Son yazımda yaşlı filozof Edgar Morin'in “Yitik Paradigma” hakkındaki görüşünü değerlendirmiştim. Yaşı onu olayları takip etmekten alıkoymayan bir filozof olduğundan, pek çok filozof gibi o da Gazze'de İsrail ile yaşanan olaylar hakkında görüşlerini dile getirdi.
Bundan önce BBC'de birkaç gün önce yayınlanan, Joy Slim'in editörlüğünü yaptığı, Gazze'deki savaşa ilişkin 4 filozofun görüşlerini özetleyen ve ajansın internet sitesinde yayınlanan bir makaleyle başlayacağım.
‘Soykırım’ teriminin ciddiye alınması gerektiği konusunda ısrar eden ABD’li filozof Judith Butler'ın tutumundan başlayalım, çünkü bu terim gerçekte olup bitenleri tanımlıyor. Saldırılar sadece savaşçıları hedef almıyor, aynı zamanda bombalanmaya maruz kalan ve yerlerinden edilen Gazze sakinlerini ve sivilleri de hedef alıyor. Butler, ABD Başkanı Joe Biden'a Gazze'de derhal ateşkes çağrısında bulunan açık mektubu imzalayan düzinelerce Amerikalı Yahudi yazar ve sanatçıdan biri, aynı zamanda Yahudilerin Barış İçin Sesi örgütünün danışma kurulu üyesidir. Butler, 13 Ekim'de Los Angeles Review Books'ta 7 Ekim'deki Hamas saldırılarına atıfta bulunarak son olaylar için tarihsel bir bağlam kurmanın öneminden bahsettiği bir makale yayınladı. ‘Şiddetsizliğin Gücü’ kitabının yazarı, “Bir olayın nasıl gerçekleştiğini veya ne anlama geldiğini anlamak için tarihten ders almalıyız. Bu, vizyonumuzu mevcut korkunç anın ötesine genişletmemiz, dehşetini inkar etmeden, aynı zamanda bu dehşetin var olan tüm dehşeti azaltmasına izin vermememiz gerektiği anlamına geliyor. Çağdaş medya, Filistin halkının onlarca yıldır yaşadığı bombalamalar, keyfi saldırılar, tutuklamalar ve cinayetler şeklindeki zulmü çoğunlukla detaylandırmıyor" ifadelerine yer verdi.
Sloven filozof Slavoj Zizek'e gelince Frankfurt Uluslararası Kitap Fuarı'nın yetmiş beşinci oturumunun açılış töreninde konuştu. Konuşmasında kullandığı "Birisi durumun karmaşık arka planını analiz etme ihtiyacını dile getirdiği anda, genellikle (Hamas) terörünü desteklemekle veya haklı çıkarmakla suçlanır" ifadeleri şaşkınlıkla karşılandı. BBC'ye göre yaşayan çağdaş düşünürlerin en ünlü ve etkililerinden biri olarak bilinen Sloven filozof, Hamas hareketini şu anda iktidarda olan İsrail sağına benzetti.
Güney Afrikalı filozof David Benatar ise kendi deyimiyle ‘kurbanı suçlamayı’, yani ‘Hamas saldırılarından İsrail'i sorumlu tutmayı’ eleştirdi. İsrail'in katliama yanıt olarak Hamas'ı vurmamasının (ya da yeterince vurmamasının) olası sonuçlarını düşünmek gerektiğini söyledi. ‘Keşke Hiç Olmasaydık - Var Olmanın Kötülüğü’ kitabının yazarı "İsrail hiçbir ülkenin kolonisi değildir ve bu temelde kurulmamıştır. İsraillilerin bu topraklarla atalarından kalma bağları var” dedi.
İtalyan filozof Giorgio Agamben, internet sitesinde ‘Gazze'nin Sessizliği’ başlıklı kısa bir metin yazdı. Dil felsefesinden ahlak felsefesine, hukuktan edebiyata kadar çok çeşitli konulara olan ilgisiyle tanınan Agamben ilgili yazısında şu ifadelere yer verdi: “Tel Aviv Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nden bilim insanları, geçtiğimiz günlerde özel duyarlı ultrasonik mikrofonlarla bitkilerin kesildiğinde ya da susuz kaldığında çıkardıkları acı çığlıklarını kaydettiklerini duyurdu. Gazze'de mikrofon yok!”
Öte yandan ajanslar, Alman filozof Jürgen Habermas'ın ve diğer üç kişinin imzaladığı, ‘İsrail ve Almanya'daki Yahudilerle dayanışmanın anlaşılması’ konulu mektubun özetini yayınladı. Mektuba göre "Hamas’ın saldırısı, genel olarak Yahudi yaşamını ortadan kaldırma niyetinin açıklandığı bir katliamdır." Muhammed El-Muhtar Veled Ebbâh (Ould Bah) ise bu tutumla ilgili olarak “Habermas, serbest gösteri dolaşımına dayanan açık iletişim modeline bağlı kalsa da gerçekte hiçbir zaman başka kültürleri keşfetmeye çalışmadı. Bu, onun felsefi sistemlerin oluşumunda Avrupa teolojisinin merkezi konumundan yola çıktığı felsefe tarihi hakkındaki son kitabında açıkça görülmektedir” dedi.
Edgar Morin'in tutumu daha akıllıca görünse de sonucunu yazarken Imran Abdullah şunları söyledi: “Fransız sosyolog ve filozof Edgar Morin (1921), eski bilgelerin emirlerine benzeyen bir şekilde, medeniyetimizin içinde bulunduğu krizin alarm zilini çalmaya devam ediyor. ‘Uçuruma mı Yürüyoruz?’ kitabının yazarı Fransız düşünür bir tavır takınma ve haklı davaları unutmama çağrısında bulundu. Acı çekenlere karşı insani bir tutum sergilediğini belirterek, "Onlar şu anda Gazze'deler, bu iş kolay olmayabilir. Gerçekte herkes savaşa karşı değildir ve akıntıya kapıldığımız zamanlar olur ve bizden bir taraf seçip tavır almamız istenir. İnsani kaygı konusunda bir tavır alıyorum. Belirsizlik dünyasında yaşıyoruz ve insan kaderi tamamen unutulmuş durumda” dedi. Bunu şu sözlerle açıkladı: “İnsanlık daha önce hiç bu kadar büyük bir riskle karşı karşıya kalmamıştı. Çünkü savaş yaygınlaşırsa ve nükleer silahlar ve diğerleri gibi silahlar kullanılırsa, nereye doğru gittiğimizi bilmiyoruz? Gerileme mi, çöküş mü? Bu kaotik görünen dünyaya karşı durmamız gerekiyor. Kaos, içinde yıkım ve inşa güçlerini barındırıyor.”
Dikkat çeken ve kayda değer olan ise Moran'ın ‘düşmandan nefret etme’ çağrısında bulunmasıdır. Moran, “İkinci Dünya Savaşı zamanını Almanlara karşı nefret duymadan yaşadım. Nazizm ve ideolojisini nefretle karşılıyordum ama asıl meselenin, her zaman canavarlarla, alt sınıftan insanlarla veya hayvanlarla karşı karşıya olduğumuz yanlış fikrine yol açan bu kaçınılmaz sürece teslim olmamak olduğuna inanıyorum" dedi.
Sonuç olarak, bu filozofların görüşleri ne kadar çelişse, her biri kendi tarafını seçse de bizi ilgilendiren şey, olayın nihai bir şekilde tanımlanamayacak olmasıdır. Bu, kaos krizinin bir parçasıdır ve kökeni şu anda süren kanlı savaşın temelini oluşturan Hamas ve İsrail arasındaki düşmanlık ve çatışmalarla dolu bir tarihle ilgilidir. Olay, başka bir deyişle, aşılamayan bir yaklaşımın başarısızlığının simgesidir. Bunun göstergesi, seçkin filozof Moran'ın, düşmana duyduğu nefret ile savaşı arasındaki çelişkiyi çözmesidir. Bunu yalnızca felsefi deneyimiyle değil, aynı zamanda İkinci Dünya Savaşı'ndaki tarihi deneyimiyle de kanıtlıyor. Bu görüşler olayın ne kadar parçalı olduğunu ve bunun sadece sahadaki çatışma ya da silah kullanımıyla sınırlı olmadığını, tarihsel rekabetler üzerine kafa yoran savaşçılar arasındaki çatışmanın diğer gizli yönleriyle ilgili olduğunu ortaya koyuyor.