Bir deprem biyosferi ve hidrosferi nasıl etkiler? Bir deprem sonrası oluşabilecek sismik dalgalar, heyelanlar, sıvılaşma ve tsunami gibi olaylar hakkında bilgiler.
Dünya, büyük bir kuvvetle birbirine doğru iten tektonik plakalar adı verilen devasa hareketli parçalardan oluşur. Bir levha aniden diğerine yol verdiğinde, bir deprem meydana gelir. Depremler, yaşamın var olabileceği Dünya yüzeyinin tabakası olan biyosferi etkiler. Bu, Dünya yüzeyindeki veya yakınındaki tüm suyu, hidrosferi içerir. Bir depremin şiddeti, büyüklüğü (bir sismograf tarafından ölçülen göreli boyutu) arttıkça artar ve buna neden olan faydan uzaklaştıkça azalır.
Sismik Dalgalar
Bir depremde insan yaşamının yıkımının çoğu, fizik dilinde, yüzey ve vücut dalgalarının bir kombinasyonunun neden olduğu bina çökmesinin sonucudur. Bu dalgalar zeminin ve zeminde duran binaların karmaşık şekillerde titreşmesine neden olur. Dalgalar, bina temelleri boyunca ilerler ve ataletleriyle veya değişime karşı dirençleriyle savaşır. Duvarlara ve derzlere uygulanan gerilim, buna dayanacak şekilde inşa edilmemiş binaları tahrip eder.
Heyelanlar
Depremler çeşitli heyelan türlerine neden olabilir. En yaygın deprem kaynaklı heyelan türü, dik yamaçlarda meydana gelen bir kaya düşmesidir. Toprak çığları, genellikle sabit olan, ancak toprağın ince taneli olduğu ve sıkıca yerinde tutulmadığı dik yamaçlarda meydana gelebilir. Denizaltı heyelanları deltalarda meydana gelebilir ve 1964’te Alaska, Seward’da olduğu gibi liman tesislerine verilen zararlardan sorumlu olabilir.
Sıvılaşma
Normalde stabil ve destekleyici olan kumlu topraklar, bir deprem sırasında suyla karışabilir ve sahilde su hattının yakınındaki kumda ayak parmaklarınızı kıpırdattığınızda olanlara benzer şekilde bataklığa dönüşebilir. Sonuç, kendini çeşitli şekillerde gösterebilen sıvılaşmadır. Yanal yayılma, geniş toprak alanlarının hafif bir eğimde yanal hareketidir. Toprak 10 ila 150 fit hareket edebilir ve yeraltı borularına zarar verebilir. Akış hatası, karada veya su altında sıvılaştırılmış bir toprak tabakası üzerinde hareket eden sağlam bir malzeme tabakasıdır. Saatte onlarca mil hızla ilerleyen akış hataları feci şekilde yıkıcı olabilir. Normalde bir binayı veya başka bir yapıyı destekleyen zemin, sıvılaştığında, desteklenen yapının oturmasına ve eğilmesine izin vererek taşıma direncini kaybeder. Sıvılaştırılmış tabakaların uzun süreli çalkalanması, suyun kum tabakasından püskürmesine neden olduğunda kum patlamaları meydana gelir.
Hidrosfer
Depremler, kaynağın aktığı akiferin genleşmesine ve büzülmesine neden olarak kaynaklardan gelen yeraltı suyunun akışını değiştirebilir. Değişiklik geçici veya kalıcı olabilir. Deprem faylanması aynı zamanda merkez dışı akarsu kanallarına ve düden havuzlarına, doğrultu atımlı bir fay hattı boyunca çöküntüde toplanan sulara neden olabilir. Depremlerin hidrosfer üzerindeki en büyük etkisi, Japonca’da “liman dalgası” anlamına gelen tsunamidir. Tsunamiler, okyanus tabanında, genellikle tektonik plakaların birleştiği yerde, deprem, toprak kayması veya yanardağın neden olabileceği ani bir dikey kaymanın sonucudur. Genellikle sadece birkaç fit yüksekliğinde küçük bir dalga üretilir. Ancak karaya yakın yerlerde su derinliği azaldıkça, dalga yüksekliği kat kat artar ve deprem bölgesinden yüzlerce, binlerce mil uzakta büyük yıkıma neden olabilir. Göllerde meydana gelebilecek minyatür bir tsunami formuna seiche denir.
Coğrafi Kazalar
Büyük depremler, dağların yüksekliğini birkaç santimetre ile birkaç fit arasında artırabilir. Bir fayın bir tarafı fayın diğer tarafına göre yukarı doğru hareket ettiğinde, sarp adı verilen dik bir sırt oluşturur. Bir fay boyunca tekrarlanan depremler meydana geldikçe, fay boyunca uzanan kaya parçalanır ve zamanla fay zonunda bir vadi oluşturabilen erozyona maruz kalır. Bir fay, yeraltı suyunun hareketini engelleyebilir, seviyesini yükseltebilir veya alçaltabilir ve gölet veya kaynak oluşumuna neden olabilir. Zemin yüzeyindeki bir kayma fayı, köstebek izi olarak adlandırılan uzun, sığ bir kesinti olarak ortaya çıkar.