Liderlikle ilgili psikologlar tarafından ortaya atılan teoriler daha sonra spor ortamlarında özellikle de antrenörler üzerinde deneysel olarak test edilerek yürütülmüş çalışmalardır. Sage, Chelladurai, Riemer ve Carron, spor bağlamında liderlikle ilgili teorik bilgileri gözden geçirerek geliştirmişlerdir. Chelladurai'nin
“Çok Yönlü Liderlik Modeli”, liderliği daha kavramsal hale getirmek için gerekli faktörleri ortaya koyan bir sentezdir (Türksoy 2010).
Liderlikle ilgili modellerin birçoğu sporla ilgili olmayan endüstri, ticaret ve askeri kuvvetlerle ilgili alanlardan yararlanılarak ortaya atılmıştır. Bu modeller, spor ve beden eğitimi ile ilişkili özellikler taşımamaktadır. Sportif durumlarla ilişkili olarak Chelladurai (1978, 1990) çok boyutlu liderlik modeli geliştirmiştir.
Chelladurai’nin modelinde kullandığı kavramlar karşılıklı etkileşim sürecine dayalı bir özellik göstermektedir. Bu bilim adamına göre sporda etkili liderlik, bütün üyelerin ve liderin durumsal özelliklerinin etkileşimine bağlı olmaktadır. Bu nedenle
66
etkili liderlik, durumun zorluklarına ve sporcuların özelliklerine bağlı olarak değişmektedir (Weinberg ve 1995).
Chelladurai’nin (1978) geliştirmiş olduğu sporda Çok Boyutlu Liderlik Modeli (LSS (Leadership Scale for Sport)) şunu ifade etmektedir: performans ve tatmin, arzu edilen, tercih edilen ve gerçek lider davranışı arasındaki uyumun ürünüdür. Chelladurai’nin bu modelinde kullandığı kavramlar karşılıklı etkileşim sürecine dayalı bir özellik göstermektedir. Ayrıca sporda etkili liderlik bütün üyelerin ve liderin durumsal özelliklerinin etkileşimine bağlı kalmaktadır. Kısaca liderliğin sonuçları üye tatmini ve performans üç tip liderlik davranışının etkileşiminden elde edilir. Bunlar, istenen lider davranışı, grup üyeleri tarafından tercih edilen lider davranışı ve gerçek lider davranışıdır. Bu tip lider davranışları üç ayrı kategoriden oluşmaktadır: durumun özellikleri, liderin özellikleri ve astların veya grup üyelerinin özellikleri Chelladurai’ye göre sporda çok boyutlu liderlik modeli aşağıda gösterilmektedir (Türksoy 2008).
Şekil 16. Sporda Çok Boyutlu Liderlik Modeli (Chelladurai)
Chelladurai (1984), çok boyutlu liderlik kuramını bu üç değişkenin birbiriyle etkileşimi sonucu ortaya çıkan liderlik tercihlerinin süreç sonundaki tatmin ve performansa ulaşma düzeyi ile ilişkili olduğunu belirtmiştir. Tatmin, sporcu ve liderin tercih ettiği ve algıladığı liderlik stilinin uyuşması halinde yükselmektedir ve antrenör etkili bir liderlik sergilemektedir. Özellikle ödüllendirici ve eğitici-öğretici
67
davranışlarda ortaya çıkan çelişki, tatmin düzeyini düşürmektedir. Tatmin ve performansın arttırılabilmesi amacıyla ortaya konan liderlik stilinin Hersey ve Blanchard tarafından açıklanan ve katılımcıların olgunluğu, bilişsel durumu, eğitimi, becerisi gibi durumsal değişkenlerden de etkilenmekte olduğu bildirilmiştir. Aynı zamanda Yol-Amaç kuramında ele alınan çevresel gereklilik ve baskıların da bu tercihi etkileyen durumsal değişkenler olarak ele alınmakta olduğu vurgulanmıştır.
(Dinç 2006).
Bu modelde liderlik davranışının üç boyutuna önem verilmektedir. Sportif tatmin ve performans sonucu üç lider davranışı (istenilen, tercih edilen ve gerçek liderlik davranışı) arasındaki uyum derecesine bağlıdır. Bu üç liderlik davranışının ortaya çıkmasına ise durumsal özellikler, lider özellikleri ve üye özellikleri neden olmaktadır. Liderin mevcut davranışları grup üyelerinin tercihiyle ve durumsal ihtiyaçlarla ne kadar uyumluysa, grup performansı ve grup üyelerinin tatmini o kadar artacaktır (Weinberg ve Gould 1989).
Chelladurai’nin üç lider davranışının ortaya çıkmasında etkili olan faktörler şunlardır:
Durumsal Özellikler: Yapılacak spor branşının takım veya bireysel spor olup olmadığı, takımın hedefi, sosyokültürel çevre.
Liderlerin Özellikleri: Liderin cinsiyeti, yaşı, meslekteki deneyimi, yeteneği ve kişiliği.
Üyelerin Özellikleri: Yaş, cinsiyet, beceri düzeyi, kişilik özellikleri.
Chelladurai’nin Sporda Liderlik Skalası (LSS); sporcuların tercih edilen antrenörlük davranışını algılama şekillerini ve antrenörlerin antrenörlük davranışını algılama şekillerini ölçer. LSS, lider davranışın beş boyutu üzerine açıklanır. Bunlar;
antrenman ve eğitim, pozitif geri besleme, sosyal destek, demokratik davranış ve otokratik davranıştır (Türksoy 2010).
68 1.12.2. Doğa Sporları Etkinlikleri ve Liderlik
Bu çalışmada oryantiring ve liderlik konularının yanında doğa spor etkinliklerinin liderlik becerilerinin ortaya çıkarılmasında nasıl bir rol oynadığını üzerinde de durulmuştur.
Doğa Sporları; Rekreatif bir etkinlik olarak spora ilginin artması çeşitli toplumsal kurumları bu konuda organizasyonlar yapmaya yöneltmektedir. Okullar, spor kulüpleri, çeşitli dernekler ve devlet kuruluşları müsabaka niteliği taşımayan rekreatif amaçlı sportif etkinlikleri düzenlemeye başlamışlardır. Trekking, kampçılık, rafting gibi yeni bir takım spor branşları bu organizasyonlarla gündeme gelmeye başlamış, böylece sporun yeni çeşitlerinin tanıtılması ve yaygınlaşması sağlanmıştır (Öztürk 1968).
Diğer bir tanımla, doğa sporları insanları doğayla bütünleştiren uygulaması büyük zevk veren ve heyecan tutku yaratan, seyretmesi heyecanla birlikte doğa özlemini ortaya koyan spor dalıdır (Mengütay 2003).
Doğa sporları “Hava”, Su” ve “Kara” sporları olarak üç gruba ayrılmaktadır.
Hava Sporları: Havacılık belirli bir teknik ve uçuş araçları kullanılarak havada uçmaya dayanan spor dalıdır. Bunlara örnek olarak paraşüt, yamaç paraşütü, yelken kanat, delta kanat, para alpinizm ve planör örnek olarak verilebilir.
Su Sporları: Su altı ve su yüzeyinde çeşitli şekillerde yapılan sporlara denir.
Su sporları yelkencilik, uçurtma sörfü, rafting, kürek, kano, serbest dalış, sualtı, katamaran, su kayağı ve windsurf.
Kara Sporları: Doğa yürüyüşü, izcilik, doğa kampçılığı, bisiklet, dağcılık, mağaracılık, kaya tırmanışı, kanyon geçişi, zirve tırmanışı, oryantiring, at biniciliği, kayak, snowboard.
69
Bir kara sporu olan oryantiring daha önce de belirtildiği üzere hem bir doğa sporudur, hem de düşünceye ve pratik zekaya dayanan bir spordur. Bu sporda koşma, harita ve pusula kullanma, doğru ve çabuk karar verebilme, risk alma, kontrol noktalarını buldukça kendine güven, kendini yönetme kabiliyeti gibi birçok unsuru bir arada barındırmaktadır.
Doğa sporları ayrıca doğa (açık alan) eğitim kapsamına da girmektedir. Doğa eğitimi tipik eğitim süreçlerinden farklı bir özellik taşımaktadır. Doğa eğitimi katılımcılara, etkinliklere katılım için kuvvetli bir motivasyon sağlamakta ve aynı zamanda karar verme, takım çalışması, kişiler arası iletişim ve problem çözme becerilerinin gerektiği ortamlar ve etkinlikler sunmaktadır. Bunların yanı sıra, eğlence ve oyunlar içermektedir (Wagner ve Campbell 1994).
Doğa eğitiminde katılımcılar, kapasitelerinin ne olduğunu değerlendirmek, güçlü olmak, kendi başına yeterli olmak ve işbirliği için, olanaklar bulabilmektedirler (Smith ve Vaughan 1997).
Yönetici geliştiren programların bir parçası olan doğa eğitimi, katılımcıların kişisel takım ve liderlik gelişimlerine katkıda bulunmaktadır. Bu gelişmelerin saptanması için, çok sistematik araştırmalar gerekmektedir (Badger ve ark. 1997).
Doğa eğitimine dayalı yönetici geliştirme programlarının popülerliği, günümüzde artmıştır. Ancak hala bazı eğitmenler ve yöneticiler tarafından “bu eğitimin gerçek iş yaşamına taşınabilirliği” sorgulanmaktadır. Doğa eğitiminde yaşanan becerilerin, iş yaşamına aktarımı için önerilen “sanal gerçekçilik eğitimi”
(virtual reality training), doğa eğitimi programlarına yeni yeni dahil edilmiştir. Bu program katılımcılara, gelişim evrelerinde kendi iş olanaklarını yeniden geliştirmelerine ve gerçek iş yaşamlarına transfer etmelerine olanak sağlamaktadır.
(Wagner ve Campbell 1994)
Doğanın potansiyel gücü ve direnci karşısında insanın sadece fiziksel, bilişsel ve duyuşsal özeliklerini kullanarak yaşamını devam ettirmesinin temel amaç olduğu
70
doğa sporları etkinliklerinde de kritik noktalarda lider ve liderlik önemli yer tutmaktadır. Özellikle dağcılık, akarsu sporları, birtakım hava sporları gibi faaliyet alanlarında, hedef olarak belirlenmiş kriterlere ulaşmada liderin göz ardı edilemez düzeyde etkililiğe sahip olması gerekmektedir. Toplumsal açıdan serbest zaman etkinlikleri boyutunda yaygın olarak düzenlenen doğa sporları etkinliklerinde liderin etkileme gücünü sağlayacağı davranış biçimleri araştırmaya değer bir alan olarak görülmektedir. Bunun yanı sıra işletme, endüstri ile spor liderliği arasında Caplov tarafından ifade edilen durumsal ve örgütlenme farklılıkları, takım ve oyun sporları ile doğa sporları arasında da kendini göstermektedir. Buna rağmen spor alanında çalışan antrenörlere yönelik çalışmalar olmasına karşın doğa sporları liderlerinin davranışlarının belirlenmesine ilişkin çalışmalar oldukça sınırlıdır. Özellikle doğa sporlarında etkinliğin gerçekleştirildiği alanın yabani yaşamın merkezi (Cox ve Fulsaas 2003) olması kontrol mekanizmalarının azlığı ve durumsal özelliklerin (arazi, atmosfer şartları gibi) değişkenliği sporcular arasında deneyimin önemini vurgulamaktadır. Deneyimin kazanılması aşamasına gelinceye kadar öncelikle yapılan etkinliklere katılan acemi gruba refakat edebilecek, yönlendirmeler yaparak karar verme mekanizmasının merkezi konumunda bulanacak bir liderin gerekliliği kaçınılmaz olmaktadır. Yol-amaç kuramında da özel lider davranışının etkililiğinin ikincil kişilik ve yetenekler ile görevin nitelikleri tarafından idare edildiğini öne sürmektedir (Chelladurai 1993).
Doğa eğitimi programlarında söz konusu olan deneyimsel öğrenmenin, liderlerin beceri, bilgi ve davranışları üzerinde büyük etkisi olduğunu savunan araştırmacılar, beş temel “deneysel öğrenme” alanı geliştirmişlerdir. Bu alanların liderlere teori ile uygulama arasında köprü kurmalarına yardımcı olacağı vurgulanmıştır. Bu beş temel deneysel öğrenme alanı araştırmacılar tarafından beş başlık altında sınıflandırılmıştır. Bunlar:
1. Kendi kendini anlama (Understanding self) 2. Araştırmayı kullanma (Using Inquiry)
3. Örgütleri şekillendirme (Shaping Organizations) 4. İnsanları anlama (Understanding People)
5. Çevreyi anlama (Understanding Environments)
71
Bu beş temel deneysel öğrenme alanını kapsayan programlara katılan katılımcılara, sınıf içi veya sınıf dışı aktivelerinde, problem çözme aktivitelerinde ve alternatif aktivitelerde, kendilerini lider olarak geliştirmeleri sağlanmaktadır (Barnett ark. 1992).
Priest ve Dixon’a göre doğa sporları lideri olarak görev ya da ilişkiye yönelimin yanı sıra kendinizi çalışırken bulduğunuz durumun uygunluğuna dikkatin yoğunlaştırılması önem taşımaktadır. Yazarların durumsal yaklaşımlarla ortaya atılan kuramlardan derleyerek belirlediği doğaya ilişkin beş durumsal uygunluk faktöründen bahsedilebilir:
(a) Çevresel tehlikeler; hava durumu, tehdit ve tehlikeler, öznel ve nesnel riskler,
(b) Bireysel yeterlik; deneyim, kendine güven, beceri, tutum, davranış ve bilgi,
(c) Grup birliği; moral düzeyi, olgunluk, işbirliği, iletişim, karşılıklı güven, sorumluluk ve ilgi,
(d) Lider uzmanlığı; saygınlık, karar verme, stres düzeyi, yorgunluk, algısal kapasite,
(e) Kararların yarattığı sonuçlar; problemin açıklığı, çözüm süresinin yeterliliği, kaynakların varlığı, tahmin edilen olası gelişmeler, belirsizlikler ve doğada mücadele düzeyi.
Priest ve Dixon’a göre çevresel tehlikeler fazla, etkinliğe ilişkin bireysel yeterlik düşük, grup birliği kötü, uzmanlık düzeyinde liderin acemiliği ve kararın yarattığı sonuçların belirsiz ve gizli bulunması durumsal uygunluğu, düşürmektedir.
Tam tersi bir yaklaşımda ise, durumsal uygunluk artmaktadır (Priest ve Dixon 1991).
Bu beş basamaklı durumsal uygunluk kriterleri, liderlik tipi ve lider eğilimi bir araya toplanarak COLT (Doğa Sporları Liderlik Kuramını) ortaya koyan araştırmacılar, kuramlarında ilişki yönelimini y düzlemlerinde ve göreve yönelimli lider davranışını x düzleminde tanımlamışlar, durumsal uygunluğa ilişkin kayıtları da
72
z düzleminde göstermişlerdir. Bu yapı birbiriyle ilişkili üç farklı grafikte farklı durumsal uygunluk düzeyinde sergilenen (düşük-orta yüksek) liderlik tiplerini matris kullanılarak göstermektedir. Doğa sporları ve macera etkinliklerinde benimsenebilen liderlik tiplerini de, psikoloji ve endüstriyel alanlara yönelik çalışmalarla tanımlananlara benzer şekilde, demokratik, otoriter ve hakkından vazgeçerek katılımcıya serbestlik tanıma anlamında kullanılabilecek abdicratic tarz olarak benimsemişlerdir (Dinç 2006).
Kuramda orta uygunluk hali tehlikelerin kabul edilebilir sınırlarda olduğu tipik doğa sporları etkinliklerini işaret etmektedir. Lider yeterli düzeyde uzmanlık sergilemekte, bireyler ise makul düzeyde sorumlu, grup ilişkileri ise iyidir. Bunların sonucunda verilen karar telafi edilebilir düzeydedir. Bulunulan orta seviye uygunluk halinde, eğer lider eğilimi ilişki yönündeyse, serbestlik yanlısı (abdicratic) liderlik tipi uygulanmaktadır. Eğer davranışlar, ilişki ve görev eğilimi arasında dengedeyse demokratik, görev yönünde ağırlık kazanıyorsa otoriter liderlik tipi ortaya çıkmaktadır. Durumsal uygunluğun en yüksek düzeye çıkması (tehlikelerin düşük, liderin yüksek uzmanlığa sahip, katılımcıların ise etkinlik için yüksek beceriye sahip olması) halinde lider ilişki yönelimini arttırarak sorumluluk, problem çözme ve etkinlik kararlarını (rota seçme, araç-gereç tercihi, mola süreleri vb.) katılımcılara bırakmakta ve sadece etkinliğin geneline nezaret etmektedir. Bu durumda otoriter tarz çok nadiren hissedilebilir. Tam tersi durumlarda, yani yukarıda anılan temel kriterlerden biri veya birkaçında aşırı azalma, risk ve sonuçlardaki belirsizliğin aşırı hissedildiği durumsal uygunluğun çok azalması halinde ise lider gücü elinde bulundurup görev yönelimli davranışları sergileyerek otoriter tarza yönelmektedir.
(Dinç 2006)
Modelin işlerliğine ilişkin olarak araştırmacılar, bir etkinlik süresince durumun uygunluk düzeyine bağlı olarak esnek liderlik gösterilmesi gerektiğini vurgularlar. Buna göre her şeyin olumlu olduğu bir etkinlikte uzaktan nezaret ederek serbestliği benimseyen lider, çevresel koşulların biraz kötüleşmesi (orta derecede durumsal uygunluk) halinde problem çözme, etkinlik içeriğini düzenleme ve karar verme gibi konulara katılımcılarla işbirliği geliştirerek durumu birlikte tartışma ve
73
küçük ip uçları önererek alternatif geliştirmeye fırsat sağlarken, şartların kötüye gitmesi durumunda ise tüm karar ve yönlendirme merci haline gelerek otoriter tarzda görev yönelimine dönebilir. Şartlar giderek uygunluğa doğru dönüştüğünde ise yine tarzını demokratik hatta serbestliğe doğru kaydırabilecektir. Bu durum sadece tek bir etkinlikte bile esnek bir doğa sporları liderliğini tanımlamaktadır (Priest ve Gass 1997).
Etkinliğin başlangıcından itibaren gerçekleştirilecek sabit bir tarzın çok etkili olamayacağına vurgu yapan yazarlar, uygun olmayan bir liderlik davranışının, katılımcıların hayal kırıklığına uğraması, öz yeterliklerinde kayıplar yaşanması, macera deneyiminin elde edilememesi gibi olumsuzluklar yaratabileceğini açıklamışlardır. Bunun yanı sıra kaza ve felaket senaryolarının oluşması da macera ve doğa sporları etkinliklerinde kilit rol oynayan lider davranışlarının uygun olmayan koşullarda sergilenmesi sonucunda yaşanabileceğini belirtmişlerdir. (Priest ve Gass 1997)
1.13. Kendi Kendine Liderlik
Kendi kendine liderlik, bireylerin iş ve görevlerini yerine getirebilmek için ihtiyaç duydukları motivasyonu sağlayarak gerçekleştirdikleri kendi kendini etkileme süreci olarak tanımlanabilir. Kendi kendine liderlik süreci davranış odaklı stratejiler, doğal ödül stratejileri ve yapıcı düşünce modeli stratejileri olmak üzere üç önemli stratejiyi kapsamaktadır. Bu stratejilerin ise bireysel performans üzerinde olumlu etkileri olduğu düşünülmektedir. (Uğurluoğlu 2010).
1.13.1. Kendi Kendine Güven Duyma
Türk Dil Kurumunun Büyük Türkçe Sözlüğünde “Güven” kelimesinin anlamı; Korku, çekinme ve kuşku duymadan inanma ve bağlanma duygusu, itimat olarak açıklanmıştır.
74
Bu bağlamda özgüven olarak da nitelendirilen kendine güvenme, kişinin kendi akıl yürütme süreçlerine ve mantığına duyduğu güveni ifade eder. İnsanın kendine güvenmesi ise birçok tecrübe ve deneyimden sonra şekillenir.
Güven duygusu ayrıca bir liderde bulunması gereken temel vasıflardan biridir. Arkasından kitleleri veya bir topluluğu sürükleyemeyen, güven vermeyen bir insan zaten lider olamaz, ancak çetenin reisi olabilir.
Her insanın kendisine güven ve güvensizlik duyduğu genel bir tutumu, yaşama bakışı vardır. Kendine güven, insanın kendisi hakkında olumlu ama gerçekçi tutumda olmasıdır. İnsanlar yaşamlarının bazı alanlarında (akademik çalışma, atletizm, vb.) kendilerine fazla güvenirken, diğer bazı alanlarda (bedensel görünüm, sosyal ilişkiler, vb.) fazla güven duymayabilirler. Kendine güven kişiye "yaşamım denetimimde" duygusu verir. Bu duygu yine de insanın her şeyi yapabileceği değil,
"beklentilerin gerçekçi" tutulduğu anlamına gelir. Güvenli insanlar, bazı beklentileri gerçekleşmese bile, kendilerini kabul etmeyi ve olumlu düşünmeyi sürdürürler.
Güvensiz kişilerin, kendilerine ilişkin duyguları başkalarına ve onlardan alacakları onaya bağlıdır. Başarılı değil başarısız olmayı bekler ve o korkuyla, risk almaktan kaçınırlar. Kendilerine düşük değer biçerler, kendilerine söylenen olumlu sözleri görmezden gelir ya da dikkate almazlar. Oysa, kendine güveni olan kişiler, kendi yeteneklerine güvendiklerinden, diğerlerinin onayına bağlı kalmazlar. Kendilerini kabul etme eğilimindedirler, bunun için istemedikleri şeyleri yapmak zorunda olduklarını düşünmez, haklarına başkalarının haklarına tecavüz etmeden sahip çıkarlar (www.pozitifpsikoloji.blogcu.com).
Kendine Güven Nasıl Oluşur? Kendine güvenin gelişimini etkileyen pek çok etken olmakla birlikte, özellikle çocukluk döneminin ilk yıllarında ana-baba tutumları insanın kendisi hakkındaki duygularının oluşumunda son derece önemlidir.
Ana-babadan biri ya da her ikisi, aşırı derecede eleştirel ve yüksek beklentili ise ya da aşırı korumacı ve bağımsızlığı engelleyiciyse, çocuklar kendilerinin yeteneksiz, yetersiz ve değersiz olduğuna inanabilir. Oysa ana-babalar çocuklarının girişimlerini destekler, gelişimlerini alkışlar, hata yaptıkları zamanlarda doğrusunu bulmalarına
75
yardımcı olurken, onları sevmeye ve kabul etmeye devam ederlerse çocuklar da kendilerini kabul etmeyi, sevmeyi ve güvenmeyi öğrenebilirler. Kendine güven eksikliği, mutlaka yetenekten yoksun olunduğu anlamına gelmez. Bu eksiklik, diğer insanların, özellikle ana-babanın, çevre ve toplumun gerçek dışı beklenti ile ölçütlerine fazla yoğunlaşmanın bir sonucudur. Bu noktada kendine güvensizliğin hiç bir şekilde değişmeyeceğini düşünmek de son derece yanlış olur (www.pozitifpsikoloji.blogcu.com).
1.13.2. Kendi Kendini Yönetme Karar Verebilme Kabiliyeti
Kendini yönetme, bireylerin kendi davranışlarını devam ettirmek ya da değiştirmek için verdikleri tepkiler ya da bireylerin kendi davranışlarını kontrol etmek üzere kullandıkları süreçtir. Heward (1987) tarafından yapılan ve yaygın olarak kullanılan kendini yönetme tanımı, “bireyin davranışlarının istendik değişikliklerle sonuçlanmasını sağlayan davranış değiştirme tekniklerinin bireysel ve sistematik olarak uygulanması” biçimindedir. Bu tanıma göre; hedef davranışta istendik değişiklikler olmadığında ya da hedef davranıştaki değişiklik kendini yönetme davranışlarından bağımsız olduğunda kendini yönetmenin gerçekleşmediği kabul edilir. Dolayısıyla, bu tanım oldukça işlevsel bir tanım olarak kabul görmektedir (Özkan 2007).
Sanayinin, teknolojinin gelişmesi ve dolayısıyla iş hayatının buna bağlı olarak değişmesi üzerine Mainz ve Sims 1980’lerin başından itibaren liderlik ile ilgili çalıştırmalarını artırmış ve farklı bir liderlik olan kendi kendine liderlik türünü geliştirmişlerdir. Kendi kendine liderlik insanların bilgi, deneyim ve tecrübe birikimleri sonucu kendilerine güvenmeleri ve kendilerini yönetmek için yaptıkları bütün işlerdir.
Kendi kendine liderlik, bireysel performans çıktılarını pozitif olarak etkilemeyi amaçlayan belirli davranışsal ve bilişsel stratejiler önermektedir. Kendi kendine liderlik stratejileri temel olarak üç kategoride incelenebilir:
76
1. Davranış odaklı stratejiler (behavior-focused strategies).
2. Doğal ödül stratejileri (natural reward strategies).
3. Yapıcı düşünce modeli stratejileri (constructive thought pattern strategies)
Davranış Odaklı Stratejiler: Davranış odaklı stratejiler kendi kendini gözleme, kendine hedef belirleme, kendini ödüllendirme, kendini cezalandırma ve ipucu stratejilerini kapsamaktadır. Kendi kendini gözleme, bireyin davranışlarıyla ilgili sistematik bilgi toplamasını içermekte ve böylece kendini değerlendirmek için bir temel oluşturmasını sağlamaktadır. Birey kendini gözlemleyerek bazı davranışları ne zaman ve neden gösterdiğine dair bir farkındalık edinir. Bu tip bir kendini değerlendirme, değiştirilmesi, bertaraf edilmesi ya da daha fazla gösterilmesi gereken davranışların belirlenmesine yol açabilir (Uğurluoğlu 2010).
Doğal Ödül Stratejileri: iş ya da etkinliğin hoşlanılan (keyif veren) taraflarına odaklanmaktadır ve bireyin iş ya da etkinliğin kendisi tarafından motive edildiği ve ödüllendirildiği koşulları yaratmaya çabalamaktadır. İki temel doğal ödül stratejisi bulunmaktadır. İlki, işin kendisinin doğal bir ödül olarak algılanabilmesi için, belirli aktiviteler içerisine daha hoşlanılabilir ve keyif verici unsurlar yerleştirmektir. İkinci strateji, dikkatleri işin hoşlanılmayan özelliklerinden uzaklaştırıp doğal ödül olarak görülen özelliklerine çekerek, işle ilgili algıları şekillendirmeyi ve değiştirmeyi kapsamaktadır (Uğurluoğlu 2010).
Yapıcı düşünce modeli stratejileri performansı olumlu yönde etkileyebilecek olan istenilir düşünce modellerinin oluşturulması ve sürdürülmesini kapsamaktadır.
Bu bakış açısına göre, bireyler işlevsel ve işlevsel olmayan davranışsal alışkanlıklar geliştirme eğilimdedir. Düşünce yapısındaki bu alışkanlıklar (ya da kalıplar) bireyin kavrayışını ve verdiği kararları otomatik olarak etkilemektedir. Yapıcı düşünce modeli stratejileri, işlevsel olmayan düşünce ve inanışların belirlenmesi ve değiştirilmesini, olumlu kendi kendine konuşmanın kullanılmasını ve zihinsel imgelemeyi içermektedir (Uğurluoğlu 2010).
77
İnsanların kendi kendine liderlik etmesi, kendini yönetmesi, kendi kendine karar verebilmesi, kendine güvenmesi, risk alması gibi unsurlara çocukluğunun, ebeveynleri ve ailesinin, çevresinin, eğitim durumunun, hayat tecrübelerinin ve
İnsanların kendi kendine liderlik etmesi, kendini yönetmesi, kendi kendine karar verebilmesi, kendine güvenmesi, risk alması gibi unsurlara çocukluğunun, ebeveynleri ve ailesinin, çevresinin, eğitim durumunun, hayat tecrübelerinin ve