ABD hegemonyasının yerini alacak yeni bir dünya düzeni mi doğuyor?
Washington liderliğinin engelleyemediği, giderek çok kutuplu, kültürel olarak çeşitlenen bir dünya düzeni nihayet ortaya çıkıyor gibi görünüyor. 1945-1991 yılları arasında iki kutuplu dünya düzeni, bunun ardından tek kutuplu Amerikan düzeni, sonrasında...
Çin'in küresel yükselişi ve Rusya'nın yenilenen atılganlığı, Amerika Birleşik Devletleri liderliğindeki sözde liberal dünya düzeninin dayanıklılığı hakkında hararetli tartışmalara yol açıyor.
Bu küresel çatışmanın birçok yönü var: Orta Doğu, Ukrayna ve Güney Çin Denizi'ndeki çatışmalar; Rusya'ya karşı ABD ve AB yaptırımları; Çin'e karşı ticaret savaşı; siber savaş, 5G ve telekomünikasyon ağı güvenlik gerilimleri; Venezuela krizi; Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi; ve son olarak, ama en az değil, Batılı olana alternatif ve dolardan bağımsız bir finansal sistem arayışı.
Mevcut uluslararası kurallar ile ilgili olarak, bunların nasıl ve kim tarafından değiştirilip değiştirilmeyeceği konusunda bir tartışma var. 1945-1991 yılları arasında iki kutuplu dünya düzeni, bunun ardından tek kutuplu Amerikan düzeni, sonrasında Washington'un liderliği tarafından engellenemeyen giderek çok kutuplu, kültürel olarak çeşitlendirilmiş bir dünya düzeni mi nihayet ortaya çıkıyor?
İran devrimi
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in 2007 Münih Güvenlik Politikası Konferansı'ndaki konuşması, 2008 mali çöküşü, Xi Jinping'in 2013'te Çin'de iktidara gelmesi ve ardından Asya Altyapı Yatırım Bankası ve Kuşak ve Yol projesinin başlatılması ve Avrupa popülist dalgası, böylesi bir geçişe yönelik çok önemli adımlar olarak kabul edildi.
Ancak bu yeni çok kutuplu güçlerin ortaya çıkmasından çok önce, 1979 devrimi aracılığıyla Batı liberal dünya düzenine sistematik bir meydan okuma başlatan İran oldu.
Devrim, Batı'nın laik siyasi modelini küçük düşürecek bir şekilde dini, siyasi ve sosyal bir model başlattı. Görünüşte uzlaşmaz iki unsuru birleştirdi: teokrasi ve demokrasi.
Ayetullah Humeyni, cumhuriyetçi bir sistem aracılığıyla hem Tanrı hem de halk egemenliği tarafından meşrulaştırılan bir hükümet tasarladı. İran'ın Batı ile olan sorunlu ilişkisi de dahil olmak üzere müteakip tarihi, etkileşim halindeki bu iki zıt kutup tarafından yaratılan gerilimler etrafında dönmüş ve sonuçta kapatılamaz bir anlayış boşluğu yaratmıştır.
Batı, çağdaş ve laik dünyamızda bir halk devriminin dindar, toplumun geleneksel değerlerine dayalı bir hükümet yaratabileceği fikriyle asla uzlaşmadı.
Birdenbire İran, yüzyıllardır süren aydınlanma düşüncesine meydan okumaya başladı. Sovyetler Birliği tam on yıl sonra çöküşüne yol açan son ıstırabına girerken, İran Batı liberal kapitalizmine ve laikliğine yeni bir meydan okuma başlattı.
'Westoxification-Garpzede-Batılılaşma-Kendi Kültürüne Yabancılaşma' sorunu
İran toplumu ve dini kurumları, yabancı empoze edilen modellere karşı her zaman güçlü bir duyarlılık beslemiştir. 20. yüzyıl boyunca bağımsız gelişimi Batı ve müttefikleri tarafından engellendi ve baltalandı, bu da İran'ın Batı ile olan ilişkisinin çatışma ve hegemonik baskıya dayanan bir ilişki olduğu görüşünü güçlendirdi.
Bu, yabancılar, özellikle de Batılı bağlamında, garpzede ("Westoxification-Batılılaşma-kendi Kültürüne Yabancılaşma" anlamına gelen Farsça bir terim) olarak bilinen, İslam'la geleneksel, tarihi ve kültürel bağlara zarar verdiği için Batı'ya olan hayranlığı ve bağımlılığı suçlayan ulusal bir kimliğe dönüştü.
Bu kavram Batı'yı ayrım gözetmeksizin taklit etmeyi savunuyor, ahlaki gevşeklik, sosyal adaletsizlik, laiklik, dinin değerinin düşürülmesini ve para takıntısının iddia edilen tehlikelerine işaret ediyor.
Kırk yıl sonra, bir dereceye kadar, Amerikalıların, Avrupalı popülistlerin ve hepsinden önemlisi Rus ve Çinli liderlerin bazı seçmenleri şimdi Batı liberal sisteminin eksiklikleri hakkında benzer görüşleri paylaşıyor.
Nihayetinde, 20. yüzyılın gün batımı ve 21. yüzyılın şafağı, terörizm ve sonuçlarıyla silinmez bir şekilde damgalandı. Yakın zamanda ve erken vefat eden ünlü İngiliz tarihçi Michael Axworthy'nin parlak bir şekilde ileri sürdüğü gibi: “1979 yılından sonra, Orta Doğu'nun tarih ve kültürünün konuyla ilgisi olmadığı varsayımı üzerinde artık çalışmayacağız.”
Ahlaki bir zorunluluk
Son kırk yılda İran, Washington'un Ortadoğu'daki politikalarına ve çıkarlarına sistematik muhalefet yoluyla ABD liderliğine karşı ana rakiplerden biri haline geldi.
Batı'nın İran hakkında bildiğini iddia ettiği şey genellikle yanıltıcıdır veya basitçe yanlıştır, ancak Tahran'ın politikaları, aceleci veya yanlış klişelerden kaçınmak için uygun çerçevede değerlendirilmelidir.
İran'ın nükleer hırsları ve bölgesel müdahalesi, ABD, onun Avrupalı ve Arap müttefikleri için sürekli bir endişe kaynağı olurken, Tahran'ın devrimci önderliği için bu, görünüşe göre Washington, Kudüs ve Riyad'da beslenen, algılanan rejim değişikliği projelerine karşı bir ileri savunma biçimidir.
Batılı uzmanlar, İran'ın politikalarının, İmam Hüseyin'in MS 680'de Kerbela'da şehit olmasının yeniden yorumlanmasından ve ardından Ali Şeriati ve Ayetullah Humeyni tarafından desteklenen On İki İmamcı Şiiliğin siyasileştirilmesinden kaynaklanan dini görev tarafından belirlendiği gerçeğini görmezden geldi veya hafife aldı.
Bu çerçevede Filistin sorunu ve birçok Arap ve İslam ülkesindeki (Lübnan, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt, Bahreyn, Yemen ve Pakistan) Şii topluluklarının tarihsel durumu, devrimci seferberliği hak eden baskı ve adaletsizlik biçimleri olarak çerçevelenmiştir.
İran için, küresel baskı ve adaletsizliğin ana itici gücü olarak kabul edilen Batılı ABD liderliğindeki modele ve bununla ilgili politikalara muhalefet, bir tür ahlaki zorunluluk haline geldi.
Şimdiye kadar, Washington'un Ortadoğu'daki planlarına karşı amansız ve başarılı bir meydan okuma yoluyla, Washington'un düşüş algısını körüklemede şaşırtıcı derecede etkili oldu. (Marco Carnelos / Midle East Eye)
Marco Carnelos, eski bir İtalyan diplomattır. Somali, Avustralya ve Birleşmiş Milletler'de görev yapmıştır. 1995 ve 2011 yılları arasında üç İtalyan başbakanının dış politika kadrosunda görev yaptı. Daha yakın zamanlarda İtalyan hükümeti için Ortadoğu barış süreci koordinatörü ve Kasım 2017'ye kadar İtalya'nın Irak büyükelçisi olarak görev yaptı.