

ARYKANDA TARİHÇESİ
Yüksek Kayalığın Yanındaki Yer" Arykanda ... Homeros'un yedi renkli denize sahip ülke olarak betimlediği dünün Likya'sı, bugünün Teke Yarımadası'dır. Likya, tiyatroları, stadyumları, hamamları, su sarnıçları, kaya mezarları ve labitleri ile bir açık hava müzesidir . Batılı gezginlerin sıklıkla İsviçre Alpleri'ne benzetmiş oldukları Aykırçay Vadisi'ndeki Arykanda kentinin tarihi en eski M.Ö. 2000 başlarına kadar gider. M.Ö. 6'ıncı yüzyıldaki Pers istilasını takiben Batı Anadolu'nun kültür ve sanat alanında parlamasının etkileri Arykanda'da da görüıür. M.Ö. 400'lerde ise Büyük İskender tüm Batı Anadoluyu kendisine bağlar. 4 'üncü yüzyıldaki kazı buluntuları ışığında, Arykanda için sönük bir dönem izlenimi vardır. Roma döneminde ise Arykanda, zengin bir yerleşim yeridir. Bu dönemde Roma'ya bağlı diğer Likya kentleri gibi Arykanda da "Pax Romana"nın sağladığı barış ve güvence ortamından istifade eder. Yine bu dönemde, Arykanda'ya kendi sikkesini basma yetkisi de verilmiştir. Ağustos M.S. 240 tarihi depreminde Likya'nın pek çok kenti gibi, Arykanda da yıkım görür. Artık eskinin zengin kentinde ekonomik sıkıntılar MS. 4'üncü ve 5'inci yüzyılda büyük boyutlara ulaşır. Erken Bizans döneminde küçük bir psikoposluk ve yerleşim olarak yaşamını sürdüren Arykanda'nın talihi Arap akınları ve ardından gelen haçlı seferleri sonunda da değişmeyecektir. 11'inci yüzyıldan itibaren yöreye Türkmenler hakim olur. Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde de Arykanda ve çevresinde iskan devam etmektedir. Charles Fellows'un 1838 yılındaki ziyaretine kadar Arykanda ile bağlantısı bilinmeyen ama ismi büyük olasılıkla antik isminden türeyen Arif Köyü ufak bir yerleşim yeri olarak yaşamını günümüze dek sürdürmüştür.
Not: Arykanda ismi, Anadolu'nun yerli dili olan Luvice'de "Yüksek Kayalığın Yanındaki Yer" anlamına gelir.


ARYKANDA ÖREN YERİ HAKKINDA
Doğasıyla olduğu kadar, klasik bir kentte bulunması gereken hemen her türde ve iyi sayılacak ölçüde korunmuş yapılarıyla Arykanda; çok yakında, eski eserleri ve doğayı sevenler için görülmeden edilemeyecek bir kent olacaktır inancındayım. Kuzeyden çok sarp, dimdik Şahinkaya; doğu ve batıdan geçit verebilecek yerleri ufak duvarlarla kapatılan; güneyde ise yapıların teras duvarlarının kademeli sur oluşturduğu bu korunaklı kent orman içinde oluşuyla daha da gizlenmiş, güvenli bir yer halini gelmiştir. Şahinkaya'nın batı tarafında birçok önemli geçit veya yolu kontrol edebilecek konumdaki gözetleme kulesi dikkate alınmazsa; kuzeyden güneye doğru eğimli teraslar üzerinden uzaktan ancak birkaç teras duvarı farkedilebilen kentte bu kadar çok yapının bulunabileceği düşünülemez - beklenemez. Ören yeri planından yatay eğrileri (münhanileri) okuyabilen veya arazide yaklaşık 10-15 metre kot farkı saptayabilenler kent içinde doğu-batı yönündeki falezi ve kuzey-güney yönündeki sel yatağını hep göz önünde tutarak şu kalıntıları doğudan batıya doğru göreceklerdir.
1. bir grup anıt mezar ve lahit - sel yatağı - batı ucunda kutsal alan olan Stadion - üst tarafı mezarlar ve evlere, alt tarafı Ticaret Agorası'na ait kalıntılar - Helios Tapınağı - Bouleuterion (Halk Mecli Binası) - Sebasteion (İmparatorlara Tapınım Yeri) - Sarnıç
2. Anıt Mezar Binaları - sel yatağı - Tiyatro - Yamaç Hamamı - doğu batı doğrultusunda falezlerin batı ucunda kuzey güney falezine kadar mağara ve Anıt Mezarlar
3. Anıtsal Mezar Binaları - sel yatağı - Devlet Agorası - Odeon - Prytaneion (Prytanlar Meclisi-Köy Evi) - Anıtsal Nymhaion (çeşme) - Batı Villası
4. Doğu Nekropolü'nün kalabalık Anıt Mezarları - Nekrepol Kilisesi - sel yatağı - Büyük Bazilika - Traineion - Latrina - Doğu Villası - Yamaç Evleri - Mağara Mezarlar
5. Anıtsal Mezar Binaları - Hamam/Gymnasium Kompleksi - sel yatağı - 5. ve 6. hamamlar - Özel Evler, İşlikler - Prestijli Yapı 6. Anıtsal mezar Binaları - sel yatağı - Küçük Hamam - Nal Tepesi Hamamı ve Şaraphane - Ezim Evi Bu kadar kalıntıyı plana değil de alana bakarak sığdırabildiniz mi? Eğer gelirken -hangi yönde olursa olsun- uyarılmamışsanız Arykanda için "görünmeyen kent" tanımlaması bile yapılabilir. Nal tepesi önünde Şahinkaya'ya dönerek sağ yanınızdaki kent planında veya elinizdeki planda bu yapıların yerlerini saptayabiliyorsanız yaklaşık 40 yıldır burada çalışan bir kişi olarak benim kadar kenti tanımışsınız demektir. Kuşkusuz yörede "suyun gözü" diye bilinen "Aykırı Çay" kaynağı çevresindeki kaya mezarlarını, çok büyük bir mühendislik becerisi olan su yollarını görmeden Arykanda'yı terk etmeyiniz. İsmi ve buluntuları nedeniyle M.Ö. 3000 sonu M.Ö. 2000 başından itibaren yerleşim gören ve M.Ö. 5. yüzyıl'dan sonra mevcut yerinde kesintisiz iskana tanık Arykanda kentini "ahalisi zevk ve sefaya düşkündür, tembeldir..." şeklinde tanımlayan bazı antik yazarların görüşleri karşısında "siz ne dersiniz?" yargılayın. İyi gezmeler, mutluklar.
Kazı Başkanı Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu