1 KUANTUM TEORÝSÝ FELSEFE ve TANRI CANER TASLAMAN Ýstanbul Yayýnevi 2008
2 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Sayfa Düzeni: Ayþe Ergül Baský ve Cilt Seçil Ofset 100. Yýl Mah. Mas-sit Matbaacýlar Sitesi 4. Cad. No:77 Baðcýlar - ÝSTANBUL Ýstanbul Yayýnevi 2008 ISBN: Ýkinci Baský GENEL DAÐITIM SÝDRE YAYINCILIK VE DAÐITIM Prof. Kazým Ýsmail Gürkan Cad. No:9 Caðaloðlu-ÝST. Tel: (0.212) Fax: (0.212)
3 Elim bir trafik kazasýnda kaybettiðimiz Deðerli kardeþim KEREM AYDINLAR a
4 ÝÇÝNDEKÝLER Önsöz... 9 Giriþ BÖLÜM: KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE - Bölüm Tanýtýmý Mikro Seviyeye Dair Ýlk Görüþmeler: Atomculuk Aristoteles Fiziði ve Kopernik, Kepler, Galileo Newton Fiziðinin Hakimiyeti Ýlk Bilimsel Atom Modelleri BÖLÜM: KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI VE FELSEFÝ ANALÝZÝ - Bölüm Tanýtýmý Kuantum Teorisinin Ortaya Konuþu ve Çift Yarýk Deneyi Bohr'un Atom Modeli ve Tamamlayýcýlýk Ýlkesi Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nden Hareketle Felsefi ve Teolojik Kuantum Teorisinin Farklý Yorumlarý Bilimsel Realizm Araçsalcýlýk (Aletçilik) Kritikçi Realizm Kritikçi Realizm ve Bilim-Din Ýliþkisi... 63
5 - Heisenberg'in Belirsizlik Ýlkesi ve Farklý Yorumlanýþ Þekilleri Cehaletimizden Kaynaklanan Belirsizlik Deneysel ve Kavramsal Sýnýrlýlýklarýmýzdan Dolayý Objektif Ýndeterminizm Olarak Belirsizlik Objektif Ýndeterminizm ve Metafizik Tercihler Bütünsellik ve EPR Bell Teoremi, Yerel Olmama ve Aspect Deneyleri BÖLÜM: TANRISAL ETKÝNLÝK VE KUANTUM TEORÝSÝ - Bölüm Tanýtýmý Tanrýsal Etkinliðin Sýnýflandýrýlmasý Tanrý'nýn Yoktan Yaratmasý Olarak Tanrý'nýn Muhafaza Etmesi Olarak Tanrý'nýn Oluþumlarý Gerçekleþtirmesi Olarak Tanrý'nýn Mucizeleri Gerçekleþtirmesi Olarak Kuantum Belirsizliklerinin Tanrýsal Etkinlikle Belirlenmesi Kuantum Boþluklarý ve Tanrýsal Etkinlik Nancey Murphy ve Buridan'ýn Eþeði Kaos Teorisi, John Polkýnghorne ve Tanrýsal Etkinlik BÖLÜM: MUCÝZELER, DOÐA YASALARI VE KUANTUM TEORÝSÝ - Bölüm Tanýtým Mucizeler Sorunu ve David Hume Mucizeler Sorununa Doðru Yaklaþým Belirlemek Mekanik Evren ve Mucizeler Doða Yasalarýna Farklý Felsefi Yaklaþýmlar Düzenci Yaklaþým
6 2- Araçsalcý Yaklaþým Zorunlulukçu Yaklaþým Olasýlýkçý Yaklaþým Baþtan Müdahale ve Mucizeler Kuantum Belirsizliklerinin Belirlenmesiyle Mucize Teolojik Agnostisizm ve Metodolojiden Ontoloji Üretme BÖLÜM: KÖTÜLÜK SORUNU, ÖZGÜR ÝRADE SORUNU VE KUANTUM TEORÝSÝ - Bölüm Tanýtýmý Kötülük Sorununun Özgür Ýrade Sorunuyla Ýlgisi Kötülük Sorunu ve Ontoloji Determinizm ve Özgür Ýrade Katý Determinizm Ilýmlý Determinizm Libertaryan Yaklaþým Dualizm ve Zuhur Etme ile Özgür Ýradenin Kuantum Teorisine Farklý Yaklaþýmlar ve Özgür Ýrade Tanrý'nýn Bilgisi ve Özgür Ýrade Özgür Ýrade Sorununu Çözemememizin Bazý Sebepleri Gözlemcinin Rolü, Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ve Özgür Ýrade Sonuç Kaynaklar
7 ÖNSÖZ Bütün evren atomlardan, atomlar ise kendilerini oluþturan daha ufak parçacýklardan meydana gelmiþtir. Modern bilimde atom seviyesindeki dünyayý açýklayan kuantum teorisidir. Bu teori bilgisayar, lazer, nükleer santral gibi günümüz dünyasýnýn vazgeçilmez birçok icadýnda oynadýðý rolle baþarýsýný ispatlamýþtýr. Kuantum teorisi, modern bilim açýsýndan vazgeçilmez, teknoloji üretiminde bu kadar baþarýlý olmasýna karþýn doða bilimlerinin geri kalan bütün teorilerine -çok önemli hususlarda- aykýrý unsurlar barýndýrmaktadýr. 'Ýndeterminizm' ve 'uzaktan etkileme' gibi ontoloji açýsýndan önemli iddialarýn dile getirildiði doða bilimlerinde baþka bir teoriye rastlamak mümkün deðildir. Kuantum teorisi doða bilimlerinin metodolojisinde hakim paradigma olan 'indirgemeciliðin' ve 'gözlemcinin gözleme etkisizliðinin' mümkün olmadýðýný da göstermiþtir. Evren görüþümüzde, ontolojide ve epistemolojide bu kadar sarsýcý iddialarýn dile getirilmesine sebep olan kuantum teorisi, genelde felsefe için olduðu gibi bu kitabýn odak konusu olan din felsefesinin sorunlarý açýsýndan da önemli olmak durumundadýr. 17. yüzyýldan 20. yüzyýla dek Tanrýsal etkinlik, mucizeler, kötülük ve özgür irade gibi sorunlar hakkýnda hep evrenin 'determinist' bir yapýda olduðu apriori doðru kabul edilerek -günümüzde de bu yaklaþýmý benimseyenler çoktur- görüþler oluþturulmuþtur. Kuantum teorisiyle evrenin 'objektif indeterminist' yapýda olduðu savunulmaya baþlandýðý için determinizm çerçevesinde deðerlendirilmiþ bu sorunlarýn baþtan ele alýnmasý gerekmektedir. Bu kitapta, kuantum teorisinin, asýrlardýr süren bu sorunlarla ilgili tartýþmaya nasýl girdiði gösterilirken, kuantum teorisinin bu sorunlar açýsýndan öneminin abartýldýðý yaklaþýmlar da eleþtirilecek, ayrýca kuantum teorisinin farklý yorumlarýnýn farklý felsefi ve teolojik sonuçlarý olduðu da gösterilmeye çalýþýlacaktýr. Kitabýn 1. bölümünde, kuantum teorisi ortaya konulmadan
8 10 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI önce felsefe ve bilim tarihindeki, konumuz için önemli gördüðümüz görüþ ve geliþmeleri aktardýk. 2. bölümde, kuantum teorisinin hem bilimsel hem de bilim felsefesi açýsýndan deðerlendirmesi yapýldý, ayrýca yeri geldikçe din felsefesi ile ilgili sorunlar da ele alýndý. Ýlk iki bölüm, daha sonraki üç bölümde üzerinde yoðunlaþýlan din felsefesinin sorunlarýna zihinleri hazýrlamaktadýr. 3. bölümde Tanrýsal etkinlik, 4. bölümde mucizeler, 5. bölümde kötülük ve özgür irade sorunlarý üzerinde odaklanýldý ve kuantum teorisinin bu sorunlar açýsýndan önemi 'abartýlmadan ve küçümsenmeden' belirlenmeye çalýþýldý. Ayrýca, yeri geldikçe, bu sorunlar hakkýnda kuantum teorisiyle ilgili hususlar dýþýndaki görüþlerimiz de açýklandý. Bu kitabýn hazýrlanmasýnda, yaptýðýmýz tartýþmalarla, yazdýklarýmý okumalarýyla ve önerdikleri kaynaklarla birçok kiþinin katkýlarý oldu. Bu þahýslarýn her birine ve de özellikle deðerli dostlarým Emre Dorman, Rahim Acar, Mecit Demir ve Ali Engin Uygur'a minnettarým. Kapaðýn tasarýmýný yapan R2D2 reklam ajansýnýn sahibi Görkem Öztürk'e de teþekkürlerimi sunuyorum. Ayrýca, bu kitabýn konusuyla ilgili önemli çalýþmalarý olan birçok deðerli düþünürle tanýþmama vesile olan, fikir alýþveriþi için gerekli ortamý oluþturan ve kaynaklara eriþmemde yardýmcý olan Cambridge Üniversitesi'ndeki Faraday Institute'a da teþekkürü bir borç bilirim. Bu kitabý okuyan siz deðerli okurlarýma da ilginizden dolayý teþekkür ediyor; eleþtirilerinizi, yorumlarýnýzý ve önerilerinizi, kitabýn arka kapaðýnda yazýlý olan internet adresine göndermenizi rica ediyorum.
9 GÝRÝÞ Bilimle dinin 1 birbirleriyle uzlaþtýrýlamaz þekilde çeliþkili olduðu görüþünü savunan pek çok kiþi bulunmaktadýr. Her ne kadar Tertullianus'a atfedildiði gibi "Saçma olduðu için inanýyorum" 2 diyerek din adýna böylesi bir yaklaþýmý savunanlar olduysa da, genelde bu yaklaþýmý ateistlerin benimsediði söylenebilir. Pozitivizmin babasý Auguste Comte, teolojik ve metafizik inançlarý, evrimsel sürecini tamamlamamýþ toplumlarýn ve zihinlerin bir ürünü olarak görmüþtü ve tarihsel evrim sürecinde bilimin bunlarýn yerini alacaðýný iddia etmiþti. 3 Comte'un 'tarihin evrimi' hakkýndaki öngörüsü doðru çýkmadýysa da, günümüz ateistlerinin en ünlüsü Richard Dawkins gibi birçok ateist, bilimin, dinlerin yerini almasý gerektiðini savunmakta ve Comte'un hayalinin gerçekleþmesini arzu etmektedirler. 4 1 Bu kitapta 'din' ifadesiyle -aksi belirtilmedikçe- özellikle üç tektanrýlý din olan Yahudilik, Hýristiyanlýk ve Ýslamiyet kastedilmektedir. 2 Tertullianus'un aslýnda akla da önem verdiðine dair izahlar olsa da, akýlla (dolayýsýyla aklýn en sofistike ürünü bilimle) çeliþen bir din anlayýþýný din adýna benimseyen anlayýþ, en çok ona atfedilen "Credo quia absurdum" (Saçma olduðu için inanýyorum) sözüyle özdeþleþtirilmiþtir. Bakýnýz: Robert Sider, "Tertullian: On the Shows", Journal of Theological Studies, no: 29 (1978), s Diðer yandan, bu sözün aslýnda Tertullianus'a ait olmadýðý da söylenmiþtir. Fakat bu sözün, onun deðilse bile düþüncelerini ifade ettiði genel kanaattir: Hüsameddin Erdem, Problematik Olarak Din-Felsefe Münasebeti, Hü-Er Yayýnlarý, Konya (1999), s Auguste Comte, Pozitif Felsefe Kurslarý, çev: Erkan Ataçay, Sosyal Yayýnlar, Ýstanbul (2001), s Comte, 'üç hal kanunu' ile bilimsel aþamanýn, ilahiyatçý ve metafizik aþamalarýn yerini alacaðýný ve sonuncu aþama olan bilimsel (pozitif) aþamanýn sabit ve kesin durum olacaðýný söylemiþtir: Murtaza Korlaelçi, Pozitivizmin Türkiye'ye Giriþi, Hece Yayýnlarý, Ankara (2002), s Dawkins, tüm kitaplarýnda 'dine' karþý 'bilim' ile savaþmaktadýr. Örnek olarak bakýnýz: Richard Dawkins, The God Delusion, Black Swan, Berkshire (2007).
10 12 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Bilimle dini çeliþkili gören yaklaþýmlarýn sonucunda, bilim adýna veya din adýna 'karþý kampý' eleþtiri bombardýmanýna tutan birçok yazýya veya konuþmaya tanýklýk etmiþsinizdir. Bunlara karþýn, bilimle dinin tamamen farklý alanlar olduðu görüþüyle, böylesi bir çatýþmanýn durdurulabileceðini ve bu çatýþmanýn tamamen anlamsýz olduðunu düþünenler de vardýr. Genelde bu görüþü savunanlar, bilimin, olgularýn nedensel iliþkileriyle alakalý olduðunu, dinin ise hayatýn anlamýný ve amacýný öðrettiðini; bu yüzden, bu iki alanýn birbirlerini tamamladýklarýný ve birbirlerinden baðýmsýz, ayrý alanlar olduklarýný söylemektedirler. 5 Diðer yandan, birçok düþünür ise Tanrý'nýn yarattýðý evreni inceleyen bilim ve Tanrý'nýn gönderdiði din arasýnda çeliþki olamayacaðýný ve ayný kaynaða dayandýklarýndan dolayý bunlarýn arasýnda bir irtibatýn olmamasýnýn düþünülemeyeceðini dile getirmiþlerdir. Ýslam düþüncesinin önemli simalarýndan, 12. yüzyýlda yaþamýþ olan Ýbn Rüþd'e göre din ile bilim arkadaþ ve süt kardeþtir. 6 Günümüzün Hýristiyan bilim adamý ve teoloðu John Polkinghorne ise bilim-din arasý iliþkiyi, benzer þekilde kuzen iliþkisi olarak tasvir etmektedir. 7 Din felsefesi açýsýndan bilimle dinin iliþkisinin nasýl kurulmasý gerektiði önemli bir sorundur. Bu iliþkinin nasýl olabileceðini göstermek için son yýllýk sürede birçok sýnýflamalar teklif edildi. John Haught 4'lü, Ted Peters 8'li, 5 lan Barbour, When Science Meets Religion, Harper Collins, New York (2000), s Aslýnda Ýbn Rüþd din ve felsefe demiþtir, ama onun felsefe ile kastý 'bilim' denen faaliyetleri de kapsamaktadýr. Bakýnýz: Ýbn Rüþd, Faslü'l Makal, çev: Bekir Karlýða, Ýþaret, Ýstanbul (1992); Hüseyin Sarýoðlu, Ýbn Rüþd Felsefesi, Klasik, Ýstanbul (2003), s John Polkinghorne, Quantum Physics and Theology, SPCK, Londra (2007), s. 15.
11 GÝRÝÞ 13 Willem Drees 9'lu, lan Barbour ise 4'lü bir sýnýflamayý önerdiler. 8 Bu sýnýflamalar; bilimin biyoloji, fizik gibi farklý alanlarý, felsefenin fizik felsefesi, bilim felsefesi, din felsefesi gibi farklý dallarý ve tüm çeþitliliði ve kompleksliðiyle teoloji arasýnda, disiplinler arasý bir çalýþmayý gerekli kýlan bilim-din iliþkisi konusunu ele almayý kolaylaþtýrýcý nitelikte olduðu için deðerlidir. Diðer yandan bu sýnýflamalar, bilim ve din gibi çok kompleks olgularý çok genelleyici nitelikte olduklarýndan önemli yanýlgýlara da sebep olabilmektedir. Bilim-din konusuna giriþ mahiyetinde çalýþmalar için bu sýnýflamalar yararlý olacaktýr ama daha derinlemesine çalýþmalarda bu sýnýflamalarýn yanýltýcýlýðýnýn faydalarýndan fazla olabileceðini düþünüyoruz. Bilimle dinin arasýnda bir çatýþma olup olmadýðýyla ilgili bir soruya verilmesi gerekli ilk cevap "Hangi din ve hangi bilimden bahsediyorsunuz" þeklinde bir soruyla olmalýdýr. 'Bilim' veya 'din' gibi genelleyici ifadelerin birçok zaman yanýltýcý olabildiðine dikkat etmek gerekir. Örneðin bu kitabýn konusu olan kuantum teorisi, modern bilimin en temel teorilerinden biri olmasýna ve birçok teknoloji ürününün icadý ve geliþtirilmesi bu teori sayesinde gerçekleþmesine, bu teorinin baþarýsý bilimsel alanda tartýþmasýz bir þekilde kabul edilmesine raðmen; ilerleyen sayfalarda göreceðimiz gibi, bu teorinin geliþtirilmesine katkýda bulunan bilim insanlarýndan baþlayarak birçok kiþi, bu teorinin nasýl anlaþýlmasý gerektiði hususunda ortak bir kanaate ulaþamamýþlardýr. Her bir dinin içinde mezheplerin ve farklý düþünürlerin, birçok teolojik 8 lan Barbour, a.g.e., s. 4. Bu sýnýflamalarýn en ünlüsü olan lan Barbour'un önerdiði 4'lü sýnýflamaya göre bilim-din iliþkisi: 1- Çatýþma (Conflict), 2- Baðýmsýzlýk (Independence), 3- Diyalog (Dialogue), 4- Entegrasyon (Integration) baþlýklarý altýnda incelenebilir.
12 14 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI meseleyi birbirlerinden farklý deðerlendirdikleri de göz önünde bulundurulmalýdýr. Örneðin tektanrýcý dinlerin teolojileri içerisinde özgür irade sorununa farklý yaklaþýmlar olmuþtur. Bu farklý yaklaþýmlardan, insanýn özgür iradesi olmadýðýný veya determinizmle özgür irade arasýnda bir çeliþki bulunmadýðýný (baðdaþýrcýlýðý/ýlýmlý determinizmi) savunanlar, bu kitabýn konusu olan kuantum teorisinin, indeterminist yorumuna; libertaryan bir özgür irade yaklaþýmýný benimseyen bir teolojik görüþe sahip olanlardan, muhtemelen daha az ilgi duyacaklardýr. Bu ise dinlerin, indeterminist yoruma olumsuz yaklaþtýðý þeklinde kesin bir hükme varmamýza sebep olmamalýdýr; çünkü tektanrýcý dinlerin teolojilerinde bu konuyla ilgili farklý görüþler ifade edilmiþtir. Kýsaca deðindiðimiz bu sebeplerden dolayý 'din' ve 'bilim' diye genellemeler yapýlýrken çok dikkatli olunmasý gerektiðini düþünüyoruz. Her bir bilimsel teoriyi diðerlerinden baðýmsýz olarak ele alarak -bütün bilimsel görüþler adýna genellemelerden mümkün olduðunca kaçýnarak- ve bu teorileri bilim ve bilim felsefesi açýsýndan irdeleyerek iþe baþlamanýn faydalý bir yöntem olduðunu düþünüyoruz. Ardýndan, bu teorilerle dinler arasýndaki iliþkiyi belirlerken, dinlerin arasýnda ve kendi içlerinde olan farklýlýklarý da göz önünde bulundurmamýz gerekmektedir. Böylesi bir yöntemin, bilim-din iliþkisi çalýþýlan tüm konulara uygulanmasý mümkündür. Fakat kuantum teorisi söz konusu olunca, bu yaklaþým daha da önem kazanmaktadýr. Çünkü kuantum teorisinin formüllerini kabul edip deðerli bulan birçok ünlü bilim insaný, bu teoriyi birbirlerinden çok farklý þekillerde yorumlamaktadýrlar. Ayný bilimsel teorinin felsefi veya teolojik açýdan farklý yorumlanmasý sýkça rastlanan bir olgudur, fakat rahatlýkla denebilir ki hiçbir bilimsel teorinin bilimsel yönü, kendisini kabul edenlerce,
13 GÝRÝÞ 15 kuantum teorisinde olduðu kadar farklý yorumlanmamýþtýr. Bu farklý yorumlarýn olduðu hususlar ise evrene determinizmin hakim olup olmadýðý gibi, tam da felsefi açýdan çok kritik noktalardadýr. Einstein gibi kuantum teorisinin determinizme uygun bir þekilde yorumlanmasýný isteyenlere karþý, Heisenberg gibi kuantum teorisinin evrende 'ontolojik indeterminizm'in varlýðýný gösterdiðini söyleyenler de vardýr. Bu teorinin, felsefi yorumlarýný ve dinle iliþkisini deðerlendirenlerin, bu teorinin yorumlarý arasýndaki ciddi farklýlýklarý mutlaka bilmesi gerekir. Felsefi veya teolojik açýdan determinist bir evren görüþünü benimsemekte bir sakýnca görmeyenler, kuantum teorisinin Einsteincý yorumuna daha yakýn olabilecekken; felsefi ve teolojik yaklaþýmlarýyla indeterminist bir evrenin daha uyumlu olduðunu düþünenler, Heisenbergçi bir yaklaþýma daha çok sempati duyabilirler. Bu da özellikle kuantum teorisi çalýþýlýrken 'hangi bilim' ve 'hangi din' sorularýný sormanýn önemini ve bunlara verilecek farklý cevaplara göre kuantum teorisi ile dinler arasý iliþkinin farklý þekillerde deðerlendirilebileceðini göstermektedir. Heisenbergçi yaklaþýmý benimseyen bir kiþi -fizik çevrelerinde bu yaklaþýmýn daha çok benimsendiðini söyleyebiliriz- bilimin indeterminizmi desteklediðini söyleyecektir ve bu kiþinin 'hangi bilim' sorusuna cevabý 'evrende indeterminizmin varlýðýný gösteren bilim' þeklinde olacaðýndan, kuantum teorisiyle dinler arasýndaki iliþkiye yaklaþýmý Einsteincý yaklaþýmý benimseyen birinden önemli þekilde farklý olacaktýr. Hem bilimin içinde, hem de çeþitli dinlerin teolojileri içinde, her görüþün üstünde fikir birliði olmadýðý ve birçok yorum farkýyla karþý karþýya olduðumuz unutulmamalýdýr. Bilimin de din gibi hermenötik 9 bir yönü bulunduðunu göstermek, bu çalýþmanýn 9 'Hermenötik' ifadesi, yorum sanatý ya da yorum tekniði anlamýnda kullanýlmaktadýr. Mantýðýn yargýnýn bir aracý olmasý gibi, hermenötik de yorumun ve anlamanýn bir aracýdýr: Zeki Özcan, Teolojik Hermenötik, Alfa Basým Yayým Daðýtým, Ýstanbul (2000), s
14 16 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI hedefleri arasýndadýr. 10 Belli bir sýnýflamaya baðlý kalmadan, bilim-din iliþkisindeki her konuyu kendine mahsus özellikleriyle ele almanýn faydalý olduðunu düþünüyoruz; bu kitap da böylesi bir yaklaþýmla yazýlmýþtýr. Fakat bu kitapta, belli bir sýnýflamayý tamamen benimsemesek de, bahsedilen sýnýflamalardaki bilimle dinin arasýna hiçbir irtibata izin vermeyen duvarlar ören yaklaþýmlarýn, yanlýþ olduðunu göstermeye çalýþtýk. Ayrýca hem bilimsel teorilere hem de farklý teolojilere karþý, aþýrý þüphecilikle eleþtirel olmayan safça bir realizm arasýnda itidalli bir yolu temsil eden 'kritikçi realist' yaklaþýmýn, bilim-din iliþkisi ele alýnýrken, en saðlýklý yaklaþým olacaðýný göstermeye çalýþtýk. Aslýnda bilim ve din alanýndaki konularýn çoðunu birbirlerinden baðýmsýz olarak ele almak mümkündür: Satürn'ün hareketlerini veya karýncalarýn haberleþmesini veya asitlerin özelliklerini inceleyen bilim insanlarý ile nasýl dua edileceðini veya yalan söylememeyi veya baðýþlayýcý olmayý konu edinen din insanlarý, kendi alanlarýndaki konulara odaklanýrlarken bilimle dini birbirleriyle hemen hemen hiç irtibatlandýrmadan çalýþmalarýný sürdürebilirler. Diðer yandan bilimle din ayný evren hakkýnda yargýlarda bulunur. Dinlerde 'Tanrý'nýn yaratmasý' çok temel bir inanç olduðu için, evrenin ve canlýlarýn kökeniyle ilgili bilimsel teoriler ele alýnýrken, dinlerde 'Tanrýsal etkinlik' ile ilgili inanç söz konusu olduðu için, doða yasalarýnýn iþleyiþiyle ilgili teoriler ele alýnýrken; bilimle dinin hiçbir irtibatýnýn olmayacaðýný düþünmek ve aralarýnda aþýlmaz duvarlar olduðunu iddia etmek mümkün olamamak- 10 Bilimin de hermenötik bir yönü bulunduðu görüþü için bakýnýz: Stephen Happel, "Metaphors and Time Asymmetry: Cosmologies in Physics and Christian Meanings", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve C. J. Isham, Quantum Cosmology and The Laws of Nature içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (1999), s
15 GÝRÝÞ 17 tadýr. Bazýlarý, Wittgenstein'ýn 'dil oyunlarý' 11 ile ilgili görüþünden esinlenerek, din dilinin ve bilim dilinin tamamen farklý dünyalara ait olup irtibatlandýrýlamayacaðýný; dolayýsýyla dinle bilim arasýnda bir iliþkiden bahsedilemeyeceðini savunmuþlardýr. Oysa bu dünyayý bütünlüðü içinde algýlarýz ve din diliyle bilim dili ayný dünya hakkýnda konuþtuklarýndan, aralarýnda hiçbir irtibata izin vermeyen hayali duvarlar olduðunu düþünmek yanlýþ olacaktýr. Modern psikoloji insan þuurunun bir bütün olduðunu göstermektedir ve din de bilim de insan þuurunun tecrübeleri içerisindedir; 'din ayrý bilim ayrý' diyerek bilim ile din arasýndaki iliþkiyi yok saymak mümkün deðildir. 12 Bu kitabýn en temel gayesi kuantum teorisinin felsefi açýdan ve de özellikle din felsefesinin sorunsallarý açýsýndan deðerlendirilmesidir. Bu yüzden kuantum teorisinin bilimsel yönünün de -konumuz için gerektiði kadar- bilinmesi ve bilim felsefi açýsýndan konumuz için önemli olacak hususlarda irdelenmesi gerekmektedir. Bunu kitabýn baþlarýnda gerçekleþtirdikten sonra, din felsefesinin Tanrýsal etkinlik, mucize, özgür irade gibi sorunlarý açýsýndan bu teorinin ne ifade ettiðini belirlemeye geçeceðiz. Bu kitapta, ne bir fizik kitabýnda olduðu gibi kuantum teorisine dayanarak elektronlarýn yörüngeleri veya lazer ýþýnlarý hakkýnda matematiksel 11 Wittgenstein ikinci dönem felsefesinde, dilin ontolojik mahiyetini, birinci dönemdeki Tractatus isimli eserindeki yaklaþýmýndan çok farklý bir þekilde ele alýr ve dille oyun arasýnda analoji kurarak 'dil oyunu' (language game) tabiriyle dili betimler. Bu yaklaþýma göre bir oyunun kurallarý sadece ait olduðu oyun içinde anlamlý olduðu gibi, konuþulan dil de sadece ait olduðu sistem içerisinde anlamlýdýr. Bakýnýz: Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations, çev: G. E. M. Anscombe, Blackwell Publishing, New York (1997). 12 Mehmet S. Aydýn, Din Felsefesi, Ýzmir Ýlahiyat Fakültesi Vakfý Yayýnlarý, Ýzmir (1999), s
16 18 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI hesaplarýn nasýl yapýlacaðýnýn gösterilmesine, ne de belli bir mezhebin teolojik görüþünü doðrulamak için kuantum teorisinin kullanýlmasýna çalýþýlacaktýr. Fakat kuantum teorisinin bilimsel kýsmý, amacýmýza hizmet edecek kadar incelendikten sonra; Tanrýsal etkinlik, mucize, özgür irade gibi din felsefesinin önemli sorunsallarýna, bu teorinin ne gibi açýlýmlar getirebileceði veya bazý düþünürlerin iddia ettiði gibi gerçekten de bu konulara yeni açýlýmlar getirip getirmediði tespit edilmeye çalýþýlacaktýr. Bunlar gerçekleþtirilirken 'doðal teoloji' yapmak bu kitabýn yaklaþýmý deðildir, yani kuantum teorisine dayanýlarak teolojik bazý hükümlerin 'ispatlandýðý' iddia edilmeyecektir. 13 Fakat lan Barbour'ýn ifadesiyle 'doðanýn teolojisi'nin (theology of nature) 14 yapýlmasýnýn, yani binlerce yýllýk teolojik tartýþmalarýn bilimdeki yeni geliþmelerin ýþýðýnda ele alýnmasýnýn, bilimin gösterdiði doða tasavvuruna uygun þekilde bazý teolojik yaklaþýmlarýn þekillenmesinin ve ateizmin dine karþý 'bilim'i kullanarak yaptýðý bazý eleþtirilere cevap verilmesinin mümkün olduðu gösterilmeye çalýþýlacaktýr. Teoloji adýna, sadece, daha önceden savunulmuþ olan teolojik argümanlarý destekleyecek sonuçlar çýkarmak için -doðal teolojide olduðu gibi- bilime ilgi duyulmamalýdýr, bilimle uyumlu bir teoloji oluþturma, teoloji içinde tarih boyunca dile getirilen farklý fikirlerden bilime uygun olanlarý 13 Bunu söylerken 'doðal teoloji'ye karþýt bir tavrýmýzýn olduðu sanýlmamalýdýr. Tam aksine, önceki çalýþmalarýmýzda modern bilimin, yeniden formüle edilmiþ bir doðal teolojiyi özellikle 'tasarým delili' konusunda destekleyeceðini savunduk. Bakýnýz: Caner Taslaman, Evrim Teorisi, Felsefe ve Tanrý, Ýstanbul Yayýnevi, Ýstanbul (2007), 4. bölüm; Caner Taslaman, Big Bang ve Tanrý, Ýstanbul Yayýnevi, Ýstanbul (2006), 10. bölüm. 14 lan Barbour, Issues in Science and Religion, Harper and Row Publishers, New York (1971), s
17 GÝRÝÞ 19 tespit etme de teolojinin ilgi alanýnda olmalýdýr. Dinler tarihin akýþýna karþý daha dirençlidir, diðer yandan bilimsel bilgi birikimseldir. Öyle ki günümüzün bir lise öðrencisi bile Galile'den daha iyi fiziði bildiðini iddia edebilir. Bilimlerdeki sürekli deðiþiklikler, deðiþmez hakikatlere deðer veren dinlerin, bilimlere soðuk bakmasýna sebep olabilir. Bunda bir haklýlýk payý vardýr, ama yine de ne teoloji ne de bilimlerin kendisiden ayrýldýklarý felsefe, evren hakkýnda bilgiler sunan bilimlerin verilerine sýrtlarýný dönebilirler. Bilimlerin verilerine olabildiðince temkinli yaklaþmak gerekmektedir, nitekim bu kitapta kuantum teorisinin belli bir yorumu tamamen benimsenmeden farklý yorumlarý gösterilmeye çalýþýldý. Fakat hakikati arayan insanýn bilimin de felsefenin de teolojinin de kapýsýný çaldýðý unutulmamalýdýr; bu alanlarýn, yöntemleri ve birçok zaman objeleri olan konular farklý olsa da hakikate ulaþma ideali noktasýnda amaçlar ortaktýr. 15 Bu alanlarýn kesiþim noktalarýnda -temkinli ve mütevazý bir þekilde- tüm bu alanlarla uyumlu hakikatin nasýl olabileceði keþfedilmeye/gösterilmeye çalýþýlmalýdýr. Belli noktalarda kesiþen bilimin ve dinin, bu noktalarda çeliþmediði bir anlayýþ oluþturmak, insan psikolojisinin gereðidir; teoloji de bu ihtiyacý görmezden gelemez. Bu kitapta ele alacaðýmýz kuantum teorisinin, modern bilimin mikro dünya hakkýndaki en önemli teorisi olduðunu baþtan bilmeliyiz. 20. yüzyýlda ortaya konan bu teorinin mikro dünyadaki otoritesine karþý, makro düzeyde en önemli teori izafiyet teorisidir ve bu teori de 20. yüzyýlýn ürünüdür. Ýzafiyet 15 Din ile felsefenin, birleþtikleri (benzeþtikleri) ve ayrýldýklarý yönleri irdeleyen bir çalýþma olarak bakýnýz: Hüsameddin Erdem, Problematik Olarak Din-Felsefe Münasebeti, s
18 20 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI teorisi, zamanýn doðasýnýn, zannedildiði gibi mutlak olmadýðýný göstererek sarsýcý bir etki yaratmýþtýr. Fakat izafiyet teorisi dahil hiçbir bilimsel teori, kuantum teorisi kadar zihinleri karýþtýrmamýþtýr. Bu teoriden önce saðduyuya aykýrý olduðu söylenecek birçok görüþ, bu teoriyle beraber gözlemlerle destekli bir þekilde savunulmaya baþlanmýþtýr. Kuantum teorisinin oluþturulmasýnda rol oynayan en önemli isimlerden biri olan ünlü fizikçi Niels Bohr "Kuantum teorisi ile þoke olmayan birisi bu teoriyi anlamamýþtýr" demektedir. 16 Bu kitabý okumadan önce -eðer kuantum teorisi hakkýnda bilgi sahibi deðilseniz- bilime aykýrý olduðunu ve hurafe olarak isimlendirileceðini düþündüðünüz birçok görüþün -bir parçacýðýn hem 'orada' hem 'burada' ayný anda olmasý gibi- atom-altý dünyaya dair fiziðin en önemli teorisine dayanýlarak, deneylerle desteklenerek savunulduðuna tanýklýk edeceksiniz. Saðduyuya aykýrý gibi gözüken bir teoriyi anlamakta önemli güçlükler olabilir; zihnimizi mümkün olduðunca 'tabula rasa' bir duruma yaklaþtýrýp sonra kuantum teorisi üzerine okumalar yapmak faydalý bir yöntem olacaktýr. Paul Davies, kuantum teorisiyle kafasý karmakarýþýk olanlara ve bu teoriden çýkarsanan sonuçlarýn kabul edilemeyecek kadar paradoksal olduðunu düþünenlere, üzülmemelerini, çünkü Einstein'ýn da kendileriyle ayný fikirde olduðunu söyler. 17 Kuantum teorisinin genel kabullere aykýrý birçok veriyi ortaya koymasý, bu teorinin anlaþýlmasýný zorlaþtýrsa da; bizce, bu özellik, bu teoriyi felsefi açýdan daha da ilginç kýlmaktadýr. Bu teoriyle Spinoza, Leibniz, Kant ve 16 Paul Davies, God and the New Physics, Simon and Schuster, New York (1984), s Paul Davies, a.g.e., s. 103.
19 GÝRÝÞ 21 Marks gibi birçok ünlü filozofun, felsefelerini oluþtururken etkisi altýnda olduklarý mekanik-determinist evren anlayýþý sarsýntýya uðramýþtýr; sýrf bu özelliði bile felsefi açýdan bu teorinin ele alýnmasýný cazip kýlmaya yeterlidir. Fakat fizikte bu kadar önemli yeri olan ve kendi dýþýndaki tüm fiziðe aykýrý birçok iddiayý içinde barýndýran bu teoriye, hak ettiði ilginin ülkemizdeki felsefeciler tarafýndan gösterilmediði kanaatindeyiz. Aslýnda, bilim-din iliþkisi ile ilgili konularýn, ülkemizdeki akademik çevrelerde gerekli ilgiyi çekmediði söylenebilir. Hem genelde felsefe, hem de özelde din felsefesi açýsýndan kuantum teorisini ele alan Türkçe yazýlmýþ eserlere pek rastlayamadýk. Oysa fiziðin bu kadar önemli bir teorisinin, evren anlayýþýnda oluþturduðu köklü deðiþikliklerin; Tanrýsal etkinlik, mucize, özgür irade gibi sorunlarla nasýl iliþkilendirilebileceðinin veya iliþkilendirildiðinin gösterilmesinin, din felsefesi açýsýndan oldukça önemli olduðunu düþünüyoruz. Bu kitabýn yazýlýþ amacý böylesi bir anlayýþa dayanmaktadýr. Bilimle dinin tamamen farklý alanlar olduðuna dair kompartmantalizasyoncu yaklaþýmlarý 'savunanlarýn' bile, hem modern bilimlerin verilerini hem din alanýný irdeledikten sonra bu anlayýþlarýný temellendirmeleri gerekmektedir. Kompartmantalizasyoncu bir yaklaþýmý 'benimseyenler', din alanýndaysalar bilimle, bilim alanýndaysalar dinle hiç ilgilenmeden çalýþmalarýný sürdürebilirler ama bu yaklaþýmý 'savunanlar', ancak her iki alanýn bilgisine gerektiði kadar vakýf olduktan sonra yaklaþýmlarýný 'savunabiliyorlarsa', rasyonel-tutarlý bir 'savunma' söz konusu olabilir. Kompartmantalizasyoncu anlayýþlara karþý çýkarken, bu kitapta, bilimle dinin arasýnda pozitif bir iliþki kurmaya yönelik her çabaya olumlu bakýldýðý düþünülmemelidir. Örneðin teolojik inançlarý adýna kuantum teorisiyle dinsel inançlarý arasýnda
20 22 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI tutarsýz analojiler kuranlarý, bu teorinin Yeni-Berkeleyci yaklaþýmlarý desteklediðini düþünenleri ve kuantum teorisinin tartýþmaya açýk verilerini mutlakmýþ gibi sunarak teolojik anlayýþlarýný oluþturanlarý eleþtirdik. Kuantum teorisinin yorumlanmasý hiçbir bilimsel teoride olmadýðý kadar tartýþmalýdýr, yani bilimsel açýdan tartýþmalý bir teorinin verilerine dayanarak felsefe yaptýðýmýzý kabul etmek zorundayýz. Diðer yandan bu teori modern bilim açýsýndan o kadar temel, teknoloji üretiminde o kadar baþarýlý ve sarsýcý fikirleri o kadar enteresan þekilde deneysel desteklere sahiptir ki bu teoriye bilim-din iliþkisiyle ilgilenen birinin sýrtýný dönmesi düþünülemez. Ýçinde olduðumuz durumu ister beðenelim ister beðenmeyelim, kaygan zeminde felsefe yapmak dýþýnda bir çaremiz gözükmemektedir. Ne yazýk ki Descartes'ýn yapmaya çalýþtýðý gibi, her çalýþmada bilgimizi sýfýr noktasýndan baþlatarak, bütün kabullerimizi neye dayandýrdýðýmýzý gösterdiðimiz bir kitap yazmamýz mümkün olamamaktadýr. Bu yüzden, bu çalýþmanýn da ön kabulleri olduðu bilinmelidir; örneðin Tanrýsal etkinlik gibi birçok konuyu ele alýrken, teizmin kudreti yüksek Tanrýsý'nýn varlýðýný ve aktifliðini bir ön kabul olarak benimsedik. (Bu ön kabulün kökeni rasyonel deliller, fideizm veya varoluþsal kaygýlar olabilir; bunlarýn sorgulanmasý bu kitabýn konusu deðildir.) Teoloji alanýndaki farklý fikirleri göstermeye çalýþýrken ise bazý yaklaþýmlarý daha temel kabul ederek her görüþe yer vermedik. Ayrýca bu kitapta, mikrodünya hakkýndaki kuantum teorisinin felsefi ve teolojik sonuçlarýna yoðunlaþtýðýmýzý; evrenin kökeniyle ilgili, spekülatif varsayýmlardan yola çýkýlarak oluþturulmuþ 'kuantum kozmolojileri'ni ele almadý-ðýmýzý baþtan belirtmeyi gerekli görüyoruz.
21 GÝRÝÞ 23 Bu çalýþmada, kuantum teorisinin, oluþturduðu yeni felsefi sorunlarý; eski sorunlarý çözmese bile bu sorunlarla ilgili tartýþmalara nasýl dahil olduðunu; bu teorinin hangi yorumunun hangi felsefi veya teolojik yaklaþýma yakýn olduðunu; bilimsel teorilerin, mucizelerle veya özgür iradeyle uzlaþmaz þekilde çeliþkili olduðunu söyleyenlerin modern bilimin verilerinden habersiz bir þekilde hala Newton fiziðinin verilerine baðlý kaldýklarýný; dinin bazýlarýnýn zannettiði kadar sübjektif, bilimin ise zannedildiði kadar objektif olmadýðýný göstermeye çalýþacaðýz. Deðerlendirilen tüm sorunlar açýsýndan kuantum teorisinin yerini 'abartmadan ve küçümsemeden' belirlemek, bu çalýþmanýn en önemli hedeflerinden birisidir. Ayrýca mucizeler, kötülük ve özgür irade sorunlarýný tartýþýrken, kuantum teorisi dýþýndaki bu sorunlarla ilgili kimi hususlarý ve yaklaþýmlarý da ele alarak, bu konulardaki görüþlerimizi de ifade edeceðiz. Bu kitap, bir sonuca varmak kadar, yanlýþ sonuçlara varanlarýn nerelerde yanlýþ yaptýðýný ve inþa edilen felsefeler ile teolojiler eðer þüpheli ve tartýþmalý verilere dayanýyorlarsa, bunlarý belirlemenin de felsefi bir uðraþ olduðu düþünülerek yazýldý. Kuantum teorisinin bize kazandýrdýðý yeni veriler sayesinde mucizeler, kötülük ve özgür irade gibi din felsefesi açýsýndan önemli sorunlarýn çözüldüðüne dair bir görüþü savunmadýðýmýzýn altýný çizmek istiyoruz. Fakat, kuantum teorisinin evren anlayýþýmýzda yaptýðý köklü ve sarsýcý deðiþikliklerin, bahsedilen sorunlar ele alýnýrken, bu teorinin göz önünde bulundurulmasýný gerekli kýlacak kadar önemli olduðunu düþünüyoruz.
22 1. BÖLÜM KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE BÖLÜM TANITIMI Bilimsel geliþmeler ve felsefi tartýþmalar, tarihsel arka planlarýndan yalýtýlarak anlaþýlamaz. Bu yüzden bu bölümde, kuantum teorisi ortaya konulmadan önce felsefe ve bilim tarihindeki, konumuz açýsýndan önemli gördüðümüz görüþleri ve geliþmeleri aktarmaya çalýþacaðýz. Bu bölümde cevabýný bulabileceðiniz bazý sorular þunlardýr: Gözle görülemeyen maddenin mikro dünyasýndan yola çýkarak -bilinen- ilk felsefi görüþleri ifade eden Eski Yunan Atomcularý'nýn evren görüþü nasýldýr? Kepler, Galileo ve Newton ile bilim anlayýþýnda hangi deðiþiklikler yaþanmýþtýr? Hangi ünlü bilim insanlarý realist bir bilim anlayýþýna sahiptiler? Newton'un evren tasarýmý nasýldý ve bu tasarýmýn felsefi ve teolojik etkileri neler olmuþtur? Ýlk bilimsel atom modelleri kimler tarafýndan ortaya konmuþtur ve nasýldýr? MÝKRO SEVÝYEYE DAÝR ÝLK GÖRÜÞLER: ATOMCULUK Düþünce tarihindeki mikro seviyeye dair ilk görüþler felsefe alanýndan geldi yýl kadar önce Ýlkçað felsefinde
23 26 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI ortaya konan Atomculuk, bu konuda bilinen ilk felsefi görüþtür. Bir ontoloji kavramý olarak bu öðretiyi ilk olarak Leukippos'un geliþtirdiði kabul edilmektedir. 1 Sistematik olarak bu teoriyi ilk ortaya koyan kiþinin ise Demokritos olduðu hususunda görüþ birliði bulunmaktadýr. Bu görüþe göre maddenin kendisinden oluþtuðu, görünmeyen ve bölünemeyen en küçük birim olan atomlar, ezeli ve ebedidirler; var olan her þey boþluða daðýlmýþ olan atomlardan ibarettir. Sonsuz sayýdaki atomlarýn birbirlerinden farklý büyüklük ve þekilleri vardýr; maddi dünyadaki tüm farklý özellikler, atomlardaki bu farklýlýklardan çýkarsanabilir. Deðiþim denilen olay, sadece atomlarýn birleþmesi ve ayrýlmasýdýr. 2 Yalnýz atomlar gerçektirler, bunlar dýþýndaki þeylerin varlýðý sadece düþseldir. Atomculuk anlayýþýyla, mekanik nedensellikle iþleyen bir dünya anlayýþý savunulmuþtur. 3 Atina'da kurulmuþ bir felsefe okuluna sahip olan Epikuros, atomlarýn, biçimlerinin sonsuz olmadýðý ve kendiliklerinden aðýrlýk taþýdýklarý gibi bazý düþünceleriyle Demokritos'tan ayrýlmýþ olsa da, Demokritos'un Atomcu felsefesinin temel öðretilerinin yayýlmasýndaki en büyük pay sahibi kiþi Epikuros'tur. 4 Materyalist Atomcu görüþü benimseyen diðer ünlü bir isim ise Lukretius olmuþtur. 5 Atomculukla ilgili görüþler sadece materyalist düþünürler 1 Arda Denkel, Ýlkçaðda Doða Felsefeleri, Özne Yayýnlarý, Ýstanbul (1998), s Friedrich Albert Lange, Materyalizmin Tarihi ve Günümüzdeki Anlamýnýn Eleþtirisi I, çev: Ahmet Arslan, Sosyal Yayýnlarý, Ýstanbul (1998), s Paul Nizan, Eskiçað Maddecileri, çev: Afþar Timuçin, Telos Yayýncýlýk, Ýstanbul (1998), s Arda Denkel, a.g.e., s Friedrich Albert Lange, a.g.e., s
24 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 27 tarafýndan savunulmamýþtýr; Ýslam düþüncesinin içerisinde bazý kelamcýlar da Grek Atomculuðu'nun ezelilik ve sonsuz sayýda olma fikirlerine karþý çýkarak, Tanrý'nýn etkinliðine açýk bir Atomculuðu savunmuþlardýr. 6 Atomculuk öðretisinde, maddenin, gözle görülemeyen ve bölünemeyen en küçük parçacýklarýna 'atom' denilmiþtir. Oysa günümüzde 'atom' olarak adlandýrýlan maddenin küçük birimi altýnda proton ve nötron gibi parçacýklar, onlarýn altýnda ise kuarklar keþfedilmiþtir ve hatta bunlarýn altýnda da alt-parçacýklar olmasýnýn mümkün olduðu tahmin edilmektedir. 7 Bu yüzden, Atomculuk öðretisindeki, bölünemeyen ve metafizik bir kavramlaþtýrma olan 'atom' ile günümüzdeki, fizik bilimlerinin konusu, deney ve gözlemlerin objesi olan 'atomu' birbirine karýþtýrmamak gerekir. Bunlar birbirlerinin ayný olmasa da birbirleriyle iliþkilidir. Her iki 'atom' kavramý da gözlenen evreni, çýplak gözle gözlenemeyen mikro seviyeden hareketle açýklamak için kullanýlmýþtýr. Atomculuk öðretisindeki felsefi yaklaþým, gözlenemeyen ve sadece spekülasyonun konusu olabilen mikro dünyaya ulaþmadaki yetersizliklerden dolayý gözlenen evreni açýklamakta yetersiz kalmýþtýr. Fakat, Popper'ýn da dikkat çektiði gibi Demokritos'un yaklaþýmý; metafizik (yanlýþlanamaz) olan bazý hipotezlerin, nasýl anlamlý ve verimli olabileceðini görmemizi saðlar. 8 6 H. Austryn Wolfson, Kelam Felsefeleri, çev: Kasým Turhan, Kitabevi, Ýstanbul (2001), s ; Caðfer Karadaþ, "Atomcu Düþünceler ve Kelam Atomculuðu", Kelam Araþtýrmalarý Dergisi, no: 2/1 (2004), s Atom-altý dünyadaki parçacýklarla ilgili bakýnýz: Steven Weinberg, Atomaltý Parçacýklar, TÜBÝTAK Popüler Bilim Kitaplarý, Ankara (2002). 8 Karl R. Popper, Conjectures and Refutations, Routledge, Londra (1998), s
25 28 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Modern fizikle birlikte mikro dünyaya ulaþým olanaklarýnýn artmasýyla, gözlenen evrendeki bütün olgularý, mikro dünyaya indirgeyebilme ideali hiç umulmayan zorluklarla yüzleþmiþtir. Modern fiziðin makroya dair en önemli teorisiyle (izafiyet teorisi), mikroya dair en önemli teorisi (kuantum teorisi) arasýndaki uyumsuzluk ve daha sonra göreceðimiz baþka sorunlar, mikro dünyaya indirgemeyle gözlenen evrenin açýklanmasýný olanaksýz kýlmaktadýr. 9 Sonuçta Demokritos'un memnun olacaðý bir sonucun, modern bilimin atom-altý dünyaya dair teorilerinden çýktýðýný söyleyemeyiz. Çýplak gözle görülemeyen maddenin mikro seviyesinden hareketle felsefi fikirler oluþturulmasýndan ancak binlerce yýl sonra mikro seviyeye ait bilimsel görüþler oluþmuþtur. Bunun en önemli sebeplerinden biri, mikro dünyaya nüfuz etmeye olanak verecek güçteki mikroskop ve benzeri araçlarýn, düþünce tarihine göre çok yeni olmalarýdýr. Mikroskoplar icat edilip geliþtirildikçe önce biyoloji ve biyoloji felsefesinde, daha sonraysa mikro fizik ve bu alanla ilgili felsefi konularda çok önemli geliþmeler oldu. 10 Ayrýca CERN 11 gibi yüksek 9 Birçok bilim insanýna göre fizikteki en büyük sorunlardan biri makro ve mikro fizik arasýndaki uyumsuzluktur: Stephen Hawking, "The Quantum Theory of the Universe", (ed: T. Piran ve Steven Weinberg, Interactions between Elementary Particle Physics and Cosmology içinde), World Scientific Press, Singapur (1996). 10 Catherine Wilson, The Invisible World Early Modern Philosophy and the Invention of the Microscope, Princeton University Press, Princeton (1995). 11 CERN, atom-altý (parçacýk fiziði) fizik deneylerinin yapýldýðý, dünyanýn en büyük laboratuarlarýndan birisidir. Ýsviçre ve Fransa sýnýrýnda, Cenevre kentinde, atom-altý dünyaya dair birçok keþfin yapýldýðý bir yerdir. Üst seviyede fiziki bilgiyle birikimin ve milyarlarca dolarlýk sermayenin ürünüdür. CERN laboratuarýnýn internet sitesi:
26 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 29 seviyede teknoloji ve büyük sermaye ürünü laboratuarlarýn kurulmasý, atom-altý dünyaya dair bilgimizi arttýrmýþtýr ki insanlýk tarihine göre bu da çok yenidir. Doða bilimlerinde oluþan bilimsel birikim, güçlü mikroskop ve yeni laboratuar ortamlarýyla buluþunca atom-altý dünya salt felsefi spekülasyonun konusu olmaktan çýktý ve doða bilimlerinin ilgi alanýna kaydý. Fakat mikro dünya, felsefenin ilgi alaný olmaktan çýkmadý; ancak fark, felsefenin kulaðýný artýk doða bilimlerinden gelecek verilere kabartmasýndadýr. ARÝSTOTELES FÝZÝÐÝ VE KOPERNÝK, KEPLER, GALÝLEO ÝLE DEÐÝÞÝM Newton'dan önceki binlerce yýllýk sürede, fizik alanýnda en büyük etkisi olan kiþi Aristoteles olmuþtur. Ona göre hareket, her þeyin kendi doðal alanýna yönelme eðilimiyle açýklanýr; bu yüzden ateþ yukarý doðru hareket eder ve cisimler düþer. 12 O, deðiþimi, varlýklarda var olan potansiyelin gerçekleþmesi ile açýklar. Aristoteles'e göre 'gayesel nedeni' bilmek bilimin iþidir, nedensellik gayeye göre açýklanýr: Tohum aðaç olmak için geliþir, yaðmur bitkiler büyüsün diye yaðar Aristoteles'in felsefe ve fizik anlayýþý Ýslam dünyasýnda Ýslam teolojisiyle, Hýristiyan dünyada ise Hýristiyan teolojisiyle kaynaþtý. Özellikle Hýristiyan dünyada Kilise'nin, bu felsefe ve fiziðin birçok yaklaþýmýný resmi görüþ olarak ilan etmesi (bunda Thomas Aquinas'ýn çalýþmalarýnýn önemli bir yeri vardýr) Aristotelesçi birçok görüþü Hýristiyan teolojisinin bir bölümüne çevirdi. 12 James T. Cushing, Fizikte Felsefi Kavramlar, çev: Özgür Sarýoðlu, Sabancý Üniversitesi Yayýnlarý, Ýstanbul (2003), s Aristoteles, Fizik, çev: Saffet Babür, Yapý Kredi Yayýnlarý, Ýstanbul (2001), s
27 30 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Ortaçaðda, Aristoteles-Ptolemy (Ýslam dünyasýnda Batlamyus olarak da bilinir) sistemi, kozmolojik görüþ olarak genel kabul gördü. Buna göre, Dünya'nýn merkezde olduðu bir sistemde gezegenler, Güneþ ve Ay dairesel hareketlerle Dünya'nýn etrafýnda dönmekteydiler. Ortaçað'a egemen olan fizik anlayýþý; modern fiziðin deney, gözlem ve hesaplamaya önem veren yöntemleri, bilimsel birikimin artmasý ve teleskop gibi yeni gözlem araçlarýnýn icadý ile deðiþti. Hareket kanunlarý baþtan düzenlendi, gayesel nedenler bilimin odak noktasý olmaktan çýkarýldý ve Aristoteles-Ptolemy sistemi Güneþ merkezli sistemle yer deðiþtirdi. 14 Fakat, bu fizik anlayýþýndaki Galileocu, Newtoncu ve Einsteincý anlayýþla paralel olan epistemolojik yaklaþýmý tespit etmekte fayda vardýr; çünkü bu yaklaþým, -Kant gibi felsefecilerce felsefe alanýnda daha önce sorgulanmýþ olsa da- bilim alanýnda, ciddi bir þekilde, ilk olarak kuantum teorisiyle sorgulanmýþtýr. Bahsedilen tüm bu yaklaþýmlarýn 'realist' olmasý, ortak epistemolojik özelliktir. Bu anlayýþa göre insan zihni, dýþ dünyayý anlayacak kabiliyete sahiptir; bu yüzden fiziksel teorilerden, bu teorilerden baðýmsýz olan dünyadaki gerçekliði olduðu gibi tarif etmesini bekleyebiliriz. 15 Aslýnda Eski Yunan'da ve Ýslam dünyasýnda, Aristoteles- Ptolemy'nin Dünya merkezli sistemine karþý Güneþ merkezli sistemin, olgularý açýklamakta daha baþarýlý olabileceði ileri sürülmüþtü. Fakat deneysel ve gözlemsel verilerin yetersiz ve bilimsel çalýþmalarda deney ve gözlemlerin otoritesinin felsefi yaklaþýmlarýn altýnda olduðu bir devirde, Aristoteles felsefesinden güç alan ve olgularý kýsmen de olsa açýklayan 14 James T. Cushing, a.g.e., s , 45-46, lan Barbour, Issues in Science and Religion, s. 19.
28 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 31 Aristoteles-Ptolemy sistemi, otoritesini devam ettirebildi. 16 Kopernik, 1514 yýlýnda yazdýðý ve yaþamýnýn sonlarýna doðru yayýmlanan kitabýnda, Güneþ merkezli sistemi, bu sistemle gök cisimlerinin hareketlerini daha iyi anlayacaðýmýzý söyleyerek savundu. 17 Güneþ merkezli sisteme geçiþte, Kopernik'in kitabý bir dönüm noktasý oldu. Kepler ise Tycho Brahe'nin gözlemlerinden de faydalanarak Kopernik'in modelinde düzeltmeler yaptý ve Güneþ sisteminin matematiksel açýklamasýný baþarýlý bir þekilde sundu. 18 Kepler, Tanrý'nýn lütfu sonucunda insanýn, anlayabileceði yegane evren olan matematiksel bir evrende yaratýldýðýný söyledi. 19 Kepler'in matematiði ve gözlemsel verileri kullanarak elde ettiði baþarý, modern bilimin metodolojisinin baþarýsý olarak kabul edilir. Bu metodolojinin Batý dünyasýna taþýnmasýnda, Ýslam düþünürlerinden önemli etkiler almýþ Roger Bacon gibi düþünürlerin payý büyüktür. O, etkisinde olduðu Ýslam düþünürlerine benzer þekilde, bu dünyadaki þeyleri bilirsek, dini daha iyi anlayacaðýmýzý ve matematik ile gözlemin daha dindar olmanýn araçlarý olduðunu savundu. 20 Kepler de benzer anlayýþý dile getirdi ve Kilise'nin tüm karþýt tavýrlarýna rað- 16 Errnan Mc Mullin, "Formalism and Ontology in Early Astronomy", (ed: Robert John Rusell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s Nicolaus Copernicus, Gökcisimlerinin Dönüþleri Üzerine, çev: Saffet Babür, Yapý Kredi Yayýnlarý, Ýstanbul (2002), s Osman Gürel, Doða Bilimleri Tarihi, Ýmge Kitabevi, Ankara (2001), s Alfred W. Crosby, The Measure of Reality, Cambridge University Press, Cambridge (1998), s John Hedley Brooke, Science and Religion, Cambridge University Press, Cambridge (1991), s
29 32 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI men, Güneþ merkezli sisteme inanmanýn, dinsel inanca aykýrý olduðunu hiç düþünmedi. 21 Kopernik ve Kepler gibi Galileo da Güneþ merkezli sistemi, kendi dindarlýðýyla hiç çeliþkili görmedi. 22 Ama Galileo'nun dindarlýðý engizisyonda yargýlanmasýný engellemedi. O, Aristoteles fiziðinin Kilise tarafýndan dinselleþtirilmesini eleþtirdi ve Aristoteles'in otoritesini, onu, hareket üzerine görüþleri gibi birçok hususta eleþtirerek sarstý. 23 Tanrý'nýn gayelerini bilemeyeceðimizi söyleyerek, 'gayesel neden'in bilimin konusu olmasýný eleþtirdi ve bilimin 'fail neden'in araþtýrýlmasýna yönelmesi gerektiðini savundu. Kepler ve Galileo'nun matematikle, gözlem ve deneyi birleþtiren metotlarýnýn 'bilimsel devrim'de etkisi büyüktür. 20. yüzyýl fiziði de bu metodolojinin ürünüdür, yani bu kitabýn odak noktasý olan kuantum teorisi de bu metodolojinin meyvesidir. Galileo'ya göre deðiþim, potansiyelin gerçekleþmesi olarak deðil; maddenin, uzay ve zamandaki, kütle ve hýz olarak tarifiyle açýklanmalýydý. Bu yaklaþým, Demokritos'un, deðiþimi, atomlarýn birleþmesi ve ayrýlmasý ile tarifine benziyordu; nitekim Galileo Aristotelesçiliði eleþtirirken Demokritos'tan olumlu bir þekilde söz etmiþtir. 24 Fakat Galileo'nun da atom seviyesindeki dünya hakkýnda bilimsel bir teori üretmesine 21 Richard S. Westfall, "The Rise of Science and the Decline of Orthodox Christianity" (ed: David Lindberg ve Ronald Numbers, God and Nature içinde), University of California Press, Berkeley (1986), s Hail Hellman, Büyük Çekiþmeler, çev: Füsun Baytok, TÜBÝTAK Popüler Bilim Kitaplarý, Ýstanbul (2001), s James, T. Cushing, a.g.e., s Arda Denkel, a.g.e., s. 204.
30 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 33 olanak yoktu; atom seviyesi onun döneminde de ancak felsefi spekülasyonun konusu olabilirdi. Galileo, gözlenen objelerin, 'kütle ve hýzýn matematiksel ifadesi' ile tarif edilmesi gibi, maddenin en küçük parçacýklarýnýn da ayný þekilde tarif edilebileceðini zannediyordu. Oysa saðduyuya uygun bu beklentiyle, kuantum teorisinin ortaya konmasýyla karþýlaþýlan tablonun uyumlu olmadýðýný ilerleyen sayfalarda göreceðiz. Kopernik-Kepler-Galileo süreciyle kozmolojide önemli deðiþiklikler oldu. Aristoteles'in ve Kilise'nin bilim üzerindeki otoritesi bu süreçle sarsýldý. 16. yüzyýldaki Protestan hareketinin sonucunda Kilise'nin gücünü yitirmesiyle bu geliþmeler birleþince, Kilise'nin kontrol ettiði paradigma etkinliðini yitirdi. Kilise'nin önemli ölçüde üzerlerinde kontrolünün bulunduðu bilim, felsefe ve siyaset gibi alanlarýn otonomilerini kazanmasýnda bu geliþmelerin önemli bir payý vardýr. Bu süreçte, Hýristiyan dünyada, teolojik alandaki görüþler de daha çok çeþitlendi. Bu geliþmeleri, kuantum teorisinin dinle iliþkisini deðerlendirirken göz önünde bulundurmak önemlidir. Çünkü bu teori, Hýristiyan kültürünün içinde doðmuþtur ve bu teori üzerine yapýlan bilimsel, felsefi ve teolojik tartýþmalarýn en büyük kýsmý da Hýristiyan dünya içinde gerçekleþmiþtir. Sonuçta, Kopernik-Kepler-Galileo süreci ile hem kozmolojide, hem de siyaset, bilim, din gibi birçok alaný kontrol eden Kilise'nin otoritesinin sarsýlmasýyla bilim-din iliþkisi alanýnda önemli deðiþimler yaþandý. Aristoteles'in fiziðinin sorgulanabileceði öðrenildi; bilimsel bilgi için yeni deneylerin, gözlemlerin yapýlmasýna ve bunlarýn gerçekleþtirilmesini saðlayacak araçlarýn icat edilmesine çalýþýldý.
31 34 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Matematiðin bilimsel teoriler oluþturmadaki rolü anlaþýldý. Ortaçað daki fizik anlayýþýndan hem metodoloji, hem fizikteki yeni görüþler açýsýndan önemli ölçüde farklýlaþýldý; diðer yandan Kopernik-Kepler-Galileo çizgisi de 'realist' bir bilim anlayýþýna sahip olma noktasýnda Ortaçað ile benzeþiyordu. Galileo, matematikleþtirilebilen kütle ve hýzý 'birincil nitelikler' olarak gördü; renk ve tat gibi sübjektif olduðunu düþündüðü algýlarý ise 'ikincil nitelikler' olarak niteledi. 25 Realist bir anlayýþla, matematiksel formüllerin, dýþ dünyadaki kütle ve hýz gibi nitelikleri, gerçekte olduðu gibi tarif ettiðini düþündü. Kepler ve Galileo matematiksel formüllerinin ontolojik gerçekliði ifade ettiklerinden emindiler. Matematiði, Tanrý'nýn evreni yazdýðý dil olarak görüyorlardý; bu felsefi-teolojik görüþleri, matematiksel formülleriyle varlýk arasýnda olduðunu düþündükleri uyumun nasýl olup da gerçekleþtiðini açýklýyordu. NEWTON FÝZÝÐÝNÝN HAKÝMÝYETÝ Isaac Newton'un ünlü eseri Principia'nýn (Ýlkeler) yayýmlandýðý 1687 yýlý, fizik tarihinde çok önemli bir dönüm noktasý olarak kabul edilir. Ýnsanlýk ilk defa bu eserle detaylý bir kozmoloji (evrenbilim) görüþüne kavuþtu. Newton kozmolojik görüþünü Kopernik'in, Kepler'in, Descartes'ýn, Galileo'nun çalýþmalarýndan faydalanarak oluþturdu. Bunu yaparken, kendilerinden faydalandýðý bu kiþilerin fizik bilimindeki görüþlerinde önemli düzeltmeler de yaptý lan Barbour, a.g.e., s James Jeans, Fizik ve Filozofi, çev: Avni Refik Bekman, Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Yayýnlarý, Ýstanbul (1950), s. 118.
32 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 35 Kopernik-Kepler-Galileo süreciyle Aristoteles'in fiziðinin otoritesi sarsýlmýþ olsa da ancak Newton'un çalýþmalarýyla tamamen yýkýldýðý söylenebilir. Newton gözlemi, deneyi ve matematiði birleþtiren bilimsel yöntemin en baþarýlý temsilcilerinden biridir. Gezegenlerin yörüngelerinde nasýl kaldýðý, Dünya'nýn altýndakilerin neden düþmediði gibi sorular ancak Newton'un 'evrensel çekim yasasý'ný ortaya koymasýyla cevabýný bulabildi. 27 Newton'la beraber, tüm evrende, dünyamýzdaki fiziksel yasalarýn aynýlarýnýn geçerli olduðu; Aristoteles ve onun tesirindeki düþünürlerin, Ay-altý ve Ay-üstü alem gibi ayýrýmlarla evrende farklý yasalara tabi bölgeler olduðunu ileri sürmelerinin yanlýþ olduðu iyice anlaþýldý. Newton da Galileo gibi evrendeki oluþumlarýn, parçacýklarýn hareketlerine indirgenebileceðini öngördü. Hýz ve kütle gibi matematiksel olarak ifade edilen deðerlerle dýþ dünyanýn gerçekliðinin tanýmlanabileceðini, koku ve tat gibi özelliklerin sübjektif olduðunu düþündü. Newton da Demokritos gibi tüm oluþum ve deðiþimin atomlarýn düzenlenmesiyle açýklanabileceði kanaatindeydi. Fakat Demokritos, Epikuros ve Lukretius'tan farklý olarak Newton'un çizdiði mekanik evren tablosunda Tanrý'ya da yer vardý. Newton, mekaniðin, birçok temel teolojik görüþün temellendirilmesinde bir araç olduðuna inanýyordu. 28 O, Principia'yý yayýmlamasýndan 8 yýl önce 1679'da ölen Hobbes'un, bütün fenomenleri sadece madde ve hareketle açýklayan materyalizmine muhalefet etti. 29 Newton, 27 Newton'un çekim yasasýna göre, çekim kuvveti kütlelerin çarpýmýyla doðru orantýlý, kütlelerin arasýndaki mesafenin karesiyle ters orantýlýdýr. 28 Michael J. Buckley, "Newtonian Settlement and Atheism", (ed: Robert John Russell, William R. Stoeger ve George V. Coyne, Physics, Philosophy and Theology içinde), Vatican Observatory Publications, Vatikan (2005), s Margaret C. Jacob, "Christianity and the Newtonian Worldview", (ed: David Lindberg ve Ronald Numbers, God and Nature içinde), University of California Press, Berkeley (1986), s. 242.
33 36 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI doðadaki düzenin, maddenin kendisinden kaynaklanmadýðýný; bazen doðrudan müdahaleyle, çoðunlukla ise doða yasalarý aracýlýðýyla bunu saðlayan ve evreni yaratan Tanrý'nýn eseri olduðunu savundu. 30 Newton'a göre Tanrý'nýn mekanik sistemin iþleyiþine müdahalelerde bulunmasý mümkündü. Fakat Laplace gibi birçok kimse Newton'un fiziðini kapalý bir sistem olarak yorumladýlar. Böylesi kapalý bir sistemde ise Tanrý'nýn nasýl müdahalelerde bulunduðu ile ilgili sorun gündeme gelmektedir. 31 Bu yüzden Newton'u '19. yüzyýl materyalizminin dedesi' olarak görenler de olmuþtur. 32 Kuantum teorisinin birçok felsefeci ve teolog için önemi ise bu noktada ortaya çýkmaktadýr. Newton mekaniðine dayanarak determinist ve kapalý bir sistem olduðu iddia edilen evrenin; kuantum teorisine dayanýlarak, indeterminist bir yapýda olduðu ve kuantum boþluklarýnýn, bu sistemin kapalý olmadýðýný gösterdiði söylendi. Bu boþluklarýn ise Tanrý'nýn etkinliðinin gerçekleþtiði alan olduðu, bazý felsefeci ve teologlar tarafýndan savunuldu; bunu ilerleyen sayfalarda ayrýntýlý olarak iþleyeceðiz. Newton fiziðindeki baþarýlar insan aklýna güveni arttýrmýþ ve bunun 'Aydýnlanma'nýn' oluþmasýnda da önemli bir rolü olmuþtur. Newtoncu bilimin baþarýlarýyla beraber fizik bilimleri zirve noktasýna gelmiþtir ve fizik; biyolojiden 30 Margaret C. Jacob, a.g.m., s Thomas Tracy, "Creation, Providence and Quantum Chance", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s C. H. Kaiser, "The Consequences for Metaphysics of Quantum Mechanics", The Journal of Philosopy, vol: 37 no: 13 (20 Haziran 1940), s. 337.
34 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 37 felsefeye, tarihten sosyolojiye kadar hemen hemen tüm bilimler için bir model olarak gösterilmeye baþlanmýþtýr. Bilime artan güvenin sonucunda, ateistler tarafýndan, bilimin, yeterli olduðu ve dinin yerini almasý gerektiði gibi görüþler ifade edilmiþtir; diðer yandan ise teistler, bilimsel veriler sayesinde artan bilgiyle teolojik görüþlerini temellendirmeye çalýþarak doðal teolojiye yönelmiþlerdir. Newton fiziði, teizm adýna özellikle 'doðal teoloji' (natural theology) yaklaþýmlarýnda kullanýldýðý gibi, deizm 33 ve ateizm adýna da kullanýlmýþtýr. Bu dönemden sonra bilim-din iliþkisi hem felsefe, hem de teoloji için daha önemli ve daha komplike bir konu haline gelmiþtir. Newtoncu fizik, felsefe alanýna çok önemli etkilerde bulunmuþtur; bu fiziðin sebep olduðu yeni anlayýþ anlaþýlmadan, Kant'ýn antinomilerini neden oluþturduðu ve saf akýl açýsýndan neden özgürlüðü mümkün görmediði ve Marks'ýn neden tarih bilimini fiziðe benzetmeye çalýþtýðý gibi felsefe açýsýndan önemli olan birçok husus hakkýyla anlaþýlamaz. Newton ve ondan etkilenen Laplace gibi bilim insanlarýnýn etkisiyle, evrenin büyük bir makine gibi görüldüðü determinist-mekanik bir evren anlayýþý yaygýnlýk kazandý Baþlangýçta yaratan, fakat sonra yarattýklarýyla iliþki kurmayan ve bir din göndermeyen Tanrý anlayýþýna 'deizm' denmektedir. Buna göre Tanrý'nýn varlýðý kabul edilmekte, fakat ilim gibi sýfatlarý reddedilmektedir. 'Deizm' ifadesine, genelde belirttiðimiz anlam verilmektedir, fakat Hýristiyanlýðý aklileþtirme çabasý gibi farklý yaklaþýmlarý ifade etmek için de kullanýlmýþtýr. 'Deizm' Latince 'Tanrý' anlamýna gelen 'deus' kelimesinden türemiþtir ve sonradan bahsettiðimiz anlamda kullanýlmaya baþlanmýþtýr: Hüsameddin Erdem, "Deizm", Türkiye Diyanet Vakfý Ýslam Ansiklopedisi, c: 9, Ýstanbul (2005), s Roger Hahn, "Laplace and the Mechanistic Universe", (ed: David Lindberg ve Ronald Numbers, God and Nature içinde), University of California Press, Berkeley (1986), s
35 38 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Bu süreçte, evrendeki fenomenlerin maddenin en küçük parçacýklarýna indirgenerek açýklanabileceðine inanç arttý. Newton da matematiksel formüllü teorilerin, evrendeki gerçekliði aktarabileceðine güvenen 'realist' bir bilim anlayýþýna sahipti. Kuantum teorisi, matematiðe ve deneyciliðe bilimde önemli bir rol veren -Newton'un da savunduðumetodolojinin ürünüdür; fakat Newtoncu bilim anlayýþý ve metodolojinin temel unsurlarý olan determinizme de, indirgemeciliðe de, realist bilim anlayýþýna da bu teoriyle karþý çýkýlmýþtýr. Kuantum teorisi öncesi felsefe ve teoloji alanlarýnda da bunlara karþý çýkanlar olmuþtur. Örneðin Gazzali neden ile sonuç arasýndaki iliþkinin zorunlu olmadýðýný söyleyerek determinist anlayýþý eleþtirmiþtir. 35 Kant ise 'kendinde þey'in, 'saf akýl' açýsýndan ulaþýlmaz olduðunu söyleyerek realist anlayýþlarý eleþtirmiþtir. 36 Fakat kuantum teorisini farklý kýlan; determinizme, indirgemeciliðe ve realizme karþý eleþtirilerin, deney destekli ve matematik formüllü bilimin verilerinden yola çýkýlarak yapýlmasýna sebep olmasýdýr. ÝLK BÝLÝMSEL ATOM MODELLERÝ 17. yüzyýlda Newton, gazlarýn geniþlemesini, gaz atomlarýnýn boþ uzaya yayýlmasý biçiminde açýklamýþtý. 37 Fakat yine de Leukippos ve Demokritos'un Atomcu teorilerinden 19. yüzyýla kadar, maddenin görünmeyen parçacýklarý felsefi spekülasyonun konusu olmaktan çýkýp, 35 Gazzali, Filozoflarýn Tutarsýzlýðý, çev: Mahmut Kaya ve Hüseyin Sarýoðlu, Klasik, Ýstanbul (2005), 17. mesele, s Immanuel Kant, The Critique of Pure Reason, çev: J. M. D. Meiklejohn, William Benton, Chicago (1971), s Steven Weinberg, Atomaltý Parçacýklar, s. 3.
36 KUANTUM TEORÝSÝ ORTAYA KONULMADAN ÖNCE 39 deneyci bilimin objesine dönüþemedi yýllarý arasýnda John Dalton, maddenin atomsal kuramýný ortaya attý ve Demokritos'un 'atom' terimini bilim dünyasý için canlandýran kiþi oldu. Dalton, yaptýðý deneylerle kimyasal bileþiklerden yola çýkarak, bunlarýn, atomlarýn bir araya gelmesiyle oluþtuðunu ve farklý atomlarýn farklý aðýrlýðý bulunduðunu göstermeye çalýþtý. Her ne kadar Dalton'un tespit ettiði aðýrlýklarda ve diðer detaylarda önemli hatalar olduysa da bilim tarihinin çok önemli keþiflerinden birini yapma ayrýcalýðý ona aittir. 38 Dalton'un atom modelinde, atomlar, bilardo toplarýna benzetilmiþtir. Dalton'un döneminde, atom seviyesinin doðrudan gözlemlenmesi hala mümkün olamadýðýndan, yaptýðý kimyasal deneylerle atom seviyesine dair sonuçlara ulaþmýþtý. Atomun, kendi içinde hareket eden parçacýklardan oluþtuðunu, 1897'de Cambridge'deki bir laboratuarda keþfeden John Thomson'un çalýþmalarý, atomun anlaþýlmasýnda önemli bir dönüm noktasýdýr. Atomlarýn elementten elemente farklý olduðu Dalton'un çalýþmalarýyla anlaþýlmýþtý, Thomson'un çalýþmalarýyla ise farklý atomlarda ortak ve temel bir parçacýk olan elektronun var olduðu anlaþýldý. Thomson, atomlarda negatif ve pozitif yüklü parçacýklar olduðunu da ortaya koyan ilk kiþidir. 39 Yunanca'da 'atom' bölünemeyen anlamýna gelir; Demokritos'un Atomculuðundaki 'atom' ile maddenin bölünemeyen en küçük parçasý kastedilmiþti. Thomson, 'atom'un daha temel parçacýklardan oluþtuðunu 38 Leon Lederman-Dick Teresi, Tanrý Parçacýðý, çev: Emre Kapkýn, Evrim Yayýnevi, Ýstanbul (2000), s George Gamow, Sonsuz, çev: C. Kapkýn, Evrim Yayýnevi, Ýstanbul (1995), s
37 40 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI göstermesine raðmen, 'atom' terimi, yeni bir anlam kazanarak kullanýlmaya devam edildi. Fakat bu kullanýmýn, Eski Yunan Atomculuðundaki maddenin en temel bölünemeyen parçacýðý olduðu iddia edilen 'atom'dan farklý olduðuna dikkat edilmelidir yýlýnda, Ernest Rutherford'un ortaya koyduðu atom modeli Güneþ sisteminin bir benzeriydi; çoðunluðun zihnindeki atom modeli hala budur: Ortada Güneþ gibi duran bir çekirdek ve etrafýnda gezegenler gibi dönen elektronlar. Thomson, pozitif yüklü parçacýklarýn tüm atoma daðýldýklarý bir model sunmuþtu; Rutherford ise atomun kütlesinin yoðunlaþtýðý bir çekirdeðin var olduðunu ve atomun büyük kýsmýnýn boþluk olduðunu ileri sürdü. Rutherford bu modele, alfa parçacýklarýný atoma yönelten ve bu parçacýklarýn sapýp sapmadýðýný kontrol eden deneyler sonucunda ulaþtý. 40 Güneþ sistemine benzeyen bir sistemin -Rutherford'un atom modelinin- Güneþ sistemini baþarýyla açýklayan Newton mekaniðiyle ve determinist yasalarla açýklanmasý beklendi. Gözlenen evrenin, Newtoncu mekaniðe uygun iþleyen bir mikro dünyaya indirgenebilmesi de beklenen sonuçtu. Ama kuantum teorisi bu beklentileri karþýlamadý. 40 Barry Parker, Kuvantumu Anlamak, çev: Elif Akýn, Güncel Yayýncýlýk, Ýstanbul (2006), s
38 2. BÖLÜM KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI VE FELSEFÝ ANALÝZÝ BÖLÜM TANITIMI Bu bölümde, kuantum teorisi ve ortaya konma süreci tanýtýlmaya çalýþýlacaktýr. Bu teorinin felsefi ve teolojik sonuçlarýný tartýþabilmek için kuantum teorisiyle ilgili denklemleri çözebiliyor olmak gerekmese de, bu teorinin felsefe ve teoloji açýsýndan önemli Tamamlayýcýlýk Ýlkesi, Belirsizlik Ýlkesi, indeterminizm ve yerel olmayan nedensellik iddialarý, hatta önemli bazý deneyleri bilinmelidir. Kuantum teorisinin bilimsel yönünü tanýtýrken, bu tanýtýmla beraber bu teoriyi bilim felsefesi açýsýndan deðerlendirmeye ve din felsefesiyle ilgili önemli gördüðümüz bazý sorunlara da yeri geldikçe deðinmeye çalýþacaðýz. Ýlerleyen bölümlerde bu teorinin din felsefi açýsýndan irdelenmesi ön plana çýkacaktýr, bu bölümde ise teorinin bilimsel yönü, bilim felsefesi ve din felsefesi ile ilgili sorunlarla bir arada ele alýnacaktýr. Ýlerleyen bölümlerdeki din felsefesi ile ilgili sorunlarýn saðlýklý bir þekilde deðerlendirilebilmesi için bu bölüm, sonraki bölümlere temel mahiyetindedir. Bu bölümde cevabýný bulabileceðiniz bazý sorular þunlardýr: Kuantum teorisi evren anlayýþýmýzda hangi köklü deðiþiklikleri yapmýþtýr? Ýlk duyulduðunda saðduyuya aykýrý
39 42 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI olduðu iddia edilen kuantum teorisine dayalý iddialar hangi deney ve verilere dayanmaktadýr? Bohr'un Tamamlayýcýlýk Ýlkesi nasýl yorumlanmalýdýr? Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile felsefi ve teolojik sorunlar arasýnda yapýlan analojileri nasýl deðerlendirmeliyiz? Gözlem süreciyle ilgili, bu teoriden kaynaklanan epistemolojik anlayýþtaki deðiþiklik nasýldýr? Berkeleyci tarzda bir idealizmle bu teori iliþkilendirilebilir mi? Kuantum teorisinin indeterminist yorumuna bütün bilim insanlarý katýlmakta mýdýr? Neden bilimsel teorilere bakýþta, bilimsel realizmin ve araçsalcýlýðýn yerine kritikçi realist bir anlayýþý tercih ediyoruz? Kritikçi realist anlayýþýn dinlere uygulanmasý mümkün müdür ve bilim-din iliþkisi açýsýndan bu yaklaþým ne tip sonuçlar verecektir? Bu teoriyle ortaya çýkan indeterminizm ontolojik mi, epistemolojik midir? Metafizik tercihler kuantum teorisinin yorumlanýþýnda ne tip farklar oluþturmaktadýr? Atom-altý seviyede karþýmýza çýkan 'uzaktan etkileme' olgusunun önemi nedir? Kuantum teorisinde karþýmýza çýkan bütünsel yapýnýn, sebep olduðu epistemolojik ve ontolojik anlayýþtaki deðiþiklikler nelerdir? KUANTUM TEORÝSÝNÝN ORTAYA KONUÞU VE ÇÝFT YARIK DENEYÝ Max Planck'ýn 1900 yýlýnda, radyasyonun, 'kuanta' dediði paketler halinde yayýldýðýný veya emildiðini göstermesi kuantum teorisine giden yolda ilk adým olarak kabul edilir. 1 Nobel Ödülü'nü getiren bu keþfinden baþta Planck'ýn kendisi de emin deðildi. Çünkü Maxwell elektromanyetizmayý formüle ettiðinden beri, elektromanyetik radyasyonun bir 1 Stephen Hawking, Ceviz Kabuðundaki Evren, çev: Kemal Çömlekçi, Alfa Basým Yayým Daðýtým, Ýstanbul (2002), s. 24.
40 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 43 dalga olduðu kabul ediliyordu. Ayrýca Hertz de elektromanyetik dalgalarý bulmuþtu ve bu dalgalarýn aralarýnda bir kesiklik yokmuþ gibi gözüküyordu. 2 Planck'ýn, radyasyonunun 'kuantalar' þeklinde yayýldýðýný göstermesi, yayýlmanýn kesikli olduðu anlamýna geliyordu ve fizikteki hakim görüþe aykýrý bu iddia, olgularý mükemmel açýklýyordu. Kuantum teorisine giden yolda ikinci önemli adýmý Einstein attý yýlýnda Einstein, Planck'ýn çalýþmasýndan yola çýkarak ýþýktaki enerjinin 'kuanta' veya 'foton' denilen paketler halinde taþýndýðýný ileri sürdü yýlý, Einstein'ýn izafiyet teorisi hakkýndaki görüþlerini de ilk açýkladýðý yýldýr. Birçok kiþinin beklentisinden farklý olarak, Einstein'a Nobel Ödülü'nü kazandýran, kuantum teorisi açýsýndan önemli olan ýþýktaki enerjinin 'kuantalar' þeklinde yayýldýðýný gösterdiði, fotoelektrik etkiyi açýklayan çalýþmalarý oldu. Ýronik olan ise Einstein'ýn, katkýda bulunduðu kuantum teorisiyle ilgili ileri sürülen fikirlerden hiçbir zaman hoþlanmamýþ olmasý ve bu teoriye en büyük muhalefeti gerçekleþtirmesidir. 4 Einstein'ýn ýþýk hakkýndaki görüþleri baþlangýçta çok ciddiye alýnmadý. Aslýnda Einstein'dan önce Newton da ýþýðýn parçacýklardan oluþtuðunu savunmuþtu, fakat ýþýðýn dalga þeklinde olduðu, Maxwell ve Hertz'in çalýþmalarýyla deneylerle destekli bir þekilde sunulmuþ ve geniþ kabul görmüþtü. Iþýðýn parçacýk þeklinde olmasýnýn gözlenen birçok olguyu daha iyi açýklayacaðýnýn anlaþýlmasý, bilim dünyasýnda geniþ 2 Barry Parker, Kuvantumu Anlamak, s Alastair I. M. Rae, Kuvantum Fiziði: Yanýlsama Mý, Gerçek Mi?, çev: Yurdahan Güler, Evrim Yayýnevi, Ýstanbul (1999), s Murray Gell-Mann, The Quark and the Jaguar, W. H. Freeman and Company, New York (1995), s
41 44 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI bir þaþkýnlýk yarattý. Iþýk tanecik miydi, yoksa dalga mýydý? Tanecik ve dalga kavramlarý birbirleriyle uzlaþtýrýlamaz þekilde zýt gözükür. Diðer yandan birbirlerine ters bu iki iddiayý da destekleyen deneysel sonuçlar vardýr. Bu durumun sonucunda bilim insanlarý artýk pazartesi, çarþamba ve cuma dalga teorisini; salý, perþembe, cumartesi de tanecik teorisini kullanacaklar diye þakalar dahi yapýlmaya baþlandý. 5 Kuantum teorisi ile ýþýðýn olduðu gibi diðer mikro parçacýklarýn da, hem parçacýk hem de dalga gibi davrandýklarý ortaya konulmuþtur. Bu durumu ortaya koyan en ünlü deneylerden biri 'çift yarýk deneyi'dir. Bu deneyde, bir parçacýk-dalga demeti (foton, elektron veya diðer mikro parçacýklar), bir çift dar yarýktan geçirilerek arkadaki ekrana düþürülür. Bu deneyi ýþýkla yaparsak (elektron veya diðer parçacýklarla da yapýlabilir), ýþýðýn parçacýklardan oluþtuðu, ekrandaki nokta nokta izlerden anlaþýlýr. Aydýnlanmadaki bizim gözlediðimiz düzgün -nokta nokta olmayan- durum, ýþýk kaynaklarýnýn fotonlarýnýn çok yüksek sayýda olmasýndan kaynaklanýr. Örneðin altmýþ mumluk bir ampulden saniyede 100 milyon x 1 trilyon adet foton çýkar. 6 Fakat düzenek, çevreden gelen ýþýktan korunur ve az sayýda fotonla deney gerçekleþtirilirse, ýþýðýn parçacýk yapýsýný belli eden nokta nokta izleri gözleyebiliriz. 7 5 Barry Parker, a.g.e., s Roger Penrose, Fiziðin Gizemi: Kralýn Yeni Usu, çev: Tekin Dereli, TÜBÝTAK Popüler Bilim Kitaplarý, Ankara (2000), s Alastair I. M. Rae, a.g.e., s
42 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 45 Tek renkli ýþýkla yapýlan çift yarýk deneyi Soldaki resimde, tek yarýk açýk olduðunda tane tane küçük noktalar þeklinde ýþýk parçacýklarýnýn ekrandaki görüntüsü gözükmektedir. Saðdaki resimde ise çift yarýk açýk olunca ýþýk parçacýklarýnýn kesikli noktalar þeklindeki daðýlýmý gözükmektedir. Çift yarýk açýkken parlak noktalarda aydýnlanma genliði dört kat artarken, daha önce ýþýk parçacýklarýnýn geldiði bazý yerlerin boþ olduðu ve kesikli çizigilerin oluþtuðu gözlemlenmektedir. Bu sayfadaki resimlerin alýndýðý yer: Roger Penrose, Fiziðin Gizemi: Kralýn Yeni Usu, s. 103, 105.
43 46 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Iþýðýn parçacýk nitelikleriyle ilgili sorun her iki yarýðýn açýlmasýyla ortaya çýkar. Ekranda fotonlarýn oluþturduðu en parlak noktalarda, tek yarýðýn açýk olduðu duruma göre aydýnlanma genliði dört kat artmýþtýr. Asýl problem ise sýfýr genlikli noktalardadýr, çünkü buralara tek yarýk açýkken fotonlar ulaþmaktaydý. Burada karþýmýza "Fotona izleyeceði yol için ikinci bir seçenek sunarak, nasýl oluyor da ilk izlediði yolu kullanmasýný önlüyoruz" sorusu çýkmaktadýr. 8 Bundan anlaþýlan, ýþýðýn yarýklardan geçerken parçacýk gibi deðil dalga gibi davrandýðýdýr. Çünkü dalgalarýn 'yýkýcý giriþim' denilen özelliðiyle bu durum açýklanabilir; dalganýn yayýlmasý için iki yol varsa, iki ayrý yoldan gelen dalgalarýn birbirini söndürmüþ olmasý olasýdýr. 9 Burada garip olan, fotonlar veya elektronlar veya bütün halinde atomlarýn tek tek bile gönderildiklerinde ayný þekilde giriþim çizgilerinin çýkýyor olmasýdýr; bu ise fotonlarýn her iki yarýktan da ayný anda geçiyor olmasý demektir. 10 Roger Penrose, burada ayný varlýk türünün hem parçacýk hem dalgalar gibi davranmasýndan daha olaðanüstü olanýn; her bir parçacýðýn, tamamen tek baþýna, bir dalga gibi davranmasý ve bir parçacýkla ilgili deðiþik olasýlýklarýn birbirini yok etmeleri olduðunu söyler. 11 Burada felsefi açýdan önemli olan nokta; kuantum teorisindeki bu tip deneylerin sonuçlarýnýn, mantýðýn 'üçüncü halin imkansýzlýðý' ilkesinin deðiþtirilmesi gerektiðine dair iddialara sebep olmasýdýr. 12 Bir insanýn ayný 8 Roger Penrose, a.g.e., s Roger Penrose, a.g.e., s Stephen Hawking, Zamanýn Kýsa Tarihi, çev: Sabit Say-Murat Uraz, Doðan Kitapçýlýk, Ýstanbul (1988), s Roger Penrose, a.g.e., s Kuantum teorisinin 'kuantum mantýðý' denen yeni bir mantýkla anlaþýlmasý gerektiði, kuantum teorisine baðlý felsefi sorunlar içerisinde
44 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 47 anda iki yerde olduðu iddiasý, bilim dünyasýnda bir hurafe, týp dünyasýnda ise psikiyatrik bir hastalýðýn belirtisi sayýlýr; fakat atom-altý dünyada, 'ayný anda iki yerde olma' olgusu bilimin ta kendisidir. Bir parçacýðýn ayný anda iki ayrý yerde olmasý veya hem dalga hem de parçacýk özelliði göstermesi gibi kuantum teorisinde karþýmýza çýkan olgular, kuantum teorisinin ortaya konmasýnda önemli katkýsý olan Werner Heisenberg'e göre, klasik mantýðýn 'üçüncü halin imkânsýzlýðý' ilkesinin deðiþtirilmesini gerektirir. Heisenberg, kuantum mantýðýnýn klasik mantýðý kapsayacaðý bir yeniden yapýlanmayla sorunun düzeltilmesini teklif etmektedir. 13 Bu ise epistemoloji ile ilgili temellerin sorgulanmasýný gerektirecek kadar önemli bir iddiadýr. Bu iddianýn ciddiyetini arttýran ise Heisenberg gibi modern fiziðin en ünlü isimlerinden birinin bu iddiayý dile getirmesi ve bu görüþü savunanlarýn deney alanýndaki olgularla kendilerini desteklemeye çalýþmalarýdýr. BOHR'UN ATOM MODELÝ VE TAMAMLAYICILIK ÝLKESÝ Niels Bohr kuantum teorisinin geliþtirilmesine en çok katkýsý olan kiþilerden birisidir. Heisenberg, Schrödinger ve Dirac 1920'li yýllarda kuantum mekaniðinin detaylýca tartýþýlmakta olan önemli bir husustur. Bu konuyla ilgili bakýnýz: Andrej A. Grib, "Quantum Cosmology, Observer, Logic", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve C. J. Isham, Quantum Cosmology and the Laws of Nature içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (1999), s ; Chris Clarke, "Quantum Histories and Human/Divine Action", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), The Center for Theology and the Natural Sceinces, Berkeley (2001), s Werner Heisenberg, Fizik ve Felsefe, çev: M. Yýlmaz Öner, Ýstanbul (2000), s. 171.
45 48 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI geliþtirilmiþ bir þeklini sunmadan önce, 1913 yýlýnda, Bohr, Rutherford'un Güneþ sistemine benzeyen atom modeli yerine kendi atom modelini teklif etti. Bu atom modeli, yeni 'kuantum' kavramýyla Kepler-Newton'un eliptik yörüngelerinin bir buluþmasýydý. 14 Rutherford'un Güneþ sistemine benzeyen atom modelinde, neden elektronlarýn çekirdeðin üzerine düþmediði gibi sorular cevapsýzdý. Bohr, zannedildiði gibi elektronlarýn sürekli olarak radyasyon yaymadýklarý için çekirdeðe düþmediklerini söyledi. Radyasyon yaydýklarýnda ise 'kuantalar' þeklinde yayýyorlardý. Bohr, atomlarda farklý yörüngeler -enerji düzeyleri- olduðunu, elektronlarýn bu yörüngeler arasýnda 'sýçradýðýný', bu sýçramalar sonucunda radyasyonun 'kuantalar' þeklinde verildiðini söyledi. Bohr'un bu atom modeli en basit atom olan hidrojeni çok baþarýlý bir þekilde açýklýyordu, fakat karmaþýk atomlara nasýl uygulanacaðý pek açýk deðildi. 15 Bohr'un modeli -sýnýrlýlýklarýna raðmen- kimyada atomlarýn nasýl etkileþime girdiklerini ve molekülleri oluþturduklarýný gösterebildiði için baþarýlýydý. Kimyasal reaksiyonlar atomlar arasýnda elektron paylaþýmý veya takasý olarak açýklanýyordu. 16 Bohr kendi modelinin eksikliklerinin giderilmesi ile ilgili süreçte de önemli bir rol üstlendi. Kuantum teorisinin bilimsel yönünün geliþtirilmesi kadar felsefi deðerlendirmesinde de o hep baþroldeydi. Bilim insanlarý arasýnda geniþ kabul gören kuantum teorisinin 'Kopenhag yorumu'nun babasý da Bohr'dur. Bu yoruma Kopenhag isminin verilmesinin sebebi, Bohr'un bu þehirde bulunmasý ve onun 14 Roger Penrose, The Road to Reality, Jonathan Cape, London (2004), s Stephen Havvking, a.g.e., s Barry Parker, a.g.e., s. 66.
46 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 49 bu konuyla ilgili çalýþmalarýnýn önemli bir bölümünü, tek baþýna veya Heisenberg gibi ünlü isimlerle burada yapmýþ olmasýdýr. Kopenhag yorumunu farklý kýlan en önemli özellikler; indeterminizmin ve yerel olmayan nedenselliðin -ilerleyen sayfalarda göreceðiz- doðaya içkin özellikler olarak görülmesidir, yani onlara göre indeterminizm ve yerel olmayan nedensellik ontolojik bir durumdur. 17 Bohr'un 'Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nin (The Principle of Complementarity) kuantum teorisi ve bu teorinin felsefi irdelemesinde önemli bir yeri vardýr. Çift yarýk deneyinde gördüðümüz dalga-parçacýk ikilemi; elektron, foton gibi mikro varlýklarla yapýlan deneylerde karþýmýza çýkan izahý güç bir fenomendir. Bohr, buradaki ve ýþýðýn doðasýyla ilgili sorundaki çeliþkili gibi gözüken durumlarý Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile açýklamaya çalýþtý. 18 Bohr'un bu ilkeyi açýklarken gözlemciye verdiði rol, klasik fiziðin gözlemciyi, olgulara etki etmeyen, olgulardan baðýmsýz bir þekilde vazifesini yürüten kiþi olarak tarifinden çok farklýdýr. John Hedley Brooke, Bohr'un gençliðinde Kierkegaard'ýn etkisinde olduðuna ve Kierkegaard'ýn bireye vurgu yapan felsefesinin paralel bir izahýný kuantum teorisinde oluþturduðuna dikkat çeker. 19 Kuantum teorisiyle ilgili yapýlan deneylerde, gözlem sürecinin gözleneni etkilediði anlaþýlmýþtýr. 20 Bohr'un Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ni Barbour, þu þekilde özetlemektedir: 17 James Cushing, "Determinism versus Indeterminism in Quantum Mechanics", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), The Center for Theology and the Natural Sceinces, Berkeley (2001), s Niels Bohr, Atomic Theory and the Description of Nature, Cambridge University Press, Cambridge (1961), s John Hedley Brooke, Science and Religion, s Arlen J. Hansen, "The Dice of God: Einstein, Heisenberg, and Robert Coover", A Forum on Fiction, vol: 10, no: 1 (Güz-1976), s. 50.
47 50 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI 1. Bir deneyde, araçlarýn ve gözlemin rol aldýðý süreci, geleneksel kavramlara baþvurarak açýklamaktan kaçamayýz. 2. Gözlem süreciyle gözlenen arasýna kesin bir çizgi çekilemez; hatta gözlem süreci gözleneni etkilemektedir. Bu yüzden 'kendinde atom'u olduðu gibi resmetmemiz mümkün deðildir. Obje ile subje arasýna kesin bir çizgi çizilemez, ancak analiz için belli çizgiler oluþturulabilir. Bunlar yapýlýrken, geleneksel kavramlarý kullanmaktan kaçamayýz. Bizler, seyirci deðil aktörüz, özgür irademizle deneyin düzeneðini oluþtururuz. 3. Dalga ve parçacýk gibi kavramlar atomun dünyasýný tarifte kaçýnýlmazdýr ve yararlýdýr, fakat biz deðiþik deney durumlarý için deðiþik modeller kullanmalýyýz. Bu alternatifleri 'çeliþkili' deðil, fakat 'tamamlayýcý' olarak görmeliyiz, çünkü bunlar ayný deneysel durumda karþýmýza çýkmazlar. (Örneðin, bir deneysel durumda elektron parçacýktýr, diðerinde ise dalgadýr.) 4. Geleneksel kavramlarla atomun dünyasýný bütüncül bir þekilde anlayamayýz; çünkü kavramlarýmýzýn sýnýrlarý bunu engeller. 21 Iþýðýn yapýsýný anlamaya kalktýðýmýzda, bazý deneylerle ýþýðý parçacýk olarak belirleriz, bazýlarýylaysa ýþýðý dalga olarak belirleriz. Ayný durum diðer atom seviyesindeki parçacýklar için de geçerlidir. Fakat bunlarýn, ayný anda hem parçacýk hem de dalga olduðunu tespit edemeyiz. Bu durumda, Bohr'a göre, yaptýðýmýz deney türü ve kavramsal yaklaþýmlarýmýzla, atom seviyesindeki varlýklarýn özelliklerini 'biz' belirleriz. 21 lan Barbour, Issues in Science and Religion, s
48 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 51 Ayrýca atom seviyesinde yaptýðýmýz gözlemin, gözlenen varlýðý etkilememesi mümkün deðildir. Örneðin bir elektronu mikroskopla gözlediðimizi düþünelim; elektronun görülebilmesi için mutlaka bir ýþýk fotonunun elektrona çarpýp mikroskoba geri gelmesi gerekecektir. Elektronun aldýðý bu darbe ise elektronun konumunu bozacaktýr. Bohr, bizim seçtiðimiz gözlem tipinin, kullandýðýmýz kavramlarýn sýnýrlýlýðýnýn ve gözlemle gerçekleþtirdiðimiz etkinin 'kendinde atom' hakkýnda edindiðimiz bilgiyi tayin ettiðini söyler. 22 Sonuçta, Bohr, 'kendinde þey'e ulaþamayacaðýmýzý söyleyen Kant'la 23 benzer sonuca ulaþmýþtýr. Fakat Bohr, epistemoloji açýsýndan önemli bu görüþünü, salt felsefi spekülasyonla deðil, atom seviyesindeki gözlem sürecini irdeleyerek temellendirmeye çalýþmýþtýr. TAMAMLAYICILIK ÝLKESÝ'NDEN HAREKETLE FELSEFÝ VE TEOLOJÝK YORUMLAR Tamamlayýcýlýk Ýlkesi, ortaya konmadan yüzlerce hatta binlerce yýl önce var olan felsefi ve teolojik tezlerin desteklenmesi için kullanýlmaya çalýþýlmýþtýr. Örneðin, bu ilke ve kuantum teorisinde ortaya çýkan 'dalga fonksiyonunun söndürülmesi' ve 'yerel olmama' gibi özellikler kullanýlarak; bunlarda gözlemcinin rolüne yapýlan vurgudan hareketle, zihnin maddeye göre önceliði ifade edilerek, Berkeleyci tarzda bir idealizm desteklenmeye çalýþýlmýþtýr. 24 George 22 Niels Bohr, a.g.e., s Immanuel Kant, The Critique of Pure Reason, s Kuantum teorisindeki 'gözlemcinin etkisi' ve 'yerel olmayan nedensellik' gibi özelliklerden yola çýkarak Yeni-Berkeleyci (Neo-Berkeleyan) bir görüþün savunulabileceðini iddia edenlere örnek olarak bakýnýz: Raymond Y. Chiao, "Quantum Nonlocalities: Experimential Evidence", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s Ayrýca bu konuyla ilgili bakýlabilecek bir makale: Andrej A. Grib, a.g.m., s
49 52 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Berkeley, algýlayan zihinlerden baðýmsýz olarak maddi cevherin var olduðunu inkar etmiþtir. 25 Berkeley'den önce ve sonra zihin dýþýnda maddi cevherin olmadýðýný savunan felsefeciler ve sufiler olduysa da felsefe tarihinde bu görüþün en çok onunla özdeþleþtirildiðini söylemek mümkündür. 26 Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'ndeki, Berkeleyci idealizme götürme 'tehlikesi' olduðu düþünülen fikirleri, bu fikirleri kendi görüþlerine en zýt düþünceler olarak gören materyalistler ve de özellikle kuantum teorisinin geliþtirildiði dönemde gittikçe yayýlan bir siyasi ideoloji olan Marksizm'in ideologlarý soðuk karþýlamýþtýr. 27 Fakat bu yaklaþým, bütün Marksist bilim insanlarý ve felsefecilerin ortak tavrý da olmamýþtýr. M. A. Markov gibi, materyalist bilim anlayýþýný benimseyen Marksist-Sovyetler'in bir bilim adamý, kuantum teorisini Bohrcu yaklaþýmýyla kabul ederek, Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'ni çekinmeden kullanmakta bir sorun görmemiþtir. 28 Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nin immateryalizme veya Berkeleyci bir idealizme götürdüðünü söylemek doðru olmaz. Her ne kadar böylesi felsefi çýkarýmlar yapýldýysa da, bu teoriden yola çýkýlarak böylesi bir geçiþin yapýlmasý için bir sebep gözükmemektedir. 'Kendinde atom'a gözlem sürecindeki 25 George Berkeley, Ýnsan Bilgisinin Ýlkeleri Üzerine, çev: Halil Turan, Bilim ve Sanat Yayýnlarý, Ankara (1996). 26 Ýslam dünyasýnda bazý sufiler, zihinlerin algýlamasý dýþýnda dýþ dünyanýn gerçek varlýðý olmadýðýný savunmuþ olsalar da, genelde böylesi bir anlayýþ benimsenmemiþtir. Akaid meselelerindeki etkili isimler, örneðin Maturidi, objenin, süjenin algýsýndan baðýmsýz olarak var olduðunu savunmuþtur: Hanifi Özcan, Maturidide Bilgi Problemi, Marmara Üniversitesi Ýlahiyat Vakfý Yayýnlarý, Ýstanbul (1998), s Loren R. Graham, "Quantum Mechanics and Dialectical Materialism", Slavic Review, vol:25, no: 3 (Eylül-1996), s Loren R. Graham, a.g.m., s
50 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 53 etkiyi tamamen ortadan kaldýrýp ulaþamadýðýmýz, atom seviyesindeki dünyaya ulaþmaya çalýþtýðýmýzda izole olmuþ objelerle uðraþmadýðýmýz ve gözlenenle gözlem sürecinin etkileþiminin kaçýnýlmaz olduðu doðrudur. Ama gözlem sürecinde etkide bulunanýn insan zihni olduðunu ve süreci 'zihnin' oluþturduðunu düþünmek hatalýdýr. Çünkü etkide bulunan 'zihin' deðil fakat deneyde kullanýlan aletlerdir. Referans noktasý ise 'zihin' yerine saat, uzunluk ölçme aletleri, fotoðraf plakasý gibi araçlar da olabilir. Deney sonuçlarý bir film veya bilgisayara aktarýlýp yýllar sonra da incelenebilir. Bir filme veya bilgisayar çýktýsýna bakýp önceden gerçekleþmiþ deney sonuçlarýný deðerlendiren 'zihnin', önceden olmuþ deneyin sonuçlarýný belirlediðini söylemek ise mantýklý gözükmemektedir. 29 Sonuçta kuantum teorisinden immateryalizme veya Berkeleyci idealizme geçmek için bir sebep gözükmemektedir; böylesi bir felsefi veya teolojik görüþü benimseyenlerin, kuantum teorisinin sonuçlarýný deðerlendirdikten sonra bu düþüncelere ulaþmadýklarý, fakat bu düþüncelere sahipken kuantum teorisini buna göre yorumlamaya çalýþtýklarý kanaatindeyiz. Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nin felsefi ve teolojik birçok sorunun ele alýnmasýndaki önemli bir hususiyeti ise bu ilkeden hareketle yapýlan analojiler 30 yoluyla pek çok soruna çözüm önerilerinin sunulmuþ olmasýdýr. Teleoloji ve mekanik açýk- 29 Ian Barbour, When Science Meets Religion, s 'Analoji' genel görünüþünde birbirine benzemeyen ve ayný kavram altýna konamayan; ama belli ortak yönleri olan iki þey arasýndaki benzerliktir. Mantýktaki analoji, gözlemlenen benzerliklerden, daha derindeki benzerlikleri ve hatta özdeþlikleri çýkarýmlamak için baþvurulan yoldur. Bakýnýz: Zeki Özcan, "Sözlükçe", (der: Zeki Özcan, Din Bilim Yazýlarý Ýçinde), Alfa Basým Yayým Daðýtým, Ýstanbul (2001), s
51 54 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI lama, beyin ve zihin, özgür irade ve determinizm (5. bölümde bu konu iþlenecektir), bilim ve din gibi birbirleriyle çeliþkili olup olmadýklarý hususunda tartýþma yapýlmýþ olan birçok kavram ve olgu, deneysel alandaki verilerden yola çýkýlarak oluþturulan Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nden hareketle; bunlarýn, ayný gerçekliðin farklý iki yüzü olduklarý, birbirlerini 'tamamladýklarý' ama 'çeliþmedikleri' ifade edilerek uzlaþtýrýlmaya çalýþýlmýþtýr. 31 Kuantum teorisi Batý dünyasýnda ortaya konduðu için, bu teoriden yola çýkýlarak yapýlan teolojik yorumlar özellikle Hýristiyan teolojisiyle iliþkili olmuþtur. Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nden hareketle Hz. Ýsa'nýn kiþiliðinde hem ilahi hem de insani özelliklerin olduðu ve Tanrý'nýn hem bir olduðu, hem de üç þekilde tezahür ettiði þeklindeki Hýristiyan teolojisinin en temel inançlarý da desteklenmeye çalýþýlmýþtýr. 32 Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nden yola çýkarak, paradoksal olduðu düþünülen hususlarýn çözülmesiyle ilgili giriþimlerde bazý önemli hususlara dikkat etmek gerekir. Öncelikle bu ilkeyi, fizik dýþýndaki alanlara aktarmanýn salt analoji olduðu idrak edilerek; bu ilke, fizik alaný dýþýndaki sorunlarýn çözümü için mantýksal bir çýkarýmýn kaynaðý gibi sunulmamalýdýr. 33 Ayrýca fizikte, birbirine zýt gibi gözüken iki fenomenin her birinin ortaya çýktýðý deneysel koþullar vardýr; bir deneyde elektron bir parçacýktýr, baþka tip bir deneyde ise 31 Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nden hareketle bilim-din iliþkisini açýklamaya çalýþanlara örnek olarak bakýnýz: Harold H. Oliver, "Complementarity of Theology and Cosmology", Zygon, no: 13 (1978). 32 Christopher Kaiser, "Christology and Complementarity", Religious Studies, no: 12 (1976); John Polkinghorne, Quantum Physics and Theology, s lan Barbour, Religion in an Age of Science, Harper and Row Publishers, New York (1991), s. 100.
52 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 55 dalgadýr. Oysa Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile analoji kurulan hususlarýn birçoðunda, birbirine zýt gibi gözüken farklý hususlarýn her birine inanmamýzý gerektirecek ikna edici delillerinin bulunduðunu söylemek mümkün deðildir. Örneðin Hz. Ýsa'nýn ilahi bir doðasý olduðuna dair görüþün, fideist bir yaklaþýmýn dýþýnda kaynaðý yoktur. Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile bir analoji yapýlacaksa; önce zýt gibi görünen hususlarýn her birine inanmamýzý gerektirecek ikna edici delillerin varlýðýný göstermek, sonra ise bu zýt gibi gözüken hususlarýn birbirleriyle 'çeliþmediklerini' fakat birbirlerini 'tamamladýklarýný' ve kuantum fiziðindeki Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nde de benzer bir durumun olduðunu söylemek gerekir. Yoksa bazýlarýnýn yaptýðý gibi Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'ni kullanmak; evrende var olan hiçbir iddianýn, saçma veya yanlýþ olamayacaðý þeklindeki bir iddiaya kadar geniþletilebilir. Örneðin beþ elma ile iki elmanýn toplamýna yirmi diyen birinin yanlýþ yaptýðýna dair bir itiraz, Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile zýtlarýn bir arada bulunabileceði, pekala "7=20 olabilir" þeklinde cevaplanabilir! Nitekim Hýristiyan teolojisindeki teslis inancý bu ilke ile desteklenmeye çalýþýlýnca "1=3 olabilir" denmiþ oluyor. Sonuçta Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nden hareketle kurulan analojilerin birçoðunda, fizikten bambaþka alanlara analoji kurulmasýyla ilgili sorunlarýn yanýnda; fizikte, her iki zýt gibi gözüken durumun da önemli verilerle desteklenmesinden sonra 'tamamlayýcý' olduklarýnýn söylenmesi gibi bu ilkeyle ilgili en temel bir hususa, analoji yapýlan birçok konuda dikkat edilmemiþ olmasý da önemli bir sorundur. Ayrýca, fizikteki bu ilke, tek bir varlýk türünün (foton, elektron gibi) deðiþik deney türlerinde deðiþik özelliklerinin ortaya çýkmasýyla ilgilidir. Fakat yapýlan kimi analojilerde, objeleri birçok hususta farklý olan bilim ve din gibi alanlarla da
53 56 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI bu ilke arasýnda benzerlik kurulmuþtur. 34 Beynin ve zihnin ayný varlýk türünün iki görünümü olduðu söylenerek, bu ilkeyle analoji kurulmasý belki daha tutarlý olabilir; fakat ayný varlýk türünün farklý görünümleri olduðu söylenemeyecek fenomenlerle, bu ilke arasýnda kurulacak analojiler saðlýklý olmayacaktýr. 35 (Bilim ile dinin birbirlerini 'tamamladýklarý' savunulacaksa bile; bizce, bu, fizikteki Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile analoji kurulmadan yapýlmalýdýr.) Paradoksal gözüken hususlarýn çözümü için Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile yapýlan analojilere dikkat etmek gerekir. Analojilerin kendilerine has sýnýrlýlýklarýnýn dýþýnda, çoðu zaman bu analojilerde, Tamamlayýcýlýk Ýlkesi ile ilgili en temel hususlarla bile benzerlik kurulmadýðý, kýsacasý birçok analojinin keyfi olduðu ve bu yüzden güvenilir olmadýðý görülmektedir. Kuantum teorisi öngörülerde bulunmayý mümkün kýlan matematiksel yapýsý ve lazerden, maserden, transistorlardan, süper iletkenlere kadar birçok icadýn yapýlmasýný saðlamasý ile baþarýsýný ispatlamýþtýr. 36 Diðer yandan, bu teorinin felsefi ve teolojik tartýþmalara yol açan özelliklerinin, nasýl anlaþýlmasý gerektiði hususunda en ünlü bilim insanlarýnýn birbirleriyle çeliþen görüþler ifade ettikleri ve çeliþkili noktalarda hala bir konsensüsün saðlanmadýðý da hatýrlanmalýdýr. Eðer kuantum teorisinin eksik bir teori olduðunu, bu teorinin daha geliþtirilmesi gerektiðini düþünen Einsteincý bir yaklaþým benimsenirse; o zaman ortaya çýkan hem dalga hem parçacýk olma gibi paradokslarýn, bu teorinin eksik yapýsýndan kaynaklandýðý düþünülecek ve de bu tarz ikiliklerden yola 34 John Hedley Brooke, Science and Religion, s lan Barbour, Issues in Science and Religion, s Barry Parker, Kuvantumu Anlamak, s
54 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 57 çýkýlarak yapýlan analojilere bakýþ açýmýz da deðiþecektir. Sonuçta, kuantum teorisinin felsefi ve teolojik sonuçlarýný ele alýrken, bu teorinin farklý þekillerde yorumlandýðýný göz önünde bulundurmalýyýz. Farklý yorumlar en temel noktalarda olduðu için, bu yorumlardan hangisinin tercih edileceðine dair karar, bu teorinin felsefi ve teolojik sonuçlarýný da tamamen farklýlaþtýracaktýr. KUANTUM TEORÝSÝNÝN FARKLI YORUMLARI Kuantum teorisinin farklý þekillerde yorumlanmasýna yol açan en temel sebeplerden biri, bu teoriyi yorumlayanlarýn, bilimsel teorilerin doða ile kurduðu iliþkiye karþý farklý tutumlar benimsemiþ olmalarýdýr. Bu tutum farký özü itibariyle felsefidir ve önce bu teorinin farklý þekillerde bilimsel açýdan anlaþýlmasýna, sonra ise buna baðlý olarak çýkarsanan felsefi ve teolojik sonuçlarýn birbirlerinden farklý olmalarýna yol açmaktadýr. Bilimsel teorilere karþý bu felsefi tutum farkýný -yaygýn olarak kullanýlan bir sýnýflamayý takip ederek- üç maddede inceleyebiliriz: Bilimsel Realizm: Bilimsel realizmin fikirlerini kabaca þöyle özetleyebiliriz: Bilimsel teorilerin bizlere çizdiði dünya resmi bir ontolojik gerçekliði ifade etmektedir, bilimlerin öngördüðü zaman, mekan, dalga gibi varlýklar gerçek varlýklardýr; bilimsel teoriler keþiftirler, fakat bazýlarýnýn düþündüðü gibi icat deðildirler. 38 Elbetteki bu çok genelleyici 37 Bilimsel teorilerin doðayla iliþkisini 3 maddede incelerken, doða yasalarýna karþý farklý felsefi yaklaþýmlarý 4 maddede (mucizeler sorunuyla ilgili 4. bölümde) inceleyeceðiz. 38 Bas C. Van Fraasen, "Arguments Concerning Scientific Realism", (ed: Martin Curd ve J. A. Cover, Philosophy of Science içinde), W. W. Norton and Company, New York (1998), s
55 58 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI bir tariftir ve bilimsel realizmi savunan birçok kiþi de bilimsel teorilerin hatalý bir þekilde tasarlanabileceðini kabul etmiþlerdir. Fakat bu tarif, böylesi bir görüþü benimseyen kiþilerin, bilimsel teorilerin ontolojik statüsüne nasýl yaklaþtýðýný görmemizi; bilimsel teorilerin 'kendinde þey'e ulaþmamýzý mümkün kýldýðýna inandýklarýný görmemizi saðlar. Bilimsel realistlere göre bir bilimsel teorinin kabulü, bu teorinin aktardýðý þekliyle dünyanýn var olduðuna inancý da kapsar. Realist pozisyon, bilimsel teorilerin teknoloji üretme ve öngörülerde bulunma gibi baþarýlarýnýn, bu teorilerin evrensel gerçekliði aktarmasýyla ancak açýklanabileceði þeklindeki argümanlarla savunulmaya çalýþýlmýþtýr. 39 Galileo ve Newton gibi birçok ünlü bilim insaný realist bir yaklaþýmý benimsemiþlerdir. Onlarýn epistemolojik görüþü, bilimsel teorilerinin evrenin gerçekliðini bize aktardýðý yönündeydi. Einstein da ayný yaklaþýmý devam ettirmiþtir. Fakat, kendisinin makro fiziðe hakim teorisi olan izafiyet teorisiyle kimi hususlarda çeliþen, 40 diðer yandan paradoksal durumlarý çözmeden kabul eden, indeterminizm ve belirsizlik gibi unsurlar barýndýran kuantum teorisinin evrendeki gerçekliði tarif ettiðini kabul etmek Einstein'ýn realist yaklaþýmýyla uyuþmuyordu; zaten bu teoriye karþý en etkili muhalefeti de o gerçekleþtirmiþtir. 41 Einstein, bu teorinin 39 Arthur Fine, "The Natural Ontological Attitude", (ed: Martin Curd ve J. A. Cover, Philosophy of Science içinde), W. W. Norton and Company, New York (1998), s Robert John Russell, "Divine Action and Quantum Mechanics", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s Werner Heisenberg, Einstein'la Yüzleþmek, çev: Kemal Budak, Gelenek Yayýncýlýk, Ýstanbul (2003).
56 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 59 baþarýlarýnýn farkýnda olmasýna, birçok deneyle bu teorideki görüþlerin desteklendiðini bilmesine raðmen, bu teorinin eksik olduðunu ve yeni bir teorinin bu teorinin yerini almasý gerektiðini veya bu teoride bazý düzeltmelerin yapýlmasý gerektiðini düþündü. 42 Schrödinger, De Broglie, Dirac ve Penrose gibi ünlü bilim insanlarý da kuantum teorisinin eksik olduðunu ve yeni bir kuramýn bu eksikliði gidermesi gerektiðini düþündüler. 43 Sonuçta bilimsel teorilerin gerçeklikle iliþkisi hakkýnda benimsenen felsefi yaklaþým, kuantum teorisinin nasýl anlaþýlmasý gerektiðiyle ilgili farklý sonuçlar doðurmuþtur; bu farklý sonuçlar ise bu teoriden çýkarsanan felsefi ve teolojik sonuçlarýn farklý olmasýna sebep olmuþtur/olmaktadýr. Örneðin Einsteincý yaklaþýmý benimseyen birinin, din felsefesi açýsýndan önemli bir konu olan Tanrýsal etkinlikle, kuantum teorisine dayanarak savunulan indeterminist görüþü bir arada deðerlendirdiðini düþünelim. Muhtemelen bu kiþi, indeterminizmin teorilerimizin yetersizliklerinden kaynaklanan epistemolojik bir durum olduðunu, ontolojik bir durumu tarif etmediðini, bu yüzden Tanrýsal etkinlik indeterminist bir evrende oluþuyormuþçasýna felsefi ve teolojik yaklaþýmlarýmýzý oluþturmamýzýn bir hata olduðunu söyleyecektir. 2- Araçsalcýlýk (Aletçilik): Araçsalcý yaklaþýmý benimseyenler, bilimsel teorileri pragmatik bir yaklaþýmla ele alýrlar. Onlara göre bilimsel teoriler gerçekliðin bir açýklamasý olarak ele alýnmamalýdýr; önemli olan bu teorilerle öngörülerde bulunmak, gözlemleri sistematize etmek ve 42 Albrecht Fölsing, Albert Einstein, çev: Ewald Osers, Penguin Books, New York (1997), s Roger Penrose, Fiziðin Gizemi: Kralýn Yeni Usu, s
57 60 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI mühendislik gibi alanlarda bunlardan yararlanmaktýr. 44 Stephen Hawking bu görüþte olan bilim insanlarýna örnek olarak verilebilir. Hawking, araçsalcý yaklaþýmý pozitivizmin gereði olarak görür ve þöyle der: "Pozitivist açýdan bakýldýðýnda, bir kiþi neyin gerçek olduðunu belirleyemez. Yapabileceði tek þey, içinde yaþadýðýmýz evreni tanýmlayan matematiksel modeli bulmaktýr." 45 Birçok bilim insaný ve felsefeci, öngörülerde bulunmada ve teknoloji üretmede baþarýlý olmasýna karþýn paradoksal unsurlar barýndýran -Tamamlayýcýlýk Ýlkesi'nde olduðu gibi- ve saðduyuya aykýrý gözüken kavramlarla 'kendinde atom'u açýklayan kuantum teorisini, araçsalcýlýðý destekleyen bilimsel bir teori olarak deðerlendirmiþlerdir. 46 Araçsalcý yaklaþýmý kuantum teorisine uygulayanlara göre yaptýðýmýz gözlemlerin arasýnda, atomda ne olup bittiðini bilemeyiz, fakat kuantum teorisinin denklemlerini olasýlýkçý öngörüler için kullanabiliriz. Bu yaklaþým -kolayca anlaþýlacaðý gibi- Kant'ýn 'kendinde þey'in ulaþýlmazlýðýný savunan ünlü görüþünün bilim felsefesindeki izdüþümüdür. Bilim felsefesi açýsýndan önemli bir konu olan bilimsel teorilerin ontolojik gerçeklikle nasýl iliþki kurduklarý sorunu, felsefenin diðer dallarý, örneðin din felsefesi için de önemlidir. Çünkü bilimsel teoriler hakkýnda ulaþacaðýmýz kanaatin, bilim-din iliþkisi konusundaki yaklaþýmýmýzda önemli belirleyici rolü olacaktýr. Bilimsel teorilere araçsalcý bir yaklaþým, bilime daha mütevazý bir 44 Jarrett Leplin, "Realism and Instrumentalism", (ed: W. H. Newton- Smith, A Companion to the Philosophy of Science içinde), Blackwell Publishers, Massachusetts (2001), s Stephen Havvking, Ceviz Kabuðundaki Evren, s Peter Achinstein, "Observation and Theory", (ed: W.H. Newton-Smith, A Companion to the Philosophy of Science içinde), Blackwell Publishers, Massachusetts (2001), s
58 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 61 bakýþa yol açabilir; çünkü bu bakýþ, bilimsel teorilerin ontolojik gerçekliði olduðu gibi açýkladýðýný reddeder. Bu ise bilimin dinin yerini almasý gerektiði gibi, bilimi gerçekliðe ulaþmakta tek otorite olarak gören yaklaþýmlarý savunmayý güçleþtirir. Diðer yandan, bilimin sonuçlarýndan dinsel tezlerin desteklenmesine veya ispatlanmasýna çalýþan doðal teoloji savunucularý için bilimsel teorilere araçsalcý yaklaþým sorunlu olabilir. Bütün araçsalcý yaklaþýmý benimseyenlerin, bilim-din iliþkisine ayný þekilde baktýðýný elbette söyleyemeyiz; fakat, bir genelleme yapmak gerekirse, bilimsel teorilere araçsalcý yaklaþýmýn, bilimi ve dini baðýmsýz ve birbirlerine etkisi olmayan alanlar olarak gören kompartmantalizasyoncu yaklaþýmlara yol açtýðý söylenebilir Kritikçi Realizm: Bilimsel teoriler hakkýndaki yaklaþýmlar 'realizm' ve 'araçsalcýlýk' olarak ikili bir sýnýflamada da incelenmiþtir. 48 Ayrýca 'realizmi' bir görüþ, bu görüþe karþýt görüþleri 'anti-realizm' olarak ele almak da mümkündür; 'anti-realizm' ise karþýmýza 'araçsalcýlýk' olarak çýkabildiði gibi 'yapýsal deneycilik' olarak farklý isimlerle de çýkabilir. 49 Sonuçta bu kitapta yapýlan üçlü sýnýflamanýn dýþýnda baþka tip sýnýflamalar da mümkündür; fakat realizme karþý anti-realizmin en yaygýn versiyonu olan 'araçsalcýlýða' ve 'kritikçi realizme' yol veren sýnýflamanýn, bilimsel teorilerle doðanýn iliþkisini ele almada en faydalýsý olduðu kanaatindeyiz. 47 lan Barbour, When Science Meets Religion, s Örnek olarak bakýnýz: Jarrett Leplin, a.g.m., s Alan Musgrave, "Realism versus Constructive Empricism", (ed: Martin Curd ve J. A. Cover, Philosophy of Science içinde), W. W. Norton and Company, New York (1998), s
59 62 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Kritikçi realist yaklaþýmý savunanlar, özellikle kuantum teorisiyle ilgili geliþmelerle; bilimsel teorilerin öngörüde bulunmayla ilgili ve teknoloji üretmedeki baþarýlarýna dayanarak, bu teorilerin doðayý tamamen doðru olarak tarif ettiðinin iddia edilemeyeceðini söylemiþlerdir. Böylece, 'bilimlerin baþarýsýyla realizmi temellendirme' olarak özetlenebilecek bilimsel realizmin en yaygýn delilini reddederek, safça bir realizm dýþýnda bir yolun kaçýnýlmaz olduðu sonucuna varmýþlardýr. Bu yaklaþýmý benimseyenler, özellikle bilimin insan zihni tarafýndan yapýldýðýna ve insanýn doðayý yorumlarken, gözlem ve deneyler aracýlýðýyla doðayla etkileþimde bulunduðuna vurgu yapmýþlardýr. 50 Bilimin içinde insan unsurunun olmasý ve insan zihninin toplumsal þartlanmalar, önyargýlar, apriori kabuller ve kapasite yetersizliði gibi sýnýrlýlýklarý, bilimsel teorilere bakýþta 'kritikçi' unsuru gerektirir. Diðer yandan bilimlerin baþarýsý 'kendinde doða'yý olduðu gibi anladýðýmýzý göstermese de bu baþarýlarýn, doðayla ilgili gerçekliðe kýsmen de olsa ulaþtýðýmýzý gösterdiðini düþünmek mantýða ve saðduyuya uygundur. 51 William Stoeger'in dediði gibi "Gerçekliðin üstü örtülüdür, fakat tamamen deðil". 52 Sonuçta kritikçi yaklaþýmý elden býrakmadan 'safça olmayan bir realist yaklaþým' geliþtirmek; 'araçsalcýlýðýn' bilimsel teorilerle doðanýn gerçekliði arasýnda hiçbir bað kurmayan 50 John Polkinghorne, Science and Theology, SPCK, Londra (2003), s Bilimsel teorilerin gerçekliðe kýsmen ulaþmasý veya gerçekliðe yakýnlaþmasý konusunda bilim felsefesinde birçok tartýþma yapýlmýþtýr. Örnek olarak bakýnýz: Chris Brink ve Johannes Heidema, "A Verisimilar Order of Theories Phrased in a Propositional Language", The British Journal for the Philosophy of Science, no: 38 (1987). 52 William Stoeger, "Epistemological and Ontological Issues Arising from Quantum Theory", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley, (2001), s. 95.
60 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 63 yaklaþýmýndan daha tutarlý ve saðduyuya uygun gözükmektedir. Din felsefesi ve bilim felsefesi gibi felsefe dallarý açýsýndan önemli çalýþmalarý olan Polkinghorne, Barbour ve Peacocke gibi günümüzün düþünürlerinin benimsediði 'kritikçi realist' yaklaþýmýn, safça realizmden ve araçsalcýlýktan daha tutarlý olduðu konusunda bu düþünürlerle ayný fikirdeyiz. 53 KRÝTÝKÇÝ REALÝZM VE BÝLÝM-DÝN ÝLÝÞKÝSÝ Kuantum teosiyle dikkat çekilen gözlemcinin etkisi gibi unsurlar, kritikçi realist anlayýþýn desteklenmesinde sýkça kullanýlmýþtýr. Bilimsel teorilere kritikçi realist yaklaþýmýn, bilim-din iliþkisi açýsýndan da önemli sonuçlarý vardýr. 54 Öncelikle bilimin objektif gerçekliði tam olarak tarif ettiði ve insani katký ve yorumlardan uzak olduðu þeklindeki bilimi eleþtirilemeyen bir tahta oturtan yaklaþýmlarýn terk edilmesi; bilimin dinle iliþkisini çatýþmacý yaklaþýmlara baþvurmadan kurmayý kolaylaþtýracaktýr. Ayrýca, bilimsel teorilerin doðadaki gerçekliðe yaklaþabildiði görüþü -temkinli olmak kaydýyla- modern bilimin verilerinden doðal teoloji yaklaþýmlarýnýn çýkarsanmasýna kapýlarý açýk tutabilir. 53 Bu üç felsefeciyi kritikçi realist olarak niteleyen diðer bir felsefecinin þu yazýsýna bakýnýz: Robert John Russell, "Introduction", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve C. J. Isham, Quantum Cosmology and the Laws of Nature içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (1999), s Bu kitapta ele alýnan kuantum teorisi fizik biliminin ilgi alanýnda olduðu için daha çok bilim-din iliþkisi ifadesini kullandýk. (Bu konuyla ilgili literatürde de daha çok bu ifade kullanýlmýþtýr.) Fakat birçok yerde asýl ele alýnanýn, bu terinin felsefi yorumlarýyla dinin iliþkisi olduðuna dikkat edilmelidir. Kýsacasý bilim-din iliþkisi ifadesini kullandýðýmýz birçok yerde, aslýnda bilim-felsefe-din iliþkisinin üzerinde durduðumuz bilinmelidir.
61 64 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Bilimsel teoriler dýþýnda, dinlere de kritikçi realist bir anlayýþýn uygulanmasýnýn mümkün olduðunu düþünüyoruz. 55 Bunun bilimden dine bir analoji ile deðil, dinlerin içinde ayrýca oluþturulmasý gerektiði kanaatindeyiz. Dinlerdeki kritikçi unsur da dinleri anlayanlarýn insanlar olduklarý ve insanlarýn toplumsal þartlanmalar, önyargýlar, apriori kabuller ve kapasite yetersizlikleri gibi sýnýrlýlýklarýnýn bulunduðuna vurgu yapýlarak oluþturulmalýdýr. Bu ise insanlarýn, dinlerin temeli olan Tanrýsal vahyi kavrayýþlarýnda kusurlar bulunabileceði anlamýný taþýmaktadýr ve mezhepler arasý ayrýlýklar da bunla alakalýdýr. 'Kendinde vahye' insanlarýn hiç ulaþamayacak olmasý ise teolojik açýdan kabul edilemez; çünkü dinlerin insanlarýn yaþamý için gönderilmiþ sistemler olduðu ve pratik hayatta uygulama gerektiren emir ve tavsiyeler içerdikleri, tektanrýlý üç dinin de ortak bir kabulüdür. Bu husus, dine realist yaklaþýmýn gereðini oluþturur ve bunun 'kritikçi' unsurla birleþtirilmesi karþýmýza din alanýnda da 'kritikçi realizmi' çýkarýr. Eðer hem bilim hem de dinler için 'kritikçi realist' yaklaþýmlar benimsenirse; akýl (dolayýsýyla aklýn sofistike ürünü bilim) ile vahiy çatýþýrsa, aklýn verileri mi vahyin verileri mi tevil edilmelidir þeklinde yüzlerce yýldýr yapýlmýþ bir tartýþmaya 'ya o, ya bu' þeklinde iki þýklý bir cevap vermekten 55 Hem bilime, hem de dine kritikçi realist yaklaþýmýn uygulanabileceðini John Polkinghorne da ifade etmektedir. Polkinghorne, ayný Yaratýcý'dan olan doða ve dine, ayný yaklaþýmýn verimli sonuçlar doðuracaðýný düþünmektedir: John Polkinghorne, Quantum Physics and Theology, s
62 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 65 daha geniþ imkanlara sahip olduðumuz görülebilir. 56 Bilim ve din çatýþýrlarsa, bunlarýn her ikisinde de insani yönler bulunduðu, 'kendinde doða' ve 'kendinde vahyin' çatýþmamasýnýn gerektiði, fakat doðayý veya vahyi gerekli þekilde anlayamadýðýmýz için mevcut sorunlarýn olduðu söylenebilir. Söz konusu sorunlarýn, Tanrý'nýn gönderdiði vahiyden deðil, fakat insanlarýn bu vahyi yanlýþ anlamasýndan kaynaklandýðý savunulduðu için; buradaki 'kritikçi' unsur, dinlerdeki mutlaklýk anlayýþýna zarar vermez, çünkü 'Tanrý'dan gelen vahiy' deðil 'insanýn vahyi anlayýþý' kritik edilmektedir. Böylesi bir yaklaþýmda, bir çatýþma durumunda, bilim ve din alanlarýnýn tekinde sorun arayan görüþlerden farklý olarak; her iki alandan birinde sorun olabileceði düþünüldüðü için, iki tarafýn da irdelenmesi gerekecek ve yapýlmasý gerekli iþ zorlaþacaktýr. Bu yaklaþýmý gerçekleþtirecek kiþilerin, hem bilim hem din hem de felsefe alanlarýnda bilgi sahibi olmalarýnýn gerekliliði gibi zorluklar vardýr. Özellikle 56 Hüsameddin Erdem de akýl ile vahiy çatýþýrsa; aklý kullanma þeklimizde de vahyi anlama þeklimizde de sorun olabileceðine (bu sorun vahyin niteliðinin bozulmasý da olabilir), yani her iki yönde de insanlarýn hata yapmýþ olabileceðine dikkat çekmiþtir. Erdem, gerçek din (vahiy) ile gerçek felsefenin (akýl) çatýþmayacaðýný; çatýþmalarýn, dinin veya felsefenin yorumlarýnýn yozlaþtýrýlmasýndan, insanlarýn bu konudaki hatalý tutumlarýndan çýktýðýný söylemektedir. Erdem, din ve felsefenin münasebetinin kaçýnýlmaz olduðunu söylerken, bu iki beþeri tecrübenin birbirleriyle aynýlaþtýrmanýn hata olduðuna da dikkat çekmektedir: Hüsameddin Erdem, Problematik Olarak Din-Felsefe Münasebeti, s. 47, 52, 62, , 249, Önemli gördüðümüz iki hususa Hüsameddin Erdem tarafýndan da dikkat çekilmiþtir. Bunlarýn birincisi, aklý iþletmede (dolayýsýyla felsefeyle bilim alanýnda) ve vahyi anlamada 'insani yöne' dikkat çekilmesidir. Ýkinci husus ise birincinin mantýki neticesidir; insani yön bulunan iki alanýn, 'her ikisinde de' hata yapýlma ihtimali vardýr (tarih bunun örnekleriyle doludur); sonuçta, çatýþma gibi gözüken durumlarda 'her iki alan da' gözden geçirilmelidir.
63 66 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI günümüzde, bilim alanýndaki bilginin çoðalmasý ve bilim-din iliþkisinde kompartmantalizasyoncu yaklaþýmlarýn yaygýn olmasýnýn getirdiði ilave zorluklar da mevcuttur. Tüm güçlüklerine raðmen, bu yaklaþýmýn, sorunlarýn çözümü için en uygun çerçeveyi vereceði kanaatindeyiz. Bu yaklaþýmla þöyle denmiþ olmaktadýr: "Tanrý'nýn yarattýðý doða ve Tanrý'nýn gönderdiði din çatýþmaz; fakat insanlarýn doðayý anlama gayretini ifade eden bilim ve insanlarýn 'Tanrý'nýn gönderdiði din'den çýkarsadýklarý 'teolojiler' çatýþabilir ve eðer bir sorun varsa, sorun, insanýn ya doðayý, ya dini, ya da ikisini birden yanlýþ veya eksik anlamasýndan kaynaklanmaktadýr." Bu kitabýn odaklandýðý konu olan kuantum teorisiyle dinlerin iliþkisini ele alýrken de, en saðlýklý yol, bu teoriye olduðu gibi farklý dinlerin teolojilerine de 'kritikçi realizm' ile yaklaþmak olacaktýr. Örneðin kuantum teorisiyle özgür irade sorununun iliþkisini ele aldýðýmýzý düþünelim (5. bölümde bu konu iþlenecektir): Bir yandan "Kuantum teorisi evrende 'objektif indeterminizm'in varlýðýný ispatlýyor mu" gibi bilimsel açýdan cevaplanmasý gerekli sorular ve bu soruya bilim alanýnda verilmiþ farklý cevaplar; diðer yandan "Dinlerin özgür irade konusundaki fikri nedir" gibi teolojik açýdan cevaplanmasý gerekli sorular ve bu soruya teoloji alanýnda verilmiþ farklý cevaplar vardýr. Hem kuantum teorisinin 'kendinde evren'i ne kadar baþarýyla aktardýðýna, hem de farklý teolojilerin hangisinin özgür irade sorununu baþarýyla deðerlendirdiðine yönelik iki yönlü 'kritikçi' bir yaklaþým; zor ve sonuç almayý daha güçleþtirici olsa da, hayali sonuçlarla meselenin çözüldüðü iddialarýna aceleyle kalkýþýlmasýný önlemede baþarýlý olacaktýr. Sonuçta bilimsel teorilere ve dinlerin teolojilerine epistemolojik ve ontolojik yaklaþýmlarý-
64 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 67 mýzýn hepsi; genelde bilim-din iliþkisini, özelde ise kuantum teorisi-din iliþkisini kurarken önemli olmaktadýr. HEISENBERG'ÝN BELÝRSÝZLÝK ÝLKESÝ VE FARKLI YORUMLANIÞ ÞEKÝLLERÝ Iþýðýn hem parçacýk hem de dalga özellikleri göstermesi gibi elektronun da parçacýk özelliklerinin yanýnda dalga özellikleri olabileceðini ilk ifade eden Louis De Broglie olmuþtur. Maddenin dalga özellikleri gösterebileceðine dair bu sýra dýþý fikirden sonra bu iddiayý destekleyen birçok deney gerçekleþtirilmiþtir. Ýlginç bir olay ise -daha önce kendisinden bahsettiðimiz- John Thomson'un elektronun bir parçacýk olduðunu göstererek Nobel Ödülü'nü kazanmasýna karþýn oðlu George Thomson'un elektronun dalga olduðunu göstererek Nobel Ödülü'nü kazanmýþ olmasýdýr. 57 Bugün bilinen þekliyle kuantum teorisi, 1925'te Heisenberg'in 'matriks mekaniði' ve 1926'da Erwin Schrödinger'in 'dalga mekaniði' olarak ortaya çýkmýþtýr; birbirlerinden ayrý kuramlar olarak baþlatýlan bu çalýþmalar daha sonra tek bir kuram þeklinde Paul Adrien Maurice Dirac tarafýndan birleþtirilmiþtir. 58 Atom-altý dünya hakkýndaki fizikteki geliþmeler hep beklenenden çok daha ilginç olmuþtur. Bu ilginç geliþmelerin en önemlilerinden biri Heisenberg'in Belirsizlik Ýlkesi'ni ortaya koymasýdýr. Schrödinger atomu, çekirdeðin etrafýnda madde dalgalarýnýn döndüðü bir sistem olarak yorumlamýþtýr. Schrödinger'in denklemi elektronun konumunu sadece olasýlýklar çerçevesinde belirlememize izin 57 Barry Parker, Kuvantumu Anlamak, s Roger Penrose, Road to Reality, s ; Roger Penrose, Fiziðin Gizemi: Kralýn Yeni Usu, s. 103.
65 68 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI verir. (Fakat gözlem yapýldýðýnda olasýlýklarý deðil, parçacýðý belli bir yerde tespit ederiz.) Bohr ise parçacýk ve dalga olmayý ayný varlýðýn iki ayrý görünümü olarak yorumlamýþtýr. Heisenberg, bu iki yorumun da hem eksik olduðunu hem de kýsmen doðru olduðunu ifade eder. Ancak kendisinin ortaya attýðý Belirsizlik Ýlkesi ile çizilen sýnýrlar sayesinde çeliþkilerin kaybolacaðýný söyler. 59 Heisenberg'in Belirsizlik Ýlkesi'ne göre atom seviyesinde parçacýklarýn konum ve hýzýný ayný anda tam olarak hesaplamamýz imkansýzdýr. Bu ilkeye göre bir parçacýðýn konumunu ne kadar doðru olarak belirlersek, hýzý o kadar belirsizleþir; parçacýðýn hýzýný tamamen doðru olarak belirlersek, bu kez de konumu tamamen belirsizleþir. 60 Bu ilke klasik fizik açýsýndan kabul edilemez niteliktedir. Klasik fizikte herhangi bir maddi nesnenin konumunu ve momentumunu (hýz) bilirsek, daha sonra tam olarak nerede olacaðýný rahatlýkla hesaplayabiliriz. Konum ve hýzla ilgili klasik fiziðe aykýrý olan belirsizlik, radyoaktif elementlerin bozunumunda da karþýmýza çýkar. Radyoaktif birçok atomun yarýsýnýn ne zaman bozunacaðýný bilebiliriz ama belirli tek bir atomun ne zaman bozunacaðýný tam olarak bilemeyiz. 61 Evrende determinist bir yapýnýn deðil de 'ontolojik olasýlýklar'ýn, belirsizliðin ve indeterminizmin var olduðunu 59 Werner Heisenberg, Fizik ve Felsefe, s Werner Heisenberg, Einstein'la Yüzleþmek, s ; Stephen Hawking, Ceviz Kabuðundaki Evren, s Radyoaktif elementlerin yarýsýnýn bozunma sürecine 'yarý ömür' denir ve bu olgu, kayalarýn veya fosillerin yaþýnýn hesaplanmasý gibi amaçlarla kullanýlýr. Deðiþik radyoaktif atomlarýn 'yarý ömrü' de deðiþiktir. Bu hesap özünde olasýlýksal olsa da birçok bilim dalýnda büyük bir güvenle kullanýlýr: Eric Chaisson ve Steve Mc Millan, Astronomy Today, Prentice Hail, New Jersey (2002), s
66 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 69 gösterdiði söylenen Belirsizlik Ýlkesi'ni bütün bilim insanlarý ve felsefeciler ayný þekilde yorumlamamýþlardýr. Bu ilkeye karþý takýnýlan tavýrlarý -Barbour'ý izleyerek- üç maddede inceleyebiliriz: Cehaletimizden Kaynaklanan Belirsizlik: Determinist evren modelini benimseyenler, atom-altý dünyadaki belirsizliklerin ontolojik olmadýðýný düþünmüþlerdir. Schrödinger, Dirac, Planck ve Penrose bu görüþün ünlü temsilcilerindendir. Einstein ünlü "Tanrý zar atmaz" sözünü, kuantum dünyasýnda 'ontolojik belirsizlikler'in bulunamayacaðýný ifade etmek için söylemiþtir. 63 Einstein, Podolsky ve Rosen atom-altý dünyaya dair teorilerimizin eksik olduðunu savundular. 64 Buna göre cehaletimiz belirsizliklerin sebebidir, kuantum teorisinin olasýlýklarla ifade edilmesi, gerçek dünyaya olasýlýkçý yasalarýn hakim olmasýndan kaynaklanmaz; gerçek dünyada olaylar, determinist yasalar çerçevesinde gerçekleþir. Bu görüþü paylaþan birçok kiþi, atom-altý dünyayý -makro dünyayý olduðu gibi- determinist yasalar çerçevesinde betimleyecek matematiksel formüllerin bir gün bulunacaðý beklentisindedirler. Atom-altý dünyada 'gizli deðiþkenler' olduðu (bu deðiþkenler saptanamadýðý için kuantum teorisinin eksik olduðu) 62 Ian Barbour, When Science Meets Religion, s Albrecht Fölsing, Albert Einstein, s Bu sözün, daha çok kuantum teorisinin indeterminist yorumuna karþý söylenmiþ olmasý üzerinde durulmuþtur. Fakat bu sözle, 'Tanrý'nýn doðasý' ile ilgili iddialarýn da ifade edildiðine dikkat edilmelidir. 64 Albert Einstein, B. Podolsky ve N. Rosen, "Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete", Physical Review, no: 4 (1935), s
67 70 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI iddiasýyla ilgili en önemli çalýþmalarý yapan kiþi David Bohm olmuþtur. Onun çalýþmalarý, kuantum teorisinin 'objektif determinist' bir þekilde oluþturulmasý için en sofistike çabadýr. 65 Fakat Bohm'un yaklaþýmýnýn bile klasik determinizmden hayli farklý olduðu ve 'uzaktan anýnda etki' özelliðiyle -yerel olmama- klasik determinizmden ayrýldýðý hatýrlanmalýdýr. 66 Sonuçta evrendeki belirsizliðin ve indeterminizmin sadece bizim cehaletimizden kaynaklandýðý hala önemli düþünürlerce savunuluyor olsa da, kuantum teorisi ortaya konduktan sonra, evrende 'objektif determinizm'in varlýðýný savunan bilim insanlarý ve felsefeciler, hesaplaþmak zorunda olduklarý bilim alanýndaki görüþlerin, özellikle kuantum teorisinden kaynaklandýðýnýn farkýndadýrlar. Daha önceden incelediðimiz bilimsel teorilere 'klasik realist' yaklaþýmla, belirsizliðin ele alýnmasýnýn, bu þýkta incelediðimiz yaklaþýmý netice verdiði söylenebilir. 2- Deneysel ve Kavramsal Sýnýrlýlýklarýmýzdan Dolayý Belirsizlik: Bahsedilen görüþ, belirsizliklerin aslýnda olmadýðý ve bizim cehaletimiz veya atom-altý seviyede 'gizli deðiþkenler'in varlýðýndan kaynaklanmadýðý; fakat deneysel ve kavramsal sýnýrlýlýklarýmýzýn belirsizliðe yol açtýðý anlamýna gelebilir. Diðer yandan bu görüþ, bahsedilen sýnýrlýlýklarýmýzýn, 'objektif determinizm' ve 'objektif indeterminizm' alternatiflerinden hangisinin doðanýn ontolojik durumunu açýkladýðýný bilemeyeceðimiz; belirsizliklerin ontolojik mi epistemolojik mi olduðuna agnostik kalmaktan baþka bir çaremiz olmadýðý için de kullanýlabilir. Bu ikinci görüþ bizim 65 James T. Cushing, "A Background Essay", (ed: James T. Cushing ve Ernan McMullin, Philosophical Consequences of Quantum Theory içinde), University of Notre Dame Press, Notre Dame (1989), s Robert Russell, "Divine Action and Quantum Mechanics", s. 304.
68 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 71 de paylaþtýðýmýz görüþtür; madem ki sýnýrlýlýklarýmýz 'kendinde atom'a ulaþmamýzý engelliyor, bu durumda belirsizliklerin epistemolojik mi ontolojik mi olduðu konusunda bir yargýda bulunamayacaðýmýzý kabul etmemiz gerekmektedir. Penrose gibi bir gün, kuantum teorisiyle ilgili bilmecelerin çözümleneceðini umut edebiliriz ama bunun nasýl gerçekleþeceðini ve bizi çevreleyen sýnýrlýlýklardan nasýl kurtulabileceðimizi görmek hiç de kolay deðildir. 67 Daha önce deðindiðimiz gibi bir elektronu gözlemleyebilmemiz için, en az bir ýþýk fotonunun çarpýp mikroskoba gelmesi gerekir; oysa bu, yaptýðýmýz gözlemin sonucunu etkileyecek þekilde elektronun konumunu bozacaktýr. Parçacýðýn konumunu en doðru þekilde ölçmek için oldukça kýsa dalga boylu ýþýk gerekir, 68 böylece taneciðin enerjisi yükselir ve darbe hýzýný daha çok bozar. Kýsacasý parçacýðýn konumunu daha doðru ölçmek için yapýlan ayarlamalar hýzý; hýzý daha doðru ölçmek için yapýlan ayarlamalar ise konumu bozar. 69 Böylesi durumlarda deneyle ilgili sýnýrlýlýklarý nasýl aþabileceðimizi görmek mümkün olamamaktadýr. Ayrýca atom-altý seviyedeki varlýklarý tanýmlamak için 'dalga' veya 'parçacýk' gibi kavramlarý kullanmakla sýnýrlýyýz; bu seviyedeki varlýklarý tam olarak betimleyememiz kavramsal sýnýrlýlýklarýmýza da baðlýdýr. Deneysel sýnýrlýlýklarýmýz ve kavramsal sýnýrlýlýklarýmýz birleþince 'kendinde atom'u, klasik fizikteki varlýklar gibi resmedecek bir açýklamayý gerçekleþtiremeyeceðimiz anlaþýlýr. 67 Roger Penrose, Fiziðin Gizemi: Kralýn Yeni Usu, s Parçacýðýn konumu, ýþýðýn iki dalga tepesi arasýndaki uzaklýktan daha küçük bir hata ile tespit edilemez. 69 Heisenberg'in Belirsizlik Ýlkesi'ne göre: Parçacýðýn konumundaki belirsizlik ile parçacýðýn hýz çarpý kütlesindeki belirsizliðin çarpýmý, Planck sabiti olarak bilinen bir nicelikten kesinlikle küçük olamaz: Stephen Hawking, Zamanýn Kýsa Tarihi, s
69 72 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Elektronun konum ve hýzýný ölçmeye kalktýðýmýzda ortaya çýkan belirsizliðin, sadece bizim sýnýrlýlýklarýmýzdan kaynaklanan epistemolojik bir durum olduðu düþünülebilir. Fakat evrende 'objektif indeterminizm'in olduðunu düþünen Barbour, radyoaktif maddelerin bozunmasý gibi durumlarda, gözlemci olarak müdahalenin belirsizliði oluþturduðunun söylenemeyeceðini, bu yüzden ontolojik olarak var olmayan bir belirsizliði bizim oluþturduðumuzu, düþünmemiz gerektiðini belirtir. 70 Bizce, Barbour'ýn bu görüþüne de temkinli yaklaþmakta yarar vardýr. Bilimsel bilgilerimizdeki radyoaktiviteyle ilgili boþluðu, Barbour'ýn indeterminizmle doldurduðu da düþünülebilir. Klasik mekanikle açýklanamayan, ancak olasýlýksal olarak tanýmlanabilen radyoaktiviteyle ilgili olgular, bazýlarýnca ontolojik indeterminizmin delili olarak görülmüþtür. Çözümsüzlükle oluþan boþluklar, birçok zaman apriori inançlarla, felsefi veya teolojik görüþlerle doldurulmaya çalýþýlýr. Yaygýn olarak yapýlan bu sübjektif yaklaþýmý, Barbour'ýn da atom-altý seviyeden kendi felsefi ve teolojik kanaatine destek bulmak için tekrarladýðý kanaatindeyiz. Diðer yandan, Einstein'ýn ve onun gibi düþünenlerin, evrende mutlaka determinist bir yapý olmasý gerektiði konusundaki ýsrarlarýnýn da onlarýn, metafizik inanç ve bu doðrultudaki ön kabullerinden kaynaklandýðý söylenebilir. Sonuçta bilim insanlarýnýn her görüþünün 'bilimsel' olmak zorunda olmadýðýna, bilim insanlarýnýn da felsefi, teolojik, ideolojik, 71 kültürel ve alýþkanlýklarýndan kaynaklanan 70 lan Barbour, Religion in an Age of Science, s Kuantum teorisiyle ilgili yorumlarda ideolojinin etkisi için bakýnýz: R. I. G. Hughes, "Bell's Theorem, Ideology and Structural Explanation", (ed: James T. Cushing ve Ernan McMullin, Philosophical Consequences of Quantum Theory içinde), University of Notre Dame Press, Notre Dame (1989), s
70 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 73 kanaatleri olduðuna ve asýl önemlisi, bilimsel olgularý yorumlarken bunlarýn etkisinde olabildiklerine dikkat edilmelidir. Kýsacasý bilim insanlarýnýn, bilimsel konularda yaptýklarý her açýklama 'saf bilimsel' deðildir. 3- Objektif Ýndeterminizm Olarak Belirsizlik: Bu yaklaþýma göre atom-altý dünyaya dair belirsizliklerin, bizim 'gizli deðiþkenleri' bilemeyen cehaletimiz veya deneysel ve kavramsal yetersizliklerimiz gibi epistemolojik eksiklikler ve sorunlar ile alakasý yoktur; belirsizlikler, doðanýn ontolojik bir gerçekliði olarak vardýr, doðada epistemolojik veya sübjektif indeterminizm denilebilecek sahte bir indeterminizm deðil, gerçek olan 'ontolojik indeterminizm' vardýr. Bu iddia, bilim ve felsefe alanýnda deprem oluþturacak niteliktedir. Bilim alanýnda deprem oluþturacak niteliktedir; çünkü 20. yüzyýla girildiðinde bilimsel anlayýþa hakim olan Newton fiziðinden, 20. yüzyýlda makro fizikteki egemen görüþ olan Einstein fiziðine kadar bilinen tüm fiziðe bu görüþ aykýrýdýr. Felsefe alanýnda ise Spinoza, Leibniz, Kant ve Marks gibi çok etkili olmuþ düþünürlerin felsefelerini, fizikte ortaya çýkan determinist anlayýþýn önemli bir þekilde etkilediðini düþünürsek, 'objektif indeterminizm'in doðanýn gerçek yapýsý olduðuna dair iddianýn, bilim açýsýndan olduðu kadar felsefe açýsýndan da önemi anlaþýlýr. 'Objektif indeterminizm' ile ilgili iddialarýn önemli bir kaynaðý ölçme sorunudur. Kuantum teorisinin en temel denklemi olan Schrödinger'in dalga denklemi olasýlýksal bir yapýdadýr ve parçacýklarýn konumunu ancak olasýlýk olarak bilebilmemize imkan verir. Fakat ölçüm yapýldýðýnda olasýlýklar ortadan kalkar ve parçacýðý belli bir yerde buluruz; buna 'dalga fonksiyonunun söndürülmesi' denir, çünkü dalga
71 74 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI durumundaki olasýlýk ölçümle kalkar ve belirli bir yerde parçacýk gözlemlenir. 72 Gözlem sonucunun olasýlýksal Schrödinger denkleminden çýkarsanamamasý 'ontolojik indeterminizm' iddialarýnýn ve insan zihninin belirleyiciliðine vurgu yapan Yeni-Berkeleyci yaklaþýmlarýn kaynaðý olmuþtur. Buradaki olasýlýk, -birçok kiþinin en çok yanýldýðý nokta burasýdýr- bir zar atýlmadan önce, birden altýya kadar her bir sayýnýn 1/6 olasýlýkla gelme olasýlýðý olmasý ve zar atýlýnca bunlardan birinin gelmesi anlamýnda olasýlýk deðildir. Buradaki olasýlýk, daha ziyade, zardaki altý sayýnýn, sanki altý zar atýlmýþ gibi birden mevcut olmasý (süperpozisyon) ve biz zara bakmaya kalktýðýmýzda, bunlarýn beþinin birden kaybolup da tek zarýn üstündeki sayýnýn kalmasýna benzetilebilir. Buradaki 'objektif olasýlýklar' indeterminizmin; bizim gözlemimizle diðer olasýlýklarýn kaybolup belirli bir sayýyý gözlemlememiz ise Yeni-Berkeleyci izahlarýn kökenini oluþturmuþtur. 'Objektif indeterminizmi' savunanlara göre yaptýðýmýz gözlemin zorunlu -maddi- sebepleri mevcut olsa da 'yeter sebepleri' (sufficient causes) mevcut deðildir. 73 Deney öncesinde birçok olasýlýðýn mevcut olduðu 'süperpozisyon' mevcutken, deneyle beraber tek bir pozisyon ortaya çýkar. Schrödinger denkleminin -Einstein gibi- eðer eksik bir denklem olduðunu düþünmüyorsak, o zaman 'ontolojik olasýlýklarýn' varlýðý ihtimali karþýmýza çýkar ki 'ontolojik indeterminizm' iddialarýnýn önemli nedenlerinden biri de böylesi bir düþüncedir. 74 Bu iddia belirsizliðin, cehaletimizden 72 Roger Penrose, The Road to Reality, s Robert John Russell, a.g.m., s Einstein'a, kuantum teorisinin Kopenhag yorumuna karþý verdiði mücadelede en büyük desteði verenlerin baþýnda Schrödinger gelmektedir: James T. Cushing, "A Background Essay", s. 2.
72 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 75 deðil ontolojik durumdan kaynaklandýðý ve kuantum teorisinin eksiksiz bir teori olduðu anlamýna gelir. Kuantum teorisinde ortaya çýkan belirsizlik, ölçüm sürecinden önce ('dalga fonksiyonunun söndürülmesi'nden önce) ölçülene objektif özellikler atfedilememesi gibi özellikler, makro dünyaya aktarýldýðýnda ortaya çýkan tablo, neden bu teorinin verilerinin saðduyuya aykýrý neticeler verdiðini anlamamýzý kolaylaþtýrýr. Bu konudaki en meþhur örneði, bu teorinin dalga fonksiyonlu denkleminin babasý Schrödinger vermiþtir ve bu hayali örnek 'Schrödinger'in kedisi' ismiyle meþhurdur: Bir kutuya bir kediyi kapattýðýmýzý ve bir kuantum olayý (bu örnekte radyoaktif atomun parçalanmasý verilmiþtir) gerçekleþirse, bu sandýktaki zehirli gazýn olduðu þiþenin kýrýlmasýyla kedinin zehirlenerek öleceðini düþünelim. Kuantum teorisinin Kopenhag yorumuna göre ölçüm yapýlana kadar kedi, ölü olma ve canlý olma durumlarýnýn çizgisel birleþiminde (süperpozisyon) olmasý gerekir; sandýk açýldýðýnda kedi ölü veya canlý durumlarýndan birine 'atlar'. Eðer ki kuantum durumunun, 'epistemolojik bir belirsizlik' olduðu söylenseydi sorun olmazdý, sandýðýn açýlmasýyla bilemediðimiz durumu keþfettiðimizi düþünebilirdik; fakat iddia 'ontolojik belirsizliðin/olasýlýðýn' varlýðý ve yaptýðýmýz gözlemin sonucunda bir duruma 'atlama' olduðudur. 75 Bu ise kedinin ayný anda hem canlý hem de cansýz olduðu bir süperpozisyon 75 Abner Shimony, "The Reality of the Quantum World", (ed: Robert John Rusell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s. 13.
73 76 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI durumuna inanmamýzý gerektirir; Schrödinger böyle bir duruma inanamayacaðýný söylemiþtir. Bu paradoksa Bohr'un cevabý, makro-dünyaya ait fenomenleri (burada kediyi) mikro dünyaya ait kuantum dünyasýyla karýþtýrmamaktýr. 76 Fakat bu açýklama -þayet doðruysa bile- tatmin edici olamamaktadýr; makro dünya klasik ve Boolean mantýðýna uygunken, neden atom seviyesi için ayrý bir mantýðýn geçerli olduðu, ayrýca makro dünyayla mikro dünya arasýna nerede sýnýr çekileceði ve belirsiz-indeterminist mikro dünyadan saðduyumuza uygun ve determinist makro dünyanýn nasýl türediði cevaplanamamaktadýr. OBJEKTÝF ÝNDETERMÝNÝZM VE METAFÝZÝK TERCÝHLER Burada önemli olan bilim, felsefe ve mantýk açýsýndan tüm bu sarsýcý iddialara, deneysel desteði olan doða bilimlerinin en önemli teorilerinden birisinin sebep olmasýdýr. Adý kaos teorisiyle özdeþleþen Prigogine de, metafiziksel ve felsefi bir tercihe baðlý olmaksýzýn, fizikte, indeterminizmin kendini kabul ettirdiðini düþünür ve þöyle der: "Bergson, Whitehead, Popper tarafýndan savunulan indeterminizm, bundan böyle fizikte kendini kabul ettirmiþtir." 77 Fakat bizce Prigogine'in -Heisenberg ve Barbour gibi- metafiziksel bir tercihten baðýmsýz olarak indeterminizmin kendini -fizikte- kabul ettirdiðini söylemesi hatalýdýr. Prigogine, kitaplarýnda, determinist evren görüþünün özgür iradeye yer býrakmayaca- 76 Chris Clarke, "Quantum Histories and Human/Divine Action", s Ilya Prigogine, Kesinliklerin Sonu, çev: Ýbrahim Þener, Ýzdüþüm Yayýnlarý, Ýstanbul (2004), s. 123.
74 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 77 ðýndan yakýnmaktadýr. 78 Sonuçta, Prigogine'in neden Einstein'ýn yaklaþýmýný deðil de Heisenberg'inkini tercih ettiðinin cevabý, sadece modern fiziðin önüne çýkardýðý tablo olamaz; Einstein ayný tablodan kendi metafizik tercihine uygun seçim yaptýðý gibi, Prigogine de kendi metafizik tercihine uygun olarak, hep yakýndýðý, determinizmin yol açtýðý düþünülen 'materyalist kaderci anlayýþ'tan kendini kurtaracak yorumu tercih etmiþtir. Burada durumu ilginç olan Popper'dýr. Ýçinde bulunduðumuz yüzyýlda 'objektif indeterminizm'in varlýðýný savunanlar -genelde- kuantum teorisinin verilerine ve özellikle Heisenberg'in Belirsizlik Ýlkesi'ne büyük deðer vermiþlerdir. Fakat Popper, Heisenberg'in Belirsizlik Ýlkesi'ni eleþtirirken, 79 diðer yandan kuantum teorisinden baðýmsýz olarak, insan özgürlüðüne tehdit olarak gördüðü Lapelaceçý determinizme karþý indeterminizmi savunmuþtur. 80 Popper, determinizme karþý indeterminizmi tercih ediyor olsa da; onun için, determinizm de indeterminizm de test edilemeyecek olan metafizik doktrinlerdir. 81 Heisenberg ve onun takipçileri, epistemolojik olarak neyi bilebileceðimizi betimlerken, bunun ontolojik durumu tarif ettiðine geçiþ yaparak; indeterminizmin, cehalet ile deneysel ve kavramsal sýnýrlýlýklarýmýzdan kaynaklanmadýðýný, doðanýn 78 Ilya Prigogine, Isabelle Stengers, Kaostan Düzene, çev: Senai Demirci, Ýz Yayýncýlýk, Ýstanbul (1998), s Karl R. Popper, Bilimsel Araþtýrmanýn Mantýðý, çev: Ýlknur Aka ve Ýbrahim Turan, Yapý Kredi Kültür Sanat Yayýncýlýk, Ýstanbul (1998), s Karl R. Popper, The Open Universe; An Argument for Indeterminism, Routledge, Londra (1998), s Karl R. Popper, "Indeterminism in Quantum Physics and in Classical Physics: Part 1", The British Journal for the Philosophy of Science, vol: 1, no: 2 (Aðustos-1950), s
75 78 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI gerçek bir durumu olduðunu savunmuþlardýr. Bu durum, Polkinghorne'un "Epistemoloji ontolojiyi þekillendirir" sözüyle ifade ettiði gibi; neyi bilebileceðimizin veya bilemeyeceðimizin, neyin gerçekte var olduðunu anlamamýzýn, güvenilir bir rehberi zannedilmesinden kaynaklanmaktadýr. 82 Bu stratejiyi Newton da benimsemiþti, onun Heisenberg'le farký þöyle özetlenebilir: Newton bildiklerinden yola çýkarak 'ontolojik determinist' bir evrenin varlýðýna inanmýþtýr, Heisenberg ise bilmediklerinden (belirsizliklerden) yola çýkarak 'ontolojik indeterminist' bir evreni öngörmüþtür. Determinist bir evrende, tek bir oluþ þeklinin dýþýndaki alternatiflerin ontolojik statüsü imkansýzlýða eþitken, indeterminist bir evrende alternatiflerin oluþmasý mümkündür. Bu önemli farklýlýk, Tanrý-evren iliþkisi, mucize ve özgür irade sorunlarý ele alýnýrken -kitabýn ilerleyen bölümlerinde ele alacaðýzdeðiþik yaklaþýmlarýn oluþmasýna yol açan temel bir ayrýlýk noktasýdýr. Heisenberg, belirsizliði, gerçek dünyanýn bir olgusu olarak ele alýr ve bunu 'potansiyel' kavramýnýn yeniden gündeme gelmesi olarak deðerlendirir. 83 Aristoteles'in yaklaþýmýnda 'potansiyel' belli bir gayenin oluþmasýný netice verirdi. Oysa Heisenberg'e göre birçok alternatifi barýndýran 'potansiyel'in içinden 'önceden belirsiz' bir kýsmý gerçekleþir. Baþkalarý da Heisenberg gibi 'potansiyel' kavramýna atýf yaparak, olasý ama belirsiz olgularýn varlýðýna dikkat çektiler. 84 Bunlara göre 82 John Polkinghorne, Quarks, Chaos and Christianity, SPCK, Londra (1994), s. 68; John Polkinghorne, Science and Theology, s Werner Heisenberg, Fizik ve Felsefe, s Abner Shimony, "Conceptual Foundations of Quantum Mechanics", (ed: Paul Davies, The New Physics içinde), Cambridge University Press, Cambridge (1989), s
76 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 79 gelecekte potansiyelin nasýl aktüalize olacaðý belli deðildir, bu potansiyel çerçevesinde olgular oluþacak olsa da geleceðin ucu açýktýr: 'Ontolojik þans' (gerçekten var olan, bilgisizliðimizden kaynaklanmayan, determinizmin belirlemesinden baðýmsýz olan þans) evrenin objektif gerçekliðidir; sübjektif deðildir. Barbour, belirsizliði, objektif indeterminizmin varlýðýyla açýklamayý, 'kritikçi realist' yaklaþýmýn bir uzantýsý olarak ele alýr. 85 Bizce, Barbour'ýn bu yaklaþýmý, kendisinin savunduðu 'kritikçi realist' yaklaþýmla, belirsizliði 'objektif indeterminizm' olarak deðerlendirmesini bir birleþtirme çabasýdýr. Belki, böylesi bir birleþtirme çabasý mümkün olabilir; fakat bizce, 'kritikçi realist' yaklaþýmla beraber, ikinci maddede belirtilen; belirsizliði, 'deneysel ve kavramsal sýnýrlýlýklarýmýza' baðlayan yaklaþýmý benimsemek ve þu andaki bilgimizle indeterminizmin ontolojik mi epistemolojik mi olduðunu bilemeyeceðimizi söyleyerek bu hususta agnostik kalmak daha tutarlý olacaktýr. Bu agnostik tavýrla, Tanrýsal etkinlik konusunu bir arada ele aldýðýmýzda, Tanrýsal etkinliðin determinist mi, yoksa indeterminist bir evrende mi gerçekleþtiðini belirleyemeyeceðimizden; her iki mümkün durumu da deðerlendirmek gibi bir zorluk karþýmýza çýkar. Bu tavrýmýz, daha zor ve daha temkinli bir yaklaþýmdýr; fakat evrenin yapýsýnýn nasýl olduðunu bilemediðimiz bir durumda, bu bilememe durumumuzu kabul etmenin, sanki biliyormuþçasýna temkinsiz bir þekilde Tanrý-evren iliþkisi hakkýnda yargýlara varmaktan daha doðru olduðunu düþünüyoruz. Ýçinde bulunduðumuz bilememe durumunun bizi götürdüðü agnostik tavýr, Tanrýevren iliþkisi hakkýnda susmamýzý, hiçbir yargýda bulunma- 85 lan Barbour, a.g.e., s. 103.
77 80 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI mamýzý da gerektirmez. Kuantum teorisiyle ortaya atýlan iddialarýn determinizmi mi, yoksa indeterminizmi mi gerektirdiði konusunda agnostik kalmak da felsefi bir tavýrdýr. Ayrýca Heisenbergçi bir yaklaþým eðer doðru ise -ki bu hususta agnostiðiz- bu yaklaþýmýn, Tanrý-evren iliþkisinin kurulmasýnda hangi yeni bakýþ açýlarýna sebep olacaðýný belirlemek de din felsefesi açýsýndan önemlidir. Felsefi veya teolojik açýdan, birçok hususta kesin bir sonuca varamayacak olsak da, sonuca vardýklarýný zannedenlerin hatalarýný göstermek, örneðin evrenin determinist yapýsýný sorgusuz kabul edip, mucizeler ve özgür irade konusunda negatif yaklaþýmlar üretenlerin, yaptýklarý çýkarýmlarýnýn, þüpheli bir zemine dayandýðýný göstermek de felsefi bir sorgulamanýn neticesi olacaktýr. Kuantum teorisi -mucize, özgür irade gibi sorunlarda- bir çözüm duraðý deðilse bile; bahsedilen sorunlar hakkýnda yapýlan felsefi tartýþmalarýn, modern bilimi ciddi þekilde ele alan, sofistike bir tarzda yapýlmýþ olmasý için, uðranýlmasý gerekli bir durak konumundadýr. BÜTÜNSELLÝK VE EPR Kuantum teorisiyle bilimsel alanda, ilk kez, ciddi þekilde bilimsel realizmin, determinizmin, gözlem sürecinin gözlenene etkisizliðinin, hatta mantýðýn ilkelerinin tartýþýlýr olduðunu gördük. Bu teoriyle yaþanan zihin deðiþikliðinde diðer önemli hususlar ise indirgemeciliðin ve nedensellikte yerellik ilkesinin de tartýþýlanlar listesine dahil edilmesidir. 86 Ýndirgemeci anlayýþta, bütünün, parçalarýn özelliklerinin toplamýndan ibaret olduðu savunulmuþtur. Bu anlayýþ, bütün hakkýnda 86 Paul Davies, God and the New Physics, s. 64.
78 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 81 bilginin, parçacýklara hükmeden yasalardan çýkarsanabileceðini dile getirir. Parçacýklarýn bir araya geliþi ve ayrýlýþý ile ilgili tam olarak bilgi edinilirse; bütün hakkýndaki bilginin tümünün de elde edileceði indirgemeci yaklaþýmla savunulur. Ýndirgemecilik, tamamen baþarýlý olmadýðý alanlarda bile 'hakim paradigma' olmuþ, pratikte baþarýlý olmadýðýnda bile, prensipte baþarýlý olduðuna derin bir inanç beslenmiþtir. 87 Burada ilginç olan, maddenin kendisine indirgenmesiyle fenomenlerin açýklanabileceði zannedilen atomun, kendi parçacýklarýnýn toplamý ile açýklanmasýnýn mümkün olmadýðýnýn anlaþýlmasýdýr. Kuantum teorisinde atomlar, birçok kiþinin kafasýndaki Güneþ sistemine benzeyen atom modelinde -Rutherford'un modeli- olduðu gibi protonlarýn, nötronlarýn ve elektronlarýn toplamý olarak düþünülmemelidir. Schrödinger denklemindeki dalga fonksiyonunda, elektronlarýn müstakil varlýðýnýn bir önemi yoktur; elektronlar dahil olduklarý atomun sistemi içinde bir öneme sahiptirler: Atomu betimleyen yasalar, elektron, proton ve nötronlarý betimleyen yasalardan çýkarsanamaz. Pauli Dýþarlama Ýlkesi (Pauli Exclusion Principle) de bir atomun yasalarýnýn, bu atomun bir parçasý olan elektrona dair yasalardan çýkarsanamayacaðýný göstermektedir. Atom-altý dünyadaki bu bütünsel özellikler çok önemlidir; mikro seviyedeki bu bütünsel özellikler sayesinde kimyasal özelliklerin, transistörlerin, nükleer gücün, süper iletkenlerin ve de yaþamýn varlýðý mümkün olmaktadýr George Ellis, "Quantum Theory and the Macroscopic World", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s lan Barbour, a.g.e., s
79 82 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Kuantum teorisindeki bütünsel yapýyý ortaya çýkaran en önemli deneyler 1980'li yýllarda Alaine Aspect ve arkadaþlarý tarafýndan Paris'te gerçekleþtirilmiþtir. Bu deneylere yol açan süreci; Einstein, Boris Podolsky ve Nathan Rosen'in kuantum mekaniðini sorgulayan bir makalesi baþlatmýþtýr. 89 Bu makalede, kuantum teorisinin çeliþkili olduðunu göstermek amacýyla, makaleyi yayýmlayanlarýn baþ harflerine atfen EPR olarak anýlan deney önerildi. EPR tipindeki deneylerde, atom seviyesindeki bir sistemde, iki parçacýðýn birbirlerinden ayrý yönlere hareket edecek þekilde ayrýldýklarýný düþünmemiz istenir. Kuantum teorisine göre bu parçacýklar, birbirlerinden ne kadar ayrýlýrlarsa ayrýlsýnlar beraber olmalarýnýn izini taþýrlar; örneðin bunlardan birinin spini 90 eðer saat yönündeyse, diðerininki bunun tam tersi durumda olmalýdýr. 91 Bu deneylerde eðer ikiye ayrýlan parçacýklardan saðdakinin spinini ölçersek soldakini de belirleyebileceðimiz söylenir. Kopenhangen yorumuna göre ölçme iþlemi yapýlmadan parçacýklar hakkýnda kesin bir þekilde konuþamayýz ve ikiye ayrýlan parçacýklardan biri ile ilgili yapacaðýmýz ölçüm diðer parçacýðý da etkileyecektir. 92 Einstein, EPR hayali deneyiyle, 89 Albert Einstein-Boris Podolsky-Nathan Rosen, "Can Quantum Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete?", s Bütün atom-altý parçacýklarýnýn bir spini vardýr. Spin hareketini bir basketbol topunun kendi ekseni etrafýnda dönüþüne benzetebiliriz. Belirli parçacýklarýn spin durumlarý aynýdýr; spin durumu bir parçacýðýn özünden kaynaklanýr. Elektron, proton ve nötronlarýn spin durumlarý birbirleriyle, bozonlarýnki birbirleriyle aynýdýr. Bu spin özellikleri EPR tipindeki deneyler açýsýndan önemlidir: Roger Penrose, The Road to Reality, s , Murray Gell-Mann, The Quark and The Jaguar, s Paul Davies, a.g.e., s. 104.
80 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 83 saðduyuya aykýrý böylesi bir durumun olamayacaðýný göstererek, bu teorinin yanlýþ olduðunu göstermeye çalýþtý: Eðer 'B' parçacýðý yüzlerce kilometre 'A' parçacýðýndan ayrýlmýþsa nasýl olur da 'A' ile ilgili yapýlan bir ölçümden etkilenir? Yerel olmayan nedenselliðin (uzaktan etkinin) varlýðýný gerektiren bu durum, hem klasik fizikle hem de saðduyuyla baðdaþmaz ama kuantum teorisi bunu gerektirmektedir! Einstein 'uzaktan hayalet etki' (ghostly action at a distance) diyerek bunu reddetmiþtir. 93 EPR deneyleri, kuantum teorisinin, yerel olmayan nedenselliði gerektirdiðini göstererek, fiziksel gerçekliði betimleyemeyeceðini ve bu teorinin eksik olduðunu göstermek için ortaya atýlmýþ olan hayali deneylerdi. Einstein'ýn teorisine göre hiçbir þey ýþýðýn hýzýndan daha hýzlý hareket edemeyeceði için, iki parçacýðýn arasýnda bundan hýzlý iletiþim olduðuna dair bir iddianýn fiziksel gerçeklikle örtüþemeyeceði kabul edilmiþti. 94 Kopenhag yorumunun babasý Bohr, Einstein'ýn EPR deneyiyle getirdiði eleþtirileri göðüslemeye çalýþtý ve Einstein'ýn 'fiziksel gerçeklik' ile ilgili yaklaþýmýný eleþtirdi. 95 O yýllarda bu konuda bir deney gerçekleþtirmek mümkün olamadýðýndan, bilim dünyasýnýn çok ilgisini çeken bu tartýþma uzun yýllar spekülasyonlar çerçevesinde sürdü. 93 Paul Davies, The Mind of God, Simon and Schuster, New York (1993), s Henry P. Stapp, "Quantum Nonlocality and the Description of Nature", (ed: James T. Cushing ve Ernan McMullin, Philosophical Consequences of Quantum Theory içinde), University of Notre Dame Press, Notre Dame (1989), s. 160; Linda Wessels, "Bell's Theeorem: What to Give Up", (ed: James T. Cushing ve Ernan McMullin, Philosophical Consequences of Quantum Theory içinde), University of Notre Dame Press, Notre Dame (1989), s Niels Bohr, "Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete", Physical Review, no: 48 (1935), s
81 84 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Kuantum teorisinin eksik bir teori olduðuna dair Einstein'ýn ataklarý, bizim henüz bilemediðimiz 'gizli deðiþkenler'in mikro seviyede rol oynadýðýna dair yaklaþýmlara da güç verdi. 'Gizli deðiþkenler' hakkýndaki çalýþmalarýyla ünlü olan Bohm, determinizmi býrakýp indeterminizme geçmemize gerek olmadýðýný savunan, realist bir yaklaþýmý benimsemiþtir. Fakat onun determinist-realist anlayýþý 'yerel olmama' özelliðini de kapsýyordu ki bu klasik fizikten ve saðduyudan -determinizmi muhafaza etmesine raðmen- sýrf bu özelliðiyle bile bir kopuþ olmasýna yetmekteydi. 96 Sonuçta Bohm, Einstein'ýn, telepatik iletiþim olarak görüp reddettiði 'uzaktan etki'nin varlýðýný kabul etti. Bohm'un yaklaþýmý realizm çerçevesinde deðerlendirilebilecek olsa da bu yaklaþýmýn; Galileo, Newton ve Einstein'ýn klasik realizmden bir hayli farklý olduðuna dikkat edilmelidir. BELL TEOREMÝ, YEREL OLMAMA VE ASPECT DENEYLERÝ 1960'lý yýllarda John Bell'in çalýþmalarýndan önce 'yerel ve determinist bir gizli deðiþkenli teori'nin mümkün olup olmadýðý ile ilgili sorun içinden çýkýlmazmýþ gibi görünüyordu. Bunla ilgili bir deneysel düzeneði kurmayý da kimse baþaramamýþtý. 97 Bell, ünlü 'Bell eþitsizlikleri' ile 'determinist ve gizli deðiþkenli bir teorinin', hem yerel olmayý barýndýrýp hem de kuantum teorisiyle uyuþmasýnýn mümkün olmadýðýný 96 David Bohm, "Classical and Non-Classical Concepts in the Quantum Theory", The British Journal for the Philosophy of Science, vol: 12, no: 48 (Þubat-1962), s Henry P. Stapp, a.g.m., s ; Arthur Fine, "Do Correlations Need to Be Explained", (ed: James T. Cushing ve Ernan McMullin, Philosophical Consequences of Quantum Theory içinde), University of Notre Dame Press, Notre Dame (1989), s
82 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 85 gösterdi. 98 Yerel olmayla kasýt, uzaktan etkinin reddedilmesi, yani madde parçacýklarý arasýnda 'telepati' gibi saðduyuya aykýrý gözüken bir etkileþimin olmamasýydý. Bell teoremini sýnayacak deneyleri gerçekleþtirmek gerçekten zordu. Aspect'in 1982 yýlýndaki giriþiminden önce baþka deneyler yapýldýysa da hiçbiri Aspect'inkiler kadar baþarýlý olamadý. 99 Aspect deneyleri, Einstein'ýn öngörülerinin hatalý olduðunu gösteren ve Bohr'un Einstein'a karþý kuantum teorisini savunmasýný destekleyen niteliktedir. EPR'de, ancak yerel nedensellik ihlal edilirse, yani uzaktan etkileme mümkün olursa gerçekleþeceði söylenen durumun; Aspect deneylerinde gerçekleþtiði gösterilmiþtir. Aspect, deneylerini, fotonlarýn kutuplanma 100 özelliklerini kullanarak gerçekleþtirdi. Deneyler için foton çifti salan atomlar kullanýldý. Bu foton çiftleri, birbirlerinden ne kadar ayrýlýrlarsa ayrýlsýnlar -kuantum teorisine göre- birinin kutuplanmasý dikse, diðerininki yatay olmalýdýr. Kuantum teorisinin önemli bir özelliðinin, ölçmeyi yapanýn ölçüleni etkilemesi olduðunu hatýrlayalým. Kutuplanmayý ölçen alet (polarizatör) fotonun kutuplanmasýnýn dik veya yatay olmasýný da etkiler. Burada bir sorun yok gibi gözükür, fakat asýl sorun bundan sonra ortaya çýkar; çünkü biz bir yöndeki fotonun dik olduðunu belirlediðimizde uzaktaki foton da 'anýnda' yataya atlar. 98 John Bell, "On the Einstein-Podolsky-Rosen Paradox", Physics, no:1-3 (1964), s Don Howard, "Holism, Seperability, and the Methaphysical Implications of the Bell Experiments", (ed: James T. Cushing ve Ernan McMullin, Philosophical Conseguences of Quantum Theory içinde), University of Notre Dame Press, Notre Dame (1989), s Polarizasyon olarak da anýlýr; elektronlarýn daha önce bahsettiðimiz spin durumuna fotonlarda karþýlýk gelir.
83 86 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Kuantum teorisinin gereði olan ve Einstein'ýn imkansýz gördüðü olgu tam olarak budur. Eðer fotonu ölçmeyle etkileyip yatay olarak belirlersek, uzaktaki foton 'anýnda' dikeye atlar. Soldaki düzenekte fotonu nasýl belirlersek belirleyelim, saðdaki polarizatörden foton 'rastgele' çýkar. Bu yüzden, klasik fizik açýsýndan düþünürsek, sol taraftaki fotonun kutuplanma açýsýný belirlememizle diðer taraftaki fotonun kutuplanma açýsýný belirleyemeyiz; fakat klasik fiziðin kavramlarýnýn burada geçersizliði ve kuantum teorisinin öngörülerinin geçerli olduðu anlaþýlmýþtýr. 101 Aspect deneyleriyle gösterilen bu durumu, eðer yaptýðýmýz ölçme iþleminin uzaktaki bir fotonu etkilediðini reddedersek, nasýl açýklayabileceðimizi kimse gösterememiþtir. Bilim tarihi boyunca yapýlmýþ -bizim bildiðimiz- hiçbir deneyin sonuçlarý, saðduyuya bu kadar aykýrý bir durumu ortaya çýkarmamýþtýr. EPR hayali deneylerinde Einstein, Podolsky ve Rosen kuantum teorisinin 'bu kadar saçma' bir sonucu gerektirdiðini göstererek, bu teorinin eksikliðini ispatlamaya çalýþmýþlardý. Oysa Aspect deneyleri, evrendeki fiziksel gerçekliðin kuantum teorisiyle uyuþtuðunu ve yerel olan hem klasik, hem de gizli deðiþkenli teorilerin, atom-altý dünyadaki fenomenleri açýklayamayacaðýný göstermiþtir. Kuantum teorisine güç veren bu tip deneyler, klasik kavramlarla evrenin realist bir açýklamasýnýn mümkün olmadýðýný göstermektedir. Bu sonuç bilim felsefesi açýsýndan önemlidir, diðer yandan bilim-din iliþkisi ilgi alanýnda olan din felsefesi açýsýndan da bilimsel teorilerin, evrenin ontolojik yapýsýný betimlemede ne kadar baþarýlý olabildiklerini tespit 101 Alastair I. M. Rae, Kuvantum Fiziði, s ,
84 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 87 etmek önemli bir husustur. Aspect deneyleriyle ortaya çýkan tabloyu, realizmi býrakmamýz ama yerelliði muhafaza etmemiz gerektiði þeklinde yorumlayanlar olduðu gibi, yerellikten vazgeçip realizmi muhafaza etmemiz gerektiði þeklinde yorumlayanlar da olmuþtur. 102 Sonuçta hem yerelliði hem de klasik realizmi ayný anda muhafaza etmemizin hiçbir olanaðý kalmamýþ gibi gözükmektedir. Bu ise bilimsel teorilerimizin evreni açýklamakta yetersiz kaldýðýný kabul etmemizi gerektirmektedir. Ancak hem realizm hem de yerellik doðruysa, mevcut bilimsel teorilerimizin formel yapýsýnýn, 'kendinde þey'e bizi ulaþtýrmada tamamen güvenilir bir kýlavuz olduðunu söyleyebiliriz. Oysa bu ikisinden en az birinin yanlýþ olduðu görünmektedir. Bu da Comteçu pozitivizmin ve Dawkinsçi ateizmin takipçileri gibi, bilimin otoritesini ilahlaþtýrmak suretiyle, bilimin dinin yerini almasý gerektiðini söyleyen çatýþmacý yaklaþýmlarý savunanlarýn, hoþuna gitmemesi beklenecek bir sonuçtur. Jean Staune, kuantum teorisiyle ortaya çýkan tablonun, bilimin tek baþýna bizi gerçekliðe ulaþtýramayacaðýný gösterdiðini söyler. Staune, bu teorinin, materyalizmin reddedilmesini gerektirdiðini ve Tanrý'nýn anlaþýlmasý için kapý açtýðýný savunur. 103 Kuantum teorisinden hareketle, her türlü deðerler sistemi gibi bilimin verilerinin de izafi olduðunu savunan postmodernist bir yaklaþýma geçilmesinin de doðru olmadýðýný düþünüyoruz; bu yüzden, bilime mutlak otorite veren ile bilimsel bilgiyi tamamen izafi kabul edip tümden deðersizleþtiren yaklaþýmlar arasýnda bir orta yol bulma çabasý olan 'kritikçi realist' yaklaþýmý benimsiyoruz. Bilimci 102 lan Barbour, a.g.e., s Jean Staune, "On the Edge of Physics", Science and Spirit, no: 10 (1999), s
85 88 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI dünya anlayýþýndaki eksikleri görüp, bilimsel verilerin bize saðladýðý uydularý, köprüleri, televizyonlarý, arabalarý ve bilgisayarlarý görmezden gelemeyiz. Bilimin bu baþarýlarý, 'kýsmen' de olsa bilimsel teorilerimizin ontolojik gerçekliði aktardýðýný -bizce- göstermektedir. Evren hakkýndaki gerçeklikle alakasýz bilgilerin, evrendeki hammaddeyi bu kadar maharetle dönüþtürdüðünü söylemek insafsýzlýk olacaktýr. Bilimi hem ilahlaþtýrmayan hem de yok saymayan yaklaþýmlarýn bilim-din iliþkisinin saðlýklý kurulmasýnda daha faydalý olacaðý inancýndayýz. Din için bilimin ilahlaþtýrýlmasý bir tehlikedir; diðer yandan bilimin zayýflatýlmasý, aklýn da zayýflatýlmasý anlamýný taþýyacaktýr ve -eðer tamamen fideist bir din anlayýþý benimsenmiyorsa- bunun da arzu edilen yaklaþým olmamasý gerektiði kanaatindeyiz. Teist dinlerin birçok inananý, evreni objektif þekilde deðerlendiren aklýn, Tanrý'nýn varlýðý, kudreti ve sanatý için iþaretler/deliller (Kurani ifadeyle ayetler) bulacaðý iddiasýndadýr. 104 Bu ise aklýn tamamen güçsüzleþtirilmemesini; dolayýsýyla aklýn sofistike bir ürünü olan bilimin de çok fazla küçümsenmemesini gerektirir. Kuantum teorisiyle ilgili deneyler ve bu teorinin matematiksel yapýsý, indirgemeci fizikalizmin, evrenin ontolojisiyle çeliþkili bir yaklaþým olduðunu ve evrende parçalarýn iliþki içinde olduðu 'iliþkili bütünselliðin' (relational holism) ontolojik bir gerçeklik olarak bulunduðunu göstermektedir. 105 Aspect deneyleri, bilimsel dünya görüþümüzde 104 Allah'ýn varlýðýnýn ve kudretinin anlaþýlmasýnda, 'akla' önemli bir rol verildiðini, kutsal metinlerde, özellikle de Kur'an'da görmekteyiz. Kur'an'ýn birçok ayetinde, evrendeki olgulardan 'akýl' aracýlýðýyla sonuçlar çýkarmak teþvik edilmektedir: Hüsameddin Erdem, Problematik Olarak Din-Felsefe Münasebeti, s Paul Teller, "Relational Holism and Quantum Mechanics", The British Journal for the Philosophy of Science, vol: 37, no: 1 (Mart-1986), s
86 KUANTUM TEORÝSÝNÝN TANITIMI ve FELSEFÝ ANALÝZÝ 89 eksiklikler olduðunu göstermesinin yanýnda, bütünü parçalara indirgeyen epistemolojik yaklaþýmýn düzeltilmesini gerektirdiði için de önemlidir. EPR hayali deneylerini gerçek deney olarak gerçekleþtiren Aspect ve arkadaþlarý; bütünün, parçalarýn toplamýndan fazla bir þey olduðunu, bütünü parçalara indirgeyip anlayamayacaðýmýzý, parçalarýn birbirlerinden ayrýldýklarýnda, uzak mesafelerde bile bütünsel özellikler gösterebildiklerini deneyleriyle doðrulamýþlardýr. Daha önce deðindiðimiz 'Pauli Dýþarlama Ýlkesi' ile böylece ayný sonuçta birleþilmiþtir. Bilimsel verilerle bütünselliði destekleyen bu sonuçlar, evrenin tek Tanrý'nýn ürünü olduðunu savunan ve bu yüzden ayný Tanrý'nýn eseri olma noktasýnda tüm evrene metafizik kabullerinden dolayý bütüncül bakan teist dinlerle uyumludur. Diðer yandan, evrendeki bütünsel yapýnýn, Uzakdoðu dinleri ile kuantum teorisi arasýndaki uyumu gösterdiðini söyleyenler de olmuþtur. 106 Sonuçta, ortaya çýkan bütünsel tablo, materyalist indirgemeci yaklaþýmlar açýsýndan, evrende olmamasý gerekli bir olgu olsa da, evrende bütünselliði metafizik bir kabul ve inanç olarak benimseyen dinlerin öðretileriyle uyumludur. Bütünün parçalarýyla açýklanamadýðý ve bütünün parçalarýndan daha fazlasýný ifade ettiði görüþü, günümüzde, 'zuhur etme' (emergence) baþlýðý altýnda tartýþýlmaktadýr. Bu konunun din felsefesi, bilim felsefesi ve zihin felsefesi gibi felsefe dallarý açýsýndan oldukça önemli olduðu görülmektedir. Örneðin zihinsel özelliklerin, materyalist indirgemeci 106 Bu konudaki en ünlü örnek olarak bakabilirsiniz: Fritjof Capra, The Tao of Physics, Shambhala Publications, Boston (2000). Capra'nýn çalýþmalarýnda, kuantum teorisiyle Doðu mistisizmi arasýnda kurulan baðlantýnýn çok abartýlý ve birçok hatalý analojiyle dolu olduðu kanaatindeyiz. Bu konuda bakýnýz: John Polkinghorme, "The Quantum World", (ed: Robert John Russell, William R. Stoeger ve George V. Coyne, Physics, Philosophy and Theology içinde), Vatican Observatory Publications, Vatikan (2005), s
87 90 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI yaklaþýmlarla (eleyici materyalizmle) açýklanamayacaðý görüþüyle beraber 'zuhur etme' yaklaþýmýný savunanlar bulunmaktadýr. 107 Aspect deneylerinin ortaya çýkardýðý bütünsellik, makro seviyedeki 'zuhur etme' yaklaþýmlarý için mikrodünyadan destek saðlamýþtýr. Materyalist indirgemeci yaklaþýmý savunanlar; insan zihnini beyne, beyni hücrelere, hücreleri kimyasal yapýlara, kimyasal yapýlarý atomlara, atomlarý da proton gibi bileþenlerine indirgeyerek zihni açýklamayý umuyorlardý. Oysa bu teþebbüsün en alt basamaklarýnda atomun; hem elektron, proton gibi bileþenleriyle, hem de ayný yerde etkileþen parçalarla açýklanamadýðý anlaþýldý. Atomun parçalarýndan fazlasý olmasý ve atomdan ayrýldýklarýnda bu parçalarýn kilometrelerce uzaklýktan birbirlerini etkilemelerinin devam etmesi gibi olgular, bütünün kendine has yasalarý olduðunu ifade eden 'zuhur etme' yaklaþýmýný savunanlarýn beklediðinden de üst seviyede bir bütünselliði açýða çýkarmýþtýr. 108 Bu durum, evrenle ilgili bütünsel bir varlýk anlayýþýnýn (ontolojinin) ve bütünün bilgisini parçalardan çýkarsamayan bir bilgi anlayýþýnýn (epistemolojinin) oluþturulmasýný gerektirir. Ontolojimiz ve epistemolojimizdeki bu düzenlemeler ise din felsefesi, bilim felsefesi, fizik felsefesi, varoluþçu felsefe ve zihin felsefesi gibi birçok felsefe dalý açýsýndan önemli olacaktýr. 107 Philip Clayton, "Neuroscience, the Person and God: An Emergentist Account", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Neuroscience and the Person içinde), Vatican Observatory Publications, Vatikan (2002), s ; Arthur Peacocke, "The Sound of Sheer Silence: How Does God Communicate with Humanity?", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Neuroscience and the Person içinde), Vatican Observatory Publications, Vatikan (2002), s 'Zuhur etme' yaklaþýmlarý, yerellikle beraber, yani uzaktan etki varsayýlmadan da savunulabilir ve savunulmuþtur. Fakat bütün (burada atom) parçalanýp, parçalarý uzaklaþtýðýnda bile bütünsel özellikler göstermesi 'zuhur etme' yaklaþýmlarýna sempati duyanlara -biz de bunlara dahiliz- istediðinden de fazlasýný vermiþtir. Bu hususun, Aspect deneyleri gibi bilimsel verilerle desteklendiðinin altý çizilmelidir.
88 3. BÖLÜM TANRISAL ETKÝNLÝK VE KUANTUM TEORÝSÝ BÖLÜM TANITIMI Tanrýsal etkinlik ile ilgili tartýþmalar binlerce yýldýr felsefenin ve teolojinin ilgi alanýnda olmuþtur. 17. yüzyýldan itibaren determinist bir evren görüþünün bilim ve felsefe alanýnda ön plana çýkmasýyla, bu konudaki tartýþmalar yeni bir boyut kazanmýþ ve Tanrýsal etkinlik konusu, filozof ve teologlarca, evrenin determinist bir yapýda olduðu konusundaki yaygýn inanç çerçevesinde deðerlendirilmiþtir. Birkaç yüzyýldýr doða bilimlerine hakim paradigma olan determinizme, -bilim alanýnda ilk olarak- modern bilimin en önemli teorilerinden kuantum teorisiyle karþý çýkýlmasý, determinizmin mutlak gerçekliðine inanç çerçevesinde deðerlendirilmiþ olan Tanrýsal etkinlik konusunun, yeni yaklaþýmlarla ele alýnmasýna sebep olmuþtur. Bu bölümde, Tanrýsal etkinliði dörtlü bir sýnýflamayla inceledikten sonra, kuantum teorisiyle ortaya çýkan yeni anlayýþlar çerçevesinde Tanrýsal etkinlik konusunun nasýl deðerlendirildiðini göstermeye çalýþacaðýz. Ardýndan modern bilim açýsýndan diðer önemli bir teori olan kaos teorisini, kýsaca tanýttýktan sonra kuantum teorisi ve Tanrýsal etkinlik konusuyla iliþkisini deðerlendireceðiz. Bir sonraki bölümde ele alacaðýmýz 'mucizeler' sorunu ise bu bölümün devamý mahiyetinde olacaktýr.
89 92 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Bu bölümde cevabýný bulabileceðiniz bazý sorular þunlardýr: Tanrýsal etkinliði nasýl sýnýflandýrabiliriz? Kuantum boþluklarý Tanrýsal etkinlikle nasýl iliþkilendirilmiþtir? Belli yasalar çerçevesinde iþleyen evrende Tanrýsal etkinlik nasýl gerçekleþiyor olabilir? Tanrýsal etkinlik kuantum belirsizliklerinin belirlenmesi olarak deðerlendirilebilir mi? Kuantum belirsizliklerinin belirlenmesi suretiyle Tanrýsal etkinliði açýklayan ilk düþünürler kimlerdir? Nancey Murphy nin, Tanrýsal etkinlik konusunda kuantum teorisini kullanan yaklaþýmýný neden baþarýlý buluyoruz? Kaos teorisiyle Tanrýsal etkinlik arasýnda iliþki kuranlarýn ve kuantum teorisiyle Tanrýsal etkinlik arasýnda iliþki kuranlarýn yaklaþýmlarýndan hangisi daha baþarýlýdýr? Kaos teorisiyle kuantum teorisinin iliþkisi, Tanrýsal etkinliðin açýklanmasý açýsýndan neden önemlidir? TANRISAL ETKÝNLÝÐÝN SINIFLANDIRILMASI Tektanrýlý dinlerde, baþlangýçta tüm evreni yaratan, sonra ise bu evrenin varlýðýný devam ettiren, dinler gönderen ve kullarýnýn dualarýna gereðinde cevap veren bir Tanrý inancý benimsenmiþtir. Tektanrýlý dinleri kendi dýþýndaki görüþlerden ayýran en önemli özelliklerden biri aktif bir Tanrý'nýn varlýðýnýn savunulmasýdýr. Materyalist görüþü benimseyenler madde-dýþý bir cevherin varlýðýný kabul etmediklerinden, Tanrý'nýn varlýðýný da kabul etmezler; dolayýsýyla bu anlayýþ açýsýndan hiçbir Tanrýsal etkinlik mümkün deðildir. 17. yüzyýlýn sonlarýndan itibaren yaygýnlaþan deizmde ise Tanrýsal etkinlik baþlangýçtaki yaratma eylemiyle sýnýrlýdýr; Tanrý'nýn, evrenle ve insanlarla iliþkisinin devam ettiði, dinler gönderdiði, dualara gereðinde cevap verdiði kabul edilmez. Teizm ile deizmin arasýndaki sýnýrýn belirlenmesi ve Tanrý'nýn
90 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 93 doða yasalarýyla iliþkisinin mahiyeti (doða yasalarýnýn ontolojik statüsü bir sonraki mucizelerle ilgili bölümde ele alýnacaktýr) gibi sorunlar, Tanrýsal etkinliðin ne þekilde anlaþýlmasý gerektiði konusunu gündeme getirmektedir. Tanrý'nýn evrenle ve insanlarla iliþkisi incelenirken birçok eserde Tanrýsal etkinlik iki baþlýk altýnda sýnýflandýrýlmýþtýr: 1- Genel Tanrýsal Etkinlik (General Divine Action), Özel Tanrýsal Etkinlik (Special Divine Action). Bunlardan Genel Tanrýsal Etkinlik, Tanrý'nýn baþlangýçtaki yaratma eylemini ve evrenin yasalarýyla beraber muhafazasýný ifade etmek için kullanýlýr. Özel Tanrýsal Etkinlik ise Tanrý'nýn belirli bir yer ve zamandaki etkinliðini ifade etmek için kullanýlýr; geleneksel anlamdaki mucizeler, bazý dualara cevap verilmesi ve dini tecrübeler bunun içindedir. 1 Bizce, Tanrýsal etkinliði dörtlü bir sýnýflamaya tabi tutmak daha faydalý olacaktýr. Bazýlarý Genel Tanrýsal Etkinlik ile Özel Tanrýsal Etkinliði birleþtirmeye çalýþtýklarý gibi, 2 aþaðýdaki dörtlü sýnýflamamýzdaki kimi maddelerin, hatta hepsinin birleþtirildiði yaklaþýmlar savunulabilir. Sonuçta, bu sýnýflamayla, Tanrýsal etkinliðin dört farklý þekilde gerçekleþtiðine dair bir iddiada bulunmadýðýmýzý özellikle belirtmek istiyoruz. Tanrý açýsýndan, kendi etkinliklerinin hepsi bir olabilir. Fakat birçok teistin nokta-i nazarýnda, evrenin ilk yaratýlýþý, bir aðacýn büyümesi ve bir duaya cevap verilmesi ile ilgili Tanrýsal etkinlikler arasýnda belirgin farklar vardýr. Yaptýðýmýz sýnýflama, 'bizim açýmýzdan', Tanrýsal etkinliðin dört farklý baþlýkta incelenmesinin 'faydalý olacaðý' düþüncesiyle sunulmaktadýr. 1 Nicholas Saunders, Divine Action and Modern Science, Cambridge University Press, Cambridge (2002), s Maurice Wiles, God's Action in the World, SCM, Londra (1986).
91 94 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Kýsacasý, Tanrýsal etkinliðin ontolojik farklýlýklarýna dair bir iddiada bulunmuyoruz; fakat, Tanrýsal etkinliði deðerlendirmedeki pratik yararlarýna inandýðýmýz (heuristic) bir sýnýflandýrma yapýyoruz. Sýnýflamadaki her bir Tanrýsal etkinlikle yaðmurun yaðýþý arasýnda iliþki kurarak, bahsedilen Tanrýsal etkinlikler arasýndaki farklarýn daha anlaþýlýr olmasýna çalýþacaðýz: 1- Tanrý'nýn Yoktan Yaratmasý Olarak Tanrýsal Etkinlik: Bununla, Tanrý'nýn, evreni ve yasalarýný yoktan yaratmasý kastedilir. Buna göre Tanrý, yaðmuru meydana getiren atomlarý oluþturacak madde ve enerjiyi, ayrýca yaðmurun yaðmasýnda önemli rolü olan fiziksel ve kimyasal kanunlarý yoktan yaratmýþtýr. Bu Tanrýsal etkinliði ispat etmek için tarih boyunca hudus delili, imkan delili gibi birçok delil ileri sürülmüþtür. 3 Günümüzde ise Big Bang teorisi ve entropi yasasý gibi modern bilimsel bulgular çerçevesinde bu konu tartýþýlmaktadýr. Bütün doða yasalarýyla beraber atom seviyesindeki (kuantum teorisiyle ilgili) yasalarýn oluþmasý da; tektanrýcý dinlere göre Tanrý'nýn yoktan yaratma etkinliðinin ürünüdür. Bu yönüyle, yaratmayla ilgili Tanrýsal etkinliðin kuantum teorisiyle ilgisi vardýr. Fakat bu kitapta, üzerinde yoðunlaþýlan konu, evrenin yaratýlmasý deðil, yaratýlma sürecinden sonra Tanrýsal etkinliðin nasýl oluþtuðu olduðu için; bu maddede belirtilen Tanrýsal etkinliðe odaklanmayacaðýz. 3 Bu farklý deliller 'kozmolojik delil' baþlýðýnda da ele alýnýr. Bakýnýz: Necip Taylan, Düþünce Tarihinde Tanrý Sorunu, Þehir Yayýnlarý, Ýstanbul (1998), s ; Mehmet Aydýn, Din Felsefesi, s
92 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ Tanrý'nýn Muhafaza Etmesi Olarak Tanrýsal Etkinlik: Bununla, Tanrý'nýn, yarattýðý madde ve yasalarýn, zaman içerisinde varlýðýný devam ettirmesi kastedilir. Buna göre Tanrý, yaðmuru oluþturan evrendeki maddenin ve yaðmurun yaðmasýnda rolü olan fiziksel-kimyasal yasalarýn varlýðýný devam ettirdiði için, evrenin baþlangýcýndan 15 milyar yýl 4 sonra -içinde bulunduðumuz dönemde- yaðmurun yaðmasý mümkün olmaktadýr. Teizmle deizm arasýndaki farklýlýðýn anlaþýlmasýnda bu Tanrýsal etkinlik önemlidir. Deizme göre Tanrý, baþtan maddeyi ve kuantum teorisindeki gibi yasalarý yaratmýþ ve evreni kendi kaderine terk etmiþtir. Oysa teizme göre Tanrý, evreni sadece yaratan deðil, ayný zamanda maddi varlýðýnýn ve kuantum teorisindeki gibi yasalarýnýn devamýný saðlayan; yani bunlarýn varlýðýný muhafaza edendir. Bu yüzden, herhangi bir gündeki en sýradan bir yaðmur bile Tanrýsal etkinlikle iliþkilidir. Evrendeki yasalarýn varlýðýndan Tanrý'nýn varlýðýný ispat etmeye çalýþan Swinburne gibi felsefeciler için insanlarýn, evrensel birçok fenomeninin ve teknolojik pek çok icadýn varlýklarýný mümkün kýlan kuantum yasalarý gibi yasalarýn varlýðý 'tasarým delili' açýsýndan önemlidir. 5 Bu kitapta, kuantum yasalarýný yaratan ve muhafaza eden Tanrýsal etkinlikten çok, bu yasalarla beraber Tanrýsal etkinliðin nasýl gerçekleþiyor olabileceðini ve bunun felsefi ve teolojik sonuçlarýný ele aldýðýmýz için, bu maddede belirtilen 4 Modern bilime göre, evrenin Big Bang baþlangýcýndan bugüne yaklaþýk 15 milyar yýllýk süre geçmiþtir: Ralph Alpher-Robert Herman, Genesis of the Big Bang, Oxford University Press, New York (2000), s Richard Swinburne, The Existence of God, Clarendon Press, Oxford (1991), s , 306.
93 96 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Tanrýsal etkinliðe de odaklanmayacaðýz Tanrý'nýn Oluþumlarý Gerçekleþtirmesi Olarak Tanrýsal Etkinlik: Bununla, Tanrý'nýn, yarattýðý ve muhafaza ettiði maddi hammadde ve yasalar 'aracýlýðýyla' gerçekleþtirdiði oluþumlar kastedilir. Ýlk bakýþta, bu maddede ifade edilen Tanrýsal etkinlik ile bir önceki maddedeki 'muhafaza olarak Tanrýsal etkinliðin' ayný olduðu zannedilebilir; oysa belirgin bir fark vardýr. Ýkinci maddede kastedilen birçok kiþinin zorunluluk (necessity) dediði alandýr. Bu maddede kastedilen ise birçok kiþinin þans (chance) dediði alandýr 7 ; yani Tanrý'nýn, yarattýðý yasalar çerçevesinde, mümkün olan birçok olasýlýktan birini gerçekleþtirmesidir. Pekala, Tanrý 6 Bazýlarý için Tanrý'nýn varlýðý ve Tanrýsal etkinlik ispatlanamaz; bunlara sadece fideist bir yaklaþýmla iman mümkündür. Bize göre ise modern bilim, 'kozmolojik delil'e ve de özellikle 'tasarým delili'ne önemli ölçüde destek verecek verilere sahiptir. Evrendeki birçok parametrenin hassas ayarýný gösteren Ýnsancý Ýlke'nin ve canlýlar dünyasýyla ilgili 20. yüzyýlda keþfedilen birçok fenomenin 'tasarým delili'ni ve de dolayýsýyla Tanrýsal etkinliðin baþlangýçla sýnýrlý kalmadýðýný desteklediði kanaatindeyiz. Sonuçta Tanrý'nýn aktif bir þekilde etkinlikte bulunduðu, bu tipteki yaklaþýmlarla savunulabilir. Doðadaki fenomenlerden teoloji için deliller çýkaran yaklaþýmlar 'doðal teoloji' olarak adlandýrýlmaktadýr; modern bilimle 'doðal teoloji' yaklaþýmlarýnýn güçlendiðine inansak da, bu kitapta böylesi yaklaþýmlara yer vermedik. Bu kitapta, Tanrý'nýn varlýðý ve aktif etkinliði apriori olarak kabul edildi -isteyen fideist bir þekilde, isteyen rasyonel çýkarýmlarla destekli bir þekilde buna inanabilir- ve 'doðanýn teolojisi' yapýlmaya çalýþýldý; yani teolojik inançlarýmýz ile doða bilimlerinde karþýmýza çýkan tablonun nasýl deðerlendirebileceði konusuna yoðunlaþýldý. 7 Evrensel fenomenlerin 'zorunluluk ve þans' olarak ikiye ayrýlarak incelenmesine Jacques Monod'un ünlü kitabý 'Chance and Necessity'de de rastlarýz. Monod'un hem zorunluluðu hem de þansý natüralist yaklaþýmla açýklamasýna karþýn, teistler bunlarýn her ikisini de Tanrýsal etkinliðin ürünü olarak görürler. Teizm açýsýndan ayrýca, Tanrý'nýn ilk yaratýlýþý gerçekleþtirmesi (1. madde) ve mucizeler yaratmasý (4. madde) ile ilgili etkinlikleri de söz konusudur. Monod'un fikirleri için bakýnýz: Jacques Monod, Rastlantý ve Zorunluluk, çev: Vehbi Hacýkadiroðlu, Dost Kitabevi, Ankara (1997).
94 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 97 evreni ve yasalarýný bu þekilde yaratabilir ve muhafaza edebilirdi, ama Güneþ'e mevcut mesafede, suyun ve atmosferin bu þekilde var olduðu ve yaðmurun yaðabileceði bir Dünya var olmayabilirdi. Ýkinci maddede kastedilen, yaðmurun evrenin baþlangýcýndan 15 milyar yýl sonra yaðdýrýlmasýnýn, bununla iliþkili doða yasalarýnýn ve maddenin muhafazasý suretiyle mümkün kýlýnmasý iken; bu maddede kastedilen, belirli yerlerde ve belirli zamanlarda yaðmurun yaðdýrýlmasýdýr. Kuantum teorisi olasýlýklar üzerine kuruludur. Tanrý'nýn, kuantum seviyesinde var olan 'objektif olasýlýklar'dan 8 dilediklerini seçerek, evrenin potansiyelinde zaten var olan, ama etkinliði olmadan ortaya çýkmayacak olan yaratýþlarý, hiçbir doða yasasýný ihlal etmeden gerçekleþtirdiði görüþü, bazý filozof ve teologlarca savunulmuþtur. Tanrý'nýn evrendeki ve Dünya'daki birçok fenomeni gerçekleþtirmesinin, bu yaklaþýmla açýklanabileceði düþünülmüþtür. Kuantum teorisiyle bu maddedeki Tanrýsal etkinliðin birleþtirilmesi, bu kitabýn odak noktalarýndan birisidir. Ýlerleyen sayfalarda bu konuya daha geniþ bir þekilde yer verilecektir. 4- Tanrý'nýn Mucizeleri Gerçekleþtirmesi Olarak Tanrýsal Etkinlik: Bununla, Tanrý'nýn, doða yasalarýný belirli özel durumlar için askýya alýp, belirli yer ve zamanlarda 8 'Objektif olasýlýklar' ifadesiyle, bizim cehaletimiz ve epistemolojik yetersizliklerimize baðlý olmayan, gerçek bir durum olarak olasýlýðýn varlýðý savunulur. 'Objektif/ontolojik boþluklar', 'objektif/ontolojik belirsizlik' ve 'objektif/ontolojik olasýlýklar' gibi farklý ifade þekilleriyle hep ayný þey; indeterminizmin evrenin gerçek -ontolojik- bir olgusu olduðu anlatýlmak istenmektedir ki bu görüþ bilim tarihinde -daha önce gördüðümüz gibi- Kopenhag yorumuyla özdeþleþtirilmiþtir: William Stoeger, "Epistemological and Ontological Issues Arising from Quantum Theory", s. 92.
95 98 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI olaðanüstü olaylar gerçekleþtirmesi kastedilebileceði gibi; doða yasalarýný askýya almadan, olmasý çok düþük olasýlýk olan olaðanüstü olaylarý, belirli yer ve zamanlarda gerçekleþtirmesi de anlaþýlabilir. Bu ikinci görüþü savunanlar, bu maddedeki Tanrýsal etkinliði, bir önceki maddedeki Tanrýsal etkinliðe yakýn bir þekilde anlamýþ olurlar. Buna göre, hiç bulutun olmadýðý ve yaðmurun yaðmadýðý bir yerde, Tanrý, bir kulunun duasý gibi bir sebeple yaðmur yaðdýrabilir. 'Mucizeler' din felsefesinde ele alýnan önemli bir sorundur. Bu sorunla ilgili olarak, Tanrý'nýn doða yasalarýný ihlal edip etmeyeceði gibi teoloji açýsýndan önemli bir mesele ve doða yasalarýndan ne anlamamýz gerektiði gibi bilim felsefesi açýsýndan önemli bir mesele beraberce ele alýnmalýdýr. Bu hususlarla ve kuantum teorisiyle beraber 'mucizeler' sorununun müstakil olarak incelenmesi bir sonraki bölüme býrakýlmýþtýr. Bu bölümde, genel olarak Tanrýsal etkinlik kuantum teorisiyle beraber incelendiði ve 'mucizeler' de Tanrýsal etkinliðin bir þekli olduðu için; bu bölüm, bir sonraki bölüme giriþ mahiyetindedir. KUANTUM BELÝRSÝZLÝKLERÝNÝN TANRISAL ETKÝNLÝKLE BELÝRLENMESÝ Kopenhag yorumuyla, atom seviyesinde belirsizlikler olduðu, atom seviyesinde determinist deðil olasýlýkçý oluþumlar gerçekleþtiði ve atom seviyesindeki boþluklarýn ontolojik olduðu fikri yaygýnlýk kazandý. Tanrý'nýn bu 'ontolojik olasýlýklar'dan dilediðini seçmek suretiyle, evrene etkide bulunduðunun savunulabileceði, bazý düþünürlerin dikkatini çekti. Newtoncu evren görüþü, evreni kapalý bir yapý olarak gösterdiðinden, bu sistemde, Tanrý'nýn doða yasalarýný ihlal
96 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 99 etmeden evrene nasýl müdahalede bulunabileceðini görmek güçtü. 9 Birçok teiste göre -örneðin Newton'a- Tanrý'nýn kendi koyduðu doða yasalarýný dilediðinde ihlal etmesinde bir sorun bulunmamaktaydý. Fakat Tanrý'nýn 'bir eliyle koyduðu kurallarý diðer eliyle bozmayacaðý'ný söyleyerek, bu anlayýþa, teolojik yaklaþýmlarýndan dolayý karþý çýkanlar da oldu. Kuantum teorisiyle, evrenin determinist yasalara baðlý olmadýðý fikri, ilk defa olarak bilimsel bir görüþ olarak ortaya kondu ve bu hem felsefeyi hem de teolojiyi ilgilendiren hiç beklenmeyen bir sonuçtu. Karl Heim, kuantum boþluklarýný Tanrýsal etkinlikle doldurmayý öneren ilk düþünürlerden biridir. Heim, kuantum boþluklarýnýn hepsini Tanrý'nýn belirlediðini söylemiþ ve her mikro olayda etkin olan bir Tanrý anlayýþýný savunmuþtur. 10 Fizik profesörü ve rahip William Pollard, kendisinden önceki Heim gibi bazý düþünürlerin çalýþmalarýndan etkilenmiþ olsa da, Tanrýsal etkinliðin, kuantum belirsizliklerinin belirlenmesi suretiyle gerçekleþtiðine dair iddialarýn öncüsü olarak gösterilir. Onun görüþüne göre de Tanrý kuantum belirsizliklerinin hepsini belirleyerek evrene etkide bulunur: Evren yasalarý determinist deðil olasýlýksaldýr; Tanrý, kuantum belirsizliklerini belirleyerek, olasýlýklar arasýnda seçim yapar ve evrenin gidiþatýný yönlendirir. 11 Buna göre evrenin içinde objektif indeterminizm vardýr, ama Tanrý'yý iþin içine kattýðýmýzda yine determinist bir yapý karþýmýza çýkar. Görülüyor ki Einstein'ýn, Tanrý'nýn, hiçbir þeyi þansa 9 John Hedley Brooke, Science and Religion, s Karl Heim, The Transformation of the Scientific World View, SCM Press, Londra (1953). 11 William Pollard, Chance and Providence: God's Action in a World Governed by Scientific Law, Faber and Faber, Londra (1958).
97 100 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI býrakmayacaðýný ifade eden "Tanrý zar atmaz" sözünün kuantum kuramýnýn bütün objektif indeterminist yorumlarýna karþý kullanýlmasý doðru deðildir. Heim ve Pollard gibi bütün kuantum belirsizliklerini belirleyen bir Tanrý anlayýþýný benimseyenler, Tanrý'yý ontolojimize kattýðýmýzda 'objektif indeterminizm'in ve 'objektif þans'ýn (zarýn atýlmasýnýn) var olmadýðýný savunurlar. Onlara göre, 'objektif indeterminizm' evrenin bir özelliðidir; fakat Tanrý için bir belirsizlik yoktur, Tanrý evrendeki belirsiz boþluklarý belirleyerek þansa yer býrakmaz. Diðer yandan Tanrýsal etkinliðe ontolojilerinde önemli bir yer veren ve kuantum teorisini evrenin teolojik yorumu için önemli bulan herkes, Heim ve Pollard gibi, kuantum seviyesindeki bütün belirsizlikleri Tanrý'nýn belirlediðini düþünmemektedir. Örneðin, Arthur Peacocke, kuantum belirsizliklerinin Tanrý için de belirsiz olduðunu; bu yüzden Tanrý'nýn geleceði bilemeyeceðini, Tanrý'nýn yaratýþta riskler aldýðýný ve kendisini sýnýrladýðýný (self-limitation) düþünür. 12 Bu noktada, Peacocke'un panenteist 13 olduðunu hatýrlamak faydalý olacaktýr. Peacocke için 'Tanrýsal Doða' ile evren yasalarý arasýnda bir iliþki vardýr, ayný iliþkiyi Spinoza da kurmuþtu, ama o kendi döneminin biliminin gereði olarak determinizmi 'Tanrýsal Doða' ile iliþkilendirmiþti. Peacocke ise kuantum kuramýnýn varlýðýný gösterdiðine inandýðý objektif indeterminizmi 'Tanrýsal Doða' ile iliþkilendirir. Peacocke'a göre Tanrý, belirsizlikleri belirleyip veya doða yasalarýný ihlal ederek evrensel oluþumlarý gerçekleþtirmez. Peacocke, bu 12 Arthur R. Peacocke, Theology for a Scientific Age, SCM Press, Londra (1993). 13 Tanrý'nýn evrene içkin olarak evreni kapladýðýný, fakat evrenden daha fazlasýný ifade ettiðine dair görüþ. Daha çok 'süreç teizmi'ni savunanlarca benimsenmiþtir. Bakýnýz: Necip Taylan, Düþünce Tarihinde Tanrý Sorunu, s
98 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 101 yaklaþýmlarýn, doða ile Tanrý arasýnda ayýrýma sebep olacaðýný ve kötülük sorunu hakkýnda kabul edilemez neticelere götüreceðini düþünür. 14 Sadece evrenin içinde ontolojik indeterminizmin olduðunu söylemekle, Tanrý için de geçerli indeterminist bir yapý olduðunu söylemek arasýnda önemli bir fark vardýr. Pollard gibi düþünenler ontolojik indeterminizmin sadece evren içinde olduðuna inanýrlar; Tanrý indeterminizmdeki boþluklarý belirlediði için aslýnda hiçbir boþluk yoktur. Buna göre, 'bilimsel determinizm' yanlýþtýr, fakat 'teolojik determinizm' doðrudur. Peacocke gibi düþünenler için ise ontolojik indeterminizm, Tanrý ontolojiye dahil edildiðinde bile vardýr. Peacocke, 'sürekli yaratan etkin bir Tanrý anlayýþý' ile 'geleceði bilmeyen bir Tanrý anlayýþý'ný uzlaþtýrmaya çalýþmýþtýr. 15 O, Tanrý'nýn bütün olarak evrene etkide bulunduðuna vurgu yapar ve yaptýðý bir analoji ile bu durumu anlatmaya çalýþýr: Ýnsan, beyni ile düþünerek tüm vücuduna etkide bulunduðu gibi, Tanrý da sürekli olarak evrenin bütününe etki etmektedir. 16 Peacocke, Tanrý'nýn bütüne etki ederek, bütünün parçalarýna da etki edebildiðini söylemekte ve yukarýdan-aþaðý (top-down) bir etki modeli savunmaktadýr; fakat bunu yaparken, Tanrý'nýn kuantum seviyesindeki 14 Arthur R. Peacocke, a.g.e., s Geleceðin, Tanrý için bile belirsiz olduðu görüþünün eleþtirisi ve kuantum teorisinin özgür irade ve kötülük sorunlarýyla iliþkisi 5. bölümde ele alýnacaktýr. 16 Arthur R. Peacocke, "God's Interaction with the World"; (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2000), s
99 102 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI indeterminizme müdahale etmediðini (belirsizlikleri belirlemediðini) de savunmaktadýr. 17 KUANTUM BOÞLUKLARI VE TANRISAL ETKÝNLÝK Tanrý'nýn tüm kuantum boþluklarýný doldurduðunu ve kuantum boþluklarýnýn belirsizliðine müdahale etmediðini söyleyenlere karþý, Thomas Tracy ve Philip Clayton gibi Tanrý'nýn sadece bazý kuantum boþluklarýný doldurduðunu söyleyenler de olmuþtur. Ayrýca Robert Russell gibi, Tanrý'nýn ilkel seviyedeki bilinçli canlýlar ortaya çýkana kadar tüm kuantum belirsizliklerini belirlediðini, daha sonra genetik gibi alanlarda belirlemelere devam ettiðini, fakat bilinçli canlýlarýn arzularýna (özgür iradelerine) göre hareketlerini engelleyecek þekilde belirsizlikleri belirlemediðini savunan alternatif görüþler de ileri sürülmüþtür. 18 Tracy, kuantum boþluklarýný doldurarak etkide bulunan Tanrý anlayýþýnýn, hep eleþtirilen 'boþluklarýn Tanrýsý' (God of the gaps) argümanlarýyla karýþtýrýlmamasýný ister. Elleþtirilen 'boþluklarýn Tanrýsý' argümanlarýnda; önce bilgimizdeki eksiklikler gösterilir ve bu boþluk Tanrý ile doldurulur. Oysa Tracy'e göre, kuantum boþluklarýnýn bilgisizliðimizle alakasý yoktur; onlar ontolojiktir Arthur R. Peacocke, Paths from Science towards God: The End of All Our Exploring, Oneworld, Oxford (2001), s Robert John Russell, "Special Providence and Genetic Mutation: A New Defense of Theistic Evolution", (ed: Robert John Russell, W. R. Stoeger ve F. J. Ayala, Evolutionary and Molecular Biology: Scientific Perspectives on Divine Action içinde), Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (1998), s Thomas F. Tracy, "Creation Providence and Quantum Chance", s. 258.
100 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 103 Tracy, kuantum seviyesinde ortaya çýkan 'indeterministik þans'ýn (indeterministic chance) Tanrýsal etkinlikle doldurulmasý sonucunda eðer makro seviyede etkiler ortaya çýkýyorsa, bu anlayýþýn savunulmasýnýn mantýklý olabileceðini söyler. 20 Burada akla gelen -ikinci bölümde deðindiðimiz- 'Schrödinger'in kedisi' örneðidir. Tanrý'nýn, -bu hayali deneydekikuantum belirsizliklerini belirleyip, kedinin ölü veya canlý durumlarýndan birinde olmasýný tayin edeceði söylenebilir; bu örnek, kuantum seviyesindeki bir belirlemenin, nasýl makro seviyede etkileri olabileceðini görmemizi saðlar. Tracy, nörofizyoloji ve genetikte böylesi durumlarýn olabileceðini ve kuantum seviyesindeki belirlemelerin böylece çok önemli sonuçlar doðuracaðýný düþünmektedir. 21 Russell da Tanrý'nýn, DNA'ya kuantum seviyesinden müdahale etmek suretiyle deðiþimler (mutasyonlar) oluþturduðuna ve bu suretle yeni türler yarattýðýna inanmaktadýr. 22 Tracy, kaos teorisinin, ufak deðiþimlerin büyük sonuçlarý olabileceðini göstermesini, kendi tezini destekleyen bir durum olarak görür. Clayton da kaos teorisinde ele alýnan ufak deðiþimlere duyarlý sistemlerin, kuantum seviyesindeki milyarlarca müdahale (ufacýk bir alanda, çok küçük bir zaman 20 Klasik fizikte 'þans' sýrf epistemolojik bir durumdur; günümüzdeki kullanýmda da genelde bilgi durumumuzdaki eksikliði belirtmek için 'þans' ifadesi kullanýlýr. Oysa kuantum teorisinin yaygýn yorumuna -Kopenhag yorumu- göre þans ontolojik bir durumdur. Bu önemli fark, kuantum teorisinin oluþturduðu zihinsel devrimin özünü oluþturur. 21 Thomas F. Tracy, "Particular Providence and the God of the Gaps", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2000), s Robert John Russell, a.g.m., s
101 104 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI diliminde bile milyarlarca kuantum olayý gerçekleþir) ve makro etkiler yaratmak isteyen bilinçli Tanrýsal etkinlikle birleþtirilince; makro seviyedeki önemli deðiþimleri açýklayabileceði kanaatindedir. 23 Tracy, Tanrýsal etkinliðin evreni sadece var etmek ve muhafaza etmek þeklinde gerçekleþmediðini; ayný zamanda Tanrý'nýn, kendi koyduðu yasalarý ihlal etmeden, tarihin akýþýný deðiþtirdiðini savunmaktadýr. Bu durumda, Tanrýsal etkinlik, gerçekleþtiði doða yasalarý içinde gizlidir, çünkü hiçbir yasa ihlal edilmemiþtir. Tracy, Tanrý'nýn bütün kuantum boþluklarýný belirlemesine gerek olmadýðýný, kuantum boþluklarýnýn sadece bir kýsmýný belirlemesinin yeterli olduðunu söyler. 24 Tracy, Tanrý'nýn, her þeyi yarattýðý ve muhafaza ettiði, 'indeterminist þans'ý evrende var ettiði ve mevcut þanslardan (olasýlýklardan) tarihe þekil vermekte amaçlarýna uygun olanlarý seçip belirlediði, bir model önermektedir. 25 Clayton, Tanrý'nýn bazý kuantum olaylarýný belirlediði bir model önerse de, kendi pozisyonuyla ilgili kesin bir iddiada bulunmadýðýný da belirtmeliyiz. Clayton, kuantum teorisi ve teoloji arasýndaki iliþkiyle ilgili her þeyin söylendiðinin düþünülmemesi gerektiðini; bunun devam etmesi gerekli bir araþtýrma programý olduðunu söylemektedir. Clayton, Tanrýsal etkinlikle kuantum teorisi arasýnda iliþki kuranlara, Tanrý'nýn nasýl etkinlikte 'bulunmuþ olabileceði' ile ilgili iddialarýn dýþýna taþmamalarýný; Tanrý'nýn nasýl etkinlikte 'bulunduðu' ile ilgili kesin iddialarda bulunmamalarýný 23 Philip Clayton, God and Contemporary Science, Edinburgh University Press, Edinburgh (1997), s Thomas F. Tracy, a.g.m., s Thomas F. Tracy, a.g.m., s
102 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 105 önermektedir. 26 Bu hususta Clayton'la tamamen ayný fikirdeyiz. Polkinghorne da kuantum teorisinde alternatif yorumlar bulunduðuna ve bu yüzden, bu teoriyle Tanrýsal etkinlik konusunu bir arada ele alanlarýn dikkatli olmasý gerektiðine dikkat çekmiþtir. 27 Fiziðin en temel teorilerinden birini ele alarak, doða yasalarý ihlal edilmeden Tanrýsal etkinliðin nasýl 'mümkün' olduðunu göstermek elbette önemlidir. Fakat -ikinci bölümde gördüðümüz gibi- kuantum teorisinin yorumlarý arasýnda ciddi farklar vardýr; kýsacasý üzerinde yorum yaptýðýmýz zemin kaygandýr, bu yüzden de 'mümkün'ü göstermenin 'olan' ile ilgili kesin bir iddia olmadýðýný sürekli hatýrlamak faydalý olacaktýr. NANCEY MURPHY VE BURÝDAN'IN EÞEÐÝ Kuantum teorisinin farklý yorumlarýna ve Tanrýsal etkinliðin bu teoriyle farklý þekillerde iliþkilendirilmesine temkinli yaklaþýmlarýmýzla beraber, eðer doða yasalarý ihlal edilmeden, kuantum belirsizliklerinin belirlenmesiyle Tanrýsal etkinliðin oluþtuðu savunulacaksa, bu konuda en baþarýlý örneklerden birini Nancey Murphy'nin ortaya koyduðunu söyleyebiliriz. Murphy de Heim ve Pollard gibi bütün kuantum boþluklarýnýn Tanrýsal etkinlikle dolduruldu- 26 Philip Clayton, "Tracing the Lines: Constraint and Freedom in the Movement from Physics to Theology", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s John Polkinghorne "Physical Process, Quantum Events and Divine Agency", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s
103 106 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI ðunu savunmaktadýr. 28 Murphy, aktif bir Tanrý anlayýþýný savunmayý teolojik açýdan zaruri görmekte ve Peacocke gibi kuantum belirsizliklerini Tanrý için de belirsiz görenlerden ayrýlmaktadýr. Diðer yandan, bütün kuantum boþluklarýný dolduran bir anlayýþý savunurken okkasyonalizme (occasionalism: vesilecilik) düþülmemesi gerektiðini; çünkü okkasyonalizmde, varlýklarýn sadece Tanrýsal etkinlik için bir vasýta olduklarýný, gerçek varlýklarýnýn kalmadýðýný söylemektedir. 29 Murphy, deizme zýt bir anlayýþý savunurken panteizme, 30 okkasyonalizme ve kötülük sorununa kaymamaya dikkat etmektedir. 31 Bunun için Murphy, Tanrý'nýn herhangi bir þeyi yaratmasýnýn -elektron gibi küçük bir þey de olsa- o þeye, bir ölçüde bir baðýmsýzlýk ve kendine mahsus bir doða vermek olduðunun altýný çizer. Murphy, panteistlerden farklý olarak, her bir varlýðýn, Tanrý'dan ayrý, kendine mahsus bir doðasý olduðunu; yaratýlmýþ olmanýn, her bir varlýðýn kendine ait özellikleri olmasýný gerektirdiðini söyler. Murphy, buradan, kuantum seviyesindeki varlýklarýn özelliklerinin onlarýn 'doðal haklarý' (natural rights) olduðunu, Tanrý'nýn bu seviyedeki tüm olgulara hükmetmekle beraber, bu varlýklarýn bu özelliklerini (doðal haklarýný) ihlal etmeden bunu gerçekleþtirdiðini 28 Nancey Murphy, "Divine Action in the Natural Order: Buridan's Ass and Schrödinger's Cat", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2000), s Murphy'nin yaklaþýmýnýn yorumlanmasý ile ilgili olarak bakýnýz: Robert John Russell, "Divine Action and Quantum Mechanics A Fresh Assessment", (ed: Robert John Russell ve diðerleri, Quantum Mechanics içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2001), s Panteizm, her þeyin Tanrý olduðunu, Tanrý ile kainatýn tek ve ayný cevher olduðunu kabul eden doktrindir: Murtaza Korlaelçi, "Panteizm Vahdet-i Vücud mudur?", Felsefe Dünyasý, no: 3, Ankara (1992), s Nicholas Saunders, Divine Action and Modern Science, s
104 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 107 savunur. 32 Kýsacasý, Tanrý bütün kuantum belirsizliklerini belirlerken elektronun, protonun, bütün olarak atomun kendine mahsus özelliklerini ihlal etmez, aynen insanýn özgür irade ile eylemlerini gerçekleþtirmesine izin verdiði gibi, diðer varlýklarýn 'doðal haklarý'na da müdahalede bulunmaz. Murphy, bununla beraber, hiçbir þeyin Tanrý'nýn katkýsý olmadan gerçekleþemeyeceðini savunur; yaratýlan varlýklarýn kendine mahsus özellikleri vardýr, ama bunlar, ancak Tanrý'nýn katkýsý ile aktüalize olurlar. 33 Murphy, yaklaþýmýyla Pollard'a yakýndýr ve aktif bir Tanrý anlayýþýný savunduðu için tektanrýcý dinlerin teolojileriyle de uyumlu olduðu söylenebilir, üstelik yaklaþýmýnda, özgür irade ve kötülük sorunlarý açýsýndan Pollard'dan daha dikkatli bir tutum benimsemiþtir. 34 Kuantum teorisiyle Tanrýsal etkinliði birleþtiren diðer birçok felsefeci gibi Murphy de hep eleþtirilen 'boþluklarýn Tanrýsý' argümanýyla kendi yaklaþýmýnýn bir ilgisi olmadýðý kanaatindedir. Çünkü o, indeterminizmi doðanýn ontolojik bir durumu olarak görmektedir; bu ise boþluklarýn ontolojik olduðu ve Einstein'ýn zannettiði gibi epistemolojik yetersizliklerimizle ilgili olmadýðý anlamýna gelmektedir. Murphy'nin bu husustaki pozisyonu, Barbour ve Tracy gibi birçok kiþiyle aynýdýr. Murphy'e göre atom seviyesinde Bohm gibi 'gizli deðiþkenler' aramaya gerek yoktur, çünkü onun ifadesiyle: "Kabaca söylemek gerekirse Tanrý gizli deðiþkendir." Nancey Murphy, a.g.m., s Nancey Murphy, a.g.m., s Murphy'nin, George Ellis ile beraber 'kötülük sorunu' üzerinde yoðunlaþtýklarý bir çalýþmasý olarak bakýnýz: Nancey Murphy ve George Ellis, On the Moral Nature of the Universe: Theology, Cosmology and Ethics, Fortress Press, Minneapolis (1996). 35 Nancey Murphy, "Divine Action in the Natural Order: Buridan's Ass and Schrödinger's Cat", s. 342.
105 108 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Murphy ve benzeri yaklaþýmla kuantum teorisine yaklaþanlar, ateistlerin 'þans' olarak gördükleri kuantum belirsizliklerini, Tanrý'nýn etkinlik alaný olarak görürler. Fakat hiçbir bilimsel yasa ihlal edilmeden gerçekleþen bu etkinlik, ne bilimsel olarak tespit edilebilir ne de reddedilebilir. 36 Murphy'nin yaklaþýmýnýn en önemli özelliklerinden biri, 'aþaðýdan-yukarý' (bottom-up) bir açýklamayla Tanrýsal etkinliði açýklamasýdýr. Tanrý bütün olaylarda aktif olacaksa, doða olaylarýnýn en basitinde de aktif olmalýdýr; modern bilim bu seviyeyi kuantum teorisiyle açýklar. 37 Murphy, diðer yandan insan zihninin indirgenemeyen özelliklerine atýf yaparak özgür irade hakkýndaki yaklaþýmýný oluþturmuþtur. 38 Kuantum teorisinin zihin seviyesindeki önemine dikkat çekerek, bu yaklaþýmýný Tanrýsal etkinlikle birleþtiren ve ortaya ayrýntýlý bir görüþ koyan ilk kiþi ise -bildiðimiz kadarýyla- Murphy ile birçok ortak çalýþma yapmýþ olan George Ellis'tir. Ellis, beyinde olan kuantum olaylarýyla düþünce ve duygularýn etkilendiðini, vahiy ve dinsel tecrübenin de bu vasýtayla gerçekleþtiðini savunur. Ellis e göre zihindeki olaylarla bedende, beden aracýlýðýyla ise evrende makro deðiþiklikler meydana gelir (yukarýdan-aþaðý etki) Ian Barbour, Nature, Human Nature and God, SPCK Press, Londra (2002), s Robert John Russell, "Introduction", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2000), s Nancey Murphy, "Nonreductive Physicalism: Philosophical Issues", (ed: Warren S. Brown, Nancey Murphy, H. Newton Malony, Whatever Happened to the Soul içinde), Fortress Press, Minneapolis (1998), s George Ellis, "Ordinary and Extraordinary Divine Action: The Nexus of Interaction", (ed: Robert John Russell, Nancey Murphy ve Arthur R. Peacocke, Chaos and Complexity, içinde), The Center for Theology and the Natural Sciences, Berkeley (2000), s
106 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 109 Kuantum olaylarýyla zihin arasý iliþki birkaç þekilde kurulabilir: Bunlarýn birincisinde, zihindeki kuantum boþluklarýný Tanrý'nýn doldurduðu söylenip -Ellis gibi- doða yasalarýný ihlal etmeyen bir vahiy ve dinsel tecrübe anlayýþý savunulabilir. Ýkincisinde, insanýn özgür iradesiyle farklý seçenekler arasýndan tercih yapmasý (libertaryan özgür irade anlayýþý için gerekli olan) zihindeki 'objektif olasýlýklar'ýn varlýðýna dayandýrýlabilir (bu konu 5. bölümde daha ayrýntýlý ele alýnacaktýr). Üçüncüsünde, kuantum teorisinin indirgemeciliðin mümkün olmadýðýný -daha önce bahsedilen- gösteren verileri, zihnin indirgenemeyeceði görüþünü desteklemek için (Murphy de zihnin indirgenemezliðine önem vermektedir) kullanýlabilir. Ýnsan zihniyle ilgili tüm bu yaklaþýmlar ise Tanrý-insan iliþkisinin nasýl kurulacaðý sorununu ele alýrken önemli olmak durumundadýr. Russell, Tanrý'nýn bütün kuantum belirsizliklerini belirlediðini söyleyen Murphy'nin yaklaþýmýnýn, 'yeter sebep ilkesi'ne (the principle of sufficient reason) uygun olduðu için, bu prensibe uymayan Tracy'nin yaklaþýmýna göre felsefi açýdan daha cazip olduðunu söyler. 40 Çünkü Murphy'nin yaklaþýmýnda, her belirsizlik belirlenirken, Tracy'nin yaklaþýmýnda belirlenmeyen belirsizlikler vardýr. Russell bunu söylerken, Tracy'nin, Tanrý'nýn 'yeter sebep ilkesi'ne uyan bir evren yaratmak zorunda olmadýðý yönündeki fikrine de katýlmaktadýr. Fakat böylesi bir olasýlýða raðmen, Leibniz'le özdeþleþmiþ olan bu ilkeye uygunluk, felsefi bir avantajdýr ve de Murphy'nin yaklaþýmý, bu zor konuda böylesi bir avantaja sahiptir. 40 Robert John Russell, "Divine Action and Quantum Mechanics: A Fresh Assessment", s. 316.
107 110 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI Murphy, 'Buridan'ýn eþeði'ni (Buridan's ass) örnek vererek, her olgunun bir 'yeter sebebi' olmasý gerektiðini; bu yüzden 'ontolojik indeterminist' kuantum boþluklarýnýn hepsinin Tanrý tarafýndan belirlendiðini savunmanýn en doðrusu olduðunu savunur. 41 Jean Buridan'ýn verdiði örnekte, bir eþek, kendisinden eþit uzaklýkta iki gýdanýn tam ortasýndadýr ve her ikisinden birini tercihte 'yeter sebebi' olmadýðý için açlýktan ölmektedir. 42 Murphy, bu örneðe analoji yaparak, kuantum belirsizliðine baðlý olgularý 'Buridan'ýn eþeði'ne benzetir ve bunlarýn kendi baþýna aktüalize olamayacaðýný savunur; Tanrýsal etkinlikle kuantum teorisini birleþtirenlerin, Tanrý'nýn, tüm kuantum belirsizliklerini belirlediðini savunmasýnýn en iyisi olduðunu düþünür. Böylece 'yeter sebebi' olan kuantum olaylarý gerçekleþir; analojideki karþýlýðý olarak 'eþek' yemeklerden birine doðru gider ve ölmez. Murphy, Tanrýsal etkinliðin mikro dünyadaki varlýklarýn 'doðal haklarý' ihlal edilmeden gerçekleþmesine de 'Buridan'ýn eþeði'ne analojiyle cevap verir: 'Buridan'ýn eþeði'nin hangi yemeði yiyeceðinin, Tanrýsal etkinlik tarafýndan belirleneceðini beklemek doðaldýr, fakat baþka bir eþeðin konuþmasýný beklemek doðal deðildir. Murphy böylesi bir yaklaþýmýn, neden bazý dualarýn gerçekleþip bazýlarýnýn gerçekleþmediðini anlamamýzda yardýmcý olup olamayacaðý hususunda -kendisinin açýk olarak cevaplamadýðý- kafasýndaki bir soruyu okurlarýyla paylaþýr. 43 Murphy'nin yaklaþýmlarýnda mutlaka eleþtirilecek ve açýklýða kavuþturulmasý gerekli pek çok nokta vardýr. Fakat modern 41 Nancey Murphy, "Divine Action in the Natural Order: Buridan's Ass and Schrödinger's Cat, s Paradigma Felsefe Sözlüðü, "Buridan, Jean" ve "Buridan'ýn Eþeði" maddeleri, ed: Ahmet Cevizci, Paradigma Yayýncýlýk, Ýstanbul (2005), s Nancey Murphy, a.g.m., s. 357.
108 TANRISAL ETKÝNLÝK ve KUANTUM TEORÝSÝ 111 bilimle uyumlu bir 'ihlalci olmayan Tanrýsal etkinlik modeli' sunmak gibi çetin bir konuda -modern bilimi de Tanrýsal etkinliði de nasýl anlamamýz gerektiði tartýþmalýdýr- Murphy'nin sunduðu model bizce baþarýlýdýr. KAOS TEORÝSÝ, JOHN POLKINGHORNE VE TANRISAL ETKÝNLÝK 20. yüzyýl fiziðinin kuantum, izafiyet ve Big Bang teorilerinden sonra üzerinde en çok felsefi ve teolojik tartýþmalarýn yapýldýðý teorisi kaos teorisi olmuþtur. Bu teorinin ortaya konmasýnda meteoroloji alanýndaki çalýþmalarýn özel bir yeri vardýr. 1960'lý yýllara gelindiðinde, eðer hava durumunu belirleyen tüm fenomenleri ayrýntýlý bir þekilde bilebilirsek, mükemmel hava tahmini yapmamýzýn mümkün olacaðý düþünülüyordu. Edward Lorenz, bilgisayarýnda kuracaðý meteoroloji ile ilgili modelle, bütün hava tahminlerini kusursuz yapabileceði bir öngörü gücü elde edeceðini umuyordu. Buradaki güvenin kaynaðý aslýnda fizik yasalarýnýn determinizmine olan inançtý ve bilgisayarýn yapacaðý matematiksel hesaplamanýn, mevcut durumdan gelecek için rahatça çýkarýmlarý mümkün kýlacaðý düþünülüyordu. 44 Lorenz, bilgisayara girdi olarak verilen sayýsal deðerlerin küsurlarýndaki ufak bir yuvarlamanýn bile çýktýlarda çok büyük deðiþikliklere yol açtýðýný gözlemledi. Bu ise hava tahminleriyle ilgili süre uzadýkça, hava tahmini yapmanýn imkansýz olmasý demekti. 'Baþlangýç koþullarýna hassas baðýmlýlýk' kaos teorisinin en önemli özelliklerindendir. Uzun bir süreçte, tek bir atomun bile konum ve hýzýný, yüzde yüz olarak doðru belirleyemezsek, gelecek ile ilgili tahmin yapmak olanaksýz olmaktadýr. Ufak bir noktanýn bile katrilyonlarca atomdan 44 James Gleick, Kaos, çev: Fikret Üçcan, TÜBÝTAK Popüler Bilim Kitaplarý, Ankara (2003), s. 3-7.
109 112 KUANTUM TEORÝSÝ, FELSEFE ve TANRI oluþtuðunu düþünürsek; hiçbir bilgisayarýn, -ki o da atomlardan oluþur- bu kadar çok parçacýðýn iþin içine girdiði ve bunlarýn her birinin konum ve hýzýnýn, süreç sonucunda ortaya çýkacak sonucun tahmini açýsýndan önemli olduðu bir durumu, hesap edebilmesi mümkün deðildir. Lorenz, bilgisayara verdiði ayný girdilerde ufak bir yuvarlama yapmasýnýn neticesinde, hava durumuna iliþkin þekillerin birbirlerinden gittikçe uzaklaþtýklarýný, hatta sonunda aralarýnda hiçbir benzerlik kalmadýðýný gözlemledi. Yukarýdaki grafik, Lorenz in 1961 yýlýndaki bilgisayar dökümlerinden alýnmýþtýr. Resimin alýndýðý kaynak: James Gleick, Kaos, s. 9 'Baþlangýç koþullarýna hassas baðýmlýlýk' olgusunun meþhur bir ifade ediliþi ise Kelebek Etkisi þeklindedir. Buna göre Þam'da kanatlarýný çýrpan bir kelebeðin yapacaðý bir deðiþiklik bile, bir sürecin sonunda Ýstanbul'da bir kasýrgaya sebebiyet verebilir. 45 'Baþlangýç koþullarýna hassas baðýmlýlýk' ile ilgili bu olgunun, meteoroloji dýþýnda birçok alanda da geçerli olduðu görüldü. Özellikle 1970'li yýllar ve sonrasýnda Ilya Prigogine'in yaptýðý çalýþmalar, bu olgunun kaos teorisi adý altýnda incelenmesini baþlattý. Depremler, kalp atýþlarý, pamuk fiyatlarý, sahil þeritleri gibi birçok farklý olgu kaos teorisiyle incelendi. 46 Hatta fraktaller gibi, kaos teorisiyle 45 James Gleick, a.g.e., s James Gleick, a.g.e., s
MODERN BÝLÝM FELSEFE ve TANRI CANER TASLAMAN Ýstanbul Yayýnevi 2008 MODERN BÝLÝM FELSEFE ve TANRI Sayfa Düzeni Ayþe Ergül Kapak Tasarýmý R2D2 Reklamcýlýk Baský ve Cilt Seçil Ofset 100. Yýl Mah. Mas-sit
IPA Cross-Border Programme CCI No: 2007CB16IPO008 BÝLGÝLENDÝRME BROÞÜRÜ SINIR ÖTESÝ BÖLGEDE KÜÇÜK VE ORTA ÖLÇEKLÝ ÝÞLETMELERÝN ORTAK EKO-GÜÇLERÝ PROJESÝ Ref. ¹ 2007CB16IPO008-2011-2-063, Geçerli sözleþme
l l l EÞÝTSÝZLÝKLER I. ve II. Dereceden Bir Bilinmeyenli Eþitsizlik Polinomlarýn Çarpýmý ve Bölümü Bulunan Eþitsizlik Çift ve Tek Katlý Kök, Üslü ve Mutlak Deðerlik Eþitsizlik l Alýþtýrma 1 l Eþitsizlik
Fiskomar Baþarý Hikayesi Fiskomar Gýda Temizlik Ve Marketcilik Ticaret Anonim Þirketi Cumhuriyetin ilanýndan sonra büyük önder Atatürk'ün Fýndýk baþta olmak üzere diðer belli baþlý ürünlerimizi ilgilendiren
ÇEVRE VE TOPLUM 11. Bölüm DOÐAL AFETLER VE TOPLUM Konular DOÐAL AFETLER Dünya mýzda Neler Oluyor? Sel Erozyon Kuraklýk Kütle Hareketleri Çýð Olaðanüstü Hava Olaylarý: Fýrtýna, Kasýrga, Hortum Volkanlar
MALÝYE DERGÝSÝ Temmuz - Aralýk 2011 Sayý 161 Sahibi Maliye Bakanlýðý Strateji Geliþtirme Baþkanlýðý Adýna Sorumlu Yazý Ýþleri Müdürü Yayýn Kurulu Baþkan Füsun SAVAÞER Üye Ali Mercan AYDIN Üye Nural KARACA
Matematik Mantýk Kümeler Sevgili öðrenciler, hayatýnýza yön verecek olan ÖSS de, baþarýlý olmuþ öðrencilerin ortak özelliði, 4 yýl boyunca düzenli ve disiplinli çalýþmýþ olmalarýdýr. ÖSS Türkiye Birincisi
4 puanlýk sorular 1. Dünyanýn en büyük dairesel pizzasý 128 parçaya bölünecektir. Her bir kesim tam bir çap olacaðýna göre kaç tane kesim yapmak gerekmektedir? A) 7 B) 64 C) 127 D) 128 E) 256 2. Ali'nin
MALÝYE DERGÝSÝ Ocak - Haziran 2008 Sayý 154 Sahibi Maliye Bakanlýðý Strateji Geliþtirme Baþkanlýðý Adýna Doç.Dr. Ahmet KESÝK Sorumlu Yazý Ýþleri Müdürü Doç.Dr. Ahmet KESÝK MALÝYE DERGÝSÝ ÝÇÝNDEKÝLER Yayýn
REC Hakkýnda ÝÇÝNDEKÝLER Konular 5 Genel Bakýþ 7 Proje nin ABC si 9 Proje Önerisi Nasýl Hazýrlanýr? Eðitimde Kullanýlacak Araçlar 21 Araç 1: Kaynaþma Tanýþma Etkinliði 23 Araç 2: Uzun Sözcükler 25 Araç
7. SINIF SOSYAL BiLGiLER KAZANIM ODAKLI SORU BANKASI Tudem Eğitim Hiz. San. ve Tic. A.Ş 1476/1 Sokak No: 10/51 Alsancak/Konak/ÝZMÝR Yazarlar: Tudem Yazý Kurulu Dizgi ve Grafik: Tudem Grafik Ekibi Baský
17. yy. Dehalar Yüzyılı 20. yy a kadar her bilimsel gelişmeyi etkilediler. 17. yy daki bilimsel devrimin temelleri 14.yy. da atılmıştı fakat; Coğrafi keşifler ile ticaret ve sanayideki gelişmeler sayesinde
Ýslâm Araþtýrmalarý Dergisi Psikoloji ve Din: Psikologlarýn Din ve Tanrý Görüþleri Ali Ayten Ýstanbul: Ýz Yayýncýlýk, 2006. 151 sayfa. Herhangi bir bilimsel disiplinin zenginliði, o alanda düþünce üreten
ÖZET TANRI-EVREN İLİŞKİSİ AÇISINDAN DETERMİNİZM, İNDETERMİNİZM VE KUANTUM TEORİSİ Dr. Caner Taslaman Modern fiziğin makro alemdeki en önemli teorisi izafiyet teorisi, mikro alemdeki (atom-altı) en önemli
Ýslâm Araþtýrmalarý Dergisi þeyh okyanusla baðlantýlý bir nehre benzetilir (s. 191). Yazar eserini kalp, nefs ve ruhun karþýlýklý iliþkilerinin anlatýldýðý Sekizinci Bölüm le bitirmektedir ki, kanaatimizce
MALÝYE DERGÝSÝ ISSN 1300-3623 Temmuz - Aralýk 2007, Sayý 153 YAZI DANIÞMA KURULU Prof. Dr. Güneri AKALIN Prof. Dr. Abdurrahman AKDOÐAN Prof. Dr. Figen ALTUÐ Prof. Dr. Engin ATAÇ Prof. Dr. Ömer Faruk BATIREL
M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 31 (2006/2), 163-186 Tanrı-Evren İlişkisi ve Mûcize Sorunu Açısından Determinizm, İndeterminizm ve Kuantum Teorisi Dr. Caner TASLAMAN Özet Modern fiziğin makro âlemle ilgili
3 puanlýk sorular 1. Aþaðýdaki þekillerden hangisi bu dört þeklin hepsinde yoktur? A) B) C) D) 2. Yandaki resimde kaç üçgen vardýr? A) 7 B) 6 C) 5 D) 4 3. Yan taraftaki þekildeki yapboz evin eksik parçasýný
Madde ve Özkütle 2 YGS Fizik 1 YGS Fizik Fiziğin Doğası başlıklı hazırladığımız bu yazıda; bilimin yöntemleri, fiziğin alt dalları, ölçüm, birim, vektörel ve skaler büyüklüklerle birlikte fizik dünyası
- 1 8 Konuþmayý Yazýya Dökme El yazýnýn yerini alacak bir aygýt düþü XIX. yüzyýlý boyunca çok kiþiyi meþgul etmiþtir. Deðiþik tasarým örnekleri görülmekle beraber, daktilo dediðimiz aygýtýn satýlabilir
3 puanlýk sorular 1. Hangi þeklin tam olarak yarýsý karalanmýþtýr? A) B) C) D) 2 Þekilde görüldüðü gibi þemsiyemin üzerinde KANGAROO yazýyor. Aþaðýdakilerden hangisi benim þemsiyenin görüntüsü deðildir?
T.C. MÝLLÎ EÐÝTÝM BAKANLIÐI EÐÝTÝMÝ ARAÞTIRMA VE GELÝÞTÝRME DAÝRESÝ BAÞKANLIÐI KENDÝNÝ TANIYOR MUSUN? ANKARA, 2011 MESLEK SEÇÝMÝNÝN NE KADAR ÖNEMLÝ BÝR KARAR OLDUÐUNUN FARKINDA MISINIZ? Meslek seçerken
Yrd.Doç.Dr. CENGİZ İSKENDER ÖZKAN Felsefe Tarihi Anabilim Dalı Eğitim Bilgileri 1994-2000 Lisans Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Pr. 2000-2003 Yüksek Lisans Hacettepe Üniversitesi Edebiyat
1 Özet Týp Fakültesi öðrencilerinin Anatomi dersi sýnavlarýndaki sistemlere göre baþarý düzeylerinin deðerlendirilmesi Mehmet Ali MALAS, Osman SULAK, Bahadýr ÜNGÖR, Esra ÇETÝN, Soner ALBAY Süleyman Demirel
TEST 8 Ünite Sonu Testi 1. 40 m/s kaç km/h'tir? A) 72 B) 144 C) 216 D) 288 2. A noktasýndan harekete baþlayan üç atletten Sema I yolunu, Esra II yolunu, Duygu ise III yolunu kullanarak eþit sürede B noktasýna
Adı Kodu Yarıyılı T+U Kredisi Akts Felsefeye Giriş IV 2+0 2 2 Ön Koşul Dersler Yardımcıları Amacı Öğrenme Bu dersin genel amacı; felsefe adı verilen rasyonel faaliyetin ne olduğu, nasıl ortaya çıktığı,
BÝREY DERSHANELERÝ SINIF ÝÇÝ DERS UYGULAMA FÖYÜ (TS) LYS FELSEFE - 01 DERSHANELERÝ FELSEFEYLE TANIÞMA - I Ders anlatým föyleri öðrenci tarafýndan dersten sonra tekrar çalýþýlmalýdýr. FELSEFEYLE TANIÞMA
Araþtýrma Hazýrlayan: Ebru Kocamanlar Araþtýrma Uzman Yardýmcýsý Gýda Ürünlerinde Ambalajýn Satýn Alma Davranýþýna Etkisi Dünya Ambalaj Örgütü nün açýklamalarýna göre dünyada ambalaj kullanýmýnýn %30 unu
ünite1 Türkçe Sözcük - Karþýt Anlamlý Sözcükler TEST 1 3. Burcu yla çocuk hangi oyunu oynayacaklarmýþ? Annemle þakalaþýrken zil çaldý. Gelen Burcu ydu. Bir elinde büyükçe bir poþet, bir elinde bebeði vardý.
İÇİNDEKİLER Yedinci Baskıya Önsöz 15 İkinci Baskıya Önsöz 16 Önsöz 17 GİRİŞ 19 I. BÖLÜM FELSEFE ÖĞRETİMİ 23 I. Felsefe Eğitimi ve Öğretimi 23 A. Eğitim ve Öğretim 23 B. Felsefe Eğitimi ve Öğretimi 24 II.
YGS-LYS GEOMETRÝ Konu Anlatýmý DOÐRUNUN ANALÝTÝÐÝ - I ANALÝTÝK DÜZLEM Baþlangýç noktasýnda birbirine dik olan iki sayý doðrusunun oluþturduðu sisteme dik koordinat sistemi, bu doðrularýn belirttiði düzleme
7. SINIF COÞMAYA SORULARI 1. BÖLÜM DÝKKAT! Bu bölümde 1 den 10 a kadar puan deðeri 1,25 olan sorular vardýr. 3. Çarpýmlarý 24 olan iki sayýnýn toplamý 10 ise, oranlarý kaçtýr? 2 1 1 2 A) B) C) D) 3 2 3
Ermeni soykýrýmý nýn avukatlarý Þu sýra baþta Ýsviçre olmak üzere, Almanya ve Fransa dahil Avrupa ülkelerinin hukuk ve siyasal bilgiler fakültelerinin insan haklarý derslerinde, seminerlerde ve doktora
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : OSMANLI TÜRKÇESİ Ders No : 0070040023 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 4 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim Dili Öğretim
Ýçindekiler 1. FASÝKÜL 1. ÜNÝTE: ÞEKÝLLER VE SAYILAR Nokta Düzlem ve Düzlemsel Þekiller Geometrik Cisimlerin Yüzleri ve Yüzeyleri Tablo ve Þekil Grafiði Üç Basamaklý Doðal Sayýlar Sayýlarý Karþýlaþtýrma
MedYa KÝt / 26 Ýnsan Kaynaklarý ve Yönetimi konusunda Türkiye nin ilk dergisi HR DergÝ Human Resources Ýnsan Kaynaklarý ve Yönetim Dergisi olarak amacýmýz, kurulduðumuz günden bu yana deðiþmedi: Türkiye'de
Ayna-Gazetesi-renksiz-11-06.qxp 26.10.2006 23:39 Seite 2 Çocuklarda Ateþ Deðerli Ayna okuyucularý, bundan böyle bu sayfada sizleri saðlýk konusunda bilgilendireceðim. Atalarýmýz ne demiþti: olmaya devlet
Ýslâm Araþtýrmalarý Dergisi Ýslâm Filozoflarýndan Felsefe Metinleri Mahmut Kaya Ýstanbul: Klasik Yayýnlarý, 2003. XIX+532 sayfa. Ýslâm düþüncesine ve felsefesine kaynaklýk eden temel eserler, Yunan, Ýran
Kümeler II. KÜMLR. TNIM Küme, bir nesneler topluluðudur. Kümeyi oluþturan nesneler herkes tarafýndan ayný þekilde anlaþýlmalýdýr. Kümeyi oluþturan nesnelerin her birine eleman denir. Kümeyi genel olarak,,
MALÝYE DERGÝSÝ ISSN 1300-3623 Ocak - Haziran 2009, Sayý 156 Küresel Kirlenme Sürdürülebilir Ekonomik Büyüme ve Çevre Vergileri Dr. Biltekin ÖZDEMÝR Mali Anayasa Uçar DEMÝRKAN 5018 Sayýlý Kamu Mali Yönetimi
7. ÝTHÝB KUMAÞ TASARIM YARIÞMASI 2012 KÝMLER KATILABÝLÝR? Yarýþma, Türkiye Cumhuriyeti sýnýrlarý dahilinde veya yurtdýþýnda okuyan T.C. vatandaþlarý veya K.K.T.C vatandaþý, 35 yaþýný aþmamýþ, en az lise
17 ÞUBAT 2016 5. kontrol 3 puanlýk sorular 1. Ahmet, Beril, Can, Deniz ve Ergün bir çift zar atýyorlar. Ahmet Beril Can Deniz Ergün Attýklarý zarlarýn toplamýna bakýldýðýna göre, en büyük zarý kim atmýþtýr?
25 Mart 2007 Kol Toplantýsý 25 Mart 2007 tarihinde Türk Tabipleri Birliði GMK Bulvarý Þehit Daniþ Tunalýgil sok. No: 2 / 17-23 Maltepe-Ankara adresinde Kol Toplantýmýzý gerçekleþtiriyoruz. Türkiye saðlýk
Bilim Tarihi Dersinin Bileşenleri BİLİM TARİHİ Yrd. Doç. Dr. Suat ÇELİK Bilim nedir? Ve Bilim tarihini öğrenmek neden önemlidir? Bilim tarihi hangi bileşenlerden oluşmaktadır. Ders nasıl işlenecek? Günümüzde
Tanrının Varlığına İlişkin Argümanlar Atölye Çalışması (20-21 Mayıs 2011) Tanıtan: Tamer YILDIRIM * 1Din Felsefesi Derneği ve İSAM işbirliği ile düzenlenen Tanrının Varlığına İlişkin Argümanlar adlı atölye
3 puanlýk sorular 1. Aþaðýda verilen iþlemleri sýrayla yapýp, soru iþareti yerine yazýlmasý gereken sayýyý bulunuz. A) 7 B) 8 C) 10 D) 15 2. Erinç'in 10 eþit metal þeridi vardýr. Bu metalleri aþaðýdaki
Asýlsýz iddia neden ortaya atýldý? Ovacýk Altýn Madeni'ne dava öncesi yargýsýz infaz! 19 Haziran 2004 tarihinde, Ovacýk Altýn Madeni ile hiçbir ilgisi olmayan Arsenik iddialarý ortaya atýlarak madenimiz
2008-75 SSK Affý Ýstanbul, 21 Temmuz 2008 Sirküler Numarasý : Elit - 2008/75 Sirküler Sosyal Güvenlik Kurumu'na Olan Prim Borçlarýnýn Ödeme Kolaylýðýndan Yararlanmamýþ Olanlara, Tekrar Baþvuru Ýmkâný Ge
07 TEMMUZ 2010 ÇARŞAMBA 2010 İLK ÇEYREK BÜYÜME ORANI SAYI 10 'HEDEFÝMÝZ EN BÜYÜK 10 EKONOMÝ ARASINA GÝRMEK' Baþbakanýmýz, Ulusa Sesleniþ konuþmasýnda Türkiye'nin potansiyelinin de hedeflerinin de büyük
Gesundheitsamt Freie Hansestadt Bremen Sozialmedizinischer Dienst für Erwachsene Bakým sigortasý - Sizin için bilgiler Türkischsprachige Informationen zur Pflegeversicherung Yardýma ve bakýma muhtaç duruma
Spor Bilimleri Derneði Ýletiþim Aðý Spor Bilimleri Derneði, üyeler arasýndaki haberleþme aðýný daha etkin hale getirmek için, akademik çalýþmalar yürüten bilim insaný, antrenör, öðretmen, öðrenci ve ilgili
Evrim Eğitiminde Engeller 1 Sınıftaki kavram yanılgıları Serhat İrez Evrimsel bakış açısı olmadan biyoloji anlamsızdır. 2 Evrim teorisi biyolojinin en temel teorisidir çünkü yaşamın hem bütünlüğünü hem
Matematik 1. Fasikül ÜNÝTE 1 Geometriye Yolculuk ... ÜNÝTE 1 Geometriye Y olculuk Çevremizdeki Geometri E Kare, Dikdörtgen ve Üçgen E Açýlar E Açýlarý Ölçme Geometrik Þekilleri Ýnceleyelim E E E E E Üçgenler
ASTRONOMİ TARİHİ 4. Bölüm Kopernik Devrimi Serdar Evren 2013 Fotoğraf: Eski Yunan mitolojisinde sırtında gök küresini taşıyan astronomi tanrısı, ATLAS. Kopernik Devrimi Güneş sisteminin merkezinde Güneş
4 puanlýk sorular 1. Bir dik ikizkenar ABC üçgeni, BC = AB = birim olacak þekilde veriliyor. Üçgenin C köþesini merkez kabul ederek çizilen ve yarýçapý birim olan bir yay, hipotenüsü D noktasýnda, üçgenin
TEST 2 Sözcük - Sihirli Sözler 2. Kazlarýn bulunduklarý gölü terk etmelerinin nedeni aþaðýdakilerden hangisidir? Vaktiyle bir kaplumbaða ve iki kaz arkadaþý vardý. Birlikte bir gölde yaþarlardý. Gel zaman
Nedensellik Ýliþkisi ve Pozitif Bilimin Amaçlarý Açýsýndan Deneysel ve Korelatif Yaklaþýmlar Sirel KARAKAÞ* ÖZET Bu makalede pozitif bilim kavramýnýn çeþitli yönleri ele alýnmýþtýr. Bu baðlamda, pozitif
NEDEN KOBÝ lerin iþ süreçlerini daha iyi yönetebilmeleri için SAP Business One çözümünü seçmelerinin nedeni 011 SAP AG. Tüm haklarý saklýdýr. SAP Business One müþterileri SAP'ye olan güvenlerini gösteriyor.000+
Modern Dönemde Dinî Ýlimlerin Temel Meseleleri - Ýlmî Toplantý - Düzenleme Kurulu: Tahsin Görgün Adnan Aslan Seyfi Kenan E. Said Kaya Yayýn No: 379 Sempozyumlar/ Paneller 4 Modern Dönemde Dinî Ýlimlerin
2009-16 Gelir Vergisi Kesintisi Ýstanbul, 12 Mart 2009 Sirküler Sirküler Numarasý : Elit - 2009/16 Gelir Vergisi Kesintisi 1. Gelir Vergisi Kanunu Uyarýnca Kesinti Yapmak Zorunda Olanlar: Gelir Vergisi
Heidegger'in Nazizmi, Kant ve Dasein Üzerine * Tom Rockmore Çeviren: Metin Bal ** Heidegger'in nadir anlamda önemli bir düþünür olduðu, hatta 20. yüzyýlýn en önemli düþünürlerinden biri olduðu bir olgu
3AH Vakum Devre-Kesicileri: Uygun Çözümler Beþ tipin saðladýðý üç büyük avantaj: Uyumlu, güçlü, ekonomik Devre-kesicileri günümüzde, trafolarýn, enerji nakil hatlarýnýn, kablolarýn, kondansatörlerin, reaktör
8. SINIF COÞMY SORULRI 1. ÖLÜM DÝKKT! u bölümde 1 den 10 a kadar puan deðeri 1,25 olan sorular vardýr. 3. 1. 1 1 1 1 1 1 D E F 1 1 1 C 1 ir kenarý 1 birim olan 24 küçük kareden oluþan þekilde alaný 1 birimkareden
TERMÝK RÖLELER www.federal.com.tr Termik Röleler ÝÇÝNDEKÝLER Özellikler Karakteristik Eðriler Teknik Tablo Sipariþ Kodlarý Teknik Resimler EN 60947-4-1 TS EN 60947-4-1 IEC 60947-4-1 Rak m : 2000 m (max)
CEBÝRSEL ÝFADELER ve DENKLEM ÇÖZME Test -. x 4 için x 7 ifadesinin deðeri kaçtýr? A) B) C) 9 D). x 4x ifadesinde kaç terim vardýr? A) B) C) D) 4. 4y y 8 ifadesinin terimlerin katsayýlarý toplamý kaçtýr?.