ANTONIO GRAMSCI’DE ENTELEKTÜELĠN BĠR ELEġTĠRĠSĠ OLARAK PRAKSĠS FELSEFESĠ
2.4. GRAMSCI’DE PRAKSĠS FELSEFESĠ: ENTELEKTÜELĠN ELEġTĠRĠSĠ
Gramsci sadece bunu söylemsel düzeyde ifade etmekle kalmaz kendiside eylemleri ile yerine getirir. Böylelikle Gramsci, teori pratik birliğinin ideolojik kavga ve kitlelerin doğrudan eğitilmesi ile yapılabileceğini kendi yaşamı ile de göstermiş olur. Organik entelektüellerin öne çıkan başka bir özelliği ise, üretim alanı ve sınıflarla arasındaki ilişkinin doğrudan değil, dolayımlı olduğudur. Yani organik entelektüeller görevlisi oldukları üstyapılarla ilişki kurarken başka aracılar gereklidir. Toplumsal sınıfların üretim dünyası ile arasındaki ilişki ise doğrudandır (Gramsci, 1971, s. 12).
Gramsci, İtalya‟nın konjoktürel şartlardan başlayarak yaptığı entelektüel tartışmasında, bugüne kadar yapıla gelen klasik entelektüel tasarımını değiştirmiştir. Platon‟un filozof kral anlayışından Hegel‟e kadar uzanan klasik çizgi, entelektüelin varoluşunun temelini aşkın, üst bir yerde konumlandırır. Bu mevki, sıradan insanlara uzak ve üst bir statüde olduğundan, ayrıcalıklıdır. Entelektüeller bu elitist yapıları ile özerk bir konumda olduklarından sorgulanmazlar (Yetiş, 2009, s. 2). Gramsci, yaptığı entelektüel tartışmasında, sınıflandırmada, bu klasik anlayışı sarsıcı yaklaşımlarda bulunmuştur. Bu yaklaşımları ile entelektüelleri üst bir sınıfın üyesi ya da kendi aralarında sınıf olarak görülmesini eleştirmiş ve onların toplumsal açıdan oynadıkları rolleri ile somut görünüme kavuşturmuştur. Gramsci böylece entelektüelin toplumdaki konumunu da tümden değiştiren bir yaklaşım getirmiştir. Entelektüellerin kesintisiz ve sınıf savaşımından uzakta bir kategori olarak görülemeyeceğini ifade ederek, entelektüelin egemen olma ve hegemonya yaratımı ile ilişkisinin önemini ortaya koymuştur.
Gramsci yazılarında çoğunlukla özgül koşullarda siyaset üzerinden dünyayı değiştirmenin pratik koşullarını ortaya koymaya çalışmıştır. Bu anlamda, hem bir parti lideri hem de bir Marksist teorisyen olabilme özelliğini taşımaktadır (Hobsbawn, 2010, s. 16). Kendisini, inandığı değerlere bağlı ve bu değerlerini hiçbir şey ile değiştirmeyen sıradan bir insan olarak tanıtan Gramsci, hayatın özünü oluşturan politika yapmanın, üstün özellikler gerektiren bir meziyet olarak kabul edilmemesi gerektiğini ifade etmektedir. Aksine politikacıyı belli vasıflarla donatmak, ona göre tehlikeli bir gericiliktir (Santucci, 2011, s. 41). Bu nedenle insanlar, özünde sahip oldukları zekayı toplumsal işlevlerine göre kullanırlar. Entelektüel olmak ise bu işlevi yerine getirmek ile ilgilidir. İşlevi görebilmek için entelektüeller, düşüncenin organik birliğini kurmalı ve kültürel birikimle bunu yaratmalıdırlar. Bu noktada Gramsci‟nin praksis felsefesi önem kazanmaktadır.
Gramsci‟de praksisin siyasal gerçeklikteki yansıması ve bunda etkili olan öncülerin nasıl oluştuğunu açıklamadan önce, onun praksisin özüne ilişkin bakışını belirlemek gereklidir. Gramsci, Marksizmin özü olarak kabul ettiği praksise, hem felsefi hem de sosyolojik bir anlam yüklemiştir. Marx‟ın bilimde gerçekleştirdiği devrim tamamen yeni bir bilim tarzını ve onun pratiğini keşfetmesidir. Böylelikle bir eleştirel toplum kuramı geliştirir ve toplumların değişik alanlarının iç bağlantılarını tarih boyunca sosyal sınıfların çatışması olarak açıklar. Bu kuram aynı zamanda yeni bir aydın tiplemesini ortaya çıkaracaktır. Gramsci ve Eleştirel Kuramcıların da ifade ettiği gibi, Marx bu yaklaşımın sadece ekonomik yapısını ele alan analizi ile entelektüel olmayı bu şekilde yerine getirmiştir (Demirovic, 2010, s. 155). Marx‟ın felsefenin amacını sorguladığı 11.
Feuerbach tezinde belirttiği, “Filozoflar dünyayı farklı şekilde yorumladılar, aslolan ise onu değiştirmektir” cümlesinden yola çıkan Gramsci‟nin felsefeye yüklediği anlam, onun sadece bilinenin tekrarı olmasından öteye bir oluşum olduğudur. Marksizm‟de önem arz eden teori ile pratik birlikteliğinin etkili bir biçimde doğrulanmasının gerekli olduğu, Gramsci‟nin yazılarında referans verdiği, “Alman işçi hareketi, Alman klasik felsefesinin mirasçısıdır” ifadesi ile ortaya konulmaktadır (Santucci, 2011, s. 147).
Dolayısıyla Gramsci‟ye göre felsefe, tek başına dünyayı anlayıp yorumlamaya yarar, dünyayı değiştirmeye çalışmaz. Ancak politikanın işi dünyayı değiştirmektir. Gramsci için bugünkü dünyayı daha güzel bir dünyaya dönüştürmeye çalışılmadığı ve politika ile
birleşmediği sürece felsefenin hiçbir anlamı yoktur. Bu nedenle Marksizm, hem politika olan bir felsefe, hem de felsefe olan bir politikadır (Günyol, 1985, s. 16). Gramsci‟nin düşüncesindeki filozofta, kişilik olarak kendisini sadece fiziksel varlığı ile sınırlamaz, kültürel çevre ile ilişki halindedir. Filozof ya da entelektüel tipinde, eğitmenler halkı, halk da eğitmenleri etkilemektedir. Yani filozofun varlık gösterdiği kültürel çevre, kendisini de dolaysız olarak etkilemektedir (Santucci, 2011, s. 148).
Bir anlamla praksis‟in felsefi anlamda altını çizdiği husus, “onun, tarihin ve toplumun çelişkilerini barış yoluyla çözmeye çalışmadığı; tam tersine, onu bir kuram haline dönüştürdüğüdür” (Günyol, 1985, s. 17). Yani praksis felsefesi, tarihte ve toplumda var olan çelişkileri barışçıl olarak çözme eğilimi taşımaz. O, tam da bu çelişkilerin teorisidir. Bu nedenle praksis felsefesi egemen gruplara, alt sınıflar üzerindeki hegemonyalarını yürütmek için gerekli “onay”ı sağlayan bir araç değildir. Praksis felsefesi, alt sınıfların, yönetim içerisinde, kendilerini yetiştirmelerini ve egemen sınıfın üzerlerinde yarattığı aldatmacaları boşa çıkarma iradesinin bir yansımasıdır (Günyol, 1985, s. 16-17). Başka bir ifadeyle, bütün gerçekleri öğrenmeye niyetli olan ve kendilerinden çok yukarıda yer alan yönetici sınıfın yaratacağı her tür hayal kırıklığından kaçınmaya çalışan yönetilen sınıfların ifade biçimidir (Santucci, 2011, s.
155). Bu nedenle praksis, entelektüellere tarihsel blok içerisinde, alt yapı ve üst yapı arasındaki diyalektik ilişkilerde üst yapıyı organik bir güç durumuna getirmek gibi bir görev biçmektedir (Günyol, 1985, s. 16). Gramsci, üst yapıda savaş kuramını geliştirmekte ve uzun bir tarihin mirası olan burjuvazinin egemen olduğu bir üst yapıda başka bir dünya görüşü açıklamaktadır. Bu görüş, dogmalardan arınmış, eylem için bir kılavuz niteliğinde güncel bir “Marksçılık” görüşüdür (Günyol, 1985, s. 17). Toplumun iktisadi yapısıyla ideolojik ve hukuksal üst yapısı arasındaki ilişki tek yönlü değildir:
Üst yapılar maddi ilişkilerin basit yansımalarından ibaret değillerdir. Gramsci, yapıyı her tür toplumsal tezahürü ve mekanizmi yaratan ve yöneten bir “gizli ilah” gibi gösteren ve “ekonomizm” adı verilen çizgiye karşı sert bir mücadele vermiştir. Praksis felsefesinin, her sonsuz ve mutlak gerçeğin pratik kökenleri olduğu şeklindeki teorik varsayımı, tarih tarafından yargılanacak bir geçiş değeri anlamı taşımaktadır ve Marksizm için de geçerlidir. Ancak bunu “eylem için gerekli olan bu fikirleri sarsmadan” açıklamak çok zordur. Bu zorluklar nedeniyle şu sav açık hale gelmektedir:
“Aynı praksis felsefesi negatif anlamda bir ideolojiye dönüşme, yani mutlak ve sonsuz gerçeklere dayalı bir dogmatik sisteme dönüşme eğilimi taşır” (Santucci, 2011, s. 152).
Gramsci‟ye göre, “entelektüellerle basit insanlar arasında ve kuramla pratik arasında birlik” sağlanmadan praksis gerçekleşemez. Ona göre praksis, kuram (felsefe) ile pratiğin birbiriyle tam bir diyalektik kaynaşmasıdır (Günyol, 1985, s. 16). Gramsci, siyasetin anlamlandırılması bakımından çok etkilendiği Lenin ve geleneksel Marksizm‟in diğer temsilcileri gibi, Marksizm‟in mekanik bir biçimde ekonomik yasaların bilmine indirgenmesini başlıca düşünsel yanılgılar arasında sayar 63. Bu anlamda tarihsel ilerleme, işçi sınıfının pratik süreçlerdeki etkin müdahalesini öne çıkardıkça, Marksizm‟in bir “praksis felsefesi” olarak anlaşılmasının gerekliliği de ortaya çıkmıştır (Yetiş, 2009, s. 139). Bu düşünce biçimini yaratacak olan ise sosyal aktörlerin kapitalizmin gündelik yaşam aklından veya Marx‟ın ifadesinde olduğu gibi gündelik yaşam dininden bir diğer ifade ile salt dünya görüşü ve ahlaka referans veren eleştiriden çıkarak kapitlasit üretim ilişkilerinin geldiği noktayı kavramaları olacaktır 64. Diğer yandan Gramsci, siyasal, ideolojik ve kültürel bilinç için gerekli hegemonik etkinliği iktidarın ele geçirilmesinde önemli bir etken olarak görür (Yetiş, 2009, s. 167).
Özellikle Hapishane Defterleri‟nde, işçi sınıfı iktidarının toplumsal dayanağı olarak hegemonyayı gören Gramsci, bunun ancak köylüler gibi geniş kitlelerin ittifak sistemi içerisinde bir araya getirilmesiyle kurulabileceğini söyler. İşçi sınıfı, kapitalizmle ve egemen iktidarla savaşını sürdürürken, ideolojik-kültürel boyutlarda kuracağı hegemonya ile bunu sağlayacaktır (Gramsci, 1971, s. 443). Dolayısıyla Gramsci, felsefi olarak kabul ettiği praksis ile Avrupa ve İtalya toplumsal formasyonlarının özgüllüklerini dikkate alarak, kapitalizmin sosyalizm doğrultusunda aşılmasını hedefleyen bir siyasal stratejiyi oluşturmak için geliştirdiği hegemonya arasında diyalektik bir ilişki olduğunu düşünmektedir (Yetiş, 2009, s. 162). Devrimin
63 Gramsci, yaşadığı şartlar ve içinde bulunduğu konumu nedeniyle teori ile pratiği ve düşünce ve eylemi birleştirme bakımından, Marksist düşünürler arasında özgün bir yerdedir. O, kendisini dünya hakkında tartışmakla sınırlayan ve siyasal eylem yoluyla onu değiştirmeye çalışan somut bir filozof olarak tanımlar. Bu nedenle, Marx‟ın kesin bir takipçisi olduğunu ifade eder. Ona göre Marksizm‟in ilkeleriyle başka felsefelerin ilkelerini birleştirmeye çalışmak, eski düşünce ve eylem biçimleriyle bağların kesilmesinin imkânsızlığı bakımından, “pis ve basit bir oportünizmdir”. Bir Marksist‟in tutumu “her zaman eleştirel olmalı ve hiçbir zaman dogmatik olmamalıdır” (Santucci, 2011, s. 152).
64 Bu konuda tartışma için Demiroviç (1989) bakılabilir.
gerçekleşmesi ancak bu diyalektiğin kitlelerin ideolojik-politik düzeyde gönüllü katılımının desteği ile mümkün olabilecektir (Yetiş, 2009, s. 167). Bu nedenle, süreci gerçekleştirecek ve öncülük edecek “entelektüel liderlik” ön plana çıkmaktadır.
Gramsci için hegemonyanın ideolojik/kültürel araçlarla sağlanmasında, işçi kesiminin iktidarını gerçekleştiren praksis hareketini tetikleyen bir öncü gereklidir. Ancak bunu Machiavelli‟nin Prensi65 tarzında bir kişiliğin üstlenmesi pek mümkün değildir. Bu nedenle Gramsci, tarihsel bloğun kurulması sürecinde liderlik ile ilgili olarak praksis felsefesinin somut örgütsel kurumu olarak devrimci siyasal partiyi gördüğünü açıkça yazar. Ona göre, devrimci parti, yani modern prens, işçi sınıfı hegemonyasının oluşturulması ve bağımlı sınıfların ortak hedef doğrultusunda seferber edilmesi açısından vazgeçilmez bir araçtır (Yetiş, 2009, s. 167). Parti, kendi başına devrimci eylemi yaratırken aynı zamanda o bilincin de bir parçası olacaktır. Kültür ve siyaset birbirine daha çok bağlı kalacak ve böylece kültür praksisin yaratılmasında bir aracı haline gelecektir. Burada partinin belirleyici silahları, teorik bilinç ile devrimci öğretidir (Santucci, 2011, s. 103).
Partiye ilişkin değerlendirmesinde de Gramsci üzerinde Lenin‟in etkisi açıkça görülmektedir. Lenin‟de parti, kitlelere, bilimsel sosyalizmin entelektüel birikimine uygun bir biçimde, “dışarıdan bilinç” taşıyan başlıca örgütsel araç olarak görülmektedir.
Gramsci, bu yaklaşımın sınırları içinde kalarak, partide somutlanan sınıf önderliğinin aynı zamanda eğitsel ve bilişsel işlevleri olduğunu da vurgulamaktadır. İşçi sınıfının gelişim sürecinin bütünü dikkate alındığında, partinin ortaya çıkışı ile sınıfın bilinçlenmesi arasında karşılıklı bir belirlenim ilişkisi saptanabilir. Devrimci parti, hem sınıf bilincinin gelişmesinin bir ürünüdür, hem de sınıfın bilinç düzeyinin geliştirilmesinde önemli bir etkendir (Yetiş, 2009, s. 167).
Parti, entelektüel kesimlerin organik ya da geleneksel bir araya gelebildiği bir siyasal alan halini almıştır. Siyasal parti, organik entelektüelin fabrika konseylerinden sonra
65 Gramsci, Machiavelli ile ilişkin yazdığı, Machiavelli ve Modern Devlet adlı yazısında, devlet, parti, yönetenler ve yönelenler üzerinde durmakta ve “Machiavelli zamanında İtalyan devletinin kurucusu, güçlü bir kral ya da prens olabilirdi” savından yola çıkarak, İtalyan Sosyalist Devletinin kurucusu, yani modern prens, ancak ve ancak politik bir parti olabilir yargısına varmıştır (Günyol, 1985, s. 17).
yetiştiği ve örgütlendiği yerdir66. Böylece entelektüel, hem beyinle çalışma işini hem de bu işlevi yerine getiren kişiyi içinde barındırır. Gramsci, parti ile ilgili genel değerlendirmeyi şöyle özetler: “Politik parti, devletin politik toplumda daha geniş ve daha bileşimli bir biçimde gördüğü işi, sivil toplumda gören, yani belli bir egemen takımın organik entelektüeli ile geleneksel entelektüellerini birbirine bağlayan bir mekanizmadır.” (Günyol, 1985, s. 17). Gramsci‟ye göre parti sayesinde, işlevlerini yerine getiren kişi sayısı artacak ve daha çok insanın politik açıdan katılımının sağlanacağı bir duruma gelinecektir. Çünkü karar verme yetisi tek başına uzman bir entelektüel elitin tekelinden çıkacaktır (Forgcas, 2010, s. 503). Diğer bir ifadeyle entelektüel kesimlerin klasik anlamda önceden sahip olduğu konumu ortadan kalkacaktır. Entelektüel, toplumsal ile arasında duygusal bir bağ kurabilirse, gerçek anlamda işlevini yerine getirebilecektir. Belli bir mesafe olduğunda ise bu görevini yerine getirmemiş olacaktır. Entelektüel ile halk arasında bir bağ olmayınca, aradaki ilişkiler sadece bürokratik, katı ve entelektüelin bir “kast” kurduğu hal almış olacaktır.
Oysa bağ kurulduğu anda entelektüellerle sıradan insanlar arasındaki ilişki, “temsil edici” olacak, yöneten kesimle, yönetilenler arasında bir ilişki gerçekleşecektir. Böylece yeniden toplumsal güç olan yeni “tarihi blok” kurulmuş olunacaktır.
Gramsci‟e göre entelektüeller yeni tarihi bloğun kurulmasında gerekli unsurlardır.
Ancak entelektüellerin kültürel devrimi yapmaları için ekonomik koşulların olgunlaşmasını beklemelerine gerek yoktur. Yeni bir dünya görüşünün oluşumu ile devrim için gerekli koşullar sağlanmıştır. Gramsci bu fikirlerine örnek olarak Fransız burjuva devriminden önceki yoğun ideolojik hazırlanma dönemini gösterir. Diderot‟nun Encyclopedie‟si, Voltaire‟ler, Rousseau‟lar fikirleriyle devrimi hazırlamış ve dolaylı olarak gerçekleşmesini sağlamışlardır. Yani o dönemin “ilerlemeye elverişli sınıfı” olan burjuvazi, egemenliğini önce ideolojik alanda sağlamlaştırmıştır. Dolayısıyla entelektüeller, yeni tarihsel blok oluşurken, sıradan insanlarla sadece basit bir bilgi verme işleminde bulunmazlar. Entelektüeller sadece kendilerini değil, aynı zamanda
66Bu konuda sendikalara ve sosyalist partilere güveni olmayan Gramsci, 1919‟da Sendikalar ve Konseyler adlı yazısında Fabrika Konseyleri tezini geliştirir. Ona göre, fabrika konseyi, iş yerinde temel birimdir, diktatoryaya götüren tarihsel zincirin ilk halkasıdır, konsey, proleter devlet modelidir. İkinci görev yeri ise Parti‟dir. (Günyol, 1985, s. 16).
kitlenin de ilerlemesi için kültürel bir zemin yaratma çabasında olurlar (Bağla, 1977).
Hatta bu sağlanacak zemin, karşılıklı birbirini besleyerek gelişecektir.
Böylece, yeni tarihsel bloğun oluşumu ve onu destekleyen süreçte teori ile pratik arasındaki çelişkiler ortadan kalkacaktır. Bu yeni bir dünya anlayışını ve düzenini beraberinde getirecektir. Bunun gerekleşmesi için ancak iki şekilde mümkündür:
Birincisi, öncü olandan (Gramsci analizinde “parti” olarak yer alır) sınıflara doğru, ikincisi ise egemen sınıftan, kendisine bağlı olan diğer sınıflara doğru. Gramsci‟nin bu iki yolun gerçekleşmesi sürecinde de en önemli görevi verdiği kesim olan entelektüeller, alt yapı ve üst yapının dışında, devlet/sivil toplum ilişkisinden ayrı bir yerde hareket etme imkânına sahiptir. Gramsci‟nin “entelektüeller, egemen grubun toplumsal hegemonyası ve siyasal hükümetin alt işlevlerini yürüten vekilleridir” (1971, s. 12) cümlesinden anlaşılacağı gibi, entelektüellere ikili bir işlev yüklemiştir. Birinci işlev, belirli bir tarihsel blok içerisinde, üretim sürecindeki ayrıcalıklı konumunun sağladığı üstünlük aracılığıyla, temel bir sınıfın toplumun diğer sınıf ve kesimlerinden elde ettiği
“kendiliğinden rıza”nın oluşturulması ve yeniden üretimi ile ilgili etkinlikler bütünlüğüdür. İkinci işlev ise özellikle devlet aygıtının önemli bir rol oynadığı, egemen sınıfın üstünlük biçimlerinin değişik alanlardaki yansımalarına ya da uzanımlarına aktif veya pasif bir biçimde rıza göstermeyen toplumsal kategoriler üzerinde uygulanan zorlama etkinliklerine işaret etmektedir (Yetiş, 2009, s. 7).
Gramsci, entelektüeli tanımlarken, herkes filozoftur ancak bunun farkında olanların yani düşünceleri ile pratiklerini birleştiren ve böylece kendisini yeniden öz varlığı ile oluşturacak olanların özgürlüklerini kurduğu bir süreçle sağlanabilir diye ifade etmektedir:
Düşündüğü şey üzerinde eleştirel bir bilinci olmaksızın, birlik kaygısı çekmeksizin ve koşullara göre düşünmek mi, bir başka deyişle, çevre tarafından, yani her insanın bilinçli dünyaya girer girmez içlerine kendiliğinden sürüklendiği o çok sayıdaki toplumsal gruplardan biri tarafından dayatılan bir dünya görüşüne katılmak mı daha iyidir. Yoksa kendi öz dünya görüşünü bilinçli olarak ve eleştirel bir tutumla hazırlamak ve kendi öz beynini çalıştırarak, kendi öz etkinlik alanını seçmek, dünya tarihinin oluşturulmasına etkin olarak katılmak, kendi öz kişiliğine kendi dışında vurulan bir damgayı edilgin olarak benimseyecek yerde, kendi öz yol göstericisi olmak mı?
(Gramsci, 1986, s. 192).
Bu cümleler ile entelektüelliğe bilinç ile birlikte farkında olmak, etkin olmak gibi özellikler atfeden Gramsci sadece entelektüelliği değil, insanın özüne ilişkin de tartışma yürütmektedir. Gramsci, kendisinin farkındalığını ortaya koyabilen bir insandan söz etmektedir. Bu insan, toplumda eriyip gitmez, aksine insan, toplumu ve kendisini yeniden var etmeye çalışmalıdır. Ona göre bu modern insan, modern ulusların kültürel kodlarının bir sentezi gibidir. Başka bir ifadeyle, Alman bir filozof, Fransız bir siyasetçi, biraz da İtalyan Rönesans adamı gibidir. Modern insan, Leonarda Da Vinci‟nin modern versiyonudur, kitle adamı ve aynı zamanda kolektif insandır; güçlü bir kişiliği ve bireysel olarak varlığını koruyabilecek yapıdadır (Gramsci, 1971, s. 601).
Böylece Gramsci, modern insanın değişik özelliklerle ilişkisel olarak bir sentezinde bulunurken, düşüncesinin evrenselliğini de ortaya koymaktadır.
Bu evrensel düşünme biçimi ile Gramsci, entelektüel olmak ile insanlığın erdemleri arasında bir ilişki kurar. Örneğin doğruları söylemek Gramsci‟ye göre entelektüelin görevi değildir ya da dürüst bir kültür insanının da öncelikli bir ahlaki görevi değildir.
Ona göre, doğruları söylemek ve savunmak, bir politik zorunluluktur (Santucci, 2011, s.
172). Gramsci bu anlayışı ile praksisi öne çıkararak, entelektüel bilincin ahlaki yasalarını kurgulamaktadır. Santucci‟ye göre, Gramsci bu düşüncesi ile burjuvazinin egemen olduğu otoriter rejimlerin hegemonyasını yıkmaya yönelik karşı duruşta bulunur. Sömürülen sınıfların bütün bir sosyal aygıtı ve iktisadi üretim sistemini bağımsız olarak yönetmesini sağlayacak alternatif bir hegemonya kuramı geliştirmeye çalışır (Santucci, 2011, s. 173).
Gramsci‟nin kendisi de her zaman savunduğu praksis felsefesini yaşamına uygulamış biridir. Kendi içerisinde tutarlı kavramsal yaklaşımı ile kapitalist toplumlardaki egemenlik savaşlarının çözümlemesini yapar. Bu tartışmalarda özellikle hegemonya, karşıt hegemonya, kriz ve entelektüeller, öne çıkardığı kavramlarıdır. Praksis düşüncesini de çatışmaların çözümü için gerekli olarak gören Gramsci, toplum içinde hegemonyasını kuramayan kesimlerin, kendi sınıfsal bilinçlerini sağlamada ve ittifaklarını kurmalarında yöntem ve düzen önerisinde bulunur. Özellikle toplumsal yapının alt tabakasındaki kesimler toplumsal kategorinin üst kesimlerindeki erk organlarını praksis sayesinde sorgulama imkanını bulmuşlardır. Bu sorgulama ve
düzene karşı duyulan huzursuzluklar geniş çevreleri de birlikte harekete geçirme anlamında güçlü davranışlardır.