Bu paylaşımımızda Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenleri, Hukuka uygunluk sebeplerini, Kusurluluğu ve Kusur yeteneğini etkileyen halleri TCK doğrultusunda değerlendireceğiz.
Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler
A-Hukuka Uygunluk Sebepleri:
Fail hukuka uygunluk sebebini bilmiyorsa dahi bundan faydalanır. Ortada suç yoktur. Bunlar:
1-Kanunun hükmü:
Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez. Hükmü yerine getiren kişi yetkili bir merci veya kamu görevlisi olmalıdır. Örnek: Haciz memurunun konut dokunulmazlığını ihlal etmesi.
2-Amirin emri:
Konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez. Aksi takdirde yerine getiren ile emri veren sorumlu olur. Emir hukuka uygun olmalıdır. Emrin, hukuka uygunluğunun denetlenmesinin kanun tarafından engellendiği hallerde, yerine getirilmesinden emri veren sorumlu olur.
Emir hukuka aykırı ancak suç değilse, amir emri yazılı olarak yinelerse sadece amir sorumlu olur.
3-Meşru Savunma:
Gerek kendisine ve gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı (insandan kaynaklanan) o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek (saldırıyı veya saldıranı) zorunluluğu ile işlenen fiiller meşru savunmadır ve bu fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
Meşru savunmada sınır (orantılılık), mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan aşılmışsa da faile ceza verilmez. Sınırın kast olmaksızın aşılması halinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur.
Meşru savunmada bulunanın haksız olması (Örneğin zina yaparken yakalanması) onu meşru savunmadan alıkoymaz. Ancak saldırıyı başlatıp, diğer taraf meşru savunma yaparsa ilk saldıran meşru savunmadan yararlanamaz.
4-Zorunluluk Hali:
Gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelik olup, bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunmak olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğu ile ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmak koşulu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
Kişinin zorunluluk halinden yararlanabilmesi için tehlikeye göğüs germe yükümlülüğünün (asker, polis vb.) olmaması gerekir.
Zorunluluk İle Meşru Savunma Arasındaki Farklar:
–Zorunluluk, 3. Kişilere veya kanunun koruduğu hakka yönelik; meşru savunma saldırgana yönelik
–Zorunluluk için tehlike olmalı; meşru savunma için saldırı olmalı
–Zorunlulukta tazminat yükümlülüğü var; meşru savunmada yok
–Zorunluluk hayvan saldırısından kurtulmak, ihtiyacı gidermek vs için olabilir, meşru savunma insan saldırısından kurtulmak içindir.
–Zorunlulukta, ceza verilmesine yer olmadığına kararı verilir; meşru savunmada beraat.
5-Hakkın Kullanılması:
Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez. Örneğin Gazetecilik.
6-İlgilinin Rızası:
Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez. Rıza beyanı fiilden önce olmalı, beyanı açıklayan bu yeteneğe sahip olmalı ve beyan cebir, tehdit, hile ile fesada uğramamalı.
Bazı hallerde rıza beyanı için özel şartlar aranır. Örnek: Kişinin kendi vücudu üzerinde deney için, rızanın yazılı ve menfaate dayanması gerekir.
B-Kusurluluğu Etkileyen Haller:
Suç vardır ancak ceza verilmez veya cezada indirim olur.
1-Cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit:
Karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet veya muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez. Bu gibi hallerde cebir ve şiddet, korkutma ve tehdidi kullanan kişi suçun faili sayılır.
2-Haksız tahrik:
Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen (tahrik edene karşı) kimseye, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine 18 yıldan 24 yıla ve müebbet hapis cezası yerine 12 yıldan 18 yıla kadar hapis cezası verilir. Diğer hallerde verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir. (Hakim cezayı indirmek zorundadır, takdir yetkisi yoktur.)
Tahriğin etkisi ile tepkinin hemen olması gerekmez.
3-Hata:
Fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen bir kimse, kasten hareket etmiş olmaz (fiilde hata). Bu hata dolayısıyla taksirli sorumluluk hali saklıdır. Bir suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hallerinin gerçekleştiği hususunda hataya düşen kişi, bu hatasından yararlanır. Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği hususunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi, bu hatasından yararlanır. (Fail hep daha az cezayı gerektiren halden sorumlu olur)
Ceza kanunlarını bilmemek (hukuki hata) mazeret sayılmaz, yürürlüğe girdiği tarihte herkes tarafından bilindiği varsayılır. İstisna: Haksızlık yanılgısı: İşlediği fiilin haksızlık oluşturduğu hususunda kaçınılmaz bir hataya düşen kişi, cezalandırılmaz. Örnek: Hollanda vatandaşının esrar içmesi.
4-Mücbir Sebep:
TCK’da bulunmamaktadır.
C-Kusur Yeteneğini Etkileyen Haller:
Suç vardır ancak ceza verilmez veya cezada indirim olur.
1-Yaş küçüklüğü:
Yaş küçüklüğü kendi içinde ayrı ayrı maddelendirilmiştir. Şöyle ki:
-Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Bu kişiler hakkında, ceza kovuşturması yapılamaz; ancak, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
-Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olanların işlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin (kusur yeteneği) yeterince gelişmemiş olması hâlinde ceza sorumluluğu yoktur. Ancak bu kişiler hakkında çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. İşlediği fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılama ve bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin (kusur yeteneği) varlığı hâlinde, ceza indirilerek verilir. (suç, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde oniki yıldan onbeş yıla; müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde dokuz yıldan onbir yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların yarısı indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası yedi yıldan fazla olamaz.)
-Fiili işlediği sırada 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ceza indirilerek verilir. (suç, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde onsekiz yıldan yirmidört yıla; müebbet hapis cezasını gerektirdiği takdirde oniki yıldan onbeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların üçte biri indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası oniki yıldan fazla olamaz.)
2-Akıl hastalığı:
Akıl hastalığı da kendi içinde ayrılmıştır. Şöyle ki:
Tam Akıl Hastası: Akıl hastalığı nedeniyle, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez. Ancak, bu kişiler hakkında güvenlik tedbirine hükmolunur.
Kısmi Akıl Hastası: İşlediği fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış olan kişiye, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine yirmibeş yıl, müebbet hapis cezası yerine yirmi yıl hapis cezası verilir. (hakim takdiri yok) Diğer hallerde verilecek ceza, altıda birden fazla olmamak üzere indirilebilir. (hakim takdiri var) Mahkûm olunan ceza, süresi aynı olmak koşuluyla, kısmen veya tamamen, akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri olarak da uygulanabilir.
3-Sağır ve dilsizlik:
Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmamış olan çocuklara ilişkin hükümleri, 15 yaşını doldurmamış olan sağır ve dilsizler hakkında; 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olanlara ilişkin hükümleri, 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olan sağır ve dilsizler hakkında; 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olanlara ilişkin hükümleri, 18 yaşını doldurmuş olup da 21 yaşını doldurmamış olan sağır ve dilsizler hakkında da uygulanır.
NOT: Yaş küçüklüğünde uygulanan kanun maddeleri +3 yaş eklenerek uygulanır.
4-Geçici nedenler, alkol veya uyuşturucu madde etkisinde olma:
Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez. İradi olarak alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisinde suç işleyen kişi hakkında bu hüküm uygulanmaz.