CÂBİR b. EFLAH
Muammer Dizer 01 Ocak 1970
Ebû Muhammed Câbir b. Eflah el-İşbîlî (ö. XII. yüzyıl)
Batıda Geber adıyla bilinen Endülüslü astronom.
İşbîliyede (Sevilla) doğdu. Hayatı hakkında ayrıntılı bilgi yoktur. XII. yüzyılın ortalarında vefat etmiş olabileceği, oğlunun İbn Meymûnu (ö. 1204) şahsen tanımış olmasından çıkarılmaktadır. Ortaçağda İslâm dünyasından çok Batıda Batlamyusu eleştiren bir astronom olarak tanınmış, çok defa da kimyacı Câbir b. Hayyân, matematikçi-astronom Cafer b. Eflak ve ünlü astronom Muhammed b. Câbir el-Bettânî ile karıştırılmıştır.
Câbiri büyük bir üne kavuşturan, Batlamyusun tanınmış eseri el-Mecistîdeki yanlışları düzeltmek üzere kaleme aldığı Kitâbül-Heye fî ıslâhil-Mecistî adlı kitabıdır. Bazı kaynaklarda Kitâbül-İstikmâl şeklinde geçen (bk. İbnül-Kıftî, s. 210) eserin adı Escurial nüshasında Kitâbül-Heye, Berlin nüshasında Islâhul-Mecistî olarak kayıtlıdır. Câbirin gerek metodunun gerekse üslûbunun biraz karmaşık olduğu anlaşılmaktadır. Bu sebeple Endülüslü bir astronom olan Yûsuf b. Yahyâ es-Sebtî Mısıra giderek Sebteden (Ceuta) tanıdığı yahudi filozofu İbn Meymûn ile buluşmuş ve Câbirin Kitâbül-Heyesi üzerinde birlikte çalışarak gerekli düzeltmelerdebulunmuşlardır (bk. İbnül-Kıftî, s. 257). Kitâbül-Heye, Cremonalı Gherardo tarafından Latinceye çevrilmiş ve Peter Apian tarafından da 1534 yılında Nürnbergde Gebri filii Affla Hispalensis de astronomia libri, IX in quibus Ptolemaeum, alioqui doctissimum, emendavit adıyla yayımlanmıştır. Kitabı önce 1274te Moses b. Tibbon ve ondan sonra Jakob b. Mâhir İbrânîceye çevirmişler, bu çeviriyi de 1335te Samuel b. Judah gözden geçirerek düzeltmiştir.
Câbirin eserin giriş kısmına koyduğu küresel trigonometri bilgileri özellikle önem taşımaktadır; meselâ C açısı dik bir küresel üçgen için Cos A=Cos a. Sin B bağıntısına eş değer bir formül vermiştir ki bu o döneme göre büyük bir başarıdır. Düzlem trigonometride ise Batlamyus yöntemine göre hareket etmiş ve kosinüs yerine kirişleri kullanarak problemlerin çözümünü başarmıştır. Câbir eserinde Batlamyusun bazı görüşlerini eleştirmiş ve bu arada iç gezegen Merkür (Utârid) ve Venüsün (Zühre) görülebilir paralaksları (uzaklık açısı) olmadığını iddia eden ve güneşe 3 dakikalık bir paralaks atfeden tezini de haklı olarak reddetmiştir.
Câbir kitabın beşinci makalesinde Batlamyusun zâtüş-şubeteyn adlı aletini tanıttıktan sonra kendi icadı olan başka bir aleti açıklarken şöyle demektedir: Anlatacağım gibi bir halka, diğer bir halkanın dörtte biri ve hedefeleri bulunan bir cetvelden müteşekkil bir tek alet, bu kitapta sözü edilen diğer bütün aletleri gereksiz kılar. Eserin Arapça metninde anlaşılması nisbeten zor olan bu aletin mahiyeti Latince çevirisinde iyice içinden çıkılmaz bir durum almıştır. Delambre eserinde, bazı bölümleri iyi çözümlenememekle beraber Câbirin aletindeki halkanın çeşitli düzlemlere yani ekvator, ekliptik ve ufuk düzlemlerine intibak ettirilebildiğini, dolayısıyla bununla muhtelif düzlemlere göre rasat yapılabilmekte olduğunu söyler. Öte yandan Repsold bütün astronomi tarihi kitaplarında Câbirin teodoliti diye söz edilen bu aletin yapısını ortaya koymuştur. Câbirin aletinin başka bir kimse tarafından kullanıldığı görülmemekle birlikte Avrupada bu aletten ilham alınarak muhtelif düzlemleri referans düzlemi alan bir gözlem aleti yapılmıştır ve bu alet turquetum adıyla tanınmaktadır. Bu aletten ilk defa Regiomontanus bahsettiği için uzun süre onun bu aletin mucidi olduğu zannedilmiştir. Halbuki Regiomontanus eserinin başında, Machina collectitia Gebri Hispalensis cümlesiyle aletin kendine değil Endülüslü Câbire ait olduğunu bizzat vurgulamıştır. Esasen bu konuda yapılan araştırmalar Regiomontanustan çok önce bu aletin kullanıldığını ortaya koymaktadır.
İslâm ülkelerinde Câbirin adını koymadığı aletinden ilham alınarak meydana getirilmiş herhangi bir alete rastlanmamıştır. Her ne kadar bazı yazarlar zâtüs-semt vel-irtifâ adlı alete turquetum diyerek bunun İslâm âleminde çok kullanılan bir alet olduğunu ileri sürerlerse de bu görüş isabetli değildir. Zinner, turquetum adının anlamını Türk (rasat) aleti şeklinde vermekte (türkengerat) ve bu konu ile ilgili şu açıklamayı yapmaktadır: İsminden de anlaşılacağı üzere bu aletin ortaya çıkarılmasında bir Türk veya Arap aleti model olarak alınmıştır. Bu muhtemelen 1100 senesi civarında Câbir tarafından icat edilip isim verilmeyen, fakat aşağıdaki kısımları ile tefrik edilen alettir (Islâhul-Mecistînin beşinci makalesinin bu aletle ilgili bölümünün Arapça metni ve Türkçe tercümesi için bk. Tekeli, s. 386-393).
Câbir genellikle Batlamyusu eleştiren astronom olarak tanınmaktadır. Halbuki onun ilme yaptığı en önemli katkı Batı trigonometrisi üzerinde olmuş ve özellikle etkisi, 1460tan önce yazılarak 1533te yayımlanan Regiomontanusun De Triangulis (üçgenler hakkında) adlı eserinde hissedilmiştir. Batı literatüründe bu konu ile ilgili bilgilerin çoğunun Câbirden alındığı anlaşılmaktadır. Islâhul-Mecistîden alındığına dair herhangi bir kayda rastlanmamakla beraber Copernicusin (Kopernik) küresel trigonometrisi de genel olarak aynıdır. Copernicus, eserinde Câbirden Batlamyusun en büyük iftiracısı diye söz eder.
Kitâbül-Heye fî ıslâhil-Mecistînin çeşitli nüshaları günümüze ulaşmıştır (Sezgin, VI, 93). Câbir b. Eflah ve eseriyle ilgili olarak Batıda yapılan çeşitli araştırmalar yanında R. P. Lorch da küresel trigonometriyle ilgili tesirleri konusunda Jâbir Ibn Aflah and His Influence in the West (Manchester 1970) adıyla bir doktora tezi hazırlamıştır.