da yaşamını sahiciliğin peşine takıp yazgılaştırmış Doktor Prado‟nun öyküsüne sıçraması. portegues‟in peşinden sürüklenmesi. metaforların kullanılmasından çoğu zaman bıkkınlık. Kolay(cı) okur bir taşla iki kuş vurmanın tadını yeterince çıkarmış olmalı. Drama etik için yetmedi. Tinçözümün kaba (vulgare). onu ve kendisini aklıyor. hep aynı deyimlerin. onun yerine geçmesi. arıtıyor bir bakıma. Ama benim sormak istediğim bu değil. (Kuşkuluyum. milyonlarca kez kullanılmaktan yıpranmışlar. Olayın yeniden (başka zamandan. değer çatışmalarını çağırmalıyız geriye. Gregorius‟un (Bern‟de günümüzde yaşayan. bağışı. atladığı gibi trene soluğu Lizbon‟da alması. bilinçten) kurulması da sanırım eski bir deneme (Kurosava). Trajediyi getirirken. insanlar onlara göre hareket ediyorlar. titiz olmakta yarar var ve elbette Pascal Mercier (Peter Bieri) bunu benden çok daha iyi biliyor(dur). Biri. kelimeler yer değiştiriyor. gün delik yorumları da midemizi bulandırmaktan başka şeye yaramıyor. sola ya da sağa gidip geliyorlar.tümceleri açılış tümceleridir. Ama tüketilememiş olabilir. İkinci alıntıda (Palavras num silencio de ouro/Altın sessizlikte kelimeler) şöyle diyor Prado: „Gazete okurken. hatta tiksinti duyuyorum. gördük. Sorum şu: Kelimeler düşüncelerin ifadesi mi hâlâ? Yoksa lakırdıların içe kazılı izleri durmaksızın parladığı için insanları oraya buraya sürükleyen etkili ses oluşları mı sadece. evinde (uydumculuk içre) kıyıdalaşmış. Biliyoruz. eşinden ayrılmış. onu kendi üzerinden yeniden bedenlemesinde… Burada önemli olan . kutsaldan ne denli ayrıştırsak da. Mercier için Portekiz‟de Salazar direnişi romanının çerçevelerinden biri. hem de okul sınıfının penceresinden atlayarak geride bırakması ve bir sözcüğün. Günaha sonuna değin gömülme ve sonuçta bağışlanmış. Prado‟nun yazgısını geçici olarak üstlenen Gregorius. Dramatiğin epeyce kötüye kullanıldığını.‟ (33) Kuşkusuz iki kurgusal anlatı da yazar (Mercier) anlatısının bileşenleridir ve arayış yazarımızın arayışıdır özünde. lekesiz. radyo dinlerken ya da kafede insanların konuşmalarına dikkat ederken. yol öyküsü bir arınma (katharsis) öyküsüdür. huzursuzluğu bile (boşanma) huzurlaşmış. En kötüsü kendime ku lak vermem ve benim de hep aynı şeyleri söylediğimi saptamam. arınmış çıkma günahın içinden. dramayı zorlayıp öteleyen yeni kavrayışlar. hakikati miydi? Sorularımdan biri bu… Okuru bu romanda bağlayan birkaç şey olabilir. Müthiş aşınmış ve harap olmuş kelimeler bunlar. hep aynı sözlerin söylenip yazılmasından. bu fiziksel. rahatlıktan rahatsız olmuş. Büyük tartışmaları. büyüleyici bir çekim alanı yaratıyor romanın girişinde 48 . zeminden. kestirmek zor. aşındığını teslim etmeliyiz. Yol anlatısı yabancımız değil ve Amerikan sineması cılkını çıkardı. yerdeğiştirmenin. gülüp ağlıyorlar.
vb. Bu görünür ya da görünmez. Bilinmeyen (meçhul) kadın. Basamaklı (hiyerarşik) egemenliği daha eşitler ilişkisine. Okur. Vahye. Okur Gregorius‟un dünyasından çok. bunun için duruma göre teknik gereçlere başvurduğu bilinir ve yeni değildir. cebinden çıkardığı keçeli kalemle eğilip Gregorius‟un alnına bir telefon numarası yazar. dünya çıkar. Korkuyla ilerler. Öyleyse Portekizli kadının Gregorius‟un alnına yazdığı bir bakıma alınyazısı. romanı kahramanımızın alnına yerleştirir. roman. dünya değiştirir ve başkalaşır (Prado‟laşır). romanın kendisidir. Yapıtın içine bir süredir girdik. Onları toplayayım derken kadın ona yaklaşır. eski bir yordamdır ve hemen tüm sanat dalları bu yordama başvurur. kes yapıştır (kolaj). bir şeye de benzetip ilintileyemediğimiz bir başka zaman. gerilim sağlıyor. Ama karşımıza beklemediğimiz. Antik trajedileri anımsatan (anlatıcı yerine Portekizli kadın) bir şey yok mu bu sahnede ve oldukça etkileyici bir başlangıç sayılmaz mı? Felsefeci Pascal Mercier. hem de başarıyla uyguluyor. olmayan. izleyici ya da bakan açısından sanatçının ilgi çekmek için. Operadan sinemaya. asal olanı yanal olanla. nereden çıktın. kutsala karşıdır. Mercier ise öyle sanıyorum bu ikinci metni asal metin konumuna yerleştiriyor ya da bu izlenimi veriyor kasıtla. ona göre davranılır.daha. çiftyönlü etkileşimine bir yaklaşım . Varsa tansığı siler. dolaşıyoruz ve bu muymuş diyoruz. fırtınalı bir havada. hava olsun diye yapıtına serpiştirdiği. Kendisinden doğal olarak nesnelik (görevi) beklenen ikinci (üçüncü. sözü edilir. hemen tav olmaması olanaksız neredeyse… Yağışlı. Sanki hep oradaymışız gibi bir tekdüzelik sıkıntısı daha şimdiden ele geçirir gibidir bizi. kazır yeryüzünden. imgenin peşinden sürüklenir. bitiştirerek tartışmalı kılıyor. köprüde suya atlamak üzere olan kadını görür. Roman boyunca bu kadın bir daha görülmez ama Gregorius‟un yaşamı bu görüntünün. oyundan romana tümü değişik biçimlerde (mektup. avucumuzda tartar. oyun olsun. vb. Daha çok varlığından gelir. gibisinden. Böyle bir başlangıca bir okurun direnmesi. metinlerarasıcılık. hem de merak ederiz. Çoktan kanıksadık romanın dünyasını. karşıt bir 49 . her zamanki gibi okuluna giden Gregorius. nesin sen. Romanda benim en çok dikkatimi çeken bu demokratik tutum oldu. anlatı gerecine verdiğimizden daha çoğunu bağışlamayız ikinci(l) metinlere. işte bu dönüşümle (metamorphosis) birlikte felsefenin bilgibilimsel (epistemolojik) ve eski (kadim) sorusunu sorar: Ne bilirim? Bir başka önemli şey de. olmayan kahraman Prado‟nun. Tam romana uygun adım yürümeyi becermişken bu ikinci ve alacakaranlık dünyada yeniden emeklemek hem zorumuza gider. iknacıdır. kitapları saçılır. Böylece algı/yapıt ikilemine. uzam. dercesine yoklarız bu nesneyi.) araya yazılı kâğıt sokuşturur. Metin içerisinde metin oldukça etkili. sanatın alışkanlık ve beklentileri karşılama işleviyle (sanata aykırı. Günümüzün yine yaygın izleklerinden. Genellikle nesneliğiyle ve kütleselliğiyle kıyısından dolanır. not. Herhangi birini yapıta bağlayan böyle bir yapışık nesnenin büyüsü sanırım içeriğinden gelmez. Mercier bu tekniği kurgusu için kurucu bir öğe olarak. astla buluşturarak. romana (anlatıya) giriş. sanal metninin sorgulamasıyla hesaplaşırken yakalıyor kendini. yalar. Böyle bir hedef şaşırtma tekniği. Alice gibi delikten atlar. kurtarmak için çantasını fırlatır. bir gün bir şey bulup onunla birden dünya değiştirme: Kitap okudum şöyle oldu. Şimdi sorularımdan biri şu: Kitap vahiy mi? Kitap tansıksı nesne olabilir mi? İyi kitap eşlikçidir.) metin okurun tedirginlik alanına dönüşüyor.
bir yandan uzak tarihi yaptığımızı nasıl bilir. bilmeye düşeriz. çoğu kez kıyısından geçip gittiğimiz gündelik yaşamın içerisindeki felsefeyi imgeleme. Doktor Prado‟ya gelince tarihe neresinden. ama bilememek denememenin koşulu değildir ve zaten bilmeyiz. Portekizce sözcüklerle başbaşa kalmıştır. nasıl katılması gerektiği konusunda ikilemleri onu şair yapmış. eksilmelerle. menzil (bunu komşu düğümler olarak anla sevgili okurum) kayıplarıyla. öteki düğümlere bakmaya. kendini adayarak bir şeye ve o andan itibaren tarih yapmaya başlar bu romanla birlikte. Bu düşünceyi fırsat bulursam ileride açmak. sıradan kendisinin tarihselliği… Kendisinden. eşikte kalmasıdır ve bunun Gregorius‟un iz sürerek yürüttüğü sorgulamayla yüze çıkartılmış bir dizi nedeni olduğunu okudukça öğreniyoruz.işlev gerçekte). bileşenlerinin eşitlenmesinin olanaklı olup olmadığını tartışmak isterim. yalnızca baba ve oğul arasındaki sevgi ilmeğini nasıl atacak. LBG‟nin en iyi yanı ve etkisinin gücü sanırım bu deneyimle ilgili. Yaşam ne zaman yaşamlaşır? Sürekli yitiklerle. Böylesi bizim. deriz ama sonradan) gelir. Tansık gelmiş bizi bulmuş. bağlamını değiştiriyor (bir deneme) ve bağlamına döndüğünde anlam (Dasein) geri dönmüştür (ne kadar süreyle bilemeyiz). zamanı günışığına çıkarabilir miydi? Aslında ortaya çıkardığı gerçek. sinmez içimize bir türlü. alnımıza çakılmıştır (yazılmıştır). başka bir dizi(lim). Salazar döneminin cinayetlerinden sorumlu polis şefinin hekim olarak yaşamını kurtardığı ve tarihin direnen yanını kaçırdığı açık görünüyor. Tarihdışı. bu düğümü yazgılama biçimimizle ilgili düşüncelerimizi uyaracaktır. görüntüleme. bütün(lük)den verdiğimiz ödünlerle giderek tutturduğumuz dizem (ritim). yani aslında bir dayatmayla da hesaplaşmış oluyor. sırasında ve sonrasında felsefenin tüm soruları yer alır. roman (ya da sanat yapıtı) fiziksel ya da düşünsel gereçlerinin. kendimi onlarla yeniden bireşimlemeye (sentezlemeye). tanımlamaya… Peki. pratik inerte (Sartre) ya da co-egzistenz (Heidegger?) olduğunu bil(ebil)ir miyim? Hayır. Sanırım dikkatle. yeni bir odakçıllıkla yeni bir ağı. yaşamak duygumuzu ve sevincimizi silmektedir. Yaşamı boyunca duru usu ve yeteneği gerekli ayıklamaları yaparak yaşam sorusunu çatışkılı. Gregorius. Oysa gündelik eylemin (bize has edimin) önünde. duyarlık meselesidir elbette. dokur muyuz? Yoksa tarih bize sözcüğün çift anlamında dokunmaz mı? Gregorius kendi kişisel öyküsünü bir başka yazgıya (kader) bağlanmadan kavrayabilir. Biz her günkü gibi devinirken kent lerimiz içinde. olgusal durum (situation) hangi nicel düzeyde tarih yazmaya başlar. Artık eski ben olamayacağım istesem de ve der demez başladım komşularıma. Karakterlerin felsefe tartışmaları yaptığı yapıtlarda beklenen anlam bize gelmez. Ama Mercier bunu göstererek bu tarihi yeniden tarihlemiş olmuyor mu? Doktorun trajedisi tarihe giriş yapamaması. Parlak bir söyleşi (diyalog) der geçeriz. Düzenin yargıcı (gibi görünen) baba ve düzen karşıtı oğul. ağsı yaşantımızın neresinde durduğumuz. çoğu kez etkilensek de. yeni bir bütün algısını içerisinden kurmaya. Ve silkinme bir rastlantıyla (sonradan adına Tanrıdan gelen vahiy. uzlaşmaz (antagonistik) ikilemler biçiminde billurlaştırır. Felsefenin sanat üzerinden soruşturması bir denge. anlarız? Gerçekten bir yandan da tarih işler. nasıl bir düğüm olduğumuz. görünür kılabilme yeteneğiyle ilgili bu. Tarihe nereden bulaşacaktır. 50 . bunun öteki ağ. LBG‟de bana göre başarılı bir girişim söz konusu bu anlamda.
uçurumun kıyısındaki ölümcül seçimi yapması. Lenz‟in Almanca Dersi‟nin (1968) temel izleği aynı zamanda. Kafka‟nın Babama Mektup‟u yardımcı olabilir belki bize. Öte yandan dikkatli okur. trajedi ise yolculuktur. doktoru sınırlara taşır. anl amak ister ve bunun için tutmuştur notlarını.) Trajedi yolun çatallaşması. yüzeysel seçimler ayıklanıp indirgenmiş. dillerin (Portekizce. Eski diller uzmanı. Peşine düşülecek. Tam orada dostluk (Jorge O‟Kelly) ile aşk (Estefania Espinhosa) ikiye böler insanı. Bağlam her an yeniden kurulur.. trajedi duygusu çökertmez okurun omuzlarını. Bunlar elbette şiirlerdir. Sonunda anımsadığında okur da şaşakalır. Kendini öldüren babasıdır gerçi ve ölme nedeni oğuldur. ertememiş. Prado‟nun sözcükleri. Tam orada ne babanın yerine geçebilir. baba-oğul çatışmasının yalnızca düzenin aracılığıyla ilgili olmadığını. bunu kendine yakıştıramamış onurlu biri. Prado tıpkı onun peşine düşen Gregorius gibi önüne gelen ikilem içinde yola sürüklenmiştir.atabilecek mi? Bu izlek. Bir yola çağrıdır. Döngüseldir tüm yolculuklar (trajediler). Sıradışı yazgısı ona ölümü getirir. Ama benzerdir ve geriye kalan ya da ardına düşülen sözcüklerdir yine. Freud‟a ya da daha gerilere gitmiyorum. vb. polis şefi. içerik ve biçim. iki şey. büyük şef (Salazar) taraftır yolculuğuna. Aşk bağlılıkla (sadakat) uzlaşır mı? Ya siyasal görev ve inanç. Homeros‟tan bir sözcük. bağlamın süreksizliği ve yazık ki daha çok bunu bir nedenle (rastlantı. Prado‟yu özgün yapan ise. Burada tüm pürüzler. bireysel sorumluluk ile toplumsal sorumluluk. Fatima ve Espinhosa arasında bin parça olmuştur bile. Koşutlu Gregorius yolculuğunda eşlikçi azdır gerçi (Silveira). sormak. Trajedi. insanlık göreviyle çatıştığında doğru hangi yanda yer almalı? Doktor önce andiçmiş hekim mi. Şiir denli metindışı. son seçime değin gitmesi. barışık kalır mı? Hayır demeliyiz çünkü düğüm her an konum değiştirir. ne babanın oğlu olabilir.. Trajedilere özgü değerler çatışması Prado‟nun öyküsünü sıradışı anlatısal bir öyküye dönüştürüyor ister istemez. Baba ve oğul birbirlerine mektup bırakırlar ve ikisi de kendilerine yazılmış mektupları okuyamazlar. Trajedi ise hangisini seçersen seç payına ölüm düşmesidir. andaki düğümlüğümüzle bağdaşık. okul arkadaşları. annesi. Farsça) arkasından sürüklenir. Bu eşlikçilerle yürünen yolda anlamanın (cehennem) dibine inilmiş. anti faşist mi. İhanet ile bağlılık. Trajediyi yaşamamızın nedeni bu değildir ama. yeni anlam(landırma) üreteçleri. soyut insan mı? Bağlamı geniş ve kapsayıcı ise neresinden bakmalı ve başkalarıyla ilişkilendirmeli açısını? Herkesi hoşnut edebilir miyiz? Bulunduğumuz yerdeki düğümlüğümüz (yerlem). (Yanlışlıklar komedyası. diğerindeki gerilim. yani iki kalmıştır geriye. büyük. her kapıyı açacak kilit sözcük değildir 51 . Bildiğimiz yeri kazıyarak temizlemede kullanılan tel fırçadır eski Yunanca sözcük. Unuttuğu bir sözcüğü anımsamaya çalışır. Aşk Maria Joao. Her aşkın aynı zamanda bir seçim olduğunu bilmektedir. direnişçiler.) kavramış olmamızla ilgili. kızkardeşleri. ikiye bölünmesi ve yolun bu çatakta insanı çağırmasıyla ilgilidir. Prado‟nunki daha acılıdır (dramatik) çünkü yaşamı neredeyse yolda geçmiştir ve herkes. aristokratlık ve anti-faşizm. Oysa Prado şiir yazmak değil. Ama bu kadar değil. babası. O bizlerin genellikle geçiştirdiği en temel seçimleri yapmak zorunda kalmış. Bu nedenle ölümcüldür kalan ikideki seçim. Her yolculuk trajik. vb. geriye yeniden dizilmesi gereken sözcükler kalmıştır. daha derinlerde yattığını anlıyabilir.
kaynağı ve kendini dile getirme biçimi (tarz). bittiğini sanmak. Yoktur. İstanbul. Eski diller uzmanı kentinin meydanını doktor ve sözcükleri sayesinde sahici olarak deneyler. Kitaba çarpılmış. sorularımızı orasına burasına ağır taşlar. Yolculuk dediğim böyle bir şey. Birbirimize yardım ettik. düşlemek ve sözcükler(le anlatmak dünyayı). sıçrama bir yerde düşüverir. Bu zayıf halkalar üzerinde ise hiç durmayacağım. Ve sözcük zamandan zamana. berileşir. Gregorius‟un. Amadeu de Prado‟nun ve diğerlerinin. bu ilişkiyi bir de böyle konuşlandırmak iyi olabilir. Yakınlaştıkça (yakınsar) kavradığımızı sanırız ve öyle bir an gelir ki uzaklık ikiye katlanmış. Nokta kaçınılmaz olur. Öteki olma. İkilem içerisindeyiz. az ya da çok inandırabilir anlatısına. yaratıcı bir esinle kurgusuna katmış. Nokta iradedir. Bitme (son) doğal bir varlık değildir. Felsefe içeriği sanatın biçimine yapı öğesi olarak nasıl katışır? Bu sorunun yanıtı başarılı bir biçimde veriliyor bu romanda (ve roman bu nedenle de ayrıca okunmalı). Buradan anlatısal kurgu felsefesine geçiş yapılabilir mi? Bu derin ve uçsuz bucaksız bir konu. Anneden kopuş. dertli biri olarak girdik. Eh. 52 . daha doğrusu anlatı tekniklerine içtenlikli katkısı olarak da bakabilirdik. içinde sağaltıcılar vardı ve onlara sığındık. kendin kalmak kadar… Ama herkes herkesi bir ölçüde. tüm bunlara felsefenin anlatıya. Evet. insandan insana sıçrayarak dolanır bir çekirge gibi. Anlam uzaklıktan (mesafe). Batık Liman ve Başka Şiirler (1919/1935) Can Yayınları.hiç de. 109 s. harmanlamıştır ve bu nedenle LGT kimi kiçlerine karşın sıradışı bir romandır. Pascal Mercier tüm bunları ve kimbilir daha neleri bilinçle. onu izlediği ve tümlediğidir. Romana girdik ve son sayfasındaki son sözcükten çıktık. Yorucuydu. yerden yere. sandırmaktır. Prado Gregorius üzerinden varlıklaşır. Ocak 2013. umut ettik. Çünkü Gregorius Prado‟nun metninin peşinden sürüklenip onu yeniden kurguluyor görünürken romanı bitirdiğimizde okur olarak kavradığımız şey sanal Prado‟nun Gregorius‟u seçtiği. Başka biri olmak olanaksızdır. kayalar olarak bıraktık. babalaş(ma)mak. Zor kullanmak. Kitap yaşama (kitaba) karşı(lık) geldi. sayfaları boyunca indik çıktık. Öte yandan yaralarını sardık bir sağaltıcı gibi. Sıkıntılarımızı. dinledik. Gregorius Prado‟laşacak ve sonunda Gregorius olduğunu (ama hangi Gregorius?) anlayacaktır. Soruyla yetineceğim. dışarıdan gelmiş bir iyileştirici olarak. Giuseppe. aralıktan yaklaşır bize. Ya da gerçekten örtüşüyor mu? Gregorius Prado ve Prado Gregorius oluyor mu? Burada belki avcı-av izleğine takılmak. Anlam yerle (uzam) ve zamanla nasıl mesafeleniyor ve yine de kendiyle örtüşüyor. yerine geçme isteğimiz. Kabul etmeliyiz ki sayrı olmasak okumazdık. inanmak. kitaba teselli arayan bir sayrı (hasta) olarak girdik. Adriana‟nın. Birinci basım. yürümeye çalıştık. Önümüzdeki yol çatallaştı yine. uzaklaştık. sözcüklerle arındık. kaçmıştır ve yol uzamıştır yine. yatıştık. Joao Eça‟nın. kan bağlı giz(em)li alan. Beni burada ilgilendiren ve romandan süzdüğüm şey anlamın konumu (statü). Hangi yolu seçeceğiz? *** Ungaretti.
Bir şey daha: yaratımla oyun ilişkiliyse eğer özgün yaratım. çeviri etkinliklerine dikerim gözümü. 15-16 yaşlarımızı. Ama ben olurdu. öyküleri. Silone. düzgüleri. Buzzati ve daha niceleri. Çevirinin özgün yaratıdan daha önemli. tanıtmışlardı orasından burasından. İtalyanca çevirmenler (Berköz. büyük bir dikkatle izler. çeviri eyleminden daha oyunbaz da değildir. kurumu ulusal ekine dönüştürmüş.Ungaretti 1888 İskenderiye doğumlu İtalyan şair. Ulusal yazınımızla değil çevirilerle yetiştim ben ve yeryüzünün parçası oldum. Çevirinin olanaklılığı (imkânı) eşsizdir. Anadolu‟nun ücra noktalarına değin (Urfa) getiriyordu ve Yaşar Nabi aydınlanmamızın gizli kahramanlarından bugün bile. Bu ve daha bir yığın nedenle çeviri benim „nesne‟ ulamında (kategori) da inceleme. Söyleyeyim.) İtalyan yazınını da bu küçük ancak 29 sayı çıkabilmiş aylık dergide biz taşralılara. Ungaretti. Elbette çevirinin de yaratıcı bir etkinlik olabileceğini asla unutmadan… Cevat Çapan‟la. Bu çabanın kendisi başlı başına büyük (özgün) bir yaratıcı eylemdir. öncelerim. sahici bir biçimde kurmaya çalışmıştır. şiirin özgün imgeleriyle buluşmasının tümüyle rastlantılara kaldığını bilir ama yine aynı okur bunu dert etmez. Ne isem. yapılanması çok ayrı bir dilde bu yapıyı yeniden kurmayı. Şimdi Cevat Çapan‟ın yetkin Türkçesiyle Ungaretti derlemi yayınlanınca kaçırmadım ve hemence de okudum. Belirsizlikler ve karanlıklar içerisinde ilerleyen özgün yaratı süreçleri bile umutsuzluktan. Türkçe‟de yeniden yaratılmaktadır. O olağanüstü. Çeviriyle şiirin ilişkisi. olabildiğince aslına uygun. 70‟lerin solu anımsıyorum nasıl da yemeye çalışmıştı onu. evet. Yani olanaksız(lık) denenmiştir. imgelemini kavramış. anlamlı olduğunu düşündüğümü söylersem beni yaratıcılar bağışlasın. Kaynak dilden ve çeviri üzerinden amaçdile taşınan esinlenmeler olarak görüyorum şiir çevirilerini ama daha ötesine bakıyorum genelde: Eski izlek. Montale. yani iyisiyle kötüsüyle insanüstü emekleriyle dünyalılaştığım tüm çevirmenlere neler borçlu olduğumu hiç kimse bilemez benden iyi. ulusal ekin ve yaratıcılık böyle evrensel paylaşıma nesne olabildikleri oranda da gözümde büyür. vd. olanaksızlıktan bunca köklenmez. Pavese. daha birkaç çevirmenimizle özgün yapıt. titizlikle. çeviriden şiir okuma konusunda çok şey okudum yaşamım boyu. Çevirmen kaynak dilden yaratıyı okumuş. gözlerimiz yeryüzüne açılsın diye. kafa yorma uğraşılarımdan biri olmuştur. Kendimi borçluyum. Onlara. Yayıncılıkta kurum yaratmış. savlıyorum. onu… 53 . Ayrıntılara girmek istemiyorum. bugün de aşılmamış bir büyük insan. şiirleriyle şenlendirdiler gençliğimizi. Böyle düşünüyorum çünkü ben yeryüzü ekininden yanayım ve buna dönük tüm insan(lık) etkinliklerini özenle. denemeleri. çeviri ve insancıllık (hümanizma) ilişkisi beni etkiliyor birilerine inat. içselleştirmiş. olmazdı diye bakmıyorum. Yerel. 1969‟dan beri de bir benzeri olmamış Varlık Cep Dergisi. dünyayı ve ayrımsız tüm ekinlerini ayağımıza değin. Bu nedenle yaratıcı sanatçılardan çok çevirmenlere. Oysa o solculardan daha çoğunu sol için yapan adam Yaşar Nabi‟ydi. ulusalı evrenselle karşılaştırmalı sunabilmiş. İyi okur özgün sanatçıyı okumadığını. yeşeremez. Onun şiirleriyle tanışmam 40 45 yıl öncesine gider.
ritim gerçekten de silkindi tozlarından. Ve şair adımı.. Belki de hâlâ benim yaşamış olduğunu bilen” (Anısına. öyle bir susku getirdi ki dizenin her noktasına. bir dilin alınyazısının ifadesiydi. bu dize çünkü. 1916. doğayı yani.. 44) GÜZEL GECE Nasıl bir türkü yükseldi bu gece yıldızlarla örmek için yüreğin billur yankısını Nasıl bir şenlik fışkırdı 54 . s.” (16) Sözünü ettiği ve sözcükler kadar sessizliklerle ve bu ikisi arasındaki boşluklar.İlk kitabı Batık Liman‟ın şiirlerini cephede bulduğu kâğıt parçalarına karalamış Ungaretti 1915‟lerde. 1916. Hayatı bir güne değil. çünkü tanımlanamaz. Çağcıl şair ama. uçurumlarla kurguladığı dizelerine birkaç örnek verebilirim: “…. öyle bir yoğunluk. biçimin önemini unutmadan? Saflığı uyandırma yolunda belleği yadsımadı şair. Uyum tüm fiziksel ve ruhsal varlığıyla bize hareket veren bir gizin sözcükte varolduğunu kabul etmektir.37) BU AKŞAM Meltemin tırabzanı bu akşam hüznüme yaslanmam için (1916. Peki nasıl yapacaktı bunu. yüzyıllara uzanan bir dilin gövdesine ölümü taşımadan değiştirilemezdi dize. Ben de buraya alıyorum: “Günümüz şairi ritmi yeniden sahiplenme derdine düştü öncelikle. Bu şiirden bana kalan o hiçliği tükenmez gizin” (Batık Liman. Öykünme ürünü bir uyum değildir bu. s. Çapan sunuşunda şairden bir alıntı yapıyor. Nedir öyleyse dizedeki ritim? Bir ruhun çığlığına dansıyla eşlik eden gövdenin tayflarıdır. gemlenen soluğu yeniden duyar oldu dizede: Ritmi. Bütün zamanların en eski dizesini dinledi. Böylece armoniyi yeniden öğrendi şair. hızlanan nabzı.36) “….
bakış açımızı. Ocak 2013. Güneşin ağzına taşıyorsun! Yansıyan ışıltılarla dönüyorsun. Sonra okuduğumuz üzerinde biraz düşündüğümüzde Stoacı bilgeliğin doğru yargılarla önümüzü açtığını bilince 55 . Genelde. tüm yapıtlarını okuduğum için söylüyorum. 60) GÖL AY ŞAFAK GECE Narin çalılıklar. yitip giden ürperti… (1927. Bu nedenle kolaylıkla da geçiştirebiliriz yazdıklarını ama geçiştirmesek iyi olacak.) Sıradan şeyler söylüyor sanırken çok önemli yaklaşımları yalın bir söylemin gerisinden okutuyor bize. Cinselliğe Nasıl Farklı Yaklaşırız? (How to Think More About Sex. gizlenmiş Kirpikleri fısıltıların… Tükenen kin yok oluyor… Bir adam geçiyor yalnız Sessiz korkusuyla… Parlak çukur. 97) *** Botton. serinkanlı ve yalın yazması. oldukça zorluyor. iniş izlediğim veriminde bu kitap bir yükselmeye karşılık geldi. (Benim gibi değil. Gülerek yeniden buluyorsun Karanlığı… Zaman. hele de yeterince koşullanmışsak. 138 s.sevinçli yürekten Karanlık bir havuzdum nicedir Şimdi emzikte bir bebek gibi ısırıyorum boşluğu Şimdi başım dönüyor evrenle (1916. ruh. Doğrusu Botton beni şaşırttı. Birinci basım. 2012) Sel Yayınları. Botton‟ın iyi yanı sağduyulu. İstanbul. Alain de. Gözlem ve deneyimlerin yeterince vurgulandığı bu yazı.
övülmelidir. vb. önemsiz bir norm olarak kabul edilmemeli. belki toplumbilimsel derinlikten yoksun (bireysel iradeye kitlenmiş) olsa da. Hiç de komik olmadığımıza inanmaya başlardık. Reddedilmenin ve aşağılanmanın nasıl bir his olduğunu bu kadar derinlemesine bilmezdik. aşk. her ikisinin de her gün şükretmesi gereken uygarlığın ve iyiliğin getirdiği bir mucizedir. kimyasal reaksiyonlar yaşayan. Doğrusu Eagleton‟la okuru olarak ilişkilerim biraz sorunlu. öteki taraf öfkaya teslim olmak yerine sadakatin sınırları konusunda sersemletici bir şaşkınlığa kapılmalı ve ikisinin de bu tür zorluklara rağmen birlikte olmayı başardıklarını düşünüp sakinleşmelidir. Genellikle deneme türünün özgürlükçü dalgalarına büyük birikimiyle yaslanan düşünür kendisinde 56 . İstanbul. Güç. İşte bu zevk için daha önce adını bile duymadığı grupları dinlemeye başlar. birlikteliği sürdürmeyi başarmaktır. para ve zekânın oluşturduğu alışıldık hiyerarşiyi temelinden ancak seks sarsar. birkaç gün boyunca da olsa hayatımızın kimi dönemlerinde bize bir tek onlar anımsatırlar. Profesör. Terry. Tiksinti verici cinsel arzularımızla ilgili her türlü küçültücü ancak adil yorum yapıldıktan sonra şimdi sıra onlara şu konuda teşekkür etmeye geldi: Bir bedene hapsolmuş. konularda belki Batılı (özgürce). “Seksin verdiği acıyı bile kucaklamamız gerekir. Schubert‟in Lieder‟i ya da Natalie Merchant‟ın Ophelia‟sı. bir stajyer karşısında aklını yitirir. iktidarsızlık. çünkü bu acı olmadan ne sanatı ne de müziği bu kadar iyi anlayabilirdik. 2011. “Birbirine sadık kalan eşler.” (137) *** Eagleton. Taraflardan biri hafif bir sapma yaşayacak olursa. Benliklerimiz rakamların ve sözcüklerin arkasında kaybolurdu. Cinsel maceraları reddetme. statü.” (130) “Seks olmasaydı tehlikeli bir biçimde yalanamaz varlıklar olup çıkardık. kendisi birkaç milyon dolara hükmederken kızın kızın ancak bir bodrum katının kirasını ödeyebiliyor olması onun için bir sorun oluşturmaz. temiz aile evinin önünde lüks Alman arabasının içinde hıçkırarak ağlar. bir mağazaya girip kıza bedenini tutturamadığı limon sarısı bir elbise alır. edindiğimiz ayrıcalıkların tadına varır ve çevremizde olan biteni anladığımızı sanırdık. her iki tarafın da başkalarıyla yatmamayı (ve bunun sonucunda da birbirlerini öldürmemeyi) becererek gösterdikleri sonsuz sabır ve iyilik anımsanmalı ve takdir edilmelidir. ne doğal ne de özellikle boş bir tutumdur. pornografi. Bergman‟ın Bir Evlilikten Manzaralar’ı ya da Nabokov‟un Lolita‟sı bize bu kadar çok şey söylemeyebilirdi. cinsellik. genellikle akıl sağlığı bozuk bir canlı olmanın ne demek olduğu nu. uyulmaması eşlerden birinin öfkeye kapılmasına neden olan. Birinci basım. Saygın bir akış içinde yaşlanır. ancak genellikle bu davranış zaten olması gerekenmiş gibi görülür ve yerine getirilmesi de sıradan bir şeymiş gibi özel bir takdiri hak etmez. Gerçekten (bir)şeyleri birbirinden ayırabilmemiz gerekiyor. Şiddetli ıstırapla tanışmamış olurduk ve bu yüzden de çok fazla sertleşir ve kendimize daha az gülmeye başlardık. Bir çiftin dışarıdaki cinsel tahriklere kapılmadan hayatını evlilik kafesinde sürdürmekten memnun olması. Evlilik. özgün. yaratıcı yorumuyla özellikle genç insanların (evli ya da değil) okumalarında çok yarar görüyorum. Sadakat. bir başarı olarak görülmeli ve sürekli –ideal durumda madalya vererek ve kamusal alanda çan çalarak. sert ve kaba olduğu konularda birden kibarlaşır ve her şey olup bittiğinde de yaptığı deliliğin ve kendi insanlığının farkına varır. 143 s. Bağlılığın önemli olduğu bir evlilikte.çıkarabiliyoruz. Tek önem verdiği bir an önce tutmak için çıldırdığı cinsel zevktir. Kötülük Üzerine Bir Deneme (On Evil. aşkları ve çocukları için yaptıkları fedakârlığın boyutunun farkına varmalı ve bu kahramanlıklarıyla gurur duymalıdırlar. 2010) İletişim Yayınları. Birkaç alıntı: “Asıl harika olan ve onurlandırılması gereken davranış. eğitimsiz bir çiftlik işçisinin önünde diz çöker ve „beni kırbaçla‟ diye yalvarır. aldatma. Üst düzey yönetici.
” (13) “Bu kitabın argümanının bir parçası da gündelik toplumsal şartların ötesine geçse de kötülüğün tamamen esrarengiz olmadığıdır. Kötünün daha çok da yazın içerisinde örneklerine başvurarak (Golding: Pincher Martin. Serbest Düşüş. istemsiz sonuçları olmanın ötesindedirler ama bu onların gökten düştüğü anlamına da gelmemelidir. sözü edilen iki bakış açısının da yanlış olduğudur. Othello.duygusal yargılar verme. Sineklerin Tanrısı. Onun gibi insanlar rahat at koşturabilir. Flann O‟Brien: Üçüncü Polis. Kötülük 57 . Graham Greene: Brighton Rock. Kötülüksonuçta tamamen bozulmaya yöneliktir. Kötülük kavramını toplumun içerisinde bireyin yeriyle ilişkilendiren yerleşik kanı içine bir ayraç açarak. salt kötülükten söz edilebileceğini daha başta belirtiyor. Benim anladığım şekliyle kötülük hakikaten de metafiziktir çünkü kötüler sadece şu ya da bu yönde değil. popüler ürünleri de gözardı etmezler ve bu tür çalışmalarında kendilerini daha özgür (serbest) bırakırlar. Buna ben indirgeyicilik ya da vulgarizm diyorum. Thomas Mann: Doktor Faustus. bu tarihin bir özaşkınlık süreci olmasındandır. Bu tür bilim adamları ya da düşünürler. Stalin çözümlemeleri yapmaktan da geri kalmıyor Eagleton ve benzeri Marksistlerin düştüğü bir yanlışı yineliyor: Adları aynı rafa yerleştirmek. Aşkın ve tarihsel olan arasında bir çatışmanın olması şart değilse. ya açıklanabilirdir ki bu durumda kötü olamazlar ya da kötüdürler ki bu durumda onlarla ilgili söylenebilecek başka bir şey yoktur. Doğrusu Kötülük Üzerine Bir Deneme de yeterince kışkırtıcı. Shakespeare: Macbeth. Mutlaka doğaüstü olması gerektiğini ya da sebep-sonuç ilişkisinden yoksun olduğunu söylemiyorum. En son Dickens üzerine bir metnini çok da doyurucu bulmamıştım. Yine de haksızlık yapmak istemem. Dolayısıyla „yatay‟ olduğu kadar „dikey‟ aşkınlık da varken neden hep „dikey‟ aşkınlığı düşünüyoruz ki?” (20) Bu arada Freud‟a sıkça başvurarak Hitler. tamamen kötü olmaya yönelik bir tavır benimserler. Yapabilirler ama Eagleton söz konusu olduğunda nedense kafamda ayağa kalkan soruları gidermeye yetmez bunlar. Aynı şey genelde insanoğlu için de geçerlidir. Öte yandan günümüz dünyasına ve onun postmodernizmine yer yer ironik ya da satirik eleştirilerini esirgemiyor yazar ve en parlak olduğu sayfalar da bunlar (kanımca). bilimsel çalışmalarının yanında uygulamaya dönük. Amaç da deneme türünün sınırlarında ve tadında okuru kışkırtmaktır.H. beylik deyimle fikir jimnastiği yapabilirler. Pek çok şey –sanat ve dil. D. Mao. Tarihsel hayvan kendini ötesine sürekli geçebilendir. Lawrence: Sevdalı Kadınlar). kendi yaklaşımını belirliyor: “İnsan eylemleri. örneğintoplumsal şartların basit. Bu kitabın tezi. aynı raftan çekmek ve aynıymışlar gibi eleştirmek. bilimsel ölçütleri aşma yetkisini doğal olarak buluyor.
Patricia Altenbernd. Ankara. Neden kötülük bir varoluş koşuludur sorusu yeterince aydınlanmadı kafamda. Teröre (IRA. İslam. Bu konuyu bir değerlendirmem gerek. Batının eşitleyici (terör=İslam) yaklaşımlarını eleştiriyor. Kötü kişiler olmadan kötü eylemler olabilir mi? Olamaz. eylem ve aktör ayrımı ile ilgili söylediklerimizi bir daha gözden geçirmeliyiz. Tamam Hitler. Üçkağıtçıların Çocuk Esirgeme Kurumu için çalıştığı görülmüştür. tabii eğer bu kitabın argümanı sağduyuluysa. 143 s. özgecil davranışını sadece erkek arkadaşını etkilemek için yapıyor olman çok da önemli değildir. Ya da iyilik için de hemen hemen aynı şeyler söylenebilmeliydi. Birden çok ve çelişik ölçütle konuları kavramamız gerçekten zor. Peki ya kötülük? Kötülük söz konusu olduğunda. erotik haz almak için eşine acı çektiren biriyle. Bir de beni şaşırtan. 58 . Yazın (kurmaca) dünyasından kanıt gösterme ise ilginç bir yaklaşım.konusunda ise sağduyunun söyleyeceği de aşağı yukarı onun dediği olurdu: “ Kötülük türlerinin çoğu toplumsal sistemlerimizin içine işlemiştir ve bu sistemlere hizmet edenbireyler yaptıklarının ciddiyetinin farkında olmayabilirler. İki eylem aynı görünebilir ama biri kötüyken diğeri olmayabilir. anımsatmaksa (Dawkins eleştirisi) görelilik çemberini biraz daha geniş tutmasını öneririm yazara.” (134) Ben Eagleton‟un kötülüğe içkin bir öz yakıştırma girişimini doğrusu pek ikna edici bulmadım. Birinci basım. Eylemler aktörleri öyle olmadan kötü olabilir.) kurduğu bağlantı ise sağduyulu. Kötülük bir davranış türü olduğu kadar bir varoluş şartıdır da. *** Johnson. Öte yandan bu insanların tarihin elinde basit birer kukla olduğunu söyleyemeyiz. Eğer onun çıkış noktası iyilik karşısında insanlık açısından kötülüğün giderek ağır basıyor oluşunu anlamak. Ocak 2013. Dolayısıyla kıtlığı sonlandırmamıza yardım ettiği sürece. izleksel olarak yakınlaştığı Rene Girard‟dan neden yararlanmadığı (olumlu ya da olumsuz anlamda).” (128) Yapmak istediğini ise şöyle açıklıyor: “Aslında önerdiğim ilk günah fikrinin materyalist yorumu. Mao ruh hastasıydı demiyor ama şunu demekten alakoyamıyor kendini: Aynı zamanda ruh hastası ve kötüydüler. meselelerine de karşı çıkabilir(d)im. Karşılıklı rızaya dayanan sadomazoşist bir cinsel ilişkide. Tarinsel açıdan baktığımızda iyi eylemlerin iyi bireylerden daha önemli olduğunu öne sürebiliriz. Stalin. 2012) Sentez Yayınları. Heidegger Üzerine (On Heidegger. Aynı şey iyilik için de söylenebilir. başka birine sırf içindeki iğrenç yokluk duygusunu bastırmak için dayanılmaz acılar yaşatan biri arasındaki farkı düşünün örnek olarak. vb. Ayrıca ilkgünah vb.
Alçakgönüllü yaklaşımına karşın Heidegger‟i kavrayışında yetkinliği benim gibi sıradan bir felsefe okurunca bile sezilebiliyor. (30) Dasein kendisini anlamaya çalışırken özünü aramaz. Dünyaya fırlatılmış olsak da. Dünya içinde varolma(lık) zaten kaçınılmaz bir deneyimdir. açığa çıkarır. Sonra Varlık ve Zaman‟ın temel sorgulaması „varlığın anlamı‟na dönük Dasein‟ı ele alıyor. Hele söz konusu Heidegger ise. üçüncü bölümde „zamansallık‟ kavramını irdeliyor (Varlık ve Zaman‟ın ikinci kısmı). her birimizin „işte ben bu varolanım‟ demek zorunda olduğu varolandır. kurumlaşamadı. Yani „Anlamanın asıl amacı. (40) Dasein dünya içinde nasıl yer aldığını açığa çıkartır. Üstelik herkes içinde Dasein kendini yitirebilir de.A. (Nietzsche gibi. Felsefeci kişi ve kurumlarımızın aynı zamanda dille (ana dil ve ondan felsefe dili çıkarma konusunda) ilgili olarak da çalışmaları gerek. (40) Öyleyse anlama varsayımlı ve dil içredir. Endişe sırasında Dasein‟a kendini gösteren bütünlüklü yapı ise „kaygıdır‟ (Sorge).‟ (32) Dasein her zaman zaten dünyadır. Heidegger çevirilerinde kullanılan terimleri kendi önermeleriyle karşılaştırmamak olabilir.Dayton (Ohio. Felsefe çevirmenlerimizin işi hiç kolay değil. onlara katılarak (dahil olarak) karşılaşır (Zuhandenes: Elaltında. Johnson‟un Heidegger‟i tanıtan kitabını yalın ve yararlı buldum. Dolayısıyla büyük düşünceler yerel dil açısından kapanın elinde (anlayışı içinde) kalabiliyor. örtülür. ölümdür. Bunun kaynağı ise varolmama durumu. Ama yine de ölümlü olduğumuza ilişkin en derin anlamayı açığa çıkarırız ve ölüm kendimizi bir bütünlük içinde 59 . Endişe hali Dasein‟ı kendi düşüşünden geri getirir ve ona varlığın imkânı olarak otantikliği ve otantik olmamayı gösterir. dil esini gerek. gizli kalır. “anlamın kendisini” daha açık kılmak ve bir metni alıp onun hakiki bir biçimde konuşmasını sağlamak‟. her zaman. Belki eksiği. Bireysel olarak yapılmadı değil ülkemizde bu tür çalışmalar.) kısa bir yaşam özetiyle başlıyor. Öte yandan Adnan Esenyel‟in çevirisi iyiydi. ABD) Üniversitesi‟nde felsefe öğretmenliği yapan P. Öte yandan hergünkülüğümüz içinde ölüm. Vorhandenes: El önünde). Kabalcı yayınlamıştı. dünyaya. Johnson. Dasein başkalarının ölümünü deneyler. Heidegger‟le ilgili sınırlı bilgilerimi tazelediğim. düşünürle ilgili Türkçe sözlük (terminoloji) konusunda kafamın biraz daha karıştığı bir okuma oldu bu. dünyada varolanlara ve kendimize ilişkin bir anlamayı ortaya koyacak bir konumda yer alırız.) Heidegger‟i merak edenlere salık verebileceğim bu giriş kitabı (Tabii Safranski‟nin kapsamlı yaşamöyküsel çalışmasını gözardı etmeden. fazladan bir dil çabası. Ama bireysel çalışmalar eleştiriden geçirilip bireşimlenemedi. Schleiermacher etkisiyle bir tür genişletilmiş hermeneutik olarak kullandığını söylüyor Heidegger‟in. Ve kendi geçiciliğimizi anlarız. Dasein bu durumda şeylerle objektif bir uzaklık ya da mesafeden değil. „Dasein. Hatta ilginç bir biçimde Dasein fenomenolojisini. kendisine ilişkin bir yorum sunar. kendi varoluşunun imkânlarını arar. Heidegger‟e tüm yaşamı boyunca eşlik eden sorgulama tekniğini (yöntem) öncelikle ele aldıktan sonra Sein ve Seiendes (Varlık/ontik va Varolan/ontolojik) ayrımı. Bunu yapması benim gibi hevesli okurları dil çıkmazından kurtarabilirdi. Kendimizi dünyamızın içinde konumlanmış olarak deneyleriz. Oradaki varlığın (Dasein) asıl anlamının zamansallık olduğunu belirtiyor.
Dasein‟in düşüşü. sessizce. Heidegger‟e göre varolanları olmaya bırakmak olduğunu söyler.‟ (53) Yine başa döner. İnsan olmak. Onu bireyci olmaktan çıkarıp toplumsallaştıran bir vurgu olarak. yani böyle anlaşılan bir hakikat arayışı… „Yola koyulan metafizik. varlığın talebini duyan açımlanmışlık. Düşünme ise kendi icrasını. O. Heidegger‟e göre edilgen bir alımlama değildir. yapıtta ortaya koyulmuş hakikati sürdürmektir.‟) Devreye giren kavram ise Vicdan‟dır. varoluşun bir yönü olduğunu anlamına gelir: „Biz her zaman kendi olanaklarımıza doğru. Ve Ekstaz terimiyle ilişkilidir. Dünya. hergünkülüğüne. yalnızca bir dünya inşa etmez. Bu çağrı da (aslında) Dasein‟ın içinden. şeyleri „bize ait‟ hale getirdiğimizi gösterir. kendimizin dışında.‟ (75) Nazizm bir yol muydu. „dünyayı inşa etme‟ kavramı üzerinde durulması gerekiyor. Önsel bir sezinleme olarak 60 . Yapıtı korumak (muhafaza etmek) ise. Zamansallığı ekstatik olarak kavramak. yalnızca yapıtta ortaya çıktığını duyurur. (50) Kuru gürültünün arasından geçmek. kendimizle yüzleşmeye çağırır vicdan. Yazar 4. varlığın hakikatini miras almaktır. Çelişki mi var? Hakikat olmayan da hakikatin özüne ait olmaz mı bu durumda? Felsefenin yeni görevi de ortaya çıkar. kendindendir. kendimizin dışında. „Varlığın aydınlanmasının içinde bulunmak‟ anlamına gelir. bir yeryüzü öne sürer. Vicdanın çağrısına Kararlılık‟la (Ensschlossenheit) yanıt verilir ki Dasein‟ın açımlanmışlığına (Erschlossenheit) ait ayırt edici bir tarzdır. Varlığın hakikatinin içinde durmak anlamına gelir. sonlu ve ahlaki varoluşumuza ilişkin gün yüzüne çıkarılmış farkındalıktır. Bu anlar birbirinden farklı olsa da. gevezeliğe katılmamak. („Ölüme doğru bir özgürlük. „ İnsan olmak. Buna „Ek-sistenz‟ adını verir. Bir araya getiren ve koruyan „logos‟ üzerine çalışması Heidegger‟in dile ilişkin düşünmesini bir yola sokar. ama yine de konuşuruz. Sanat yapıtı. Sözkonusu olan hem bir benimseme. hem bir açımlamadır. Dünya yeryüzüne yaslanır ve yeryüzünün içsel gizlenmişliğinin üstesinden gelmeye çalışır. (Bu aynı zamanda hem bir yansıtma. Özgürlük ile ilişkisini kurduktan sonra özgürlüğün. Zamansallıkla gelen ve yine de Dasein‟ın gerçekleşmesiyle ilgili olan şey olarak.kavramamıza yardım eder. İşte zamansallık budur. Ve yapıt bir açığa çıkmanın meydana geldiğini ve bunun. bir benimsemenin ve açımlamanın olagelmesidir. hem de oyundur. Benimseme olarak olagelme (Ereignis) . onlar aynı zamanda birleştirilmiş bir bütünlük meydana getirir. yeryüzünün içine gömülü durmaktadır ve ama onun üzerinde yükselir ve çiçek açar. Biz dil içerisinde „biraraya getiriliriz‟. varoluşumuzun bir parçası olarak geçmişimize doğru ve varoluşumuzun dünyasında yer alan varolanlara doğru yönelmişizdir. Orada (Da) olmak. Bölüm) bu Hakikatle ilişkisi içinde sorgulaması beklenirdi Heidegger‟in. her bir öğenin aydınlığa çıktığı ve diğerlerini yansıttığı.‟ (96) Bu bizi Düşünme ve Yurtsuzluk kavramlarına taşır. bölümde Varlık ve Zaman çözümlemesinin zorunlu sonucu Hakikat kavramını ele alır. (89) Sartre‟la Hümanizm‟i dolaylı biçimde tartışan Heidegger‟e göre. diye de ekliyor Johnson. temel olarak bir yapıp-etme değil. kesinlikle dil içerisinde gerçekleştirir. otantik olmayan varoluşuna bakarız. Yaratım. bir bilmedir.) “Ereignis. Sanat yapıtını (5. Heidegger‟e göre.” (110) Dilin konuşmaya göre daha otantik bölgesini oluşturan Dinleme.
Buna eski Yunanca‟dan aldığı bir terimi kullanır: aletheia: gizini açma: “En nihayetinde. Filozofon görevi. bir felsefe okulu değildir. Dilsel uyumsuzluğa bile bile lades demesi. Dinleme. İkamet etmek. Dahası o. evet. Ferruh. (117) “Şiirsel olarak ikamet etmek için şair olmamıza gerek yoktur. sorgulayarak sezinler. korumamıza ve esirgememize olanak tanıyan şeydir. Dili de parçalayıp yine de ondan bir şiir tümlüğü. 61 . kavramsal varsayımlarını geride tutmalıdır. fakat o daha ziyade.karakterize edilen bir edim biçimidir. Gerçek esirgeme. sadece esirgediğimiz şeye zarar vermemekten meydana gelmez. İlki felsefeye uygundur: “Filozof. teknolojiye ilişkin tecrübenin bağlamı içerisinden (çerçeve) yanıt vermek zorundayız. bilim ve teknolojiyi de açığa çıkarmanın bir yordamı olarak (Çerçeveleme-Gestell) yorumluyor. Teknolojiye.” (114) Bu „İkâmet etme‟dir (dilde). var olmasına ama soğukkanlılığımızı yitirmemek gerekiyor. her şeyi kendi doğasında Ve elbette şiir. Ve Heidegger‟in diliyle: “Esirgemenin kendisi. son çalışmasında yanılmıyorsam. “Teknoloji. metni dinlemektir.” (138) himaye etmekte olan. İki tarzda belirir (karşıt nitelikli). bir şeyi kendi doğasına bıraktığımızda. Kasım 2012. Heidegger‟in düşüncesi. Kayranı biz. şeylerin hem mevcut hem de namevcut hale geldiği açık bir alan olarak düşünmeli ve farketmeliyiz. Kaderimiz bu(dur). Heidegger‟in doruğu sanırım düşünme üzerine düşünmeye gelip dayanması ve kayran (Lichtung) kavramına bağlanır. hükmeden bir çerçevedir. şiirimizde oldukça yeni sayılabilecek bir örnek.” (116) *** Tunç. gizlenmiş ya da üzeri örtülmüş olan şeyin gelişi için. Birinci basım. mevcut anlama yetimize. Filozof söylenen şeyi. Heidegger. Şiir. düşünmenin. Bu belki de felsefenin (metafiziğin) genel (ya da ikinci) görevidir. şiirsel olarak ikamet etmenin nasıl olanaklı olduğunu öğrenmek için şairlere ihtiyaç duymaktayız.” (128) Heidegger varlıkla karşılaşmanın gerçekleşmesi için sanatı yeğler. Gerçekten de Heidegger‟e göre bu dinleme. somluğu çıkarabilmesi. insan tarafından daha tam olarak yerine getirildiği biçime doğru bir sıçrayışın hazırlığı için bizi yönlendiren bir denemedir. daha önce metinde söylenmeyen şeyi duymaya çalışır. Tunç‟da yeni ya da değişik bir şey var.” (118) Kolayca anlaşılabileceği gibi. bir alanı açık tutmaya çalışır. İstanbul. olumlu bir şeydir ve biz. huzurda konaklamak. Tunç Ayna (2012) Sözcükler Yayınları. İki yıl önce Melez Zamanlar‟ını (2010) okumuştum şairin. Bununla beraber Heidegger‟e göre. şeyleri bizim için ulaşılabilir kılan bir çerçevedir. Varlığı anlama yetimize. özgür ve korunaklı alanda huzur içerisinde olmaktır. insan olmanın. bir kavramsal çerçeve varsayarak değil. 142 s. şeyleri kendi doğasında himaye etmemize. onu özell ikle kendi varlığına döndürdüğümüzde ve onu kelimenin gerçek anlamı içerisinde huzurun korunaklığına doğru „özgürleştirdiğimizde‟ ortaya çıkar. ne anlama geldiğini kavramak ve bu anlamın tamlığı içerisinde yaşamak için fundamental öneme sahip bir söylemdir. bir metinde kendilerini sunan kelimeler üzerine düşünüp taşınabilmek için. Doğrusu düştüğüm birkaç tümcelik yorumla genel akışa ters yüzdüğüm belli. fakat metnin konuşmasına izin verecek şekilde. Bu yeni şey çağcılardı (postmodern) kürenin pörçük dilinin biçimsel imgelemi olmalı.
şair şiirinin içinde gözlem yapıyor. Evet. keskinlik ve karayergi. sözlü ya da yazılı. Düşünen ve eleştiren ussal bir şair… Bu kitabı için ileri yaşlarında şairin özgürlüğü yoklayışı. eski kulak yerleşiği seslerle dolu. hem de apaçık. ölçekli yanını boşlayıp tırmalayıcı bir dili boşuna denemiyor. bu dilin altını bezeyen tüm bir yerel (Anadolu) ekininin yükselişini. şiire öylece gelişini duyumsayacaktır. dilimde. damağımda. özellikle oyun (tiyatro) sahne dili (teatral) ve yapısı çatan Tunç. Bu nedenle şiiri beklenmedik açılar. Ununu elemek. Aynı dilin yere (şiire) serili bir parçası göz kırpıp duruyor bize. portakallı bir Akdeniz narenciyesi oluyor yine de. Okur onu alıp hafif bir yere oturtabileceğini sanıyor. biçem açısından eleştirilebilse de üzerine bastığı toprak ve onun buram buram varsıllığı açısından dikkate değer. dizeyle karşılaşabiliyor. Dil içinde sıkça tökezlesek ne gam. Bir yığın karakter (Aralarında Genceli Nizami de var) dolanıyor şiirin içinde. Yani anlaşılan şair.şiiriyle oyunbozanlık etme niyetini ortaya seriyor zaten ama şiirinin bütününden tüten bir buğu. yaşamı sigalamak. “Farımadan üstüm temiz. özel bir şiir. kavrayış denizine yeniden dalmak… 62 . Şiirden anlayan biri olsaydım. ekinler buluşuyor. Sonra gülmeceli. yüklenilmiş. 11) Altta bir insan yaşamını çok aşan bir gömü var. buhar da var ve çağrışımları okuyanları kışkırtacak kes(k)inlikte. yine ben‟in tadı ağır basıyor. Öte yandan eski yüzlerce yıllık deyişlerin. Şiirini diğer yazın türlerinden esinlenerek. Çünkü Ferruh Tunç şiiri yapı. Bunu küçücük. Şiirde buna karşı çıkmalı mıyım. bilmiyorum. yeni bir düzen (tertip) arayışı gördüm. köklerini saptayabilirdim. Kaktüs-şiirin peşinde… Ben şarabı denercesine tadıp tortusunu damağımda gezdirdiğimde. Geçmişin tüm dil anlatıları.. bir gemi yaptım zift. genzimde tat ve kokuları tek tek ayrıştırabilir. şimdi yakaladım dercesine. Ama az sonra ötelerden. Belki öznelliğin. şiirin kaynaklarını. saptıyor. okurunu arkadaşlığına çağırıyor. çoğu kez düpedüz yergi. diye soruyorum. biçimlerinden oluşan.. başım yıkanmış çıktım şehrin arka kapısından …. arada acılı. Yazarın gelgitli dilinin üstesinden gelen. dönüşler. iki dizeli şiirinde bile anlamak olanaklı. Şunu anlıyorum ki Tunç „aydınlık‟ bir şair.” (BİR GEMİ YAPTIM. şiirin aldatıcı görünümleri arasından geriye kalan ne. Gürültülü bir yaşam yükseliyor bu sözcüklerin ormanından. çıkan bileşim turunculu. kereste ve bildiklerimden. kınıyor. (“Uruk‟a gelseydin”. 12) itişip kakışıyor. kabarmak için. değerli bir kalıtı imliyor ve hoşuma gidiyor buradan gelen koku. insanlar söyleşiyor. umulmadık ve yırtıcı renkler. baharatlı bir yolculuk geliyor. şiirin ezgisel. esprisini yitirmeden eleştiriyor. hatta şaka Tunç şiirlerini renklendiriyor. eğlenceli. şiirin has dünyasından düşen sözcükle. seslenişlerin anıştırılması. Coğrafyalar aşılıyor. Mülkü bıraktım. el altında ve lodosa bakıyor. belki aynı dilin gelmiş geçmiş tüm içeriklerinden.
sayfasında. ekinsel. mal eksik olmaz Kuşa can gerektir yem eksik olmaz. bir bölüğü kılavuz Bir bölüğü öncü olan yıldızlara dalacağız. öyle… Gidip ata evine.“….‟ Der kitap 96. İşte özellikle bunun için. burada kurmak. İpliğimiz koptu Yeniden eğireceğiz. bin teşekkür Sayın Ferruh Tunç. tüm diğer ulusal. toplumsal varlıklar adına da yeryüzünün. (24) * YAZANTÜRK İmge kervanında kırk yüklü devem var Kırk ince kız bekler düşlere dalmamı Ağarır esmer kadınlar kucaklarsam 63 . Omuzlarında kanatlar göreceksin yılanlar ağmasın diye ayaklarına. Bana fena halde Sencer Divitçioğlu‟nun olağanüstü kazısını anımsattı. 17) Bir de unutmadan: Bir Türk (uygarlık) kazısı bu. Örnekler: KİTABİ Sütümüz kesildi Yeniden sağacağız. „İnsana esenlik gerektir.” (TUNÇ AYNA. Dönek devlete güvenmeyiz bir daha Uyumayız sabahlara dek sırça odalarda. Tuz serpeceğiz sözlerimize Dursun diye biraz şurada. geride ya da uzakta bulmak değil. Bir bölüğü süs. Türk‟ü orada.
filimlerde çocukluğumdan beri merak ettiğim. antatımcı bir güce yükseliyor. hoyrat. İlişkiler (In Between the Sheets. Ian. sidiğin. keskinliğiyle aktarımı. bulaştığı oluyor. Çev. Sapkın. Özellikle de bedenler. Bu öykülerde insanı etkileyen yan. Öyküleri anlatılan insanlar 64 . 136 s. bulaşık haliyle günlük yaşamın içinde. Nisan 2010. 1978). ama yalnızca kanın mı. Birinci basım. Dilek Şendil‟in çok başarılı çevirisiyle beğendiğim yazarın ilk dönemlerine de tanıklık etmiş oldum böylelikle. dışavurumcu. McEwan okuduğum kadarıyla bizleri (okurlarını) yüzleşmeye cesaret edemediğimiz sınırlarda dolaştırmayı seviyor. başka şeylerle bir arada.Öpersem dövmesiz kalır kasıkları Topuzu kuş tüyünden olanlar var Sözleri tuncu kıskandıran gümüşten Tuzaklarına düştüm. İstanbul. cinselliğin ayrıştırılmamış. masum. İngiltere‟nin yaşayan saygın yazarlarından biri olduğunu herkes bilir. ilişkiler. Romanlarda. Ekinsel çerçevenin algı kalıplarının yırtıldığı yerden sızan. vb. McEwan‟ın 30 yaşlarına doğru yazdığı öyküler bunlar ve cinsellik kitabın odağına yerleştirilmiş belli ki. akan kanın. dramamızın dili oluveriyor bir anda. ne çok yaralandım Kovuldum aşk mektebinden onların Yazarım: Özenle kışkırtılmış. fakat zalimce bastırılmış isyanlarım var. (85) *** McEwan. cinsel edim yaşamın bir boyutu olarak. Değişik cinsel deneyimleri öyküleştirme ve gündelik yaşam içinde kurgulamayla ilgili bir tasar (proje) sanki İlişkiler. bokun kokusu ve gerçeğiyle de karşı karşıyayız burada ve sıkça üzerimize sıçradığı. doğal bir biçimde ve gerçekten özgün bir dil duyarlığı. davranışlar üzerine yazınsal bir antropoloji deniyor. içinden çıkamadığım bir durum vardı. Dilek Şendil Turkuvaz Yayınları.
diğer bireyden çok yaşamın kendisi. toplumun görmezden geldiği uzam ve zamanlar içinde sahnelenmiyorlardı ve gerçekçilik üzerine düşünüyordum o zaman ve estetizm. (“Pauline‟e doğru kafasını salladı. Murakami gibi cesur ve aynı zamanda popüler öncüler (tabii 20. ne bileyim bir akımdan söz edebilir miyiz?) gün içinde. Mişima‟nın da arada denediği. Bu atmosfer duyumsal. sessizliği olmayan dolu yaşam kesitleri bu öyküler ve içinde kımıldayan insana takılıyoruz üstlendiğimiz avare-lik rolümüzle. bölümcelerden söz ediyorum. İnsanlar sıradan ve kendileri gibi yapıp ediyorlar ve öykü atmosferi bu yetkinlikte çatılıyor. Çünkü McEwan okurunu bu atmosferin içine çekiyor gerçekten. öçle karışık acı şakalar türünden Shakespeare‟vari kurgular ağırlıklı yer alıyor İlişkiler‟de. nesneler. 24) Ama oyunbaz olan. bireyi köşeye sıkıştıran şey. özellikle onlara bir dünya yurttaşı olarak teşekkür borçluyum. eğer McEwan. ” Pornografi. Boşluğu. küçük. algısal bir ortam… Okurun beş duyusunu yerinden eden. tümcelerden. sıradanın akışı içerisinde aksayan ve öyküyü kötü kötü kokutan bir şey… Acaba John Cassavetes‟le anlatım açısından koşutluk sözkonusu mu diye usumdan geçirirken (Ya da bir yaklaşım.. dağınık apartman katında 65 . atmosferine yuvarlanıyoruz beraberce. Bir de bununla hesaplaşmazlar. şu kayışı bağlarsan. Büyük olay olmuş bitmiş. Ama bu kafa karışıklığı için. O an yaşadıklarının üstesinden gelip gelememektir dertleri ve bunu da öyle çok düşünmezler. „Hemşire Shepherd. bakış açısından. Bu insanların yazgıyla büyük ölçeklerde alıp veremedikleri yoktur. sokakta. Her zaman nasıl biliyorlarsa o kadarını yaşayacaklardır. anlayıştan. uzamlar kalmıştır. geriye insan posaları. Biz kişilerin tinsel durumlarıyla sürüklenip bodoslama bir dünyaya. Belki bugün bir ara yol bulmuş olacaktım. Gündeliğin. başlayabiliriz herhalde.. Auster. Öykü bunun aksaması. bir yanlışlıkla ilgili olarak gelir önümüze.yüzyıl başından bu yana dünyayı kasıp kavurmuş gerçek öncüleri bir kenara alarak) yazdıklarıyla kafamı yeniden karıştırmasalardı. tetikleyen dolu sözcüklerden.dışkılamıyor.
) Gelirken Ölürler. çözümsüz insan imgesi (daha çok erkek oluşu da anlamlı. Bekir. Bir İleri.. düşlemsel ve aynı yıkıcılıkta bir öykü. Bir vitrin mankeniyle yaşanan aşk ve erotizm okurunu oldukça zorluyor ama bir o kadar da buruyor. Ian McEwan‟dan genel olarak böyle çıkamıyoruz zaten. Bu karabasan. Öte yandan nükleer sonrası Londra‟nın yıkıntıları arasında baba kızın hüzünlü öyküsü. Belki Beton Bahçe (The Cement Garden. Birinci basım. dilsiz insanlar… Örneğin. beynimizle değil. yazar Sally Klee‟nin artık geçmişte kalmış cinsel iştahını kabartabilmek için umutsuzca çabalayan sığıntı erkek anlatıcı. gündelik. cinselliği düşle ilişkilendirip biçim olarak da bu dizimi (ritim) deneyen özgün bir çalışma ve Psikopolis yaşam odalarına sızmış. 130 s. İstanbul.köşeye sıkışmış. 1978) bu öyküdeki arayışlarla bağlantılıdır. Sahipsizler (1971) / Dünyadan Bir Atlı Gecti (1975) Everest Yayınları. Kafka‟nın tersine daha yerel. daha dolu ve canlı. Özellikle 66 . Bir manken kadın… Neden ve ne demek? Kitabın en güzel öyküsü Çarşaflar Arasında desem haksızlık etmiş olur muyum? Eşinden ve kızından ayrı yaşayan baba (yazar) kızını yine kız olan bir arkadaşıyla beraber haftasonu evine alır. medet uman. Zamandizini biraz bozulmuş oldu. Bekir Yıldız‟ın iki küçük öykü kitabını tek cilt olarak basmış Everest. hele babanın Çinli aileyi zorunlu ziyaretinde yaşanan sahne. İki kitap arasında 5 yıl ve başka kitaplar var. Bu nedenle de dehşetini bilincimizle. doğrudan bedenimizle deneyliyoruz. dokunaklı bir öykünün konusu (Tutsak Bir Maymunun Düşündürdükleri). ürperticiydi (İki kesit: 19. Cinsellik. Temmuz 2012. onun çıkmaz sokaklarında artan bunalımlarımızın çarpıcı. manidar) birçok şey çağrıştıyor bende. Kendi umarsızlıkları içerisinde çıkışsız. kurtulmuş çıkmıyoruz. Bu öykülerden arınmış. *** Yıldız. yine hüzünlü bir fotoğrafını başarıyla yansıtıyor. masumiyet ve utancın birbirinde gizli katmanlarıyla yankılanan bu anlatısı dünya yazınında az bulunur türden. Bir Geri. Ensesti çözümlüyordu. Etkilendiğimi görüyorum.
yazarın yaratı süreçlerine ilişkin anlama çabasıyla sınırlı tutarak. kanlı. Ama bunlar üzerinde durmak istemiyorum. Hatice 1962. köy basan askerlerin yaşlı çifti köyün gözü önünde çiftleşmeye zorlaması (Bir Yeryüzü Parçası). 266 s. J. bu yeterince doğru bir soru mu? *** Auster. hem de birden çok bağlamda. Özellikle Motorize Köleler geleceğin Bekir Yıldız‟ını Türkçe anlatım açısından (dizim) haberleyen. öykülerinde siyaseti (sınıf bilinci) temellendirmek istediğini anlıyoruz. Birinci basım. Özellikle de okuma amacımı.) hiç sıcak bakmadım. gerçekten bant üretim dizgesi içinde işçinin insanlıktan çıkışını anlatan eşsiz bir öykü ve Chaplin‟in Modern Zamanlar‟ını çağrıştırıyor. belirsiz bırakılmış devlet terörü.M. gelin ve kaynana (Güllüşan). Zaman zaman okudum elbette. Yazarı kişi olarak önüme getiren türlere (anı. Bir Nazlı Vardı). Genellikle kadına şiddetin sert. gerçekçilik. acımasız gerçeğini aşma yönünde girişimleri.ilkinde Almanya‟ya ve göçmen işçilere. Çev. günce. vb. onların gerçeklerine bir dönüş var. özellikle de işsüreçlerinin yabancılaştıcı anlatılarına dönük. Almanya öyküleri artık göçmen bireyler arasında ya da onlarla doğrudan bağlantılı Almanlar arasındaki çatışmaların ötesinde göçmen işçi ile (kapitalist) dizge arasında. iş ve çocuk (Duvardaki Çocuk). Bu kitapta benim için yeni iki gözlemimi belirtmiş oldum: 1) Yeni izlekler ve 2) Üretim içinde işçi sınıfı. Şimdi ve Burada: Mektuplar 2008-2011 (Here and Now: Letters 2008-2011. Siyasal kavrayışının derinleştiğini. Ocak 2013. ölümcül öyküleri yine sürmekle birlikte (Bedrana. mektup. Sahipsizler.. artık yaşlı kadın ve doğa (Hacer Nine). ihanet (Dünyadan Bir Atlı Geçti). etkili konuşmalar… Burada bir soru sorulabilir: Öyküyü biçimleyen çatışmanın. acımasızlığın kaynağı nereden geliyor? Doğa? Töre? Sömürü? Feodalite? Hem bakalım. Seçkin Selvi Can Yayınları. Paul/Coetzee. Dizge eleştirisi öykü somutunda böyle anlatılabilirdi ve işçi sınıfının böyle başarılı öykülerini anımsamaya çalıştım. Bu türlerde mutlu olduğum çok az okuma olmuştur.. Yazınımızda çok da örneği yok. Bahtiyar Amele. Geriye kalansa inanmışlık. arayışları sürmektedir. namus (Artık sınıfın namusu). kadına şiddete direnç. Genellikle keçiboynuzu yemeğe benzediğini kendi adıma açık yüreklilikle söyleyebilirim. Motorize Köleler bu türden. dürüstlük. Sanatçı ya da yaratıcıların kendilerine ait alana girmeyi pek sevmem ve bu türden aktarımları da eninde sonunda yapay bulurum. Bekir Yıldız‟ın Doğu‟nun sert. İstanbul. gezi vb. Doğu öyküleri de çeşitlenmektedir. 2012). izleksel açılımlar söz konusu. kusursuz yerel dil kullanımı. Oysa 67 . Dünyadan Bir Atlı Geçti‟de tek bir öykü var Almanya konulu: Duvardaki Güneş.
çelişkilerini açık yüreklilikle dile getiriyorlar. türünden merak duyguları altında bir okurluk deneyimi gerçekleştirdim. izlekler (ensest. vb. İçten bir yazışma idi bu. yazarı (yazını) nesne olarak konumlayan yöntem (diyelim. bir yargı ama askıda bırakıyorum bunu ve geçiyorum. yaşama biçimlerine. Yani her algı(layıcı) sanat(çı) değildir ya da bu biçimle dışavurmaz edimini. Bunları söyledim. en açılı türler belki de en kişisel olanlarıdır. Auster ve Coetzee dünyanın önlerine sunulmuş biçimlerine karşı birer dünya yazarı olarak ellerinden geldiğince direniyorlar. içtenlik düzeyi korunabiliyor mu. Sonuçlar çıkarmak gerekmiyor. meta) teslim ediliyor. tutumlarında (tavır) birşeyler bana çok yakın geldi ve sevindim. Her birimiz ceptelefonu almanın baskısı altındayız –günün ve gecenin her saatinde bize 68 . kendimizden ayrı görmeyelim. yaklaşım(lardan biri) girişimi olduğunu bilelim. genel bir okurun gözüyle de yazması. tersi ne denli yanlışsa bu da o denli yanlıştır. yorumlar. Çağımızın iki önemli yazarı arasında mektuplaşma yazarların yaratısına duyduğum ilgiyle bağlantılı olarak elime geldi. Yazarlar hem insan ama aynı zamanda kendilerinin ayrımında iki yazar olarak ilişkilerine. terimlerine dönüp bakmıyorum bile) yol açıyor. Hiçbir okurun. birbirleriyle doğrudan yüzleştiklerinde görüngübilimine (fenomenoloji) özgü yöntem nasıl devreye giriyor. bir yazarın daha soyut. konularda derinleştirilmemiş. Romanın yazarıyla mektubun yazarı ve yaşamın yazarı insan olarak birbirlerine karşı nasıl konuşlanıyor. Ama tersi geçerli değildir. Ama bende bıraktıkları izlenim. Unutmamamız gereken şey gizilgüç olarak her yazar ya da sanatçının aynı zamanda okur ya da sanat algılayıcısı (özne) olduğudur. yaşamayabilir de… Yani bir okurun yazarın bakış açısı içinden okuması denli geçerli bir ikinci gerçek. İçinde yaşayabilir (yaratıcılık). Evet. Eninde sonunda kitaba dönüşüyor mektuplar ve artık mahremi yazıya (nesnel yazı.) vb. buna hakkı olmadığını bilmek gerek. (internet erişimi olmayanların alamadığı mal ve hizmet listesi kadar olmasa da) ceptelefonu olmayanların ulaşamadığı mal ve hizmet listesi günden güne kabarıyor. dünyaya. vb. yaratı deneyimlerine bakıyor. Yoksa inceleme iki kutuplu ve basamaklı (hiyerarşik) bir izlenim yaratıyor. romanın teknolojiyle uyumu. Mekân. izlerin. İnceleyen incelenenin tepesine binmiş gibisinden bir züğürt tesellisine (tinbilimsel karşılıklarına.iyi bilmem gerekir ki yaratıcısına en uzak. onu inceleme nesnesi olarak soyutlamamızın yalnızca geçici bir örnekçeleme (modelleme). yenik bir yazara işaret ediyor Coetzee‟nin. betimleme. Hem bu iki yazarın dünyayla ilişkilerinde. insancıl yaklaşım oldu ve hoşnut kaldım bundan. çözüm biçimleri okuru yazarların yapıtlarına azıcık da olsa yaklaştırıyor ayrıca. çünkü önümüze incelemek üzere aldığımız yazarı (sanatçıyı) insan olarak da hafife almayalım. Okuru özne. İşin içine bir egemenlik bağıtı sokulur ve bunun okura sağlayacağı doyum bana kalırsa pek budalacadır. birbirlerini yokluyorlar. “Hiç abartmadan diyorum ki. iki büyük yazar arasında belki de yeterli sayılmış kişisel yaklaşımlar. iki sıcak. Her iki yazar için de söylüyorum bunu. Obama‟ya umut bağlayan Auster içimizi burkuyor ama Libya için son mektupta yazdığı da yalnızca umutsuz. yazınbilimi) iyi bilmeliyiz ki bir örnekçe kurma girişimidir ve tüm örnekçeler gibi kusurludur (anti-demokratik).
Bu duygu. bir alan kodu olması gerçekten de büyük bir baskı. güvensizlikler ve kitaplarının uzun ömürlü olmayacağı inancıyla yaşıyorsun. bir küfür olarak algılanabiliyor. zırdeli olmayan her yazar da aynı durumdadır.M.” Auster 60‟larını. Çok iyi okurlar aynı zamanda. hoşgörü. Buna tüketim hastalığı deniyor (…) Çağdaş teknoloji. kimisi de etkilenir. 5 Nisan 2013): “Olasılıkla çağdaş toplumların tümü bilgisizlik hastasıdır. sağlıklı insanlar. yaşam felsefesi. Bunu irdelemeliyim.” (Paul Auster. Ona para kazandıran bu çocuklar Amerika‟da da. Her vatandaşın böyle bir numarası olsa. 240) Auster‟in de paylaştığı bu konuda bakın Doğan Kuban ne diyor (Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji. daktiloda yazıyor. Coetzee ise 70‟lerini süren. bir yandan doymayan toplumlar öte yandan doymayan üreticiler yaratmıştır. Ama sen (J. Eylemli bir yaşamları var. Hans.ulaşılabilecek bir numara. Çev. eleştirmenlerin hakkımızda söylediği iyi ya da kötü şeylerle hiç ilgisi olmayan içsel bir durum –zaten eleştirmenler hemen her zaman yanlış gerekçelerle bizi övüyorlar. o zaman kimlik belgesine ne gerek kalır?” (J. 152) Siri Hustvedt‟i okusam iyi olacak. yetinme ölçütleri sayı selleri içinde yok olmuşlardır. cep telefonu kullanmıyor. dinç. alçakgönüllülük. diyeceğim. Birinci basım. Auster bilgisayarı sınırlı kullanıyor. Çin‟de de. Her ikisi de gerçek bir sinema düşkünü. Eleştirilere gösterilen tepkilere gelince. Herhalde. İstanbul. Coetzee. geç kapitalizmle birleşerek.1359.yargılar kendini. Bugün yetinmek neredeyse gelişme karşıtı bir ideoloji. Geç kapitalizmin asıl kapitali de bu aptallıktır. belki de o yüzden yazmayı sürdürür: bir dahaki sefere daha iyisini yazmak gibi boş bir umutla. Bünyamin Kasap Şule Yayınları. tıpkı yanlış nedenlerle yerdikleri gibi. İnsanlık ekininin temel yaratılarını sahiplenme ve taşıma bilinçleri bekleneceği gibi olağanüstü… Onlara bir kez daha saygı duydum. Türkiye‟de de aynı şekilde davranıyorlar. Binlerce yıllık sağduyu. eleştirmen konusunu yeniden düşünmem gerektiğini anladım mektupları okurken. Ben de aynı duygular içindeyim. *** Höller. Sanatçıyı rahatsız eden bir boyutu var eleştirel tutumun. 69 .C.) Auster. tinbilimci. Yani çağdaş tüketim toplumu aptaldır. Kasım 2012. bu tamamen bir mizaç meselesi olabilir –kimi insan eleştiriden etkilenmez.) yazdıklarından kuşku duyuyorsun diye. Her yazar – çoğu kez de acımasız biçimde. s. Thomas Bernhard. (Paul Auster‟ın eşi. bu yüzden de onları edebiyat konusunda söz sahibi diye ciddiye almamak gerek. “Tabii ki kuşkular. Siri Hustvedt (bize göre sağda) ve kızı olmalı (solda). Finans kapital aptal çocukları seviyor. Norveç kökenli ABD‟li yazar. 197 s. yıllardır kitaplarını okuyan biri olarak benim de senin yapıtlarına kuşkuyla bakmam gerekmez. Bir de eleştiri.
İnci Gibi Dişler‟i hiç okumadım. Zaten yayınevini ayrımsayabilseydim bu kitabı almazdım. Zadie. İstanbul. Onun üç romanını da okumuştum. Çevirmenin bir de sunuş yazarak kostaklanmasına ne demeli. Güzelliğe Dair. yirmilerinin başlarında gencecik bir insan böyle olağanüstü bir anlatımı nasıl tutturabilir. kitap elimde durdukça dağıldı. Bu kez üçüncü kitabına daha kararlı. 333 s. iyi bir romandı. Türkçe sorunu yüzünden yazarına ve bakış açısına açıkçası ulaşamadım. bana çok zor geliyor. Büyük boy. 2002). İlk romanı 2001 yılında Türkçe basılan İnci Gibi Dişler‟i (White Teeth. 2000) çok beğenmiş. Arkasından gelen ikinci kitabı Yahudi ve Kabala söylemine öyle gömülü özel bir alan öyküsüydü ki bağlantıları kuramadığım gibi. Her zaman iki dil birbirine başvurur. diye sormuştum kendi kendime. Bizim kibirinden geçilmeyen. yayınevinin. İngiliz dili yazını içinde günümüz yazarlarından özenle izlemeye çalıştığım yazarlardan biri.. ama ikircimli başladım. kitap yayıncılığının ne olmaması gerektiğini göstermek için bu açıklamayı düştüm. tüm direncime karşın. Sağın eski yayınevlerinden olan Şule Yayınevi‟nin Thomas Berhardt‟la ne işi olur ki. Oysa kendisi bu romanını yeniden okumaya katlanamıyor. Belki yeniden okusam Zadie Smith‟e katılabilirim. Özlem Gayretli Sevim (Changing My Mind. 1975 doğumlu Zadie Smith. utanıyormuş: “Romanlarımı yayınlandıktan sonra okumak. Son zamanlarda insanlar bana bu kitabı okuduklarını söylediğinde. *** Smith. 2005. Yalnızca örneği koymak için. ( On Beauty. memnun olmuş gibi hissetmeye çalışıyorum. bilemiyorum. Dediği doğru. Birindeki yetkinlik öbüründe yankılanır. İnci Gibi Dişler ve ben hiç uzlaşmayacağız –yirmibir yaşında kitap yazmaya başlayınca durum haliyle böyle oluyor. yanılmıyorsam aynı gedikli çevirmenince. Kasım 2012. anımsıyorum. ” (116) Doğrusu onunla aynı görüşte olmadığımı söylemek isterim de gerçek bir yazarın karşısında bu cesareti kendimde bulabilir miyim. yine Everest‟çe 2007‟de yayınlandı. Mefkure Bayatlı‟nın çevirisiyle Everest yayınlamıştı bu romanı İmza Toplayan Adam adıyla (The Autograph Man.Dayanamayıp yarısında okumayı kestiğim bu incelemede beni bunaltan yazar değil çevirmen. anlış şanlı yazarlarımızın yere göğe sığdırılamayan yapıtlarıyla 70 . Beş yıl önce denedim. birilerinin Türkçeyi nasıl ilkel bir düzeyde kavradığını göstermek için. çeviri ve yayıncı oldu. 2003 yılında yine aynı başarılı çevirmenin. 2009) Everest Yayınları.) Sorun yoktu. Birinci basım. hayran kalmıştım. Çev. tam on cümle kadar okumuştum ki midemi bir bulantıdır aldı. fakat bu uzak ve kopuk bir his (…)Sanırım. Bugün Farklı Düşünüyorum: Zaman Zaman Yazdıklarım. Ama usum hep İnci Gibi Dişler‟e takılıydı.
bir Anglo Sakson okur olmak bile en az (asgari) 71 . Bu yazılarını derleyen kitabı içinse söyleyebileceğim çok şey yok. çok bağlı denemeler bunlar. Türkiye‟de hiçbir sanatçı yapıtını Anglo-Sakson ve Latin yazını ürünleriyle yanyana getirmedikçe kostaklanıp durmasın (Reca ederim. Özgür çağrışımlı bir yazı biçimi olduğundan yazarımızın ve varsaydığı okur kitlesi ortalamanın üzerinde donanımlı öngörüldüğünden ayrıca. harekete geçirdiğini sezinliyorum Zadie Smith‟in. (Bu ırkçılık değil.karşılaştırdığımda kimin zafgerle çıktığına varın siz karar verin. tutkulu biçemin bizi koparıp duruşu tartışmalı kılmayışı. dans devinilerini anıştıran dalgalı. Forster. 37 yılda biriktirilmiş duyarlık ve anlağın birer tanığı. benim. James. Onun demokratlığından. Anlak (zekâ). Zadie Smith hakkında düşünmeyi gelecek anlatısına bırakıyorum ve çok gecikmeyeceğini düşünüyorum. Zadie Smith‟i okumak zor. Beş başlıkta toplamış yazılarını. özgürlük duygusundan. devingen. evrensel eşitlik düşüncesinde içtenliğinden söz ediyorum.) Babası (kitabını sunduğu) ve yazar David Foster Wallace için yazdığı iki yazı inceliklerle dolu. Okumak başlığı altında kendi okuma deneyimlerinden birkaçını (önemli buldukları olsa gerek) paylaşıyor okurlarıyla. duyarlı ve etkileyiciydi. başka gizil kaynakları da tetiklediğini. üredikçe kendi ve Bir kalan deyişi (biçemi) doğrusu okuru içerikten kopartacak kerte büyü ve çekim gücü taşıyor. Eliot. Barthes. Yazarı kişi olarak tanımanın güzel bir yolu… Tek sorun kendi ekinine ve ölçütlerine. Gerisi tartışılır. Böyle olmasa bunca ısrarla okumazdım. Oyunun derin duygusu ve zerafeti yansıyor biçemine. Joseph O‟Neill‟i konu yapıyor. Kafka. Orada duran bir Zadie Smith bedeni var ve bu duruş. duygulu. sözcüğü bu yazarı dışarıdan betimlemeye yeter mi acaba? Bu kitaptaki yazılar. dansedip uçtukça yerinde kendini berkitip sağlamlaştırıyor. İngilizce okuru için öncelikle yazıldıkları belli. ekin ekip ardından biçmeyi yansılarcasına (ya da salıp sonrasında toplamayı) çoğaldıkça..) Dilinin Türkçe‟de ısısını ve rengini koruyabilmesi kimin şansı desem buna yanıtım. Ama onun dilin deki ısıya duyarlı rengin İngiliz ekini ve dilinin görkemli kaynaklarına büyük borcunu kabul etsem ve bu beni kandırmaya yetse bile. Okumadan bunu anlamak zor… Nasıl olduysa Elif Şafak‟la ilişkilendi ve Zadie Smith umarım yalnızca yazarlar arası dayanışmanın gereğini yerine getirdi. Muhammed Ali‟nin boksa katkısı olan devingen güzelduyu (estetik) Zadie Smith‟in yazısında yankılanıyor. olacak. İyi olan bu oynak. Kıvraklık. Nabokov. Örneğin. olgularına vb.
Çünkü yazısının İngilizce‟ye olan borcu da yalnızca bir dile borcun çok ötesinde. ödül törenleri (Oscar) üzerinden aktarıyor. Kendisi ikinci kesimde… Bir ucundan başlayıp romanı çıkarmak. 2008). Birinci basım. Kurmaca Nasıl İşler? (How Fiction Works. James. fakat kendimi onlarla ifade edemem. Gerçekten çok hoş.koşul olarak belirebilir. Son bölüm olan Anımsamak ise beni kışkırttı diyebilirim. Ben bu denemelerinden dizgesel bir düşünce çıkarmaya çalışmayacağım. Brief Interviews with Hideous Men. David Foster Wallace‟ı (İğrenç Adamlarla Kısa Görüşmeler. 1999) okumam gerek… Okumam gerek… *** Wood. Kadın olmaktan da gurur duymuyorum. onun mirasını zamanla daha da değerli kılıyor. açık yüreklilikle beyaz olmaktan gurur ve Siyahi olmaktan utanç duyduğumu ya da Siyahi olmaktan gurur ve beyaz olmaktan utanç duyduğumu söyleyemem. İstanbul. Hatta insan olmaktan bile gurur duymuyorum – sadece öyle olmayı seviyorum. Bunun hazzıyla okudum bu denemeleri… Olmak başlıklı bölüme Afrika (Liberya) tanıklıklarını koymuş. Özellikle Hepburn ve Magnani üzerine notları olağanüstü: “Sinemada herhangi bir yönüyle günlük yaşamda karşılaştığımız o olağanüstü yaratıkları (annelerimiz. Siyahi olmayı ve beyaz bir babaya sahip olmayı sevdiğim gibi.” (152) Görmek başlığı altında sinemayı deneyleyişini oyuncular (Katharine Hepburn. kurmacanın 72 . 2010. Tıpkı kadın olmayı.” (163) Hissetmek başlıklı bölüm ise oldukça kişisel ve duygulu bir bölüm… Burada konu. yaratıcı bir yazı… İki yazma yaklaşımını karşılaştırmış: Makro planlama ve mikro planlama. Greta Garbo. Kurguyu daha çok teknik (uygulayım) düzeyde kavramayla ilgili Kurmaca Nasıl İşler. Çev. Bu kelimelerin ırkla ilgili söylemlere nasıl girdiğini anlıyorum. Katharine Hepburn‟ün film çevirmediği son yirmi yıldır daha çok hissediliyor ve bu durum. Ama damağımda kalan tat. Hiçbir aktif rol oynamadığım genetik tesadüfler konusunda gurur ya da utanç duymanın imkânsız olduğunu düşünüyorum. geliştirmek… Obama‟nın seçim zaferini halk dili konuşma becerisine bağladığı yazısı da eğlenceli. Anna Magnani) ve filimler. Günümüzde The New Yorker‟ın da yazarı olan James Wood‟un kurmaca üzerine yazınbilimsel irdelemesi oldukça hoş ve yol gösterici. kız kardeşlerimiz. Ama ilk yazı yazma deneyimi hakkında Kolombiya Üniversitesi‟nde Yazarlık Programı öğrencilerine sunduğu ders notları. 159 s. Elbette sığ (!) Ama şu sözlerine diyecek yok: “Ancak bilinçli yaşamımda. ona güvenebileceğim duygusunu veriyor. Ekin Bodur Ayrıntı Yayınları. eşlerimiz ve kızlarımızı) andıran kadınların azlığı. Zadie Smith‟in babası: Harvey Smith.
Yapıt (sanat) ikinci bir yaşam ve tıpkı yaşam gibi ölçü dışı. Buyrultular. b hemence buradan bir yasa çıkarmaya yeltenmem. vb. onun yapıta bakışına değin. diye sorulursa bir tür olasılıklar aritmetiği. Yazın (sanat) ise konumuz işin içine somut bir zamansallık. yasalaşabileceği yönünde umutsuz bir inancı ayakta tutuyorlar. Oysa ben tersini 73 . bu konuda okuma yaşamım boyunca deneyimlerimden süzdüğüm kişisel görüşlerimi ve vargılarımı dile getirmek istiyorum. hele teknik çözümlemeler beni doyurmadı.temel yapılarının algı açısından yeniden bir değerlendirmesini yapıyor. bireysel yaratıcılığı ve özgünlüğü de kapsayacak biçimde neden uygulanmasın ve yazınbilimi de üstelik adı baştan konulduğuna göre neden geçerli bir bilim alanı olmasın? Yazınbiliminin genel tezleri alanın dışına taşarken özelleştirilmiş. her an yeniden kur(g)ulanan bir süreğenlik giriyor.) Anlatı tekniği dilin sonsuz türleşmesi. object) gibi ele almak istiyorsak alanı daralttığımızı. Yoksa vazgeçmek değil ama anlama çabası aynı zamanda yazma. öneriler. Yalın ve örnekli dil kullanması yapıtı oldukça yararlı bir aygıta dönüştürüyor. Yazınbilimi ve teknik çözümlemelerse bir tür çiftler. öngörülerle işi yok. Nedeni yalın. Yapılan nedir o zaman. olmamalı. Diğer bilim dalları da bunu yapıyor ama nesne davranışları bu betimlerden türemiş yasalarla azçok öngörülebiliyor. olsa olsa rastlantıyla açıklarım. uygulayımsal tezleri ve çözümlemeleri de gereğinden çok göreli (relative). Bugüne değin yazınbilimi konusunda okuduğum hemen hiçbir kuramsal yapıt. Yazının karşılığı yazındır. Oysa Sausure‟den esinlenerek diyebilirim ki aynı dil de konuşulsa konuşan insan sayısınca söz (parole) var. Ama ilginç bir biçimde en genelleştirilmiş. Bu görüş belki yazarları seçkin. anlaşılmamış yanıyla tüketilmemiş olarak özellikle aranır. ağırlıkları belirleme. uygulamasıyla ölçü(n)den taşar. Ölçü(n) sapmayı kavramada yetmez. sıra dışı olanına bağlar anlamını. yasa eteklerine tutunmuşu bile yapıta aşkınlaşmaz. tersine uzar gider. oldukça geçici bir örnekçeye başvurduğumuzu. ayrıcalıklı. doğaüstü bir konuma yükseltiyor gibi yorumlanabilir. Ama kurumlaşmış küresel ölçekli yapısıyla yazınbilimini dürten anlama çabası çok da insancıl ve doğru. Sorun bilimsel sınıflandırmanın (classification) genel yönteminde (metod) değil. Uzlaşımsal alan oldukça geniş (Bu da bilimin koşulu). açıklaması romandır. bir kenara koymakla ilgili. O da özetle şu. Ben yapıtı kısaca özetlemeden önce. Yani bilimin nesnesi önceden. Bu yöntembilimi yazın alanına. Son alıcısına. demetler oluşturmak. betimleme. onu aşmaz. Benim dediğim bu. Romanın yanıtı. orada var ve yazınbilimi bu nesneyi betimliyor. Sonuçta türden çıkıp ortak paydaları ilintileyerek en genel ulama (bağlam) ulaşmak doğru bir tanı(m)lama yöntemi. Buna çok saygı duyuyorum ama bu çıkmaz (ikilem) beni genel tezime ulaştırıyor. biçimlemelerle. Sisyphos gibi asla yılgınlığa kapılmadan yazının anlaşılabileceği. Bu tür ürünleri aynı zamanda bir nesne (konu. daha kolları sıvamışken yazı(n)dan düştüğümüzü bilelim ve öyle başlayalım yazınbilime (eleştiri. yazan yazar denli uygulayım sözkonusu. Çakışmaları ben. Yapıt daha ortaya çıkmadan ve somutlaşmadan önce bir olanak (imkân) olarak hazırlanırken ortaya çıkışı ve başka‟laşmasıyla da ömrü tükenmez. Yapıt hep kalan. Uygunluğu doğruyla ilintili ele almak zorundayız. Ve benim savım da bu. Tersine kuşkularımı çoğalttıkça çoğalttı. yaratma çabasıdır.
Serbest dolaylı anlatım birçok çözüm üretmekle birlikte kurgusal anlatıma içkin olan bir sorunun da altını çizer: Bu karakterlerin kullandıkları sözler.” (30) “Bir yandan. şahsi bir üslupta ustalaşmak isterken. Yeryüzünün insan elinden çıkma hiçbir yapıtı. görülmesi ve duyulması güçleştiğinde ulaşır. Ve bu durum okura çoklu konum açabilir (Sınırı var mı?) Örneğin Henry James‟in (What Maisie Knew. Dünyanın önünde kendisinden (beden. söz) bir (yeni) imge kura r. nesnemiz değildir artık. kendi sözleri gibi mi. Anlamaktan vazgeçilmeli demediğimi anlayan anlamıştır (umarım). açığa çıkar ama bakarsın Tolstoy bundan başka. Bir değer yüklemesi yapmıyorum bunu söylerken. kendini gözden geçirmeli. daha fazlasıdır. süreçleri için kullanabiliriz. Hatta bir ayrıntıdır sözü edilen. bir şey aydınlanır gibidir.” (22) Bu nokta (yazarın karakteriyle arasını açma niyeti ve girişimi) değişik alt uygulamalara açıktır. “Romancının her şeye hâkimiyeti. yöneltmeli. 1897) romanı aynı anda üç bakış açısı sağlıyor okura.söylüyorum. Sanat. „Serbest dolaylı anlatım‟ en büyük etkiye. bir yandan da karakterin görebildiğinden fazlasını görmeye yönlendirilmek anlamına gelir. tekniği saptayıp geçmelidir. varışa. ölçünlü. o nesneleştiği anda kendini yadsır. Her parmak izi. olasılık. Bir öyküyü üçüncü kişiyle. başka imgedir. (21) Bu anlatım tekniğinde sözcükler çift anlamlılık kazanır (Yazar mı kullanıyor sözcüğü. Bir krallığın alaşağı edilmesi gerekir. dikkat! * James Wood Anlatım‟a açıklık getirerek başlıyor kitabına. öykü ve romanlar için temel bir gerilim söz konusudur: Yazarın algı ve dilini. yoksa karakter mi?) Yani dünyayı hem karakterin. orada olmayan bir nesnenin yasasını bulmak için harcadığımız kaynağı belki daha eşitlikçi ve beraber yaratma edimleri. her ses. ironi aracılığıyla olmaktadır (29) “İyi yazarların yaptığı hatalara bakmak faydalıdır. Okursun. Sonuç: Yazına bilimin yöntemi uygulanmalı ama sanat bilim değil. ses. Bu ikilem genellikle hoş bir kandırmaca olan birinci şahıs anlatımlarında en yakıcı haline bürünür . kısa bir süre sonra gizli bir paylaşıma dönüşür. uymamıştır. yazarın sözleri gibi mi gözükmektedir. Wood‟a göre serbest dolaylı anlatımın elinin uzanmadığı hemen hemen hiçbir alan yok ve bu. alanın sayısız uygulamalarının kümesel konumlarını gözden geçirmeli. tını özgündür. “İşte hepsi budur. özellikle de amaçladığı şeyle ilgili olarak… Ağırlıklarını. diğer yandan anlatı. o anlatımı (her şeye egemen anlatım) daha yanlıdır (18) Gerçekte her şeye egemenlik neredeyse olanaksızdır. birinci kişiyle ve seyrek olarak da ikinci tekil kişiyle anlatmanın dışında kapı yok.” Aslında ilk ikisine takılıp kaldık. arkasından gelen (gelmek zorunda kalan) anlama çabası ve çözümlemelerinin yasasına uymaz. Bir önerim şu olabilir. Yeni bir olanak. yazar kendi kelimelerine sahip olmak. diyor. Yazınbilimi. Ve daha önce. Çünkü önce(l)dir. Buna „serbest dolaylı anlatım‟ denir.” (20) Wood‟un bu kitabında da en sık geçen terim budur.” (31) Buna bir çözüm girişimine örnek David Foster Wallace. Konuyu çıkışa. tekdüze (seri) üretim gibi ele alınmamalı. paylaşıma. Mükemmel olanları bile birçoğu serbest dolaylı anlatımda tökezler. karakterlere ve onların konuşma alışkanlıklarına doğru meyleder. vb. unutmamalı. “Yani. Ben anlatımı güvenilirdir (sanılanı tersine). Daha önce orada olmayan bir şey ise nesnemiz. hem yazarın gözünden görürüz: “ Bu dramatik ironi tanımlarından yalnızca biridir: Bir yandan karakterin gözünden görmeye zorlanırken. kendini kavramakla didişmez. karakterin algı ve diliyle uzlaştırabilir miyiz?” (34) “Yani romancı 74 .
Duygusal Eğitim‟den. Dudağının üzerinde küçük bir beni vardı. Matematiğin kanıtlanamaz önermelerine benziyor anlatım (tekniği). bir gerçeklik görünümü sunar ama aslında baştan sona sahtedir. gazete. örneğin bir yerde (53) soruyor: “Bir detayın gerçekten doğru gözüktüğünü nereden bilebiliriz? Bizi ne yönlendirir?” Duns Scotus‟tan bir kavramı ödünç alır: Haecceitas (Böylelik): “Flaubert ve ardıllarında. Barthes‟ın deyimiyle. James‟e göre romanın uygun kaynağıdır ve (kendi troykası içinde) „şimdinin somut mahremi‟ olarak nitelendirilmiştir. mahremiyetimizi ele geçirmiştir. ofis. yani yoklama girişimidir. Bunun sebebi. Sorun şu: Küme içerisindeyse küme hep bir eksiğiyle tanıma gelecektir. bu gerilimi masaya yatıran. Updike örneklerini verir. Çünkü sorunun asıl kaynağında Tanrı var. gerçekliktir. Farz edelim ki bir adamın kafasını şu şekilde tasvir ediyorum: „Çok kırmızı bir teni vardı ve gözleri kan çanağı gibiydi.her zaman en az üç dil ile çalışmaktadır. Has yazarlık ölçütü de biraz bununla ilgilidir. fakat ben tamamen „konuyla alakasız‟ gözükür. O mahremiyet. her şeyi silip süpüren varlığıdır ve öznelliğimizi. Aylak karakterin bu tekniği işlemede uygunluğunu ise Flaubert ve Avarenin Yükselişi başlığı altında irdeliyor. Yazarın (yaratıcının) Tanrıyla örtüşmesi ya da bu değişmece işimizi kolaylaştırmaz. ” (47) Detay başlıklı bölümde Wood. Bu anlamda. Edebi üslup. art arda dizilmiş detaylar. Bu.‟ Kırmızı ten.” (61) Dolayısıyla. Ben buna yıllardır anlatı(m/n)ın kara deliği diyorum. Başka bir deyişle. Yazarın kendi dili. „romancılar Flaubert‟e şükran‟ borçlular diye giriyor söze yazar. „göründüğü biçim‟dir. çözmeye çalışan ve aslında bunun kurucusu olan Flaubert‟i anlattım.) “ Balzac‟tan başlayarak on dokuzuncu yüzyıl realizmi. 1869). ” (36) Yıllardır okuma deneyimimden çıkarsadığım ve tam geliştiremediğim bir tezimi burada dile getirmemin de sırası. Her yazar(lık) girişimi bunu atlatma. anlatıdan belli bir miktarda aşırı bolluk.” (34) Yazarımızın şu bölüm sonu yargısının altına ise ben de gözü kapalı atıyorum imzamı: “Üslupçuluk. ” (62) Barthes‟ın katı 75 . ideal yazının. çehresi öfkeli görünüyordu. Anlatımın çözümü olanaksız çözümdür. Fransızca‟nın eylem biçimlerinin olanaklılığına değindindikten sonra. tek başına bir yazı konusu yapabilmeyi çok isterdim. kan çanağı gibi gözler ve öfkeli çehre bize belki de adamın yaradılışıyla ilgili bir fikir vermektedir. (Yani yok. algısal donanımları ve bunun gibi diğer özellikleri vardır ve bir de dünyanın dili diyebileceğimiz şey vardır. serbest dolaylı anlatım ve detay… Ben esasen. içkin bir fazlalık.) Bu konuda düşüncelerimi geliştirebilmeyi. edebi yollarla ortadan kaybolmaya zorlanır. gündelik konuşma dili. Nedeni ise Russell ve kümeler yaklaşımında. Kuşkusuz bir yanlış anlamayı önlemek için hemen belirteyim ki bu dediklerimin Wood‟un yaklaşımıyla ilgisi yok (Aynı zamanda da var. bu troykanın üçüncü atının. dikkatlerin art arda dizilmesinden meydana gelmiş bir kolya olduğu izlenimini ediniriz ve bu kimi zaman görmeye yardımcı olmaz. Yalnızca „oradadır‟. dünyayın dilinin. karakterin dili. (Nabokov. Ayrıntıları çatarken „farklı zaman imleri‟ni bir an‟a taşıması örneğini veriyor (Örneğin. öyle bir detay bolluğu yaratır ki. kurmaca da kendi üzerine birçok fazla detay inşa eder. kurmacanın roman üslubuna dönüştürmeden önce miras almış olduğu dil.) İzleyen Flaubert ve Modern Anlatı başlıklı bölümde. tıpkı hayatın fazla detayla dolu olması gibi. “Gerçekçilik. ” (59) Yani ayrıntı bir külte dönüşebilir. reklam. blog ve kısa mesaj dilidir. modern okur. üslubu. üslubu. aksine engel olur. yazar biçemiyle karakterin biçemi arasındaki gerilime bulunan çözümün bir çelişkiyi de (paradoks) birlikte getireceğini söyler: “Yazarın üslubu ile karakterin üslubu arasındaki gerilim ortadan kaybolur çünkü edebi üslubun kendisi ortadan kaybolmaya zorlanır. ihtiyacı olandan daha fazla detay taşımasını beklemeye başlamıştır. „göndergesel bir yanılsama‟dır. romancı üçlü bir yazardır ve günümüzde çağdaş yazar özellikle de bu üçlü durumun baskısınıs üzerinde hisseder. algısal donanımları ve bunun gibi diğer özellikleri vardır.
Karakter katmanları diye bir kavram kullanır. der. (85) Demek. hiç de özel olarak on dokuzuncu yüzyıl tarzında.) (…) Ahlak kumaşımızın karmaşıklığına dair en iyi anlatımı sunar. kendi kapsamlı sınırlılıkları içinde.göndergesel yorumunu eleştiren yazar. daha fazla hatıra. romansal tutarlılık. daha fazla alışkanlık.” der Wood. O zaman söze gerek kalmazdı. sağlam. tıpkı yaşamda olduğu gibi romanda da göndergesiz nesneler. daha fazla kelime. çok boyutlu ve özgür olmamasından şikayet ederiz. çok derin şeylerin söz konusu olduğunu. Her iki durumda da mühim olan. bize verdikleriyle yetinmemiz yönünde çok güzel bir biçimde yönlendirmeleridir. Yerine oturmuş. binlerce değişik insan türü vardır. Yine de bizi bu şekilde hayal kırıklığına uğrattıkları için. Bileşenleri tıpatıp aynı olsa da „aynı iki tümce‟ yoktur. ” (92) diye başlar söze Bilincin Kısa Tarihi bölümünde Wood. yerini „öyle‟ doldurmuş tümce dense hadi neyse. kendi gerçeklik seviyesine yönelik belli bir açlık yaratamadığında başarısız olur. yani kendi(si) olmadığıdır. Tümce tümcedir diyor ya yazarımız. Böyle olunca yargı tartışmalı.” (82) “Dramatik aksiyon. eski moda karakterler yaratmakla ilgilenmeyen Sebald. Kusursuz tümce deyişinde bir sorun var çünkü. yalın inandırıcılık” ile çokça ilgili değil yazınsal karakterlerin enerjisi Wood‟a göre. Böyle durumlarda iştahımız bir anda kesiliverir ve elimizde olandan daha fazlası iştahımızı kabartır ve bize yeterince vermediği için yazarı suçlarız. “Daha geniş bir felsefi ve metafizik anlamda. karakterleri yeterince canlı ve derin olmadığında değil. (75) “Bence romanlar. biçim de sabit ve doğrusaldır (…)” (106) Değişken karakterlerle roman düz çizgiden sapar: “Karakterlerin düz olmasını savunurken bir yandan da romanın derin ve ruhan bölünmüş karakterlerin daha gelişmiş bir analisti olduğunu iddia etmek bir çelişki midir? Hayır. her zaman için kaçınılmaz bir artı. (“Aynı suya iki kez girilmez. kendi karakterleri. esnek bir kavram olarak anlaşılmalı karakter. Bir yerde roman karakteri diye bir şey yoktur. onun iddia ettiğinden daha karmaşıktır) fikrine karşı çıkarsa değildir. (Önemli. Karakterlerin yeterince canlı. yalnızca doğru soruları sorması gerekir. “Roman tiyatroda başlar: romansal karakter oluşumu ise monolog içe döndüğünde. ” (113) “Karmaşık düzyazının bile oldukça basit olduğu bir yol vardır. analiz ustalığıdır.”) Konuyla ilgili yine Flaubert‟e başvuran yazar şunları söylüyor: “Hiçbir romancı biçim ve içerik arasındaki potansiyel yabancılaşmayı bu kadar uç bir noktaya taşımadı (…) Ve Flaubert‟den önce hiçbir 76 . Karakter kimce görülmektedir? Yazarın Stendhal‟in Julien (Kızıl ile Kara) karakterini irdelediği o kısa bölümce eşsiz (100). daha fazla izlenim. bir gereklik payı. estetik bir karmaşaya meydan vermeden genişletilemeyeceği matematiksel kesinliktir: Mükemmeliyeti kendi sorusunun cevabıdır. eğer insan hem Forster‟ın düzlük fikrine (düzlük onun iddia ettiğinden daha ilginçtir) hem de boyutluluk (boyutluluk. Bunun sebebi. Woolf ya da Roth‟u suçlamayı aklımızdan geçirmeyiz. Dil bölümündeki.” görüşüne pek katıldığımı söyleyemeyeceğim.) Karakterin romanın biçimine doğrudan etkisini. daha iyisinin yapılması mümkün değildir. söz konusu roman kendi geleneklerine nasıl uyum sağlanacağını öğretemediğinde. benim öğrendiğimse tümcenin tümce. bir karakterin hareketlerinin oldukça önemli olduğunu. ” (64) Karakter‟in çözümlendiği bölümde James Wood bunun zorluğunda söz ederek girer yazısına. daha fazla mutsuzluk. yazarın o karakterin yüzü üzerine” düşünmekte olduğunu fark etmemizle ilgilidir bu enerji. “Karakter sabit olduğu zaman. daha fazla mutluluk.” (107) Sempati ve Karmaşıklık‟ta “Tabii ki. “roman felsefi cevaplar sunmaz (Çehov‟un söylediği gibi. kendi gelenekleri. Buna karşılık monoloğun kökeninde dua vardır. mükemmel bir cümlenin sonsuz sayıda çeşitlemeye izin vermeyeceği. Bunun sebebi. „alakasız ve açıklanamaz kategorisi‟nin bulunabileceğini söyler: “Yani yaşam. her zaman için ihtiyacımız olandan daha fazlasının olduğu bir alan içerecektir: daha fazla nesne.
bilimkurgu. Bu türden bir gerçekçilik için –yaşamlık. en yüksek sanatsallık aracılığıyla farklı bir yaşam verilen yaşamdır. akla gerçekleri getirmeleridir. çünkü yazar sanki elinin altındaki tüm romansal yöntemler sürekli olarak salt geleneklere dönüşüyormuş gibi davranmalı ve bu şekilde. sanki yaşamın kendisi gelenek olmanın kıyısındaymış gibi davranmak zorunda olan kişidir. Gerçekçilik‟te gerçekçiliği ufalayan yeni bakış açılarına karşı oldukça sakınımlı yaklaşıyor. gerçekliğe denk düşmez. Daniel Thomas Primozic Merleau-Ponti‟yle ilk tanışmam diyebilirim. Ocak 2013. fazla olandır. Diğer herkese öğretir. romanın bugüne dek ele geçirdiği her şeyin ötesinde bir kategoriymiş gibi.” (147) Gelenek ölü değil ama ölmektedir (Metafor gibi. sanki yaşam. Birinci basım. histerik gerçekçilik. ” (151) *** Primozic. Daha çok kurmacadaki diğer biçimleri tür gibi göstermeye yarar. indirgenemez olan. Derli toplu bir kaynak… Onun Husserl‟le ve Sartre‟la ilişkisini ayrıntılı ele alıyor. gerçekçilik gerçekçi değildir. Gelenek. Ve bu bir tür olamaz. fakat metaforun kendisini ölü olmakla suçlamak deliliktir (…) Gerçeğe uygunluğa düşman olanlar safında. 2000). Belki gelenek tekdüzeleşmektir ama imgelediği şeyin yoksayılmasını gerektirmez bu durum. (147) Wood şöyle düşünür: “Benim yaşamlık olarak adlandırdığım biçimde düşünülebilir: Sayfa üzerindeki yaşam.kökendir.” (140) Sonuçta yazarın.” (118) Her ne kadar Flaubert kurmacada biçem (üslup) gelişimini gölgelemişse de biçemde neyin müzikal olduğuna ilişkin algımız sürekli olarak değişir (120) Diyalog konusunu oldukça esnek yorumlayan Wood. hatta belki de en anlayışsızıdır çünkü kendi işleyişi hakkında en az bilinçli olanıdır. Büyük yirminci yüzyıl romancılarının hemen hepsi kendi üretim süreçleri üzerine de düşünmüş. kafası en karışık olanı. Daniel Thomas. Her ne kadar görüngübilim 77 . okulundan kaçanlara ders verir. Gerçek yazar. sürekli ölmekte olan yeni bir gelenek yaratarak gelir. “Metaforlar fazla kullanıldığında ölürler. Fakat bu bitmek bilmeyen bir zorluğu da beraberinde getirir. Zeynep Zafer Esenyel Sentez Yayınları. Johnson‟ın dediği gibi: „Taklitler acı ya da zevk üretir. hatta gerilimlerin var olmasını sağlar.) Sanatçı bunun üstesinden. “Kurmaca oluşturmanın farklı. fantezi. yaşamın özgür hizmetkârı. aynı zamanda büyük biçimcilerdir. birbiriyle rekabet halindeki türleri arasında yalnızca dolanırız ve bunların arasında gerçekçilik. Doğruluk. Hiçbir şekilde karşıtlarının iddia ettiği gibi safiyane değildir. Gerçekçilik. geleneği gerçek olan hiçbir şeye gönderme yapamama beceriksizliğiyle karıştırmak yönünde inatçı bir eğilim olmasa insanın bunları söylemesi gerekmez. hünerle yazılmışlardır. İstanbul. Çev. Austen‟dan Munro‟ya en büyük gerçekçiler. 119 s. kaçınılmaz yaşlanmayı atlatmaya çalışmalıdır.romancı teknik sorunlar üzerine özbilinçli bir biçimde düşünmedi. ” (145) Dr. bunun sebebi gerçeklerle karıştırılmaları değil. eleştirmen ya da okurun araması gereken şey. Merleau-Ponti Üzerine (On Merleau-Ponty. büyülü gerçekçilik.
verilen görüngünün „anlam yapıları‟ olduğunu düşündüğü şeyi arar. Yani görüngünün ırası (karakter). bilincimize verilmiş olarak. Dolayısıyla bilincin içeriği aynı zamanda algısal bakış açısından. dünyaya ve birbirimizle etkileşimimize yönelik algımızın düşünüm-öncesi. (26-27) Son adım olan görüngübilimsel indirgemede Husserl. felsefeye Descartes‟ın ikiciliği (düalizm) eleştirerek başlamış… Descartes‟ın iki dünya arasında geçişini zayıf ya da sorunlu gören düşünür. (18) Buradan Husserl‟e geçit açılıyor. İkinci adım. Eidetik indirgeme süreci sonunda. yani idealara (anlamlara) geçmeyi sağlar. „verili fenomenin ontolojik (gerçeklik) statüsüne yönelik ilgiyi askıya‟ alır. özler alanına. „diyalektik ve fenomenolojik bir yöntem aracılığı‟na gerek duymaktadır. onu algılayışımızdan bağımsız olarak varmış gibi sadece nesneden kavranmış ya da toplanmış değildir. Merleau-Ponti‟nin anlatımıyla. Merleau-Ponti 1908-1961 arasında yaşamış. Çünkü derdi. onları anlayabilmek adına askıya alan transandantal bir felsefedir. ” (29) 78 . Bilinç. elinden alınamaz bir mevcudiyet gibi. Heisenberg takılıyor.ne olduğunu biliriz. “Yine de bu içerik. varsayımlardan ve bireysel duyu organlarından etkilenir. Primozic birkaç sayfasını Husserl‟in görüngübilimine ayırıyor. daha çoğunu da umamazdım. her zaman bir şeyin bilinci diyerek Husserl. Bu aynı zamanda bu araçlarla yargı vermekten kaçınmaktır. Bilinç her zaman bir şeyin bilinci ise. olgusal alandan.) Yani “Husserl için. refleksiyona başlamadan önce her zaman „zaten‟ orada olandır. yani eidetik indirgeme‟de Husserl. bunca türlülük ve görelilik içerisinde görüngülerden hangisi geçerli ve kesin bir biçimde araştırılmaya değer? Husserl „epokhe‟ kavramını. hep içeriklidir. „ayraca alma‟ ya da „yargının askıya alınması‟ anlamında kullanmıştır. Yazar önce erken dönem düşüncelerini ele alıyor düşünürün. fenomenolojinin bütün çabası dünya ile doğrudan ve ilksel teması yeniden yakalamak ve bu temasa felsefi bir statü vermek üzerine odaklanmıştır. doğal tavrın sonucu olarak ortaya çıkan iddiaları.” (22) İyi de. ” (28) Bilme sürecinin bir yanında bilen (epistemik özne) öte yanında bilinen (epistemik nesne) var. yönelimsellik kavramını geliştirir. 1942) Gestalt Tinbilimi‟nden yararlanarak davranışın yapısını irdeleyen Merleau-Ponti.(fenomenoloji) yöntemini somutlaştıramadıysam da böyle bir özet tanıtımdan . fakat aynı zamanda onun için dünya. O. „İlk indirgeme‟ adını verdiği bu anlıksal (zihinsel) odak. otantik ve doyurucu bir açıklama bulmak(tı) (14) İlk kitabında (Davranışın Yapısı. anlam alanını incelemek için. artık görüngünün – bizden bağımsız olarak değil. ama daha çok. daha kapsamlı. görüngünün kavranma biçimiyle ve kendisini sunmasının aracı olan bireysel bilinç eyleminin özelliğiyle birlikte belirlenir (Usuma. sözgelimi algının özü ya da bilincin özü gibi. fenomenlerin özleri hem kavranılmakta hem de yaratılmaktadır. Dünyayı bilme eylemimizde sorgulanmamış „doğal‟ yollarımızın (yordam) yeterliliğinin anlaşılabilmesi için bu eleştirel olmayan doğal tutumumuzdan bir biçimde vazgeçmeli. „olgusallıklarından‟ başka bir başlangıç noktasından hareketle ulaşmaya da çalışmaz. ikiciliğini bedenin dışlanması açısından eleştirmiştir. kavramsal olmayan ve bedensel özelliklerine ilişkin daha tam. „Fenomenoloji özlerin araştırılmasıdır ve buna göre bütün problemler özlerin betimlemelerini yapmakla aynı kapıya çıkar. Fakat aynı zamanda fenomenoloji özleri varoluşa geri veren bir felsefedir de ve insan veya dünyaya ilişkin bir kavrayışa. ona „uzak‟ durmalıyız. bir nesne.
(38) Kendi varoluşumuzu yalnızca dünyanın varoluşuna yönelik en eski deneyimimizin üzerine kurulan bir tür „algısal inanç‟ yoluyla bilebiliriz. uzamsal ve konumsal olarak belirlenir. Düşünce sözcüğe önceldir. kendisini dünyanın konumlandırdığı ve dünyaya doğru yönelttiği için. eidetik ve özerk doğalı…) algılama süreci içerisinde. bu beden ve dünyadan 79 . “Kendimi. “Merleau-Ponti‟ye göre cogito. bir algı odağıyız (merkez). tıpkı anlık ve beden gibi. (44) Ben. Ona kendi uzam ve zamanımızı katarız. bir sözcüğün anlamı ile simgesel göstergesinin. sözcüğün anlamına yeniden yönelmekle olur. varlıklar gibi devinmektedir.” (33) Algının Fenomenolojisi‟nde Merleau-Ponti için her şey gibi. dilsel simgelemenin kesintisiz tarihi içinde onlara bir tür yaşam verilmesi (kişinin varlığından vermesi) ile taşınır (34) Husserl‟in anlam çözümlemesini eksik bulan Merleau-Ponti (Husserl‟e göre gösterge ve sözcüklere anlamı biz yükleriz. ölebilirler. Yaşar. bunun sebebi. düşünen. en az onu okuyan. Öznelliğin özü üzerine düşündüğümde. Kökensel ve temel olarak pek çok açıdan algı. (30) Merleau-Ponti‟ye göre beden varlığıyız ve beden olmadan var olamayız. benliğini sadece gerçekten beden olarak gerçekliğin içine girmeye zorladığı ve dünyaya bu beden aracılığıyla girdiği içindir. Bilinç.Yeniden Merleau-Ponti‟ye dönen Primozic. kimlik bedende ve beden üzerindendir. anlam-verme yetisi biçiminde ve bu yetinin önkoşulu olarak ortaya çıkar: “Beden hareketli olduğu.” (47) MerleauPonti şöyle diyor: “Eğer özne bir durum içinde var oluyor ise. böylelikle dünyaya yeni ve ayrı bir anlam katılmaktadır. bir yere doğru hareket ettiği. çünkü somut biçimde ele alındığında „ben varım‟ın öznesi. gerçekten ve kasıtla bir şeye yönelikse. o da oluşmaktadır. deneyim. bilinç öncesi ve konu (tema)-öncesidir.” (43) Düşünürümüz için anlamlar da. Böylece sözcüklerin yaşamlanmasını sağlarız. yozlaşır. çünkü öznellik şeklinde var oluşum. sürekli çalışmaktadır. gelişir. Sözcüğü kendi konumumuza getirir ve burada bizimle oturduğunu (ikâmet) görürüz. yazan ve anlayanlar kadar çok anlama gelmektedir.M-P” (38) Biz. içsel algı ise sonradan gelir. Bu her anlamın önkoşuludur. düşünürün algı kavramına getirdiği yeniliğe değiniyor. “Kelimelerin anlamları zamansal olduğu kadar. hatta varlığı tam da bu olanaklı durumlardan başka bir şey değilse. insan deneyimi dünyasına anlam veren de bedendir. sonsuz. Yani göstergenin varlığı ile anlamın varlığı tek varlıktır.-M. bakışından ibaret olduğundan “benim cogito‟m yenidir. kendi bedeninden. sadece beden olarak varoluşumla ve dünyayın varoluşuyla bir ve aynı şeydir. Beden-özne. ” (43) Anlamları aktarma biçimimiz anlamların kendilerini etkilemekte. Simgelerin (sembol) yeni anlamları ile önceden var olan anlamları arasındaki bireşim (sentez). sözcüklerin anlamları gelişir. bunun bedenin ve dünyanın özüyle bağlantılı olduğunu görürüm. birliktelikli bir varoluşu paylaştıklarını bulgulamıştır. Anlatım (ifade). Yine de göstergeye yüklenen anlamın yapısı zaman içinde değişip ayrışır. sözcükler kasıtlı yönelimler olarak görülmelidir. saltık. Algıda baskın rol bedenindir. terimlerin anlamları da diyalektik. kendi yöneliminden. Düşünürün düşünme ile konuşma ve düşünce ile şeylerin algısı arasında bölünemez karşılıklı ilişki bulunduğu göstermesi gerekmektedir (39) Bir sözcüğün anlamının yeniden kurulması. tıpkı tersi gibi. (41) “Gösterge kendi içinde bir yorumlar tarihi ve anlam yapıları taşımaktadır” (42) Sözcükler oluşmaktadır sürekli çünkü anlamları hiçbir zaman donmamakta. „şeyler‟le ilişkim yoluyla bilirim. (43) Bu durumda cogito Husserl‟in tersine eidetik bir varlık değildir. imlemleri de uzamsaldır.
Sartre‟ın başarısızlığı ikici (düalist) ontolojisiyle ilgili. bedenlerini ve ruhlarını.ayrılamazdır. ancak bir yanda dünyanın kendisi kapsamlı bir kavrayış içinde anlaşılırken. “Bu defa tarihin ara dünya olmasına izin verilmesi gerekmektedir. iyiliklerini ve kötülüklerini tek bir parçada birleştiren her insan tarafından bilinen gerçeklerden daha fazla ne söyleyebilir ki?. ilişkisizlikle sakattır. iki temel kavram arasındaki boşluk. Descartes‟ın ikiciliğine oldukça yakın Sartre ikiciliği. İnsan. Sartre. Filozof sadece farkına varıp konuşan kişidir. Aracı (dolayım) yoktur.” Yani bilinç sıfırdan kurmadığımız (bir) şey. Bu durumda Hegelci bireşimdeki (sentez) bir şeye doğru kaçınılmaz devini olanaksızlaşır. incelemesinin ikinci bölümünde Merleau-Ponti‟nin orta yaş dönemine bakıyor: Orta Yaş Dönemi: Politik Sorumluluk. Merleau-Ponti‟nin ödünsüz bir eytişmeci (diyalektikçi) olduğunu anlıyoruz bu savına bakarak. benliğin anlamı. uçsuz bucaksız bireyin kendini gösterdiği. diyalektik usun gerçek kullanımına uygun olmayan saltık ve arı kavramlar kullanarak diyalektiği bozduğu gerekçesiyle Sarte‟a saldırır.” (58) Düşünür 1955 tarihli Diyalektiğin Serüvenleri‟nde ise. (59) Ona göre. çünkü tam anlamıyla bir insan olmak için. Öznenin merkezinde bulduğumuz ontolojik dünya ve beden. Diyalektik Aklın Eleştirisi‟ni yazacaktır kendi düşüncesinde kimi düzeltmelere (dolayımlama bağlamında) giderek… Primozic ise irdelemesinin asal bölümüne. kendi içinde sessizce felsefenin paradokslarını taşır. idea olarak dünya ve beden değildir. her varoluşun kendisinin ve geriye kalanların kapsamı olduğu anlamına gelir. 1953‟ten sonra (Kore Savaşı) Sartre‟la ve komünizmle yolunu ayırır Merleau-Ponti. siyasal bir sürecin sonucunda oluşur (53) Düşünürün bu dönemi de Beauvoir ve Sartre‟la dirsek dirseğe geçmiştir. Bu tartışmanın ardı gelecek. bir insandan biraz daha azı ve biraz daha fazlası olmak gerekir.” (48) Primozic. yani Merleau-Ponti‟nin 1961‟de bitiremeden öldüğü son yapıtı Görünür ile Görünmez‟e (Son Eser: Görünür ile 80 . Aynı yılda (1953) Fransız Koleji‟nde yaptığı konuşmada şöyle der (Felsefeye Övgü): “Filozof beden ve ruh hakkında. diğer yanda da bedenin kendisi bilen bir beden olarak anlaşılmaktadır… Bizim dünyanın içinde bulunmamız. Bedenin. toplumsal bir tasarın (proje). şeylerin biçim aldığı. Bir yanda kendinde (en soi) öte yanda kendi için (pour soi)..
tek bir dünya varlığını nasıl açıklarız? Ortak biçimde kavranan paylaştığımız dünya.” (71) Yaşam dünyası. „bilimcilik‟in yargılarını paranteze alarak Lebenswelt‟e dönmemize yardım edeceğini ve böylelikle. ekin (kültür)-öncesi‟dir. dünyanın bizden önce kuramsal bir yapı değil. (76) Öyleyse koşulsuz bir durumu bulgulamalıyız: “ Dünyayı sadece görüş alanımıza giren ya da girme olasılığı olan şeylerin toplamı olarak değil. “Merleau-Ponti yaşam-dünyasını bize verilmiş bir şey olarak görür ve bu dünya. (72) Kriz‟i aşma çabasına Merleau-Ponti‟nin tepkisi. kendimizi içinde bulduğumuz durum. onu kapsayan Lebenswelt içinde bir alt-izlek olarak çıkar. Bu dünya sonlu deneyimimizle. bedenlerimizin ve zihinlerimizin bir ve aynı dünyanın içinde olduğunu görürüz. Husserl Avrupa Bilimlerinin Krizi ve Transandantal Felsefe‟de bir kriz çözümlemesi yapar(1970). şeylerin izlediği değişmez model olarak anlarsak eğer. Bu saptırmaları geri alabilmek için deneyimimizin konu -öncesi Lebenswelt‟e getirilmesi (görüngübilimi) gerekir. fizikalist nesnelcilik ve tinsel öznelcilikçe çarpıtılır. Rönesans‟tan başlayarak rasyonel ideal (Euklid geometrisi).” (74) Görünür ve Görünmez‟e “Hiçbir şey bağdaşmazlıklar ve yarıklar olmaksızın. uzlaşımlı ve kültüriel çerçeveye bağlı bir „görünüş‟ ulaşımına bağlanır. bağlarını kesin bir biçimde seçikleştirerek başlar. tüm insanlık için ortak. Ama ayrı durumlarda bulunan insan sayısınca dünya vardır anlamına gelmez bu. transandantal fenomenolojinin. tüm bilim ve us idealinin evrensel temeli olduğu için kurtarılmalı.” (77) Bizler. Öyleyse paylaştığımız. hakikat evrenine tek bir dünya gibi davranan anlamlandırma eyleminden daha imkânsız değildir. imkânların birinden diğerine geçişimiz arasındaki bağlantıyı sağlayan. fakat aynı zamanda bu şeylerin bir arada bulunabildikleri yer olarak. tam da deneyimimizde önümüzde duran yaşam dünyasını oluşturur ve incelememiz gereken dünya da odur. görecilik ve inakçılığa karşı nasıl önlem alınacağını gösterir. Bir anlamda Husserl‟in eksik bıraktığı tasarı gerçekleştirir. Önce dünya. konu (tema)-öncesi. yani idealizm. “Husserl. onu.Görünmez) geçer. her zaman hakkında soru sorabilecek kadar algılayan ve anlayan insanlar için paradoks ve muğlaklıklarla ilgilidir.” diye başlayan düşünür. İşte Husserl için bu lebenswelt tüm bir insan deneyiminin korunması gereken tümcül ufkudur ve bu ufuk içinde bilim. idealizm eleştirisidir. bakış açılarımız. onun içindeki değişmez yapıları keşfedebileceğimizi iddia eder. olduğunu söyler. Yapıtına Husserl‟le yollarını. başlangıçta (Kulturwelt) çevremize karşı özgür ve masum bir tutum ya da davranışa sahipken 81 .
algısal inancı asakıya alma konusunda yanlış yapar ve içsel olana başvurarak dünyadan vazgeçer. algısal inanç eyleminden türetilmiştir çünkü „öncelikle dünyaya ve düşüncelerimizle bağlantı içinde ve bir düzene sahip olduklarını varsaydığımız şeylere inanırız. dünyanın. (86) Dünya yalnızca düşüncelerin toplamı. Merleau-Ponti. bu doğru ve verimli algılama biçimi içinde daha önce betimlenen görüngübilimsel indirgeme adımını özenli bir biçimde atmalı. kendimizi tam ortasında bulduğumuzdan. „özne‟ ile „nesne‟ arasında düşünüm -öncesi buluşmada.bu masumiyet onu nasıl göreceğimiz bize öğretildiğinde. Zaten dünyanın içinde olduğumuz sürece. „Bakan kişinin. ilksel algının (temas) dünyasına dönmesi gerekmektedir (Düşünülen dünyadan.‟” (100) Beden. „dünya yazısının‟ bir parçası olması. bir „tasar (proje)‟ değil. kavramsal düzenimiz ilksel değil de. yani bilincin. Öz ve olgu ikiciliği gerçek değildir. yaşamakta olduğumuz ve kendisi aracılığıyla şeylerin kendi gerçek dünyasıyla iletişimde ve etkileşimde bulunduğumuz zihin ve beden iç içe geçmiştir. Buna karşılık kendisi öz ve olguyu özellikle algısal inancımız aracılığıyla verilen bir ve aynı şeyler (paranın iki yüzü) olarak anlar. „şeylerin kendilerini görebildiğimize. deneyimimizin neresinde oluşur? (85) Felsefenin yansıtma (refleksiyon) dünyasından.” (87) Sartre‟ın varlık ve hiçlik arasında açtığı yarığa karşı çıkan Merleau-Ponti.. eidetik yöntemi. Hiçliğin (varolmamanın) boşluğa izin vermemesinden ötürü dünyayla tam olarak bir olduğumuzu söyler. bizim ten‟imizin dünyanın ten‟inin bir parçası. görünüşlerle ilişkisi hakkındaki ipuçlarını ya da şeylerin kendilerinin doğasıyla ilgili kavramlarını. yaşanan somut dünyaya. özne-nesne ilişkisi hakkında yanlış anlama. her nesnenin de başkasının bakışı içinde özneye dönüşebilir. dünyaya „nasıl bakacağımız‟ öğrenildiğinde yitirilir. algısal inancımız aracılığıyla verilen „dünyanın mantığı‟ içinde köklenir. (98) “Filozof. (81) Yöntem şu: En başta bulmayı beklediğimiz şeyden (varsayımlarımızdan) gerçekten değişik bir şey bulana değin algılamamalı ve dile getirmemeli. anlıktan ayrı değildir.” (90) Bu felsefe (Sartre) varlıkla buluşamamıştır. “Dünya hakkında düşüncelerimiz. en kaba boyutlarıyla dünyayla ilişkinin aracı olmalıdır. her zaman bir şeyin (varlık) bilinci olduğu… Sartre. Husserl‟e dönen Merleau-Ponti. gördüğümüz şey olduğuna‟ yönelik sağlam inancını (Algısal inanç) dile getirir yalınca. şeyler kendileri adına yüksek sesle konuşurlar. görünüşlerin üstünde veya altında aramaz. Sartre‟ın atladığı şey yönelimsellik. Hiçe atılımı dünyayla buluşturabildi mi? “Hiçbir zaman algısal inanca geri dönmemiştir. Bu algısal inanç ona göre tüm insanlarda ortaktır. Durumsal olan‟ın üzerine yükselir. Merleau -Ponti‟ye göre. Felsefe. Sonrasında ise. Evren. Dünya ona ilişkin düşüncelerimizden önce vardır. “Ten‟imiz. Soru ise şu: Özne ve nesne arasında yaşanan ayrılık.. yani gözlemlenen ile gözlemleyeni sonul olarak birleştiren bir buluşma içinde ortaya çıkar. dünyadaki inancı ise söylenmiş şeyler ya da sözceler (ifadeler) dizisine bırakır. Her özne başkasının nesnesi.) Refleksiyon felsefesi. (82) Bilimi de sorunlu kılan. 82 . kendinde-şeyin düşünüm öncesi bir sunumunu yapmaya çalışarak özü olgudan uzaklaştırmakla eleştirir Husserl‟i. kendi baktığı dünyaya yabancı olmaması gerekir. Bu ikili arasında gerçek ilişki. Bu nedenle felsefenin devrime gereksinimi vardır. Beden bilinci dünyaya açmanın ilksel aracı. Mantıksal. dünyanın tözünün ve mantığının bir parçası. değiştirelemez bir şekilde beden ve zihnin bir bileşimidir.” (101) Bunu olanaklı kılan şey ise. daha yüksek ve daha az belirsiz bir anlam elde etmek için.
gördüğünü değerlendirmeye zorlanmaksızın her şeye bakma hakkına sahiptir. Ve Merleau Ponti bununla yüzleşmekten kaçınmayacaktı. algıda bedenin oynadığı role benzer bir işlevi olduğu düşüncesini geliştirmek istemiştir Merleau-Ponti. geleneksel araçlarla yakalamanın olanaksızlığı bilgisiyle sessiz kalır. 1955-56). ressamın „bedenini de yanında getirdiğini‟ söyler. 83 . görüş ve hareketin iç içe geçtiği bedene geri dönmemiz gerekmektedir… Görünür ve hareketli olan bedenim. Küçük boy. ama yaşamakta olduğumuz deneyimleri tam olarak dile getirecek bir bağlantı (temas) kurulmasının politik sorumluluğumuz olduğunu ileri sürer. tarihin zaferleri ve skandallarının velvelesi içinde. tıpkı kristaldeki ana su gibi. Allen. bu dünyadan insanın umutlarına ve öfkelerine güç bila bir şey ekleyecek olan tuvaller elde etmekte israrcıdır ve kimse de bundan şikâyetçi değildir. Uluma ve Öteki Şiirler (Howl. dünyayla sessizlik içerisinde değil. şeyleri kendi etrafında bu şekilde çevirmesi. görüşün şeyler arasında gerçekleştiğini ya da şeylerin içinde yakalandığını söylemenin bir başka yoludur. onlar bedenimin teni ile kaplanırlar. dünya. Bedenini dünyaya katarak ressam. şeyleri kendi etrafında bir çember içinde toplar. kendi düşünmesinin efendisidir. Melis Oflas Altıkırkbeş Yayınları. bir işlev bohçası ya da uzam yığını olan bedene değil.” (108) Ve: “Valery. görerek ve çizerek keşfettiklerinden başka hiçbir tekniği yoktur. görünür olan şeyin görmeye başladığı. Bir ressam için. şeyleri görüşü nedeniyle kendisi için de görünür hale geldiği. ya da akış ve oluşla sanatsal ve yerli (otantik) bir biçimde karşılaşırız. diyebiliriz ki. tüm bunlara ilişkin deneyimlerimizi kavrar ve dile getiririz (ifade).. Düşünür. dünyanın dokusu içinde yakalanır ve onun tutarlılığı. düşünceyi (felsefe ta rihini) tüm içeriğiyle tene nasıl katıştırdığını soruyor irdelemesinin bir yerinde. bedenle aynı kumaştandır.büyük bir ten kütlesi… (102) Primozic yanılmıyorsam. Ortak dil konuşmalarının dünyayı paylaşmamızda. çalışan aktüel bedene. *** Ginsberg. herhangi bir şeyin tutarlılığı kadardır. işte burası. Bedenim gördüğü ve hareket ettiği için. Çev. Gözlerinin ve ellerinin. onun bütüncül tanımının bir parçası haline gelirler. İstanbul. 84 s. hissetmenin ve hissedilmenin bölünemezliğini sürdürdüğü yerdir. eğer… Son Söz: Merleau-Ponti’nin Götürdüğü Yer’de Primozic yine yarım kalan Dünya Yazısı‟na (1973) göz atar. Bedenimin.” (110) Merleau-Ponti‟nin geldiği kavşakta iki yol çıkar insanın önüne. Gerçekten de bir tinin nasıl resim yapabileceğini hayal bile edemeyiz. şeyler arasında bir şeyder. Varoluşun anlamının bir şarkı gibi söylenebilmesi… (107) Şöyle diyor: “Bir tek ressam. bilgi ve eylemin parolası anlamını ve gücünü yitirmektedir… Yaşama karşı güçlü ya da kırılgan olsun. bu antinomiler. Şubat 2013. Yani dünyanın ve yaşamın şarkısını söyleyen birer sanatçı olmamız gerekir. dünyayı resme dönüştürür. Bu dönüştürme eylemini anlamak için. tartışılmaz bir şekilde dünya söz konusu olduğunda ressam. Ya dünyanın akışı. çelişkileri (paradoks) ve belirsizlikleriyle (muğlaklık) karşılaşır ve anlamı. Üçüncü basım.
Alternatif yaşamının özeti yazılarına yansıdı. cehennemden geçiyoruz. başardı da. Gerçi Ginsberg‟ün derdi. Beat Kuşağı bilgesi diye niteliyor ABD‟li şairi. yazarın şiirlerinin yeni bir baskısı (tümü mü?) Süha Sertabiboğlu çevirisiyle Toplu Halüsinasyon adıyla Sel Yayınları arasında çıktı. İletişimsizlik ve yalnızlık pompalanan zamanlarda Ginsberg bunlara hep tepki göstermeye uğraştı. kankası William S. Carl Solomon. kendi dilince ve etkili bir biçimde aktarmanın peşinde. ” “Şiirlerimin ve diğer arkadaşlarımın yapıtlarının yayınına sansür konulması ifade özgürlüğümüzün doğrudan ihlalidir (. Gregory Corso ve Peter Orlovsky). Yakın tarihin çöpçü balıkları ya da savaş kusan yarım akıllılarına inat Ginsberg. “Gördüm kuşağımın en iyi beyinlerinin çılgınlıkla yıkıldığını. John Clellon Holmes..” Carl Salomon‟a sunulmuş Uluma için doğru bir saptama. tektipleştirmenin suyuna gitmeden ayakta kaldı kimi zaman da Budist geleneğin temsilcisi olarak oturup dünyanın daha iyi ve yaşanılabilir kılınması için çabaladı. O tepkiler başka tepkileri tetikledi. Ginsberg.) O ahlakçı bağış toplayıcı siyasetçileri ya da siyasi hırslar taşıyan rahipleri benim şiirlerimi küstahça kendi dini emellerine siyasi bir futbol maçı gibi kullanarak alet etmekten men ediyorum. Philip Lamantia.” demiş olan Ginsberg‟in Uluma‟sını okurken. sistem tarafından dışlanmış ne varsa onun tarafına geçti. görevi bizi cehenneme apartmak değil. “Beat Kuşağı‟nın bilgesi Allen Ginsberg. Oyun oynamadı. Bu yüzden Ginsberg‟ün yaşamı sürekli alternatifti.Ali Bulunmaz‟ın aktarımıyla (Cumhuriyet Kitap eki. Burroughs ve Jack Kerouac ile öbür Beat Kuşağı üyeleri (Herbert Huncke.. “Ben kendi kafamın stenografıyım. leş kargalığına soyunanlara şiir ve eylemleriyle yanıt verdi. tanımlaması ve anlatması hem kolay hem de zor biri.) Sunuş yazısından William Carlos Williams. sözlerini şöyle bitiriyor: “Eteklerinizi sıkı tutun hanımlar. olayların ve zamanının derinine inmeyi seçti. 2 Mayıs 2013). O kendi tepkisini (protesto).” (Ali Bulunmaz‟dan. histerik çıplaklıkla açlıktan geberdiğini…” diye başlıyor Uluma. kendiliğinden geleni yazıya dökerim. Bulunmaz. Geniş 84 . pek umurunda değiliz aslında. ” Yol arkadaşlarının listesini Ali Bulunmaz‟dan alıntılayacağım yine: “Kendisine aydınlanma yaşatan ruhani yoldaş William Blake.
Ama direniş. görünürdeki (üründeki) benzeşime karşın. hatta kendi gerçeğine (bedenine) de katlanamaz. duruşunu anlamak. dehşet düzeneği olduğunu zamanında ayrımsayıp bir tür yer altı düşünme ve yaratma cephesi oluşturdular. Direnişin hangi dilsel anlatım ve yapılar içinde biçimlendiğini ana dilimizde bile bilince çıkaramazken yabancı dilde bunu anlamanın zorluğu da cabası. sertliğine. aktarmak kolay ama şiirine ikinci dilden bakmak zor… Şiirin geleneğiyle nasıl hesaplaştığını. en sapkın biçimleriyle giriyor. Genelin kişiselle keskin geçişliliği. sindirebilir. kendini dizge dışından. Öfkesine. İtalya‟da son seçimlerde Grillo rüzgârını anımsatmak isterim. Siyasetin varolan biçimlerinin tümüne karşı bir siyaset(sizlik mi acaba?) Bu şiir Amerika‟yı kabuğu ve içiyle hem dışlıyor. bireyin bayraklaşmasını hangi bağlamlar içerisinde örtüşük. doğru dürüst bir dizgeleşmeye de yaslanmadan yadsıdılar. genel geçer özgürlük kavgasının parçası olarak onaylar? Bir direnişi dizge yiyebilir. itiraf edeyim ben bu şiiri onaylı (aslında yazık ki sarsalamayan) bir şiir olarak görüyorum. hem de yanılıyor muyum bilmem fena halde Amerikalı. en başkaldırıcı sözcüğü buldular. dizgeye karşı-dizgeyle direnmiyor. 85 . tepkisini. Çünkü kendinden başka gerçeğe. Dizgenin yasakladığı. Daha etkili bir yolu (anarşizm) deniyor: Dizgesizlik. Onların Amerika‟daki dev dizgeselleşme ile sorunları hep oldu. Bir kere Amerikanca‟nın başkaldıran dil kullanım olanaklarını içeriden kavramış olmak çok önemli. başkaldıran kişi. Bu dizgenin üzerlerine yürüyen bir ölüm. Çünkü etkisine kapılıp kendini bayağı bir devrimci. en uyumsuz. çırılçıplak durdu ve dizgeye karşı en güçlü silah olarak bedenini sürdü. kendi duruşunu. aykırılık. bu dili (şiiri) gerçek direniş biçimi (form) içine yerleştirebilir miyiz? Özgürlük kavramı. kullandılar. dizge. Bu dil. vb. ileri sürdüler. Onların (Ginsberg‟ün) örneğin bir Whitman‟la ayrılma noktasını bilmek isterdim. Bu gerçekten bir insanın göze alabileceği en zor şeylerden biri olmalı. bilgisi yok. bağışlayıcı bir aşk şiiri olarak neden görmeyelim ki Uluma‟yı? Yazarımız uyuşturucuyla diyelim. hem epik. başkaldırıyı nasıl şiirin biçimine dönüştürdüğünü görmek için öyle çok şey gerekiyor ki. çöp. başkaldırı. Hani belki epik diyebilirdik arkasında bir yordam sezinleseydik. kendi kılabilir mi? Ginsberg (Beat Kuşağı) Amerikan ekininin ne düzeyde sahiplenilmiş parçası? Kapsayıcı. en özgür. dağıtmak gibi bir amaca bağlayabilirdik ama Ginsberg‟ün buna sıcak bakacağını sanmıyorum. kanatlanmış düşgücünü olaylar. uyuşturucu geliyor bana. niteliklerine bağlanıp başka önemli şeyleri de atlıyor olabilir miyiz? Sormak isterim.açıyla (panoramik) bir Amerikan anlatısı tutturuyor. öncülerinden biri olmalı Ginsberg. vb. bu uydumculuk nefreti onca hoşuma gitse de. özgürlüklerine dokundurtmaz bir direnişçi gibi görebilir okuyan. Sonraları da orada burada bu kuşağın söylemleriyle (?) karşılaştım. cesaret. coşkusuna. yasaklardan oluşturdu. Oysa bu şiir nerede olsa olduğu yere vuracak bir şiir. sevişme. Yeni Dergi‟den (60‟ların sonları) Amerikan Beat Kuşağı‟na bir tanışlığım var. üzerinden bir ışıldak gibi geçiriyor ve bunun içine elbette beden. dağınık görünse de özgürlük edası gereğinden çok yanıltıcı. öte yandan yine de şiirsel iç denetimine karşın yıkıcılığının eşiği benim düşgücümle çakışmıyor yazık ki. Amerika‟da 60‟ların beatnik ve özgürlük dalgasının yalvaçlarından. dışkı ve usumuza gelebilecek her şey en çapraşık. Bu şiiri belki bir de dünyanın yapısını. Yasaklanmışın bayrağı oldu. dizgeye kafa tutma. gürültülü. kişiler. örtbas ettiği her şeyi. Ama bugünün çağcılardı yaklaşımlarının ilk öncülerinden biri olan şair. Bu benim yakıştırmam elbette. cinsel örgen. Çok esinli. onun dilini bozuma uğratmak. Ginsberg soyundu. hem dramatik iki kanallı bir akış sağlıyor. Düşüncelerini.
aynı Batıyı etkileyecek biçimlerde ustalıkla ve çoklu seçenekler dizisi içinde sunan. Gogo no Eiko. 1963). ağulu (zehir zıkkım) bir yazar Mişima. Ama şunu anladım ki Batının tekniklerini. Seppuku (Hara-kiri) yapalı daha üç yıl olmuş (1970)… İkinci dilden ama başarılı bir çeviri… Her okuduğum yapıtıyla ve yeniliğiyle beni şaşırtıyor Yukio Mişima. sunmayı da (dünyayı nakavt etme) beceren dikenli. 158 s. Küçük boy. Kendi kafam bile destek değil bana. bir de sen üstüme varma. İstanbul. Sonraki her yapıtı öncekilerin bir yadsınması belki de. Asla kendini yineleyecek..)” (1956. İnsanlarla savaşı ne zaman sona erdireceğiz Amerika? Al şu atom bombanı da götüne sok. Birinci basım. Yukio. Nisan 1973.Putlar (Kutsal! Kutsal! Kutsal!) çok üzgünüm ama öyle kolay kırılmıyo r. Söyle bana Amerika ne zaman melekleşeceksin sen? Ne zaman anadan doğma olacaksın Ne zaman bakacaksın mezarlıktan Amerika? (. s41) *** Mişima. 86 . Seçkin Selvi Sander Yayınları.. Yoksa şunun neresi kötü: “Amerika her şeyimi verdim sana. şimdi bir hiçim 17 Ocak 1956 ve iki dolar yirmiyedi sent. Çev. Kafam bozuk Amerika. Denizi Yitiren Denizci (午後の曳航. şimdisiyle yetinecek biri değil. Belki de Mişima‟dan Türkçe‟ye çevrilmiş ilk yapıt.. Kafam yerine gelene dek şiir miir de yazmıycam.
romanda (ya da uyarlamalarında) aradığını buldu mu bilemiyorum. dulun çocuğu Noboru) dengeli. kendi aralarında gizleri olan ve yetişkinler dünyasından nefret eden çok akıllı. dürüst gözlerle baktı. bulantı etkisi bile.İşte Denizini Yitiren Denizci… İki egemen izlekten biri. Okur da anlatıcıyla birlikte kişilere yaklaşıp uzaklaşıyor. çelikleştirme. “Ona şaşkın. Kocam öldüğünden bu yana bir erkekle hiç böyle uzun konuşmamıştım…” (36) Bu anlatım romanı teknik açıdan ilginç kılıyor ve okurda deniz etkisi yaratabiliyor. Beni eve kadar götüreceğini söyledi. değil mi? Buna ortalamalar içerisinde bir batılı öykü diyebiliriz. böylece bir tür kendi açısından çoklu okuma. “Yemeğe Yeni Büyük Otele gittiler. okur bulunduğu konumdan tüm roman kişilerine (Fusako. bir anda kendini özbilincin. Çünkü romanın çift kanallı (Yaz ve Kış başlıklı iki bölümden oluşuyor). Rjuji. belki de opera ya da tiyatro uyarlaması söz konusu romanın. Ünlü oyuncularla filimleri yapılmış. Sonra uzun uzun yürüdük. Çokseslilik değilse bile. yazar anlatıcı bunları kişileriyle arasındaki mesafeyi oynak. öldürme yeteneği kazanma etkinlikleriyle ilgili… 87 . kanıksadığı bu tür öyküde. Yorumlar yapıtı iyice Batılılaştırmış olabilir. duygusuzlaştırma. oysa tepedeki yeni parka gittik ve hemen ayrılmak istemediğim için bir sıraya o turduk. Ona sadece teşekkür etmek istiyordum. açık denizle sevgilisi (evlilik) arasında bocalayan bir denizci ve tutku öyküsü… Tanıdık geldi. insana Golding‟le yarışılıyor duygusu veren izlek. Mişima bu yapıtıyla Batıyı yine on ikiden vurmuş. özdeşleşme gerçekleştiriyor. özellikle aralık ya da uzaklıkla oluşturulmuş dizimsel yapı armoni etkisi yaratıyor. Çok kibar yemek yiyordu. gösterilen izlek. tıpkı süvariler gibi. Batıyı çarpmaya yetmeyeceğini çok iyi bileceğine inandığım (Batıyı Batılıdan daha iyi bilen cin duyarlıklı) Mişima ikinci ve tedirgin edici bir alt izleği ustalıkla kurgusuna katıyor ve öyle bir anlatım tekniği kullanıyor ki. değişken kılarak duyulabilir yapıyor. hatta deniz tutması. her kişi kendi içinde değişik perdelerde ses çıkarıyor. Hemen hemen her şeyden söz ettik. yani aşk öyküsü (çocuklu güzel dul Fusako ile ikinci kaptanlık yapan Ryuji‟nin tutkulu aşkı) verimli. Ya yemekten sonraki o uzun yürüyüş. bilinç akışının dalgasına tutulmuş bulabiliyor . Zaten yüzeyde.) Buncasının. Zaten eğer bulgisunar (internet) dünyasından yanlış bir izlenim edinmediysem eğer. (Söylemiştim. bazen uzaktan boy çekimi bakarken. İkinci ve çok da çarpıcı. Japon tininin böyle bir kurgu (entrika) içerisinde tepkilerini yaman merak edebilecek olan Batı ekini. iki izlekli akışı (aşk ve ölüm) dalga tepesi ile çukurunu anıştırıyor en baştan. büyümüş de küçülmüş bir çocuklar örgütünün (Noboru da üç numaralı üyesi bu ecinni çocuklar çetesinin) kendilerini acımasızlaştırma. Kişilerin tınlamaları yazarın sesinin etkisinde aynılaşsa bile. eşitlikçi ama değişken uzaklıklarla erişiyor. çekici bir sahnenin güvencesi.
Bunu bilmiyoruz. Seçimin bir yanına denizi koyması boşuna değil bu nedenle. kibirle. Saf geleneğin geçmişin içinden süzülmesi ve bir tür Japon atavizmi… Sonuçta anlıyoruz ki Mişima‟nın derdi kabuğun altında yarayla ilgili..) Tabii Dalgaların Sesi de bir deniz öyküsüydü ama orada denenen biçim (adadaki balıkçı köyünde doğal bir aşk öyküsü ve yine denizle sevgilisi arasında kalan genç balıkçı) Japon geleneksel sahne ya da halk anlatılarına bağlanmıştı. uydumculuğu tiksintiyle. bir görüntü yönetmeni ya da sinemacı gibi çatmış diyeceğim bu küçük ama gerçekten önemli romanını. Mitolojiktir.. karadaki sevgiliye bırakmaz yakışıklısını… Hani Mişima bir yazar gibi değil. Ama denizi tanıyan birçok dünya yazarı da kişilerini denizle öteki şey arasında çarmıha germiştir yanlış anımsamıyorsam.. uyuşukluğu. Deniz kıskançtır. Bu tekniği onu romanın ana imgesine de taşımış doğal olarak. Öyle görsel imgeler betimlemiş ki sözcüklerle okur için bunların çağrışım gücü gerçekten yüksek. Onun ardına tutkuyla düştüğü (ve ilginçtir göstere göstere düştüğü) şey. annesinin denizciyle sevişmesini gözetliyor (röntgen) ve bunu çete 88 . Ya Conrad‟ın huzursuz kişileri?.Canlı bir kediyi parçalıyor. En kötüye katlanmak. Noboru. Spartalı savaşçı olmak. kendi odasından annesinin yatak odasına açılan bir delikten.. rahatı. (Büyük olasılıkla da denizini yitiriyor denizci. en acımasız sınavdan geçmek. Bu nedenle sözü uzatması hiç gerekmemiş. Kof mu bilmem ama etkili bir anlatıdır (belki de halk anlatısı). Hele bizde „denizle evlenmek‟e varır bu yazının ucu. Melville?. direnmek… Ve büyük olmayan her şeyi. nefretle yadsımak. romanın sonunda. sonunda denizciyi öldürmeyi tasarlıyorlar. evcili. Bunun için en korkunç. sıradanı. Pierre Loti bile.
çelişkili duygular içerisinde daha çok) aktarıyor. Hareket edip etmediklerini sınamak istercesine. baldırları ile göğsünün sıcak bir uyum içinde olduğunu algılıyordu: Bu yepyeni bir duyumdu. olabilir. Roman Noboru‟nun dünyayı nasıl gördüğü. öte yandan anneyi bir eş (partner) olarak yitirmenin acısını çekiyor. Ama arının balını aldığı çiçeğe yaşamı boyunca bağlı kaldığı. Sahicilik onun için zaman zaman kullandığı bir araç yalnızca. uçurum kıyısından aşağı bakarsınız ve başınız döner (o istemiştir). kadına yüreğinizden bağlanır. Çünkü onun düşlemi. arzular. üstünlükle. görünüşte kazanmasına karşın. mutluluk yeliyle tatlı tatlı okşanır bedeniniz (o istemiştir). tiksinir. görmek istediğiyle 89 . renkle anlatımı sarsıcı bir sahicilik duygusu yaşatıyor okura. giysilerinin altında etinin sürekliliğini. Buradan anlıyoruz ki Mişima için tüm anlatım teknikleri araç. Erkek faşizminin de bir estetiği var.arkadaşlarına gurur duyarak (ikili. Fusako. küçük kalıyor. en azından biz yanlışlayana dek… Sonul ve baştan çıkarıcı imge şu: Yaşamı avucunun içine almak. kusursuzlukla büyülenme.) Kadınsa yol üzerinde konulup balı alınacak çiçek. Fusako‟nun büyüleyici. Bu adanma ise. ideayı tutuyor. çünkü… Belki çiğ ışıkta alımladığı Batı etkileriyle yarattığı çocuk-canavarlar ve onlar arasındaki konuşmalar yapaylıklarıyla okuru huzursuz edebilir. günah kaynağı (Hristiyanlık‟ta olduğu gibi. uğruna diğer çiçeklerden vazgeçtiği söylenebilir mi? Erkeğin de kadınla yolundan alakonulmaması gerekiyor. Bir ev. Bakacağımız şey bu durumda kullandığı araca egemenlik düzeyi. bu da Mişima biçemine çok aykırı değil. yürek atışını parmaklarının arasında duymak… (Kedi parçalama töreni. yitirmeye yargılı. doruktan. tutsak kılacak. Öte yandan denizciyle kadın arasındaki aşk öyküsünün birkaç palet vuruşuyla. Mişima‟nın ve benzerlerinin zurnası buralarda bir yerde zırt diyor. Diyor ya Mişima‟yı hafife alırız anlamına hiç gelmiyor bu. Doğrusu okur yönetimi konusunda Doğudan Batıdan çok az yazar Mişima başarısını gösterir. tabii İslamiyet‟te de ve Yahudilik‟te de…) olarak uzaklaşırsınız (o istemiştir). imgesel faşizm). Oysa bu (erkek) idea ve ona adanmışlık olmazsa yaşam hiçleşecek. anlamını yitirecek. Miniminnacık kadın. Bedeninin bütün kuytularında dün gece adam yuvalanmıştı. evde mutlulukla sınırla. üstelik gerçekleşen yalnızca erkek değil insan olacak. “Fusako Ryuji‟yi ilk kez iki gün önce görmüştü. Bir yandan sevişen çiftin yarattığı estetik coşkudan haz alırken (görkemle. Mişima tüm tutkulu içeriğine karşın yapıtını büyük yapan biçimsel dengeciliği ile üç karakterin uçlar arasındaki salınımlarını dizimli bir müzikalite ile okuruna yansıtıyor başarıyla. baştan çıkarıcı güzelliğine karşın iki erkek karşısında (aslında yazarı da katarsak üç). Eh. sürükleyici ama küçük. aşağıya çekecek ve gömecek. Ve adamın ter kokusu daha burnund an gitmemişti. Mideniz bulanır (o istemiştir). söndürdü. yani kurban demek. arkasından bir çukur. güzel. Erkek kendini ölüme atacak ve gerçekleşecek. çekici. tüm seçkinliği. çoraplarının içinde ayak parmaklarını oynattı. belleğine yazdığı ve dönüp dönüp anımsadığı. ölüm.” (29) Mişima kendi kaynağını ve yaşama nedenini. Nazım‟ın Mavi Gözlü Dev‟ini anımsamamak elde değil. entelektüel birikimine karşın Mişima‟nın varsaydığı kadın-lık alanının sınırlarını aşamıyor. vb… “Fusako sigarasını tablaya bastırdı. yaşam gösterisini Noboru‟da (çocuk) imgelemiştir. öfkelenirsiniz (o istemiştir).
gemiciler kulaklarını balmumuyla tıkamış. Quignard‟ı Türkçe‟ye aktarılmış birçok anlatısıyla izledim. bu yazgıya (ölüme) severek. denizcinin teslimiyetinin ötesinde kalan herşeyden derlenip yüceltilmiş. 1948 Fransa doğumlu yazarın ilginç deneysel çalışmalarıydı bir bakıma. kurbanlığı seçecektir: “Noboru „Çayınız. buruk olur tadı yüceliğin. buyrun. gerçeklikte karşılığı olup olmadığı belirsiz şu çözüm… Denizci çocukların onu öldürmek için götürdükleri yere bir kurban uysallığıyla gider. onun çözümüdür (bireşim) verilen söz. ölümdür. Ryuji. 2002 Goncourt Ödülü sahibi. Bilirsiniz.ilgilidir. Ryuji. 2008).” (Kırmızı yayınları.. Butes‟te şöyle diyor: “Son zevklerden sonra. dalgın dalgın bardağı aldı. hüzünle ama severek atılmaktadır. Odysseus kendini direğe bağlatmış. Çay buruktu.. memeli kuşlar) Adası‟na yaklaştığında adadan gelen ses (çağrı) Butes‟i sürükler peşinden. Bu metin de belli bir türe sokulması olanaksız bir anlatı.” (152) Soru: Mişima bir ölü(m)sevici olabilir mi? Yoksa gösteri(si)yle mi işi? Pascal Quignard. Bir bakıma yitirdiği denize imgeleminde kavuşmak için.‟ diye arkasından seslendi ve koyu kahverengi plastik bardağı Ryuji‟nin yanağının yanından uzattı. Butes (Butes. Noboru‟nun eğitimi (Ispartalı). Haziran 2010. “Daldığı düşten ayılmadan. Pascal. Ama Butes bırakır kendini denize ve sese doğru yüzmeye koyulmuşken… Kendini Kypris‟in 90 . karınlar doymuş olarak bir kayalıktan aşağı atlanır. Müzikçi bir aile kökü var ve türsel katılığı zorlayan esnetici yaklaşımı belki müzik uğraşısından kaynaklanıyordur. ılık çayı başına dikti. Butes. Soğuktan olmalıydı. Grek mitolojisinin özgürce bir yorumu gibi. 2010. Çev. İstanbul. Turhan Ilgaz Kırmızı Yayınları. Orpheus kendi çalgısıyla çağrıyı bastırmaya. Bunlar. 34) *** Quignard. 71s. Aslında okur dehşetle ayrımsar. Fusako‟ya dönmeyecek. Noboru‟nun elinin hafifçe titrediğini gördü. Birinci basım. duymamaya çalışmıştır. çünkü yitirdiği denizin boşluğunu doldurabilecek biricik şey. okudum. Annenin suçunun (günah). Odysseus‟un gemisi Argos‟un yol arkadaşlarından… Gemi Sirenlerin (kadın başlı. Diğerleri.
Bekir. 91 . Eriks‟i doğurur (Sicilya Kralı). İstanbul. Bekir Yıldız yapıtı yaşam(ın)dan hiç ayırmamış biri. geçmişte. ama asıl. Bekir Yıldız. eğitiminin. kâh göze aldıkları şeylerle halkın en çok yeğlediği estetik tercihleri küçümsedikleri ve kâh kararlılıklarıyla ulusları savaşın güçlü bağı içinde bir araya getiren dini buyruklara ters düştükleri için. Kâh toplumun yeniden üretilmesi için ters örnekler oluşturdukları. Evlilik Şirketi (1972) Everest Yayınları. sonra Roma.” (15) “…Hiçbir şeyi betimlemez: yeniden-duyumsar. yüzyılların ve taşların arasında kaybolmuş olan mezarları anımsamak. Onun oturarak icrasını. Olağanüstü biçimde enstrümantal hale geldi.” (Yani Butes. bir köşeye atılmış olan söylencesel yaşam kahramanlarına./ Kökensel müzik nedir? Kendini suya atma arzusu. Hatırlayın ki sevilen şeyi kaybetmek alabildiğine hüzünlüdür. Onlara birazıcık gün ışığı bırakmak gerek –ortaya çıktıkları günden bu yana çoktan geçip gitmiş „bin yıllara‟ rağmen „saatler‟ içinde fazladan bir gün ışığı. Quignard sorar: “Müzik neden acının dibine gidebilmektedir? Zira orada yatar. düz bir çizgide. bunu yaparken de sol inanca (inanç sözcüğünü özellikle kullandım) ilintileyen biri. Ağustos 2010. hatta kendi kendilerini kavramakta yetersiz kalırlardı. Neden. nereye gömülmek isteriz? “Dünyanın anısında unutulmuş olanlar vardır. evliliklerinin. Okur katıldığı oyunda yazarı merakından düşürmek zorunda. Kypris Butes‟in menisini alır. Otların. gerekirse inancı için yapıtı bile yakabilecek biri. Çocukluğunun.” (19) “Yunan. Batı müziği. giderek Orpheus‟çu ve yakarıcı oldu./Oysa dans nedir?/Bastırılmaz biçimde ayağa kalkma arzusu. Eğer müzik olmasaydı. Solculuğu. açıklanamaz ve bir bakıma „düşsel‟ sayılabilecek bedensel duraklamasını –oturarak dinlenmesinin olağandışılığını. Bir yazarın yazısı./ Gizeme yaklaşıyorum.” (63) *** Yıldız. onlara eğilmek gerek. onuru öne çıkaran. yani biraz yazı dili koymak gerek. Hatırlayın ki bir gün sevilmiş olan her şeyi tümüyle kaybettiniz. Bunda sol çocukluğun safça indirgemeciliğinin payı ne oranda kestiremem. ergenliğinin. Bir yazar aynı zamanda insan(dır).) (18) Sürdürüyor. bu anlamda hep bir yazı heveslisi (amatör) olarak kaldı belki de. Bu önce esrimenin bir yana bırakılmasıdır sonra da yazılmasına izin veren kürekçiler arasındaki yerini terk etmekten vazgeçmektir. Yeter mi? Yetmez ama buna yine de saygı duyulabilir. Birinci basım.” (17) Ve gerçeğe biraz daha yakın: “Müzik nedir? Dans. cinselliğinin. Artık telaffuz edilmeyen eski isimlerin yerine biraz arı su.bunlar açıklamaktadır.(Aphrodite) kollarında havalanmış bulur. Yapıtını kişisel hesaplaşmalarına düğümleyen. bir gün sevdiğimizi kaybettik. daha sonra da Batı müziği. hilesiz(lik) hurdasız(lık olarak) algılamış biri. yetişkinliğinin. tutkkular birbirlerinden farklılaşmakta. Haksız yere topraklarından kovulmuş olanlar için boş bir sandalye bırakmak gerek. orada kimliğini ve dilini yitirmeye razı olan kişinin kulağına fısıldamakla başlar: Hatırlayın. Gerçekte hemen her yazarın yaptığı budur ama çok az iyi yazar bunu okura çaktırır. 78 s. tarihsel yaşam hayaletlerine bir kitabın kapısını bir anlığına açmak gerek. insanlığının sınanmasıdır. vb. her şeye karşın arkaik çekirdeğe ait olan kökensel dansı feda etti.” (16) Savunmak istediği (yazarın) “budur. işinin. Çoğunun yazarlığının (ustalığının) ölçütü de ört(ün)me başarısıdır. kişisel sorunlarını da doğru ya da yanlış genelleştiren.” (20) “Müzik onu seven ve kendisini sarıp sarmalayan şarkıya yaklaşan.
Önemli olan bu günah çıkarmanın romanı bir törene (ritüel) dönüştürerek heder etme si.Ama yazar buna çanak tuttuğunda can sıkıntısı kaçınılmazdır. özel öyküsünü sanki zorlayarak dayatmıştır bize. Daha önce yazdığı birkaç öyküde. Yazar buna soyunsa bile. kuşkusuz. acınası bir ortam (atmosfer) doğuyor. Yalnızca eğreti. Solcu erkek her zaman haksız olmayacağı gibi her zaman haklı da olamaz. Bu ses tonu. Sanki yazı yazarınca arkadan vurulmuştur (ihanet). ne denli nesnel bir görüntü veriyor olsa da ağzıyla kuş tutamaz benim için. doğruluktan. Yapılacak şey. Bu bilinen şeyi ayraç içerisine alamadığımızdan sorun yaşamaya başlarız. kurban gibi tasarlanmışçasına davranılır. güvenirlik yitirilmiş. bana kalırsa ezberlenmiş (sosyalist) eleştiri diliyle sorgulanınca yapay. Solculuğu. Bu karşılıklı itiraf ve gizli yaşam tanıklıkları (eleştiri-özeleştiri düzeneği) çiftimizi kurtaracak mı? Bu önemli değil. Yerel (Türk-çe) kaynaklar da ele alış biçimimizi kötü koşullandırıyor. daha başından yanlış. feminizmin yabana atılmaz görkemli anlatısı da var. anne oğul. ucuzlaştıran bir noktadır. beni kandırmaz. Acaba evlilik ve aile konularını ele alırken mi roman türüne başvurdu sorusu geçerli mi kestiremiyorum. vb. dışla iç arası uyumsuzluktan ötürü sırıtıyor. yazısıyla birebir örtüşemeyeceğini her okur (ve yazar) bilir. bir anlatı yok. oturmamışlıktan. gelin kaynana. niyetten. bu solculuğu yeni(den) bir eleştiriye bağlamak. Erkeğin anlatıcı (özne) olduğu konumun kendisi başlı başına sorun zaten. okur kendini erketeye yatmış gözetleyici gibi duyumsamıştır. yapay bir günah çıkarma tutanağı var… Bekir Yıldız‟ın genel olarak anlatısını böyle „bireysel‟ bir izleğe açması çok önemli ama ortada gerçek bireyler olmadığı için güdük kalıyor bu diyalog. Bekir Yıldız anlatısının ikinci belirgin çizgisinin belki de başlangıcı bu roman. Karı koca birbirlerine dürüst davranmaya karar veriyorlar uykusuz bir gecelerinde ve eteklerindekileri döküyorlar. sözünü ettiğim eğretilikten. belki yetersiz ama geliştirilmiş ciddi eleştirisi olduğu gibi. hatta çoğunlukla kapitalizm öncesi değerler dizgesine özgü ilkel ilişki biçimleri. Birşeyler ya kurtulacak ya da her şey bitecektir. ne denli inanç adamı. bunu unutmadan… Biçimci bir dil. doğruluk yerel değerlerinin yansımaları. eğreti. sıradan. geçirecek? Çünkü öyle insanlık durumları vardır ki o an herşeyden vazgeçilebilir. örneğin yalnızca sosyalizmin belli yerlere taşınabilmiş. ilkelilikten bağımsız olarak… Lütfen kandırmayalım kendimizi. kapitalizm sonrasının (ertesinin) sanırım oldukça sınırlı ve kaba bir biçimde özümsenmiş. Arada. Anlamsız bir yere sürükleniyor. Yazar kendi kişisel meselesini herkese bulaştırmış. Belki de eleştiri-özeleştiri dediğimiz şeyin itiraf etmek/ettirmekten ayrımını bilmeliydik. (Solumuzun suçlarından biri…) 92 .) yapılmıştı. Bir şey aksamış. özellikle Almanya‟ya göçen aileleri ele alan birkaç öyküde evlilik çatışmalarının önçalışmaları (karı koca. kenter (burjuva) düzenin aile kurumundaki yansımalarını konu yapacaktı. vb. Bunun çekici yanı yadsınamaz. Tüm bir yaşam bir adak. Benim içimi burkan şey de bu. Soru: Yazar yazarlığını nereden çizecek. kaç okur tav olmaz böylesi bir çağrıya. Bu nokta yazarlığı da. Aslında gereğinden de yalın. Ortada bir roman. okurluğu da tüketen. yani ilginç bir sıçrama) gerektirdiğinden kaçınılmaz bir biçimde. Oysa böyle olmadığını biliriz. Yazarımızın solculuğu apaçıklık ve dürüstlük (mertlik. haklılıktan. Ben yazara da. okura da serinkanlılık öneririm.
işte biçimle. Aziz. *** Kutlu. Havadan Sudan (1957): Gülmece Öyküleri 5 (2001) Adam Yayınları. yazınsal bir çizgiye taşır (dileyelim).. Kutlu‟ya bir önceki romanından ötürü sinirliydim. *** Nesin. hatta okumuştum bazılarını. Birinci Basım. 115-229 s. vb. Duyurulur. eleştirel. ya da çok beğenilmekten ötürü şımarmış. Şakacı. Aziz. Kutlu‟yu son yıllarda ya yavanlık ele geçirmiş. İstanbul. 7-114 s. iyisini bekliyorum. yaşadığımızın garabetine kinaye yaptığı. desem tutmuyor. Eylül 2001. İstanbul. anlatıcı duyarlığıyla severdim oysa. içerikle dalga geçiyor.Değerli yazarımız. Daha kötüsünü değil. Okur tutarsızlığı bir (tek) imge olarak algılayamıyor. Birinci Basım. (383 s. biçemi.) * Mustafa Kutlu 1945 doğumlu. İstanbul. Ne yapsam bilemiyorum? Boş vermek. O eski havadan çok az şey bulabiliyorum bir süredir. (383 s. devrime. Hele sanatçı duyarlığı bunca keskin iken düşülür mü bu tuzağa yâ Kutlu! Yapı. Biliyorum. teknik. Bay Düdük (1957): Gülmece Öyküleri 5 (2001) Adam Yayınları. 207 s. Ne ya(p/z)sam geçer eşiğini aşmak her yiğidin harcı değil.) şu saygısız yaklaşım bir yana. Mustafa. hatta izlemem diyordum.) 93 .) * Nesin. anlatının özü. Kutlu‟yu dili. muzip bir yazar.. Anadolu Yakası: Nehir Söyleşi (2012) Dergâh Yayınları. (Yine okuyacağım. açılardan çelişkileri bol bu anlatıyı (olumlu anlamında) Kutlu‟ya yakışır bir muzır neşriyat sayabilmek isterdim. bu izleğinde gelecek yıllarda yeni ürünlere gebe. laikliğe. Eylül 2001.) Belki başta oldukça zorlandığı bu giriş denemesini daha inandırıcı. Sözümde dursaydım keşke… Fırsat düşürüp vuran (Cumhuriyete. içerik vb. Birinci basım. (Özel TV kurucusu Muzo Bey‟le bir gazetecinin nehir söyleşisi. en iyisi… Ve en az eskisi denli iyisini ondan beklemeyi dilemek. Yani bir(çok) şey becerilememiş kalıyor. Mayıs 2012.
* Nesin, Aziz; Nazik Alet (1957): Gülmece Öyküleri 5 (2001) Adam Yayınları, Birinci Basım, Eylül 2001, İstanbul, 230-383 s., (383 s.)
Aziz Nesin okumalarımda bir takılma (1957) var. Plak çizik ve tık tık iğneyi geri atıyor. Müzik ilerlemiyor. İlerlemeyince kendini yineleyen yarım yamalak bir nota aşındırıyor okurluğumu (ve Nesin beklentimi.) Aziz Usta 57 ve onu izleyen birkaç yılda seri üretime geçmiş. Böyle yapınca saygımızı zorlayacak kerte ortalama altına düşürmüş mü yazısını? Hayır! Ama işte aradığım söz de tam buydu. Ona ortalama yakışmıyor. Öyle olağanüstü bir anlak, öyle yaratıcı bir insan ki doruklarda, büyük dalgaların üzerinde, kapıların eşiğinde görmek istiyorum. Onun yaratıcı gücüne (bu ender bulunur gizilgüç) de inanmışım bir kere. 1 Mayıs‟ta TKP‟ye içimden teşekkür ettim çünkü Kadıköy Meydanındaki gösteride anımsananlardan biri de Aziz Nesin‟di, posteri oradaydı. Çok duygulandım. Türkiye‟de sol nasıl Mustafa Kemal Atatürk‟ü, solun neresinde durursa dursun yere göğe sığdıramamalı ise aynı şeyi Aziz Nesin için de yapmalı. Toplumun duyuncu, solun namusu, insanlık onuru, bu denli açık. Ödünsüzlüğüne ben kişi olarak gerek duyuyorum ama ortalamalarda seyreden seri üretimine de duyuyorum aynı gereksinimi. Yazınsal açıdan bireysel doyum sağlamayı umarak nasıl haksızlık ettiğimin ayrımına varıyorum birden. Onun yapıtının bütünü, toplumun tek tek bireyleri için değil toplumun tümü için bir aynaydı ve topluma kendisi her koşulda açık, tüm çıplaklığıyla gösteriyordu. Bugün oğullarının bile ona layık olmadığını düşünüyorum. Tüm bir toplum olarak da değiliz. Ona ihanet ettik. Bayrağını yere düşürdük. Bu söylediklerim yazar yanını da özellikle kapsıyor, yanlış anlaşılmasın. Yazınsal değer ve geçerliliği ne olursa olsun, uzunca bir sürenin anlı şanlı yazarları bile onun tırnağı kadar olamadılar, yazık ki. Yaz(d)ı(k)larını asla savun(a)madılar. Savruldular aptal sürüler gibi… Sürekli yıldırımlar saçan değil tüm ökeler gibi aynı zamanda uyuyan bir öke o da. Arada Zeus gibi uyanıp öfkelendikçe Olimpos‟un tepesinden tanrısal yaratılar, olağanüstü, evrensel güzellikte ürünler yağdırmasa ortalama (vasat) bir yazar
94
olduğuna inanacağız neredeyse. Ama daha önce de söylediğim gibi sayfalar ve sayfalar sonra okurun karşısına öyle bir öykü, bölümce, tümce çıkıyor ki değme yaratıcıları kıskançlıktan çıldırtabilir. Özellikle buluş, karikatürleştirme, eleştiri, gösterim gücüyle, etkisiyle… Bizim kıtlık evrenimiz onun elinde bolluk evrenine nasıl dönüşüyor kavramak zor. Özgünlükten ödün verdiği falan yok. Motoru devindiren gücün kaynağı ne sorusuna, kendini ateşleyen motor yanıtını veriyorum. Yandıkça artan bir yakıtı var, sonsuz „devr-i daim makinası‟ gibi. Belki daha önce yazdıklarımı yineliyorum. Ama yineliyor olsam da düşüncelerimin her yeni okumamla ateşlendiğini, tazelendiğini belirtmem gerek. Üç öykü kitabını daha okudum. Bay Düdük‟te, toplumsal döküm (envanter) çalışmasının olağanüstü örneklerinden biri Yüce Katına, tepe taklak edilmiş bir dille yapılan soyut gülmece Ali Bey’le Bir Konuşma, ironik Sen Haline Şükret, kırtasiyecilik eleştirisi Yeşil Şapkanın Esrarı, ülkemizde yurtsever olmanın olanaksızlığının eşsiz Şvayk öyküsü Ben Bir Yurtseverim Beyefendi, Zübük‟ün ilk örneklerinden (prototip) Çarıklı Kurmay; Havadan Sudan‟da, devlet dairelerinde rüşvetin fotoğrafı Hele Hele, toplumsal iletişimsizliğimizin acıklı öyküsü Okul Aile Birliği, demokrasi kavrayışımızın basitliği Demokrasi Yasak, bir başyapıt Çamaşır Günü (altını çizmek istiyorum, Olimpos‟tan düşen yıldırımlardan biri), yine unutulmaz bir öykü başyapıtı Peki Olur Şekerim; Nazik Alet‟de, sokak hayvanlarıyla insanların ilişkilerinin acı-gülünç yergisi Tarzan’ın Sahibi Kim, yapsatçılık gerçeğimizin 50 yıldır değişmediğinin kanıtı Bülbül Yuvası Evleri, yine hoş bir kırtasiyecilik eleştirisi Develer Ne Oldu, birbirinin dilini anlamayan iki dünya yazarının büyük buluşmasının dayanılmaz güldürüsü Dünyanın En Büyük İki Yazarı benim öne çıkardığım öyküler. Ama siyaset, okul, aile, ticaret, devlet kurumu, bar, ev, günlük yaşam, askerlik, esnaf dünyası, Doğu, Batı, vb. tüm toplumumuzun (ve dilimizin) tanığı bu öyküleri bir kez daha ele, bir Aziz Nesin seçkisinde ya da Türk öykü derlemesinde kesinlikle yer alması gereken öyküleri (bu üç kitaptan) ayır derseniz, işte: Çamaşır Günü Peki Olur Şekerim, Tarzan‟ın Sahibi Kim. *** Uysal, Oya; Uzak Olan Sendin, Yapı Kredi Yayınları, Birinci basım, Nisan 2012, İstanbul, 59s. Uysal‟ın yanılmıyorsam Kimselerin Akşamı‟nı (Yapı Kredi y., 2008) okumuştum daha önce. Ne yazdığımı anımsamıyor, bakmaya üşeniyorum ama bende olumlu iz bıraktığı kanısını taşıyorum şu an. Satın aldığım sırada önemli bir şiir ödülünü (Hangisiydi?) de kazanan bu kitap, bitirdiğimde, iyi ki okudum, dedirten türünden. Günümüz Türk şiirini izleme konusunda güçlük çekiyorum çünkü ne yazık ki dergi (birkaçı dışında) izlemiyorum. Bu yıl çıkmayan şiir yıllıklarının da benim için ne denli önemli işlev gördüklerini
95
(kılavuzluk) ancak şimdi anlayabiliyorum. Yıllardır beğendiğim şairlerin bir istatistiğini çıkarıp, öne çıkanların yayınladıkları kitaplarını almak en iyisi. Uzak Olan Sendin‟de hedef şaşmadı. Oya Uysal‟ın yazdığı her şeyi izlemem, okumam gerek belli ki. Bir kenara düşüyorum bu notu. Çünkü daha önce Birhan Keskin‟de beni afallatan sahicilik meselesi bu şiirin de aslını oluşturuyordu ve Oya Uysal‟ın işi asılla ilgili. Bu öylesine açık ki, herhangi bir şiirini ya da dizesini buraya almam yeterli kanıtlamak için. Üstelik her zaman önerilecek bir şiirsel kurgu tipi olmasa da, şiiri kapayarak onu kendinde-varlık‟laştırma girişiminde hem bir cesareti (olanaksızı deneme), hem de bir özgüveni görüyorum. Üstelik şair sesini bunca kısmış, duyulur duyulmaz kılmışken… Gölgelerde, gerilerde, görünmez tutulmuş bu anlatıcı (özne) sesi, bayraklara, dağlara, bildirilere, savaş naralarına uzak mı uzak. Öte yandan en derin çatışmaların, duygusal alaboraların, sonsuz yitimlerin şarkıları, lied‟leri bunlar. Yani seçilen ses perdesi içeriği tutarlı, bağdaşık, güçlendirici bir biçimde destekliyor. Bir okur olarak benim kulağım bu perdeye yatkın olmayabilir, daha pes ya da tizlere yatkın olabilirim. Melodi ama daha çok da gölgeli, incelikli, zarif melodiyi çoğaltan armoni, dizemin (ritim) ağır örtme etkisinden kurtarılmış duruluğuyla bu sesin altında yatan duyguyu (toprağı, teni, dalgalanmayı) yakalamamı sağlıyor. Atladığım, dışında kaldığım hemen hiçbir duygusal tezi yok diyebilirim Oya Uysal‟ın. Onu anlayabileceğim düşüncesiyle mutlu oluyorum. Onu tam anlamamış olsam da anlayabileceğimi biliyorum. Şiirin bu aralıklarda, bir yere ulaştıran değil ama kılavuzluk yapan güvenilirliği, yanında yoldaş olmak, bir süre yanyana paylaşmak göndermesi şiir okuru olmaya hevesli benim gibi insanları çok etkiliyor. Kof heybetler, iri sözler yalancı kılavuzlardır olsa olsa. Sessiz kalıp yine ses kalmak, şiir yasası mıdır bilmem, ama şiirsel kesin. Kendi, neredeyse saltık yalnızlığını kavrama konusunda bu umutsuz, yine de dirençli çaba insanı insan edebilecek niteliklerden birine im koyuyor kuşkum yok. Bu, kişinin yazgıyla ilişkilerindeki çatışmalı uzlaşmayla ve tersine geçici uzlaşmalarla kesik kesik çatışmalarıyla ilgili olmalı. Yazgının bulutsu soluğu tepede ölümcül bir kılıç gibi duyumsatıyor varlığını, bizim de omuzlarımıza çöküyor. Öte yandan sokaktaki o mırıltı, güçlükle duyulan şarkı, belli belirsiz gölge, yağmur, sis, o beden (kadın bedeni) var. Düşlerden, anılardan, yıkımlardan, yitimlerden oluşan bir sözcük öbeği, çırpısı gibi akıp geçiyor. En etkileyici yanı ise, kitabın izleksel tümlüğü, duygu birliği… Arkasından gerçekten var mıydı, onu gördüm mü, diye bakakalıyoruz. Onu görebilmemiz için gereken ve kesinlikle gereken şeyin adıydı: Uzak Olan Sendin. *
“….. İçini çekip büyükannem, -Hayat yordu beni! derdi, sakladık dün. Sarıp beline kollarını zaman öpmüş olmalı ayrılmadan çukurlaşmış koltuk, birkaç resim, geriye kalan bunlar.
….”
96
13) * “Göğsünden geçerdi göç yolları kuşların.titrek ışıklarıyla gökyüzü suların aynasında kucaklar yeryüzünü. uzan ve uyu artık eğilip öpecektir rüyanda seni acıyan yerlerinden bir peri. …. hayatın kuzeye dönük vakitleri.( Evsiz Bir Sokak‟tan. Ben yarattığı katile ruhunu sunan kurban.” (Sis 1. (39) * VAKİTLERDEN SESSİZLİK Vakitlerden sessizlik olmalı. Şimdi bir dağ gölünde -uzaklarda. İçinde çarpıp duran bir pencere. 23) * PERİ Tutunup evlere yürür şimdi el yordamıyla sokaklar kendini ıslatan bir yağmur dolaşır karanlıkta şehri. hayal mi ne kadar uzak. Bir başka kalpteki yerin kadardı hayat. Tutunup evlere yürür şimdi el yordamıyla sokaklar kendini ıslatan bir yağmur dolaşır karanlıkta şehri. Kim varsa acıyan kendine bir not düşmüştü ya acımın tarihine artık bulanık bir hayalden ibaret olsa da yüzü yine girdi düşlerime 97 . ürperdi içimdeki rüzgâr. usulca gir bu şiire. Ah cezaya kaldırılmış çocuk. Ruhundan yüzüne vuran gölgeyi görüyorum buradan teselliyi zamanda arayan kalbini. düş mü.. kucakladım yine beni iten suretini. Yaşadım mı. rüzgâr. kırılsa bir dal uyanır orman. Hadi değiştir de yorulan ayağını.
Açıkçası. şapka. Haziran 2010. (49) *** Nothomb. Şimdi bir dağ gölünde –uzaklarda. evet. Şampanyaya övgü desem. 2008). 113s.titrek ışıltılarıyla gökyüzü suların aynasında kucaklar yeryüzünü. yani… Yanisi şu: Kendi çizgisinin altında. büyükannem. kırılsa bir dal uyanır orman. Çev. inci gerdanlık üstünde iğreti bir elbise gibi durmuştu yaşlılık. İstanbul. yani…dediğini duyar gibiyim. derdi ya. eee. sarılıp beline çekip aldı ölüm atının terkisine -hayat sizinle olsun. Evinde ölen adamın kimliğine bürünerek onun genç ve güzel karısı da içinde olmak üzere tüm olağanüstü varlığına konan adamın ağzından öyküsü. Birinci basım. Tembelliğe Övgü diyeceğim olmayacak. ürperdi içimdeki rüzgâr. Güzel ve kadın. yanlışlıklar komedyasının ya da yerdeğiştirmenin en yavan anlatılarından biri diyeceğim bu roman için. Sınır Tanımayan Cesetler (Le Fait du Prince. kırılsa bir dal uyanır orman. Yaşar İlksavaş Doğan Kitap Yayınları.bir günden ötekine izini sürdüğüm gölge. ben Nothomb‟a soruyorum: -Eee. Vakitlerden sessizlik olmalı. Amelie. bunu okuyanın. 98 . Epeyce kitabını okuduğum Amelie Nothomb‟un beni düşkırıklığına uğrattığını söyleyebilirim. -Seni acıtanları mı seversin sen. Yani tango.güzel kadındı büyükannem. Vakitlerden sessizlik olmalı. Apışıp kalıyor.
arkasından şirket ve piyasa dinamiklerine gözatıyor. Amacını şöyle anlatıyor. kültürel düzlem. cinsiyet. Çev. küresel uzamın üç ana düzlemden oluştuğunu belirterek girer söze: Sosyo-ekonomik düzlem. Şöyle diyor: “Politikanın yönelim ve öncelikleri artık değişmiş durumda. daha soyut ve çözümsel (analitik) bir toplumsal örüntüleniş ayrımlaştırması. sömürgecilik sonrası devletlerin toplumsal tasım ve devlet destekli kalkınma gerekleri için yeterlik ve inanmışlık düzeylerinin düşmesi.*** Therborn. Ankara. Birinci basım.” (12) Üç ana bölümden oluşan yapıtın ilk bölümünde (Yirmi Birinci Yüzyıla Girerken: Küresel Siyasetin Yeni Parametreleri). Burada yapmak istediği de 1960‟dan günümüze (2010) sağ-sol siyasetin uzamını belirlemek. Göran. Therborn‟ün kuşkusuz yanına yaklaşamayacağımız kanıtları vardır var olmasına ama acaba bir kuramsal (teorik) konum mu (mevzi) terkediliyor bir nedenle. diye işkilleniyorum. jeopolitik düzlem. Bu çalışma oldukça yeni tarihli ve günümüz Marksizminin bir tür haritalamasını yapıyor diyebilirim. Doğu Asya). sınıfın büyüklüğü ya da gücü ya da sınıf. etnisite gibi ulamsal kimlikleri temel alan geleneksel ayrımlaştırmalar değil. İnsan okur olarak irkiliyor elbette. başarısız olanlarını (Korunmalı komünist modeller) kendi örüntüleme anlayışı içinde tanılayan Therborn. Devrim Evci Dipnot Yayınları. Marksizmden Post-Marksizme (From Marxism to Post-Marxism.” (21) Günümüzün başarılı devlet formlarını (Refah. Cambridge Sosyoloji Kürsü başkanı Therborn‟den daha önce de birşeyler okumuş olmalıyım. (16) Kullandığı örüntülenme biçimi ise. Kendisi Marx‟tan çok Marksizmi ele aldığını. 2008). bir yol haritası ve pusula olması niyetiyle kaleme alındı (…) Entelektüel tarih ya da düşünce tarihi olma gibi bir iddiası yok. Marx‟ın “modernite ve insan özgürleşmesininanlamlarını derinliğiyle kavramamızı sağlayan ufuk açıcı bir kılavuz” (11) olduğunu belirtiyor Giriş‟te. “Bu kitap. konu bağlamında. 227s. Toplumsallaşmadan özelleştirmeye dönüşümü üç dizgesel sürece bağlıyor. 2011. Komünist devletlerin kalkınma izlencelerinin kendini artık tüketmiş olması. kapitalist ülkelerde yeni üretim kaynakları ve 99 .
Marx taraftarları bunu kabul edip ona göre pozisyon almak. geçen yüzyılın son çeyreğinde solun kültürel mekânı önemli ölçüde değişmiştir. hem sol modernizmin içerdiği iç kısıt ve eksiklikleri temel alan bir özeleştiri yapması çağrısını. „yeni sosyal hareketler‟den öteye bakan bir anlayış gerektiriyor. ama Aydınlanma modernizmini hedef alan yeni meydan okumalar. kültürel ve jeopolitik mekânları 20. Lenin ve Leninizm aracılığıyla küresel bir ideoloji haline gelmişti. ve 20. kapitalizmin ve kapitalist girişimlerin beraberinde getirdiği lükse dayalı küresel servet/sefalet 100 . Eleştiri kültürlerinin etkisini irdelerken çağcılardı (postmodern) düşünceye önemli bir yer vererek nasıl zorlu bir rakip olabildiğini sorguluyor: “Özetle.” (83) Bana göre tartışmalı görüşünü sürdüren yazar. solu güçsüzleştiren jeopolitik olaylar) dökümünü çıkaran yazar teknolojik süreçlerin de siyasal uzam üzerinde etkilerine değinmeden geçmiyor. getirdiği seküler sınıf vurgusuyla Marksizmin. solun 90‟lardaki çözülüşü. sosyal güçlerin sınıfsal yapısı aşınıyor. her nerede olursa olsun kazanamayacağı bir noktaya gelmiş durumda. Genel itibarıyla bu mekân daralmıştır. “Yeni kapitalist ivme ve daha az sınıf/daha çok itaatsizlik denklemi. savunmaya olduğu kadar geliştirmeye de değer nitelikte. Ama Marksizm-Leninizm‟in sürdürülebilir bir modernizm olmadığı ortaya çıktı. Artık yeni toplumsal dönüşüm kavramlarına ihtiyaç var. 19. Siyasi alan dinamiklerinde de solun başarılarının (Irkçılığın değersizleşmesi ve sömürgeciliğin çöküşü. Beşeri kurtuluş açısından bakıldığında. bugün. hem de üstlenilmesi gereken yeni görev ve olanakları işaret etmektedir. İngiltere‟de Thatcherizm.” (61) Sonuçta “21. Marksizm. Aydınlanma modernizmi hâlâ saygın bir gelenek olarak yerini koruyor. bu tarz modernizm.yüzyıl Avrupa‟sında sahip olduğu önemi. artık hem bireyci hem de kolektif anlamda yeni bir itaatsizlik alanı açılıyor ve bu. neoliberal uygulamaların kimi getirileri. „sürdürülebilir kalkınma‟ya dayalı bir perspektif hâlâ geliştirilmeyi bekliyor. sol düşünce ve pratiğin. derinlikli bir Avrupa tarzı hareket olduğunu hesaba katmak zorundalar. Ama anti-kapitalist sınıf diyalektiği bu tarz modernizmin içerdiği karşıtlıkları neredeyse görünmez kılmıştı. Sınıf. sağın ölümcül biçimde hafife alınan şiddet yeteneği.teknolojilerinin devletin yeteneklerini daraltması.” (82) Yani yeni ölçütler (parametre) solun çok temel sorunlar üzerinde yeniden düşünmesini gerektiriyor Therborn‟e göre. Avrupa-merkezcilikten uzaklaşmış günümüz dünyasında. 1980‟lerde bu süreçlerin ortak etkisi yeni dünyanın kaynağını oluşturdu iki örnek üzerinden: Şili‟de Pinoch etismo. yenilgilerinin (70 ve 80‟lerdeki ekonomik bunalımlarda sol çıkışsızlığı. Ekonomik eşitsizlik 1970‟lerde yaşadığı tarihsel düşüşün ardından yine yükselirken. açık açık şunu söylüyor: “Artık sosyalizm ötesi bir perspektifle düşünmeye başlamanın. siyasi taahhüt ve mevzilerde yapısal sapmalara yol açıyor. 1968 öğrenci eylemiyle işçi eylemlerinin kaçırılan buluşması (rendezvous manque). yeni kadıncı (feminist) akımlar ve düşkırıklıkları. ileri kapitalist ülkelerde refah toplumu tartışmalarında yengi. sağ denli sol uygulamaları da eleştiren 1968 öğrenci e ylemi.yüzyılın sosyo-ekonomik. Öte yandan geleneksel itaat tarzları da sendeleyip gücünü yitirmiş durumda. yüzyılın mekânlarından köklü biçimde farklılık arz ediyor.” (80) Ekliyor: “Farklı bir sol modernite temelinde. bu anlamda Aydınlanma modernizminin modernist olmayan madun direnişi ve ekoloji ile ilişkilerinin de gözden geçirilmesi gerekiyor.
P. güzel rüya ve umutlar. Zizek. Borradori. sosyalizm -ötesi çevren kavramı için yeterli olmadığı gibi. Batı Marksizmi (Lukacs: Taktik ve Etik‟le başlayan. Marksist olmayan sol (W. Bordieu). J. engin sosyalist hareketin ve onun yaratıcılık ve şevk. Derrida. yanı sıra gaf. Sosyalizm-ötesilik. G. kamu mülkiyeti ile büyük ölçekli kollektif üretim planlamasının olmazsa olmaz öneminin ötesine bakan bir sosyal dönüşüm perspektifidir. Wallerstein). 21. Giddens) . Blackburn) yazarın adını andığı düşünürler. Gramsci ile devrimci siyasete bağlı akım siyasete soğuk Frankfurt Okulu ile ya da dolaylı ilişki kuran Althusser. Hardt/Negri).” (84) Sosyalizm ötesi siyasal çevrenin temeli ise. Sennett. kapitalizmin sosyal diyalektiği. Mouffe. ahlaki söylem (eklemlenmiş insan hakları. Fraser). Marksoloji ve bilimsel Marksizm (R. Butler). Bourdieu. Habermas. Sosyalizm-ötesilik. Frankfurt Okulunun eleştirisini irdeler. çünkü sosyalizm-ötesi terimi mümkün olan tek oyun olarak kapitalizmin kabülünü ima etmiyor ve ne tarihsel sosyalizmin hedeflerinin ne de onu „inşa etme‟ çabalarının reddini içeriyor. Post-Marksizm (Laclau. Zizek. Marksizmin. Korsch. Arrighi. Korsch: Marksizm ve Felsefe ile süren akım). Carver). Mann. sömürülenlerle dezavantajlı konumda olanlarca sağlanabileceği yönündeki temel Marksçı fikri koruyor. Saptamaları. Yeniden canlanan Frankfurt Okulu. C. Wright. T. vb. sosyalizm-ötesiliği „post-sosyalist‟ olarak nitelendirmiyorum. Lefebvre ile sürdü. Günümüzde de canlı Marksist eleştiri geleneğine işaret ediyor. Therborn. Badiou. sosyalizmin stratejileri ile tarihsel kurumlarının. devlet kuramcıları (Offe.yüzyılın hem daha eşit ve ail olmak anlamında hem de yeni iktidar kümelenmeleri ile direniş olanakları içermek anlamında. modernitenin kuramsal olduğunsa siyasal olarak da modernitenin diyalektiğinin ana belirişi olduğunu söyleyen Therborn. Devamla. A. İnsanın sömürü. Harvey. Offe. tartışmalar kuşbakışı haritalanıyor izleyen sayfalarda.yüzyıldan daha farklı bir görünüş sergilemeye başladığını kabul ediyor. tam aksine. Mouffe. Tilly). kısacası zaferleriyle birlikte yenilgilerinin kabülünü de başlangıç noktası alıyor. şiddet karşıtlığı. eğilimler. ekonomi-politikler (Arrighi. Roumer. Touraine. Amerikan gelecekçiliği (Jameson. Bu alıntılar ve özet. J. Varolan sol kuramsal-siyasal konumlanmaları dört dilime ayırır özetle: Post-sosyalizm (John Keane. Erik O. Ağcılar (Hardt/Negri). Son sözü şu Therborn‟un: 101 . Therborn‟un kuramla (tarihsel) uygulama arasında kısa devre denebilecek yanlış (?) ya da ivecen eşleştirmeler yaptığı sanısı uyandırıyor bende. direngenlik ve mücadele. Balibar). feminizm (Oakley. sınıf kaymasını irdeleyenler (Laclau. N. İkinci bölümde (Yirmi Birinci Yüzyıl Marksizmi ve Modernitenin Diyalektiği). yapılan sıçrama da epeyce uzun. A.denkleminin ötesinde bir dünya tahayyül etmenin zamanıdır. işçi sınıfı ile emek hareketinin merkezi aktörlük rolünün. baskı ve ayrımcılıktan ve ayrıcalık ile sefalet arasındaki zorunlu bağlantıdan kurtuluşunun ancak mücadeleyle. Üçüncü bölümde (Diyaletikten Sonra: Yirmi Birinci Yüzyılın Şafağında Radikal Sosyal Teori) Marksizm içi ve dışı köktenci eleştirel duruşların yüzeysel örüntüsünü çiziyor G. etnik kolektif kimlik diyalektiği. Korpi. 20. İlk savaştan sonra Lukacs. Honneth. hüsran ve yanılsamalarının.). evrensel haz‟dan oluşmalıdır. Teolojiye dönüş (Debray.
Çev. Bir başka ifadeyle. Nihal Yeğinobalı Can Yayınları. giderek güçlenen özelliği bu. böyle oluşunda fazlasıyla kasıt var. çok da yanlış buluyorum.) benziyor.) ayıran ve zayıf kılan yanı ise. Bunun için burada ve benzerlerinde gösterilenin ötesinde. Bu kurgu belli bir mantığı ya da sırayı izliyor ve akışı açısından sorun yaratmıyor gibi görünse de iş gevşekçe. bulgu gerek. geleceğin yeni dünyası ile o dünyanın gerektireceği öğrenme/aykırı öğrenme karşısındaki alçakgönüllülükten söz ediyorum. Yani en güçlü yanı… Buna karşılık Dickens‟ı diğer. vb. özellikle Kıta yazınının büyük klasiklerinden (Balzac. Charles.” (238) Açıkçası yazarın genel yaklaşımına katılmıyor. 1861).“Mevcut ana baktığımızda. vb. sözcüklerin ışık ve gölgeleriyle derinlikli. Flaubert. yoksa ilk perdesi mi? Kapitalizmin son seçeneği ve çözümü. belirli alçakgönüllü bir reddediş en uygun entelektüel duruş gibi gözüküyor. olay örgüsü. İkinci basım. etkileyici kişiler (karakterler) yaratması. gelmedi de. sermaye ile imparatorluk güçleri karşısındaki itaatsizlikten. Yapılanları da kuramcılık olarak görüyorum yazık ki (Akademik oyun). öyküleri. 559s. Dickens Rönesans ressamlarına (Caravaggio. İstanbul. Bu zayıf ya da kör noktanın nereden kaynaklandığına daha önceki yapıtlarıyla ilgili olarak değinmiştim ve aslında okuma sürecim bu tanıklıkla ve vardığım sonucun giderek kesinleşmesiyle ilerledi. kurgusu. Ondan aldığım en büyük etki. Büyük Umutlar (Great Expectations. 2001. Neredeyse ilk yapıtından (Pickwick) sonuncuna değin değişmeyen. gücü ne olursa olsun. 100 yıllık sol uygulama (tarihi) insanlık oyununun tümü müydü. Yapı çöküyor çünkü eğreti bir iskelet üzerine kurulu bir iskambil(den) şato. başka bir dünya olmadığına göre (Wallerstein) gözlerimizi bunca kamaştırmamalı. gibisinden okur yargılarına yol açtığında zurna zırt diyor. Marksizmin yetersiz bir açıklamaya döndüğü tezi bana hiç inandırıcı gelmiyor. başka türlü de olabilirdi. taşıdığı tükenişi anlamamızı da sağlamalı. yaşamlarımızdan değil. Tolstoy. araştırma. Tarihten söz ediyoruz. yeni dünyaya (!) ilişkin çözümsel veri. 102 . *** Dickens.
Başından beri. konuşmalardan (diyalog). Ne büyük emek.‟yi değil bu romanı önermiş olmam. Bu roman. İlki Nihal Yeğinobalı çevirisinin bugüne değin okuduğum en iyi çevirilerden biri oluşu. yani kırılma (fay) hattını (39. Bölüm ve sonrası) geçmem gerekirdi yargı üretmek için. okurluğumu hangi noktalarda kışkırttıysa onların üzerine gideceğim ve benden özet ya da çözümleyici bir yaklaşım bekleyenleri düşkırıklığına uğratacağım yine. vb. düşçü iyilikseverlik (yalın Hristiyanlık algısı) düşünceleri. Nihal Yeğinobalı okuyun. Çok etkilenmiştim. roman türü bağlamında. nasıl da derin bir duyarlık. gülmece duygusundan. Belki ivecen davrandım. Bu tezimi (?) birazcık daha ilerletmeden önce birkaç noktaya değinmem gerek okur deneyimim açısından. kitabın ikinci yarısını. öyle olağanüstü bir gülmece duygusu yakaladım ki klasik yazın evreninde bile az bulunur şeydi bunlar. Türkçe çevirilerde bile 103 . Baştan şunu söyleyeceğim. onun önemli romanlarından birini koyun bir yana ve yalnızca bir „çeviri‟ okuyun ya da içinizden böyle demek geliyorsa. incelikli kavrayış ve iklimler buluşması… Dickens‟ı. Charles Dickens romanını ilerleten. İkinci konu ise önceki birçok romanını okuduktan sonra Büyük Umutlar‟a başlayıp da yüz-ikiyüz sayfa ilerlediğimde Dickens‟ın başyapıtıyla yüzleştiğimi. betimlemeler. yapıtı bu zayıflığa belki kaçınılmazca taşıdı. bunun Dickens‟ı klasik katına çıkaran yapıt olduğunu düşünmem ve çevrem deki insanlara da örneğin Oliver Twist ya da David Copperfield. Çevirmen yapıtı Türkçe yaratmış diyeceğim ve ellerinden öpmek isterdim. ister nedeni „tefrika‟ yazarlığı olsun. Yazı tekniğini ayrı tutuyorum. Ama başlarda öyle sahneler. isterse insancıl. Dickens‟ın kusursuz kişi ve doğa betimlemelerinden. geliştiren biri değil.
böylesi savaşımı örtme doğrultusunda biçimlenirken. özellikle de ülkemizde (Türkiye) ciddi ikilemler içerisine sokmuştur benzeri durumlar. Ve belki buradan bir yasa çıkabilir. anlatım gücüne bir bakın: “Arada kırıntıları toplayıp o ince geniş ağzına atışında. İlişkilerini irdelemem gerekiyor. Büyük (majör) ve küçük (minör) rastlantıları 104 . Bence yaratma sürecinin temel seçimleriyle yakından ilgili bu durum. sınırlı ölçüde parlamento.) ikincilleşiyor. öfke. denebilir. sevgisizlik. kendini sorumlu sayan.. Benim sözünü ettiğim ve Dickens‟ı yerinde saydıran şey. Kurgunun rastlantıyla ilgisi ve yaratıcı özgürlüğünün (gülmece ya da neşesinin) rastlantıya borcu… Ters orantıdan söz edebiliriz sanki. sürekliydi ve roman.” (231) Romanın başlarında etkili olan bu gülmece. sonuçlara doğru biraz budalaca sürüklediği ikinci yarıda azalır. somut ve günceldi. (toplumsal) savaşımın bir aracıydı. yanlışı düzeltmek (kurumlar başta olmak üzere. kilise. Ve tam burada bir kestirimde bulunabilirim (yanılmayı da göze alarak). Genel olarak sanatçı tutumları. Onda yararlı olmak. Dickens anlağı ya da ökeliği önceki yapıtlarda belirtilerini göstermiş olsa da gülmeceyi bu dü zeyde etkili kullanmamıştı. Uncel Pumblechook) ve ona bağlı ilişkiler öyle bir gülmece duygusu yaratıyor ki bu kişilerin yapıp ettikleri (şiddet. Onun roman düşüncesi oldukça avam (halkçı) ve işlevsel bir düşünce. vb. Dediğim gibi buna daha önce değindim. Halkçı (popüler) ekinin şenlik (karnavalesk) duygusu belki Shakespeare‟den sonra Dickens‟da kendine bir çıkış yolu buldu. Şu tümceye. yapıtın iç yapısal denge ve uyumunu çarpıcı içeriğin önüne çıkarmamak türünden bireysel kaygılar yerleşik. Günü ve kendi yaşamıyla ilintiliydi. ilginçtir romanın sarkmaya başladığı. yatay. Örneğin. hem toplumsal hesaplaşmalarını aynı zamanda romanıyla açıktan yaptı. Tolstoy‟dan çok Dostoyevski etkilenmiş olabilir Charles Dickens‟dan. ki bunların başında yargı. vb. posta kutusuna mektup atar gibi bir şey vardı. Büyük Umutlar‟ın coğrafyası Yıllar var ki beni dolu dolu güldüren bir şey okumamıştım. Joe. roman düşüncesi. Ama rastlantı derken ayrı içeriklerini tek kapta kaynattığımızı kimse düşünmemeli. Dickens gibi kimi sanatçılarda tam tersi olur.teknik ustalıkta evrim kolayca sezilebiliyor. Oysa burada çizdiği iki portre örneğin (Mrs. aşağılama.. Hem kişisel. etki gücünü ayrımsamış ve kullanmak zorunda olduğunu düşünen bir aydın davranışı oluşur ve birçok sanatçıyı. geliyordu). Seçkinci Toryvari (Lordlar Kamarası) bir yaratıcı yücelik ve kibirden yoksundu (İyi ki!) Estetiği kavrayışı yerel. olmayacak rastlantıların romanı belli açıklamalara. zaten çağdaştılar (az çok). Görev üstlenmiş. hukuk düzeni.
Ama Pip kendisini korumaya alan kişinin sandığı ve umduğu gibi Miss Havisham değil de ölüme yargılı bir suçlu olduğunu. bu son konuda beslediğim düşüncelerle duygular keskinliklerini yitirmeye başladı. tansığa. şu yapay denge (iyiler ve kötüler arasında. sanata konu olur bu nedenle. Gelgelelim ertesi günkü posta arabasında yerimi ayırttıktan. bunların yerine büyüklerini koydu. şu anı. soluyor. Neye mi? Olağanüstüye. Tam yerindelik. Büyük rastlantılardan ise şaşırtıcı biçimde büyük anlatılar doğabilir. anlamı sıradanlaştıran. çokça iyiden yana) işi çığırından çıkarıyor. anlam üretimine… Dickens‟in rastlantıları yazık ki küçük rastlantılar oldu hep ve Dostoyevski aldı. kibirli güzel Estella‟nın da (Bunu ne Estella. varsıllığını. dosdoğru kendi köyümüze. nedenler yaratmaya başladım: Eve gidersem herkesi rahatsız edecektim.ayrıştırmalı. Ben de Mavi Domuz Hanı‟nda kalmak için özürler. romanın çekirdeğindeki yapay mıknatıs çekimi devreye giriyor ve her şey çevrede yörüngede fır dönmeye başlıyor. şimdiyi kurtaran. kimlik silen rastlantılardan (Her zaman her şey olabilir ve eğer böyle ise olan şey. Yoksul. yazgı duygusunu n yitmesine yol açan. dil daha az parıldıyor. herkesin kendi gibi. “Hemen ertesi gün kasabaya gitmem gerektiği ortadaydı. istenilen sona ulanır böylelikle). Küçüğünden. Bu rastlantı. Vicdan azabımın ilk coşkunluğu arasında. hele bu kişinin sevdiği. Gülmece tıkızlaşıyor. kolaylıyan rastlantılardır ve örneğin yazarı için kurtarılan bir romandır örneğin (Roman hayırlı. romanı sürükleyen duygu cılızlaşıyor. İnanırlık temeli yittiğinde anlık açılır. Joe‟nun yanına gitmem gerektiğini de doğal sayıyordum. Bay Pocketlere gidip geldikten sonra. ne de Suçlu adam biliyor) babası olduğunu öğrendiğinde. öksüz Pip başta bilinmeyen bir zenginin korumasına alınır ve çevresindeki yaşamörgüsü görünür olur. parlak yaratıcı gücünü yitiriyor. Roman bütün tinini. yani istenen. ya da roman ne gerektiriyorsa öyle olması. gündelik. 105 . rastlantıya rağmen sıradan şeydir) söz ediyorum.
‟ diye yalvardı.beni beklemediklerinden odamı hazırlamamış olacaklardı. „Seni yanlış anlamışsam bırak. Kendi kendilerini dolandıranların yanında dünyanın başkaca tüm dolandırıcıları hiç kalır. bundan hoşlanmayabilirdi. buyurgandı. Ben de bu tür yutturmacalarla kendi kendimi aldattım.”” (262) “Kızcağız acıklı bir sesle. incinme sen. Miss havisham‟a pek uzak düşecektim. incinen ben olayım. „Yok. oysa Miss Havisham titizdi.‟” (332) 106 .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.