Pragmatizm uygulayıcılık, uygulamacılık, pragmacılık, fiîliyye, faydacılık ve yararcılık olarak da adlandırılır. Kabaca pratik ve işe yarar olanı seçmek demektir. Amerika Birleşik Devletleri’nin politik ve felsefi görüşü olarak kabul edilir. Pragmatizmi popüler hale getiren filozoflar John Dewey ve William James olmuştur. Bu yazımızda “Pragmatizm nedir?” sorusunun yanıtını vermeye çalışacağız.
Pragmatizm kelimesinin kökeni “pragma” “çıkar, yarar” kelimesinden gelir. Ampirizmden etkilenerek gelişmiş bir felsefedir. Bireycilikten çok, toplumculuğa yakın durur. Çoğunluğun yararına olanın seçilmesi söz konusudur. Pragmatizm’in soruları “Bu işe yarar mı?”, “Ne işe yarar?” gibi sorulardır. Yani adında da geçtiği gibi, bir şey faydalıysa iyidir, faydalı değilse kötüdür.
Pragmatizme Eleştiriler
Esasen bir ahlak felsefesi olan Pragmatizm, felsefede büyük tartışmalara yol açmıştır. Pragmatizme gelen ilk büyük eleştiri, birden çok insanın farklı çıkarlarının olabileceği ve bunların çatışması durumunda hangisinin seçilmesi gerektiği problemi ile ilgilidir.
Faydacılık, her zaman daha çok potansiyel mutluluğun seçilmesi gerektiğini savunurlar. Ancak bu, bazen sağduyu ile çelişen durumlar ortaya çıkarır. Örneğin bir insanın çocuğu ve iki yabancı insan suya düşüp boğulma tehlikesi geçirse, o kişi kendi çocuğunu kurtarmayı seçecektir. Ancak pragmatistlere göre iki yabancı kurtarılmalıdır. Çünkü bu, daha fazla potansiyel mutluluk demektir. Ancak bunu yapmak pratikte pek mümkün değildir.
Daniel Dennett, faydacılığın sınırlarını ortaya koyabilmek açısından Three Mile adası kazasını örnek olarak kullanmaktadır. Bu bir nükleer santral kazasıdır ve çevreye zarar vermiştir. Peki bu kaza iyi midir kötü müdür? İyi olduğunu söyleyen pragmatistler vardır. Çünkü bu kazadan sonra nükleer politikalar yeniden gözden geçirilmiş ve ülkeler zararlı olabilecek eylemlerden kaçınılmaya başlamışlardır. Sonuçta Çernobil kadar büyük bir kaza da değildir. Ancak Dennet, tüm bunlara karar vermek için henüz erken olduğunu söyler. Hatta aradan 20 yıl gibi bir zaman geçmesine rağmen.
William James
Pragmatizmi günümüzde popüler hale getiren filozoflardan biri Willam James olmuştur. James, 11 Ocak 1842 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri’nin New York kentinde dünyaya gelmiştir. Hem psikoloji hem de felsefe alanında çalışmalar yapmıştır. Pragmatizmin temel ilkelerini psikolojiye uygulamıştır.
Onun pragmatizm anlayışına göre, felsefenin sadece “nesne nedir” diye sorması yetersizdir. Felsefe, “işe yarayan nedir” diye sormalıdır.
Bazı eserleri ise şöyledir:
- Psikolojinin İlkeleri
- Pragmatizm: Bazı Eski Düşünme Tarzları İçin Yeni Bir Ad
- Dinsel Deneyimin İlkeleri
- İnanma İstenci
John Dewey
20 Ekim 1859 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri’nde doğmuştur. Filozof ve eğitim kuramcısıdır. Pragmatizmin öncülerindendir. Pragmatizmin bir alt dalı olan “enstrümantalizm”i kurmuştur. Buna göre, düşünceler, canlıların çevresiyle uyum sağlaması için bir araç olarak ele alınmalıdır. Ayrıca Türk eğitim sistemi hakkında kendisinden bir rapor hazırlanması istenmiştir ve o da bu raporu hazırlamıştır.
Bazı eserleri ise şöyledir:
- Deneyim ve Eğitim,
- Nasıl Düşünürüz, Okul ve Toplum,
- Deneyim Olarak Sanat.