Kapitalizmin Kurallarının ve İş Yasalarının Uygulanmadığı Şirket Ütopyaları
Gazetecilerimiz, dünyanın "özel ekonomik bölgelerinden" üçüne erişti ve şirketler için cennet ve işçiler için çöl buldu.
ÖZEL ARAŞTIRMA
MATT KENNARD VE CLAIRE PROVOST
KAMBOÇYA HUKUKUNDA, ÖRGÜTLENME HAKKININ DEMİRLE KAPLI OLDUĞU SÖYLENİR. Hiç bir işveren, devlet memuru ya da vatandaş sendika faaliyetini engelleyemez. Bununla birlikte, In This Times gazetecileri, Kamboçya'nın en büyük özel ekonomik bölgelerinin(SEZ) duvarları içinde, işçilerin etrafını çitle çevirerek ve sendikaları çıkartarak iş gücünü sıkı kontrol etme üzerine dizayn edilmiş bir sistem gördüler. Bir düzineden fazla işçi ve emekçi eylemci, Kamboçya'daki herhangi bir yerde bağımsız olarak düzenlenmesi kolay olmadığı halde, özel ekonomik bölgelerde yasanın açıkça ihlal edildiğini doğruladılar. Sonuç hoşnutsuzluğu köpürtüyor.
Geçtiğimiz 50 yıl boyunca, dünya ülkelerinin yarısından fazlası, yabancı yatırımcılara özel ekonomik bölge olarak devredilebilmesi için bölgeler oluşturdular. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), çoğu göçmen kadın olmak üzere 66 milyondan fazla kişinin 3.000'den fazla SEZ'de çalıştığını tahmin ediyor.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra, İrlanda'dan Güney Kore'ye kadar ülkeler yabancı sermayeyi çekmek ve iş yaratmak için bu bölgeleri tekliflerde kurdular. 1980'li ve 1990'lı yıllarda, dünyanın her bölgesindeki devletler aynı şeyi yaptılar. Bugün bu model, Burma'dan Küba'ya yeni bölgeler açmak için yarışan ülkelerle popülaritesinde yeni bir dalgalanma yaşıyor.
Dünya Bankası'ndan Thomas Farole, Economist'e 2015 yılında, "10 yıl önce [SEZ]i olmayan bir ülkenin ya şimdi var ya da bir tane planlamayı düşünüyor" diye konuştu. Ancak, bu bölgelerin başarısı genellikle ne kadar yabancı paranın çekildiğini ya da ne kadar ekonomik büyümeye neden oldukları ile ölçülürken, bu alanlara güç veren milyonlarca işçinin sesi nadiren duyulmaktadır. Bu, işçi perspektifinden SEZ'lerin hikayesidir.
Tipik olarak, yatırımcılara sunulan havuçlar, özel vergi ve gümrük vergisi muafiyeti, ayrıca ucuz arazi, su ve elektrik. Pakistan ve Namibya gibi bazı ülkelerde bunlar ulusal çalışma yasalarına yönelik muafiyetler bahşetmeyi de kapsıyor. Ancak durum böyle değilse bile, bu bölgeler işçi hakları ihlalleri için popüler noktalar haline gelmiştir.
Dünyanın en eski ve en büyük SEZ'lerinden biri olan Çin, Shenzhen'deki SEZ'lerde In These Times, SEZ hikayesinin ikinci faslına-işçi ihlallerine- şahit oldu. Belirgin olmasa da, SEZ'ler ucuz ve itaatkar emeğin istikrarlı arzının üstü kapalı sözünü sunarlar. Bir kere SEZ'in iş gücü harekete geçer ve taleplerde bulunmaya başlarsa şirketler çok kolay başka hudutlara taşınırlar. ILO(Ulslararası Çalışma Örgütü), SEZ'leri, "küresel ekonomide aşağı doğru çeken yarış alameti" olarak adflandırır. Shenzhen'de fabrika kapanışları ve yeniden geliştirme, göçmen işçileri işsiz, evsiz ve umutsuz bırakıyor.
GREV OLMAYAN BÖLGE
New York'taki New vSchool'da küresel araştırmalar programı başkanı ve yardımcı profesör Jonathan Bach, 1960'larda ve 1970'lerde Filipinler'de kurulan ilk SEZ'ler "neredeyse çalışma kampları gibiydi" diyor. "Şehirlerden ayrıydılar: İşçileri getirirsin, onları yatakhanelerde barındırır, onları bir şekilde kullanır ve onlardan kurtulur ve yenilerini getirirsin. Ve sonra eğer iş yapma maliyeti çok pahalıya mal olur ya da çok sorunluysa-protesto ya da bir şey varsa-, o zaman bavulunu toplar ve başka bir yere taşınırsın."
Bu, bugün hala bir çok Sez'lerde modeldir. Bazı ülkelerde hükumetler bu bölgede yatırımcılara ulusal iş kanunlarından resmi muafiyetler vererek daha güzel hale getirdiler. Pakistan'da işçilerin bu yabancılaşmış bölgelerde greve ya da diğer iş yavaşlatma eylemlerine gitmeleri yasaktır. Togo'da hükumet iş müfettişleri, erişimlerini kısıtlayan yasalar nedeniyle bölgelere girmek için mücadele ediyorlar. Nijerya İhracat İşleme Bölgesi Yetkili Makamının internet sayfası: "Bölgedeki faaliyetlerin başlamasından sonra 10 yıl boyunca herhangi bir grev ya da lokavt olmamalı ... ve bölge içinde ortaya çıkan herhangi bir ticaret ihtilafı Yetkili Makamca çözülür" diyor.
Ancak bu resmi muafiyetlerin olmadığı yerlerde bile, SEZ'lerdeki yerel makamlar düzenli olarak işçi hakları ihlallerini göz ardı etmekle suçlanmaktadır.
SEZ'LERDE DAHA ZOR
Kamboçya'nın başkenti Phnom Penh'nin eteklerinde, Phnom Penh Özel Ekonomik Bölgesi(PPSEZ) uzanır. Ana kalkınma modeli kendini ucuz emek rezervi ve düşük vergi olarak satan bir ulusta PPSEZ, hükumetin inşa etmeye çalıştığı yeni ekonomiyi oluşturur.
Başkentten arabayla 9 mil uzakta, her seferde 20 dakika boyunca hareket etmeyen düzensiz yol boyunca trafik yavaş ilerler. Tozlu yoldan saptığınızda ve bölgenin azametli nizamiye kapısından geçtiğinizde bambaşka bir dünyaya girersiniz: 1.4 mil karelik asfalt yollar fabrikalarıyla her iki yönde de yayılırlar.
In This Times, PPSEZ'i uluslararası yatırımcılara ve gazetecilere temsil eden halkla ilişkiler firması Brains Communication'ın konuğu oldu. Brain Communication bizi 40 derecelik sıcaklıktan koruyan klimalı, deri döşemeli ve özel şoförlü Mercedesler ile karşılıyor.
Phnom Penh SEZ CEO'su Hiroshi Uematsu, ofislerinin dışında duruyor, 4 Nisan.
Kurumsal kontrol etkenlerine uygun olarak bölge, hükümet tarafından yönetilmemekle birlikte özel bir şirket olarak kurulmuştur. Bölgenin Japon CEO'su Hiroshi Uematsu ile tanışacağız.
PPSEZ'in kuruluş misyonu Japon yatırımcıları Kamboçya'ya çekmekti, diyor Uematsu. Yaklaşık on yıl sonra, 44 Japon firmasının yanı sıra, 13 diğer ülkeden 32 şirketi çekmeyi başardı. Yamaha orada bir fabrika işletiyor ve Coca-Cola halen bir fabrika kuruyor. Diğer fabrika isimleri-hazır giyim üreticisi Kingmaker Ayakkabı, elmas parlatıcısı Laurelton Diamonds pek tanınmayanlar, ancak dünyadaki en ünlü markaların tedarikçileri veya yan kuruluşları olarak listelenenler: Timberland, Puma, Apple, Old Navy.
Uematsu, Kamboçya'da çok mutlu. "Bu ülkede güvende hissediyorum" diyor. "Bazen doğrudan sendika faaliyetleriyle yüzleşiyorum ... Filipinler'de çok dikkatli olmalıydım, buğulu cam ve güvenlikle."
Gerçekten de, çevredeki şehrin kaosunun uyumsuz bir sakinliğe yol açtığı bozulmamış bir bölgede patronun güvensiz hissetmesini hayal etmek zor. Oysa, Kamboçya'nın herhangi bir yerinde manzara çok farklı. Uematsu ile konuşurken polis, şehrin öbür yanında yaklaşık 100 protestocuyla çatıştı ve başından ağır yaralanmış iki aktivisti orada terk etti. Kalabalık, bağımsız emek örgütlemesini kısıtlayan yeni bir sendikal yasanın yürürlüğe konduğu sırada Kambaçyo Ulusal Meclisi'nin dışında toplandı. Kamboçya Halk Partisi tarafından fiili bir parti devleti kuran ve son 31 yıldır Kamboçya'da başbakan olan Hun Sen'in hükümeti, 2013'te ulusal bir grevden korktu ve bu siyasi muhalefetin bu kutbunu kısıtlamaya yöneldi.
Kamboçya'nın iş gücünün çoğu, iktidar partisine siyasi olarak bağlı olan ve işçiler yerine hükumeti ve işverenleri etkili bir şekilde temsil eden "sarı sendikalar" tarafından temsil edilmektedir. Kamboçya'nın bağımsız sendikalar bloku nispeten küçük olmasına rağmen Kamboçya'nın güç simsarlarını korkutuyor. Sendika liderleri dövülüyor, uydurma suçlarla hapsediliyor ve öldürülüyorlar. 22 Ocak 2004'te, Kamboçya Krallığı İşçileri Serbest Sendikası'nın kurucusu ve lideri ve muhalefetteki Sam Rainsy Partisinin bir destekçisi olan Chea Vichea, sokakta gazete okurken kafasından ve göğsünden vuruldu.
Giysi işçileri, PPSEZ'in kapılarını(L to R) dışında toplanıyorlar: Pich Sophal, 29; Sophen Leng, 29; Seng Sovirak, 26; Pheakdey Phom, 36; Sem Visal, 26.
CEO ile yaptığımız ziyaretten iki gün sonra bölgeye döndüğümüzde bağımsız bir sendika grubu olan Kamboçyalı Giyim İşçileri Demokratik Birliği Koalisyonu'ndan bir çevirmenle tuk-tuk'la(triportör) geziyoruz.
Bu sefer iki yıl önce Evergreen konfeksiyon fabrikasından işten çıkartılan beş işçi ile görüşmeye geldik. İşçiler, işten çıkarmaların misilleme olduğunu savundu. Evergreen'deki eski bir düğme deliği zımbacısı olan 29 yaşındaki bir çalışan, Pich Sophal, "İki sendikanın da üyelerinin hepsini işten çıkardılar" dedi.
Kamboçya'da herhangi bir yerde organize olmak zor olsa da, In These Times ile konuşan bağımsız sendika üyeleri, bunun bir SEZ içinde daha da zor olduğunu belirttiler.
Evergreen'in paketleme bölümünde çalışan 29 yaşındaki Sophen Leng, "İşveren birlik için çalıştığımı veya sendikaya üye olduğumu bilirse, bu beni ne pahasına olursa olsun işten çıkarma için yol bulacakları anlamına geliyor" dedi.
"Evergreen'den uzaklaştırıldıktan sonra başka bir fabrikada çalışmaya başladım. İlk sözleşme genellikle kısa vadeli bir sözleşmedir. Sözleşme sona erdiğinde sendika bağlarımın olduğunu ve beni işten çıkarıldığımı fark ettiler."
Kamboçyalı Gıda ve Hizmet İşçileri Federasyonu Başkan Yardımcısı Ou Tepphallin, SEZ'lerin işçilerin dışına duvar örerek bağımsız sendikalara da meydan okuduğunu söyledi.
"Sendika liderinin veya aktivistin içeriye girmesi kolay değil" diyor. "[İşçilerle] koordine etmek için randevu almamız gerekiyor" diyor. Hatta, işten sonra onların yolunu kesip yakalamak çok zor, çünkü özel otobüsler SEZ'in dışında evlerine götürmek için bekliyorlar.
Örgütlenmek için işçilerin ateşlenmesi Kamboçya'da yasadışıdır. Bu nedenle, örgüt çabaları engellemektedir. In These Times, PPSEZ ve Manhattan SEZ dahil olmak üzere, Kamboçyalı SEZ'lerde ürünlerinin bulunduğu bildirilen sekiz çokuluslu şirketi tespit etti. Apple ve Puma da dahil olmak üzere altısı, sendika haklarını destekleyen kurumsal ahlak kurallarına sahipler.
Eğer bu açık yasal ihlallerden haberli iseler- ve şimdi haberdar oldular - ne yaptıklarını soruyorsanız, son gün sadece ikisi cevap verdi. Skechers, sendikalaşma hakkını teyit eden Amerika Ayakkabı Dağıtıcıları ve Perakendecileri'nin fabrika işletim talimatlarına uyduğunu yazdı. Ancak herhangi bir spesifik işyeri ihlaline değinmedi ve GMAC web sitesindeki profilinde gösterdiği üzere Manhattan SEZ'de mal üretip üretmediğini doğrulamadı ve kabul etmedi. Levi Strauss, bir PPSEZ kot fabrikası bir Levi Strauss yan kuruluşu olan Dockers'ı bir alıcı olarak listelemiş olmasına rağmen, SEZ'lerden ürün sağladığını reddetti.
SENDİKASIZ TASARIM
Sivil toplumdan bir kaynağa göre, kanun yapıcılar tarafından danışmanlık verilen 2005 SEZ Yasası'nın planlama safhasında Kamboçya hükümeti başlangıçta iş kanunundan muafiyetler oluşturmaya çalışıyordu. İsmi verilmemesi kaydıyla konuşan bir kaynak, In These Times'e, avukatların "ekonomik özel bölgeleri nasıl sendikasızlaştırabiliriz hakkında Ticaret Bakanlığı'na teknik danışmanlık için yanaştıklarını" anlatıyor.
Phnom Penh'deki İş ve İnsan Hakları İttifak Merkezi'nin yürütme direktörü Tola Moeun, hükumetin bölgeleri iş yasasından muaf tutmayı planladığını doğruladı: "Dernek kurma özgürlüğü, toplu sözleşme yapma özgürlüğü yok vb. Grev hakkı yok. Ancak sendikalardan gelen, kalkınma ortaklarından gelen ve Avrupa ve ABD gibi ithalat ülkelerinden gelen tepkiler sonrasında hükumet planlarını geri çekti."
Yine de, SEZ'lere kimin girebileceğine dair sıkı bir kontrolle ve örgütçülerin işten çıkarılmaları için cezasızlıkla birlikte Kamboçya basitçe fiilen sendikasız yapılmış görünüyor.
SAATTE 81 CENT
Örgütlenmenin önündeki engeller Kamboçya'da işçi militanlığının yükselişini durdurmadı. Başlıca şikayet, çalışma koşulları değil-gerçi bazı sendikalar havalandırma ve temiz su gibi şeyler talep ettiler- daha çok düşük ücretler.
2013 yılının sonunda, binlerce işçi, 85 dolardan 160 dolara aylık asgari ücret artışı talep etmek için bir greve katıldı. Hükümet sonunda ayaklanmayı önlemek için ücreti 140 dolara yükseltti.
Bir paketleme işçisi olan Sin Root, 39 yaşında, 9 Nisan'da Manhattan SEZ duvarlarının hemen dışındaki bir kafede birlikçilerle bir araya geldi.
Daha yüksek bir asgari ücretin düşmanlarından biri Kamboçya'daki Giysi Üreticileri Derneği'dir(GMAC). GMAC'ın Phnom Penh ofislerinde In This Times, ayda 140 dolarlık yeni asgari ücretin(haftalık 40 çalışma saati için, saat başına 81 cent hesaplanan) yabancı yatırımı körelttiğine inanan çabuk öfkelenen ünlü İcra Dairesi Başkanı General Ken Loo ile buluştu. Rakamlar aksini gösteriyor: Dünya Bankası verilerine göre, Kamboçya'daki doğrudan yabancı yatırım, 2013'te hafifçe azalmış, daha sonra önceki seviyelerine tekrar yükselmiştir. Rakamlar, ücret artışının yürürlüğe girdiği 2016 yılı için henüz geçerli değil.
"Asgari ücrete inanmıyorum. Ben piyasanın gücüne inanıyorum", diyor Loo. "Çok çalışan işçiler...daha çok kazanıyor olabilirler, ancak ... tembel tenekelere para vermek zorundalar." Ne kadar ödendiğini söylemeyi ise reddediyor.
Oysa, tembel teneke denilenler farklı bir hikaye anlatıyorlar. "Ayda 140 dolar, bizim için yeterli değil, ama hala bu işi yapıyoruz" diyor, kocasına ve çocuklarına destek çıkan 36 yaşındaki tekstil işçisi Sokha Khan. Diğer çalışanlar ise In These Times'a, aylık 140 dolar bir kişinin yaşam masraflarını karşılamak için yeterlidir, ancak bir aileye yeterli değildir diye anlatıyorlar.
Sokha, "Fabrikada bir birlik olursa iyi olur, çünkü bir şey talep edebiliriz," diyor.
Kadınların Kamboçya'daki SEZ çalışanlarının yüzde 95'i olması tesadüf değildir. Bölgedeki SEZ'leri teşvik eden Asya Kalkınma Bankası, 2015 raporunda kadın işe alma mantığını açıkça belirtti: "Kadınların çevik parmaklarına ve sabrına, genelde bölgede işgücü yoğunluklu süreçlerin gerektirdiği rutin görevlere sahip oldukları söyleniyor ve grev ya da iş yavaşlatmaya erkeklerden daha az hevesliler."
Bu mantık her zaman geçerli değildir.
ÖRGÜTSÜZ EMEK, KANUNSUZ GREVLER
Phnom Penh'den doğuya doğru dört saatlik sürüş mesafesinde ve Kamboçya'nın Vietnam ile olan doğu sınırındaki Mekong Nehri boyunca Bavet bölgesi bulunur. Bu bölge, ABD'nin İkinci Dünya Savaşı'nda Japonya'ya attığı bomba miktarından çok daha fazlasını attığı 1969-1970 gizli askeri operasyonu olan Operation Menu'da en çok bombalanan bölge arasındadır.
Şimdi Bavet'in yemyeşil tarlaları ve geniş yolları üç büyük SEZ'e ev sahipliği yapıyor. Manhattan SEZ 2006 yılında hizmete girdi ve o zamandan beri işçi hareketlerinin-şiddetli ve şiddetsiz- merkez üssünde. Kapılarının ardında bağımsız sendikalar yoktur ve işçi huzursuzluğunun örgütlü bir kanalı olmaksızın bu yer bir barut fıçısıdır.
Kendisine e-mail gönderdiğimiz SEZ'in genel müdürünün ismini vererek kapılardan geçiyoruz. Kendisi orada değil, ancak ismi yeterli. İçeride, işçiler SEZ boyunca yerleşim yeri boyunca yer alan ana yoldan aşağıya yürüyorlar, bazıları öğle yemeklerini dışarıda yiyiyor bazıları da evin yolunu tutuyorlar. Konuşmak için durdurduğumuz herkes tedirgin - işleri, sendikalar ve son militan eylemler hakkında.
34 yaşında bir giyim işçisi olan Daly Cayva ile olan bu konuşma tipik bir konuşmaydı:
"Nerede çalışıyorsun?"
"Hazır giyim fabrikası."
"Aylık ne kadar para alıyorsunuz?"
"Çalıştığım bölümde 140-150 $ arasında."
"Yaşamak için yeterli mi?"
"Geçindirdiğini söyleyebiliriz."
"Sen bir sendika üyesi misin?"
"Yok hayır."
"Niye?"
"Sendika hakkında bir şey bilmiyorum."
"Sendika sizin için daha iyi hale getirmez mi-daha fazla para kazanabilirsiniz?"
"Burada sendika hakkında bir şey bilmiyorum."
"Burada sendikaya katılmak tehlikeli midir?"
"Bunu bilmiyorum."
"Konuşmanız tehlikelidir mi?"
"Sıcak ve eve gitmek zorundayım."
Kamboçyalı İşçi Konfederasyonu başkanı Ath Thorn, hiç kimsenin sendikalar hakkında konuşmak istemediğine şaşırmıyor. Şubat 2012'de Manhattan SEZ'inde yüksek ücret için protesto gösterisinde üç kadın silahla vuruldu. Olay, müşterilerinden biri Puma olan Tayvanlı Kaoway Spor fabrikasının önünde meydana geldi. Thorn, o zamandan beri "Gerçekten katılar. Artık sendikamızın oradaki örgütlenmesine izin vermiyorlar" dedi.
Fakat bağımsız örgütlenmeyi imkansız hale getirmek istenmeyen sonuçlara yol açtı. Thorn, "Zaman zaman bu bölge çok ilginç" diyor. "Maaşlarını artırmak istiyorlarsa, bir lider olmadan harekete geçip bir araya geliyorlar. Eğer şimdi bir şeyler yapmak istiyorlarsa, bütün bölgede grev yapacaklardır. Ancak içeride kolay erişimemize izin verilmez ise, içeride yönetilmez, bu nedenle her protesto sırasında şiddet olur."
İşçi şikayetlerinin ifade yolu az olduğunda ve hükumet yasaklamaları sertleştiğinde, çoğu, hayal kırıklığı patlamalarının çok olacağını öngörüyor. Duvarlar arasındaki depolama işçileri sadece bu kadar uzun çalışır.
SEZ İÇİN TİPİK BİR ÖRNEK
Çin, ilk SEZ'yi 1980 yılına kadar açmasa da, onun SEZ bölgeleri en ünlüler arasında yer almaktadır. Bugün Çin, dünya SEZ işçilerinin 40 milyon kadarını(neredeyse üçte ikisi) barındırıyor.
Hong Kong sınırı boyunca güney Çin'de bulunan Shenzhen SEZ, ülkenin ilkiydi. 1980 yılında Komünist Partisi lideri Deng Xiaoping tarafından kapsamlı ekonomi reformların öncüsü olarak açıldı. Jonathan Bach, Shenzhen'in her zaman SEZ'lerden farklı emelleri olduğunu belirtti: "pazar, emek ve sermaye ile ilgili belirli fikirleri ithal etmek ve bu fikirleri ülkenin geri kalanını etkilemek için kullanmaktan daha fazla".
O dönem Shenzhen, tarım ve balıkçılıkla uğraşan başka bir kırsal alana bölünmüş nispeten küçük bir bölge idi. Shenzhen o zamandan beri yaklaşık 800 mil kare alanı kapsayacak şekilde genişletildi. Mega şehrin toplam ekonomik çıktısı, İrlanda veya Vietnam'dan daha yüksek veya eşittir. Onbinlerce fabrika, dünya çapında ihracat yapmak için milyonlarca iPhone, çanta, kot ve daha fazlasını üretti.
Kamboçyalı İşçi Konfederasyonu başkanı Ath Thorn, Kamboçya Giyim İşçileri Demokratik Birliği Koalisyonu ofislerinde, 5 Nisan.
2010 yılında Shenzhen, 30'uncu doğum gününü trampetler ve havai fişeklerle kutladı. Çin Devlet Başkanı Hu Jintao şehre gitti ve onu "bir mucize" olarak selamladı. Kısa vadeli iş sözleşmeleri ve performansa dayalı ücretler gibi, orada öncülük edilen politikaların birçoğu o zamandan beri ülke çapında yaygınlaştırılmıştır. SEZ modeli ile, Çin'in sanayileşme ve patlayıcı üretime dayalı ekonomik büyümesini harekete geçireceğine itibar edildi.
Yabancı yatırımcıları Shenzhen'e çekmek için, merkezi hükumet bölgeye kendi vergisini ve diğer ticari teşvikleri koyma yetkisi verdi. Fakat Shenzhen, ürünlerini yapmak için ucuz yer arayan yabancı firmalara sunmak için başka bir şey daha önerdi: Çin'deki kırsal kesimden gelen milyonlarca göçmenin iş gücü.
1950'lerin sonlarında kentleşmeyi azaltmak için Çin'in hukou hanehalkı kayıt sistemi, bu göçmenlerin haklarını ciddi şekilde kısıtladı. Hukou, sübvanse edilen sağlık ve eğitim gibi hizmetlere ulaşımı kalıcı ikamet yeri şartına bağlar. Göçmen işçiler nadiren o yeri değiştirebilirler.
Fabrikalara sürekli bir emek akışı sağlamak için göçmen işçilere geçici ikamete izin belgesi verildi - ancak yalnızca bir işleri olduğunda. Yasal ikametgahları işverenleriyle bağlantılı olduğu için, işlerini kaybetmek sürgün veya riskli, belgesiz bir varoluş anlamına geliyordu. Avustralya Ulusal Üniversitesi'nde bir araştırmacı olan Anita Chan, 1990'lı yılların hukou sistemi altındaki Shenzhen'i, geçiş sistemi altında Güney Afrika'daki apartheid'e benzetiyor.
Bazı fabrika patronları, işçilerden "teminat" ödemeleri gerektiği veya işçilerin belgelerini ele geçirme gibi baskıları arttırıcı stratejiler geliştirdiler. Çoğu işçi, Hong Kong Politeknik Üniversitesi'nde profesör olan Pun Ngai'nin "baraka çalışma rejimi" dediği gibi, çalıştıkları işe bağlantılı yerlerde yaşıyordu.
1990'larda ve 2000'lerin başında Shenzen, çoğu işçinin bildirdiği üzere, Mickey Mouse kitapları, Teletubbies ve Reeboks gibi şeyler yapmak için iş güvenliğinin olmadığı fabrikalarda inanılmaz uzun saatler çalıştığı küresel terhanelerle eş anlamlı hale geldi. Ücretler, SEZ içinde muhakkak düşük değildi, ancak koşullar genellikle korkunçtu. Zorunlu ve ücretsiz mesai sıradan bir şeydi.
İşyerinde meydana gelen yaralanmalar, Shenzhen mucizesini besleyen göçmenlerin çoğunu da korkuttu. 1997'de batı Guangzhou'dan Shenzhen'e çalışmaya gelen 60 yaşındaki göçmen işçi Huang Ming(takma isim), gelişinden iki yıl sonra işte yaralandığını söylüyor. "Masa ve sandalyeleri lehimliyordum ve kıvılcım gözüme kaçtı", diyor. "Resmi bir belgem var, ancak ... şirket, 'Tazminat istersen istifa etmen gerek' dedi."
Shenzhen, fabrikalar kapanırken ve finansal kuleler yükselirken bir inşaat patlaması yaşıyor.
Chan, hukou hanehalkı kayıt sistemi Shenzhen'deki fabrikalarda çalışanların mücadele etmelerini ve daha iyi koşullar sağlanmasını zora sokuyor, diyor. Ancak, bunun yatırımcılara iş kurmak için bir bonus olarak reklam edildiğinden şüpheleniyor. "Biliyorlardı,reklam etmek zorunda değillerdi. Kulağa hoş gelmiyor. Bir de sosyalist olacaklardı, anlıyorsun."
1990'lı yıllardan beri yavaş ve düzensiz olmasına rağmen Çin'de çalışma koşulları iyileşti. Hukou, 2004 yılında uygun kağıtları olmadığı için tutuklanan, Çin'in Kuzey şehri Handan'da üniversite mezunu birinin gözaltında ölümünden sonra "gevşedi". Chan, reformlar sadece o kadardı diye ekliyor. Tutuklamalar durdu, fakat "bu göçmenlerin yerel halkla aynı haklara sahip olabileceği anlamına gelmiyor" diyor.
Bununla birlikte, kısmen, "bir çocuk" politikasının nüfus artışını yavaşlatması ve ülkenin üretim patlamasına neden olan artı emeği azaltması nedeniyle ücretler arttı. İşçiler ayrıca, bağımsız işçi eylemcilerinin yorulmak bilmeyen çabaları sayesinde, daha iyi örgütlendiler ve hakları hakkında daha iyi eğitim aldılar.
Fakat şehir, teknoloji ve finans modeline geçişin agresif gündemini izlerken Shenzhen'deki göçmen işçiler yeni zorluklarla karşılaşıyorlar. Ücretler arttıkça, gittikçe parlayan bu metropolde yaşamanın maliyeti de artıyor. Sanayi alanları ofis bloklarına dönüştürülüyor. Göçmen işçilerin onlarca yıldır yaşadığı bütün mahalleler yıkılıyor.
Özellikle giyim, oyuncak ve ayakkabı fabrikaları Çin'den, Vietnam ve Bangladeş gibi düşük ücretli ülkelere doğru ilerliyorlar. Diğerleri, daha az asgari ücretle Çin'in iç bölgelerindeki illere taşınıyorlar. Shenzhen'de, fabrikaların kapanması ve maaş çeklerinin patronlar tarafından ödenmemesi raporlara göre yaygınlaştı.
Bach, Shenzhen için şu anki problem, "Mümkün olduğunca çok işçiyi Shenzhen'e nasıl alabilirsiniz?" değil artık, aksine, "Yüksek ücret isteyen düşük vasıflı işçileri nasıl işten atabilirsiniz?" diyor.
"Düşük seviye işleri yapmaya alışkın işçileri basitçe eğitmek yerine, şirketlerin bu düşük düzeyli çalışmayı bulabilecekleri yerlere taşındıklarını görüyorsunuz" diyor. "Küresel ekonomideki oyunun adı bu: Ülkeleri birbirine düşürmek. Ve özel ekonomik bölge fikri, kendi ulusal yargıları dahilinde bile ülkelerin farklı yargı yetkilerine sahip olmalarına izin vermek gibi bir şeydi."
Chan, "daha iyi anlaşmalar koparmak için tüm Çin'de taşınan" firma olarak acımasız montaj hatlarında 14 işçinin intiharına sebep olan iPhone imalatçısı Foxconn şirketini örnek olarak veriyor. Uygulama, ABD eyaletlerinin, fabrikaları kalkınma anlaşmaları ve sendika karşıtı yasalarla ikna etme biçimiyle paraleldir.
Ancak üreticiler nereye giderse gitsinler, işçilerin sonsuza dek ucuz ve uyumlu kalmasını bekleyemezler.
SERMAYE'NİN GÖZETLEYEN HAPİSHANESİ
2000'li yıllarda, Shenzhen gözetleme teknolojileri için bir kez daha test alanı haline geldi. Şehir, video yayınlarını cep telefonlarından alınan biyometrik verilerle ve zorunlu ulusal kimlik kartlarıyla ilişkilendiren geniş bir veri tabanı olan Golden Shield programı için pratik olarak 200.000 kapalı devre TV kamerasını kamusal alanlara yerleştirdi.
Günümüzde Shenzhen sokakları boyunca gezici gözler gibi dolaşan sayısız gözetleme kamerası var. Tepede, gökdelenler, KFC, McDonald's ve 7-11 gibi firmaların logolarıyla bezenmiş yanıp sönen neon ışıklarla geceleyin parıldıyorlar. Etkisi, sermayenin vahşi ve serbestlik içinde tüyler ürpertici bir kurumsal ütopyanın olduğudur, ancak insanlar ağır gözetim altındadırlar.
Resmi olarak, kameralar suçla savaşmayı amaçlıyor. Ancak Naomi Klein, Rolling Stone'da 2008 yılında Shenzhen merkezli bir şirketin, "kameralara, olağan dışı sayıda kişinin belirli bir yerde toplanmaya başladığında polisleri uyarması" için önceden bir yazılım geliştirmiş olduğunu bildirdi. Açıkçası, bu tedbirler artan huzursuzluk yaşandığı bir zamanda kontrolü sıkılaştırmak için de kullanılabilir.
2014 yılında Hong Kong merkezli bir STK olan China Labour Bülteni, Çin genelinde 1.300'den fazla iş uyuşmazlığı kaydetti. Bu sayı, 2015 yılında Shenzhen ve komşu eyaleti Guangdong'da günde birden fazla olmak üzere, 2700'ün üzerine çıktı. Çoğuna, kendilerini tam kıdem tazminatı ve sosyal sigorta ödemeleri ile kandıran patronları suçlayan işçilerle ilgili fabrika kapanışları sebep oldu.
Temmuz 2015'te, hızla büyüyen dev bir moda markası Uniqlo'yu tedarik eden bir Shenzhen fabrikasındaki 100'den fazla işçi, Guangdong eyaletinin başkenti Guangzhou'ya Komünist Parti makamlarına dilekçe sundular. Fabrika kapandığını aniden ilan ettiğini ve borçlarını işçilerine ödemeden gittiğini söylediler.
Dilekçe veren işçileri geri çağırmak ve onları SEZ'e geri getirmek için Shenzhen polisi gönderildi, onları şiddetle otobüslere sürükledi ve saatlerce tutukladı.
1 Mayıs'ta In These Times, Bir Gün, In This Times, Shenzhen'in Longgang bölgesindeki muazzam bir fabrikada Avrupa'ya ve ABD'ye ihracat için gözlük yapan işçilerle bir araya geldi. İlk olarak 1980'lerin sonunda açılmış olan bu alan, ofislere ve lüks apartmanlara "yeniden kazandırılıdığı" için kapanıyor.
Batı Guangzhou'tan 60 yaşındaki göçmen işçi Huang Ming, In These Times ile aynı fabrikada çalışan oğluyla paylaştığı küçük tek odalı bir dairede konuştu. Huang, odanın çoğunu kaplayan yatağın kenarında çıplak ayakla oturmuş vaziyette, "Bu apartmanda yaşayan herkes orada çalışıyor" diyor. Şimdi fabrika kapanıyor ve Huang, kendisinin ve bir çok çalışma arkadaşının emekliliğe zorlandığını söylüyor.
Eğer Shenzhen 1.0 büyük ölçekli terhane endüstrisi idiyse, bu Shenzhen 2.0, kullanım süreleri biten göçmen işçilerin işten atıldığı ve sermayenin kral olduğu finans merkezidir. Daha sonra Longang'ın sokaklarında Huang'ın oğlu Zai ile birlikte yürüyoruz. "Başka bir iş bulmak zor," diyor. "Bu alanda yeni üretim tesisleri açılmıyor. Fabrikalar ise ofislerle yer değiştiriyor."
Şehrin her yerinde olduğu gibi, gözetleme kameraları da her yönde, sokakta, fabrikanın dışında, kavşakta, otobüs durağında görülüyor. Her adımda kamera üzerinde olduğumuzdan eminim. "Hükümetten korkmuyorum. Ben haklarım için savaşıyorum, "dedi Zai. Ancak yine de, Shenzhen'ten ayrılmayı ve batı Guangzhou'daki evine dönmeyi planladığını ekliyor çünkü kentteki göçmen bir işçi olarak bir iş olmadan yaşam mümkün değil. "Birçok kişi ayrılıyor."
Bu röportajın yapılmasını, Leonard C. Goodman Araştırmacı Raporlama Enstitüsünün yardımları mümkün kıldı. Victoria Albert araştırmaya katkıda bulundu.
MATT KENNARD AND CLAIRE PROVOST Londra'daki Araştırmacı Gazetecilik Merkezi'nde yer alan arkadaşlar.
*www.inthesetimes.com sitesindeki orjinalinden türkçe'ye amatörce çevrilmiştir.