Roman ilk yayınlandığında,üç bölümünü içeren dosya kayıptı; ya yeniden yazılacak ya da onlardan vazgeçilecekti. Yazar, bu üç bölümün ikisinin, romanın ve olayların özünü etkilemeyen sanat ve tarih bölümleri olduğunu ve okuyucuların bunların kaybolmasının farkına bile varmayacaklarını düşündü ve onları gözden çıkarma yolunu seçti. Bugün söz konusu bölümler bulunmuştur. Böylece eser şimdi bütünüyle karşınıza çıkmış oluyor:yazarın hayalini kurduğu gibi...
İşte tam da bu yüzden okunmalıydı, okuyucu bu farkına varılmayacak bölümlerin peşinden gitmeliydi! Ve hızlı bir kararla kitabı aldım.
Şubat 1831'de yazarın kitaba yazdığı ilk not ve Ekim 1832'deki son düzenlemeye eklenen notları okuduğunuz anda, bu kitabın mimariye adanmış bir dua olduğunu anlamaya başlıyorsunuz. Oysa siz edebiyat tarihi boyunca onlarca kere işlenmiş olan Güzel ve Çirkin yapısına tüm özüyle göz kırpan bir kitap bekliyordunuz değil mi? Hiçbir şey sandığınız gibi değil.
Victor Hugo, Paris'in romanın geçtiği varsayılan 1480'li yıllardan, kendi yazmakta olduğu döneme kadar tüm şehrin mimarisini ilmek ilmek işler ve şehrin anıtlarının nasıl birer birer yok edildiğini gözler önüne serer. Notre-Dame Kilisesi'nin zirvelerinden tarif ettiği Paris'i okurken, bir mimar eline bir kalem kâğıt alarak o asrın kentini eksiksiz çizebilir. Şehri anlatırken, tarihsel olarak nasıl genişleyip yayıldığını, bölgelerin insani, sosyal yapılarını dantel gibi işler. Romandaki tüm olaylar, bu kadar üzerinde durularak anlatılan bölgelerde geçmektedir, olayları gözünüzde canlandırırken, yazarın zihninizde çok önden inşa ettiği mekânları bir film sahnesi gibi eksiksiz bulacaksınız.
Aynı zamanda o devrin entellektüellerinin bir temsili olarak Gringoire, romanın başından sonuna dek 15. yüzyıl Paris'inde bir şaire verilen değeri açıkça gözler önüne serecektir, içine düştüğü hırsızlar, dilenciler ve serserilerden oluşan Paris'in ayaktakımı, Üniversite mahallesinden öğrenciler, bir iki yüzyıl sonra Fransız Devrimi'nde aynen bu şekilde ortaya çıkacaklardır. Victor Hugo, tek bir bölümde anlattığı Fransa Kralı ve çevresinde ondan bir mülk, bir makam, gibi çeşitli imkânlar koparmaya çalışan hilebazlarla çevrili olarak, o yılki masraf listesinin kendine okunduğu bölümde, halkın parasının naısl çarçur edildiğine dair eleştiriler bulacaksınız. Aynı zamanda Paris'i Kraldan daha beter bir anlayışla yöneten senyörler, kentte yürütüle(meye)n adalet çarkı, halkın da buna ayak uyduran hızlı galeyana gelen çelişkilerle dolu adalet anlayışı hepsi ileride Paris'te meydana gelecek olayların zeminini daha o zamandan hazırlamaktadır.
O yüzyılda ilimi son damlasına kadar okumuş ve bundan sonra Umberto Eco'yu anıştıracak şekilde simya ve karanlık sanatlara uzanmış rahip ve Başdiyakoz Frollo'nun şahsında ilerler aslında tüm roman, çingene kızı Esmeralda daha ziyade 16 yaşında herşeyden habersiz, bir gençkıza has hayallerle bir askere aşık olan bir çocuktur. Zangoç Quasimodo'nun hissettikleri, iç dünyası, iç sesi hakkında hiçbir şey bize aktarılmaz, yazar o noktalarda kendisi de sıradan bir izleyiciye dönüşür ve bilmediğini itiraf eder.
Kitapta yer alan üslup, yazarın bir masal anlatır gibi aralarda kendini de anlatının içine katarak, eleştirmek istediği noktalarda bir anda yaşadığı devire sıçrayarak karşılaştırmalar yapması, ya da kendi bilemediği şeyleri özür dileyerek geçmesi sayesinde beklenmedik bir üsluptur. Burada çevirmen İsmet Berkan'ın da emeğinin hakkını vermek gerekir, Hugo'nun sonu gelmez düşünce akışı Seine Nehri'nden farksızdır, yine de tüm metni duru bir şekilde bizlere sunmayı başarır.
Başdiyakoz Frollo'nun, kilisedeki odasında kendisine gelen esrarengiz ziyaretçilerle konuşurken, sağ elini masasının üstündeki basılı kitaba, sol elini Notre-Dame'a uzatarak ve kederli bakışlarını birinden birine çevirerek, "Heyhat! Bu onu öldürecek!" demesiyle, kitabın bence en çarpıcı bölümünü okuyacağınızı işaret eder. Bu, Beşinci Kitap'ın İkinci Bölümü'üdür, ve matbaanın, mimariyi nasıl yok edeceğini tüm çıplaklığıyla açıklayacaktır. Kağıda yapılan baskı, taşa yapılan baskıyı (mimariyi) yenecektir, ve böylece, mimarinin taştan elinin altında olan resim ve heykel sanatları, özgürleşecek, kendi yollarını çizecektir. Yaklaşık 16 sayfalık bu bölüm, belki de tüm mimarların, ve sanat dallarının gelişimiyle ilgilenen okuyucuların kaçırmaması gereken bir bölümdür. Büyük olasılıkla kitabın ilk basımda kaybolan bölümlerinden biriydi, ancak okuyucuya kazandıracağı farkındalık, okuyucunun farkına varmayacağı düşüncesiyle büyük bir tezat oluşturur, yazarın ironik bir yaklaşımı!
Ve son olarak, Notre-Dame'ın Kamburu, umulmadık bir şekilde sona erer, ve farklı şekillerde anımsayarak geçirdiğiniz tüm yıllarınız, belki çocukluğunuzun bir parçası daha bu şekilde hakikatin kollarına kavuşur.
Notre-Dame'ın Kamburu,
Victor Hugo,
çev. İsmet Berkan, Can Yayınları
654 sayfa