Moliere ve Tartuffe
Mizahla şaklabanlık arasında oldukça büyük bir fark vardır, ancak her ikisi komedi başlığı altında birbirine karıştırılır. Şaklabanlık basit şakalara, taklitlere, komik kaba sözlere dayalı, sadece güldürmeye yönelik bir gösteridir. Genel olarak komik kaba saba sözlerden ya da sakarlıklar ve aptallıklardan kaynaklanan hareketlerden oluşur.
Mizah ise özü itibarıyla aslında zehir zemberek bir eleştiridir. Ancak bu zehir, sevgiliye tatlı bir şaraba karıştırılmış olarak sunulur. Burada amaç sevgiliyi uyutmak değil bilakis gözünü açıp düşünmesini, olan bitenin farkına varmasını sağlamaktır.
Charlie Chaplin filmlerini düşünün. Adam oradan oraya koşturur, merdivenlerden yuvarlanır, polislerden kaçar, bin bir türlü sakarlık yapar. Şaklabanlık gibi gözükür bütün yaptıkları. Ancak “Modern Zamanlar” filminde, 1930’lu yıllarda ABD’de yaşanan ekonomik çöküntü ile bunun yol açtığı sosyal ve insani dram anlatılır. İsterseniz Chaplin’in sakarlıklarına gülersiniz, isterseniz oturur düşünmeye başlarsınız.
Bu tarz mizahın bizdeki en güzel örneklerini de edebiyat alanında Aziz Nesin vermiştir. Öykü ve taşlamalarında mizahi bir anlatımla siyasi ve toplumsal eleştiri yapmıştır.
Ancak mizahın çok riskli bir tarafı da var. Ne kadar başarılı olursanız o kadar tehlikeye düşersiniz. Zira söyledikleriniz ve yazdıklarınız bazılarının canını sıkar. Amerika gibi gelişmiş (!) bir ülkedeyseniz sizi komünistlikle suçlarlar ve ömrünüzün geri kalanını sürgünde geçirirsiniz (Charlie Chaplin). Türkiye’de ise çözüm çok daha basit: Doğrudan yakmaya çalışırlar (Aziz Nesin).
Bütün bunları okuduktan sonra, şimdi orta öğretim yıllarınıza geri dönün ve Moliere hakkında neler öğrendiğinizi bir düşünün. Benim hatırladıklarım şunlar: Moliere bir Fransız komedi yazarıdır. Pek çok tiyatro eseri yazmıştır. Bunların en ünlüsü Cimri’dir.
Moliere en önemli oyun yazarlarından biridir, çünkü komediyi bir araç olarak başarıyla kullanarak aslında toplumsal eleştiri yapmaktadır. Hepimizi, “Moliere…” denince “Cimri!” diyecek kadar şartlandıran eğitimimiz, Cimri’nin anlam ve önemini ise nedense hep atlamıştır.
Geçen sene Cimri’yi Haluk Bilginer’in Oyun Atölyesi’nde seyrettim ve Moliere’in neden büyük olduğunu o gün o yaşımda öğrendim. Esas olarak Cimri insanın hep daha fazlasını isteme, elde ettiğinde ise biriktirme, kesinlikle harcamama, dolayısıyla aslında hiç yaşamama eğilimini eleştirir. Harpagon’un yıllardır biriktirdiği ve herkesten itinayla sakladığı bir serveti vardır. Ailesi ve etrafındakiler ise sürekli olarak bu servetten faydalanma peşindedir. Sonuçta Harpagon’un tüm hayatı servetini korumak, ailesininki ise serveti araklamak üzerine kurulmuştur. Başka hiçbir şey düşünmezler ve bir hırgür içinde hayatlarını geçirirler. Evet, komik bir oyun, ama üzerinde düşündükçe ve gerçek hayattaki yansımalarını gördükçe korkunçlaşmaya başlıyor…
Bu sezon ise Moliere’in bir başka önemli oyunu olan Tartuffe iki ayrı tiyatro tarafından (İstanbul Devlet Tiyatrosu ve Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları) sergileniyor. Oyun dindarlık maskesi altında insanları sömürenleri ve sömürülmeyi hiçbir sorgulama yapmadan doğrudan doğruya kabul edenleri eleştiriyor. Tabii ki yine mizah yoluyla… İstanbul Devlet Tiyatrosu’nun sergilediği Tartuffe oyun içinde oyun şeklinde tasarlanmış. Bir taraftan Tartuffe oynanırken bir taraftan da oyunu sergileyen tiyatronun hikâyesi anlatılıyor. Oyunun sonunda tiyatro, Tartuffe sergilendiği için kapatılıyor. İlginç ve güzel bir yorum. Fırsat varken izlenmeli, çünkü bu konudaki bir oyunun bir sezondan fazla sergilenme ihtimali çok düşük…