WHEN FUAT UZKINAY WAS SHOOTING “THE DEMOLITION OF THE RUSSIAN MONUMENT AT AYASTEFANOS” ON NOVEMBER 14, 1914, NEITHER HE NOR THOSE AROUND HIM WERE AWARE THAT THEY WERE LAUNCHING TURKISH CINEMA. REGARDED LATER AS THE FIRST TURKISH FILM, IT NOW SYMBOLIZES THE BIRTH OF THE NATION’S FILM INDUSTRY.
CAMERAS IN TURKEY
Cameramen working for the Lumière Brothers, who had staged the world’s first public screening of a moving picture at the Grand Café in Paris on December 28, 1895, filmed the Golden Horn and the Galata Bridge from the water in 1896, putting their signature on the first film shot in Turkey. The first public screening of a motion picture in Turkey also took place in 1896. From its inception in the Ottoman Empire, cinema gained instant popularity and soon became the cheapest and only form of public entertainment.
THE EARLY YEARS (1896-1922)
In its early years, cinema made use of the already existing venues and human resources of the theaters. As interest grew, films were first shown in coffeehouses and nightclubs, later moving in to the theaters where they were shown for entertainment between the acts of stage plays. Sigmund Weinberg, who is credited with bringing cinema to Turkey, opened the country’s first movie theater, called the Pathé, at Beyoğlu in 1908. It was followed by the Orientaux, which opened in Pera (Beyoğlu) in 1911, and the Central and Ideal, both of which opened in the same area in 1912.
THE DEMOLITION OF AYASTEFANOS (1914)
To record it for posterity, the Ottoman government decided to film the demolition of the monument erected by the Russians at Ayastefanos (Present-day Yeşilköy), the farthest point to which they had penetrated during the Russo-Turkish War of 1876-77. It was essential that the film be shot by a Turk, so Fuat Uzkınay undertook to do it. Shooting the film on November 14, 1914, he became the first director in Turkish cinema. This date is also regarded as the start of the Turkish film industry.
THE FIRST FEATURE-LENGTH FILM (1916)
The first official movie theater in Turkey was set up by Enver Pasha in 1915 and called the MOSD (Central Army Cinematography Office). Sigmund Weinberg was placed in charge of it and Fuat Uzkınay appointed as his assistant.
This institution made a series of propaganda films aimed at rehabilitating the Ottomans’ “sick man” image. Concurrently, Weinberg made his first feature-length films, Leblebici Horhor (1916) and Himmet Ağa’nın İzdivacı/The Marriage of Himmet Aga (1916), but the latter was never completed due to the war.
THE FIRST COMMERCIAL FILMS
All of MOSD’s film equipment was turned over to the Association of National Defense during the occupation of Istanbul at the end of World War I. To generate some revenue, the society commissioned two films to Sedat Semavi: Casus/The Spy (1917), a spy film set in the First World War, and Pençe/The Claw (1917), about an illicit love affair. These were the Turkish film industry’s first feature-length commercial films.
THE ERA OF THE THEATER ACTORS (1922-1938)
Muhsin Ertuğrul, the sole director in this period when Turkish cinema was in its infancy, set up the Kemal Film Studio, which made A Love Tragedy in Istanbul (1922), a film based on a real-life incident. Later he tried to adapt Yakup Kadri Karaosmanoğlu’s novel Nur Baba (1922) to the screen, but the film, which led to tension already during the shooting, was later released under the title “The Bosphorus Mystery”.
WOMEN IN CINEMA
Muhsin Ertuğrul’s third film, The Daughter of Smyrna (1923), was based on Halide Edip Adıvar’s novel of the same name and dealt with the theme of Turkey’s War of Independence. When a woman was needed to play in this highly patriotic film, an ad was placed in one of the Istanbul dailies, and Bedia Muvahhit, one of the two women who responded to the ad and played in the film, later became one of the doyennes of Turkish theater.
THE TRANSITION (1938-1950)
The Second World War broke out during this period of fresh initiatives in the Turkish film industry, and only 14 films were made between 1939 and 1944. During this dormant period, cinema in Turkey fell into the clutches of the U.S. film industry, which dominated the market. Due to the war, American films made it to the Middle East via Egypt, paving the way to a flood of Egyptian films in Turkey.
THE FIRST CARTOON
The quest to find actors without a theater background, the shift from synchronous dialogue to dubbing, and the first experiment with animation, Evvel Zaman İçinde, all occurred in this period. Among the other gains of the day we can site the rapid growth in the number of new movie theaters, new production studios and societies devoted to cinema.
THE CINEMATOGRAPHERS (1950-1960)
This period began with the film Strike the Whore, an adaptation of Halide Edip Adıvar’s novel by Lütfî Akad in 1949. Akad became a pioneering director, a “masterless master”, in films like In the Name of the Law (1952), Murderous City (1954) and White Handkerchief (1955), which he, unlike theater directors, shot in a cinematic concept characterized by lively and dynamic cinematography. Another master, Atıf Yılmaz seized on the popular novels of the day, making films like The Sob (1953) and The Girl Who Watched the Mountain (1955) as well as The Fallow Deer (1959), in which Yılmaz Güney acted, and This Land’s Children (1959). Another master of this period was Metin Erksan, who prepared the ground for the emergence of the directors who would have an impact on Turkish cinema in years to come, figures who, in a sense, became the founding directors of Turkish cinema and determined its course in subsequent periods.
THE GOLDEN AGE (1960-1967)
Starting in 1960, Turkish cinema turned to films with social content, films that dealt with events previously considered to be taboo in the cinema. For the first time, the problems of the rural population were taken up and dealt with in terms of property ownership. Low in number but high in quality, a number of masterpieces appeared in this period. Metin Erksan won the Golden Bar, the biggest prize ever captured by Turkish cinema up to that time, at the 1964 Berlin Film Festival for his film Susuz Yaz/Dry Summer.
THE RISE OF YEŞİLÇAM (1967-1974)
In a productive period for Turkish cinema in terms of quantity, the number of films shot annually rose from 200 in 1967 to 300 in 1972, and Turkey became the fourth largest producer of films after the U.S., India and Hong Kong. At the same time, this period was one in which melodramas on the theme poor girl-rich man or poor man-rich girl gained currency and the role of the star in cinema came to the fore as the number of movie theaters, producers and viewing audiences saw its biggest rise yet.
THE LOST YEARS (1974-1978)
As the cheapest and sole form of public entertainment, cinema was now trumped by television, which came into Turkish homes at the start of the seventies, and film production fell sharply by as much as eighty percent as audiences dwindled.
As movie theaters closed down one by one, filmmakers, who were seeking to bring audiences back, found a way out by turning to films that could not be shown on TV.
NATIONAL CINEMA
National Cinema movements, one led by Halit Refiğ and Metin Erksan, the other pioneered by Yücel Çakmaklı, emerged in the difficult conditions of this period and started producing films, albeit few in number.
THE NEW TURKISH CINEMA (1978-1986)
Making social content films that reflected the socio-political climate of the time, young filmmakers turned to mainly youthful audiences, who were caught between television and cinema. Political issues focusing on the rural sector, the working class and the aftermath of the September 12th military takeover were dealt with as realistically as censorship would allow. Erden Kıral depicted cotton pickers in his films The Canal (1978) and On Fertile Lands (1979), and the clash of different cultures in A Season in Hakkari, which won four prizes at the Berlin Film Festival. Ali Özgentürk depicted honor killings in Hazal (1979), and the drama of a father struggling to educate his son in The Horse (1981), while Korhan Yurtsever depicted the conflict between landowners and farm workers in The Bad Spirits of the Euphrates (1977).
THE YILMAZ GÜNEY MARK
The films written by Yılmaz Güney in prison left their mark on this period. Among them, The Herd (1978) and The Enemy (1979), directed by Zeki Ökten, and Yol/The Way (1982), by Şerif Gören, took the Palme d’Or at Cannes along with the Costa Gavras film, Lost.
THE VIDEO INVASION
Hit by a video invasion in those years, the film industry turned to making cheap, low-brow video films. Color television and the rise of the private channels further fueled the crisis in the industry.
THE MAJORS (1987-1994)
Turkish cinema suffered its biggest crisis of all in the eighties. Films on political themes by a small number of directors had to compete at the box office with big American productions. The successful ones among them, Ertem Eğilmez’s last film, Arabesque (1988), Serif Gören’s The American (1993), Mustafa Altıoklar’s Istanbul Beneath My Wings (1995), Sinan Çetin’s Berlin in Berlin (1992), Yavuz Turgul’s Eşkıya/The Bandit (1996) and Gani Müjde’s Kahpe Bizans (1999), kindled renewed hope for the future.
THE INDEPENDENT FILMMAKERS (1994 to the present)
The difference between these filmmakers and the young filmmakers of earlier periods is that today’s filmmakers incur myriads to become producers and scriptwriters, even actors and cameramen, portraying their own stories and situations and using unknown actors in a cinematic language unique unto themselves with no thought of commercial gain. Zeki Demirkurbuz and Yeşim Ustaoğlu are among the leading directors of this period.
THE INDEPENDENT DIRECTORS
Turkey’s independent filmmakers have achieved huge success, garnering close to ten times as many awards at the international film festivals as were won by Turkish cinema in the previous 85 years. Foremost among them are Derviş Zaim (Somersault in a Coffin – 1996, Dot – 2007), Serdar Akar (On Board – 1999, Offside – 2000), Handan İpekçi (Dad Is in the Army – 1994, Big Man, Little Love – 2001), Reha Erdem (Oh, Moon! – 1998, Times and Winds – 2006, Cosmos – 2010), Reis Çelik (Işıklar Sönmesin – 1996),Night of Silence – 2012), Ümit Ünal (9 – 2001, Istanbul Tales – 2004), Yılmaz Erdoğan (The Butterfly’s Dream – 2012), Ahmet Uluçay (Boats Out of Watermelon Rinds – 2004), Semih Kaplanoğlu (Egg – 2007, Milk – 2008, and Honey, 2010, which won the Golden Bear at the Berlin Film Festival), Tayfun Pirselimoğlu (In Nowhere Land – 2002), Semir Aslanyürek (Eve Giden Yol – 2006), and Özcan Alper (Autumn – 2008).
WHO WAS SIGMUND WEINBERG?
The one and only person in Turkey who knew what cinema was in the first half of the 19th century and was able to discern its future was Sigmund Weinberg, a Rumanian citizen who sold film and photography equipment in Beyoğlu and later went into the filmmaking business. Fuat Uzkınay learned cinema from Weinberg and began staging educational film screenings for students at the school where he was employed, thus becoming the second person in Turkey to know about cinema.
THE FIRST TURKISH FILMMAKERS: THE MANAKİ BROTHERS
Turkish filmmaking was born on November 14, 1914, the day that Fuat Uzkınay shot his film, “The Demolition of the Russian Monument at Ayastefanos”. Nevertheless, there are films that were shot earlier, among them the films that were made starting in 1905 by the Manaki brothers, Yanaki (1878-1954) and Milton (1882-1964), the first Balkan filmmakers. One of those films is Sultan Reşat’s Visit to Monastir, made in 1911.
Film historians suggest that it would be more correct to regard the Manaki brothers as the first Turkish filmmakers since Macedonia was then part of the Ottoman Empire and the Manakis were naturally Ottoman citizens. The brothers always stamped the name of Turkey on their photographs and on the canisters of all the films they made.
PIONEERS OF MELODRAMA
Lütfî Akad produced original examples of the melodrama genre in his films, Hudutların Kanunu/The Law of the Border (1967), about the lives of smugglers on the border, and Vesikalı Yarim (1968). Atıf Yılmaz, who produced a political critique of the previous period in his Dolandırıcılar Şahı/King of the Swindlers (1961), tells the tragicomic story of an innocent, young girl who comes to the big city to become an actress in his Ah Güzel İstanbul/O Beautiful Istanbul (1966).
THE GOLDEN AGE
The golden age from 1960 to 1967 simultaneously ushered in an “age of enlightenment” in Turkish cinema. The Cinémathèque and Club 7 (later the State Film Archive) sprang up in this period, when the now long-standing national festivals, the Antalya Golden Orange and the Adana Golden Boll festivals, also had their inception. Thanks to these and other organizational efforts in cinema, developments in the literature were also among the positive developments of the time…
ŞENER ŞEN
Şener Şen is one of the most unconventional comedians – perhaps the first of his kind – in Turkish cinema. While most comedy types are naive and honest fumbling bumpkins, Şen is a comedy actor who was loved and rose to prominence for being the exact opposite, namely, a devious, double-dealing rogue. Following his success with Kemal Sunal in Outrageous Class, this fabulous duo came to audiences in films like The Foster Brothers, Şabanoğlu Şaban, Tosun Paşa, Kibar Feyzo, Davaro and The King of the Street Cleaners. Playing character roles, Şener Şen have had his name written in gold letters in Turkish cinema with films as The Bandit (1996), Lovelorn (2005), For Love and Honor (2007), Hunting Season (2010)..
HAKKARİ’DE BİR MEVSİM (A SEASON IN HAKKARİ)
This film, directed by Erden Kiral with a script adapted by Onat Kutlar from Ferit’s Edgü’s novel “O”, poetically depicts an intellectual who spends his military service serving as a teacher in the eastern province of Hakkari where he is based, his relationship with the alien culture he encounters there, and the inner journey it takes him on.
YILMAZ GÜNEY
One of Turkish cinema’s first actor-directors to gain international recognition, Güney, who started out in cinema as an actor in Atıf Yılmaz’s 1958 film Bu Vatanın Çocukları/This Land’s Children, got into directing as well in 1966 with his film At Avrat Silah/Horse, Woman and Gun, earning a reputation as the “Ugly King” in a series of films he shot one after the other. Surging to fame with his film Umut/Hope in 1970, he later directed Acı/Pain, Ağıt/Elegy, Baba/The Father, Umutsuzlar/The Hopeless One, Arkadaş/Friend and Duvar/The Wall. Forced to spend most of his life in prison, Güney nevertheless wrote the scripts for films like Sürü/The Herd, Düşman/The Enemy and Yol/The Way, which won top prizes at the international film festivals, and became the first Turkish director to be internationally recognized in world cinema..
SEPTEMBER 12TH FILMS
The first examples of the films known in Turkish cinema as the “September 12th films” because they dealt with the repercussions of the September 12th military takeover in 1971 began emerging at the end of the 1980’s. Zeki Alasya’s “The Thorny Way” (1986), Sinan Çetin’s “Prenses” (1986), Şerif Gören’s Sen Türkülerini Söyle (1986), Zeki Ökten’s Ses (1986), Zülfü Livaneli’s “Fog” (1988) and Tunç Başaran’s “Don’t Let Them Shoot the Kite” (1989) all bear witness to this period.
NURİ BİLGE CEYLAN
Following his 1995 film Koza/Cocoon, in 1999 Nuri Bilge Ceylan completed Mayıs Sıkıntısı/May Clouds, which walked off with big prizes at the national and international film festivals. Uzak took the Grand Prize of the Jury and the award for best actor at the Cannes Film Festival in 2003, İklimler/The Climate the Fibresci prize at Cannes in 2006, and Üç Maymun/Three Monkeys (2008) the award for best director, again at Cannes. With his film Bir Zamanlar Anadolu’da/Once Upon A Time in Anatolia (2011), which won the Grand Prix at Cannes the same year, and, most recently, Winter Sleep (2014), which took the Palme d’Or at Cannes this year, Ceylan has become Turkey’s top prizewinning director at home and abroad.
FUAT UZKINAY 14 KASIM 1914’TE, “AYASTEFANOS’TAKİ (YEŞİLKÖY) RUS ABİDESİ’NİN YIKILIŞI”NI FİLME KAYDEDERKEN NE O, NE DE ÇEVRESİNDEKİLER TÜRK SİNEMASININ BAŞLANGICINI OLUŞTURDUKLARININ FARKINDAYDI. SONRADAN BU FİLM TÜRK SİNEMASINDA İLK ÇEKİLEN FİLM OLDUĞU KABUL EDİLEREK TÜRK SİNEMASININ DOĞUŞUNU SİMGELEDİ.
KAMERALAR TÜRKİYE’DE…
28 Aralık 1895’de Paris’te Grand Cafe’de dünyada halka açık ilk sinema gösterisini yapan Lumiere’in kameramanları, denizden Haliç’i ve Galata Köprüsü’nü filme alarak 1896 yılında Türkiye’de çekilen ilk filme imzasını attı. Türkiye’deki halka açık ilk sinema gösterisi 1896 yılında yapıldı. Sinema, Türkiye topraklarına girdiği ilk yıllarından itibaren ilgi görüp sevildi ve kısa sürede halkın tek ve en ucuz eğlence aracı oldu.
İLK YILLAR (1896-1922)
Sinema ilk yıllarında tiyatronun mekân ve insan yapısını kullandı. Önceleri kıraathane, gazino gibi mekânlarda yapılan gösteriler, ilgi yoğunlaşınca tiyatro binalarına taşındı ve oyunların aralarında, ek gösteriler olarak yapıldı. Türkiye’de ilk sinema salonunu “Türkiye’ye sinemayı getiren adam” olarak bilinen Sigmund Weinberg 1908’de Tepebaşı’nda Pathe adıyla açtı. Bu salonu 1911’de Pera’da (Beyoğlu) açılan Orientaux, 1912’de yine aynı bölgede açılan Central ve İdeal sinemaları izlemiştir.
AYESTEFANOS’UN YIKILIŞI (1914)
Osmanlı Devleti, 1876-77 yılındaki Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusların Osmanlı topraklarında geldikleri en uç nokta olan Ayastefanos’ta (bugünkü Yeşilköy) diktikleri anıtın yıkılmasını ve yıkılma anının da tarihe not düşmek için filme alınmasını kararlaştırır. Filmin illa ki bir Türk tarafından çekilmesi zorunlu olunca işi Fuat Uzkınay üstlenir ve 14 Kasım 1914’te çekimi gerçekleştirerek ilk Türk sinema yönetmeni onuruna kavuşur. Bu tarih aynı zamanda Türk sinemasının başlangıcı sayılıyor.
İLK UZUN METRAJLI FİLM (1916)
Türkiye’deki ilk resmi sinema kuruluşu, 1915’te Enver Paşa tarafından MOSD (Merkez Ordu Sinema Dairesi) adıyla kuruldu. Başına Sigmund Weinberg, yardımcılığını ise Fuat Uzkınay getirildi.
Kurum, Osmanlı’nın hasta adam imajını değiştirecek bir dizi propaganda filmi yaptı. Weinberg bu arada Leblebici Horhor (1916) ve Himmet Ağa’nın İzdivacı (1916) adı ile uzun metrajlı- konulu ilk film girişimlerinde bulundu ama ikisi de savaş nedeniyle yarım kaldı.
İLK KONULU TİCARİ FİLMLER
İstanbul’un işgal yıllarında MOSD’un elindeki sinemayla ilgili tüm alet-edevat Müdafaa-i Milliye Cemiyeti’ne devredilmişti. Bu cemiyet, kendisine gelir getirmesi amacıyla Sedat Simavi’ye iki film ısmarladı: Birinci Dünya Savaşı’ndaki bir casusluk olayını konu alan Casus (1917) ile yasak aşkı işleyen Pençe (1917) Türk sinemasının ilk uzun metrajlı ve konulu ticari filmleriydi.
TİYATROCULAR DÖNEMİ 1922-1938
Türkiye’de sinemanın emekleme evresi denilebilecek bu dönemin tek yönetmeni Muhsin Ertuğrul, ilk film yapımevi olan Kemal Film’in kurulmasını sağladı ve bu yapımevi adına, güncel bir olaydan yola çıkarak İstanbul’da Facia-i Aşk (1922) filmini çekti. Sonra Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Nur Baba (1922) eserini sinemaya aktarmaya girişti ama bu film daha çekim aşamasında gerginliklere sebep olunca “Boğaziçi Esrarı” adıyla tamamlandı.
SİNEMADA KADIN
Muhsin Ertuğrul’un üçüncü filmi Ateşten Gömlek (1923) Halide Edip Adıvar’ın aynı adlı romanından derlenmişti ve Kurtuluş Savaşı’nı işliyordu. Milli duyguları içeren Ateşten Gömlek’te Türk kadının oynatılması arzusuyla bir gazeteye ilan verildi. İlana olumlu yanıt verip filmde oynayan iki kadından Bedia Muvahhit, daha sonra tiyatromuzun duayenlerinden biri oldu.
GEÇİŞ DÖNEMİ (1938-1950)
Türk sinema endüstrisi yeni atılımlara giriştiği bir evrede, İkinci Dünya Savaşı’nın olumsuz koşullarıyla karşılaştı ve 1939’dan 1944’e kadar sadece 14 film yapıldı. Türk sinemasındaki bu durgunluk sırasında piyasadaki egemenlik Amerikan sinemasının eline geçti. ABD filmlerinin savaş nedeniyle Mısır üzerinden Orta Doğu pazarına ulaşması, Türkiye’de bir Mısır filmleri salgınına yol açtı.
İLK ÇİZGİ FİLM
Tiyatro kökenli olmayan oyuncu arayışına başlanması, sesli filmden dublaja geçiş, ilk çizgi film denemesi “Evvel Zaman İçinde” bu dönemde olur. Dönemin diğer getirileri arasında ise, sinemayla ilgili dernekleri, yeni yapımevlerini ve hızla artan sinema salonlarını sayabiliriz.
SİNEMACILAR DÖNEMİ (1950- 1960)
Bu dönem, 1949’da Lütfi Akad’ın Halide Edip Adıvar’ın romanından uyarladığı Vurun Kahpeye filmiyle başladı. Akad, tiyatrocuların aksine hareketli, canlı ve sinamatografik özellikler içeren sinema anlayışıyla çektiği Kanun Namına (1952), Öldüren Şehir (1954) Beyaz Mendil (1955) filmleriyle ustasız ustası olma yolunda öncü bir yönetmen konumuna geldi. Bir diğer usta Atıf Yılmaz bu dönemde kitlelerin ilgisini çeken piyasa romanlarına el atarak Hıçkırık (1953) ve Dağları Bekleyen Kız (1955) filmlerinin yanı sıra Yılmaz Güney’in oyunculuğunu yaptığı Ala Geyik (1959), Bu Vatanın Çocukları (1959) filmlerini yaptı. Sonraki yıllarda Türk sinemasını etkileyen ustaların ortaya çıkışına zemin hazırlayan bu dönemin ustalarından biri de Metin Erksan’dı. Bu isimler daha sonraki dönemlerin belirleyici, bir bakıma Türk sinemasının kurucu yönetmenleri oldular.
ALTIN DÖNEM (1960-1967)
1960’tan sonra Türk sineması toplumsal içerikli filmlere yöneldi. Bu dönemde ortaya çıkan filmler, sinemada tabu sayılan olaylara el atmaya başladı. İlk kez kırsal kesim sorunları mülkiyet çizgisinde ele alınıp işlenmeye başladı. Bu dönemde Türk sinemasının nicelik açısından az ama nitelik açısından başyapıt olarak ortaya koyduğu filmler öne çıktı. Metin Erksan, Susuz Yaz’la, 1964’te Berlin Film Festivali’nde Türk sinemasının o güne kadar kazandığı en büyük ödül olan Altın Ayı’yı aldı.
YEŞİLÇAM’IN YÜKSELİŞİ (1967-1974)
Türk sinemasının nicelik açısından en verimli döneminde çekilen film sayısı 1967’den sonra 200’ün 1972’de ise 300’e çıktı ve Türkiye; ABD, Hindistan ve Hong-Kong’dan sonra dünya da en fazla film üreten dördüncü ülke oldu. Bu dönem aynı zamanda, Türk sinemasının neredeyse resmi türü olan fakir kız – zengin erkek, ya da zengin erkek – fakir kız kalıbından oluşan melodramlarının hız kazandığı, starlara dayalı sinemanın öne çıktığı, sinema salonu, yapımcı, film ve izleyici sayısının tarihinin en büyük yükselişini gösterdiği bir dönem oldu.
KAYIP YILLAR (1974-1978)
Halkın tek ve en ucuz eğlencesi olan sinema, yetmişli yılların başında evlere giren televizyona yenilip seyircisiz kalınca film üretiminde yüzde seksenlere varan bir düşüş yaşandı.
Birçok salonun kapandığı bu dönemde sinemacılar çıkış yolu olarak, TV’de gösterilmesi mümkün olmayan türlere yönelip yitirdiği seyirciyi sinemalara geri döndürme arayışına girdi.
ULUSAL SİNEMA
Türk sinemasında Halit Refiğ-Metin Erksan ikilisinin başını çektiği Ulusal Sinema ile Yücel Çakmaklı’nın öncülük yaptığı Milli Sinema akımları da bu dönemin zor koşulları içinde ortaya çıkıp, az sayıda da olsa örneklerini vermeye başladı.
YENİ TÜRK SİNEMASI (1978-1986)
Genç sinemacılar, dönemin politik ve sosyal ortamına koşut olarak yaptıkları toplumsal içerikli filmlerle televizyon ile sinema arasında kalan ve çoğunlukla da genç olan seyirciye yöneldi. Bu dönemde kırsal kesim, işçi-emek, 12 Eylül sonrasının yansımalarında odaklaşan kimi politik sorunlar, sansürün el verdiği ölçüde gerçekçi bir şekilde işlendi. Erden Kıral, Kanal (1978) ve Bereketli Topraklar Üzerinde (1979) filmlerinde pamuk işçilerini, Berlin Film Festivali’nde dört ödül kazanan Hakkari’de Bir Mevsim’de ise farklı kültürlerin çatışmasını işledi. Ali Özgentürk, Hazal’da (1979) töreleri, At’da (1981) çocuğunu diplomalı yapmanın sıkıntıları içinde bocalayan bir babanın dramını; Korhan Yurtsever, Fırat’ın Cinleri’nde (1977) ağa-ırgat çatışmasını anlattı.
YILMAZ GÜNEY DAMGASI
Yılmaz Güney’in hapisteyken senaryolarını yazdığı filmler bu döneme damgasını vurdu. Bunlardan Sürü’yü (1978) ve Düşman’ı (1979) Zeki Ökten, Cannes Film Festivali’nde Costa Gavras’ın Kayıp filmiyle birlikte Altın Palmiye Ödülü’nü kazanan Yol’u Şerif Gören yönetti.
VİDEO SALGINI
Bu dönemde ortaya çıkan video salgını karşısında sinema sektörü, sinemadan çok video alanına yönelerek ucuz, niteliksiz filmlere yaptı. Televizyonun renklenmesi ve özel televizyonların çıkması sinema dünyasındaki krizi daha da körükledi.
MAJÖRLER DÖNEMİ (1987-1994)
Türk sineması tarihin en büyük krizini seksenli yılların sonlarında yaşadı. Az sayıda yönetmenin ulusal motifleri işleyen filmleri, ABD filmleriyle gişede yarışa girdi. İçlerinde başarılı olanlar da vardı: Ertem Eğilmez’in son filmi Arabesk (1988), Şerif Gören’in Amerikalı (1993), Mustafa Altıoklar’ın İstanbul Kanatlarımın Altında (1995), Sinan Çetin’in Berlin in Berlin (1992), Yavuz Turgul’un Eşkıya (1996) ve Gani Müjde’nin Kahpe Bizans (1999) filmleri geleceğe yönelik umutları tazeledi.
BAĞIMSIZ SİNEMACILAR DÖNEMİ
(1994’ten bugüne)
Genç sinemacıların önceki dönemlerden farklılığı; tüm riskleri göze alarak filmlerinin yapımcılığını, senaristliğini, kimi zaman oyunculuğunu ve görüntü yönetmenliğini üstlenmeleri, kendi hikâyelerini-durumlarını, alışılmış isimlerin dışındaki oyuncularla, ticari kaygılardan uzak ve kendilerine özgü bir sinema diliyle anlatmaları oldu. Bu dönemin önde gelen yönetmenleri Zeki Demirkubuz ve Yeşim Ustaoğlu oldu.
BAĞIMSIZ YÖNETMENLER
Bağımsız sinemacılar, uluslararası saygın festivallerde aldığı ödüllerle, Türk sinemasının 85 yılda topladığı ödül sayısının yaklaşık on misline vararak büyük bir başarı elde ettiler. Öne çıkan isimler Derviş Zaim (Tabutta Röveşata -1996, Nokta-2007), Serdar Akar (Gemide-1999, Dar Alanda Kısa Paslaşmalar-2000), Handan İpekçi (Babam Askerde-1994, Büyük Adam Küçük Aşk-2001), Reha Erdem (A Ay-1998, Beş Vakit-2006, Kosmos-2010), Reis Çelik (Işıklar Sönmesiz-1996, Lal Gece-2012), ümit Ünal 9- 2001, Anlat İstanbul-2004, , Yılmaz Erdoğan (Kelebeğin Rüyası-2012) Ahmet Uluçay (Karpuz Kabuğundan Gemiler Yapmak-2004), Semih Kaplanoğlu Yumurta-2007, Süt-2008 ve Berlin Film Festivali’nde Altın ayı Ödülünü kazanan Bal-2010), (Tayfun Pirselimoğlu (Hiçbiryerde- 2002), Semir Aslanyürek (Eve Giden Yol-2006), Özcan Alper (Sonbahar) oldu.
SIGMUND WEINBERG KİMDİR?
Türkiye’de 1900’lerin ilk yarısında sinemayı bilen ve onun geleceğini kestiren ilk ve tek kişi, Beyoğlu’nda sinema ve fotoğraf malzemeleri satan ve sonrasında sinema işletmeciliğine soyunan Romanya uyruklu Sigmund Weinberg oldu. O yıllarda İstanbul Sultanisi’nde dahiliye memurluğu yapan Fuat Uzkınay, Weinberg’ten sinemayı öğrenerek öğrencilere eğitim amaçlı film gösterileri yapmaya başladı ve sinemayı bilen ikinci kişi oldu.
İLK TÜRK SİNEMACILAR: MANAKİ KARDEŞLER
Fuat Uzkınay’ın “Ayastefanos’taki (Yeşilköy) Rus Abidesi’nin Yıkılışı” filmini çektiği iddia edilen 14 Kasım 1914 tarihi, Türk sinemasının doğum günü olarak kabul görmüştür. Oysaki bundan önce çekilen filmler vardır. Bunlardan biri de ilk Balkan sinemacıları olarak tanımlanan Yanaki (1878-1954) ve Milton (1882-1964) kardeşlerin 1905’ten itibaren çektikleri filmledir. Bu filmler arasında 1911’de çekilen Sultan Reşat’ın Manastır ziyareti de bulunuyor.
Sinema tarihçileri; Makedonya’nın Osmanlı Devleti sınırları içinde olması ve Manakilerin de doğal olarak Osmanlı vatandaşı sayılmaları nedeniyle ilk Türk sinemacıları olarak tanımlanmalarının daha doğru olduğunu ileri sürerler. Manakiler, hem çektikleri film kutularının üzerine hem de fotoğraflarının altına her zaman Türkiye ibaresini yazdılar.
MELODRAMIN ÖNCÜLERİ
Lütfi Akad, sınır boyundaki kaçakçıların yaşamını anlattığı Hudutların Kanunu (1967) filmi ve Vesikalı Yarim (1968) ile melodram türünün en özgün örneklerini ortaya koydu. Atıf Yılmaz, Dolandırıcalar Şahı (1961) ile bir önceki dönemin politik eleştirisini yaparken Ah Güzel İstanbul’da(1966) artist olmak için büyük kentte gelen genç ve saf bir kızın traji-komik öyküsünü anlattı.
ALTIN ÇAĞ
1960-67 yıllarını kapsayan Altın Çağ, aynı zamanda Türk sinemasında bir çeşit aydınlanma çağının da başlangıç evresini oluşturdu. Sinematek ve Kulüp 7 (sonrasında Devlet Film arşivi) bu dönemde kuruldu, ulusal festivallerin en uzun ömürlüsü ve süreklisi olan Antalya Altın Portakal ile Adana Altın Koza film festivalleri yine bu dönemde yaşama geçirildi. Sinemadaki örgütlenme çabaları ve literatürdeki gelişmeler yine bu dönem içinde yaşanan olumlu gelişmeler arasında yer aldı.
ŞENER ŞEN
Türk sinemasındaki güldürü türünün en aykırı tiplerinden biri ve belki de ilki Şener Şen’dir. Tüm güldürü tipleri saf, temiz, dürüst gibi olumlu yanlara sahipken Şener Şen tüm bunların karşısında, üç kağıtçı, dalavereci, kurnaz ve de dolandırıcı yanlarıyla sivrilmiş ve sevilmiş bir güldürü oyuncusu kimliğini taşır. Kemal Sunal ile Hababam Sınıfı’ndaki başarısından sonra bu müthiş ikili, Süt Kardeşler, Şabanoğlu Şaban, Tosun Paşa, Kibar Feyzo, Davaro, Çöpçüler Kralı filmleriyle seyirci karşısına çıktı. Oynadığı karakter rolleriyle de dikkat çeken Şener Şen, Eşikıya (1996), Gönül Yarası (2005), Kabadayı (2007) ve Av Mevsimi (2010) filmleriyle Türk sinemasının unutulmaz oyuncuları arasına adını yazdırdı.
HAKKARİ’DE BİR MEVSİM
Ferit Edgü’nün O adlı eserinden Onat Kutlar’ın senaryolaştırdığı ve Erden Kıral’ın yönettiği filmde, yedek subaylığını öğretmen olarak yapan bir aydının görev yeri olarak Hakkari’ye gitmesini ve orada hem kendi içsel yolculuğunu, hem de karşılaştığı ve yabancısı olduğu kültürle olan ilişkilerini şiirsel bir dile anlatılır.
YILMAZ GÜNEY
Türk sinemasının uluslararası alanda tanınan ilk oyuncu-yönetmenlerinden biridir. 1958’de Atıf Yılmaz’ın yönettiği Bu Vatanın Çocukları filmiyle oyuncu olarak sinemaya giren Güney, 1966’da At Avrat Silah filmiyle oyunculuğunun yanı sıra yönetmenliğe başlar ve bir biri ardına çektiği filmlerle Çirkin Adam olarak ünlenir. 1970’de Umut filmiyle büyük bir atılım yaptıktan sonra Acı, Ağıt, Baba, Umutsuzlar, Arkadaş ve Duvar filmlerini yönetir. Yaşamının çoğunu tutsak olarak geçirmek zorunda kalan Güney, tutukluluk yalılarında Sürü, Düşman, Yol gibi bir uluslararası bir film festivalinde büyük ödüller kazanan filmlerin senaryolarını yazarak dünya sinemasında tanınan ilk Türk yönetmeni olur.
12 EYLÜL FİLMLERİ
12 Eylül askeri darbesinin yansımalarını konu aldığı için sinemamızda 12 Eylül filmleri olarak adlandırılan filmlerin ilk örnekleri de 80’li yılların sonlarında ortaya çıktı. Zeki Alasya “Dikenli Yol” (1986), Sinan Çetin “Prenses” (1986), Şerif Gören “Sen Türkülerini Söyle” (1986), Zeki Ökten “Ses” (1986), Zülfü Livaneli “Sis” (1988) ve Tunç Başaran “Uçurtmayı Vurmasınlar” (1989) filmleriyle yakın dönemin tanıklığını yaptılar.
NURİ BİLGE CEYLAN
Nuri Bilge Ceylan, 1995’te çektiği ilk film Koza’dan sonra, katıldığı ulusal ve uluslararası film festivallerinde önemli ödüller alan Mayıs Sıkıntısı’nı 1999’da tamamladı. Uzak, 2003’de Cannes Film Festivali’nde Büyük Jüri ve en iyi erkek oyuncu ödüllerini, İklimler, 2006’da Cannes Film Festivali’nde FIBRESCI ödülünü, Üç Maymun (2008) filmi ise yine Cannes Film Festivali’nde En iyi Yönetmen ödülünü kazandı. Cannes’da jüri büyük ödülünü kazanan Bir Zamanlar Anadolu’da (2011) ve Altın Palmiye ödülünü kazanan Kış Uykusu (2014) filmleriyle yurt dışında ve içinde en fazla ödül kazanan bir yönetmen konumuna geldi.