Ölçek Nedir? ,Ölçek Çeşitleri Nedir?, Ölçek Nasıl Hesaplanır?
Ölçek Nedir?
Tamamını ya da bir bölgesinin bütününü çizecek ya da gösterecek kâğıtlar olmadığına göre uzunluk ve alanlar gerçeğe nazaran belli bir oranda küçültülürler. İşte bu küçültme oranına ölçek denir. Bir başka ifadeyle, harita üzerinde iki nokta arasındaki uzunluğun (mesafenin) gerçek uzaklığa oranına ölçek denir. Her haritanın mutlaka bir ölçeği olmalıdır.
Ölçekler, genelde kesir ve çizgi ölçek olmak üzere iki şekilde gösterilir:
Kesir ölçek: Payı daima 1 olarak gösterilen, paydası ise küçültme oranına göre değişen ölçeklerdir. Kesir ölçeğin pay ve paydasının birimleri aynıdır ve genellikle her ikisi de cm olarak ifade edilir.
Kesir ölçekler 1/25.000 şeklinde gösterilir. Kesir ölçeklerde pay olan “1” daima harita üzerindeki uzaklığı, payda ise gerçek uzaklığı gösterir. Örneğin uzaklıkların 500.000 kez küçültüldüğü bir haritanın ölçeği 1/500.000 olur. Buna göre haritadaki 1 cm, gerçekte 500.000 cm’yi = 5 km’yi göstermektedir. Ölçeğin paydası küçüldükçe ölçek büyümüş olur.
Çizgi ölçek: Çizgi ölçekte, yeryüzündeki uzaklığın haritadaki karşılığı bir çizgi üzerinde belirtilir. Yandaki çizgi ölçek 1/500.000 ölçekli bir haritaya aittir. Yeryüzündeki 5 km bu haritada 1 cm olarak gösterilmiştir.
Haritalar, fotokopi veya fotoğrafla büyütülür ya da küçültülürse çizgi ölçek de aynı oranda büyür ya da küçülür. Oysa kesir ölçekte böyle bir şey söz konusu değildir. Harita büyültülüp ya da küçültüldüğünde kesir ölçek aynı kalır. Bu nedenle bazı durumlarda;çizgi ölçek, kesir ölçeğe göre daha kullanışlıdır. Haritalarda genellikle çizgi ve kesir ölçek birlikte yer alır. Bu ölçek türlerinden biri biliniyorsa diğeri de ona göre bulunur.
a. İki Yer Arasındaki Uzaklık Haritadan Yararlanarak Nasıl Bulunur?
Harita üzerinde iki nokta arasındaki uzaklığın gerçekte ne kadar olduğunu bulmak için aşağıdaki formül kullanılır:
Gerçek uzaklık = Haritadaki uzunluk x Ölçeğin paydası
Örneğin 1/ 500.000 ölçekli bir haritada, 8 cm olarak gösterilen bir yolun gerçek uzaklığının kaç km olduğunu bulalım:
Gerçek uzaklık = Haritadaki uzunluk x Ölçeğin paydası
Gerçek uzaklık = 8 cm x 500.000 cm = 4.000.000 cm = 40 km
Çizgi ölçekle uzaklık bulmak daha basittir (2.9.Harita). Harita üzerinde gerçek uzaklığı bulunacak olan iki yer arası bir düzleme işaretlenir. Düzlem üzerine işaretlenen mesafe, çizgi ölçekle çakıştırılarak gerçek uzaklık bulunur.
b. Haritalar Üzerinde Eğim Hesaplanabilir mi?
iki yer arasındaki eğimi hesaplamak için iki nokta arasındaki yükseklik farkının ve uzaklığın bilinmesi gerekir. Yükseklik farkı ve uzaklık biliniyorsa aşağıdaki formül kullanılarak eğim bulunur:
Eğim değeri % olarak sorulmuşsa sonuç 100’le, %o olarak sorulmuşsa 1000’le çarpılır.
Yandaki şekilde gösterilen A ve B noktaları arasındaki uzaklık 2400 m, yükseklik farkı ise 1200 m’dir.
Bu iki nokta arasındaki eğim % kaçtır?
Çözüm:
Eğim = Yükseklik farkı/ uzaklık x 100
Eğim = 1200 / 2400 x 100 Eğim = % 50
A ile B arasındaki uzaklık 600 m, yükseklik farkı ise 150 m olsaydı eğim % kaç olurdu?
c.Haritada Bir Yerin Gerçek Alanı Hesaplanabilir mi?
Harita üzerinde yapılan çalışmalardan biri de alan hesaplamaktır. Haritalarda, alanların gerçek yüz ölçümleri değil de ancak iz düşüm yüz ölçümleri gösterilebilir. Harita yapılırken kuş bakışı bakıldığı için kabarıklık ve çukurlukların yamaç alanları tam olarak gösterilemez. Örneğin, Türkiye’nin gerçek yüz ölçümü 814.578 km2 iken haritalardaki iz düşüm yüz ölçümü 783.562 km2 dir. Haritada hesapladığımız alan izdüşüm alanı ifade eder. Gerçek alan ise arazide ölçülür. Buna göre yer şekilleri ne kadar engebeli ise gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark da o kadar fazla olur.
Alan hesaplamalarında aşağıdaki formül kullanılır:
Gerçek alan = Haritadaki alan x (Ölçek Paydası)2
Örneğin 1/500.000 ölçekli haritada 2 cm2 olarak gösterilen bir yerin gerçek alanının kaç km2 olduğunu bulalım:
Gerçek alan = Haritadaki alan x (Ölçek Paydası)2
Gerçek alan = 2 cm2 x (500.000)2 = 2 cm2 x (25 x 1010) cm2 = 50 x 1010 cm2 = 50 km2 bulunur.