a) 17. yy. Islahatçıları ve Islahatları
I. I. Ahmet: Padişahlığı hanedanın en büyük ve en akıllı üyesine veren Ekber ve Erşed sistemini getirdi. Amaç taht kavgalarını önlemektir. Şehzadelerin sancakta değil, sarayda yetişmesini öngören kafes usulünü getirdi.
II. Kuyucu Murat Paşa: Anadolu’da sosyal ve ekonomik nedenlere bağlı olarak çıkan Celali isyanlarını (halk isyanlarını) sert kullanarak bastırdı. Ülkede asayişi sağlamaya çalıştı.
III. II. Osman (Genç Osman): Lehistan üzerine yaptığı 1621 Hotin Seferi dönüşünde Yeniçeri Ocağını kaldıracağını söyledi. Saray içinde evlenme geleneğine aykırı hareket edip saray dışından evlendi. Devlet adamlarının ve ulemanın nüfuzunu kırmaya çalıştı. Bunun üzerine ulema ve yeniçeriler onu tahttan indirdiler ve öldürdüler. Bu durum askeri sınıfın yönetim üzerindeki etkisini gösterir.
IV. IV. Murat:
- İçki ve tütün yasağı uyguladı.
- Meyhaneleri ve kahvehaneleri kapattı.
- Kapıkulu ordusunun sayısını azalttı.
- Devlet adamlarından yapacağı ıslahatlar için raporlar hazırlamalarını istedi. Bu raporlar içerisinde en önemlisi Koçi Bey Risalesi’dir.
V. Tarhuncu Ahmet Paşa:
- Bütçenin gelir ve giderlerini denkleştirmeye çalıştı. İlk modern denk bütçeyi yaptı.
- Saray masraflarını kıstı.
VI. Köprülüler: Köprülü Mehmet Paşa geniş yetkilere sahip olmak şartıyla sadrazamlığa geldi.
- Devletin otoritesini yeniden sağladı.
- Köprülü Mehmet Paşa’nın ölümünden sonra yerine oğlu Fazıl Ahmet Paşa geçti.
- O da askeri ıslahatlarla Kapıkulu Ocaklarını ve Tımarlı Sipahileri ıslah etti.
- Fazıl Ahmet Paşa’dan sonra sadrazamlığa bu sefer de Köprülü Mehmet Paşa’nın damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa getirildi. Fakat hırs ve gururundan dolayı II. Viyana Kuşatmasını kaybedince canından oldu.
- Merzifonludan sonra yine Köprülü ailesinden biri olan Fazıl Mustafa Paşa sadrazam oldu. O da ıslahat faaliyetine giriştiyse de Osmanlı’nın duraklamasını engelleyemedi.
ÖNEMLİ NOT: Köprülüler dönemi duraklama dönemi içinde bir yükseliştir.
b) 17. yy. Islahatlarının Genel Özellikleri
-Islahatlarda Avrupa örnek alınmadı. Osmanlı’nın yükselme dönemine özellikle Kanuni dönemine bir özlem vardır. Hiçbir Batı etkisi görülmez.
-Baskı ve şiddet yoluyla ülkede asayişin sağlanmasına çalışıldı.
-Islahatlar genelde askeri ve ekonomik alanda yapılmıştır.
-Islahatlar ıslahatçıların hayatı ile sınırlı kalmıştır. Örneğin II. Osman’ın ıslahatları kendi hayatıyla sınırlı kalmıştır. Kendilerinden sonra gelen padişah veya sadrazamlar bu ıslahatları devam ettirmemişlerdir.
-Duraklamanın sebeplerine inilmemiş, gerçekçi çözümler aranmamış ve yüzeysel ıslahatlar yapılmıştır.
-Islahatlar padişah ve sadrazamların öncülüğünde yapılmıştır. Ulema ve devletin ileri gelen diğer yöneticileri ıslahatlara destek olmamışlardır.
ÖNEMLİ NOT: 17. yy.da dış politika, fetihler, hazine gelirleri, ordunun savaş gücü, devletin içteki otoritesi gibi konularda duraklama ve zayıflama görülmesine karşın güzel sanatlar alanında 17. yy.da gelişme devam etmektedir. İstanbul’da I. Ahmet döneminde yapılan Sultan Ahmet Camii bunun en güzel örneğidir.
a) 18. yy. Islahatçıları ve Islahatları
I. Lale Devri (1718 – 1730):
- 1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayıp 1730 Patrona Halil İsyanı ile son bulan dönemdir.
- Bu dönemin padişahı III. Ahmet sadrazamı ise Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’dır. Matbaacı İbrahim Müteferrika ve şair Nedim de bu dönemin diğer önemli şahsiyetleridir.
- İlk sivil matbaa 1727’de İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu. Matbaada ilk basılan eser ise Van kulu lügati’dir.
- Yeniçerilerden ilk itfaiye örgütü olan Tulumba Teşkilatı kuruldu.
- İlk çiçek aşısı (suçiçeği hastalığı )yapıldı.
- Paris, Londra, Viyana ve Berlin gibi önemli Avrupa şehirlerine ilk geçici elçilikler kuruldu. İlk elçimiz ise Paris’e giden 28 Çelebi Mehmet Efendi’dir.
- İstanbul’da kâğıt, kumaş, çini ve seramik fabrikaları açıldı.
- Doğu klasikleri Türkçeye çevrildi.
ÖNEMLİ NOT: Görüldüğü gibi Lale Devrinde sadece kültürel alanda ıslahatlar yapılmıştır. Askeri ve ekonomik alanda önemli bir ıslahat faaliyeti bulunmamaktadır. Ulema ve askerlerin kışkırtmasıyla 1730’da Patrona Halil İsyanı çıkacak ve bu dönem sona erecektir.
ÖNEMLİ NOT: Osmanlı’da Avrupalılaşma ilk olarak Lale devrinde başlamıştır.
II. I. Mahmut Dönemi Islahatları:
- Avusturya ordusunda görev yapan Kont Dö Bonnival Müslüman oldu ve Humbaracı Ahmet Paşa ismini aldı. Humbaracı Ahmet Paşa I. Mahmut’un ıslahat programını hazırlayan ve uygulayan kişidir.
- Humbaracı matematik eğitimi de veren ama asıl amacı subay yetiştirmek olan Hendesehane’yi kurdu. Bu okul Osmanlı’nın ilk modern Avrupa tarzı askeri-teknik okuludur (1734).
III. III. Mustafa Dönemi Islahatları:
- Koca Ragıp Paşa ve Baron Dö Tott III. Mustafa’nın ıslahatçı devlet adamlarıdır.
- Mühendishane-i Bahri Hümayun (Deniz Mühendishanesi) (1773)kuruldu.
- İlk defa iç borçlanmaya gidildi. Esham-ı Tahvilat adlı resmi kâğıtlar karşılığında özellikle Galata’daki tüccarlardan borç para alındı. Böylece maliyeyi düzeltmeye çalıştı.
- Sürat Topçuları Ocağı açıldı.
IV. I. Abdülhamit Dönemi Islahatları:
- Halil Hamit Paşa I. Abdülhamit’in ıslahatçı devlet adamıdır.
- Yeniçerilerin ellerindeki ulufelerini satmalarını yasakladı.
- Teknik bilgiye sahip subaylar yetiştirmek için istihkâm okulunu açtı.
V. III. Selim Dönemi Islahatları:
- III. Selim’in yaptığı yenilikler sadece askeri alanla sınırlı değildir. Devletin her kademesi ile ilgili düzenlemeler yapmıştır. Yaptığı bütün düzenlemelere Nizam-ı Cedit (Yeni Düzen) denir. Ayrıca kurduğu yeni orduya da Nizam-ı Cedit Ordusu adını vermiştir.
- Mühendishane-i Berri Hümayun’u (Kara Mühendishanesi) kurdu. (Prof. Dr. İlber Ortaylı, İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı)
- Avrupai tarzda eğitim gören Nizam-ı Cedit Ordusunu kurdu. Bu orduyu yeniçeri baskısından korumak için Kütahya ve Karaman’da yetiştirdi. Ayrıca bu ordunun masraflarını karşılamak için de İrad-ı Cedit hazinesini kurdu.
- Matbaa-i Amire adlı ilk devlet matbaasını kurdu.
- Paris, Londra, Viyana ve Berlin’e sürekli elçilikler kuruldu.
- Selimiye ve Levent kışlaları da bu dönem askeri mimari örnekleridir.
- Yerli malı kullanılması ilk defa teşvik edildi.
- Fransızca bu dönemde devletin ilk resmi yabancı dili oldu. Çünkü ıslahatlarda bu dönemde Fransa örnek alınıyordu.
ÖNEMLİ NOT: Nizam-ı Cedit yenilikleri Osmanlı’daki ilk programlı ve köklü yenilik sayılabilir. Çünkü III. Selim bu ıslahatları yapmadan önce halktan kahvehaneler vasıtasıyla 200’e yakın rapor hazırlatmıştır.
Fakat III. Selim dönemi yeniçeriler, ulema ve İstanbul esnafının çıkardığı Kabakçı Mustafa isyanı ile son bulmuştur. Bu da yeniliklerin benimsenmediğini ve yenilik karşıtlarının hala çok güçlü olduğunu gösterir.
b) 18. yy. Islahatlarının Genel Özellikleri
- Islahatlarda Avrupalılaşma vardır. Batının teknik ve askeri üstünlüğü kabul edilmiştir.
- Islahatlar askeri ve mali alanda yoğunlaşmıştır.
- Islahatlar ıslahatçı devlet adamlarının öncülüğünde yapılmıştır ve ıslahatlar ıslahatçıların hayatı ile sınırlı kalmıştır.
- Duraklama dönemindeki baskı ve şiddet politikasından vazgeçilmiştir.
- Islahatlar halka mal edilmeye çalışılmıştır.
- Gerçekçi çözümler aranmış ve sorunların temeline inilmiştir.
- Hemen hemen her alanda ıslahat çalışmaları yapılmıştır. Mimari, eğitim, askeri ve mali alanda Avrupa’dan etkilenilmiş ve ilk defa Avrupa’dan yabancı uzmanlar getirtilmiştir.
2006 KPSS-I
Osmanlı devletinde 18. yy.da Avrupa’dan getirilen uzmanlardan yararlanılarak askeri alanda ıslahat yapılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
A)Avrupa’dan ilk kez borç para alındığını
B) Avrupa ile ekonomik ilişkilerin iyi olduğunu
C)Avrupa’nın teknik alandaki üstünlüğünün kabul edildiğinin
D)Müslüman olmayanlara tanınan hakların genişletildiğini
E)Saltanat sisteminde değişiklik yapıldığını
Cevap: C
a) 19. yy. Islahatçıları ve Islahatları
I. II. Mahmut Dönemi Islahatları (1808 – 1839)
II. Mahmut Osmanlı’da en çok ıslahat yapan padişahtır. Yaptığı ıslahatlar şunlardır;
1. Sened-i İttifak’ın İmzalanması- 1808
Bu bir sözleşmedir. Ayan dediğimiz toplumun ileri gelen zengin eşrafı ile padişah II. Mahmut arasında imzalanmıştır. II. Mahmut yapacağı ıslahatlardan önce kendisini güven içine almak ve yapacağı ıslahatlara zemin hazırlamak için ayanlarla bir sözleşme yaptı.
Bu sözleşmeye göre;
a) Eğer padişah II. Mahmut’a karşı bir isyan ya da başkaldırı olursa ayanlar emir beklemeksizin gelip padişaha yardım edecekler.
b) Padişah II. Mahmut da bunun karşılığında ayanlara bulundukları eyaletlerinde vergi ve asker toplama yetkisini verecek onları bulundukları bölgenin resmi temsilcisi olarak kabul edecektir.
ÖNEMLİ NOT: Bu sözleşme bir anayasal hareket değildir. Çünkü çok dar kapsamlıdır. Eşitlikçi değildir. Çünkü sadece padişah ve ayanlardan bahsetmektedir. Genel değil özeldir. Özel olan padişah ve ayanlardır. Halkı ilgilendiren hiçbir madde yoktur. Herhangi bir dış etki sonucunda da yapılmamıştır.
Padişahın yetkilerini kısıtlayan ilk gelişmedir. Çünkü padişah Rumeli’deki eyaletleri ayanların kontrolüne bırakmıştır. Bu yönüyle 1215’te İngiltere’de Kral Yurtsuz Jan’ın yetkilerini kısıtlayan Magna Carta’ya benzer.
2. Sekban-ı Cedit ordusu Nizam-ı Cedit’in yerine kuruldu (1808). Fakat Sekban-ı Cedit yeniçerilerin tepkisi üzerine hemen lağvedildi.
3. 1825’te padişah bu sefer Eşkinci Ocağı diye yeniçerilere alternatif bir ordu kurdu.
4. 1826’da Yeniçeri Ocağını kaldırdı. Bu olaya da hayırlı olay manasında Vakay-ı Hayriye dendi. Çünkü padişah büyük bir baskı altında kaldığı yeniçerilerden kurtulmuş oluyordu.
5. 1826’da Yeniçeri Ocağının yerine bu sefer Asakir-i Mansure-i Muhammediye Ordusunu kurdu.
6. Valileri redif adlı askeri birlikleri yetiştirmekle görevlendirdi.
7. Harp Okulu, Askeri Tıp Okulu ve Mızıka-i Hümayun (bando) açıldı.
8. Askerlik işlerini düzenlemek için Darul Şuray-ı Askeri’yi açtı.
9. İlk milli marş olan “Mahmudiye Marşı”nı Donizetti Paşaya hazırlattı.
10. Tımar sistemini kaldırdı.
11.Divan-ı Hümayunu kaldırdı. Yerine nazırlıkları kurdu.
12. Memurlar maaşa bağlandı.
13.Müsadere kaldırıldı. Böylece özel mülkiyet güvence altına alındı.
14. Askeri ve vergi amaçlı ilk nüfus sayımı yapıldı. Sadece erkekler sayıldı.
15. Muhtarlıklar kuruldu.
16. Posta teşkilatı kuruldu.
17. Pasaport (Mürur tezkeresi) ve Karantina Teşkilatı kuruldu.
18. Devlet memurlarına pantolon, fes ve setre giyme zorunluluğu getirildi.
19. Resmini devlet dairelerine astırdı.
20. Yerli malı zorunlu kılındı ve Tağşiş uygulaması ile paranın ayarı düşürüldü.
21. Eyaletlerde askeri, ekonomi ve yönetim işlerine bakan müşirlikler kuruldu.
22. İlköğretim İstanbul’da zorunlu kılındı.
23. Adli memur yetiştirmek için Mekteb-i Maarif-i Adliye açıldı.
24. Tercüme odaları kuruldu.
25. Yurtdışına ilk öğrenciler gönderildi.
26. İlk resmi gazete Takvim-i Vekayi kuruldu.
27 İlk Rüştiyeler ve öğretmen yetiştirmek için Mekteb-i Ulum-u Edebiye açıldı.
28.Bugünkü Danıştay ile Yargıtayın görevini gören Meclis-i Vâlây-ı Ahkâm-ı Adliye açıldı. Ayrıca hükümetle kişiler arasındaki davalara bakan Dar-ı Şuray-ı Bab-ı Âli meclisleri açıldı.
29. İlk yurtiçi seyahatine çıkan padişah oldu.
30. Yetkileri kısıtlanan ilk padişah oldu.
31.Valisinin pazarlıklarına boyun eğen ilk padişah oldu. (Kavalalı Mehmet Ali Paşa –Mısır Valisi- kendisinden zorla Suriye valiliğini aldı.