Django’nun Gitarı-3: Toplumun derdi
Bu yazıyı müstakil olarak okuyabileceğiniz gibi dertli sanatçı arketipinin modern karşılıklarını örneklediğim ilk yazı ve sanatın mentalizasyon yoluyla dertle başa çıkmakta nasıl eşsiz bir araç olabileceğini anlattığım ikinci yazımdan sonra da ele alabilirsiniz. Bu yazıda ise kitlelerin dertlerinin sanat yoluyla ifadesinden bahsedeceğim.
Konu derdini anlamaya gelince sanatın iktidarla ilişkisi başka bir ilgi çekici başlık. Kitlelerin esas derdi çoğunlukla kendisi olduğundan, iktidar kitleleri başka bir takım dertleri olduğuna ikna etmek ve bu ilüzyonu sürdürmek zorundadır. Sanat tanımı itibariyle bireyi ya da toplumu kendi gerçekliği ile karşılaştırabilme potansiyeli barındırdığından iktidar için tehlikelidir. İktidar bu tehlikeyi ya sanatı sansürleyerek ya da evcilleştirerek savuşturmaya çalışır. Sonuç olarak da yasaklı sanatçılar ya da saray soytarıları ortaya çıkar. Günümüzde bu dikotominin iyice derinleşiyor oluşu da iktidarın özgürlüklerle olan ilişkisinin başka bir göstergesi.
Amerika’yı yeniden keşfedelim, Afrika’nın farklı bölgelerinden koparılan köleler bir süre sonra kendi müziklerini yapmaya başladılar. Bu müzik bir süre sonra kölelerin kendi gerçeklerini somutlaştırmalarının en doğrudan yolu olacaktı.*
Örneğin efendilerin yemek artıklarından oluşan ve çiftlik hayvanları ve kölelerin temel besini olan Juba ile ilgili şöyle bir şarkı güftelenecekti:
“Juba this and Juba that
Juba killed a yella’ cat
Get over double trouble, Juba…
Juba up, Juba down,
Juba all around the town.
Juba for Ma, Juba for Pa.
Juba for your brother-in-law.”
Yani
“Ona Juba, buna Juba
Sarmanı öldüren Juba
Yut bakalım çifte bela Juba
Aşağı Juba, yukarı Juba
Buralar silme Juba
Anama Juba, Babama Juba
Kaynıngile de Juba”
Başka bir güfte de şu şekilde olacaktı:
“The big bee flies high
The little bee makes the honey…
The black folks make the cotton
And the white folks get the money.”
Yani
“Büyük arı yüksek uçar
Küçük arı balı yapar
Siyah adam pamuk toplar
Beyaz adam para basar”
Sanat tehlikelidir çünkü hakikate işaret eder. Bu nedenle 18. yüzyılda ABD’de kölelerin önce davul sonrasında ise tüm müzik enstrumanlarını kullanmalarının yasaklandığı bir dönem olacaktı. Gerekçe ise gayet anlaşılır: İsyana teşvik.
Hem yasaklamalar hem de imkansızlıklar nedeniyle köleler gündelik malzemelerden müzik aletleri üreteceklerdi. Leğen bası olarak çevirebileceğimiz “washtube bass” bu konuda iyi bir örnektir. Metal bir leğen ters çevirilir ve aletin gövdesini oluşturur. Leğenin ortasına bağlanan bir ip teli, leğenin kenarından dikilen bir sopa da sapı oluşturur. Sopanın ileri-geri bükülmesiyle ipin gerimi değişir, böylece tek telli ve perdesiz bir enstruman ortaya çıkar. Jug ya da testi de bu dönemde kullanılan favori enstrumanlardan. Enstruman diyorum ama bildiğiniz testi aslında, ağzına üflenerek çeşitli notalar çıkarılıyor.
Köleler müziğe tutkuyla sarılmış ve imkansızlıklara rağmen kah testiden kah çamaşır leğeninden müzik yapmaya devam etmişler. En önemli nedeni müzik yapmaya ihtiyaçları oluşu. Çünkü dertleri çok. Çok uzaklara gitmeye gerek yok, bu topraklarda da hakikate halk sanatı ile işaret edilegelmiş.
“Şalvarı şaltak Osmanlı
Eğeri kaltak Osmanlı
Ekende yok biçende yok
Yiyende ortak Osmanlı”
Coğrafyamızda müziğine böylesine tutkuyla sarılan Alevi geleneği olmuş. Tarihsel tutumu itibariyle konformist ve otoriteryan olarak tanımlanabilecek Sünni geleneği müziğe daha mesafeli yaklaşıp çeşitli kısıtlamalar getirmekteyken Alevi geleneği -belki de kimliğinin bir parçası haline gelecek olan- derdini taşımanın bir yolu olarak müziğe sarılmış. Beypazarı Kadısının bağlama çalmaması için; “Saz çalmak haramdır. Onda şeytan vardır. Çalmasın, kırıp atsın!” şeklinde haber göndermesi üzerine Aşık Dertli şunları söylemiştir mesela:
“Telli sazdır bunun adı
Ne ayet dinler, ne kadı
Bunu çalan anlar kendi
Şeytan bunun neresinde
Abdest alsan aldı demez
Namaz kılsan kıldı demez
Kadı gibi haram yemez
Şeytan bunun neresinde”
Önceki yazıda sanatın kişiyi kendi gerçeğine ulaştırma işlevinden bahsetmiştim, şimdi de toplumsal gerçekliği işaret ettiği için iktidar tarafından ya sansürlenen ya da evcilleştirilmek istenen sanata değinmeye çalıştım. Kuruluşunun 20. yılını kutlayan çok sevdiğim Mor ve Ötesi grubu gibi sanatın soytarısı olmayı reddeden ve yüzümüzü düşürmeyen tüm sanatçılara buradan selam olsun.
* Sullivan, M. (2001). African-American music as rebellion: From slavesong to hip-hop. Discoveries. NY: John S. Khight Institute for Writing in the Disciplines, Cornell University, (3), 21-39.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Bir haftadır ciddi bir deprem riski altında olduğumuzu “yeniden hatırladık”. Aslında toplum olarak, yıllardır diğer araçlara makas atan, bundan dolayı yaşanan kazalara tanık olsa da pek üzerinde durmayan, bir hafta önce makas atarken kaza riski yaşayınca birden korkmaya başlayan biri gibiyiz.
Hoşumuza gitsin ya da gitmesin telepsikiyatri zorunluluk haline geldi. O yüzden itiraz etmek yerine bu yeni mecranın çerçevesi ve kurallarını belirlemeye ve standartları geliştirmeye çalışmak daha iyi bir fikir gibi.
Annenin -ya da birincil bakım vereni her kimse o kişinin- aynalama işlevi çocuğun kendi zihnini temsil edebilmesi için zaruri bir zemini oluşturur. Anne çocuğun duygusunu algılar, onu indirger, kendisinin değil çocuğun duygusu olduğu şeklinde işaretler ve son olarak da çocuğa geri verir yani yansıtır. Böyle yazınca çok karmaşık görünmüş olabilir ama annesine erişemeyince canhıraş vaziyette ağlayan bebeğine “oh, kıyamam ben sana, korktun mu sen?” diyen annenin gözünüzün önüne gelen ifadesi tam olarak anlatmaya çalıştığım fenomendir.
Ameliyat olmadan hastaneyi terk eden Django yüzük ve serçe parmaklarını sadece akor basmakta kullanarak ve soloları sadece işaret ve orta parmağıyla atarak yepyeni bir tarz geliştirmek zorunda kalmış. Bu tarzıyla daha sonra dünya çapında üne kavuşacağını o sırada kendi de bilmiyordu muhtemelen.
İnsan mı buğdayı evcilleştirdi, buğday mı insanı diye sorar Harari. Teknoloji de artık geri dönüşümsüz biçimde kendine uyumlanmaya mecbur bırakmış olabilir insanlığı. Teknoloji devrimi tıpkı tarım devrimi gibi insanlığın kendi emek ürününün kölesi haline gelişinin trajedisinde ikinci bir sahne olabilir.
'Nerede eski aşklar, şimdiki aşıklar sevgililerini İstanbul'un diğer yakasında oturdukları için terk ediyorlar' diyebilirdik. Yeni nesli eleştirisiyle kendi nesline kıymet devşiren dertsiz bir yazı olurdu.
Emniyet güçleri ise geçen sene bu zamanlar bombadan kurtulanlara gaz fişekleri atıyorlardı, biliyorum. Söylesem faydası yok, sussam gönül razı değil, neylersin…
Gönül rahatlığıyla 'okuyun' demek zor. İnsanı anlamak için sanat duruyorken sözde bilimsel okumalara yönelmek akıl kârı olmayabilir.
Yakaladıklarından “Shibboleth” sözcüğünü söylemeleri istenir. Efraimi dialektinde “ş” sesi bulunmadığından sözcüğü şibolet yerine sibolet şeklinde telaffuz edenleri saptayıp cezalandırırlar.
Ruhsal bir ağrı ifade bulamadığında bedensel olarak ifade bulacaktır. Ve bu bedensel ifadeyi geçirmeye çalışan tabip hastanın tek ifade biçimini elinden almaya çalışan bir düşman olarak algılanabilir.
Emek, meta, artı değer kavramlarının iyice yerleşmesi ile maymunlar feodaliteyi icat edebilirler miydi, bilemiyorum. Şimdilik kendi hallerinde kendi taş devirlerini yaşıyorlar.
Birileri için son derece doğal olan bir manzara başka birilerini travmatize ediyor. Kokoviç’in maçını Groundhog Day filmindeki gibi tekrar tekrar yaşıyoruz.
Geniş kitlelerin en azından temsilcilerinin bir kısmının yan yana gelebilmesi de kutuplaşma iklimi açısından umut barındırabilir.