Daha öncede belirttiğimiz gibi davranışlar kendi kendine ortaya çıkmaz. Çocuğun hem olumlu davranışları hem de olumsuz davranışları bir bağlam içinde ortaya çıkar. Davranışın sergilendiği ortam ve davranışın öncesi öncül, davranıştan sonra çocuğun elde ettikleri ise sonuç olarak isimlendirilir. Yukarıdaki örnekleri temel alarak “bir davranışı değiştirmek istiyorsak öncülü ya da sonucunu değiştirmek gereklidir.” diyebiliriz. Öncül-davranış-sonuç ilişkisini tekrar incelemek isterseniz Modül 4’te bulabilirsiniz.
Öncül: Davranışın hemen öncesinde yer alan ve davranışın ortaya çıkması için ortam hazırlayan uyaranlar ya da durumlardır. Örneğin Ahmet Bey “Hadi Kerem çalışmaya başlayalım.” dedi ve Ahmet bağırdı. Ahmet’in bağırma davranışının hemen öncesinde babasının onu çağırması, davranışın öncülü kabul edilir. Benzer şekilde arkadaşı Kerem’e sarıldığında Kerem arkadaşını iter. Bu durumda Kerem’in arkadaşını itme davranışının öncülü, arkadaşının ona dokunmasıdır. Buna göre öncüller bir yer, bir kişi, bir etkinlik ve bir zaman (yemek zamanı gibi) olabilir. Bir davranışın öncülü belirlenerek davranışı başlatan neden ve davranışın amacı hakkında bilgi edinilir.
Davranış: Gözlenebilir ve ölçülebilir şekilde olarak tanımlanmalıdır. Ne kadar işlevsel ve objektif (gözlenebilir ve ölçülebilir şekilde) tanımlanırsa, üzerinde çalışmak da o kadar kolay olur. Bazen anne-babalar çocuklarının davranışlarını “çok hareketli”, “dikkati dağınık” ya da “bir türlü anlamıyor” gibi ifadelerle tanımlarlar. Ancak bu tanımlar çocuğun davranışını, neler yaptığını, hangi davranışları sergilediğini anlatmaz. Bu nedenle davranışı “çok hareketli” yerine “odada dolaşıyor, koşuyor ve zıplıyor” şeklinde tanımlamak, davranışın neye benzediği konusunda açıklayıcı bilgi verir.
Sonuç: Davranışın sonucu davranışı izleyen, davranıştan sonra ortaya çıkan herhangi bir uyaranlardır. Ayşe annesinin kağıtlarını boyadığı zaman annesinin ona kızması davranışın sonucudur. Benzer şekilde Ahmet’in ağlaması sonrasında babasının onu kucağına alması ve sakinleştirmesi de Ahmet’in ağlama davranışının sonucudur. Bir davranışı ortaya çıkaran şey öncülü ise davranışın sürdürülmesini sağlayan da sonucudur. Davranışın sonucu çocuğun hoşuna giden bir şey ise davranışın artma, hoşuna gitmeyen bir şey ise davranışın azalma olasılığı vardır. Davranışın sonucunu belirlemek / fark etmek, yetişkinin o davranışa nasıl tepki vereceği, davranış sergilendiğinde ne yapılacağı ya da yapılamayacağı konusunda daha kolay karar verilmesini sağlar.
Sunulan örnekten de anlaşıldığı gibi, öncülde çocuğun problem davranış sergilemesini tetikleyen rutindeki değişikliktir. Okula giderken her zaman takip ettikleri yolun dışında bir yolu seçmesidir. Öncüldeki bu beklenmedik değişiklik çocuğun problem davranış sergilemesine yol açan değişikliktir. Çocuğun problem davranış sergilemesi üzerinde annesi problem davranışın daha da artması, çevreye rahatsızlık verme endişesi gibi nedenlerle çocuğunun alışık olduğu yola geri dönerek çocuğunun problem davranışlarını pekiştirmiştir. Bazen bir davranışı tetikleyen birden fazla durumun da söz konusu olabileceği unutulmamalıdır.
Öncül-Davranış-Sonuç Örüntüsünü Belirleme Egzersizleri
Öncelikli olarak aşağıdaki videoları izleyiniz. Gözlemleriniz doğrultusunda ÖDS kayıt formunu kullanarak davranışın işlevini belirleyiniz.
Anne-baba ya öğretmen çocuğun herhangi bir davranışı üzerinde çalışmaya başlamadan önce davranışın öncül – davranış – sonuç örüntüsünü belirlemesi, problem davranışların anlaşılabilmesi ve uygun müdahalelerin seçilmesi açısından için iyi bir başlangıç noktası oluşturacaktır. Böylece herhangi bir davranışın öncülü ve sonrası incelenerek o davranışı ortaya çıkaran faktörler, davranışın sürdürülüp sürdürülmeyeceği yordanabilir. Bir başka deyişle, problem davranışı ortaya çıkaran öncüller ve davranışın sergilendiği ortam ile çocuğun davranış sonucunda elde ettikleri belirlenerek davranışı önlemek ya da kontrol etmek kolaylaşır.