Matematiğin temelini atan Müslüman alim; Battani
Matematiğin temellerini atan Müslüman bilim adamı Battani, trigonometrinin babası kabul edilir. En büyük astronomlardan biri olan Battani, çalışmalarıyla kendinden asırlar sonra gelen Kopernik, Johann Müller gibi Batılı bilim adamlarının ufuklarını açtı ve onların çalışmalarına öncülük etti. Peki, çığır açan astronom ve matematikçi Battani hangi ilklere imza attı?
Giriş Tarihi: 19.10.2019
15:15
Güncelleme Tarihi: 20.05.2020
14:27
İslam astronomlarının en büyüklerinden Battani'nin ismi Batı kaynaklarında lbetanius, Albategnus veya Albategni şeklinde anılır. 9. yüzyılın ilk yarısında Harran civarındaki Battan'da doğan âlimin doğum tarihi ve çocukluğu hakkında bilgi bulunmaz.
Künyesinin yanında Battani'nin astronomi aletleri icat ve imal etmedeki maharetinden dolayı babasının, astronomi aletleri ustası Câbir b. Sinân el-Harrânî olduğu düşünülür.
Geometri, teorik ve pratik astronomi ile astrolojide önde gelen bilginlerden ve meşhur gözlemcilerden biri olan Battani, güneş ve ay gözlemlerine ait tablolar verip yeni buluşlarını açıkladığı yıldızların yerlerini ve hareketini gösteren çok önemli bir zîc yazdı. Bu eserde beş gezegenin hareketlerini ve bunlarla ilgili astronomik hesapları verdi.
Bağdat'a gidip bilimsel çalışmalarını burada sürdüren Battani, Bağdat bilim çevresinde tanınmış hatta B
iruni'nin eserlerinde kendisinden hayranlıkla bahsetmiştir.
Battani, 71 yaşındayken Bağdat dönüşü Dicle Nehri kenarındaki Samarra şehri civarında yer alan "Kasr-ı Cis"de vefat etti.
EN BÜYÜK MÜSLÜMAN ASTRONOM
Antakya'da 23 Ocak ve 2 Ağustos 901 tarihlerinde bir güneş ve bir ay tutulmasını gözleyen Bettani, bu gözlemlerden kendisi zîcinde bizzat bahsetti.
Rakka'da yaptırdığı rasathanede kırk yıl çalışan Bettânî, Zîc-i Sâbî adlı eserinde güneşin çeşitli hareketleri, mevsimlerin süresi, ay ve diğer gezegenlerin hareketleri, ayın görünme şartları gibi astronomi olayları hakkında bilgiler verdi. Astronomi ilmine büyük katkıları bulunan bu eser, Bettânî'nin Doğu ve Batı'da büyük bir şöhret olmasını sağladı.
İMKÂNSIZ DENİLEN OLAYI İSPATLADI
Büyük bir doğrulukla ay tutulması -
husûf- dairesinin eğimini, senenin devrini hesapladı. 1 güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesapladı. Bu değer de 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olan gerçek değere çok yakındır.
Batlamyus'un imkansız dediği halka şeklinde güneş tutulmasının mümkün olduğu sonucunun çıkaran Bettânî, ayın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metodu geliştirdi. Küresel trigonometriyi formülleştiren âlim bu konuda birçok problemi çözdü. Böylelikle de Batlamyus teorisini yıktı.
Bettanî tutulum düzleminin eğikliğini, dönencel yılın ve mevsimlerin uzunluğunu, Güneş'in gerçek ve ortalama yörüngelerini çok doğru olarak belirlediği bu yapıtında, Ptolemaios'un gözlem sonuçlarındaki birçok yanlışı da düzeltti. Ilım noktalarının devinmesini göz önüne alarak, Güneş'in yeröte noktasının Ptolemaios'un söylediği gibi sabit olmadığını, bu nedenle ortalama ve gerçek zaman arasındaki farkı veren
zaman denkleminin yüzyıllık yavaş bir değişikliğe uğradığını ilk açıklayan Bettanî'dir.