|İran
ulusal efsanesi, A Litrary History Of Persia (Cilt I, 1902) adlı eserinde
E. G. Brownenin de işaret ettiği gibi, en ileri ifadesini Şahname (Şahların
Kitabı)de bulur. Sultan Gazneli Mahmutun talebiyle Firdevsinin
kaleme aldığı bu destanın kırk yıllık bir emeğin sonucunda M.S.
1010 yılında tamamlandığı tahmin ediliyor. Bu tarih doğruysa, kitabını
bu tarihten on yıl kadar önce bitirdiği söylenen El Biruninin Şahnameden
nasıl olup da haberdar olduğu anlaşılmaz kalır. Açık ki Şahname,
Brownenin verdiği tarihten daha erken tamamlanmış olmalıdır.


|Eski İranlıların kendi antik
tarihlerine ilişkin fikirlerini çıkardıkları ana kaynak Şahname olmuş.
Prof. Nöldeke, 1896 yılında yayınlanan Das İranische Nationalespos başlıklı
bir makalesinde bu destanı genişçe yorumlar.


|El Biruni, M.S. 1000 yılında yazdığı
The Chronology Of Ancient Nations adlı kitabında (Edward Sachau çevirisi,
1879), Avesta ve Şahname de dahil bu efsanenin değişik
versiyonlarına dayanarak karşılaştırmalı bir özet çıkartır (Bk.
a.g.y., s.107-133).


|Şahname, İran ulusal efsanesinin en
son ve destan (şiir) formunu temsil ediyor. Browne Şahnamedeki
versiyonun ve onun Nöldeke tarafından yorumunun bir özetini verir bize.


|İran tarihini ilk insan Gayomarth
(Gilşah, Girşah) ile başlatan İran geleneği, Şahnamedeki
versiyona göre, İslam-öncesi dönemin İranında 4 hanedanlık
bulunduğunu söyler: Pişdadi, Keyani, Aşkani ve Sasani.


|Browne, gerçek İran tarihinde olmadıklarını
söylediği Peşdadilerle Keyanileri tamamen mitolojik sayar. Ama
son ikisi tamamen tarihseldirler. Aşkaniler Partlara, sonuncusu ise adı
üzerinde Sasanilere tekabül eder.


|Gayomart, efsanevi Pişdadilerin
ilk kralıdır. Avestanın ilk insanı Gayo Mareta, yani Zerdüştlerin
Ademidir. O ölünce yerine torunu Huşang geçer. Tesadüfen ateşi keşfeden
Huşang, bu büyük buluşunu anmak amacıyla Sadah Festivalini koyar.
Onun yerine oğlu Tahmurat, sonra da Tahmuratın oğlu Cemşit
(Jam-shit) geçer tahta. Cemşit, kendisinden öncekilere göre İran
ulusal efsanesinin çok daha önemli bir figürüdür.


|Cem (Jam), Browneye göre,
Hindulardaki Yama ve Avestanın mitolojisinde Ahura Mazda tarafından
kendi mesajını insanlığa iletmeye çağrılan ama bunu yapmayan
Yimanın kendisidir. Onun adındaki şid, güneş anlamlı Hurşit
adında da karşılaşılan eski bir ünvandır.


|Şahnameye göre Newroz
Festivalini koyan Yima adlı bu büyük kraldır. Yima (Yama, Cemşit),
700 yıllık bir yönetimi takiben Dahak tarafından devrilir ve öldürülür.
Dahak, Avestadaki yılan (ejderha) Azhi Dahakayı temsil eder.
Efsaneye göre Onun omuzlarından her gün insan beyniyle beslenmesi
gereken iki yılan peydah olmuştur. Biruni, onun Aryan mitolojisindeki
üç başlı dragona karşılık düştüğünü yazar. Firdewside
Dahak, anısı hâlâ yaşayan Arap istilasının neden olduğu nefret
nedeniyle Arap bir karektere dönüştürülür. Dahak, Kawa adlı bir
demircinin kışkırttığı bir halk isyanıyla devrilir. Böylece Kawa
ulusal kurtuluşun simgesine dönüşür. Bazı versiyonlarda
Kavanın işlevi Feriduna yüklenir.


|Dahakı yenilgiye uğratan
Feridun, onu Damawand zirvesinde bir mağaraya hapseder ve kendisi çıkar
tahta. Ama kendi ailesi içinde sorunlarla karşılaşınca geniş
imparatorluğunu İraj, Salm ve Tur arasında bölüştürür. Browneye
göre Feridunun üç oğlunun Tevrattaki Şem, Ham ve Yafete karşılık
düştükleri söylenebilir.


|Feridun, İranı en küçük oğlu
İraja verir. Ama İraj, kardeşleri Salm ve Tur tarafından öldürülür.
Onun oğlu Manuçer, iki amcasını öldürerek babasının intikamını
alır ve onların başlarını dedesi Feriduna yollar. Efsanedeki Tur,
Türkleri temsil eder. Gerçek İran tarihinin çok büyük bir bölümünü
işgal eden Türki ve İrani halklar arasındaki savaşlar efsanede
Turun ve İrajın oğulları arasındaki savaşlar şeklinde yansır.


|Bu noktadan sonra İran ulusal
efsanesi Sistan ve Zebulistanın soylu bir ailesine mensup olan
Neriman, Sam, Zal, Rustem ve Suhrab gibi Avestada rastlanmayan bir seri
kahramanla ilişkili olaylarla sürer.


|Bunlardan en önemlisi Rustemdir.
Rüstem asırlarca İran Keyani krallarını (Key Kubad, Key Kavus ve Key
Hüsrevi) tehlike ve güçlüklerden kurtarmaya çalışır, insanlara
ve şeytanlara karşı bir seri kahramanca macerada baş rolü oynar.
Sonunda kardeşinin ihaneti ile öldürülür.


|Brownenin yazdığına göre, Rüstem
ve ataları Sistan efsanesine aitler. Rüstemin adına son Pehlevi yazıtlarından
bir-ikisinde rastlanır sadece. Onu Sistan efsanesini bilmediği sanılan
Avesta yazarı tanımaz. Ama Rüstemin yaptıkları 7.-8. Yüzyılda yaşayan
Ermeni tarihçisi Moses Khorene tarafından bilinmektedir.


|M.S. 635 yılındaki Qadisiye savaşında
Arapların yenilgiye uğrattığı ve öldürdüğü Sasani generali,
efsanevi kahraman Rüstemin adaşıydı.


|Rüstemin ölümü Keyaniler döneminin
sonudur. İran efsanesinin tamamen mitsel olan dönemi burda biter.


|Sonra Ardaşir (Bahman, Artaxerxes) görünür
sahnede. Magi töresine göre kendi bacısı Khumani (Humay) ile evlenir
ve ondan Dara adlı bir oğlu olur. Humayın kardeşi Sasan kendi kızkardeşinin
kraliçe yapıldığını görünce umutsuzluğa kapılıp dağlara çıkar,
Kürtler ve çobanlar arasına karışır.


|İranlıların inancına göre
Sasani kralları işte bu Sasanın soyundan gelmedirler.


|Sasani kralları Keyanilerin meşru
halefleri olarak görülürler. Sasanilerin kurucusu Ardaşir
Babakanın Sasanın torununun torunu olduğu söylenir. Şecerelerini
böyle sunmakla Sasanilerin kendilerini İranın meşru yöneticileri
olarak kabul ettirmeyi amaçladıkları düşünülüyor.


|Ulusal efsaneye bu noktada tamamen
yabancı bir unsur olarak İskender romanı girer. Firdevsi de dahil İranlılar
İskenderi kendi öz kralları arasına dahil eder ve onu Daranın oğlu
sayarlar. Sözde, Birinci Dara Makedon Filipin kızıyla evlenmiş ve
ondan İskender adlı bir oğlu olmuştur.


|Antik Pişdadi ve Keyani kralları dönemi
burada kapanır.


|Ulusal efsanede Partlara ilişkin
bilinenler sınırlıdır. İranlılarda ulusal hafızanın aslında
Sasanilerden daha gerilere gitmediğini düşünen Browneye göre,
Sasani dönemiyle birliktedir ki İran ulusal destanı gerçek tarih alanına
girer ve daha tarihsel bir nitelik kazanır.


|Avestada Şahname kahramanlarına
referanslar bulunduğuna göre, Avesta kompoze edildiğinde Şahnamedeki
efsanenin kaba hatlarıyla mevcut olduğu sanılıyor. Yani hayli antik
bir efsane ile karşı karşıyayız. Agathiasın Sasan, Papak ve Ardaşir
hakkında dedikleri de Yunan yazarlarının bu efsaneyi bildiklerini göstermektedir.


|Ulusal efsane bir kraldan diğerine,
bir hanedanlıktan ötekine aktarılmış. Örneğin ilk Akamenid kralı
Cyrusun Medlere karşı savaşı ile ilk Sasani kralı Ardaşirin
Partlarla savaşı arasında güçlü bir paralellik mevcut.


|Kartal (Simurg, Huma) bir yüce
kraliyet kuşudur; Akamenidlerin, Zal ve Ardaşirin koruyucusu
olarak görünür. Buna benzer bir rol Keyanilerden Nudhar ile
Sasanilerden Piruzun Turanlıların istilasından kurtarılışında
soylu Karen ailesinin iki üyesi tarafından oynanır.


|Ulusal Destanın Sasanilerle
ilgili bölümünden bir parça Pehlevice yazılan ve büyük ihtimal M.S.
600 yılında kompoze edilmiş olan Karnamek-i Ardaşir-i Papakanda
mevcuttur (Bk. Browne, a.g.e., s. 110-123).


|İran
ulusal efsanesinin Sasaniler tarafından kaydedilen şekline esas formunu
Partların vermiş olabileceğini düşünen yazarlar vardır.

