Bilimin iletişimi eskiden çok dilli diller aracılığıyla gerçekleşiyordu, ancak şimdi yalnızca İngilizce hakim. Bu nasıl oldu – ve ne pahasına?
Bu cümleyi okuyabilirsen bir bilim adamıyla konuşabilirsin. Araştırmasının detayları hakkında konuşamayabilirsin ama en azından onunla aynı dili paylaşacaksın. Günümüzde fizik, kimya, biyoloji, jeoloji vb. doğa bilimlerinde iletişimin büyük çoğunluğu İngilizce olarak gerçekleşir; yazılı olarak ve konferanslarda, e-postalarda ve Skype aracılığıyla işbirliklerinde. Kuala Lumpur veya Montevideo’da ya da Hayfa’daki araştırma kurumlarının salonlarında dolaşarak deneyebilirsiniz. Modern bilim İngilizcedir.
Daha da önemlisi, modern bilim monologdur: hemen hemen tüm diğer diller dışında herkes İngilizce kullanır. Yüz yıl önce, Batılı bilim adamlarının çoğu en azından biraz İngilizce biliyordu, ancak aynı zamanda Fransızca, Almanca ve hatta bazen yeni çıkan Rusça veya hızla azalan İtalyanca gibi “daha küçük” dillerde de okuyabiliyorlardı. yazıp konuşabiliyorlardı.
Modern bilimin eski çok dilli doğası şaşırtıcı görünebilir. Bir dile sahip olmak daha verimli olmaz mıydı? Benzen türevlerinin sentezi için üç dilde okumayı ve yazmayı öğrenmek ne kadar zaman alır! Herkes aynı dili kullansaydı, çeviride daha az tutarsızlık olurdu (örneğin, farklı dillerde ortaya çıkan sonuçlara bağlı olarak neyi ilk keşfeden hakkında tartışmalar) ve pedagoji daha az sıkıcı olurdu. Bu açıdan bakıldığında, böyle bir değerlendirmede modern bilim öne çıkıyor, çünkü artık dil gibi yüzeysel konulara değil, “bilim” e odaklanıyoruz.
Bir kişi İngilizce konuşarak büyürse, bu fikri savunmak daha kolaydır, ancak bugün çalışan çoğu bilim insanının ana dili İngilizce değildir. Dili öğrenmek için harcadıkları zaman göz önüne alındığında, İngilizcenin fethi çok dilli bilimden daha etkili değildir – sadece farklı bir şekilde etkisizdir. Dünyada hala dil öğrenme ve çeviri süreçleri var ve bilim Birleşik Krallık, Avustralya veya Amerika Birleşik Devletleri ile sınırlı değil. Toz, damağın altına süpürüldü ve tamamen temizlenmedi.
Günümüz bilim adamları tamamen anglofonlarla çevrilidir ve bilimsel araştırmanın hızlı doğası, onları diğer konular hakkında kısa görüşlü kılar. Bilim her zaman böyle olmadı mı? Hayır, durum böyle değil, sadece yaşlı bilim adamları nasıl olduğunu hatırlıyor. Bilim adamları veya hümanistler, genellikle monolog-Yunanca’dan kaynaklandığına inanılan Batı biliminin ortaya çıkmasından önce Fransızca’nın öncesinde Fransızca ve Latince öncesi geldiği tek dilli Almanca bilimin yerini İngilizce biliminin aldığını varsayarlar. Bilim tarihini tek dilli aktarımlar zinciri olarak kabul etmemek için bazı yüzeysel nedenler var, ancak bu doğru değil. Asla doğru olmadı.
Konuyu daha geniş bir ölçekte analiz edersek, Batı biliminde iki temel dil rejimi olduğunu gözlemleyebiliriz: çok dilli ve tek dilli. Monoglot 1920’lerden başlayarak oldukça yenidir ve ancak 1970’lerde asırlık çok dilli rejimin üstesinden geldi. Bilim İngilizce konuşuyor, ancak tek dilli bir sistemde büyüyen ilk nesil hala yaşıyor. Bu önemli değişikliğin nasıl gerçekleştiğini anlamak için daha ileri gitmemiz gerekiyor.
15. yüzyılda Batı Avrupa’da doğa felsefesi ve doğa tarihi – 19. yüzyıldan beri “bilim” olarak bilinen bu iki çalışma alanının her ikisi de temelde çok dilli kurumlardı. Orta Çağ ve Rönesans’ın altın çağında öğretim dilinin Latince olmasına rağmen, önceki cümlede yapılan ifade doğrudur.
Latince dilinin bu olağandışı durumu, çok dilli sistemle çelişmez, ancak onu doğrular. Herhangi bir iyi Rönesans hümanistinin veya daha sonraki ortaçağ skolastikinin bildiği gibi, Latin doğa felsefesi Roma’nın görkemli günlerine kadar uzanır (Cicero ve Seneca bu alanda önemli eserler yazmıştır). Bununla birlikte, aynı hümanistler ve skolastikler, Roma’nın yükselişinden önceki eski zamanlarda, bilim dilinin Latince değil, Helenik Yunanca olduğunu da biliyorlardı. Yüzyıllar önce Arapçanın diğer klasik dillerden daha fazla doğa felsefesi öğrettiğini de biliyorlardı. Kanonik doğa felsefesi üzerine yapılan eserlerin Arapçadan Latince’ye çevirisi Batı’da öğrenmenin canlanmasına yardımcı oldu. Eğitimli insanlar eğitimin çok dilli bir süreç olduğunu biliyordu.
Birkaç çalışkan nadir insan dışında (Michel Monte’nin onlardan biri olduğu söylenir), hiç kimse Latince’yi ilk dil olarak öğrenmedi ve çok azı sözlü olarak kullandı. Latince yazılı bilim içindi, ancak onu kullanan herkes – örneğin Rotterdam Erasmus – hizmetçiler, aile üyeleri ve patronlar tarafından konuşulan diğer dillerle birlikte kullandı. Latince, dil toplulukları ve daha tarafsız bir dil arasında bir köprü görevi gören aracı bir dildi. Sınıf sınırlarını aşamadı çünkü daha iyi bir eğitime ihtiyaç duyuyordu, ancak dini ve siyasi ayrımları kolayca aşabiliyordu: Protestanlar Latince’yi daha sık kullanıyordu (genellikle Katoliklerden daha kurnazca) ve hatta Latince, 18. yüzyılın sonlarında Ortodoks Rusya’ya yeni tanıtıldı. Bilim dili olarak St.Petersburg Bilimler Akademisine girdi.
Belki de en önemlisi, Latince belirli bir halkın dili olmadığından ve Avrupa ve Arap toplumlarındaki akademisyenler onu eşit şekilde kullanabildiğinden, kimse onu “benimsemedi”. Bu nedenlerle Latince evrensel doğanın iddialarına uyan bir araç haline geldi. Ancak bu sohbetlerde herkes çok dilliydi ve dinleyicisine uygun dili seçti. İsveçli bir bilim adamı, uluslararası kimyacılara yazarken Latince kullandı ve maden mühendisliği söz konusu olduğunda İsveç dilini tercih ettiler.
Bu sistem 17. yüzyılda, sözde “bilimsel devrimin” ortasında dağılmaya başladı. Galileo Galilei, Jüpiter’in uydularını keşfini Latince olarak 1610’da Sidereus Nuncius adıyla yayınladı, ancak daha sonraki büyük eserleri İtalyanca idi. Himaye ve destek için daha fazla yerel izleyici çekmeye çalışırken dilini değiştirdi. Newton Principia (1687) ilk olarak Latince yayınlandı, ancak Opticks 1704’te İngilizce olarak yayınlandı (1706’da Latince’ye çevrildi).
Avrupa çapında bilim adamları dillerin melanjını kullanmaya başladılar ve Latince ve Fransızca çeviriler iletişim kurabilecekleri noktaya kadar gelişti. 18. yüzyılın sonlarından başlayarak, kimya, fizyoloji ve botanik alanlarındaki çalışmalar, İtalyanca, Hollandaca, İsveççe, Danca ve diğer dillerin yanı sıra çoğunlukla İngilizce, Fransızca ve Almanca’da görünmeye başladı. 19. yüzyılın ilk yarısına kadar birçok eğitimli elit hâlâ Latince’yi tercih ediyordu. (Alman matematikçi Karl Friedrich Gauss, Julius Caesar’ın notları için kullandığı dilde, en azından 1810’lara kadar bilimsel notlar tuttu.) Modern bilim, Rönesans’ın çok dilli buharından organik olarak ortaya çıktı.
Kuşkusuz her zaman iyi bir şey olan verimlilik kaygıları, 19. yüzyılın Avrupa sanayileşmesi ile artmış ve asırlık çok dilli sistem değişmeye başlamıştır. Çoğu dil zaman kaybı gibi görünüyordu; doğa felsefesindeki en son gelişmeleri okumak için tüm zamanınızı dil öğrenmeye harcıyorsunuz ve asla araştırma yapamazsınız. 1850’lerde, bilimsel diller, her biri yaklaşık olarak eşit oranda brüt hasılaya sahip olan İngilizce, Fransızca ve Almanca ile sınırlandırılmaya başlandı (ancak her bilimin farklı bir bölümü vardı: yüzyılın sonunda, kimyada Almanca liderdi).
Sanayileşmenin gelişmesiyle birlikte, modern milliyetçilik Avrupa’ya yayıldı. Kıtalar boyunca şairler ve entelektüeller, on dokuzuncu yüzyıl modernizminin bel kemiği olarak yerel dilleri geliştirdiler ve genellikle dramatik değişiklikler geçirdiler. Dil muhafızları, dili yüksek edebiyat ve doğa bilimlerinin gereksinimlerine uyarlamakta zorluklarla karşılaştı. Sanat meselesi açıktır: yüzyılın ikinci yarısında modern Macarca, Çekçe, İtalyanca, İbranice, Lehçe ve diğer diller gelişti. Bununla birlikte, bilimdeki verimliliğin takdir edilmesi, bu yeni Babil kulesini biraz bastırmıştı ve bilimsel yayınların en önemli (ama daha küçük) dili haline gelmek için yalnızca Rusça müdahale etti. “Küçük dillerin” savunucuları dışarıda bırakılmaktan şikayet ederken, üç ana dili konuşanlar diğer iki dili öğrenmek zorunda kaldıklarından şikayet ettiler.
Elbette üç dil. Önceki yüzyıllarda Latince’nin evrenselliği ve kabul gören tarafsızlığını gerekçe göstererek bilim çalışmaları için tek bir dilin varlığını savunanlar oldu. Esperanto istediler. Eskiden mantıklı tartışmalar yaparlardı ve bugün İngilizce hakkındaki bu tartışmaları duyabilirsiniz. Esperanto’nun 1909’da Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan Wilhelm Ostwald ve Danimarkalı dilbilimci Otto Cespersen gibi birçok yüksek profilli destekçisi bile vardı, ancak onların coşkusu kısa sürede daha radikal yapay dil projelerine yükseldi ve kısa süre sonra ütopik hayalperestler olarak ciddiye alınmadı. Bilimin çok dilli sistem dışında herhangi bir biçimde var olamayacağı herkes için açıktı.
Bir değişiklik meydana geldi. Şimdi Esperantistlerin hayalini kurduğu bir dünyada yaşıyoruz, ancak doğa bilimlerinin evrensel dili İngilizcedir, bir dizi çok güçlü halkın ana dili ve sonuç olarak hiç de tarafsız değildir. Çok dilli bilim sistemine ne oldu? Parçalanmış. Daha doğrusu, yok edildi. 1914 yazında, İttifak Güçleri (özellikle Almanya ve Avusturya-Macaristan) ile İtilaf Troyka (İngiltere, Fransa, Rusya) arasında Birinci Dünya Savaşı’nın patlak verdiği ilk olaylardan biri, hayırsever enternasyonalizmin idealleriydi. Alman bilim adamları, Almanya’nın savaş tanımını yükseltmek için diğer entelektüellere katıldı. Fransız ve İngiliz bilim adamları unutmamak için onları izledi ve kaydetti.
Savaştan sonra, muzaffer İtilaf’ın himayesinde kurulan Uluslararası Araştırma Konseyi – daha sonra ABD’yi de içine aldı ve Rusya’yı Bolşevik devriminin girdabından dışladı – Merkezi Güçlerden bilim adamlarını boykot etti. 1920’lerin başında, yeni uluslararası bilimsel kuruluşlar kurulduğunda kapılar Almanca konuşan bilim insanlarına kapatıldı. Bu konuşma uzun vadede o kadar patlayıcıydı ki, önümüzdeki yıllarda bilimin önde gelen dili olan Almanca’nın ölümüne yol açacaktı. Avrupa’nın bir kısmı için üç dil yarıya indirildi. Almanlar, anadillerine bağlılıklarını tekrar ileri sürerek karşılık verdi. Çok dilli sistem çatlamaya başladı ama onu parçalayan Amerikalılar oldu.
Amerika Birleşik Devletleri’nin Nisan 1917’de savaşa girmesiyle Alman fobisinin çılgınlığı içinde, Almanca bir suç olarak sınıflandırıldı. Iowa, Ohio, Nebraska ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki diğer eyaletler (Orta Avrupa’dan kitlesel göçün bir sonucu olarak) İngilizceden sonra en çok konuşulan dillerden birinden vazgeçmek zorunda kaldı. Alman dilinin yasallaşması, savaşın sona ermesinden sonra yoğunlaşmaya başladı. 1923’e gelindiğinde, Almanca’nın halka açık yerlerde, telgrafta ve telefon iletişiminde kullanılması ve çocukların eğitimi Amerika Birleşik Devletleri’nin yarısından fazlasında yasaklandı.
Aynı yıl, Yüksek Mahkeme Meyer – Nebraska davasında bu yasaları bozdu, ki bu bir dönüm noktasıydı, ancak çoktan darbe almıştı. Yabancı dil eğitimi, Fransızca ve İspanyolca’ya karşı bile yok edildi; Geleceğin akademisyenleri de dahil olmak üzere Amerikalıların tamamı yabancı dil öğrenmeden büyüdü. 1920’lerin ortalarında, Alman ve Avusturyalı fizikçiler yeni kuantum mekaniği üzerine çalışmalar yayınladıklarında, Amerikalı fizikçiler Alman bilimsel makaleleri okuyabildiler çünkü Yankees, Weimar Almanya’da okumak için Atlantik’i geçip dili öğrenmeye zorlandı.
Gezinin yönü kısa sürede değişti. 1933’te Adolf Hitler, “Aryan olmayanları” ve sol görüşlü profesörleri kovarak Alman bilimini hızla yok etmeye başladı. 1930’larda, göç edebilecek kadar şanslı olan Yahudi bilginler bir dizi zorlukla karşılaştı. Albert Einstein’ın eski yardımcılarından Cornelius Lanchosh, hem konu açısından hem de “metnin iyi arkadaşlar tarafından baştan aşağı düzenlenmiş olması” açısından eserlerini “kötü dil” bahanesiyle İngilizce yayınlamakta güçlük çekiyordu. Einstein bile bu tür çevirmenlere ve personele güveniyordu.
Aynı zamanda Alman fizikçi James Frank Chicago’ya taşındı ve sonunda İngilizceye adapte oldu ve Max Born Edinburgh’a taşındı ve genç yaşta öğrendiği İngilizceyi sevinçle kullanmaya başladı. Japon Nobel ödüllülerin bugün otobiyografilerinde takımadalar dışında tanınma ve prestij için ilk İngilizce yayınlarının önemini belirttikleri gibi, bu bireylerin çoğu daha sonra yeni dille mücadelelerini hatırladılar. 1930’larda Hitler, yabancı öğrencilerin çoğu için vizeyi de kaldırdı. Alman üniversitelerine kabullerin sıkılaştırılması, Alman dilinin daha da zayıflaması ve Birinci Dünya Savaşı ile başlayan sürecin başarıyla tamamlanması anlamına geliyordu.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra bilim dilinin hikayesi demografik ve jeopolitik bir mesele haline geldi. 19. yüzyılda İngiliz İmparatorluğu’nun çok dilli yaklaşımı ile karşılaştırıldığında, 20. yüzyılda yükselişe geçen Amerikan İmparatorluğu’ndan bilim adamlarının yabancı dil bilgisi edinmesi beklenmiyordu. Bununla birlikte, savaştan sonra gelişen çok sayıda Sovyet bilim adamı ve mühendisi, Amerika Birleşik Devletleri için yeni bir bilimsel rakipti. 1950’lerde ve 1960’larda dünyadaki bilimsel yayınların yüzde 25’iyle Rusya ikinci en büyük bilim dili olurken, onu yüzde 60 ile İngilizce izledi. Ancak 1970’lerde bilim adamları ansiklopediyi dünyaya yayarken Rus yayınlarının yüzdesi düştü.
Amerikalıların Rusça öğrenememesi veya öğrenmeyi reddetmemesi – diğer dillerden bahsetmiyorum bile – yanı sıra Amerikanlaşmış bir bilim sisteminin Atlantik üzerinden İngilizce konuşan ve İngilizce konuşulmayan ülkelere bilimlerini ilerletmek için ihraç edilmesi, bilimin İngilizcileşmesini daha da güçlendirdi. Avrupalıların, Latin Amerikalıların ve diğer halkların bu yeni monolitik rejime katılma arzusu da bu konuda rol oynadı. Hollandalılar, İskandinavlar ve İberyalılar eserlerini Fransızca ve Almanca yayınlamayı bıraktılar ve alanlarının liderleri tarafından alıntılanmak istedikleri için yazılarının dilini İngilizceye çevirdiler. Paradoks, İngilizce dışında bir dilde yayın yapmanın zaten milliyetçi tikelciliğin bir tezahürü olarak algılanmasıdır: anadili Fransız olmayan hiç kimse eserlerini Fransızca yayınlamadı; Aynı şey Almanca “mutatis mutandis” kelimesiyle de oldu.
Soğuk Savaş yoğunlaştıkça, Rusça yayın yapmak da bariz bir siyasi açıklama olarak görülüyordu. Aynı zamanda, dünyanın dört bir yanındaki bilim adamları İngilizce öğrenmeye devam ettiler, ancak bilim tarihindeki bu garip yenilik, genellikle derin bir siyasi mesele olarak bahsedilmiyor. 1980’lerde İngilizce, dünyadaki doğa bilimleri yayınlarının yüzde 80’inden fazlasını kapsıyordu. Şimdi yaklaşık yüzde 99.
Sonuç neydi? Belki de verimliliğin havarileri haklıydı ve şimdi bilim daha iyi bir konumda çünkü bilim tek bir dilde iletişim kuruyor – bilimin en son aşikar başarıları bu argümanla açıklanabilir. Bununla birlikte, maliyeti de değerlendirmeliyiz. 1869’da Dmitry Menteleyev, periyodik tablosunu Almanca yerine Rusça yayınladığı için neredeyse güvenilirliğini yitirdi. Günümüzde bir eserin İngilizce dışında herhangi bir alt dilde ve önde gelen bir dergi dışında bir dergide yayınlanması kitabın göz ardı edilmesine yol açmaktadır.
Fransız matematikçiler genellikle gururla Fransızca yayınlanırlar, ancak matematikteki formaliteler İngilizce konuşanların matematik problemlerinin çözümünü takip etmelerine yardımcı olur. Eşitlik işaretinin daha az geliştiği ağır deneysel bilimlerde bu düşünülemez. Ne kadar umut verici bir öğrenci bilimsel kariyerinin dışında bırakılmıştı çünkü İngilizce’de çok değişkenli hesaplamalardan daha fazla zaman harcadı! Dünyanın ders kitabı üretimi (üniversiteler için bile) İngilizceye geçtikçe sorun daha da kötüleşiyor: pazar kriterleri Çek veya Swahili mikrobiyoloji kitaplarını korumayacak. Tek dilli bilim tarafından ödenen bir bedel vardır.
Bununla birlikte, bir kez kurulduktan sonra, monolog dili dışarıdan daha kararlı görünür. Bilimsel dillerin mevcut durumu tam anlamıyla emsalsiz olduğundan, bilimsel dillerin geleceği hakkında spekülasyon yapmak tehlikelidir. Daha önce hiç bu kadar tek dilli bir bilimsel iletişim sistemi olmamıştı. Bu sistem dünyanın her köşesine yayılıyor ve bilim dili zaten büyük bir askeri ve ekonomik gücün ana dilidir.
Ancak iki şey güvenle vurgulanabilir. Birincisi, bu seviyede bir monolog sistemi sürdürmek çok fazla enerji gerektirir ve dil eğitimi ve İngilizce konuşulmayan ülkelere çeviriler için büyük kaynaklar harcanır. İkincisi, İngilizce konuşan insanlar yarın yok olmaya mahkumsa, mevcut sistemin büyük ataletinin bir sonucu olarak İngilizce hala önemli bir bilim dili olarak kalacaktır. Bilim adamlarının geçmiş bilginin yardımıyla yarattığı çapa etkisi hem dünün çok dilli hem de bugünün tek dilli rejimlerini destekliyor.
En yakın bilim adamına sorun. O seni anlayacak.
Michael D. Gordin,
Princeton Üniversitesi’nde Modern ve Çağdaş Tarih Profesörü