Aralık 2021’in sonlarında Halima (istek üzerine gerçek adı verilmedi), Somali’nin başkenti Mogadişu’daki Zoobe otogarından, şehrin hemen dışındaki, Eş-Şebab tarafından kontrol edilen bir çiftçi köyü olan Ugunji’ye giden bir minibüse bindi.
Görevi, davasına yardımcı olmak için sahte belgelerde bulunduğu bildirilen başka biri tarafından arazisi talep edildikten sonra silahlı gruptan adalet aramaktı.
İki saatlik yorucu bir yolculuktan sonra oraya varan Halima, çamur ve sopalardan yapılmış bir otelde yer ayırttı. Ertesi sabah kahvaltıdan sonra, grubun tam anlamıyla mahkeme düzenlediği köyün göbeğinde bir eve gitti.
50 yaşındaki El Cezire’ye verdiği demeçte, “Davamı, başını örten bir giysi ile davamı, ifadeleri ve davalının temaslarını destekleyecek tüm belgeleri sağlayan bir adam aracılığıyla açtım” dedi.
Mahkemede dört gün sonra dava lehinde sonuçlandı ve sanık kararı tamamen kabul etti. Halime, “yolsuzluk ve adam kayırma” nedeniyle ülkenin yargı kurumlarının gücüne olan inancını kaybettikten sonra silahlı gruba yönelen için bir aklanma oldu” dedi.
Somalililer arasında federal ve bölgesel hükümetlerin adalet dağıtmakta başarısız olduklarına dair yaygın bir inanç var. 2016-2018 yılları arasındaki hakimlerinden Aweys Sheikh Abdullahi, başkentteki arazi anlaşmazlıklarını ele alma yetkisine sahip olan Banadir bölge mahkemesinin pek çok kişi için bir seçenek olmadığını söylüyor.
İnsanlar ayrıca dava açılmadan yıllar alabilecek uzun bir süreçten kaçınmak için Eş-Şebab sistemini tercih ediyor, mahkemelerde yeterli sayıda yargıç olmamasından kaynaklanan gecikmeler ve maliyetli yasal ücretler, insanları caydıran faktörlerden bazıları” dedi. El Cezire.
Bazen tek bir davayı kovuşturmanın maliyeti 5.000 dolardan fazladır, diye ekledi.
Sakinler ve uzmanlar, Somali’nin 2006’dan bu yana Uluslararası Şeffaflık Örgütü’nün Yolsuzluk Algılama Endeksi’nde sürekli olarak en altta veya ona yakın sırada yer aldığını ve bunun ülkenin yargısını etkilediğini söylüyor. Yargıçların, ülkenin farklı klan yapısı içinde bağlantıları olanlar lehine kanunu bozduğuna dair sürekli iddialar var.
O halde silahlı grubun boşluğu doldurmak için devreye girmesi pek şaşırtıcı değil.
Ahlaki bir yüksek zemin
El Kaide ile bağlantılı El-Şebab, 2006 yılında Somali hükümetini devirmek ve katı İslami yasal şeriat kodunu dayatmak için kuruldu.
Yıllar boyunca, kendi mahkemelerini işletiyor ve çoğunlukla kontrol ettiği alanların sakinlerine hizmet veriyor. Eş-Şebab’ın yargısını aramaya devam edenlerin sayısı hakkında kesin bir veri yok, ancak sayının binleri bulduğuna inanılıyor.
Son yıllarda, davaları ele alma ve karar vermedeki hızı nedeniyle, genellikle her iki tarafı da temsil edecek bir avukatı olmayan, hükümet kontrolündeki bölgelerde yaşayanlar da dahil olmak üzere, daha fazla vatandaş grubun yargısına yöneldi.
Yerel raporlara göre, zaman zaman resmi mahkeme kararlarını bile tersine çevirdi.
Politika düşünce kuruluşu International Crisis Group’un Haziran 2022 tarihli raporu, El Şebab’ın etkisinin, algılanan “ahlaki yüksek zeminden” kaynaklandığını ortaya koydu.
Raporu yazan ICG’nin kıdemli araştırmacısı Omar Mahmood, Al Jazeera’ya verdiği demeçte, “Klan ne olursa olsun, devlet mahkemelerinden daha az yolsuz olduklarına ve kanun önünde eşit statüye sahip olduklarına dair bir algı var” dedi.
Halima davasında, davalının aksine küçük bir kabileden olduğu için şikayetini yetkililere bildiremeyeceğini söyledi.
“Davalı, güçlü klanının desteğine sahipti ve bu kurumları etkileyebilir” dedi. Başkentte aynı hizmetleri arayan diğer kişiler tarafından Eş-Şebab’a yönlendirildi.
Uzmanlar, grubun İslam hukukunu uygulamasının onu ürkütücü hale getirdiğini ve bunu, ülke çapında yasayı planlı olarak uygulamak için uygulamak için kullandığını söylüyor.
ICG’den Mahmood, “Tarihten bunun Somali’de kritik bir ihtiyaç olduğunu ve aynı zamanda kendi emelleri için de yararlı olabileceğini gördüğü gibi, Eş-Şebab’ın yargı sistemini geliştirmeye önemli ölçüde yatırım yaptığını düşünüyorum” dedi.
Somali Ulusal İstihbarat ve Güvenlik Teşkilatı eski müdürü ve askeri mahkemenin eski başkanı Abdirahman Turyare, paralel mahkemelerin, kararların verilmesinden sonra devlet kurumlarının gevşek doğası nedeniyle de ivme kazandığını söylüyor.
Al Jazeera’ya, “Mahkeme davasını kaybedenler bazen onlara yöneliyor, ancak adalet sisteminin karşılaştığı en sinir bozucu zorluklardan biri uygulama eksikliği” dedi.
Paralel yargı sistemi nasıl çalışır?
Grup, güney ve orta Somali’de kontrol ettiği bölgelerde mahkeme oturumları düzenliyor ve hükümet tarafından tutulan bölgelerde mobil mahkemelere sahip. Oturumlara sadece müşteki, sanık, tanıklar ve duruşma sırasında hazır bulunan diğer davacılar katılır.
El-Şebab servisini arayan ve El Cezire ile isimlerini vermeden konuşan bir grup kişi, dava açmak için herhangi bir ücret ödemediklerini, ancak grubun genellikle işletmeler ve mülk sahipleri tarafından verilen zekat, zorunlu sadakalardan gelir elde ettiğini söyledi.
Bu raporlara göre, davalar, her iki tarafın argümanlarını, sunulan kanıtları ve tanık ifadelerini dikkatle inceleyen grubun iki ila üç üyesi tarafından duyulur ve belirlenir. Eş-Şebab üyeleri daha sonra bir karara varmak için İslam hukuku anlayışlarını uygularlar.
Cezalar, zina için birkaç yüz değnek değneği ile cinayet gibi durumlarda ölüm cezasına kadar uzanmaktadır. Dilekçe sahipleri veya davalılar verilen kararlardan memnun olmadıkları durumlarda temyize gitme hakları vardır.
Somali diasporasındakiler bile artık gruba yöneliyor.
2019’un sonlarında, Mohamed, [not his real name]ailesinden miras kalan ve bazı akrabalarının itiraz ettiği mal varlığı hakkında Mogadişu’da dava açmak için İsveç’ten gitti.
Davasını Mogadişu’daki bölge mahkemesinden düşürerek, bunun yerine Aşağı Shabelle bölgesindeki Tortorow köyündeki eş-Şebab yargı sistemine gitmeyi tercih etti.
30 yaşındaki Al Jazeera’ya, “Davalının davayı kendi lehine belirlemesi için rüşvet verdiğini ve hakimleri etkilediğini fark ettiğimde bunu yaptım” dedi. “Dava altı aydan fazla sürdü [so] zaman ve kaynak harcadıktan sonra Eş-Şebab mahkeme sistemine gittim. Sanık duruşmaya çağrıldı ve kabul ettikten sonra dava benim lehime 18 gün içinde sonuçlandı.”
Mohamed, aynı köyde davalarını dosyalamak için kuyruğa giren yüzlerce insanla karşılaştığını söylüyor.
‘Yargı yok’
Ağustos ayında, yeni cumhurbaşkanı göreve başladıktan kısa bir süre sonra, yeni içişleri bakanı Ahmed Moalim Fiqi, yetkililerin önümüzdeki iki yıl içinde El Şebab’ın Aşağı Şabelle ve Mogadişu bölgelerindeki mahkemelerini kapatmaya kararlı olduklarını söyledi.
Mustice bakanı Hassan Ma’lim, ülkenin yargı sisteminin zaman aşımına uğradığını kabul etti, ancak silahlı grubun iddia ettiği hiçbir yetkiye sahip olmadığını söyledi.
Ma’lim, El Cezire’ye verdiği demeçte, “Özel durum hakkında yorum yapamasam da, El-Şebab’ın ülkenin iç savaş zayıflığından yararlandığını söyleyebiliriz” dedi. “Bu tür idari işleri yürütme yetkileri yok, bunun yerine işledikleri zulümlerden sorumlu tutulmalılar. Korku, yıldırma, propaganda ve haraç kullanıyorlar.”
Ma’lim, hükümetin tüm mahkeme kararlarını uygulamak için yargıya özel bir polis birimi kurmayı da içeren bazı endişeleri gidermek için yargı reformları uyguladığını söyledi.
Ancak uzmanlar, yakında bir şeylerin düzeleceğine dair bir işaret olmadığını söylüyor.
ICG’den Mahmood, “Hükümetin yargı kapasitesini geliştirmek için çalışmalar devam ediyor, ancak yavaş” dedi. “Şu anda, Eş Şebab, tersine dönmesi biraz zaman alacak birçok adli davayı ele alırken daha fazla güvene sahip.”
Bu, Halima, Mohamed ve eş-Şebab mahkemelerinin istikrar arayan bir ülkede – ironik bir şekilde, düzenli şiddet saldırıları ile daha iyi bilinen bir gruptan – memnuniyetle karşılanan bir müdahale olarak gördüğü birçok yurttaşı için geçerli.