EYYUBİLER
Selahattin Eyyubi tarafından kurulan İslam hanedanı (1174-1524). Hanedan, Mısır, Suriye, Filistin, Mezopotamyanın kuzey bölümü ile Yemene de egemen oldu. Hanedana adını veren Eyüp bin Şadi bin Mervan, Azerbaycan'da Dvin şehri yakınındaki Acdanakan köyünde doğdu. Önce Şeddadilerin, sonra da Irak Selçukluları askeri valisi Bihruz un hizmetine girdi. Bihruz tarafından kendisine Tekrit ikta olarak verildi. Bir süre sonra, Musul Atabeyi Imadettin Zengi'nin tarafına geçti (1138), Şamın alınmasındaki hizmeti dolayısıyla Baalbek valiliğine atandı (1139/1140). Zengi'nin ölümü üzerine Eyüp, Börilerin hizmetine girdi. Böriler, ona Şam muhafızlığını verdiler. Zenginin oğlu Nurettin'in hizmetinde kalan kardeşi Şirkûha ise, ikta olarak Humus verilmişti. Şam'ın Nurettin tarafından alınmasında yardımları dokunduğu için Eyüp, Şam valisi olarak kaldı.
Nurettin, Fatımi veziri Şaver'e yardım etmek için Şirkûh'u Mısıra gönderdi (1162). Şirkûh giderken yeğeni Selahattin'i de birlikte götürmüştü. Uzun süren savaşlar sonunda Şaver öldürüldü, Şirkûh onun yerine geçti. Ancak bir kaç hafta sonra, Şirkûh da öldü (1169). Selahattin vezir oldu, arkasından da hükümdarlığını ilan etti (1169). Kardeşi Turanşahı Yemen'i ele geçirmeye gönderdi Bu arada Fatımilere bağlı olan ya da yabancı güçlerden hoşnut kalmayanların ayaklanmalarını bastırdı. Selahattin, bağımsızlığını ilan etmesinden pek memnun olmayan Nurettin'in ölmesinden (1173) yararlanarak Suriye'yi ve Mezopotamyanın bir bölümünü ele geçirdi. Bu arada Kudüs krallığı ndaki bunalımdan ve Bizanslıların Haçlılar ile olan anlaşmazlıklarından yararlandı; Hattin'de Haçlılar ile yapılan savaşı kazandı.
Böylece 88 yıl sonra, Kudüs yeniden müslüman egemenliğine geçmiş oldu. Daha sonra, Sur, Trablusşam ve Antakyayı aldı. Bu başarılarını, İslam dünyasında savaşçılıkları ile tanınan unsurlarla (Türkler vb.) birlikte, Mısır, Suriye ve Mezopotamyadan sağlanan birliklerden oluşturduğu orduyla kazandı. Dış siyaseti de, düşmanları arasındaki anlaşmazlıklardan yararlanmaya ya da onlara karşı müttefikler bulmaya dayanıyordu, iki yüzyıl fatımi halifesine bağlı Mısır halkını, Bağdat halifesine bağladığı gibi, Fatımiler'in bütün izlerini silmek için de, fatımi para birimi yerine yeni bir para birimi getirdi. Ancak para değerindeki karışıklıklar ve artan harcamalar, devleti.tüccar ve emirlerden borç para almaya sürükledi.
Selahattin'in Haçlılar'a karşı elde ettiği bu zaferler, Batıda yeni güçlerin meydana gelmesine neden oldu. Nitekim bu güçler kısa bir süre sonra, Kudüs dışında, Selahattinin aldığı Suriye ve Filistin kıyılarının büyük bir bölümünü ele geçirdiler. Haçlıları uzaklaştıramayacağın! anlayınca, onlarla barış yaptı, birkaç ay sonra da öldü. Selahattin daha hayattayken ülkesini oğulları ve kardeşi Adil arasında bölüştürdü: Mezopotamyayı Adil'e, Şam'ı Efdale, Mısır'ı Aziz'e, Halepi de Zahire verdi. Yemen, orayı ele geçiren kardeşi Turanşah'a halef olan Tuğtiginin yönetiminde idi. Ayrıca Hama, yeğeni Takiyettin Ömere, Humus, Şirkûhun torunu Mücahite bırakılmıştı.
Selahattinin ölümünden sonra, oğulları arasında anlaşmazlık çıktı. Sonunda Adil, bütün ülkede birliği sağlamayı başardı. 1200'de Mısırda sultanlığını ilan etti. Adil' in başlıca çabası, Selahattinin imparatorluğunu ayakta tutmaktı. Ancak o da hayatta iken, ülkesini oğulları arasında bölüştürdü: Halep, Humus ve Hama'yı ailenin diğer emirlerine bıraktı. Şam ve Mezopotamya'yı oğullarına verdi. Ölünce yerine geçen Kamil, Eyyubi ailesinin birliğini sürdürmeye çalıştı. Ancak onun ölümünden sonra, Eyyubi devleti çökmeye yüz tuttu. Yerine Adil II, biraz sonra da büyük kardeşi el-Melıküs Salih geçti. Şamı aldı. Salihin ölümüne doğru altıncı haçlı seferi sırasında, Haçlılar Dimyat'ı ele geçirdiler. ilerlemeye kalkınca bütün kuvvetleri ile imha edildiler, Salih'in yerine geçen karısı Şecerüddür, oğlu Turanşah V Mısıra gelinceye kadar onun ölümünü gizledi. Turanşah, annesine bağlı Memluklar sayesinde, barış isteğinde bulunan Fransızların otuz iki gemisini batırdı, Louis IXu, eşi ve kardeşi ile birlikte tutsak aldı. Bu zafer nedeniyle şımaran Turanşah öldürüldü. Şecerüddür yönetimi ele aldı; yüklü bir tazminat karşılığında Fransız kralı ve etrafındakileri serbest bıraktı (1250). Vergileri azalttı. Ancak, kadın bir hükümdar olarak iyi karşılanmayan Şecerüddür, saltanattan çekilmek zorunda kaldı. Melik Eşref II (Kamilin torunu) ismen sultan idiyse de, iktidar Mısır Bahriye Memluklarından izzettin Aybekin elinde idi. Sonunda Aybekin hükümdar olmasıyla Bahriye Memlukları tarafından Mısır Eyyubi devletine son verilmiş oldu (1252).
Yemendeki, Eyyubi devleti de, Turanşah ile birlikte oraya gelen Resulilerin eline geçti (1229); Şam, Halep ve Meyyafarikin Eyyubilerini Moğollar (1260) Humus Eyyubilerini Mısır Memlukları (1262), Hasankeyf Eyyubilerini ise, Ösmanlılar (1524) ortadan kaldırdılar.
Eyyubiler, aralarındaki anlaşmazlıklara rağmen, Mısır, Filistin ve Suriyede birliği sağlamayı, Haçlılara karşı önemli bir güç oluşturmayı başardılar. Bu arada tarım ve ticarete de önem verdiler. Bu amaçla AvrupalIlar ile ticaret anlaşmaları yaptılar. Onların döneminde doğu sanat ve kültürü yeni bir nitelik kazandı.
Güz. sant. Eyyubiler dönemi askeri ve yönetsel açıdan parlak olmakla birlikte, bu saltanatın kısa sürmesi ve sürekli savaşlar yüzünden, mimarlık alanında verilen ürünler fatımi sanatının uzantısı niteliğindedir. Bu dönemde Mısırda yaptırılan camilerden günümüze ulaşan örnek yoktur. El-Melik ül-Adil Fahrettinin Hısnıkeyfada yaptırdığı (1409) Camiürrızkın da yalnızca kalıntıları vardır. Derin bir niş biçimindeki taçkapıdan üç yanı revaklı, ortası şadırvanlı avluya geçilir. Girişin karşısındaki kubbeli ana mekânın yanlarında, medrese odaları oldukları sanılan kubbeli bölümler bulunur. Yapının K.-D. köşesindeki kare kaideli, silindirik gövdeli minare, dilimli küçük bir kubbeyle örtülüdür. Yatay silmelerle üç bölüme ayrılmış olan gövde, yalancı kemerler ve arabesk motiflerle süslüdür. Bu dönemin önemli bir yapı türü medreselerdir.
Makrizî bu dönemde Kahire ve Fustatta yirmi beş medrese yaptırıldığını bildirirse de bunlardan hiçbir iz yoktur, ilk örnek Selahattin Eyyubinin, imam Şafii'nin türbesi yanında yaptırdığı medreseydi (1180). Kâmiliye medresesi de (1225) dönemin önemli medreselerindendi. Bu yapılar arasında en dikkati çekeni Şamdaki Adiliye medresesi dir (1223). 1600 m2'lik bir alanı kaplayan bu medrese, ortada şadırvanlı avlunun çevresine yerleştirilmiş mescit, kubbeli türbe, büyük ve küçük eyvanlarla odalardan oluşur. Bu dönemin mezar anıtları arasında İmam Şafiinin (1211), Ebu Mansur İsmail'in (1216) ve Melik Salih Eyüp'ün (1249/1250) türbeleri belirtilebilir. Bunlar Kahiredeki önceki mezar anıtları gibi kare kasnağa oturan tuğla kubbelidir. Melik Salih Eyüp'ün türbesi aşırı bezemeli kapısıyla ötekilerden ayrılır Eyyubiler döneminin kervansaraylarından da iz kalmamıştır (el-Kuseyr, el-Arus, Tuman, Kara, el-Etne).
Bu kervansaraylar, beşik tonozlu revaklarla çevrili bir orta avludan oluşan yalın yapılardı. Eyyubiler özellikle askeri mimarlık alanında başarılı örnekler vermişlerdir. Bunda haçlı savaşları yüzünden Batı ile ilişkilerin etkili olduğu sanılmaktadır. Selahattin Eyyubinin Kahirede yaptırdığı surlar, transız üslubunda yuvarlak kulelerle güçlendirilmiştir (Burcuzafer). Yuvarlak konsollara oturan çıkma mazgallar ise Suriye etkisindedir.
Bu dönemde süsleme genellikle çok köşeli yıldızlar ve bitkisel motiflerden oluşur. Arabeskle birlikte özellikle nesih yazı kullanılmıştır.