BURAK CİLASUN / BEN HABER
19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı'nın 97. yıl dönümünü kutlarken, tarihimizde bir yolculuğa çıkmaya hazır mısınız? Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a çıkışından, kurtuluşa dek yaşananlara ilişkin kıyıda kalmış, unutulmuş yahut vurgulanması gereken noktaları, Dokuz Eylül Üniversitesi'nden Yrd. Doç. Dr. Emin Elmacı ile masaya yatırdık. Emin Hoca, öyle noktaları vurguladı ki, tarihimize ve kahramanlarımıza bir kez daha hayranlık duyduk.
Atatürk'ün Samsun'a çıkışı için neden 'Vahdettin gönderdi' ihtilafı yaşanıyor?
Baştan ihtilaf yok aslında. İhtilaf sonradan yaratılıyor. Mustafa Kemal'in, son mührün Vahdettin tarafından vurulmasıyla birlikte Samsun'a gönderildiği bir gerçek. Burada mesele amaç. Vahdettin Mustafa Kemal'i Samsun'a Mondros'u uygulatmak için gönderir. Mustafa Kemal Samsun'a gittikten 1 ay bile geçmeden geri çağrılıyor. Zaten Amasya Genelgesi ile de ipler kopuyor.
İzmir'in işgalinden 1 gün sonra Atatürk'ün Samsun'a gitmek için yola çıkması tesadüf mü?
Daha önceki görüşmelere baktığımızda bir tesadüf. Mustafa Kemal Samsun'a varınca İzmir'in işgaline karşı protesto gösterileri yaptırıyor. Çünkü o dönem yeterince oluşmamış milli bilinci böyle sağlayacağını biliyor.
Gerçekten milli bilinç yok mu o dönem?
Atatürk Samsun'a çıktığında ilk olarak bir çiftçi ile karşılaşıyor. Çiftçiye İzmir'in işgalini sorunca, “Bana ne beyim İzmir'den, ben toprağıma bakarım, evdekiler aş bekler. Ama Pontuslular toprağıma gelirse canımı veririm toprağımı vermem.” yanıtını alıyor. Anadolu böyle bir sürecin içinden geçiyor.
İttihat ve Terakki'nin bu döneme girildiğinde rolü ne?
Kurtuluş Savaşı'nda Kuvva-i Milliyecilerin yüzde 90'ı İttihatçılardan oluşuyor. Tanıdıklarımızın çoğu bu oluşumdan geliyor.
İttihatçılar, İttihatçı olmayan Atatürk'ün arkasında nasıl durdu?
Bir kere Mustafa Kemal'in Anafartalar ile birlikte bir kahramanlığı var. Ayrıca Atatürk'ün İttihatçı olduğu bir dönem de var fakat cumhuriyeti savunduğu için bir dışlanma var. Mustafa Kemal, Talat Paşa fraksiyonundan geliyor. Talat Paşa, Berlin'de bir Ermeni tarafından şehit edilmeden önce de Mustafa Kemal'e destek verilmesi telkininde bulunuyor. Tabii 1921'de şehit edilmesi ve Atatürk'ün kurtuluşu başaracak kişi olarak görülmesiyle birlikte tüm yön Atatürk'e dönüyor. İttihatçılar ile ayrışma ise 1926'da İzmir Suikastı ile yaşanıyor. Sakarya Savaşı'nın kazanılması da burada bir kırılma noktasıdır. Kazanılamasa Enver Paşa, yeniden dönmek için sınırda bekliyordu. Kazanıldıktan sonra vazgeçti.
Milli mücadelenin başlamasından sonra İzmir'de nasıl bir atmosfer oluştu?
İşgal başlamadan önce bile belli başlı isimler Redd-i İlhak, İzmir Müdafa-i Hukuk-u Osmaniye gibi cemiyetler kurarak işgale karşı duruşunu gösteriyor ama İstanbul'dan askere gitmeme fetvası yayınlanıyor. Anadolu'daki hareket isyancılık olarak yansıtılıyor. İzmir'den bu süreçte 50 bin kadar Türk, şehri terk ediyor. İzmir, Yunanistan'ın bir parçası gibi yönetilmeye çalışılıyor. Bakın Sevr Antlaşması'nın uygulanmadığı söylenir ama İzmir'de uygulanmıştır. Karşıyaka, Bornova ve Buca'da Yunanlılar mahkeme oluşturarak yargı yetkimizi elimizden alıyor. Bu durum Mondros'ta yoktur ama Sevr'de vardır. Yunanistan'dan hakimler ve savcılar İzmir'e geliyor. İzmir Kız Lisesi, Yunan Üniversitesi haline getirilmeye çalışılıyor. 9 Eylül'e kadar bu durum devam ediyor.
Mustafa Kemal'e olan ilgi ne zaman başlıyor?
Sivas Kongresi'ne kadar gazeteler Mustafa Kemal'den çok az bahsediyor. Sivas Kongresi'nde tüm milli cemiyetlerin birleştirilmesiyle işler değişiyor. İstanbul'dan artık emir alınmayacağı ilan ediliyor. Bazı valiler İstanbul'u hala dinlediği için telgraf direkleri yıktırılıyor. İstanbul kamuoyu da Sivas sonrası yönünü Mustafa Kemal'e çeviriyor. Sivas'a kadar Mustafa Kemal'i isyancı görüyorlar ama Sivas sonrası durum değişiyor. 16 Mart'ta İstanbul'un işgaliyle de ahali durumu idrak ediyor.
İstanbul gibi bir şehir nasıl kolayca işgal ediliyor?
İşgal günü sabah 05.00'da, Şehzadebaşı Karakolu'nda 8 askerimiz uykularında şehit edilir. Bu saldırı tamamen işgali gösteren sembolik bir iştir. Bakın 16 Mart İthifali olarak bu olayı 1952 yılına kadar anılıyor. Ardından 1952 yılında anma töreni kaldırılır.
Neden bu kadar çok asker kaçağı vardı?
Trablusgarp, Balkan Savaşları, 1. Dünya Savaşı derken insanlar savaştan bıkıyor. Tam bu bıkmışlığın arasında bir lider çıkarak, milletten son bir gayret bekliyor. İstanbul, Ankara'ya karşı insanların askerden kaçmasını istiyor. Zaten İstiklal Mahkemeleri de bu dönemde ortaya çıkıyor. Başarı geldikçe ilgi ve inanç da artıyor. Bakın 1. İnönü Savaşı'nda 9 bin kadar askerimiz varken, son savaşta 90 bine yakın askerimiz vardır.
İstanbul'dan Anadolu'ya hem bireysel geçiş var hem silah kaçırılıyor. Peki İzmir'den geçiş var mı?
İzmir'de Yunan iradesi var. İzmir'de bu şekilde bir şey pek yok. İzmir'den civar bölgelere gidip Kuvva-i Milliye örgütlemesi yapan ve sonradan Cumhurbaşkanı olacak olan Celal Bayar vardır. Mahmut Esat Bozkurt yine bu şekildedir. Bir de İzmir'den Ankara'ya kadar tüm yollar Yunanlıların elinde.
İngilizler savaşın neden kaybedeni oldu?
İngilizlerin 2 büyük hatası vardır. Birinci hata İzmir'in Yunanlılara verilmesidir. Eğer itilaf devletleri İzmir'e birlikte çıksaydı daha farklı olabilirdi. İkinci büyük hata da İstanbul'daki Mebusan Meclisi'ni kapatmalarıdır. Onu yaparsan milletin sesini kısarsın ama karşına o sesi açacak biri mutlaka çıkar.
Zihinlerdeki kırılma anı nedir?
O dönem 2 yönetici var. Bir tarafta Damat Ferit var. Damat Ferit İngilizler için, “Adamlarla 4 sene yanımızda Almanya ve Avusturya varken savaştık ve yenemedik. Yapacak bir şey yok acz içinde yaşayacağız.” diyor. Diğer tarafta Mustafa Kemal, “Ya İstiklal ya ölüm.” diyor.
Hasan Tahsin'in ilk kurşunu ve 9 Eylül arasında İzmir'de direniş adına ne oldu?
1970'li yıllarda Atina'da Hrisostomos'un heykelini bize döndürerek diktiler. Devlet de buna karşı bir sembol olarak Hasan Tahsin'i gösterdi. Hasan Tahsin'in ilk kurşunu atanlardan olduğu kesin. Sembol olmasında da Gazeteciler Cemiyeti’nin payı var. Hasan Tahsin'in sembol oluşunun dışında saatçi Aziz vardır, Kırımlı bir esnafımız vardır.
Fethi Bey'in şehit edilişi nasıl gerçekleşti?
Fethi Bey, o dönem askere alma şubesi başkanıdır. 15 Mayıs'ta işgal günü tüm memurlar, maaşların ödeme günü olduğundan Konak'tadır. Fethi Bey, arka arkaya süngüleniyor ve her süngülenişinde de “Zito Venizelos” yani Yaşa Venizelos demesi isteniyor. Kendisiyse “Ben Türk ordusunun subayıyım. Başka biri için yaşa diyemem.” diyor. Olaydan kısa bir süre sonra da şehit olur ve Şehit Fethi Bey olarak anılır.
İzmir'de hapishane neden boşaltıldı?
İşgal günü İzmir'deki hapishane İtalyanlar tarafından boşaltılır. Bunun nedeni de Yunanlılara olan kızgınlıklarıdır. Yunan ordusunun şehre girmesi sonrasında kargaşa çıkması için yapmışlardır. Dönemin hapishanesi de Milli Kütüphane'nin yanındaki katlı otoparkın olduğu yerdir.
İzmir'in önde gelen isimleri neden tutuklandı?
İnsanları örgütleyemesinler diye yapılmıştır. Leş gibi kokan bir hayvan vapuruna konmuşlardır. Bakın 2 bine yakın insan işgal günü can vermiştir. Yunan askerleri ateş açar. İzmir Valiliği'nin bugün kapalı olan büyük kapısının oradan Milli Kütüphane'ye doğru kaçarken insanlar can verir.
İzmir'de 2 bin Türk can verirken, neden bunu anmıyoruz?
9 Eylül için Yunanistan Parlamentosu'nda “Yunan Katliamı” diye bir madde geçirdiler. Onlar bunu yaparlar ama biz kendi kayıplarımızı söylediğimizde kabul etmezler. Aslında anmak gerek.
Gençlik ne zaman “Mustafa Kemal'in Askeri” oldu? İzmir'deki Atatürk sevgisinin yoğunluğu nereden geliyor?
Özellikle 1925 sonrası bayram törenlerine bakmak gerekiyor. Müthiş bir sevgi, muazzam bir bağlılık görülüyor. İzmir, cumhuriyet devriminin kenti.
(İzmir'in işgalinden hemen sonra hazırlanan ve üstünde 'İzmir Türk kalacak' yazan kokart)