Düşünce Deneyleri Yapmayı Sever Misiniz?
Hiç düşünce deneyleri yapmış mıydınız? Bu yazımızda sizi ilginç bir yolculuğa çıkarıyoruz.
Tramvay Problemi: Siz Olsaydınız Ne Yapardınız?
Bu makalede, gerçek dünyada meydana gelmesi zayıf bir ihtimal olmasına karşın düşüncenin sınırlarını görmek amacı ile tasarlanan deneylerin en ünlülerinden biri olan tramvay dilemmasını (ikilemini) özetleyeceğiz. Adına tramvay problemi deniyor ve bu problemin hepsi, acil bir durumda insanların hayatını kurmak için ne kadar ileri gideceğinizle ilgili; üstelik bu, birisini öldürmek anlamına gelse bile.
Bu problemi zihnimizde beraber simüle edelim;
Kontrolden çıkmış bir tramvay, raylara bağlı beş kişiye yaklaşmaktadır. Makas değiştirerek tramvayı bir kişinin ezileceği raya yönlendirebilirsin. Bunu yapar mıydınız? Eğer faydacı biriyseniz beş kişinin yerine bir kişinin ölmesine izin verdiğinizi söyleyerek doğru şeyi yaptığınızı söyleyebilirsiniz.
Peki ya durum biraz değişirse? Bu sefer makas yok ama tramvayı raydan çıkartacak olduğunu hesapladığın obez bir adam duruyor. Onu raylara iter misin? “Hayatta olmaz,” diye karşılık verebilirsiniz ama bu ilk duruma göre daha az mı kabul edilebilir? Hala beş kişi için bir kişiyi feda ediyorsunuz.
Mutluluğu en üst düzeye çıkarmak isteyen faydacılar, tek kişinin öldürülmesi gerektiğini söylüyor. Kantçılar ise insanları birer amaç olarak gördükleri ve bir anlam ifade etmedikleri için hiçbir şey yapılmamalı derler. İkinci varyasyon olayı biraz daha karmaşıklaştırır. Adam o kadar ağır ki eğer onu raylara iterseniz vücudu tramvayın yönünü değiştirecektir. Siz ne yapardınız? “Doğru” ya da “yanlış” çoğunlukla göründüğü kadar basit değildir. Bu düşünce deneyi bir insanı öldürmekle diğer insanların ölümlerine izin vermek arasındaki ahlaki karmaşayı ortaya çıkarıyor.
Bir ahlaki eylemin sonuçlarını ne kadar düşünürsek düşünelim, sadece sonuçlar ahlaki değerleri belirleyemez. İki seçim arasında kalsaydınız ve başka şansınız olmasaydı? Beş kişi için bir kişiyi öldürür müydünüz? Eğer “İkisini de seçmezdim,” derseniz; Ölümlerine izin vererek, bir seçim yapmış olmuyor musunuz? Ahlâk felsefecileri, 1960’lı yıllardan beri bu irdeleyici ikeleme kafa yoruyor.
Ancak Belçika’daki psikologlar, klasik problemi provokatif bir şekilde değiştirerek, bu kâbus senaryosunu gerçek dünyaya taşıdılar (veya bunu yarım yamalak yaptılar da diyebilirsiniz). Neredeyse 200 öğrencinin katılımcı olarak yer altığı bir deneyde, katılımcılar bir seferde bir kişi olmak üzere bir laboratuvara alındılar ve zor bir seçimle karşılaştılar. Laboratuvarda, iki ayrı kafese bağlanan bir elektroşok makinesi bulunuyordu. Bu kafeslerden bir tanesinin içinde beş fare yer alıyordu. Diğer kafeste ise tek bir fare vardı. Muhtemelen bu işin nereye gideceğini söyleyebilirsiniz. Katılımcılara, bir karar vermek için 20 saniyelerinin bulunduğu söylendi. Eğer hiçbir şey yapmazlarsa, beş farenin bulunduğu kafese, çok acı veren ancak ölümcül olmayan bir elektrik şoku uygulanacaktı. Fakat önlerine konulan tek bir tuşa basarlarsa, o zaman bu beş fare elektrik şokundan kurtulacaktı ve bunun yerine şok, diğer kafeste bulunan tek fareye uygulanacaktı.
Siz bir nefret e-postası kaleme almadan önce biz söyleyelim: Gerçekte, testte hiçbir hayvana şok bile verilmedi ve ayrıca hiçbir hayvan zarar görmedi. Ancak deney sırasında bu durum katılımcılara söylenmedi. Katılımcılara; verdikleri kararların, verdikleri tepki şekline dayalı olarak en az bir fareye veya en fazla beş fareye elektrik şoku uygulanmasıyla sonuçlanacağı izlenimi verildi. Sonunda, gerçek hayat testine katılan ve düğmeye basmaları için görevlendirilen katılımcıların yüzde 84’ü, bilinçli olarak diğer fareye elektrik vermeyi seçip, beş fareyi bağışladı. Bu durumun, toplamda daha az hayvanın ızdırap çekmesiyle sonuçlandığını söyleyebilirsiniz (tabi elektrik verilseydi, ki verilmedi). İlginç olan şey ise, bu gerçek hayat deneyinin, araştırmacıların yürüttüğü başka bir deneyle örtüşmemiş olmasıydı. Araştırmacılar o deneyde, farklı bir katılımcı grubuna tamamen aynı olan bir durumda nasıl tepki vereceklerini sormuşlardı.
O zamanki deney sadece kuramsaldı; laboratuvar kurulmamıştı, fareler ve elektroşok makinesi mevcut değildi. O deneyde, insanların sadece yüzde 66’sı kimsesiz fareye elektrik vereceklerini söylemişti. Çalışmada bir miktar sınırlama bulunuyor ve bazılarının boyutu, tramvay problemini bütünüyle şekillendiriyor.
İlk olarak; insanların ölme olasılığını, bir fareye elektrik şokunun verildiği deneyle bir tutmak zor. Ayrıca deneye katılan katılımcıların en azından bazıları, sonradan araştırmacıların yaptığı kurulumun iç yüzünü gördüklerini ve hiçbir hayvanın zarar görmeyeceğini anladıklarını söylediler.
Ancak sonuçlar, tramvay probleminin araştırıldığı kadarıyla, olay anında normalde düşünebileceğimizden daha fazla insanın deontolojik düşünceden (bu düşünce, genel sonuca rağmen bir fareye zarar vermenin ahlâksız olacağını iddia ediyor) ziyade sonuçculuğa (genel sonuca dayalı olarak) yöneldiğini öne sürüyor. Bir sürü zor soru var ve hiç net cevap yok.
Düşünce Deneyleri örneğinde siz olsaydınız ne yapardınız?
Bu yazılar da ilginizi çekebilir: