Transkript
1 EKONOMİK YAKLAŞlM 27 "EV işçileri" ve YENi YASAL ÇERÇEVE Be!k1s KÜMBETOGLU[ *] GiRiŞ: Bu çalışma, genel olarak emek pazarındaki değişim ve gelişmelerin çalışan kadınlara nasıl yansıdığını, ekonominin en temel sorunu olan işsizliğin kadınları nasıl etkilediğini, bu ana soruna bağlı olarak çalışmaya ilişkin yeni kavramlaştırmaları tartışmayı amaçlamıştır. işsizliğin kentsel planlardaki tanımı, "nüfusun ekonomik alanını değiştirmesinden ötürü, yeni işgücü türleri için yeterince nitelik kazanmamış olmasından ve kentin sunduğu iş olanaklarının sınırlı olması" durumundan kaynaklanmaktadır (Sencer, 1979:215) şeklinde verilmektedir. Kentsel alanlarda iş ve çalışma ile ilgili çalışmaların çoğu adeta ortak bir açıklama getirmektedirler: kente göç edenlerin önemli bir bölümü ancak uzun bir süre işsiz kaldıktan sonra iş bulabilmekte, bu işlerde nitelik gerektirmeyen işler olmaktadır. Daha elverişli bir mesleki konuma geçmek zaman almaktadır. Bu gerçeklerin yanı sıra bir başka boyuttan daha söz etmek gereklidir. İşgücü kaynakları kısmen işin gerektirdiği teknik gerekçelerle, kısmen de toplumsal - kültürel yasalarla, bunlara göre kullanılmaktadır. Örneğin, bir kültürde toplam işgücü içinde maksimum verimiilikle çalışanların oranı nasıl değerlendirilmekte ve hesaplanmaktadır. Ne türden işler çalışma sayılmakta, dolayısıyla kimler işsiz kabul edilmektedir? Kadın işgücü istihdam politikaları oluşturulurken ne ölçüde düşünülmüştür. İşsizlik sorunlarının çözümüne ilişkin öneriler hala kadınların çalışmamasını çözüm olarak görmektemidir? Bu sorular iş ve çalışmaya ilişkin kavramiaştırmalarm toplumsal cinsiyet açısından yeniden sorgulanmasının gerekliliğini göstermektedir. Marmara Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası Ilişkiler Bölümü Ekonomik Yaklaşım, Cilt 10, Sayı33, Yaz 1999
2 28 Befk1s KÜMBETOGLU Emek bütünüyle bir ekonomik katkı olmasının yanı sıra, aynı zaman da bir sosyal hizmettir. Emek arzının cinsiyete göre bölünümü ile hünere göre bölünümü arasında farklar vardır. Günümüzde kadınlar ve erkekler aynı işleri yapmamaktadır. Kadınlara ait işlerde "bir yoğunlaşma"dan ve "a tipik istihdam" şekillerinin ortaya çıkışından söz eden iktisatçılarımız (Ekin, 1991 :29) hizmet işlerinin neredeyse tümüyle kadınlarca gerçekleştirildiğini söy lemektedirler. Günümüzde erkeklerin ekonomik faaliyetlerine oranla kadınların ekonomik faaliyetlere katılım oranları artış göstermektedir. (Bkz. Ek. 1. Tablo - 1) Batı Avrupa ülkelerinde kadın istihdamında net artışlar olduğu görülmektedir. Kadın işçilerin işgücüne katılma oranı, Batılı ekonomilerde daha 1980'1i yıllarda oldukça yüksektir (Bkz. Ek 2. Tablo 2) Bir başka gelişme kısmı - süreli işçilerin artısıdır. Toplam kısmı-süreli işçiler arasında kadın işçilerin oranı% 60'ların üzerine çıkmaktadır (Bkz. Ek 3. Tablo 3) Çalılma alanında özellikle gelişmiş ülkeleri kapsayan araştırmalarda (Walby, 1986; 1990; Elson and Pearson, 1989; Becehey ve Perkins, 1987) işgücü içinde kadınların artan katılım oranları yanında, bir başka gerçekliğe işaret etmektedirler: İş yerinde cinsiyete bağlı ayınıncılık ve erkek kontrolünün artışı. Kadınların kadına uygun işlerde çalışmasını onaylayan, yani kadınlar bilgisizdir ve teknik yetersizlikleri ile erkek işi yapamazlar düşüncesinde olanların yaptığı istihdam politikaları, bu düşüncede olan işverenlerin kararları, kadınları işyerlerinde alt düzey işlerde yoğunlaştıran bir sonuç getirmiştir. "Fabrikalarda erkekler makine kullanımı bakım ve onarımı gibi işlerde istihdam edilirken kadınlar küçük ve basit aletlerin kullanıldığı işlerde istihdam edilmiştir." (Ansal, 1995:19) İstihdam stratejileri kadınların yoğun oldukları meslekleri ve sektörleri yeterince dikkate almadıkları gibi, kadınların geleneksel olarak erkeklerin çalıştığı meslek ve sektörlere ulaşabilirliliğini yeterince yaygınlaştırmamışlardır. Dünya ölçüsünde her üç işten birisi kadınlara gittiği halde, kadınlar endüstri alanında var olan işverenlerin sadece %25'ini oluşturmaktadırlar. Bir para karşılığı yapılan işlerin çoğunda örneğin, gelişmekte olan ülkelerin hizmet sektöründe% 25'ini, gelişmiş ülkelerde % 50'sini kadınlar yapmaktadırlar. Gelişmiş ülkelerden rakamlar bu ayırımı daha iyi açıklamaktadır. Kadınlar hala kendi toplumlarındaki ekonomik yapılar üzerinde etkin değildirler. Kadınlar mali, ticari, vergilendirme politikaların düzenlenmesinde hemen hemen hiç yer alamamaktadırlar. Toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri en çok ekonomi alanında hissedilmektedir.işgücüne katılım, işteki konum, kazançlardaki farklılıkların yanısıra kadınların sektörel dağılımda da farklı konumlarda olduğu görülmektedir. "Kayıt dışı sektör" olarak adlandırılan dünyada pek çok ülkede informal sektör olarak da bilinen bu sektörde kadınlar "modem" ya da
3 EKONOMiK YAKLAŞlM 29 "geleneksel" biçimlerde pek çok işi üstlendikleri halde iş piyasasında ki konumlan "ikincil" "önemsiz" hatta "görünmez" olanlardır. Ekonomi alanında eşitsizliklerin önemli bir bölümü kadınların kayıt dışı işlerde ücretli çalışmalarının artışı ile ortaya çıkmaktadır. Pek çok kadın evdışı çalışma olanağını bulamadığı, bulduğunda engellendiği için düşük ücretli, kötü çalışma koşullarına sahip işleri kabul etmek zorunda kalmaktadır. Bu tür işlerin artışında önemli bir etken de genel ekonomik durumdan kaynaklanmaktadır. İstihdamın yapısını değiştiren ve çoğu durumda kayıtlı sektörde çalışan kadınların bile işlerini kaybetmelerine yol açacak ekonomik yeniden yapılanma süreçlerinden, ve ekonomik krizlerden, kadınlar özellikle işsiz kalarak ya da kayıt dışı işlerde çalışmak zorunda kalarak etkilenmektedirler. Ekonomik küreselleşme ile gelişmiş ülkelerde ve gelişmekte olan ülkelerde bir informalizasyon süreci yaşanmaktadır. Ekonomik faaliyetlerin önemli bir kısmı informal sektörde gerçekleşmektedir. (Saskia Sassen, 1994) Gelişmiş ülkeler karlarını daha da çoğaltmak için bu tür dönüşümler geçirmektedir. Üretimin yeniden düzenlenişi, finans ve uzmanlaşmış hizmet sektörlerinin yükselişi ile entegre bir dünya pazarı oluşmuştur. Zorunlu kısmi-süreli istihdam ve fason üretimin artışı ev işçisi kullanmanın yaygınlaşması gerek sayılara, gerek hükümetlerin bu alanda yaptıkları düzenlemelere yansımaktadır. Evde çalışma, kaçak çalışma gibi yeni istihdam şekillerinde en büyük avantaja sosyal güvenlik katkısını ödemeyen işveren sahip olmaktadır. Kaçak işler Batılı ekonomilerde de yaygınlık göstermektedir. Göçmenlerin ağırlıkla kullanıldığı bu işler İtalya'da toplam işgünün %10'unu, Fransa'da %4'ünü Almanya'da %8'ini, İngiltere'de %15'ini, ABD'de %10'unu oluştururken Türkiye'de %50'ye yakın bir orandadır. Bu alanda çalışanlara ilişkin her hangi bir kayıt olmadığı için evde çalışmayla ilgili sayılar tahminden öteye gidememekte, var olan çeşitli açıklamalar birbirinden farklı büyüklüklere işaret etmektedir.* 1992 sayıları ile O. Altuğ'un belirttiği kayıt dışı ekonomide 8 milyon kişi çalışmaktadır. (Altuğ, 1992, Milliyet- 25 Ekim 1992 s.1 7) Sivil istihdamın kişiyi kapsadığını, tüm sigortalı ve emekiiierin toplamının ll milyon 348bin 829 kişi olduğunu aradaki farkın (7 milyon 860 bin 171 kişinin) kayıtsız çalıştığını iddia eden Altuğ bu kişilerin kayıtsız, sigortasız olduklarını belirtmektedir. TÜRKiYE'DE DURUM: Kadınların işgücüne katılımına belirli bir dönem için bakacak olursak, 1955'ten bu yana işgücüne katılımın düşüş gösterdiğini görürüz. (Özbay, 1990; Ecevit 1998). Kadınların 1955'te %72.1 olan toplam işgücüne katılım oranı,1985'te o/o 32.7'ye, 1995'te o/o 30.7'ye
4 30 Belkts KÜMBETOGLU düşmüştür. (DİE, 1996) Çalışabilecek yaştaki kadınların işgücüne katılımı kentlerde daha da düşmektedir.(% 15.5). Kırda bu oran% 48.7 dir. Yine Ekim 1995 verilerine göre, kentte kadınların% 60'ı işsizdir (erkekler için bu oran,% 8.0) Kırda kadın işsizlik oranı% 2.1 dir. (Bkz. Ek. 4. Tablo 4) Burada en akla yakın açıklama kırda aile işletmelerinde ücretsiz aile işçisi olarak çalışan kadının, göçle kente geldiğinde, kent işgücü piyasasına girememesi, iş gücü dışında kalarak ev kadını olmasıdır. Bu açıklama kadınların sadece hüner ve becerileri nedeni ile işsizliğini açıklarken, bazı noktalar karanlıkta kalmaktadır. Örneğin, aynı hüner ve becerilere sahip erkekler kente geldiğinde iş gücüne katılımları daha farklı bir düzeydedir. Çofu durumda kadın işsizliğinin eğitim faktörü ile açıklanması da yetersiz olabilmektedir. Ecevit (1998) eğitim görmüş olmanın kadın işsizliğini her zaman açıklamadığı eğitimli genç kadınlar arasında işsizlik oranının yüksekliğini sayılarla göstererek ifade etmektedir. Kentlerde ortaokul ve üstü eğitim görmüş genç kadıhem yakın akrabalar kadınların evin düzenini aksatmasını, ev işlerinin gereğince yapılmasını, çocuk bakımının ve yetiştirilmesinin sorunlar yaratacağını ileri sürerek kadınların ev dışı çalışmasına karşı çıkarlar, uygun bulmazlar veya açıkca "hane re is ine" fikirleri, tu tmları ile baskı oluştururlar. Bu yakın çevre içinde birçok "hane reisi"hem yakın akrabalar kadınların evin düzenini aksatmasını, ev işlerinin gereğince yapılmasını, çocuk bakımının ve yetiştirilmesinin sorunlar yaratacağını ileri sürerek kadınların ev dışı çalışmasına karşı çıkarlar, uygun bulmazlar veya açıkca "hane reisine" fikirleri, tu tmları ile baskı oluştururlar. Bu yakın çevre içinde birçok "hane reisi" hanesini geçindirmemek gibi bir yargı ile eleştirilirler. "Kadın parasına muhtaç olmamak" gibi kültürel yargılar hala kadınların evdışı "çalışmaya gönderilmemesi" tutumlarını besleyen güçlü yargılardır. Hane içinde erkek oteritcsi kentsel alanlarda hanenin diğer haneleri ile olan ilişkileri temelinde oluşur. Hem aileler düzeyinde, hem daha genel ekonomi politikalar düzeyinde kadının işgücü piyasasına katılımı istenir bir durum değildir. Kadınların çalışarak erkeklerin çalışma fırsatlarını yok ettiğine dair yaygın kabul gören erkek egemen anlayışlar, çoğu durum da kadınların da inandırıldıkları yargılardır. Bu konuda en üst düzeyden bir bakanın demeci aydınlatıcı olabilecektir: 1990 yılının Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanı F. Kurt, Kayseri'de yaptığı bir konuşmada, (Milliyet 18 Ocak 1990) "Yetkim olsa bir bölümüne (T. Elektrik Kurumunda çalışan kadınları söz konusu ederek) "Evinizde otuıun maaşınızı verelim derdim. Çünkü o zaman hiç değilse ev işlerini aksatmazlar, devlete daha az yük olurlar"demektedir. Günümüzden bir örnek daha verilebilir: Kadınların çalışması emek arzını arttırarak emeğin ücretini aşağı çekmektedir" ve "kadınların çalışması bazı ailelerde iş umutlarını kurutuyor" ifadelerinin sahibi A. Dilipak'tır. (1996: 79).
5 EKONOMİK YAKLAŞlM 31 Benzer değer yargılarını toplumun büyük çoğunluğu kabul etmekte, işsizlik sorununa çözümün bir bölümünü kadınların çalışmamasının sağlayacağı yolundaki görüşler değişmeksizin erkeklerce paylaşılmaktadır. (Bkz. Ek. 5) Devlet, pazar ve aile üçgeninin gereksinimleri kadınlar söz konusu olduğunda adeta söz birliği etmişçesine belirli benzerlikler içermektedir. Aile gelire ihtiyaç duyduğunda, kadınların çalışmasına, ancak, işlerin aksamadığı, kadınlık rollerinin kesintisiz gerçekleştirildiği tipteki işlere onay verirken, işveren ve pazar gereksinimi de, mümkün olduğunca ucuz çalışacak İşgücünü en az maliyette, dolayısı ile sosyal güvenlik, sigorta gibi ek maliyetler içermeyen ve gerektiğinde işine son verilebilecek, pazarın gerektirdiği niteliklere sahip olmayan "düşük nitelikli" kadınların istihdamına fırsat vermektedir. Devlet kendisine düşen sosyal hizmetleri evde oturan kadınlara bırakmakta, çalışan kadınlara sağlayacağı kreş hizmetinin, yaşlılara sağlayacağı bakım hizmetinin, okul öncesi eğitim için ayıı acağı kaynağın minimum maliyette olmasını istemekte, kadın işgücünün potansiyellerinin küçük, evde yapılan işlerde harcanmasına göz yummaktadır. Toplumsal cinsiyet rolleri çerçevesinden değerlendirildiğinde, "çalışanlar" kavram olarak açık bir biçimde erkekleri çağrıştırmaktadır. Ayrıca sosyal hakların kullanımı açısından da işgücü pazarına katılımda açık bir biçimde eşitsizlikler olduğu görülmektedir. Bir çok ülke gibi Türkiye'de de erkekler bireysel haklardan doğrudan bir biçimde ve (sosyal yardım ve hizmetlerden) daha fazla yararlanrrken, kadınlar ancak doğrudan olmayan biçimlerde, kocalarından dolayı bazı haklardan daha az yararlanmaktadırlar. Konfeksiyon sektöründen örnek vermek gerekirse bu sektörde çalışanların % 48.4 ünün SSK'lı, % 4.3 ünün Bağ-Kur'lu ve% 1.3 ünün sigortalı olduğu görülmektedir (Eraydın, 1998: 127). Çoğu firmanın kayıtsız çalıştığı düşünüldüğünde gerçek sayılar daha da düşüktür. Eraydın'ın İstanbul Konfeksiyon sanayindene araştırma verilerine dayanarak verdiği sayı ise (çalışan kadınların sadece % 10 sendikalı, yarıdan fazlası sigortasızdır) ne kadar olduğunu vurgulamaktadır (Eraydın, 1998: 128). Kadınların işyerinde karşılaştığı ya da daha genel olarak emek piyasasında uğradığı ayırırncılık kendisini en çok kazançlarda gösteımektedir. Kadın ve erkek kazanç farkiarına ilişkin yapılan bir araştırmada (Dayıoğlu, 1995) kadın kazancının, erkek kazancından %33.2 oranında daha az olduğu saptanmıştır. Bu farkın %23.6'sı kadın-erkek arasındaki nitelik farkından ortaya çıkarken, %76.4'ü cinsiyetten kaynaklanmaktadır. Hür eşit vatandaş olarak kadın daima bağımlı kişi olarak hierarşik sıralamada en altta yer alırken, ücretli işgücü dışında, ama karşılığı ödenmemiş bakım ve yetiştirme işlerinde en üstte yer almaktadır. Çalışmanın sadece ekonomik değil sosyal bir hizmet olduğu da düşünüldüğünde, ekonomik yanında erkeklerin, sosyal yanında kadınların bulunması tüm cinsiyet-körü yaklaşımlarında görebileceği denli açıktır. Burada aile geçimini-ekmeği
6 32 Befk1s KÜMBETDGLU kazanan birey le, ailesi için hizmet sunan birey modelleri ayırımı oluşmaktadır. Birinci gurup erkek ve erkek çocuklardan, ikinci grup kadın ve kız çocuklardan oluşmaktadır. Hane içi iş bölümü, emeğin kaynakların kullanımda cinsiyet temelindeki ayrımı toplumsal cinsiyet ve antropoloji literatüründe 1980 lerden bu yana "doğal" kabul edilişi sorgulanmaktadır. Haneye ve yapısına biraz daha yakından bakarsak; Antropoloji literatüründe hane terimi, üretim, yeniden üretim, tüketim ve sosyalleşmeyi kapsayan toplumdaki en temel birimi işaret eder. Hanenin esası ve fonksiyonu kültürden kültüre, dönemden döneme değişsede, antropolojik tanımında, insanların haneyi toplumdaki en önemli ve anlamlı birim olarak kabul ettikleri görülmektedir. Haneye üyelik çoğu zaman akrabalık ve evlilik yoluyla olsada bu üyelikler her zaman aile ile aynı anlamda olmayabilir. Tanımlamalardan kaynaklanan güçlükleri aşarsak hanenin feminist çalışmalardaki analizlerde çok önemli bir yer tuttuğunu görürüz. Çünkü, hane büyük ölçüde kadının ev içi ve yeniden üretici emeğinin organize olduğu yerdir. Bu nedenle hane kompozisyonu ve organizasyonu, kadının yaşam üzerine, özellikle kaynakların, gelirin ve emeğin kullanımının ne kadarının kendi yararına olduğu üzerine doğrudan etkisi olması nedeni ile önemlidir. Hane'ye ilişkin çalışmalar, kültürel ve tarihsel çeşitliliği ve sosyal konfigurasyonlar içindeki eklemlenmesinin yanısıra, daha çok hanenin iç yapısı, hane içi ilişkiler ve üyeler arasında ne çeşit bağlar olduğu üzerine yoğunlaşmanın dağılımı, paylaşımı ve bir kaynakta toplanma özelliğine göre olduğu tezine dikkati çekerek, Sahlins'in haneler arasında dağıtırnın değişim ve değiş tokuşa dayalı olduğu iddiasının, bütün toplumlardaki ortak özellik olmadığı eleştirisini getirir. Ayrıca daha önemli olarak -toplanma ve paylaşmaözelliğinin bütün haneler için ortak olduğu varsayılan bu ilişkilerin esasını oluşturup oluşturmadığını ve onların gerçekten nasıl işlediğinin sorgulanması gerektiğini belirtir. Patricia Caplan'nın (1984) Tanzanya da bir köyde yaptığı saha çalışmasında eşierin kaynakları ortak biriktirme ve paylaşmayı yaşamadıkları, kadınların özel mülkiyetlerini (değerli Hindistan cevizi ağaçları dahil) evlilik sonrasında da koruduklarını, ve gelir ve mallarını istedikleri gibi yönetip kullandıklarını belirtir. Kadınlar hanelerine parasal olarak destek verirler, fakat bunu yapmakla yükümlü değildirler. Caplan, haneyi üretici faaliyetlerde bulunan bireylerin toplamı olarak niteler, fakat aynı bireyler bu faaliyetlerinin ürünlerini geniş ölçüde kendileri kullanım hakkına sahiptir. Hane içindeki ilişkilerin ayırt edici özelliği değişimdir. Kaynakların kullanımı ve kontrolü hane içinde kompleks bir süreçtir; haklar ve yükümlülüklerin belirlenmesi ve korunması ile ilgili olarak görülebilir. Bir çok durumda kadın ve erkek ayrı gelir kaynakları yaratıp kullanabiliyor. Emeğin, gelirin ve kaynakların idaresi hanenin organizasyonuna ve cinsiyet temelindeki işbölümüne bağlıdır. Ayrı gelir
7 EKONOMiK YAKLAŞlM 33 kaynağı yaratıp kullanma erkek ve kadın eşitliği anlamında değildir. Hane içi ilişkilerdeki hieraraşik, yapı cinsiyet ve yaş gibi önemli değişkenlerle belirlenmektedir. Sadece hane içi ilişkiler hakkındaki bilgi ve fikirlerimizi değil, hanenin dışarı ile ilişkileri veya haneler arası ilişkileri hakkındaki bilgi ve fikirlerimizi de yeniden değerlendirmek gerekli olmaktadır. Harris'e göre hane üyeleri arasındaki ilişkiler yalnız hanenin kendi yapısı ile değil, hane dışındaki sosyal, ekonomik ve ideolojik ilişkilerce de belirleniyor. Öıneğin, küçük ölçekte ki tarımsal toplumlarda hane reisinin otoritesi toplumun, genelde yaşlı erkeklerce kontrolündeki otoriteden gelmektedir. Geniş ölçekde hane ve onun toplumun diğer kurumları ile olan bağları, ilişkileri ev dışı alanda yer alan erkeklerce gerçekleştirilmektedir Cakrabalık ilişkileri sayesinde). Dış dünya ile ilişkilerinde kadınlarda akrabalık ilişkilerini kullanmaktadırlar, fakat bu genellikle erkeklerin tersine ailenin geçimine yardım etmek için iş bulma, çocuk bakımı talep etmek, yardım gibi konularda olmaktadır. HANE içi EKONOMiK FAALiYETLER Hane içi ekonomik faaliyetlerin bu yüzyılın başından beri çeşitli ülkelerde gündeme getirilişi, bu alandaki sorunların tarihsel geçmişini göstermesi açısından ilginçtir. İngiltere'de 1909'da ve 1918'de Trade Board Act, ev içi çalışanların şartlarını düzeltmeye yönelik çabaların sonucu olarak ortaya çıktı. (Pennington ve Westover, 1989) Bu kanunlarla hem parça başı iş için, hem fabrika işi için asgari ücret oluşturuldu. Fakat kanuna rağmen asgari ücret uygulanmadı. 1970'lerde evde çalışmanın sorunları tekrar gündeme getirildi. Bütün İngiltere'de bu türden çalışanların ihtiyaç ve sorunlarını çözmeye yönelik projeler geliştirildi. Bu projelerin ana amacı evde çalışmayı görünür kılmaktı. Low Pay Unit 1974'de ulusal bir araştırma organizasyonu olarak kuruldu ve baskı gurubu olarak resmi değişiklikler için çalıştı. 1982'de London Boroughs Association ev içi çalışanlar için çalışma gurubu oluşturdu. The Greater London Councill986'da evde çalışma ile ilgili kararlar aldı. Bu kararlar firmalada sözleşme düzenlenmesinin izlenmesine, kooperatif aracılar oluşturulmasına ve ev içi çalışanların alteınatiflerini geliştirmeye yönelik girişimlerini geliştirmeye, yardımlar yapmayı içeriyordu. Greenwich'te bir proje başlatıldı (Bowman, 1987) Çok ırklı bir komisyon oluşturuldu özellikle Asyalı kadınlar ile teması sağlamak için proje çeşitli kurslar değişik çalışma biçimlerini (kooperatifler oluşturmak gibi) katılanların becerilerini geliştirmek amacındaydı. Ayrıca ev işçileri arasında dayanışma yaratmak, desteklemek, işleri için ücret pazarlığı, sosyal güvenlik konularında bilgilendirmek gibi hedefleri uygulamaya geçirmek üzere bu proje gerçekleştirildi.
8 34 Belkts KÜMBETDGLU Bu alanda örgütlenme mücadeleleri ev işçilerinin sayılarının çok daha büyük olduğu Portekiz, Hindistan, Güneydoğu Asya'da devam etmektedir. Özellikle Hindistan da ev işçileri ve kendi küçük işlerinde çalışan kadınlar için kooperatifler ve bankalar kurulmuştur. Örneğin 8000 sigara ve tütün ev işçisi 1979 da Nipani (Karnataka) da örgütlendiler ve özellikle asgari ücret için mücadele ettiler. (Self Employed Women's Association India) SEWA, bir sendika olarak 1972'de, Ahmedabad'da kurulur, 1995'te üye sayısı dir. (Bhatt, 1996:5) Önceleri Gujaratta yoksul ve kendi küçük işinde çalışan kadınları bir araya getirir. Daha sonra SEW A üyelerini bir ticaret kooperatifinde bir araya getirir. SEWA'nın amacı yoksul kadınların ekonomik alanda güçlendirilmesi, kadınların kendi kendilerine yetebilmeleri, kendi işlerini idare edebilmeleri için, kendi kararlarını alabilmeleri için destek sunmaktır. Burada kadınların bireysel olarak güçlendirilmesinden çok kolektif güçlendirme temeldir. Ayrıca kadınların kendilerinin sahip olduğu ve demokratik bir biçimde kontrol ettikleri organizasyonların önemine inanan SEW A üyeleri SEWA Kooperatİf Bankası'nı kurarlar. SEWA Bankası esnaf, ev işçisi, sokak satıcısı kadınların temsilcisidir ve büyük bir şemsiye birlik oluşturur tüm yoksul kadınlar için. SEWA kooperatifi ve sendikası, kadına sağlık, çocuk bakımı, çeşitli kurslar, yardım gibi destek hizmetleri sunmuş ve yeni istihdam fırsatları yaratarak (örneğin, 1991 'de yeni istihdam) kadınların güçlendirilmesi için çalışmıştır. Güneydoğu Asya'da örgütlenme çalışmaları ve buna ilişkin araştırmalar yapılmaktadır. Güneye Kore, Malezya, Singapur, Hong Kong'da çok sayıda kadın ev işçisi olarak çalışmaktadır. Örneğin, 1986 da yapılan bir sayıma göre Hong Kong'da ev işçilerine verilmektedir. (Lazo, 1996: 2) Japonya'da Çalışma Bakanlığı'nın verileri ile ev işçilerinin sayısı 1.09 milyondur ve ev işçilerinin %93 'ü kadındır. Filipinlerde resmi verilere göre (Lazo, 1996:3) sadece giyim sanayinde ile ev işçisi çalışmaktadır. Ücretli ve kendi işinde çalışan 17.5 milyar kişinin %34'ü evde çalışmaktadır. Güneydoğu Asya'da işgücünün önemli bir bölşçileri ile ilgili bir program uyarınca ev işçileri kayıt sistemi geliştirmiş ve ev işçilerinin haklarının korunması için bir komisyon oluşturmuştur. 1985'deki on günlük Ev işçileri Ulusal Kampanyasında Japon hükümeti kayıt sisteminin yaygınlaştırılması için destek vermiştir. Ayrıca ev işçilerinin ücretlerinin düşüklüğü göz önüne alınarak asgari ücretim belirlenmeçileri ile ilgili bir program uyarınca ev işçileri kayıt sistemi geliştirmiş ve ev işçilerinin haklarının korunması için bir komisyon oluşturmuştur. 1985'deki on günlük Ev işçileri Ulusal Kampanyasında Japon hükümeti kayıt sisteminin yaygınlaştırılması için destek vermiştir. Ayrıca ev işçilerinin ücretlerinin düşüklüğü göz önüne alınarak asgari ücretim belirlenmesi için Asgari Ücret Tespit Komisyonunun dikkati çekilmiştir.
9 EKONOMiK YAKLAŞlM 35 Bengladeş'te ILO'nun kadın hane reisieri için gerçekleştirdiği projede kadınların köylerde çalışma gurupları oluşturmaları tavsiye edilmiştir. Çalışma gurupları (10 ila 35 kadından oluşur.) nın yörelerindeki gelir getirici faaliyetleri desteklenmiş ve kredi kolaylıkları sağlanmış, ayrıca inceleme turları düzenlenmiştir. (Lazo, 1996) Endenozya'da Batı Jave giyim sektöründe, batik yapım işinde, çocuk giysilerinin nakışlarının yapımı işinde çalışanlar Hükümet dışı kuruluşlarca desteklenen gruplar oluşturmuşlardır. Coğrafi olarak dağınık bir halde olmalarına karşı, Hükümet dışı kuruluşların desteği ile bir araya gelmeleri ve bir ulusal forum oluşturmalarına çalışılmıştır. Endenozya Hükümeti'nin İnsan Kaynakları Bakanlığınca kendi işinde çalışanlar ve ev işçilerini destekleyici programlar geliştirilmiştir. Taylanda'da Kuzeybatı Tayland kadın evişçileri Kredi Birlikleri (Credit Union) adı altında bir şemsiye organizasyon oluşturmuşlardır. Filipinler'de 1989'da PATAMABA adlı bir ev işçileri ile ilgili politik reformlar için mücadele etme, lobiler oluşturma gibi görevleri üstlenen bu organizasyon İş ve İşçi BulmaKuıuluşundan parasal destek bulmuş ve çalışmalarını sürdürmüştür. (Lazo, 1996) Türkiye'de bu alanda yapılacak çalışmalarda ilk adım öncelikle İLO'nun ev işçileri ile ilgili olarak oluşturduğu "Evde Çalışma Sözleşmesi ve Tavsiye Kararının" (4 Haziran Cenevre) tartışmaya açılmasıdır. Sözleşmenin bazı önemli bölümleri bu çalışmanın sonunda yer alacaktır. 20 Haziran 1996 tarihinde kabul edilen ILO Evde Çalışma Sözleşmesi ve Tavsiye Kararı ile evde çalışanların işçi statüsünde olduklarının kabulü onların, özellikle de SEWA'nın (Self Employed Women's Association-Hindistan) on beş yıldır yürüttükleri mücadelenin bir sonucudur. International Labor Office (Uluslararası İşçi Bürosu) ILO ise ilk olarak SEWA'nın mücadelesinin baskısı altında 1990 da evde çalışan işçilerin koşullarının tartışıldığı bir toplantı düzenledi. Toplantıda işçi, işveren ve hükümet temsilcileri vardı. Baştan bu konuda uluslararası standartlar oluşturulmasına gerek olmadığı kararını verdiler ancak 1993 de uluslararası standartlar oluştumlması gerektiğini, ILO gündemine aldı. 1996, 20 Haziranda çıkan ILO sözleşmesinde, evde çalışan işçiler işçi olarak kabul ediliyorlar ve onların da yasal asgari ücret, sosyal güvenlik yasaları, analık hakkı, sağlık ve güvenlik tedbirleri, aynıncılığa karşı koıunma ve örgütlenme hakları olduğu kabul ediliyor. Ayrıca evde çalışanlarla ilgili resmi istatistikler, kayıtlar oluşturulmasını, aracıların düzenlenmesini ve evde çalışanlara tavsiye, eğitim ve örgütlenmelerinin sağlanmasının koşullarını da belirtiliyor. (Bkz. Ek. 6)
10 36 Befk1s KÜMBETOGLU SONUÇ nasıl Türkiye' de ekonomik globalleşme ve krizierin formal sektörde çalışan kadın işgücüne yansıdığı tartışılmakla aynı sürecin formal sektör dışındaki sonuçları henüz gündeme gelmemektedir. Oysa aynı sürecin informal sektörde çalışan kadınların sayısını çoğalttığı, buna karşılık çalışma koşulları ve ücretleri daha da kötüye götürdüğü bilinmektedir. (Ansal, 1995). Evişçilerinin artan sayısına karşın onların hakları ve kazandırılması gereken yasal çerçeve göz ardı edilmektedir. Burada evişçilerin dünya ölçüsünde oluşturmaya çalıştıkları uluslararası ağı'da gündeme getirmek, bu ağ içinde yer alarak uluslararası kazanımların Türkiye'ye yansımasma çalışmak gerekmektedir. Bu nokta da bir ilk adım olarak Home Net (International Network for Homebased Workers) in yayınladığı dergi İstanbul Ümraniye'de gerçekleştirilen ve ev işçilerinin katıldığı bir uygulamalı araştırmanın* tanıtilması ile (Home Net, No: 8 Sonbahar, 1997) başlanmış ve Türkiye'de evişçilerinin haklarının komnması ve örgütlenmeleri doğrultusunda çalışmaların sürdürüleceği belirtilmiştir. Bugün evde çalışma, sanayi devriminden sonraki dönemlerdeki, eski model bir çalışma olarak bilinmekle birlikte, ekonominin hayati ve büyüyen bir parçasını oluşturmaktadır ve bu da emeğin globalleşmesi, rasyonalizasyonu ve düşük maliyetlerle temelden ilişkilidir. Bu çalışma biçimi de informal sektörün diğer biçimlerinde olduğu gibi hem modern, hem de geleneksel işleri kapsar, hem şehirlerde hem kırsal kesimlerde; hem gelişmiş hem de azgelişmiş ülkelerde ve dünyanın her yerinde geçerli bir çalışma biçimi olarak yaygınlaşmıştır. Evde çalışanlar, kapitalistin faiz, ısıtma, aydınlatma vb. giderlerini de paylaşmaktadırlar. Bu paylaşma, makinaların bakımını da kapsamaktadır. Ayrıca tehlikeli maddelerle (tutkal, çözücü, vernik, boya, temizleyici madde vb.) ve fabrikalarda olması zorunlu olan işçi sağlığı- iş güvenliği tedbirleri olmaksızın çalıştıklarından sağlıkları tehlike altındadır; Ergonomi bilinmez, gürültü, titreşim, ısı ve nemden etkilenirler. (Çağa, 1996) Eski model bir çalışma biçimi olarak görülüp, bu alanda çalışan kadınların geri bir üretim biçiminde çalışan kadınların desteklenmesi ve dolayısıyla geri bir üretim biçiminin desteklenmesi olarak gören ve kadınların emek piyasasındaki ikincil konumlarının daha da pekiştirilmesi sonucunu getireceğine ilişkin yaklaşımlar, ekonomik globalleşmenin iş ve emek piyasalarında yarattığı değişimleri göz ardı etmektedir. Fason üretim ve bu üretimin ev lerdeki işgücü kadınlar dünya ölçüsünde bazı sektörlerdeki üretimin önemli bir bölümünü sağlamaktadırlar. Ev işçilerinin korunmasız ve her türlü sömürüye açık çalışma koşulları yeni steklemektir. Üretim biçimi "geride" olsa kadınların ortaya çıkardığı ürünler modern kapitalist pazarın metalarıdır. Ücretleri, çalışma koşulları, hukuki olarak bir sözleşmeyle belirlenmiştir ancak, yeni tanımı ile ev işçisi kadınlar görünmeyen katkıları ile haneleri ve ekonominin bir çok sektörü için vaz geçilmezlerdir.
11 EKONOMİK YAKLAŞlM 37. Üretim biçimi "geride" olsa kadınların ortaya çıkardığı ürünler modern kapitalist pazarın metalarıdır. Ücretleri, çalışma koşulları, hukuki olarak bir sözleşmeyle belirlenmiştir ancak, yeni tanımı ile ev işçisi kadınlar görünmeyen katkıları ile haneleri ve ekonominin bir çok sektörü için vaz geçilmezlerdir. Ek. 1. (Tablo. 1) KADlNLARlN EKONOMİK. FAALİYET ORANLARINDA GENEL DEGtŞlM Kadınların Ekonomik Faaliyetlerinin Erkeklerin Ekonomik Faaliyetlerine % olarak oranı Ülkeler o/o o/o Kanada Amerika Japonya Fransa İspanya İngiltere İtalya Yunanistan Türkiye Litvanya Ukranya Filipinler İran Tunus Suriye Ürdün 7 13 Kaynak: Birleşmiş Milletler Gelişme Projesi, 1995 (UNDP, 1995, Annex Tablo:A2-3. A world Statistical Survey Series, Reports and Documents No: 23 Cenova 1995.
12 38 Befk1s KÜMBETOGLU Ek. 2. Tablo.2 Kadınların İşgücüne Katılım Oranlan Ülkeler Kanada France Germany İtaly S w eden İngiltere Amerika Kaynak: J. Jenson, E. Hagon, C. Reddy Feminization of the Labour Force: Paradoxes and Promises Polity Press 1988 Cambridge. Ek. 3 (Tablo. 3) Kısmi Süreli Çalışma Oranlan Ülkeler Kanada Fransa Almanya İtalya İsveç İngiltere Amerika Kaynak: J. Jenson, E.Hagen, C. Reddy Feminization of the Labour Force: Paradoxes and Promises Polity Press 1988 Cambridge.
13 EKONOMİK YAKLAŞlM 39 Ek. 4 (fablo.4) IŞGÜCÜ PlY ASASINDA KADINLARIN DURUMU (1996) Kentsel Alanda Kadın İşsizliği %60 İşsiz bu kadınların sadece % 14'ü iş arıyor. Iş arayan kadınlar içinde iki kadından biri sadece ilk okul eğitimli Kentsel alanlarda 12 ve daha yukarı yaşlardaki kadınların% 14.82' si çalışıyor İş aramayan kadınların %79'u evli ve çocuk sahibi İstihdamdaki kadınların %54'ü sosyal güvenliğe sahip değil. İşgücü piyasasında (kentsel ve kırsal) toplam kadın katılımı %30 Kaynak: l990'larda Türkiye'de Kadın. DIE, 1996 Ek: S KADlN VE ÇAliŞMA KONUSUNDA BAZI SORULAR VE DEGERLENDİRMELER Kadın ve çalışma konusunda: - Neden eviçi evdışı ayırımı var? -Her kültürde farklı biçimlerde tanımlanan "çalışma" "iş" kavramları kadına ait çalışma ve iş değerlendirmelerinde ortak bir yargıyı niçin taşır "Kadının yeri evidir" - Kadının ve Çalışmasına ait değerlerin temelinde, "Kontrol" "Kamusal alandan dışlama" "Ailenin hassas dengelerinin bozulması" "Kadının emek ve enerjisinin sadece hane içinde kullanılması" - "ve sadece yedek, ucuz emek gücü gerektiğinde kullanılması yatar" - Kadınlık İdeolojisinde, ailenin refah artarken, evdışı çalışmaya gitmek zorunda olmamak bir statü göstergesi olarak erkeğin konumunu olumlarken, ailenin parasal kaynakları kısıtlı olduğunda da erkeğin namusunun bir göstergesi olarak yine aynı işlevi görür. Yani, kadının çalışmaması. -Orta sınıfta kocanın ekonomik konumunun bir göstergesi, işçi sınıfında kocanın namusunun bir göstergesidir.