Sıcaklık ölçen aygıtlara termometre ya da sıcaklıkölçer denir. Termometre sözcüğü Yunancada sıcaklık anlamına gelen termos ile ölçü anlamına gelen metron sözcüklerinin birleşiminden oluşur. Bu aygıtlar yiyecek gibi katı, su gibi sıvı ve hava gibi gaz halindeki maddelerin sıcaklığını ölçebilir.
Sıcaklığı Hangisiyle Ölçsem Acaba?
Bir nesnenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu söyleyebilmek için termometrelere gereksinim duyarız. İnsanlar değişik amaçlar ve durumlar için farklı termometreler kullanır. Tıpkı insan bedeninin, bir gezegenin ya da demirin sıcaklığını belirlemek için kullanılan termometreler gibi.
Sıcaklık ölçmek için üç temel ölçü birimi kullanılır: santigrat, fahrenhayt ve kelvin. Metrik sistemin bir parçası olan santigrat, en sık kullanılan ölçü birimidir. C harfiyle gösterilir. Sıcaklık ölçülürken suyun kaynama ve donma noktası referans alınır. Suyun donma noktası 0 derece santigrat (0°C) ve suyun kaynama noktası da 100 derece santigrat (100°C) kabul edilmiştir.
Bir başka sıcaklık ölçüsü birimi de fahrenhayttır. Bu ölçü biriminde suyun donma noktası 32 derece fahrenhayt (32°F), kaynama noktası da 212 derece fahrenhayt (212°F) kabul edilir. Fahrenhayt birimi F harfi ile gösterilir.
K harfi ile gösterilen kelvin sıcaklık birimini genellikle bilim insanları kullanır. Kelvin çok hassas bir ölçüm sağlar. Bilim insanları uzayın derinliklerindeki soğuk nesnelerin sıcaklıklarını onunla ölçer. Bu ölçü biriminde suyun donma sıcaklığı 273 kelvin ve kaynama sıcaklığı da 373 kelvin kabul edilmiştir.
Sıvı termometreler
Elektronik termometreler
Başka termometreler
Sıvılar, ısındıklarında düzenli ve ölçülebilir şekilde genişler. Bu nedenle en sık kullanılan termometreler dar bir cam tüpün içine bir sıvı konarak yapılan termometrelerdir. Bu termometrelerde genellikle cıva kullanılır. Ayrıca tolüen, etil alkol, gazyağı, petrol eteri ve pentan gibi sıvılarla yapılan termometreler de vardır.
Sıvı termometrelerde cam tüpün içine yerleştirilen sıvı, ısındıkça yükselir. Sıvının yükselmesi sıcaklığın arttığını, sıvının alçalması da sıcaklığın düştüğünü gösterir. Termometrelerin üzerinde genellikle hem fahrenhayt hem de santigrat değerleri yazılır. Sıvının termometre üzerinde karşılık geldiği sayıya bakılarak sıcaklığın kaç olduğu anlaşılır.
Sıvı termometrelerin kullanılabileceği yerler, termometrenin içindeki sıvıya bağlıdır. Örneğin cıva, -38,83 santigrat derecede katı hale geldiğinden cıvalı bir termometreyle bu sıcaklığın altı ölçülemez.
Kelvin termometreleri, ışımadaki küçük değişiklikleri bile saptayabilen ve genellikle elektrikle çalışan aygıtlardır. Sıcaklıktaki bu değişiklikler bazen o kadar küçük olur ki cıvalı termometrelerin bunu fark etmesi iolanaksızdır.
Elektronik termometreler, termistör adı verilen elektronik devre elemanıyla çalışır. Termistörün direnci, sıcaklığa bağlı olarak değişir. Bir bilgisayar da dirençteki bu değişimi kaydeder ve sıcaklık ölçüsüne dönüştürür.
Bir başka ilginç termometre de hap termometredir. Sporcuların ve astronotların kullandığı bu termometreler tıpkı bir hap gibi yutulur. İçinde sıvı kristalleri olan silisyum kaplı hap termometre yutulduktan iki saat sonra bedendeki sıcaklık değişimlerini ölçmeye başlar. Yakınındaki bir aygıta ölçüm değerlerini iletir. Ortalama 18-30 saat sonra da sindirim sistemi tarafından bedenden dışarı atılır.
Ölçü Birimleri
Termometre Çeşitleri
Kızılötesi termometreler sayesine uzaktaki bir nesnenin sıcaklığı, yakınına gitmeye gerek kalmadan saptanabilir. Bu termometreler, kızılötesi ışımayı çok uzaklardan bile saptayabildiği için astronomlar uzaydaki sıcaklıkları da kızılötesi termometrelerle ölçer. Örneğin 1965’te uzayın sıcaklığının 3 K (-270 derece santigrat) olduğunu bu şekilde keşfetmişlerdir.
Kızılötesi termometreler
Tıbbi termometreyi, 1866’da Thomas Allbutt icat etmiştir.
Santigrat-Fahrenhayt Dönüşümleri
°C’den °F’ye dönüştürülürken sıcaklık değeri önce 9’la çarpılır, sonra 5’e bölünür. Sonuca 32 eklenir.
°F’den °C’ye dönüştürülürken sıcaklık değerinden önce 32 çıkarılır, sonuç 5’le çarpılır ve 9’a bölünür.
Kriyometre ve Pirometre
Uzaktan ölçüm yapmaya olanak veren kriyometre ile çok düşük sıcaklıklar ölçülür. Bilim insanları bu aygıtı uzay araştırmalarında kullanır. Buna karşın, çok yüksek sıcaklıkları ölçebilen pirometreler vardır. Pirometreler de genellikle demir çelik endüstrisi gibi çalışılan sıcaklıkların yüksek olduğu sektörlerde kullanılır. Bu termometreyle demir gibi çok yüksek sıcaklıkta eriyen metallerin sıcaklıkları ölçülür.


Bu içerik NATIONAL
GEOGRAPHIC KIDS TÜRKİYE tarafından sağlanmıştır.