Kapitalizm Ne Demek?
|Ekonomi Türü
|Tanım
|Örnekler
|Kapitalist Ekonomi
|Piyasalar, sermaye ve vergi ödeyenlerin parası temel yapı taşlarıdır. Sermaye sahipleri genellikle üretime dahil olmazlar.
|ABD, İngiltere, Avustralya
|Devlet-Kapitalist Ekonomi
|Özel yatırım yoktur; devlet sanayilere ve altyapıya yatırım yapar. Sermaye mallarının mülkiyeti genellikle devlettedir.
|Kuzey Kore, Çin'in Özel Ekonomik Bölgeleri
|Yarı Devlet Kapitalist Ekonomi
|Piyasa ve özel yatırımlar vardır ancak üretim veya harcamada yeterli devlet katılımı yoktur.
|Rusya (1990'lar ve 2000'lerin başı)
|Komuta Ekonomisi
|Firmalar genellikle hükümete aittir ve üretim konusunda emirler alır. Ürünler için rekabet yoktur.
|Kuzey Kore, Küba, Sovyetler Birliği (Soğuk Savaş dönemi)
|Sosyal Demokrat Ekonomi
|Devletler, rekabetçi veya oligopolistik endüstrilerde doğrudan firmalara sahiptir. Gelir, genellikle kamu hizmetlerini finanse etmek için kullanılır.
|İsveç, Danimarka, Finlandiya, Norveç, Kanada, Avustralya
|Liberal Ekonomi
|Piyasalar ve devlet yatırımları varken özel yatırım yoktur. Devletler genellikle rekabetçi endüstrilere yatırımlar yaparlar.
|Genellikle Batılı demokrasiler
|Karışık Ekonomi
|Özel sektör ve devletin bir arada bulunduğu ekonomidir. Hem hükümetin hem de özel sektörün ekonomide önemli rolleri vardır.
|Almanya, Hindistan, Fransa
|Sanayi Ekonomisi
|Ekonomi temel olarak imalat sanayiine dayalıdır ve bu sektör ülke GSYİH'sının büyük bir kısmını oluşturur.
|ABD, Almanya, Çin
|Gelişmiş Ekonomi
|Yüksek eğitim seviyesi, insanların yaşam standardının yüksekliği ve diğer yüksek ekonomik performans göstergelerini yansıtır.
|ABD, Japonya, İngiltere
|Gelişmekte Olan Ekonomi
|Daha düşük eğitim seviyesi, insanların yaşam standardının düşüklüğü ve diğer daha düşük ekonomik performans göstergelerini yansıtır.
|Gana, Kenya, Vietnam
İnsanlara sıklıkla kapitalizmin iyi olduğu söylenir; gerçekten de dünyanın en iyi sistemidir. Peki, kapitalizm ne anlama geliyor? Tüm bu sloganların ve reklamların arkasındaki sistem nedir?
Kapitalizm hakkında bilinmesi gereken ilk şey, onun "serbest" piyasalarla hiçbir ilgisi olmadığıdır. Pazar ve üretken faaliyeti organize etmek için mümkün olan birçok sosyal düzenleme türünden biridir. Kapitalizm, yalnızca üç şeyin gerçekleştiği belirli bir tür piyasa ekonomisidir:
İnsanlar kendi emek ve araçlarını (sermaye) kullanarak mal üretirler ve pazarlarda satarlar. Araba yapan biri, onları yapmak için takım tezgahlarını ve kendi fiziksel enerjisini - insan sermayesini - kullanır; daha sonra birisinin onları satın alacağını umarak arabaları satışa sunar. Kapitalizm ile piyasa ekonomileri arasındaki temel fark, sermaye sahiplerinin veya hissedarlarının üretime dahil olmamasıdır - sadece daha fazla para kazanmak için insan sermayelerini veya paralarını yatırırlar.
İnsanlar pazarlarda mal atarak elde ettikleri geliri kullanarak başkalarının ürettiklerini satın alır. Bir marangoz, masa yaparak kazandığı ücretle bir araba satın alır; başkası maaşıyla masayı satın alır. Gelir, emek olarak çalışmaktan ziyade "bir şeyler satmaktan" gelir.
Hükümetler vergi ödeyenlerin parasını sağlık ve eğitim gibi kamu hizmetlerinin yanı sıra insanların ücretsiz olarak erişebilecekleri otoyollar ve kütüphanelere yapılan harcamaları finanse etmek için kullanır. Kapitalist ekonomilerde hükümetler gelirlerinin çoğunu vergiler yoluyla artırır, ancak bazı diğer finansman biçimlerini de (tahvil satmak gibi) kullanılır.
Bu üç şey; piyasalar, sermaye ve vergi ödeyenlerin parası, kapitalizmin temel yapı taşlarını oluşturur. Farklı kapitalist ekonomi türleri oluşturmak için birçok şekilde birleştirilebilirler, ancak her zaman birlikte görünürler.
Devlet-kapitalist ekonomilerde piyasalar vardır ama sermayede özel yatırım yoktur; bunun yerine, devlet sanayilere ve altyapıya yatırım yapar. Kuzey Kore, aksi takdirde yatırımlardan elde edilecek kârların büyük bir bölümünün, sahipler veya hissedarlar yerine doğrudan hükümete aktığı bir örnektir.
Devlet mülkiyeti, egemen mülkiyet biçimi olarak özel mülkiyetin yerini alırken, piyasalar malların düzenli olarak üretilmesini ve satılmasını sağlar. Örneğin Çin'in Özel Ekonomik Bölgeleri, hükümetin yabancı yatırımı davet ettiği ve piyasaların çalışmasına izin verdiği, ancak sermaye mallarının mülkiyetini elinde tuttuğu devlet-kapitalist ekonomiler olarak çalışır.
Yarı devlet kapitalist ekonomilerde, sermayede pazarlar ve özel yatırımlar vardır, ancak üretim veya harcamada yeterli devlet katılımı yoktur. Örneğin, 1990'larda ve 2000'lerin başında Rusya'nın çok büyük bir özel sektörü vardı; firmaların çoğu özel sektöre aitti ve satışları için iç talepten ziyade uluslararası ticarete de güveniyorlardı. Düşük genel ekonomik büyüme göz önüne alındığında, bu firmalar sürekli olarak kar elde edemezler ve bu da iflas ve işsizliğe yol açar. Rusya ekonomisi, özellikle enerji ve bankacılık gibi kilit sektörlerde, devlet katılımındaki büyük artışın ardından, daha düşük faiz oranlarında krediye daha fazla erişime izin vererek sonunda istikrar kazandı. Bu ve diğer devlet müdahalesi biçimleriyle Rus ekonomisi 2008 yılına kadar büyümeye geri döndü.
Komuta ekonomilerinde sermayede ne piyasa ne de özel yatırım vardır. Bunun yerine, firmalar ya tamamen ya da kısmen hükümete aittir (onları üretimi planlamak için kullanırlar) ya da üretken aktiviteyi yönetmek için Malzeme İhtiyaç Planlaması (MRP) gibi "komuta" yöntemleri kullanılır. Firmalar sadece planlayıcılardan neyi ve ne kadar üretecekleri konusunda emir alır; ürünlerini satmak için birbirleriyle rekabet etmez. Komuta ekonomileri Soğuk Savaş döneminde - özellikle Sovyetler Birliği ve Çin gibi devletlerde - yaygındı, ancak o zamandan beri büyük ölçüde ortadan kalktı. Kuzey Kore, planlı sanayi üretimi çoğunlukla yanlış yönetim nedeniyle çökmüş olsa da kalan birkaç örnekten biri. Küba, SSCB ve Çin'in endüstriyel kapasitesi olmasa da benzer bir model izliyor.
Sosyal demokrat ekonomilerde sermayede hem piyasalar hem de devlet yatırımları vardır, ancak özel yatırım yoktur. Buradaki devletler, rekabetçi endüstrilerde (kamu hizmetleri gibi) veya oligopolistik endüstrilerde (bankacılık gibi) faaliyet göstersinler ya da göstermesinler tüm firmalara doğrudan sahip olurken, aynı zamanda sağlık ve eğitim gibi kamu hizmetlerini finanse etmek için vergi mükelleflerinin parasını kullanır. Örnekler arasında İsveç, Danimarka, Finlandiya, Norveç vb. gibi Kuzey Avrupa'daki çoğu ülke; Kanada; Avustralya – bazıları bu ülkelerin sosyal demokrat olmaktan çok devlet kapitalisti olduğunu iddia etse de hükümet endüstriye yoğun bir şekilde dahil oluyor.
Son olarak, liberal ekonomilerde sermayede hem piyasalar hem de devlet yatırımları vardır, ancak özel yatırım yoktur. Buradaki devletler, rekabetçi (kamu hizmetleri gibi) veya oligopolis olsun ya da olmasın tüm firmalara sahiptir.
Bankacılık ve aynı zamanda sağlık ve eğitim gibi kamu hizmetlerini finanse etmek için vergi mükelleflerinin parasını kullanıyor. Örnekler arasında Yunanistan, İtalya, İspanya vb. Güney Avrupa'daki çoğu ülke; Portekiz; Arjantin – yine bazıları bu ülkelerin gerçekten devlet kapitalisti olduğunu iddia etse de....
Yazıyı sonlandırmadan önce üzerinde durmaya değer üç nokta daha var:
1 - Piyasa ve devlet kelimeleri bazen kime sorduğunuza bağlı olarak, özellikle liberaller arasında çok farklı anlamlara gelir. Örneğin Murray Rothbard, tüm ekonomik faaliyetlerin piyasalar tarafından devletlerden daha iyi organize edileceğine inanıyordu ve bu nedenle ideal ekonomisini "piyasa devleti" olarak adlandırdı. Ayrıca bu pazarın bir dizi anarşik, rekabet eden hukuk sistemini içermesi gerektiğini düşündü. Merkezi bir devlet, hatta belediye meclisleri gibi alt organlar tarafından desteklenmemesini söyledi. Bununla birlikte, modern liberaller, "serbest piyasa" terimini, rekabetçi endüstrilerdeki özel firmalar arasındaki serbest ticarete atıfta bulunmak için daha dar bir anlamda kullanırlar - 19. yüzyılda yaygın olan laissez-faire kapitalizmine daha yakın gördükleri bir şey. Bu yaklaşım, gelişmiş ekonomilerde devletlerin düzenlediği rekabetçi olmayan endüstriyi görmezden gelir.
2 - Piyasa ve devlet kelimeleri, özellikle sosyalistler arasında, kime sorduğunuza bağlı olarak genellikle çok farklı anlamlara gelir. Karl Marx, tüm ekonomik faaliyetlerin piyasalardan ziyade devlet tarafından daha iyi organize edileceğini düşündü ve bu nedenle ideal ekonomisini "devlet kapitalisti" olarak adlandırdı. (Günümüzde buna "devlet sosyalizmi" deniliyor.) İşçi sınıfının mülklerini üretim araçlarına sahip olan kapitalistlerden korumak için silahlı bir gücü kontrol ettiği merkezi üretim ve dağıtım planlaması içeriyordu. Bununla birlikte, modern sosyalistler, sermaye üzerindeki özel mülkiyete atıfta bulunmak için genellikle "kapitalizm" terimini daha dar bir şekilde kullanırlar.
Bırakınız Yapsınlar Kapitalizmi
3 - Son olarak, "devlet yatırımı" veya "kamu hizmetleri"nin ne olduğu konusunda üzerinde anlaşmaya varılmış bir standart yoktur, çünkü devletlerin çoğu zaman oynayacağı çok farklı roller vardır. Örneğin; Adam Smith, tüm ekonomik faaliyetlerin devletlerden ziyade piyasalar tarafından daha iyi organize edileceğini düşündü ve bu nedenle ideal ekonomisini "bırakınız yapsınlar" diye adlandırdı. Ayrıca, bu laissez-faire kapitalizminin hem toprak hem de sermaye üzerinde özel mülkiyeti içermesi gerektiğini ve işçilerin hükümet veya sendikaların müdahalesi olmaksızın herhangi bir işverenle sözleşme yapmakta özgür olması gerektiğini düşündü.
Bununla birlikte, modern ekonomistler genellikle "kapitalist" terimini, devlet desteğine dayanan firmalardan ziyade serbest piyasalarda rekabet eden firmalara atıfta bulunmak için daha dar bir şekilde kullanır. Piyasalar tarafından organize edilmiş olsun ya da olmasın tüm ekonomik faaliyetler için genellikle "piyasa ekonomisi" terimini daha yaygın olarak kullanırlar ve genellikle "bırakınız yapsınlar kapitalizmi" terimini yalnızca ticari düzenlemelerin (arazi ve sermaye piyasaları değil) olmadığı durumlarda kullanırlar.
Bu yüzden anlamamız gereken şey şu: Bu terimler herkesin bildiği gibi belirsizdir çünkü insanlar her birine neyin dahil edilmesi gerektiği konusunda anlaşamaz.
Hacettepe Üniversitesi Aile ve Tüketim Bilimleri Bölümü mezunuyum. Blog yazarlığı ve insan kaynakları yönetimi sertifikalarım var. İngilizce dilinde yüksek lisans derecem var ve 3 yıl ABD'de yaşadım.