Gündelik hayatta etik yargıları, yol gösterici ilkelere ve modellere dayanır ki bunlar etik seçimlerin temellerini oluşturmaktadır. Etik bir çatışma ya da belirsizlik karşısında kalmadıkça, etik yargılar ve onların altında yatan ilkeler üzerinde düşünmek ve onları savunmak zorunluluğu hissedilmez. Böyle bir durumla karşılaşıldığında öncelikle bir düşünme süreci yaşanır ve farklı davranış biçimlerinin etik geçerliliği üzerinde durulur. Bireyi bu düşünme ve haklı çıkarma sürecine iten belirsiz durumlara etik ikilem denir (Balsarı ve diğ, 2013: 45). Diğer bir deyişle etik ikilemler bireyin kendi çıkarlarına hizmet etmek ya da başkasına zarar verebilecek
çıkarların ortaya çıkması sonucu oluşur (Aydın, 2012: 15). Etik ikilem kavramı ile bir konunun birbiriyle çatışma halinde olan iki tarafının olduğu ve bu tarafların da doğruluğunun tartışılabilir yönlerinin olması şeklinde de tanımlanabilir (Kutlu, 2013:
118).
Etik ikilemler en az iki biçimde ortaya çıkabilir. İlkinde belli bir eylemde bulunmanın etik açısından doğru olduğunu gösteren kanıtların yanı sıra o eylemde bulunmanın etik açısından yanlış olduğunu gösteren kanıtlar olabilir. İkinci biçiminde ise bireyin belirli bir durumda, belirli bir eylemde bulunmasını zorunlu kılan çeşitli etik gerekçelerin yanı sıra başka haklı gerekçelerle başka bir eylemde bulunması zorunludur. Ancak birey her iki davranışı birlikte gerçekleştirememektedir. Her iki davranışın da ardındaki gerekçeler iyi ve sağlam olmakla birlikte hiçbiri ötekine göre açıkça üstünlük sağlayamamaktadır. Böyle bir durumda belirli bir eylemde bulunmak bazı gerekçelerle kabul edilebilir ve hatta zorunlu iken, diğer başka gerekçelerle kabul edilemez olacaktır (Balsarı ve diğ., 2013: 46).
Meslek etiği etik ikilemlerden olumsuz etkilenir. Günlük yaşamda çok sık karşılaşılan etik ikilemler, bir olaydan kimin, nasıl etkileneceğine yönelik muhakemenin yapılarak buna uygun doğru kararın verilip uygulanmasıyla çözülebilir (Kutlu, 2013: 121). Meslekle ilgili ahlak standartlarının somut kurallar olarak tanımlanamamaları, doğru davranışın ne olması gerektiğiyle ilgili anlaşmazlık ve ikilemlerin her zaman söz konusu olmasına sebebiyet verecektir (Selimoğlu, 1997:
4).
Meslek etik kurallarının, karşılaşılacak etik ikilemlerde yol gösterici ve esinleyici değer yargıları olarak meslek sahibine yardımcı olacağı varsayılmaktadır.
Ancak ikilemlerin olmadığı yerde ahlaki bir durum da söz konusu olmamaktadır.
Birden çok seçenekli durumlarla karşılaşıldığı zaman etik karar verme sorumluluğu ortaya çıkmaktadır (Kutlu, 2013: 121). Profesyonel olarak faaliyet gösteren muhasebe meslek mensuplarının ikilemde kalmaları halinde uymaları gereken etik ilkelerin temelini ahlaki ilkeler oluşturmalıdır ki bu bireysel ahlak ilkeleri (Çukacı, 2006: 97):
1. Sadakat ve güvene layık olma, 2. Dürüstlük ve bütünlük,
3. Tarafsızlık ve geniş görüşlülük,
4. Güvenirlik ve inanırlık,
5. İyilikseverlik olarak sıralanabilir.
Son zamanlarda etik ikilemlerin çözümü için kullanılan ve altı aşamadan oluşan süreçle amaçlanan, meslekle ilgili ahlak konularının belirlenmesi ve bireyin kendi değer yargılarını esas alarak davranışlarına uygun yön kararı vermesine yardımcı olunmasıdır. Etik ikilemlerin çözümü için izlenecek sürecin aşamaları şunlardır (Selimoğlu, 2006: 441):
1. Etik ikilemlere yönelik olayların tespiti,
2. İlgili olaylardan meslekle ilgili ahlak konularının tanımlanması,
3. Etik ikilemin sonucundan hangi grup veya kişinin nasıl etkilendiğinin belirlenmesi,
4. İkilemi çözmesi gereken kişi tarafından uygun seçeneklerin tanımlaması, 5. Tanımlananan her bir seçenek için geçerli sonucun tanımlanması,
6. Uygun davranışın ne olacağına karar verilmesidir.
Etik muhasebe ikilemi, farklı nedenlerden dolayı ortaya çıkabilecek çatışmaları ifade etmektedir. İkilemler ve çatışmalar, çatışmanın konusu, nesnesi ve öznesiyle ilgili farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Kural ve değer çatışmaları ile mesleki ve kurumsal çatışmalardan kaynaklanabilen konuya yönelik çatışmalara karşın, ikilemler çoğunlukla doğru karar verme aşamasında farklı seçenekler arasından doğruluk yönüyle eş değer algılanabilir seçenekler arasından seçim yapma zorluğu olarak ifade edilebilir (Ünsal, 2009: 412). Meslek mensuplarının değer yargılarında çelişkiye düştükleri, karar ve kurallarda anlaşamadıkları, mesleki sorunlar gibi sorunlarla karşılaştıklarında etiksel ikilem söz konusu olmaktadır (Türk, 2004: 69).
Muhasebe sürecinde, muhasebecilerin bir gruba olan sorumluluklarının kişisel çıkarlarıyla veya diğer gruplara olan görev ve sorumlulukları ile uyuşmaması durumlarında ortaya çıkan etik ikilem (Mintz, 1995: 4) ile ilgili sorunların çözümünde etiksel karar verme süreci ve etik kodlar önemli bir rol oynamaktadır (Türk, 2004: 69). Muhasebe literatüründe de benimsenen karar verme süreci şu aşamalardan oluşmaktadır (Ünsal, 2009: 413):
1. Adım (Etiksel hassasiyet): Ahlaki bir sorun olduğunun kabul edilmesiyle başlayan bu süreçte karar verici tarafından verilecek kararın, sorunla ilgili tarafların refahlarını etkileyebilecek yönleri değerlendirilir.
2. Adım (Etiksel Yargılama): Karar verici tarafından ahlaki sorunun çözümü için uygun hareket yönteminin seçilmesidir.
3. Adım (Etiksel Niyet- Çıkar Çatışmalarından Kaçınma): Karar verici tarafından kişisel çıkarların, ahlaki değerlerden ayrılarak önceliğin etik değerlere verilmesidir.
4. Adım (Etiksel Davranış): Tanımlanmış olan kararın uygulanması için karar vericinin yeterli düzeyde etiksel ve mesleki bilgiye sahip olmasıdır.
Mesleği ile ilgili ahlaki konularda ikilemde kalan meslek mensubunun bu ikilemi çözmek adına öncelikle sorunu tanımlayarak ve şahsi çıkarlarını göz ardı ederek uygun seçeneğe karar vermesi ikilemin çözümüne yönelik ilk adımdır. Ancak etik ikilemin çözümünü sağlayan önemli unsur meslek mensubunun hem mesleki hem de etikle ilgi yeterli donanıma sahip olması ve bunu sağlamaya yönelik olarak eğitilmesidir.