Meksika
resmi adı MEKSİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ, İspanyolca MEXİCO ya da ESTADOS UNİDOS MEXİCANOS, Latin Amerikanın en kuzeyde kalan, üçüncü büyük ülkesi.
DOĞAL YAPI
YÜZEY ŞEKİLLERİ.
Dev tektonik levhaların etkileşim alanı içinde kalan Meksika, volkanik ve sismik hareketlerin etkin biçimde sürdüğü bir bölgede yer alır. Özellikle orta ve güney kesimleri jeolojik oluşum bakımından son derece genç sayılır. Yüzey şekillerinin olağanüstü çeşitliliğinin sonucu olarak ülke sekiz coğrafi bölgeye ayrılır.
ABD sınırından Tehuantepec Kıstağına kadar uzanan Meksika Platosu, yüksek bir merkezî plato ile bu platoyu kuşatan parçalanmış sıradağlardan oluşur. Kuzeyde ortalama yüksekliği 900-1.200 m olan merkezî plato, güneye doğru hafif bir eğimle yükselerek Mexiconun aşağısında 2.400 mnin üzerine çıkar. Platonun Mesa del Norte olarak bilinen kuzey kesiminde bolson denen, dağlarla çevrili, yarı kurak ve düz tabanlı vadiler bulunur. Daha güneyde uzanan Mesa Central ise aşınmış volkanik dorukların birbirinden ayırdığı küçük, ama verimli vadileri barındırır. Bu kesimdeki Guanajuato Havzası ülkenin geleneksel tahıl ambarıdır.
Merkezi platonun batı kenarını ortalama yüksekliği 2.400-2.700 m arasında değişen Batı Sierra Madre oluşturur. Bu dağları yararak batıya doğru akan ırmaklar boyunca barranca denen bir dizi derin kanyon sıralanır. Merkezî platoyu doğudan kuşatan Doğu Sierra Madrenin bazı doruklan 3.600 myi geçer. Platonun güney sınırını çizen Neo-Volcânica Cordillerasında ülkenin en yüksek dorukları olan Citlaltepetl (Orizaba, 5.700 m), Popocatepetl (5.465 m) ve Ixtacflıuatl (5.230 m) yer alır.
Meksika Platosunun doğu ve batısı boyunca kıyı düzlükleri uzanır. Meksika Körfezine bakan Körfez Kıyı Ovasının ABD sınırındaki bölümü bataklıklar ve lagünlerle kaplıdır. En kuzeyde genişliği 160 kmyi geçmekle birlikte güneye indikçe daralan ova, Tampiconun kuzeyinde dağlık bir çıkıntıyla kesintiye uğrar. Daha sonra düzensiz bir biçim alarak Tehuantepec Kıstağının kuzey ucunda yeniden genişler ve Yucatân Yarımadasını çepeçevre kuşatır. Daha dar olan batıdaki Pasifik Kıyı Düzlükleri Mexicali Vadisinde başlar ve büyük bölümünde California Körfezini izler. Genelde kıyı sekileri, yassı tepeler ve küçük havzalardan oluşan bu şeridin arasına yer yer ırmak deltaları ve kumsallar sokulur.
Şerit boyunca Acapulco ve Manzanillo gibi bir dizi korunaklı doğal liman bulunur.
Pasifik Kıyı Düzlüklerine koşut olarak Büyük Okyanusa doğru uzanan Baja (Aşağı) California Yarımadasının belkemiğini dev bir granit kırık bloku oluşturur. Bazı dorukları 2.700 myi geçen bu blokun batı kenarı hafif bir eğimle alçalırken, doğu kenarı sarp kayalıklar biçiminde California Körfezine doğru iner. Büyük Okyanustaki volkanik kökenli Revillagigedo Adaları, Baja Californianın 480 km güneyinde, Manzanillo limanının da 720 km batısında yer alır.
Meksika Platosunun hemen güneyinde yer alan Balsas Çöküntüsü tepelik çıkıntılarla ayrılmış küçük havzaları kapsar. Tehuantepec Körfezinin güney kıyılarında Güney Sierra Madre yükselir. Kristalin kayaklardan oluşan bu alçak sıradağın denizle birleşen kesimindeki girintili çıkıntılı kıyılar Meksika Rivierası olarak bilinir. Kuzeydoğuya düşen Mesa del Sur akarsuların aşındırdığı sırtlarla ıssız, küçük ve yüksek vadilerden oluşur. Güzel manzaralı Oaxaca Vadisi daha çok Yerlilerin oturduğu güzel manzaralı, ama yoksul bir yöredir.
Orta Amerika sıradağlarının bir uzantısı olan Chiapas Yaylası, yüksek bir çöküntü vadisini çevreleyen kırık bloku biçimindeki bir dizi dağdan oluşur. Kristalin bir yapısı olan alçak Soconusco Dağlan Büyük Okyanus kıyısı boyunca uzanır. Bu sıradağın kuzeybatısında, içinden Grijalva Irmağının aktığı, kıyıya koşut bir çöküntü vadisi bulunur. Vadi ile Tabasco Ovası arasında son derece parçalanmış, kıvrılmış ve kınlmış bir grup dağ yer alır.
Tabasco Ovasının kuzeydoğusunda Meksika Körfezine doğru bir çıkıntı oluşturan Yucatân Yarımadasının, seyrek olarak 150 myi geçen kireçtaşı oluşumlu bir yüzeyi vardır. Yarımadada yeraltı sularının etkisiyle oluşmuş çok sayıda karstik mağaraya ve düdene rastlanır.
Meksikanın güneyi sık sık şiddetli depremlere ve volkanik etkinliklere sahne olur. Son yıllarda çok sayıda can kaybına yol açan ve ekinlerle hayvanlara büyük zarar veren geniş çaplı doğal felaketler arasında 1985te Mexicoda meydana gelen deprem ile 1982de Mexiconun 650 km güneyindeki El Chichon Yanardağının püskürmesi sayılabilir.
AKARSULAR, GÖLLER VE TOPRAK DOKUSU.
Meksikadaki akarsuların çoğu kısa ve hızlı akışlıdır. Başlıca ırmaklar ülkenin orta kesiminde toplanmıştır. Mexiconun batısındaki Toluca Havzasında doğan Lerma Irmağı batıya doğru akarak ülkenin en büyük gölü olan Chapala Gölüne girer. Gölden çıktıktan sonra Santiago adını alır ve Batı Sierra Madreyi aşarak Büyük Okyanusa dökülür. Mesa Centralın doğu kesimindeki suları toplayan ve doğuya doğru akan Moctezuma-Pânuco ırmak sistemi Doğu Sierra Madrede derin boğazlar oyarak Meksika Körfezine ulaşır. Çeşitli kollarla beslenen Balsas Irmağı önemli bir hidroelektrik enerji kaynağıdır.
Güneydoğudaki Grijalva-Usumacinta ırmak sisteminin kolları Chiapas Yaylasından doğar. Bu iki ırmak Veracruzun güneyinde Meksika Körfezine dökülen Papaloapan Irmağıyla birlikte ülkedeki akarsuların toplam su miktarının yüzde 40ını taşır.
ABD sınırının büyük bölümünü çizen ve Meksikada Rio Bravo del Norte olarak bilinen Rio Grande kuzeydeki başlıca akarsudur. Rio Grandenin Meksikadaki kolu olan Conchos Irmağı Mesa del Nortenin sularını toplar. Pasifik Kıyı Düzlüklerinden geçen Yaqui, Fuerte ve Culiacân ırmakları sulama açısından önem taşır. Topraklan geçirimli Yucatân ve kurak Baja California yarımadalarında kalıcı yüzey suları yok gibidir.
Meksikanın güneyindeki tropik alanlarda lateritli topraklar egemen toprak dokusunu oluşturur. Güneydoğuda verimsiz kırmızı ve san topraklar uzanır. Mesa Centralın çernozemi andıran volkanik toprakları son derece verimlidir. Kuzeydeki kurak bölgelerde kurşuni-kahverengi çöl topraklan geniş bir alanı kaplar. Kireç ve çözülebilir tuz oranı yüksek olan bu topraklann verimlilik düzeyi sulamaya bağlıdır.
İKLİM.
Meksikanın yüzey şekillerindeki çeşitlilik iklim koşullarında da kendini gösterir. Ülkenin yarıdan fazlası Yengeç dönencesinin güneyinde kalır. Bu kesimde kara üzerindeki görece alçak basınç nedeniyle denizden gelen tropik hava kütleleri mayıstan ağustosa değin süren yoğun yağışlara yol açar. Ağustos-ekim arasında kıyılarda sık sık tropik kasırgalar görülür. Buna karşılık ülkenin kuzey kesimi yağışları en alt düzeye indiren ve yarı kalıcı bir özellik gösteren Büyük Okyanus kökenli astropik antisiklondan güçlü bir biçimde etkilenir.
Mevsimler arasındaki sıcaklık farkının ancak 5°Cyi bulduğu güneydeki tropik kuşakta, iklim koşullarının sınıflandırılmasında yükseklik temel alınır. Düzlük ve tepelik alanlardan oluşan 900 mnin altındaki sıcak topraklarda (tierra caliente) yıllık ortalama sıcaklık 25°Cdir. Bu düzey tropik platoların yer aldığı 900-1.800 m arasındaki ılıman topraklarda {tierra templada) 19°Cye, merkezî plato ile Chiapas Yaylasının bulunduğu 1.800-2.100 m arasındaki soğuk topraklarda {tierra fria) 17°Cye iner. 4.200 mnin üzerindeki dorukları içine alan donmuş topraklarda {tierra helada) sıcaklık ender olarak 10°Cyi geçer.
Tropik kuşağın kuzeyinde mevsimler arasındaki sıcaklık farkı daha yüksektir. Özellikle iç kesimde aşın sıcaklar ve soğuklar görülür. Baja Californianın orta kesiminde ve bazı çöllük alanlarda temmuz ve ağustos sıcaklığı 43°Cyi geçer. Yüksek dağlık alanlarda ve Mesa del Nortenin ortakuzey kesiminde kışın sıcaklık 0°Cnin altına iner.
Meksikanın yansında yıllık yağış miktan 600 mmnin altında kalır. Bu kurak bölgenin yanı sıra ülke topraklannın beşte ikisi de yarı kurak sayılır. Yıl boyunca yeterli yağış alan kuşak Körfez Kıyı Ovası, güneydeki bitişik dağlar, Chiapas Yaylası ve Yucatân Yarımadasının güneyiyle sınırlıdır. Kuzey ve kuzeybatıdaki bazı eyaletlerde ancak 250 mm olan yıllık yağış miktarı, kıyı ovalarında 1.000-2.900 mmye, Chiapas Yaylasında ise 5.000 mmnin üzerine çıkar.
BİTKİ ÖRTÜSÜ VE HAYVAN VARLIĞI.
Kuzeydeki çöl alanlarında çalılardan oluşan seyrek bir bitki örtüsü egemendir. Step görünümünü taşıyan kuzey, kuzeybatı ve orta kesimlerde kısa otların yanı sıra kaktüs, Agave cinsi bitkilerle öteki etli bitki türleri yetişir. Yüksek yağış alan güney ve doğu bölgeleri, Yucatân ve batı kıyıları yağmur ormanları ve savan örtüsüyle kaplıdır. İğneyapraklı ve karışık ormanlara or- tagüney kesimdeki dağlarla Batı ve Doğu Sierra Madrenin 1.500-3.900 m arasındaki kesimlerinde rastlanır. Güneydeki kıyılarda geniş mangrov bataklıktan bulunur. Büyük Okyanus kıyılarındaki bazı ormanlar yaprakdöken tropik ağaçlardan oluşur.
Tropik ormanlarda maymun, jaguar, tapir ve karmcayiyen gibi, kuzey deki kurak bölgelerde ise armadillo, geyik, puma ve kır kurdu gibi memeliler yaşar. Kuş, sürüngen ve böcek varlığı son derece zengindir. Doğu Sierra Madrenin kuzey kesimlerine kışın çok sayıda kaz ve ördek göç eder.
YERLEŞME DOKUSU.
Meksika geleneksel olarak Ispanyol-Mestizo ağırlıklı kuzey ve Yerli-Mestizo ağırlıklı güney olarak ikiye ayrılır. Bu farklılaşma Mesa Central ve güneyin son derece gelişmiş Yerli uygarlıklannı kuzeydeki ilkel topluluklardan ayıran Kolomb öncesi sınıra da kabaca denk düşmektedir. Kolomb sonrası dönemde doğal yapıya ve etnik bileşime bağlı olarak ortaya çıkan geleneksel bölgeler bu temel farklılaşmanın izlerini taşır. Yerlilerin dağınık küçük topluluklarla sınırlı olduğu Kuzey, Kuzeydoğu ve Kuzeybatı bölgeleri madenciliğin ve hayvancılığın belirlediği alanlar olarak öne çıkar. Tarih boyunca ıssız bir bölge olan ve geri Yerli toplulukları erken bir dönemde ortadan kalkan Baja Californiada yerleşim alanları verimli düzlüklerle sınırlıdır.
Mesa Central ile çevresindeki dağlık yöreleri içine alan Orta bölge eski uygarlıkların beşiği olmanın yanı sıra günümüzde ekonomik yaşamın ve kentleşmenin merkezidir. Etnik karışımın yoğun olduğu bu bölgede geleneksel yapısını korumuş az sayıda Yerli topluluğu modern kentlerle çarpıcı bir karşıtlık oluşturur. Guadalajara kentini çevreleyen Batı bölgesi ülkenin en önemli tanm merkezi olmakla birlikte sanayide de önemli bir gelişme göstermiştir. Meksikaya özgü kültür öğelerinin çoğu bu bölgeden çıkmıştır. Kurak Balsas bölgesinin ekonomisi temelde sığır besiciliğine dayanır. Yerlilerin en yoğun olarak yaşadığı Güney Yükseltileri bölgesi, kıyılardaki modern turizm merkezlerine karşın yoksulluğu ve geriliğiyle dikkati çeker. Körfez Kıyısı bölgesinde Mestizolar büyük çoğunluğu oluşturur; bölgenin ekonomisinde en önemli yeri ticari ürünlere dayalı tanm tutar. Genelde öteki bölgelerden kopuk olan Chiapas bölgesinin kuzeyinde Yerliler, güneyinde ise Mestizolar ağırlıktadır. Maya uygarlığının beşiği sayılan Yucatân bölgesi kırsal bir nitelik taşır.
Batıkların gelişinden önce Yerlilerin büyük bölümü Orta, Batı ve Güney Yükseltileri bölgelerinde yoğunlaşmıştı. Yerli işgücünden yararlanmak isteyen Ispanyollar da genellikle bu bölgelere yerleştiler. Nüfusun öteki bölgelere yayılmasında itici gücü madencilik oluşturdu. Geniş ölçekli hayvancılığa bağlı yerleşim hareketi ise 19. yüzyıl ortalarında başladı.
Doğal yapının bir sonucu olarak kırsal kesimde geniş alanlar yerleşim dışında kalmıştır. Dolayısıyla kırsal yerleşme dokusuna toplu ve kümeleşmiş köyler egemendir. Meksika son derece hızlı bir kentleşme süreci yaşamaktadır. Hızlı büyüme özellikle küçük ve orta çaplı kentlerde belirgindir. Nüfusu 50 bini geçen kentlerin sayısı 100ün üzerindedir. En önemli kentleşme eksenini ülkenin orta kesiminde Puebla ile Guadalajara arasındaki dar şerit oluşturur. Kuzey sınırındaki kentlerde de çarpıcı bir gelişme gözlenmektedir.