Tersi Dünya: Mülteci Çocukların Eğitim Hakkı
Uluslararası Hukukta “Mülteci” Kavramı
Uluslararası hukukta “mülteci” kavramı, vatandaşı olduğu ülke dışında olan ve “ırkı, dini, tabiiyeti, belirli bir sosyal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncesi nedeniyle zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu” için vatandaşı olduğu ülkeye dönemeyen veya dönmek istemeyen kişileri ifade etmektedir. Sığınmacı, mülteci olarak uluslararası koruma arayan ancak statüleri henüz resmi olarak tanınmamış kişilere denir. Göçmen, hem maddi ve sosyal durumlarını iyileştirmek hem de kendileri veya ailelerinin gelecekten beklentilerini arttırmak için başka bir ülkeye veya bölgeye göç eden kişi ve aile fertlerini kapsamaktadır. Esas olarak, ülkesinden zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için değil, eğitim ve çalışma gibi nedenlerle ayrılan kişiler olarak tanımlanabilir.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin verilerine göre tüm dünyada mülteci sayısı 50 milyonu aşmış durumda. Bunun 6,5 milyonu çok uzun yıllardır mülteci olarak yaşamak zorunda.
Bu mültecilerin 2,5 milyonu Türkiye’de. Afganistan, İran, Somali ve beş yıldır Suriye’den göç etmek zorunda kalan insanlar yeni bir yaşamın umudunu Türkiye’de taşıyor. Suriye’deki iç savaş öncesinde mülteciler için sadece geçiş ülkesi olan Türkiye artık bir iltica ülkesi durumunda. Türkiye’ye Suriye’den göç etmek zorunda kalan kayıtlı 2 milyon mültecinin yarısından fazlası çocuk. Bu çocuklarınsa Eylül 2015 itibariyle 663 bini okul çağında.
1995’de tarafı olduğumuz BM Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 22. maddesine göre, Türkiye kendi topraklarındaki mülteci çocukların tümünün sözleşmede yer alan haklardan faydalanması için gerekli önlemleri almakla yükümlü. Peki, Türkiye bu yükümlülüğünü ne kadar yerine getiriyor?
Haklar Kategorisi
Haklar kategorisinde, kişi hakları ve siyasi haklar, “birinci kuşak haklar”; ekonomik, sosyal ve kültürel haklar, “ikinci kuşak haklar”; gelişme ve diğer dayanışma hakları, “üçüncü kuşak haklar” olarak anılırken, eğitim hakkının birden fazla alanla kesişen niteliği, onun bu kategorilerden herhangi birisi içinde sınıflandırılmasını güçleştirmektedir. “Ekonomik”, “sosyal” ve “kültürel” haklar alt kategorilerinden hangisine girdiği tartışmalı olmasına rağmen, eğitim hakkı, çoğu kez ikinci kuşak haklar kapsamında sınıflandırılmaktadır.
Eğitim hakkının ikinci kuşak haklar kategorisine ayrılmasının nedeni, bu hakkın tam olarak hayata geçirilmesinin devletin aktif katılımını ve kaynak sağlamasını gerektirmesidir.
Ekonomik, toplumsal, siyasi yönden ilerlemenin motoru niteliğindeki eğitim hakkının, uluslararası birçok sözleşmeyle korunmaya çalışılmasının temel amacı insan onuruna yakışır bir yaşam standardı oluşturmaktır. Bu amaca hizmet etmek için aşağıdaki sözleşme ve protokoller yürürlüğe konmuştur.
Savaş Alanından Temel Hak Açlığına
Uluslararası sözleşmelere ve anayasaya dayalı bir yükümlülük olarak sağlanması gereken eğitim hakkı çocukların diğer haklarının hayata geçmesini sağlayan temel haklardan biri. UNESCO’nun 2011’de yaptığı araştırmaya göre, eğitim hakkından faydalanamayan Suriyeli çocuklar daha fazla istismar ve kötü muamele riski altında, travma sonrası stres bozukluğu semptomlarını (tedirginlik, stres, endişe, umutsuzluk…) daha fazla gösteriyor, fiziksel ve psikolojik gelişimlerinde çeşitli gerilemeler yaşıyor.
Eylül 2014’te, Suriyeli çocukların devlet okullarına gitmesine olanak veren önemli bir düzenleme kabul edilmiş olsa da çocukların eğitim hakkına erişiminin önünde pek çok engel söz konusu. Bu durum Türkiye’de bulunan Suriyeli aileleri çocukları eğitim alabilsin diye her yolu göze alarak, hayatlarını tehlikeye atma pahasına, başka ülkelere göç etmeye ya da çocuklarını göndermeye zorluyor. Bu zorunlu ve zorlu göçte çocukların birçoğu ne yazık ki eğitim alabilecekleri bir ülkeye ulaşamadan yolda yaşamını kaybediyor. Aylan Kurdi’nin kıyıya vurmuş cansız bedeninin görüntüsü insanlığın belleğine kazınalı çok olmadı. Kurdi ailesi Aylan ve abisi eğitimlerine devam edebilsinler diye Kanada’ya göç etmeye karar vermişti. Ancak olamadı. Tıpkı Aylan gibi bir başka ülkeye geçiş sırasında, Ekim 2015 itibarıyla en az 70 çocuk yaşamını kaybetti.
2014’te çıkarılan Suriyeli çocukların eğitim almalarına ilişkin genelge, çocukların devlet okullarına ya da Suriye müfredatının Arapça okutulduğu, kaynak yetersizliğinden dolayı çoğunlukla paralı olan Geçici Eğitim Merkezleri’ne devam edebilmesini mümkün kıldı. Ancak, bu genelgeye rağmen Eylül 2015 itibariyle Suriyeli çocukların yaklaşık yüzde 60’ı herhangi bir eğitime erişemiyor. Eğitim sistemine dahil olan Suriyeli çocuklar ise kayıt sürecinden başlamak üzere pek çok sorunla karşı karşıya kalıyor.
Bilgi Üniversitesi Çocuk Çalışmaları Birimi’nin yaptığı bir araştırma altyapı eksikliği ve gerekli destek mekanizmalarının oluşturulmaması nedeniyle eğitime erişebilen Suriyeli çocukların dahi eğitim hakkından gerçek anlamda yararlanamadığını gösteriyor. İnsan Haklarını İzleme Örgütü’nün aynı konulu raporuise Suriyeli çocukların devlet okullarına gitmesine olanak veren yasa kabul edilmiş olsa da dil engeli, toplumsal uyum sorunları ve ekonomik zorluklar gibi temel engellerin çocukların eğitim hakkının ihlaline yol açtığını belirtiyor.
Türkiye’de Göçmen Çocuklar İçin Eğitim
Avrupa Birliği Göçmen Entegrasyon Politikaları Merkezi raporuna göre Türkiye göç alan bir ülke olmasına rağmen göçmenlerin eğitimine yönelik politikaların üretilmesinde diğer ülkelere göre yetersiz kalmıştır. Göçmenlerin eğitimine yönelik yasal metinlerin olmasına karşın, göçmen, sığınmacı ve mülteci çocukların eğitime erişimi ile ilgili koşulları elverişsizdir. Bununla birlikte ülke çapında göçmenlere verilecek eğitimle ilgili hiçbir yönlendirme veya koşul içerikli bir yönerge de bulunmamaktadır. Okullar göçmen eğitimi için hazırlanmamış ve öğretmenlere göçmen çocuklara verecekleri eğitimde; kültürlerarası eğitime yönelik vatandaşlık, insan hakları, göçmenlere karşı ayrımcılık vb. konularda hiçbir rehberlik de yapılmamıştır. Okulların göçmen eğitimine hazırlıklı olabilmesi, göçmen politikalarının belirlenmesi ve planlanmasına bağlıdır. Bu amaçla Milli Eğitim Bakanlığı, 26 Nisan 2013 ve 26 Eylül 2013 tarihlerinde yayımladığı genelgeler ve çeşitli faaliyetlerle Türkiye’ye gelen Suriyelilerin eğitim sorununa çözüm üretmeye çalışmıştır. Ekim 2014’te yürürlüğe giren Geçici Koruma Yönetmeliği sayesinde, Suriyeliler sağlık, eğitim ve sosyal yardım hizmetlerin erişim hakkı elde etmişlerdir. Daha sonra 23 Eylül 2014 tarihinde 2014/21 sayılı Yabancılara Yönelik Eğitim-Öğretim Hizmetleri başlıklı genelge ile Suriyeli çocuklara sunulacak eğitim hizmetleri belirli bir standarda bağlanmış ve güvence altına alınmıştır. Dahası Milli Eğitim Bakanlığı’nın yayımlamış olduğu 2015-2019 stratejik planında ilk defa mültecilerin eğitimlerine yönelik planların yer aldığı görülmektedir
Mülteci Çocukların Türkiye’de Okula Kayıt Olma Süreçleri
Türkiye’de okula gitmek isteyen Suriyeli çocukların aileleri öncelikle AFAD ya da İlçe Emniyet Müdürlüğü’nde kimlik kaydı yaptırmak zorunda. Okula kaydolmak isteyen kişinin pasaportu yoksa kişisel kimlik bilgilerini vermesi yeterli; kişinin parmak izi alınıyor, fotoğrafı çekiliyor ve verdiği bilgiler kaydediliyor. İkamet izni olanlara Yabancı Kimlik Kartı, geçici koruma altındakilere ise Geçici Koruma Kimlik Kartı veriliyor. Ancak, bu süreç her zaman pek kolay olmuyor, prosedürü uygulayanlar tarafından keyfi olarak ya da bilgisizlik sebebiyle Suriyelileri zorlar hale getiriliyor. Kayıt sırasında Suriyeli ailelerden sunmaları mümkün olmayan, muhtardan alınacak ikametgâh belgesi, kira kontratı ya da elektrik-su faturası gibi, belgeler talep edilebiliyor. Bu tür zorluklar çocukların okula kaydının yapılmasının önünde ciddi engel oluşturuyor.
Öncelikle, Suriyeli çocuklar ve aileleri okullara kayıt konusunda yeterince bilgiye sahip değil. Böyle olunca da kayıt başvurusu bile yapamıyorlar. Çevrelerinde konu hakkında bilgi sahibi Türkiyelilerin ya da süreci öğrenmiş diğer mültecilerin yardımıyla çocuklarını okula kaydettirmeye çalışanların önüne de çeşitli engeller dikiliyor. Bu kez okul yöneticileri yine keyfî olarak ya da bilgisizlik sebebiyle çocukları reddedebiliyor ya da temini mümkün olmayan belgeler talep ediyor. Ola ki bütün engelleri aşıp okula kaydını yaptırabilir ve başlayabilirse çocuklar bakın neler yaşıyor:
- Çoğu Arapçadan başka dil bilmeyen Suriyeli çocuklar Türkçe eğitim verilen okullarda dil engeliyle karşılaşıyor. Dil çocuğun hayatı anlama ve anlamlandırmasında, kendini ifade edebilmesinin temelidir. Ana dilinin konuşulmadığı bir okulda çocuk eğitim hakkına erişmiş sayılamaz.
- Her ne kadar eğitim ücretsiz gibi görünse de ulaşım, kırtasiye gibi masraflar yüksek bir meblağ tutuyor. Çalışma izni olmaması sebebiyle ya hiç çalışamayan ya da çok kötü koşullarda kaçak çalışan Suriyeli aileler bu masrafları karşılayamadıkları için çocuklarını okuldan almak zorunda kalıyor.
- Mülteci çocuklar okulda yaşıtları, öğretmenler ve diğer çocukların aileleri tarafından zorbalığa maruz kalabiliyor. Bu da çocukların maruz kaldıkları bu zorbalığa rıza göstermelerine ya da ailelerin çocuklarını okula göndermemelerine yol açıyor. Görmezden gelinene zorbalık çocuğun tüm gelişimini olumsuz etkiliyor ve yaşamla ilişkisini sekteye uğratıyor.
- Çoğunluğu paralı olan Geçici Eğitim Merkezleri dışındaki devlet okullarının Suriyeli öğrencilere uygun ayrı bir müfredatı bulunmuyor. Çocuklar daha önce devam ettiklerinden farklı bir eğitim sistemine geçiş yapmak zorunda kalıyor. Bu da onların akademik başarısını olumsuz yönde etkiliyor
- Öğretmenler hem mülteci çocuklar hem de prosedürler konusunda yeterli bilgiye sahip değil. Sınıf içerisinde çıkabilen ayrımcılık, dışlama vb. sorunlarla baş etmekte yetersiz kalabiliyorlar.
- Eğitim sürecinde karşılaşılan keyfî tutumlar ve hak ihlallerine karşı mülteci çocukların hak arama yolları da mevcut değil. Bu da hak ihlallerinin cezasız kalmasına yol açıyor.
Daha iyi şartlarda yaşayacağımız, bir olabileceğimiz günler için yazıyorum. Birilerine ışık olup içindeki aydınlığı ortaya çıkarmasına sebep olması dileğiyle.
Kaynakça:
Emin,Müberra Nur Türkiye`deki Suriyeli Çocukların Eğitimi, Siyaset Ekonomik Toplum Araştırmaları Vakfı Yayını, 2016, İstanbul, s.8.
Figen Ereş, Türkiye’de Göçmen Eğitimi Sorunsalı ve Göçmen Eğitiminde Farklılığın Yönetimi,Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2): 017-030, 2017.
5Koch, IdaElisabeth, Human Rights As IndivisibleRights: TheProtection of SocioeconomicDemandsundertheEuropeanConvention on Human Rights, MartinusNijhoffPubl.,Netherlands, 2009, s. 150-151.
Milay Vardar, Mülteci, Göçmen, Sığınmacı Arasındaki Farklar, http://bianet.org/bianet/toplum/167434-multecigocmen-siginmaci-arasindaki-farklar( Erişim Tarihi, 18.12.2016) .