Geçen ay New Yorker’da yayınlanan bir makale, komedyen Hasan Minhaj’ın stand-up özel programlarındaki tutarsızlıkları detaylandırıyordu. Bir hikayede Minhaj, Kuzey Kaliforniya’daki Müslüman bir toplulukta büyüdüğünü ve FBI muhbiri Craig Monteilh ile yaşadığı deneyimleri anlatıyor. Hikaye bir uydurmaydı. Ama Monteilh gerçekti. 2000’li yılların ortalarında FBI tarafından İslam’a geçmiş biri gibi davranması ve Orange County camilerinde muhbir olarak çalışması için işe alındı.
Ben komedyen değilim. Bir çizgi romanın esprilerinin uygun gerçek ve kurgu yüzdesinin ne olması gerektiği ya da Minhaj’ın iptal edilmesi gerekip gerekmediği konusunda hiçbir fikrim yok. Ancak on yıl boyunca Amerikan Müslüman topluluklarının gözetlenmesini belgeleyen bir gazeteci ve film yapımcısı olarak ve bunu deneyimlemiş bir Amerikalı Müslüman olarak, bu yalanların gün yüzüne çıkmasından dolayı derin bir rahatsızlık hissettim. İnsanların artık gözetleme konusunda abarttığımıza veya hikayeler uydurduğumuza inanacaklarından korkuyorum. İfşanın ardından sosyal medya rahatsız edici paylaşımlarla doldu; bunun farklı etnik kökenden insanların haksız yere mağdur olduklarını iddia etmelerinin bir başka örneği olduğu yönündeki suçlamalar.
Ama gerçek şu ki hepimiz -Arap Müslümanlar, Siyah Müslümanlar, zengin ve fakir Müslümanlar, üçüncü nesil Müslümanlar, yeni göç etmiş Müslümanlar, eğitimli Müslümanlar, işçi sınıfından Müslümanlar- gözetim devletiyle sorunlar yaşadık. Ve gerçek, bir komedyenin uydurabileceği tüm kurgulardan daha çılgındır.
Chicago’nun güneybatı banliyölerinde çoğunlukla Müslüman Arap göçmenlerin yaşadığı bir mahallede büyüdüm. Komşularımın ve aile arkadaşlarımın hepsinin gözetlendiğine dair hikayeleri var. Sokak lambalarına kamera yerleştiren tuhaf beyaz adamlar hakkında; caminin önüne park edilen işaretsiz arabalar hakkında; mahalledeki insanları günlük işleri için takip eden beyaz adamlar hakkında; telefondaki garip tıklamalar hakkında. Biz çocukken, 90’larda annem bize, ne zaman yerel halk kütüphanesine gitse, bir adamın onu takip edip izlediğini, okuduğu kitapları yazdığını ve sonra da onu takip ettiğini anlatırdı.
Gazeteci oldum ve bu anekdotları konu alan bir belgesel film çekmeye başladım. Gerçeği bulmaya niyetliydim. Sonunda FBI’a karşı bilgi edinme özgürlüğü davası açtım ve gözetlemeyle ilgili tüm video, ses ve belgeler de dahil olmak üzere mahallemle ilgili tüm kayıtları talep ettim. Öğrendiğim şey çok şaşırtıcıydı: 1993 yılında FBI’ın Chicago saha ofisi bugüne kadarki en büyük iç terör soruşturmalarından birini başlatmıştı. Kod adı Kaba İhanet Operasyonu’ydu ve topluluğumu hedef alıyordu.
Federal bir yargıç, FBI’ı 33.000 sayfadan fazla belgeyi yayınlamaya zorladı ve FBI, kayıtların %75’inden fazlasını düzeltirken, düzeltmelerle ilgili bilgiler, topluluğumu gizleyen on yıllardır süren paranoyayı doğrulamaya yetecek kadar hikaye anlatıyor.
Kayıt, giriş ve çıkış yapan ajanların el yazısıyla yazılmış baş harflerinin yer aldığı düzinelerce “fiziksel gözetim kaydı” içeriyor. Camimizin kendisi, yerel Müslüman ilkokulumuz ve lisemiz ve bölgedeki düzinelerce işletme ve hayır kurumuyla birlikte soruşturma konusu olarak ismen listelenmiştir. Topluluktaki kişiler hakkında 500’den fazla bireysel alt dosya açıldı. Babamın ismine defalarca rastladım. (Ben bile belgelerden birinde küçük bir rol oynuyorum.)
Gözetim her yerde mevcuttu. Ajanlar etraftaki insanları takip etti (“Pazartesi günü [redaction] yaklaşık olarak [redaction] Özel Ajan tarafından 35mm siyah beyaz fotoğraflar çekildi [redaction] Arap bir erkeğin [redaction] ten…”); nereye gittiklerini kaydettiler (“Arap erkek araba kullanıyor [redaction] ulaştı [redaction] garaj yoluna park etti…”); ve hatta bir keresinde insanları acil servise kadar takip ettiler (“Bilinmeyen Erkek #1 ve Bilinmeyen Erkek #2, Acil Servis bekleme alanında bir erkek çocukla birlikte gözlemlendiler) [redaction] hastane evraklarını doldururken gözlemlendi.”)
Yerel toplantılarımızı, ulusal Müslüman toplantılarımızı ve bağışlarımızı izlediler ve hayatlarımızla ilgili en güncel ayrıntıları kaydettiler. FBI’ın gözetiminin ne kadar müdahaleci ve yaygın olduğu gerçeğiyle karşılaştırıldığında, neler olup bittiğine dair şüphelerimiz sönük kaldı. Toplumumuzda hiç kimse terörizmle ilgili herhangi bir suçtan dolayı mahkum edilmedi ama yine de onlarca yıldır bu günlük tacize maruz kaldık.
Minhaj, ulusal platformda gözetimin hedefi olmaktan pişmanlık duymadan bahseden ilk Müslüman komedyenlerden biriydi. Cehennem kadar canlandırıcıydı. Genellikle fısıldadığımız bir şey hakkında yüksek sesle konuştuğunuzda çok güçlü bir şey olur. Ancak yalanlarının verdiği zarar yalnızca Minhaj’a değil, bu ülkedeki 3,5 milyon Müslümana da yansıyacaktır. Bu, insanların inanmasını ve topluluklarımızın neler çektiğine dair gerçek hikayeler anlatmaya çalışan bizler için zorlaştırıyor.
Son birkaç yıldır, yalnızca hükümet gözetimini belgelemenin ötesine geçtim ve topluluğumla birlikte bir sanat girişimi oluşturmaya ve mahalleden ev videoları ve aile fotoğraflarından oluşan bir koleksiyon hazırlamaya giriştim. “Tersine Gözetleme Projesi”nin amacı, hükümetin şiddet içeren izlenme arşivine, topluluk görülme arşiviyle karşılık vermektir.
Binlerce sayfalık FBI belgesini kullanarak büyük ölçekli bir labirent içeren bir sanat enstalasyonu oluşturduk ve topluluk arşivindeki videoları hükümetin gözetleme kayıtlarının düzeltilmiş alanlarına yerleştirmek için artırılmış gerçeklik kullandık. Bu şekilde, topluluğumuzun tarihi sadece FBI’ın gizlice kaydedeceği bir şey değil, aynı zamanda bizim ortak olarak yaratabileceğimiz bir şey. Kendi hikayelerimizi anlatarak hikayemiz ve topluluğumuzun nasıl hatırlanacağı üzerinde kontrol sahibi oluyoruz.
Assia Boundaoui, Cezayirli Amerikalı bir film yapımcısı, 2022 Amerika Birleşik Devletleri Sanatçıları ödülü sahibi ve MIT Açık Belgesel Laboratuarı üyesidir.