Batınîlik, Orta Çağ'da İslam coğrafyasında ortaya çıkan, İslam'ın kutsal kitabı Kur'an-ı Kerim'in gizli anlamları olduğuna ve herkes tarafından anlaşılamayacağını kabul eden bir anlayıştır. Bu anlayışa mensup insanlara Batınî denmekte olup ''batın'', kelime anlamıyla ''iç'' demektir. Onlara göre, Kur'an-ı Kerim'in hem batın yani iç tarafı, hem de zahir yani dış anlamı vardır. Batınîliğe göre okuma ve anlaması olan herkes Kur'an-ı Kerim'i anlayabilir ancak onun gizli anlamı sadece ve sadece masum bir imam tarafından anlaşılabilir.
Batınîliğin ortaya çıkışı
İslam dünyası, temelde Şii ve Sünni olarak iki mezhebe ayrılmış ve Orta Çağ'dan itibaren Şii ve Sünni devletler arasında oldukça kan dökülmüştür. Şiilikte, Ali bin Ebu Talib'in halifeliğinin tanınması ve hilafetin onun soyundan gelmesi gerektiği düşüncesi vardır. Batınîler de bu hilafetin Ali'ye nass yoluyla geçtiğine inanırlar. Batınîler için İsmailiyye tabirini de kullanmak mümkündür. Zira onlar, Ali'nin soyundan gelen İsmail'e bağlı kişilerdir. İsmail, Ali'nin yedinci torunudur. Dolayısıyla İsmailiyye olanlar ''yedi imam'' olarak adlandırırken, İsmail'in babası Cafer'i esas alanlar da ''on iki imam'' olarak adlandırır. Batınîliğin ortaya çıkması, 8'inci yüzyılda Cafer es-Sadık ile birlikte başladığı düşünülse de menşeilerine ve ortaya çıkma zamanına dair farklı görüşler de vardır.
Batınîlerin amaçları
Batınîlik, değişik zamanlarda farklı isimlerle anılmıştır: Ebu Müslimiyye, Hürremiyye, Babakiyye, Mukaniyye, Nusayriyye, Sabbaniyye, Fidaviyye, Talimiyye, Haşişiyye... Belli bir dönemden sonra Batınîlik ile İsmaililik ayırt edilemez bir noktaya gelmiştir. Batınîler, kurdukları örgütlerle mevcut siyasi yapılanmaya karşı olup Müslümanların inançlarına aykırı düşen birtakım görüşler ortaya atmışlardır. İşte bu yüzden Kur'an-ı Kerim'in herkesin anlayamayacağı gizli bir anlamı olduğuna inanıp propagandalarını buna göre yapmışlardır. Örneğin, İsmailiyye mezhebinden olan Karmatîler, kardeşle kardeşin evlenmesini helal görürler ve mal ortaklığına dayanan bir anlayışa sahiptirler. Amaçları, propagandalar yaparak İslam'ın en büyük siyasi gücü Sünniliği yıkmak ve kendi görüşlerini hakim kılmaktı.
Batınîliğin vurucu gücü: Hasan Sabbah
Batınîliğin en önemli şahsiyetlerinden birisi Haşhaşilerin kurucusu olan Hasan Sabbah'tır. Batınîliği, Emire Zerrab adında bir adamdan öğrendi ve öğrendiklerini de fedaileri aracılığıyla Büyük Selçuklu Devleti hudutları içinde yaymaya başladı. Ancak bu propagandanın yapılması Hasan Sabbah açısından bir hayli zordu. Zira Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul Bey zamanında 1055 yılında Şii Büveyhoğulları'nı ortadan kaldırarak İslam'ın sancaktarlığı hâline gelmiş ve Şiilere karşı cephe almıştı. Söz konusu dinî ve siyasi görüşe muhalefet olan Batınîlerin ve Hasan Sabbah'ın propagandalarına da seyirci kalma gibi bir niyetleri yoktu.
Hasan Sabbah'ın propagandalarını artırması ve Alamut Kalesi'ne yerleşmesi
Hasan Sabbah, 1076 yılında İran topraklarından Mısır'a hareket etti ve 1081 yılında bugünkü İran toprakları içerisinde yer alan ve zamanında Selçuklulara ait İsfahan şehrine yerleşti ve buradan dokuz yıl sürecek davet için tüm İran'ı dolaştı. Ancak Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün Hasan Sabbah'ın faaliyetlerine son vermeye çalışması Hasan Sabbah'ın işini zorlaştırdı. Bu yüzden müstahkem bir kale olan Alamut Kalesi'ni gözüne kestirdi ve kaleyi içeriden karıştırarak ele geçirdi. Artık propaganda faaliyetlerini buradan, yani tek bir merkezden yürütecekti.
Hasan Sabbah'ın bu hareketleri karşısında Sultan Melikşah
Sultan Melikşah, 1076 yılında komutanlarından Artuk Bey'i, Karmatîlerle mücadele etmesi için görevlendirmiş ve Artuk Bey, Karmatîlere karşı zaferler elde etmişti. Ancak bir yandan da Hasan Sabbah'ın bertaraf edilmesi gerekiyordu. Selçuklu sultanı Melikşah, Hasan Sabbah'a elçi göndererek faaliyetlerine son vermesini istedi. Alamut Kalesi'ne gelen Selçuklu veziri, durumu Hasan Sabbah'a bildirdi. Hasan Sabbah, bir askerine kendi boğazını kesmesini emretti ve asker kendi boğazını keserek intihar etti. Diğer bir askerine kaleden atlamasını emretti ve asker bu emri yerine getirerek kaleden atladı. Hasan Sabbah, daha sonra elçiye dönerek ''Git sultanına söyle, benim emrimde böyle 20 bin adam var.'' dedi. Elçi, bütün bunları Melikşah'a anlattığında Melikşah hayretler içerisinde kaldı. Melikşah, Kızıl Sarıg adlı bir komutanını Batınîliğin yaygın olduğu Kûhistan bölgesine, Arslantaş adlı diğer komutanını ise Hasan Sabbah ve arkadaşlarını yok etmek için gönderdi. Arslantaş, kaleyi kuşatmada başarısız oldu. Kızıl Sarıg ise Melikşah'ın ölüm haberinin gelmesiyle Kûhistan'dan geri çekildi.
Bernard Lewis'ın ''Haşhaşiler'' kitabında Hasan Sabbah, ünlü Selçuklu veziri Nizamülmülk ve bilim adamı Ömer Hayyam'ın çocukluk arkadaşı oldukları yazsa da bu bilgi pek sıhhatli değildir.
Hasan Sabbah'ın fedailerini haşhaş ile uyuşturup tarihin ilk suikast örgütünü kurması
Her ne kadar Batınîler, İslam ile ters düşen propagandalara devam edip Selçuklular tarafından bertaraf edilseler de bu durum Hasan Sabbah için o kadar kolay değildi. Zira Hasan Sabbah, kendisine bağlı askerlerini haşhaş ile uyuşturup göreve göndermekteydi. Alamut Kalesi'nin arka kısmında cennetten bir bahçe yaparak güzel kızlar yerleştirdi ve askerlerine haşhaş koklatarak verilen görevi icra etmesi durumunda böyle bir mekâna intikal edeceğini bildirdi. Dolayısıyla Batınîlerin vurucu gücü olan Hasan Sabbah, propaganda yapmanın yanı sıra devlet liderlerini fedaileri aracılığıyla suikast ile öldürmeyi amaçlıyordu. Fedai, ölümü göze aldığı için onu durduracak hiçbir güç de olmuyordu. Bu fedailer, Büyük Selçuklu sultanlarından Sultan Sencer'in yatak odasına ve Nizamiye medreselerine sızacak kadar ileriye gitmişlerdi. Hatta Sultan Sencer'in yatağına hançerle saplanmış bir notta ''Bizimle uğraşmaya devam edersen bu hançer yatağa değil senin kalbine saplanacak.'' yazmaktaydı. Bunun üzerine Sultan Sencer, Haşhaşiler üzerine gönderdiği adamları geri çekme kararı almıştı. Zira Batınîlerin vurucu gücü olan Haşhaşiler, Türklerin kurduğu en büyük devletlerden olan Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılma nedenlerinden biri olmuştu.
Batınîlerin Anadolu'ya gelmesi ve Alevilerin Batınî olup olmadıkları meselesi
Büyük Selçuklu Devleti'nin yıkılmasından sonra Türkiye Selçukluları'nın Moğollarla giriştiği Kösedağ Savaşı'nı kaybetmesi, Anadolu'da siyasi otoritenin sarsılmasına neden oldu. Bundan istifade ederek birçok Batınî ve Alevi Anadolu'ya gelmeye başladı ve Anadolu'nun Moğolların himayesine girmesiyle de giderek yayıldılar. Özellikle Baba İlyas Horasanî tarafından Anadolu'da Alevi ve Batınî propagandaları yapılmaya başlandı. Ancak genel olarak Alevilikle Batınîlik farklıdır. Batınîlikte Kur'an-ı Kerim'in batın yani gizli anlamına bakılıp zahir yani açık anlamına bakılmaz. Dolayısıyla Batınîlikte Kur'an-ı Kerim'in keyfe ve çıkarlara göre yorumlanması söz konusudur. Ancak Alevilikte böyle bir durum söz konusu değildir.