Salin veya plazma içindeki eritrositlerin test tüpünün dibine çökme hızıdır. Birimi mm/saat’tir. ESR için erkeklerde 15 mm/saat, kadınlarda ise 20 mm/saat normal değerler olarak kabul edilmektedir. ESR yaşla artar. Erkeklerde yaş/2, kadınlarda (yaş+10)/2 formülü ESR’yi yaşa bağlı olarak değerlendiren ve genel kabul gören bir formüldür.ESR, akut faz cevabını değerlendirmede en yaygın olarak kullanılan testtir. ESR aslında akut faz proteinlerinin konsantrasyonlarındaki yükselmeyi indirekt olarak gösterir. Esas olarak fibrinojen, daha az olarak da diğer akut faz proteinlerindeki artışa bağlı olarak eritrositlerin çökme hızı artar. Plazma proteinlerindeki iki tür artış ESR’de yükselmeye neden olur:
- Fibrinojen düzeyinde artış. Fibrinojen, plazmada en yaygın olarak bulunan ve ESR üzerine en fazla etkisi olan asimetrik yüklü bir proteindir. Fibrinojen düzeyinde orta derecede bir artış ESR’de önemli artmaya neden olur.
- Monoklonal immünglobulin düzeyinde önemli miktarda artış (multipl myelomda olduğu gibi). Bu da akut faz cevabından bağımsız olarak ESR’de artışa yol açar.
Eritrositlerdeki şekil değişiklikleri de ESR’yi etkiler. Bu nedenle ESR her zaman akut faz cevabını doğru olarak yansıtmayabilir. Polisitemia vera, sekonder polisitemiler, orak hücre hastalığı, herediter sferositoz, akantositoz, mikrositoz, kaşeksi, hipofibrinojenemi (dissemine intravasküler koagülasyon, masif hepatik nekroz) durumlarında ESR düşer. Anemi ve makrositoz ise ESR’yi yükseltir.
ESR aynı CRP gibi romatolojik hastalıklarda tanıdan çok hastalık aktivitesinin takibinde yararlı olur. PMR’de hastalık aktivitesinin iyi bir göstergesidir ve tanı kriteridir. RA’da hastalık aktivitesi ile iyi bir korelasyon gösterir, SLE’de ise korelasyonu daha azdır. Osteoartritte ESR genel olarak normaldir, ancak yaşla ESR artacağından yaşlı hastalarda RA-osteoartrit ayırıcı tanısında ESR fazla yararlı olmaz.