Alice Callahan tarafından
Yayın tarihi 1 Haziran 2022
Güncelleme 13 Temmuz 2022
Durumun anlaşılmasında son zamanlarda kaydedilen ilerlemeler, ilaç geliştirme sürecinde potansiyel tedavilerin çoğalmasını sağlamıştır.
S: Bilimsel araştırmalar çölyak hastalığının tedavisine yönelik herhangi bir ilerleme kaydetti mi?
Boston’daki Massachusetts Genel Hastanesi Çölyak Araştırma ve Tedavi Merkezi Direktörü Dr. Alessio Fasano, yaklaşık 15 yıl öncesine kadar ilaç şirketlerinin çölyak hastalığı için ilaç geliştirmeye çok az ilgi gösterdiğini söyledi. O dönemde araştırmacılar, buğday, çavdar ve arpada bulunan bir protein olan glüteni tüketmenin ince bağırsakta hasara yol açtığını biliyordu. Ancak glütenin bu etkiyi nasıl ya da neden yaptığını anlamıyorlardı. Dr. Fasano, çölyak hastalığını yönetmenin basit bir yolu varmış gibi göründüğünü söyledi: glutensiz bir diyet uygulamak.
Bu otoimmün rahatsızlığa sahip insanların yaklaşık yüzde 1’i için glütenden kaçınmak şu anda ince bağırsak hasarını engellemek ve hastalığın karın ağrısı, ishal, kabızlık, depresyon, yorgunluk, baş ağrısı, kabarcıklı deri döküntüsü ve demir eksikliği anemisini içerebilen çeşitli semptomlarını hafifletmek için tek yöntem.
Ancak çok az miktarda glüten tüketmek bile – örneğin kesme tahtasındaki bir ekmek kırıntısı – semptomları ve bağırsak hasarını yeniden tetikleyebilir. Dr. Fasano, gizli glüten içeren maddelerle dolu bir dünyada katı ve ömür boyu glütensiz bir diyet sürdürmenin sürekli tetikte olmayı gerektirdiğini ve dışarıda yemek yemeyi, seyahat etmeyi ve okula gitmeyi riskli ve kaygı verici hale getirdiğini söyledi.
2014’te yayınlanan bir ankette, çölyak hastalığı olan 341 kişi, durumlarını yönetmenin yükünü kronik asit reflüsü veya yüksek tansiyonu olanlardan daha kötü ve diyaliz gerektiren diyabet veya böbrek hastalığı olanlara benzer olarak değerlendirdi. Kanada’nın Ontario eyaletindeki McMaster Üniversitesi’nde gastroenteroloji profesörü olan Dr. Elena Verdú, glütenden kaçınmaya çalışmalarına rağmen çölyak hastalığı olan kişilerin yüzde 30 kadarının hala semptomları olduğunu söyledi.
Dr. Verdú, glutensiz gıdaların gluten içeren muadillerine göre daha pahalı olabileceğini ve birçok insanın dengeli, glutensiz bir diyet planlamalarına yardımcı olacak bir diyetisyenin desteğine erişemediğini söyledi.
Glutensiz bir diyet sürdürmenin birçok çölyak hastası için ne basit ne de tatmin edici olduğu daha net hale geldikçe, araştırmacılar da hastalığın nasıl işlediğini kavrama konusunda yeni adımlar attılar. Dr. Fasano artık “gluteni parçaladığınız andan bağırsağınızı tahrip ettiğiniz noktaya kadar olan ilerlemeyi neredeyse adım adım anlıyoruz” dedi. “Yeni tedaviler açısından önümüzde koca bir dünya açılıyor.”
Çölyak Hastalığı Vakfı’na göre şu anda çeşitli gelişim aşamalarında 22 potansiyel tedavi bulunmaktadır. Dr. Fasano, test edilenlerin hastalık yolundaki farklı adımları hedeflediğini söyledi. Bazı enzimler glütenin sindirimini iyileştirerek onu daha küçük, daha az zararlı parçalara ayırmayı amaçlıyor. Diğer yaklaşımlar ince bağırsağın astarını daha az gözenekli hale getirir, böylece kısmen sindirilmiş glütenin vücuda girmesi daha zor olur. Dr. Fasano, diğerlerinin ise glutene tepki olarak bağırsağa zarar vermesini önlemek için bağışıklık sistemini hedef aldığını söyledi.
Dr. Verdú, güvenli ve etkili olduğu kanıtlanırsa, bu potansiyel tedavilerin muhtemelen çölyak hastalığı için tedavi veya “yüksek glüten tüketimi için ücretsiz bir bilet” olmayacağını, ancak yanlışlıkla az miktarda yemenin etkilerini hafifletebileceğini söyledi.
Bununla birlikte, kullanım için onaylanmalarına muhtemelen en az birkaç yıl var. Kliniği çeşitli denemelere katılan ancak ilaçlarla herhangi bir mali bağı olmayan Dr. Verdú, “İlaç tasarımı ve onayı gerçekten çok uzun bir yol” dedi.
İnce bağırsağın gözenekliliğini azalttığı düşünülen ve daha önceki denemelerde umut vaat ettiği görülen larazotid adlı bir ilaç, Haziran ayına kadar bir Faz 3 denemesinde test ediliyordu; denemenin sponsoru, ilacın çalışma katılımcıları arasında klinik olarak anlamlı bir fayda sağlamadığını tespit eden bir analizin ardından denemeyi durdurdu. Faz 3 denemelerinde test edilen ilaçların yaklaşık yarısının tipik olarak onaylandığını söyleyen Dr. Fasano, larazotidin geliştirilmesinde yer aldı ve bu ilaçta finansal bir çıkarı var. Diğer bazı potansiyel tedavilerin şu anda Faz 2 denemelerinde olduğunu; bunların piyasaya sürülmesinin beş ila altı yıl alabileceğini söyledi.
Çölyak tedavilerinin maliyeti değişkenlik gösterecektir. Sindirim enzimi tedavileri nispeten ucuzdur – Dr. Fasano’ya göre “üretilmesi sente mal olur” – ancak bağışıklık sistemini ya da enflamatuar yanıtı hedef alan ilaçlar daha pahalı olacaktır.
Dr. Fasano, çölyak hastalığı için bağışıklık sistemine glüteni tolere etmeyi öğretecek aşı benzeri tedavilerin de araştırıldığını söyledi. Bu yaklaşımı “kutsal kase” olarak adlandırdı çünkü insanların güvenli bir şekilde daha fazla miktarda glüten tüketmesine izin verebilir. Bu tür bir tedavinin Faz 2 denemesi, etkisiz olduğu görüldüğü için 2019’da durduruldu. Dr. Fasano yine de “bu yaklaşımdan çok umutluyuz” dedi.
Dr. Verdú, bu kadar çok farklı türde tedavinin yolda olduğunu göz önünde bulundurarak, çölyak hastalarına sunmak üzere, bazıları kombinasyon halinde kullanılabilecek çeşitli ilaçlara sahip olmayı umduğunu söyledi. Dr. Fasano, belki de bu ilaçların diğer otoimmün veya enflamatuar hastalıklar için de faydalı olabileceğini söyledi. Örneğin yakın zamanda yapılan bir çalışmada larazotid, Çocuklarda Çoklu Sistem İnflamatuar Sendromu veya MIS-C olan bir avuç çocuğa yardımcı olmuş gibi görünüyordu. İlaç şu anda bir Faz 2 denemesinde bu amaç için test ediliyor.
Bu makale, larazotidin Faz 3 denemesi hakkında yeni bilgiler içerecek şekilde güncellenmiştir.
Alice Callahan sağlık ve bilim muhabiridir.