Yalta, Potsdam Konferansları ve Türkiye11 Şubat 2018
Müttefik liderleri, 4-11 Şubat 1945’te savaş sonrası durumu görüşmek üzere Kırım’ın Karadeniz kıyısındaki Yalta kentinde bir araya geldiler. Sovyetler Birliği konferansta, Türkiye’nin o savaş sırasında izlediği politikayı eleştirip Montrö Sözleşmesi’nin yeniden düzenlenmesini istedi. Ancak İngiltere, Akdeniz’deki uzun vadeli çıkarlarından dolayı Sovyetlerin Boğazlar üzerinde nüfuz kazanmasını istemiyordu.
Bu nedenle, Boğazlar konusunun, daha sonra yapılacak toplantıda görüşülmesi kararlaştırıldı. Yalta Konferansı’nda ele alınan bir diğer önemli konu, Birleşmiş Milletlere üyelik ile ilgiliydi. Bu Konferans’ta, Birleşmiş Milletlere kurucu üye sıfatıyla katılabilmek için 1 Mart 1945 tarihinden önce Almanya ve Japonya’ya savaş açmış olmak koşulu getirildi. Türkiye bunun üzerine 23 Şubat 1945’te
Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etti. 28 Şubat 1945’te Birleşmiş Milletler Beyannamesi’ne imza atan Türkiye, böylece Sovyet tehlikesine karşı kendisini emniyete almış oldu.
Türkiye’nin 23 Şubat 1945’te Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etmesi, ABD ve İngiltere tarafından desteklenirken Sovyetler Birliği tarafından şiddetle eleştiriliyordu. Sovyetler Birliği, 19 Mart 1945’te, 1925’te imzalanan Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması’nı feshettiğini açıkladı. Bununla yetinmeyen Sovyetler Birliği, 7 Haziran 1945’te Türk hükûmetine verdiği bir nota ile çok ağır şartlar içeren isteklerde bulundu. Sovyetlerin istekleri ne göre;
• Boğazlarda ortak savunma yapmak amacıyla Sovyetlere üs verilecek,
• Kars ve Ardahan Sovyet Ermenistan’ına bırakılacaktı. Sovyetler Birliği, Kars ve Ardahan üzerindeki isteklerini bu bölgenin I. Dünya Savaşı sırasında Anadolu’dan göç eden Ermenilere ait olduğu iddiasına dayandırıyordu.
Almanya’nın teslim olmasından sonra Avrupa’da ortaya çıkan sorunları görüşmek üzere müttefik devletlerin liderleri, 17 Temmuz 1945 tarihinde Berlin yakınlarındaki Potsdam’da bir araya geldi.
Potsdam Konferansı’nda Boğazlar meselesi de ele alındı. Müttefikler, Boğazlar yönetiminin değiştirilmesine yönelik taleplerini, Türkiye’ye bildirmeye karar verdiler. Sovyetler Birliği, 7 Ağustos 1946’da Türkiye’ye bir nota vererek “Boğazlar”la ilgili taleplerini bildirdi.
Bu taleplere göre;
• Boğazlar, bütün ticaret gemilerine açık olacak,
• Boğazlar, Karadeniz ülkelerinin savaş gemilerine her zaman açık tutulacak,
• “Boğazlar”dan geçişlerin düzenlenmesi yetkisi, Türkiye ile Karadeniz ülkelerine ait olacak,
• “Boğazlar”ın güvenliği, Türkiye ve Sovyetler Birliği’ne ait olacak,
• Boğazlar, özel durumlar dışında, Karadeniz’e kıyısı olmayan ülkelerin savaş gemilerine kapatılacaktı. Türkiye, Sovyet taleplerini reddetti. Bu taleplerden dolayı Batı ile yakınlaşmanın yolunu aramaya başladı. Öte yandan, Avrupa’da güç dengesinin Sovyetler Birliği’nin lehine değişmesi ve Boğazlar üzerindeki olası Sovyet tehlikesi, ABD ve İngiltere’nin Türkiye’ye dönük tutumlarının yumuşamasını sağladı.