

I-KONFERANS İLE İLGİLİ GENEL AÇIKLAMALAR
1.Dünya Savaşı sonucu imzalanan barış antlaşmalarından belki de en önemlisi Lozan Barış Antlaşmasıdır.Bunun sebebi olarak da yeni bir devletin kurucu antlaşması olması gösterilebilir.Gerçekten de Türkiye, Osmanlı İmparatorluğunun büyük mirasından yeni bir devlet oluşturmayı başarmıştır.Bu devletin temeli de Lozan Antlaşması olmuştur.
Konferansa katılım açısından İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya çağıran devlet sıfatıyla yer almışlardır.Türkiye, Yunanistan, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven Devleti ve A.B.D. diğer taraflardır.Ayrıca Boğazlarla ile ilgili bölümde S.S.C.B.; Trakya sınırı ile ilgili bölümde de Bulgaristan toplantıya katılmıştır.
Konferans, 20 Kasım 1922 tarihinde başladı.Bu ilk bölümde özellikle Musul, Osmanlı borçları, İstanbul ve Boğazlar konularında büyük anlaşmazlıklar çıkmıştır. Bu bölümle ilgili hazırlanan rapor, 31 Ocakta Türk heyetine verildi.4 gün içinde cevap verilmesi istendi.Ancak cevap verilmeyince görüşmeler kesildi.
İkinci kısım, 23 Nisanda başladı.Musul konusu dışındaki problemlere büyük ölçüde çözüm bulundu.Musul konusunun da daha sonra gündeme gelmesi kararlaştırıldı.Türkiye, Osmanlı borçları konusunda kendi payına düşeni ödemeyi kabul etti.Boğazlar konusunda büyük ölçüde Türk tarafının istediği oldu.Sonuç olarak Lozan Barış Antlaşması, tamamlayıcı nitelikteki 17 sözleşme ve diğer metinler 24 Temmuz 1923 tarihinde taraflarca imzalandı.Büyük Millet Meclisi, bu antlaşma ve eklerini 23 Ağustosta onayladı.
Toplam 143 maddeden oluşan Lozan Barış Antlaşması, beş ana bölüme ayrılmıştır:
I- Siyasi Hükümler
II- Mali Hükümler
III- Ekonomik Hükümler
IV- Ulaşım, Haberleşme,Sağlık
V- Genel Hükümler
Sonuç olarak; Lozan Barış Antlaşması ile Türk heyeti ve Büyük Millet Meclisi, istedikleri her şeyi alamamışlardır.Bunlara örnek olarak, Batı Trakya ve Musulun elde edilememesi, savaş tazminatlarından feragat edilmesi gibi konular gösterilebilir. Bunlara, müzakere mantığı ile yaklaşılması gerektiği düşünülmelidir.Bu antlaşma, belirli güce sahip devletlerin karşılıklı olarak yaptıkları bir pazarlıktır.Bunun ödünsüz, tavizsiz sonuçlanması fazla iyimser bir tahmin olacaktır.Hiçbir esneklik tanımadan, sert bir tavırla masaya oturulması halinde yaklaşık 8 ay(verilen arayla birlikte) süren toplantıların boşa gitmesi de söz konusu olacaktır.Bu sebeplerle Lozanın bir hezimet olduğuna yönelik görüşler aslında pek gerçeği yansıtmamaktadır.
II-LOZAN KONFERANSI DIŞINDAKİ METİNLERDE İLGİLİ MALİ HÜKÜMLER
Lozan Antlaşmasındaki mali hükümler, daha önce başka metinlerde de Türk heyetlerinin önüne gelmişlerdir.Gerek devlet hazinesinin yönetimi gerek savaş zararlarının karşılanması konularında kabul edilmesi imkansız teklifler yapılmıştır. Bunlardan birisi 10 Ağustos 1920 tarihinde imzalanan Sevr antlaşmasıdır.Bir diğeri 22 Mart 1922 tarihinde Pariste toplanan İtilaf Devletleri tarafından yapılan barış teklifidir.Öncelikle Sevr Antlaşmasını ele alacak olursak:
Türkiyenin Düyun-u Umumiyeye ayrılan gelirleri dışındaki bütün gelirleri Maliye Komisyonunun emrine verilecektir.Komisyon bunlarla;
Öncelikle, kendisine ve Türkiyede kalacak olan İtilaf Devletleri işgal kuvvetlerine ait giderleri karşıladıktan sonra, 30 Ekim 1918 tarihinden beri İtilaf Devletleri ordularının gerek bugünkü Türkiyede gerek Osmanlı İmparatorluğunun başka yerlerindeki giderlerini ödeyecektir.
İkinci olarak Türkiye yüzünden zarar görmüş olan İtilaf Devletleri uyruklarının zarar ve ziyanını ödeyecektir.
Bu antlaşmaya göre; Türkiyenin bütün gelirleri öncelikle Düyun-u Umumiyeye verilecek, kalanlar da Maliye Komisyonu tarafından İtilaf Devletlerinin savaş zararlarına karşılık onlara verilecektir. Bu hükümlerin ve antlaşmanın kabulü mümkün değildir.Ancak Vahdettin Hükümeti tarafından imzalanmıştır.Doğal olarak Büyük Millet Meclisi tarafından görüşülmemiştir.
Mart 1922 teklifinde ise bu istekler biraz daha yumuşatılmış; ancak yine de kabul edilebilir bir seviyeye gelmemiştir.Bu teklife göre; Maliye Komisyonu kurulmasından vazgeçilmiştir.Fakat İtilaf Devletlerine olan savaştan önceki borçların ve aşırı olmayan bir tazminatın ödenmesi konusundaki gerekli denetlemenin Türk makamları tarafından yapılması için çalışılacaktır.Ayrıca yine Düyun-u Umumiye olduğu gibi kalacak, bu belirtilen işler için bir dağıtım komisyonu kurulacaktır.
Bu hükümler, Sevrin biraz daha yumuşatılmış hükümleri olarak değerlendirilebilir.Maliye Komisyonu kalkacak, ancak dağıtım komisyonu kurulacaktır.İtilaf Devletlerinin borçları ve savaş tazminatı yine ödenecektir.Bu teklif de Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilmemiştir.
III-LOZAN KONFERANSINDAKİ MALİ HÜKÜMLER İLE İLGİLİ GÖRÜŞMELER
Konferans başladıktan sonra üç tane komisyon kurulmasına karar verilmişti.Bunlardan üçüncüsü olan Ekonomik ve Mali İşler Komisyonu, çalışmaya başladıktan sonra görüşler şekillenmeye başlamıştı.Ekonomik ve mali işler bakımından Türk delegasyonunun başkanı İsmet Paşa, Türkiyenin ekonomik bağımsızlığını kısıtlayan bütün sınırlamaların kaldırılmasını, Osmanlı kamu borcunun çeşitli tarihlerde Osmanlıdan kopan devletler arasında bölüştürülmesini, Türkiyenin kendi payına düşen borç ödemelerini üstlendiğini, Türkiyenin Müttefiklerin işgal masraflarını ödemeye zorlanmamasını, Yunan ordusunun Anadoluda sebep olduğu yıkımlar karşılığı Yunanistanın tazminat ödemesi gerektiğini ileri sürmüştür.
Buna karşılık Yunan temsilcisi Venizelos, Türkiyenin de çıkardığı Rumlar için tazminat ödemesi gerektiğini, kendi devletinin maddi olanaklarının tazminat ödemeye uygun olmadığını belirtmiştir.
27 Ocak 1923te konferansın birinci bölümü, anlaşmaya varılamayan bazı konularla birlikte kapandı.31 Ocakta Türk heyetine verilen 161 maddelik taslak metinde mali konular, müttefiklerin istekleri doğrultusunda düzenlenmişti.Bu metne göre; Türkiye 37 yıl boyunca İtilaf Devletlerine 15 milyon altın lira savaş tazminatı ödeyecekti.Yine bu projeye göre Türkiye, Yunanistandan hiçbir tazminat istemeyecekti.Bu taslak metin ile Türkiyenin eli kolu bağlanıyordu.Dolayısıyla bu metnin kabul edilme şansı yoktu.İsmet Paşa başkanlığındaki Türk heyeti, bu taslağı kabul etmeyeceğini belirtince konferans, askıya alındı.
Konferansın kesintiye uğradığı bu dönemde (27 Şubat-6 Mart) B.M.M. üyeleri arasında tartışmalar oldu.Genel görüş, bu taslak metnin kabul edilmemesi, ancak barış görüşmelerinin devamı yönünde olmuştur.
Lozan Konferansı ikinci dönem çalışmaları Nisan 1923te başladı.Bu dönemde ilk bölümde ihtilaflı olan konular görüşülecekti.Bu ihtilaflı konulardan birisi de Türkiyenin Yunanistandan istediği savaş tazminatı(tamirat bedeli) sorunuydu.
Savaştan büyük bir mağlubiyetle çıkan Yunanistan, Türkiyeye tazminat ödemek istemiyordu.İstese bile buna gücü yoktu.Neredeyse bütün ekonomik gücünü savaşa yatırmıştı.Bu genel kanaat Lozanda da vardı.Yunan temsilcisi Venizelos, Türkiyeye savaş tazminatı karşılığı Karaağaç bölgesini terk etmeyi önerdi.Türk heyeti, tazminat talebinden feragat edecek olursa, Karaağaç bölgesini ve kuzeyinde bulunan Meriç ile Arda ırmakları arasında bulunan küçük bir bölgeyi vermeyi düşünüyordu.
İsmet Paşa, Karaağaçın istediğimiz haklı tazminata karşılık tutulamayacağını, ancak yine de hükümet ile görüşmesi gerektiğini bildirir.Hükümete verdiği bilgiler sonucu gelen cevap, Karaağaçın tazminat parası yerine kabul edilemeyeceği, bu konu dışında İtilaf Devletleri ile barış yapılması, bu konunun daha sonra Yunanistan ile çözümlenmesi şeklindeydi.İsmet Paşa ise bu görüşü pek paylaşmıyordu.Karaağaç ve yöresi ile ilgili teklifi kabul ederek tazminat konusunun kapatılmasını öneriyordu.Yunanlılara para ödetmenin imkansız olduğunu, bu olayı barışçı yollarla kapatmanın tek yolunun bu olduğunu belirtiyordu.
O dönemde Meclis Başkanı olan Mustafa Kemal de İsmet Paşadan taraf oldu.Barışın bir bütün olarak ele alınması gerektiğini, bazı tavizler verilebileceğini, bunu kamuoyuna anlatmak her ne kadar zor olsa da konunun bu şekilde çözüme bağlanması gerektiğini ifade etmiştir.
Bu destekle birlikte İsmet Paşa, 24 Temmuz 1923 tarihinde Lozan Barış Antlaşması ve 17 ek sözleşmeyi imzaladı.
IV-LOZAN ANTLAŞMASINDAKİ İLGİLİ MADDELER VE DEĞERLENDİRMELER
Mali hükümler, Lozan Antlaşmasının ikinci bölümünde yer almakta ve iki kesimden oluşmaktadır.Madde 46 ile 63 arasında sıralanmış Osmanlı Kamu Borçları(46-57) ve Çeşitli Hükümler(58-63) kesimlerinden oluşur.Genel affı ve tazminatlardan feragati öngören hükümler, ikinci kesimde yer almaktadır.
58.madde ile başlayacak olursak;
Bir yandan Türkiye,öte yandan (Yunanistan hariç) öbür anlaşmacı devletler, Türkiye ile bu devletlerin ve ayrıca(tüzel kişiler de dahil olarak) tebaalarının, 1 Ağustos 1914 tarihiyle işbu antlaşmasının yürürlüğe girme tarihi arasında geçen süre içerisinde gerek savaş fiillerinden gerek el koyma,, kullanma ya da zoralım önlemlerinden doğan ziyan ve zararlardan dolayı her türlü parasal istemlerde bulunmaktan karşılıklı olarak vazgeçerler.
Ayrıca Türkiye, Osmanlı Hükümeti tarafından İngiltereye sipariş edilmiş olup Britanya Hükümeti tarafından 1914 tarihinde el konulmuş harp gemileri için ödenmiş bulunan meblağların iadesini ne Britanya Hükümetinden ne de tebaalarından istenmeyeceğini kabul ve bundan dolayı her türlü isteklerinden vazgeçerler.
Bu madde ile Türkiye, kendi halkı ile Müttefik Devletler halkları arasında mutlak eşitlik temin etmiş bulunmaktadır.Ancak burada iki taraf açısından eşitliğin mümkün olmaması gerekir.Çünkü Türkiye, Müttefiklere ait herhangi bir yeri işgal etmemiştir; kendi ülkesini savunmak dışında onlara bir zarar da vermemiştir.Bu savunmadan ileri gelen kayıpların da Türkiyeden tazminat olarak istenmesinin söz konusu olmaması gerekir.
Yunanistan, bu maddenin kendisini hariç tutan hükmü nedeniyle karşılıklı feragat prensibi yönünden haksızlığa uğradığını ileri sürerek, en azından bir kısım mallarının bedellerinin ödenmesini talep etmiş, bu istek Türk-Yunan Muhtelit Hakem Mahkemelerince reddedilmiştir.
58.maddenin son paragrafında yer alan ifade de Türkiye ekonomisi için önemli bir ifadedir.Türk heyeti, Osmanlı Devletinin İngiltereye gemiler için ödediği büyük meblağlardan feragat etmiştir.Bu meblağ, o dönemin belgelerinde 12.000.000 İngiliz sterlini olarak geçmektedir.1920ler Türkiyesi için önemli bir kaynak olabilecek bu miktardan, büyük bir af örneği gösterilerek vazgeçilmiştir.
59.madde hükmüne gelecek olursak;
Yunanistan savaş kanunlarına aykırı olarak Anadoluda Yunan ordu ve yönetiminin fiillerinden doğan hasarların temini zorunluluğunu tanır.Diğer yandan Türkiye, Yunanistanın savaşın uzamasından ve bunun sonuçlarından mali durumunun dikkate alarak tamirat hususunda Yunanistan Hükümetine karşı her türlü taleplerinden kesin olarak feragat eder.
Türk heyetindeki temsilciler, bu maddenin birinci fıkrasında yer alan Yunanistanın sorumluluğunu kabul etmesiyle yetinmişler, Yunanistanın ekonomik olumsuzluklar içinde olduğunu düşünerek tazminat taleplerinden vazgeçmişlerdir.
Bunun, daha fazlasının alınmasına imkan olmadığı için kabul edildiği düşünülebilir.Bu çok da eleştirilebilecek bir düşünce değildir.Çalışmanın başında da belirtildiği gibi, bu müzakerelerin sonucunda her istenenin alınması çoğu zaman mümkün olmamaktadır.Ancak tazminat miktarına ve Yunanistanın sorumluluğunun daha sonra da devam edeceğine yönelik hükümler madde metnine girebilirdi.O zaman en azından tazminatların daha ileri bir dönemde (Tıpkı Türkiyenin 1954 yılına kadar Osmanlı Devletinin borçlarını ödediği gibi) ödenmesine yönelik talepte bulunulabilirdi.Böyle bir hüküm olmayınca ve taleplerden kesin olarak feragat ettiğini belirtince, bu imkan da ortadan kalkmıştır.
Türkiyenin savaş sonrası alması muhtemel tazminat miktarıyla ilgili İsmet Paşa, Lozan Konferansından önce bir hesaplama yapmış ve 1.000.500.000 altın ve 1.000.000.000 lira civarında bir kayıp olduğunu belirtmiştir.
Yunanistanın, savaştan sonra çekilirken medeniyet ve savaş kurallarına aykırı bir şekilde Türkiyenin en gelişmiş, en bayındır, en verimli bölgelerini tahrip ederek gittiğini göz önüne alırsak yapılan hesaplamanın makul, mantıklı olduğunu görebiliriz.
Ayrıca yine İngiltere lehine feragat ettiğimiz 12.000.000 sterlini de sayarsak Lozan Antlaşması ile Türkiye, çok önemli miktarlarda kaynaktan mahrum olmuştur.1920lerin Türkiyesini düşünürsek, bu paraların ne kadar önemli olduğunu daha iyi anlayabiliriz.Savaştan yeni çıkmış, sanayisini, ekonomisini, şehirlerini yeniden kurmaya çalışan, iktisadi kalkınmaya ihtiyacı olan bir Türkiye için bu miktarlar çok önemli miktarlardı.Alınabilseydi çok önemli bir kaynak olacağına şüphe yoktur.
V-GENEL DEĞERLENDİRME
Sonuçta 58.ve 59.maddeler ışığında genel affı ve savaş tazminatlarını içeren hükümleri incelediğimizde şunlar söylenebilir:Türkiye, büyük bir savaştan çıkmıştır.Anadoludaki ekonomik problem had safhadadır.Lozan sonrası dönemde Türkiye için en önemli konu, milli iktisat politikalarının bir an önce, hızla uygulamaya geçirilmesi idi.Bunu için ise özkaynak ve sermayeye ihtiyaç vardı.Bu sermayenin bir kısmını oluşturabilecek yukarıda sözü edilen tazminat ve meblağlar, önemli rakamlardır.Bu rakamların İtilaf Devletleri tarafından Türkiyeye ödenmesi gerekirken bunların affedilmesi, bunlardan feragat edilmesi Türkiye için önemli bir mali kayıp olarak değerlendirilebilir.
Yukarıda da belirtildiği gibi bu tazminatlar, sözleşme metnine girebilir, daha sonra ödeneceği belirtilerek en azından ekonomik ortam düzeldikten sonra bunları istemenin yolu açık tutulabilirdi.Ancak gerek o günkü şartları değerlendirdiğimiz zaman gerekse Lozan Antlaşmasından önce önümüze getirilen metinleri gördüğümüz zaman bu hükümlerin bir başarı olduğunu söylemek mümkündür.Türk heyeti, barışın daha fazla gecikmemesi için, görüşmelerin uzamaması veya sonuçsuz kalmaması için bazı fedakarlıklarda bulunmuştur.Bunlar mutlaka önemli fedakarlıklardı.Ancak o dönem içinde katlanılması gerekiyordu.
YARARLANILAN KAYNAKLAR
HARUN ŞAHİN, LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASININ TİCARİ, MALİ VE İKTİSADİ HÜKÜMLERİNİN TÜRKİYE EKONOMİSİNE ETKİLERİ VE DOĞURDUĞU SONUÇLAR, YÜKSEK LİSANS TEZİ, KAHRAMANMARAŞ, 1996
MUSTAFA KEMAL ATATÜRK, NUTUK, ALFA YAYINLARI, İSTANBUL, HAZİRAN 2005
SİNA AKŞİN, YAKINÇAĞ TÜRKİYE TARİHİ(1908-1980), DOĞAN YAYINCILIK, İSTANBUL 2005
KADİR MISIROĞLU, LOZAN ZAFER Mİ HEZİMET Mİ?, SEBİL YAYINEVİ, İSTANBUL, 1971
T.C.DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI WEB SİTESİ, WWW.MFA.GOV.TR


Bu makaleden kısa alıntı yapmak için alıntı yapılan yazıya aşağıdaki ibare eklenmelidir :
"Lozan Barış Antlaşması'nın Genel Affı Öngören Hükümleri(58. Ve 59. Maddeler) Ve Kapsamı" başlıklı makalenin tüm hakları yazarı Av.Onur Kart'e aittir ve makale, yazarı tarafından Türk Hukuk Sitesi (http://www.turkhukuksitesi.com) kütüphanesinde yayınlanmıştır.
Bu ibare eklenmek şartıyla, makaleden Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa uygun kısa alıntılar yapılabilir, ancak yazarının izni olmaksızın makalenin tamamı başka bir mecraya kopyalanamaz veya başka yerde yayınlanamaz.