Sultan Veled (1226 - 1312)
Mevlana'nın oğlu olan Sultan Veled’in tam adı Muhammed Sultan Bahaeddin Veled'dir24 Nisan 1226’da Karaman’da - eski adı Larende - doğan Veled’in babası büyük Türk mutasavvıfı Mevlana Celâleddin Rumi, annesi Semerkand’lı Şerafeddin Lala’nın kızı Gevher Hatundur. Annesinin Harezm prenslerinden olması dolayısıyla, Sultan Veled diye anıldığı rivayet edilir. Kaynaklara göre Sultan Veled, fizikî yönden de, manevi bakımdan da babasına çok benzemektedir.[1]
Kaynaklara göre ilk eğitimlerini Konya ve Şam'da görmüş, babasının yanında yetişmiş olmasıyla onun düşüncelerini benimsemiş olmasına yol açmıştır. Babası Mevlana'nın yetişmesi üzerinde, edebi yönü, Tasavvufçu kimliği, düşünceleri ve edebi yönü üzerinde büyük etkileri olmuştur. [2]
Sultan Veled'e büyükbabasının ismi verilmiş, küçük yaşta annesini kaybetmiş yetişmesi için de Kiramana ve üvey annesi Kira Hatun’un annesi Büyük Kira Hatun meşgul olmuşlardır.[3]
Gençliğinin ilk yıllarında babasından Arapça dersleri almış ve ondan Hanefi fıkhının meşhur eseri Hidaye’yi okumuştur. (4) Mevlâna, oğlunun eğitim ve öğrenimini erken bir yaşta başlatarak, küçük kardeşi Alaaddin ile birlikte, dedesi Şeyh Şerefeddin’in idaresi altında onları Halep ve Şam’a göndererek dinî ilimleri tahsil etmelerini sağlamıştır. Tahsilini bitirdikten sonra Konya’ya dönmüş, babasının bulunduğu her toplantıya katılmış, bilgi ve görgüsünü arttırmıştır.
Mevlâna, Sultan Veled'e küçük yaşından itibaren ilim öğretmeye başladı ve onu zâhirî ve bâtınî ilimlerde yetiştirdi. Tasavvuf yolunda mârifet, Allahü teâlânın zâtı ve sıfatlarına ait bilgiler verdi. Sultan Veled gençliğinde, her ilimde pek yüksek derecelere kavuştu. Bununla ilgili olarak Mevlâna, oğluna: "Ey oğlum Sultan Veled! Benim dünyaya gelmemin sebebi, senin dünyaya gelmen içindir. Kalbim mârifetler, Allahü teâlânın zâtı ve sıfatlarıyla ilgili bilgilerle doludur. Bu bilgilerin cümlesini sana öğretmekle vazifeliyim." Bir defa da; "Oğlum Sultan Veled, çok talihli ve bahtiyar biridir. Ömrünün, hep rahat ve huzur içinde geçeceğini ümid ediyorum." diye hi,tap eder. [4][5]
Sultan Veled, her hususta babasına uymuş, onun sözünden hiç dışarı çıkmamış, onun sevdiklerine sevgi ve hürmetle bağlanmış, onun yolunda yürümüştür. Babasının tavsiyesi ile önce Şems-i Tebrizî’ye, onun şehâdetinden sonra Selâhaddin-i Zerkûbî’ye samimiyetle tâbi olmuştur.[6]
Mevlâna’nın rağbet etmemesine ve buna lüzum yok demesine rağmen ısrarla kırk günlük bir halvete girmiş olduğu gibi hayatı boyunca birkaç defa daha halvete girmiş birisidir.
Sultan Veled, Mevlâna’nın en çok sevdiği talebelerinden Selâhaddîn-i Zerkûb'un kızı, Fâtıma Hâtun ile evlendi ve bu evlilikten ileride büyük evliya olan Ulu Ârif Çelebi dünyaya geldi. Daha sonra kardeşiyle birlikte öğrenim için Şam’a gitti. Ahmet Eflaki Dede ve Ariflerin Menkıbeleriisimli eserinin yedinci bölümünü ona tahsis etti ve pek çok kerametinden bahsetti. M Sultan Veled'i, yakın sırlarının mahzarı ve hakikatları arayanların sultanı olarak vasfeder. Sultan Veled, Çelebi Hüsameddin’i babasının halifesi olarak bildi ve 11 yıl ona bağlı kaldı. Sultan Veled, ilk hanımının vefatından sonra iki kere daha evlendi ve bu evliliklerden de üç oğlu daha oldu. İsimleri Şemseddin Emir Abid, Selahaddin Emir Zahid ve Hüsameddin Emir Vacid’dir. Bunlardan Ulu Arif Çelebi, Abid Çelebi ve Vacid Çelebi şeyh olmuşlardır.[7]
((Hatice Özçelebi,agy) )
Rivayetler ve MENKIBElere göre Mevlana ağır hasta bir halde yatarken, oğluna hitaben bu son şiirini söylemişti: “Yürü, başını yastığa koy, yat. Bırak beni; vazgeç geceleri dönüp dolaşan, yanmış yakılmış şu dertliden. Biz geceleri tâ sabahlara dek yapayalnız, sevda dalgaları arasında bocalar dururuz. Kuvvetli biri var, bizi çekip götürmede; mermerden, granitten bir gönül var onda. Adamı öldürür de kimsecikler, bari kanının pahasını ver, diyemez ona. Bir dert var ki, ölümden başka devası yok. Artık ben nasıl olur da bu derde çare bul diyebilirim?” (Hatice Özçelebi,agy)
Sultan Veled, İlk olarak Burhaneddin Muhakkık-i Tirmizi’ye bağlanmış; onun 638/1241’de ölümünden sonra beş yıl babasının hizmetinde bulunmuş; Şems-i Tebrizî’nin 642/1244’de Konya’ya gelip Mevlânâ’nın da ona bağlanmasıyla babasını takip ederek Şems’e bağlanmıştır. Şems’in, müritlerin davranışlarından ve kötü sözlerinden incinerek 645/1247 yılında ikinci defa Konya’dan ayrılarak kaybolmasından sonra, 652/1254 yılına kadar tam yedi yıl, babasıyla birlikte kararsızlık ve çaresizlik içerisinde hayat sürmüştür. Sonunda Mevlânâ’nın, 652/1254’de Şeyh Salahaddin’i halife ve şah olarak seçmesi ve Sultan Veled’e “Bundan böyle Salahaddin’e o padişahlar padişahına uy; çünkü o can âleminin kendisine uyulacak zatı ve mekânsızlık saltanatının sahibidir; Şemseddin budur” demesi üzerine, o da, bunu kabul ederek Şeyh Salahaddin’in hizmetine girmiştir.
Hz. Mevlâna. O’nun Hakk’a vasıl olmasından kırk gün kadar sonra Çelebi Hüsameddin, Sultan Veled’e: “Babandan sonra uyulacak adam sensin. Çünkü senden daha arif, yol-iz bilen yok” diyerek tarikatın başı olması için ona bir davet sunmuştu. ((Hatice Özçelebi,agy) ) Fakat Sultan Veled bunu kabul etmeyerek babasının postuna Çelebi Hüsamettin'in geçmesini istemişti. Sultan Veled, Mevlânâ’nın Çelebi Hüsameddin’i halife seçmesiyle birlikte Çelebi’ye bağlanmış; Çelebi Hüsameddin’in vefatıyla, Mevlâna'nın ve dergahın müritleri Sultan Veled’in etrafında toplanıp, babasının makamına geçmeye mecbur etmişlerdi. Buna rağmen Sultan Velede, Çelebi Hüsameddin’in 683/1284’de vefatından sonra, kendini tam olgun görmediği için, Kerimeddin b. Bektemur’a bağlanmış ve yedi yıl da onun hizmetinde bulunmuştur.
Sultan Veled, Hüsameddin Çelebi’nin 1284 tarihinde vefatı üzerine, müridlerinin de ısrarlarına dayanamayarak 1285 yılında dergâhın Şeyhi olmuş, babasının yerine geçerek 1312’de vefatına kadar bu Mevlevi tarikatının şeyhi olarak bu makamda kalmıştır. . Mevlâna’nın düşüncelerini sistemleştirdiği ve tarikat biçiminde örgütlendirdiği için Mevlevilik'in asıl kurucusu ve ikinci piri sayılır. Sultan Veled, Anadolu’nun pek çok yerine halifeler yollamış insanların inanç ve hoşgörülerinde derin izler bırakmıştır.
Mevlana'nın Tasavvufla ilgili görüşlerini sistemli hale getirerek Mevleviliğe bir tarikat olarak gerçek biçimini kazndırmış olması onun en büyük başarılarından birisidir. Sultan Veled, Mevlevi dergâhının ilk kurucusu olarak tarihe geçen bir isimdir.[8]
Mevlana'nın hayatı boyunca tarikatlara özgü birtakım kurallara uymadığı, kendisine bağlananlar için özel kurallar koymadığı bilinmektedir. Sözgelimi kendisine bağlananlar için ne bir giriş töreni düzenler, ne de belli bir zikir öngörürdü. Diğer tarikatlar gibi özel giysilerle ayrılma yoluna da gitmemişti. Bilinen başlıca uygulaması müridliğe kabul edilenlerin saç, sakal, bıyık ve kaşlarından birkaç kıl kesmek, kendisine halifelik verilenlere de bugün hırka denilen geniş kollu, yakasız, önü açık bir giysi olan fereci giydirmek, halkı aydınlatma görevini simgelemek üzere bir çerağ vermekti. Mevlevilik'in başlıca kurallarından birisi olan semayı da yalnızca aşk ve cezbe için yardımcı bir öğe sayardı. Ancak oğlu Sultan Veled, halifeliği döneminde Mevlana'nın düşüncelerini temel olarak Mevleviliği kendine özgü kuralları, törenleri olan bir tarikat durumuna getirdi.
Sultan Veled, 11 Kasım 1312 Cumartesi gecesi, seksen altı yaşında Hakk’a yürümüş, cenaze namazını, vasiyeti üzerine, Mecdüddin Aksarâyî kıldırmış ve Kubbe-i Harda altında babasının yanına ve sağ tarafına sıralanmıştır. Vefatından evvel şu rubaiyi ve beyti okumuştur: “Benim gibi ruh alemine bakınız. Aczi bırakınız, kuvvetli olunuz. Zarif insanlar birer birer gittiler. Sıra bize geldi, hazır olunuz.” “Bu gece, mutluluğa erdim ve kendi benliğimden kurtulduğum gecedir.”
EDEBİ YÖNÜ
Sultan Veled, babası Mevlâna Celaleddin-i Rumî ile beraber insanlara doğru yolu gösteren ve nasihat veren eserlerini Farsça’nın yanında Türkçe olarak da kaleme almıştır. Sultan Veled, Farsça eserlerinin içinde bazan Gazel , bazan da Mesnevi biçiminde söylenmiş Türkçe beyitler bulunmaktadır. Bunlar konuları bakımından Farsça manzumelerinden ayrılmayan dinî, tasavvuf, ahlâkî akidelerle babasının şöhretini Türk halkı arasında yaymak için yazılmış şiirlerdir. Bu Türkçe beyitlerin Türk dili tarihi bakımından değeri oldukça fazladır.
Eserlerine ve şiirlerine baktığımızda Sultan Veled'in , Farsça ve Arapça’nın yanında Türkçe ve Rumca da bildiği ve bu dört dilde şiirler yazdığı ortaya çıkmaktadır. Dinî bilgisi, âyet ve hadis kültürü, Tasavvuf yönü ve diğer bilgileri yanında, edebî birikimi de oldukça iyi durumdadır.
Sultan Veled'in bu güne kadar tesbit edilebilen Türkçe beyitlerinin sayısı 367'dir. Bunlardan 76 tanesi İbtidanâme âz (690/1291), 162 tanesi Rebâbnâme'de, (700/1301), 129 beyit ise Divanında. bulunmaktadır. Divan ındaki bu manzumelerden 28 tanesi tamamen Türkçe, ötekiler ise Türkçe-Farsça mülemma şeklindedir.[9]
Gerek Mevlânâ'da gerekse oğlu Sultan Veled'de Türkçe, bazı kelime ve beyitlerden ibaret dağınık ifadeler şeklinde kendini göstermektedir. Fıkıh alanındaki bilgi ve yorumlarıyla, Hanefi fukahasına dair yazılan tabakât kitaplarında Mevlânâ’nın yanında fukahanın en meşhurları arasında yer almıştır.Sultan Veled, bu ilimlerin yanında marifet, velâyet ve sırları da, Ahmet Eflaki Dede'nin: “Veled’in babasının verdiği bilgi ve velilikten başka, bilgi ve veliliği yoktur”dediği gibi ilk olarak babasından almıştır ((Hatice Özçelebi,agy)[10]
Sultan Veled, Konya şehrinin yetiştirdiği büyük şahsiyetlerden birisidir. Babası Mevlanadan sonra Mevlevilik tarikatının en önemli iismlerinden diğeri de Sultan Bahaeddin Veled'tir. Sultan Veled, Konya'da yeti,şmiş olmasıyla Konya'yı da çok seven bir şairdir. Bir şiirinde Konya ve Konyalılarla ilgili olarak şöyle demiştir.
“Ey Konya halkı, bilin ki siz, can şehrinden doğmuşsunuz.
Değil mi ki bu şehir, o Hümâ kuşunun yuvasıdır, artık siz de zamane kuşlarına benzemeyin"
Sultan Veled, eserlerinde mevzu bakımından olduğu gibi, fikir, eda ve ifade bakımından da Mevlâna’yı örnek alır, ondan iktibaslarda bulunur, onun gibi tekrirler yapar. Fakat Mevlâna’daki heyecanı ve aşkı, onda bulamayız. Hikaye hemen hemen yok gibidir, Sultan Veled, mantıkî silsileden ayrılmaz, bilgiye dayanır, halktan ziyade bilgiliye hitap eder. (((Hatice Özçelebi,agy)
Sultan Veled, eserlerinde mevzu bakımından olduğu gibi, fikir, eda ve ifade bakımından da Mevlâna’yı örnek alır, ondan iktibaslarda bulunur, onun gibi tekrirler yapar. Fakat Mevlâna’daki heyecanı ve aşkı, onda bulamayız. Hikâye hemen hemen yok gibidir, Sultan Veled, mantıkî silsileden ayrılmaz, bilgiye dayanır, halktan ziyade bilgiliye hitap eder. (((Hatice Özçelebi,agy)
Şairliği bakımından babası kadar başarılı olmasa da Mevlana'nın izleyicisi olan Sultan Veled buna rağmen 13.Yüzyıl Divan Edebiyatı nın ve dini Tekke ve Tasavvuf Şiiri ve Edebiyatının önde gelen isimlerinden birisidir. Çok sayıda derviş yetiştiren Sultan Veled Mevleviliğin yayılması için çok çaba sarfetmiş Anadolu’ya pek çok mürid yetiştirip yollayarak görüşlerinin yayılmasında ve düşüncelerinin yaygınlaşmasında çok başarılı olmuştur. Tasavvufun ilkelerini öğretmek maksadıyla yazdığı eserlerinde Türkçe yazdığı şiirlerinde sade samimi sıcak ve anlaşılır bir dil kullanmıştır. Sultan Veled'in yazdığı bu Türkçe şiirler Eski Anadolu Türkçesinin 13. Yüzyıl Divan Edebiyatındaki bilinen ilk örnekleridir. Bu bakımdan 13 yy Anadolu Türkçesinin dil hususiyetlerinin ortay konulmasında bu şiirlerin çok önemli katkıları olmaktadır.
Fakat Sultan Veled az sayıda Türkçe şiir yazmış olmasına rağmen devrin eğilimleri gereği eserlerinde daha çok Farsçayı kullanmış ve o da bu modaya uymuştur.
ESERLERİ
Sultan Veled'in bilinen beş eseri vardır. Dîvân'ından başka İbtidâ-nâme, Rebâb-nâme, İntihâ-nâme adlı üç mesnevisi ile Ma'arif adlı bir de mensur eseri elde bulunmaktadır.
DİVANI
Sultan Veled, Mevlâna’nın Divân-ı Kebîr’ine mukabil, yirmi dokuz küçük divânını bir araya toplayarak kendi divânını oluşturmuştur. Kaside, gazel, terci’, kıt’a ve rubailerden meydana gelen [11]
divan, yirmi dokuz vezinle yazılmış, alfabetik tertiple toplanmış, 12.719 beyitten meydana gelmiştir. Gazellerinin çoğu, Hz. Mevlâna’nın gazellerine nazîredir.
Divanının gazeller bölümünde Türkçe, Farsça ve Rumca yazılmış mulemma manzumeler de vardır.[12]
Divanındaki Türkçe gazelleri ve beyitleri Veled Çelebi ile Feridun Nafiz Uzluk Divan-ı Türkî Sultan Veled- İst.,1925'te yayımlamışlardır. Bu kitabı daha sonra Mecdud Mansuroğlu, Sultan Veled'in bütün Türkçe beyitlerini ilave ederek genişletip yeniden yayımlamıştır. Mecdud Mansuroğlu, Sultan Veled'in Türkçe Manzumleri , İst., 1958
İBTİDANEME:
İbdidaname adlı eseri Sultan Veled'in yazdığı ilk mesnevidir. Veledname adıyla da anılan bu eser. 1291 yılında yazılmıştır ve içerisinde 76 tane Türkçe beyit vardır. dibâcesinde Mesnevî-i Veledî ismi ile anılır. Mevlâna’nın Mesnevî’de adı geçen erenlerin, kendisinin ve şeyhlerinin ahvalini anlatan bu eser, Mevlâna ve onunla münasebetleri hakkında en doğru bilgileri vermesi bakımından oldukça önemli bir eserdir. İlk baskısı Veledname adıyla Tarhan'da basılan bu eseri Abdülbaki Gölpınarlı Türkçe'ye çevirmiştir. ( Abdülbaki Gölpınarlı, Sultan Veled, İbtidaname, Ank. 1976 )
REBABNAME:
Yazılış sırasına göre Sultan Veled'in ikinci mesnevisidir. Mevlana'nın mesnevsisin etkisinde yazılmış, failatün/ failatün/ failün vezniyle yazılmış bir mesnevisidir. 162 adet Türkçe beyitin bulunduğu bu eserde işlenen konular bakımından İbdidanamenin konularına benzeyen konular işleyen Farsça yazılmış bir eserdir. Rebâbın, Hz. Mevlâna’ya mensup bir çalgı olması ve onda deri, kıl, demir, tahta gibi birçok gariplikler toplandığı için ney gibi bir tek feryâdı değil, bir çok feryâdı şâmil bulunması sebebiyle bu Mesnevîye rebâb ile başlanmıştır.
İNTİHANAME
Rebabname ile benzer konular işleyen tamamaı Farsça olarak yazılan bir eserdir. Tarikat ehillerinin nefse ve şeydana uymamaları için nasihatleri ihtivâ etmektedir.
MAARİF
Mensur olarak yazılmış bir eserdir. Konuları bakımından dini tasavvufi, ahlaki öğütler veren bir eserdir. Mevlâna’nın Fihi-Mâfih’ine mukabil yazılan Maarif, elli altı fasıldan meydana gelen mensur bir eserdir. Dili açık ve tam konuşma dilidir. Sultan Veled’in bazı hususiyetlerine ve tarihi vakalara temas edilir. Melika Tanrıkahya bu eseri mensur olarak çevirip Türkçe olarak yayımlamıştır. [13]