Çokluevren
|Türkçeleştir||Bu maddenin içeriğinin Türkçeleştirilmesi veya Türkçe dilbilgisi ve kuralları doğrultusunda düzeltilmesi gerekmektedir.


(Yabancı sözcükler yerine Türkçe karşılıklarının kullanılması, karakter hatalarının düzeltilmesi, dilbilgisi hatalarının düzeltilmesi vs.) Düzenleme yapıldıktan sonra bu şablon kaldırılmalıdır.
Çokluevren[1] veya Multiverse; birbirinden farklı, gözlemlenebilir evrenlerin hipotezsel toplamı.[2] Teleskop ile gözlemleyebildiğimiz bilinen evren yaklaşık 93 milyar ışık yılı genişliğindedir.[2] Ancak bu evren, hipotezsel çokluevrenin çok küçük bir kısmına tekabül eder.[2] Çokluevren sonlu ve sonsuz var olan olası evrenlerin hipotezsel bütünüdür ve bu evrenler var olan her şeyi -bütün mekan, zaman, madde ve enerji ile birlikte fizik kanunları ve fiziksel değişimleri- kapsar. Bu evrenlere "paralel evrenler" ya da "alternatif evrenler" de denir.[kaynak belirtilmeli]
Çokluevren kavramına başlıca olarak kozmoloji, kuantum mekaniği ve felsefede rastlanır. Çokluevren kavramıyla genellikle bilinen gözlemlenebilir evrenin potansiyel farklı sürümleri ve dolayısıyla farklı tarihçeleri (geçmiş ve gelecekleri) kastedilir.[2]
İçindekiler
- 1 Modeller
- 2 Fizikteki hipotezler
- 2.1 Kategoriler
- 2.2 Döngüsel teoriler
- 2.3 Felsefe ve mantıktaki hipotezler
- 3 Kaynakça
- 4 Notlar
Modeller[değiştir | kaynağı değiştir]
Bir sınıflandırmaya göre, çokluevreni meydana getiren evrenler birbirine bağlıdır ve belirli fizik ve matematik kuralları ile tanımlanmış tek bir sistemin parçasıdır. Bu modelde evrenlerin ortak bir kökeni olduğu ve birbirleri ile ilişkide oldukları varsayılır.[2]
Spektrumun diğer ucundaki tamamen ayrı modelde ise tüm muhtemel dünyalar aynı anda, eşit gerçeklik düzeyinde var olmaktadır. "Modal realizm"[sic] olarak bilinen bu görüş ilk olarak 1970'lerde felsefede ortaya çıkmıştır. 1990'larda fizik ve matematikçiler tarafından bilinen evrenin matematiksel bir formal sisteme denk olduğu ve matematiksel sistemlerdeki tüm sınıfların eşit düzeyde gerçek olduğu hipotezi ortaya atıldı.[2] Birbirinden ayrı bu evrenler paralel evrenler veya ruhanî âlemler[not 1] olarak da anılmaya başlandı.[2] Bazıları, bu evrenlerin bilinen evrenle bağlantılı veya alakalı olduğuna inanır ancak bu ilişkilerin nasıl gerçekleşiyor olabileceği konusunda bir açıklama getirilmez.[2]
Çokluevrenin yapısı, her evrenin doğasını ve bu evrenler arasındaki ilişkiyi içerir. Çokluevrenler, kozmolojide, fizikte, astronomide, dinde, felsefede, kişi ötesi psikolojide, hayal ürünlerinde, özellikle bilim kurgu ve fantazide hipotez kurar. Bu bağlamlarda, çokluevrenlere "alternatif evrenler", "kuantum evrenler", "geçişimli boyutlar", "paralel boyutlar", "paralel dünyalar" ,"değişimli gerçeklikler", "değişimli zaman tüneli", "boyutsal düzlemler" vb. de denir. "çokluevren" terimini ilk kez Amerikalı felsefeci ve psikolog William James 1895 yılında farklı bir bağlamda kullanmıştır.
Çokluevrenler hipotezi fizik camiasında çelişkili kaynaklara sahiptir. Fizikçiler çokluevrenlerin olup olmadığı ve bilimsel araştırmalar için uygun bir konu olup olmadığı konusunda farklı düşüncelere sahipler. çokluevren hipotezlerinden bir tanesini destekleyenler Stephen Hawking, Steven Weinberg, Brian Greene,Max Tegmark, Andrei Linde,Michio Kaku, David Deutsch, Leonard Susskind, Raj Pathria, Sean Carroll, Alex Vilenkin, Laura Mersini-Houghton, ve Neil deGrasse Tyron'dır. Aksine, eleştirenler ve çokluevren sorusunun bilimsel olmaktan çok felsefik olduğunu, bu sorunun yanlışlanamadığı için bilimsel olmadığını ya da sözde bilimsel olduğunu düşünen biliminsanları da var. Bunlar Jim Baggott, David Gross, Paul Steinhardt, George Ellis ve Paul Davies'dir.
Fizikteki hipotezler[değiştir | kaynağı değiştir]
Kategoriler[değiştir | kaynağı değiştir]
Max Tegmark ve Brain Greene teorik olarak farklı çokluevrenleri ve teorik olarak çokluevrenleri kapsayan evren çeşitlerini kategorilere ayırdı.
Max Tegmark'ın Dört Seviyesi[değiştir | kaynağı değiştir]
Kozmolog Max Tegmark bilinen görünür uzayı katagorilere ayırdı. Tegmark'ın sınıflandırmasına göre bu seviyeler bir sonraki seviyeyi anlamayı sağlarken önceki seviyeyi detaylandırır.
Seviye 1: Bizim kozmolojik ufkumuzun ötesi[değiştir | kaynağı değiştir]
Düzensiz şişme ile ilgili genel olarak tahmin edilen şey bütün başlangıç şartlarının gerçekleştiği Hubble hacmini kapsamak zorunda olan bir sonsuz uzaydır.
Bundan dolayı, sonsuz bir uzayda aynı fizik kurallarına ve fizik sabitlerine sahip sonsuz sayıda evren olmak zorundadır. Bu gruplaşmalara mesela maddenin dağılımına göre neredeyse hepsi bizim Hubble hacmimizden farklı olmalıdır. Fakat, sonsuz çoklukta oldukları için Hubble hacimleri aynı ve özdeşler. Tegmark'ın tahminine göre özdeş bir hacim bizden 10^10^115 metre uzaktadır. Sonsuz uzay göz önüne alındığında, aslında, evrende bizimkine benzer Hubble hacimleri sonsuz sayıda olacaktır. Bizim Hubble hacminin özel ya da benzersiz olmadığı varsayılır burada bu kozmolojik prensipleri doğrudan izler.
Seviye 2: Farklı fiziksel sabitlere sahip evrenler[değiştir | kaynağı değiştir]
Kaotik şişme teorisine göre, kozmik şişme teorisinin bir çeşidi, bir bütün olarak evren genişler ve bu durum sonsuza devam edecektir, fakat evrenin bazı bölgelerinde genişleme durur ve kabarcıklar oluşur. Bu kabarcıklar ilk seviye embriyonik çokluevrenlerdir. Linde ve Vanchurin bunların sayısını 101010,000,000 olarak hesaplamıştır.
Farklı kabarcıklarda örneğin farklı fiziksel sabitler gibi farklı özellikler ile sonuçlanan farklı spontane simetri kırılmaları ile karşılaşabilirsiniz. Bu seviye aynı zamanda, John Archibald Wheeler adlı salınım evren teorisini ve Lee Smolin en bereketli evrenler kuramını içerir.
Seviye 3: Kuantum mekaniğinin çokluevrenler yorumu[değiştir | kaynağı değiştir]
Hugh Everett'in birçok dünyalar yorumlaması (MWI) kuantum mekaniğinin birkaç ana yorumundan biridir.Kısaca, kuantum mekaniğinin bir yönü belli gözlemlerin kesinlikle tahmin edilemez olmasıdır. Bunun yerine, mümkün olan gözlemlerin bir dizi farklı olasılıkları vardır. MWI göre, bu olası gözlemlerin her biri farklı bir evrene karşılık gelir. Bir kalıbın altı yüzü olduğunu varsayalım ve atışların sayısal sonucu gözlemlenebilir kuantum mekaniğinde karşılık bulur. Bu altı atış altı farklı evrene karşılık gelmektedir. Tegmark 3. seviye hacmin 1. ve 2. den daha fazla olasılık içermediğini savunuyor. Aslında, aynı fiziksel sabitlere sahip 3. seviye hacmindeki "bölen" tarafından oluşturulan bütün farklı "dünyalar" 1. seviye Hubble hacminde de bulunabilir. Tegmark " Seviye 1ile seviye 3 arasındaki tek fark sizin doppelgängers'ınızın nerede olduğudur. " diyor. Seviye 1'de üç boyutlu başka bir yerde yaşıyorlar. Seviye 3'de başka bir sonsuz boyutlu kuantum Hilbert uzayında yaşıyorlar. Benzer şekilde, seviye 2'deki farklı fiziksel sabitlere sahip bütün kabarcık evrenler "bölen" tarafından oluşturulan "dünya"ların etkisiyle spontane bir şekilde simetrik kırılmaya uğrayan seviye 3 kabarcık evrenler gibi bulunabilirler.
Seviye 4: En büyük topluluk[değiştir | kaynağı değiştir]
En büyük topluluk ya da matematiksel evren hipotezi Tegmark'ın kendi bulduğu bir hipotezdir. Bu seviye, farklı matematiksel yapılar tarafından tarif edilebilir eşit gerçek bütün evrenleri dikkate alır. Tegmark soyut matematiği kullanarak bunun Her Şeyin Teorisi (TOE) olduğunu yazıyor. Örnek olarak, matematikçiler aralarında ilişki bulunan farklı türde dizi içeren bir TOE teorik modeli diyor ve genellikle bir model bulmak sistem bulmaktan başka bir şey değildir.
Jürgen Schmidhuber matemetiksel yapıların çok iyi tanımlanmadığını söylüyor ve yapıcı matematik ile nitelendirilebilecek tek evren temsillerinin olduğunu itiraf ediyor. Kurt Gödel sınırlamasından dolayı sonlu programlar tarafından birleşme zamanı tahmin edilemez olsa da non-halting programların sonlu bir zamana göre çıkış bitlerine göre evren temsillerini açıkca içeriyor. Ayrıca hesaplanabilir evrenlerin daha kısıtlı topluluğunu tartışıyor.
Brian Greene'nin dokuz türü[değiştir | kaynağı değiştir]
Amerikan teorik fizikçi ve dize kuramcısı Brian Greene paralel evrenlerin dokuz türünü tartıştı:
Kapitone
Kapitone evren sadece sonsuz evrende çalışır. Uzayın sonsuz miktarı ile, mümkün olan her olay sonsuz sayıda oluşacaktır. Ancak, ışık hızı bu aynı alanların farkında olmamızı engeller.
Enflasyon
Enflasyonist evren enflasyon alanlarını daraltan ve yeni evrenleri oluşturan çeşitli cepler oluşturur.
Membran
Membran evrenler M-teorisini takip ediyor ve her birinin diğerleri ile var olan 3 boyutlu bran olduğunu söylüyor.
Halkalı
Halkalı çokluevren büyük patlamadan kaynaklı olarak çeşitli membranların çarpışmasını içerir. Evrenler zıplar ve zamanda geriye doğru gider, ta ki geri çekilip tekrar çarpışmalarına, eski içeriğin yok olup yenisinin oluşmasına kadar.
Landscape
Landscape evrenlerin sicim teorisindeki calabi-yau şekilleri olduğuna inanılır. Kuantum dalgalanmalar düşük enerjili şekillere düşer, çevre tarafından farklı yasalar bir cep oluşturur.
Kuantum
Olaylarda sapma meydana geldiğinde kuantum evren, aynı kuantum mekaniğinin birçok dünya yorumunda olduğu gibi yeni bir evren yaratır.
Holografik
Holografik evren bir boşluk yüzey alanı bölgesinin hacminin teorisinden elde edilir.
Simüle
Simüle evren tüm evrenlerin taklit karmaşık bilgisayar sistemleri üzerinde bulunmaktadır.
Nihai
Nihai evren farklı fizik yasaları kapsamında mümkün olan her matematiksel evreni içerir.
Döngüsel teoriler[değiştir | kaynağı değiştir]
Pek çok teoride kendi kendini döngüleyebilen sonsuz seri vardır.
M-teorisi[değiştir | kaynağı değiştir]
Biraz farklı türden bir evren sicim teorisi ve daha yüksek boyutlu uzantısı, M-kuramı içinde öngörülmüştür. Bu teoriler, sırasıyla 10 veya 11 uzay-zaman boyutlarının varlığını gerektirir. İlave 6 ya da 7 boyutları, ya da çok küçük bir ölçekte compactified edilebilir, ya da evrenin sadece dinamik bir (3 + 1) boyutlu nesne Örneğin bir D-parçacık lokalize edilebilir. Bu "öteki evrenlerin" destek verebilecek diğer brane'ler olduğu ihtimalini açar. Bu "kuantum çokluevrenler" de evrenlerin aksine, ancak her iki kavram aynı anda çalışabilir.
Bazı senaryolar iki membran zarlarının çarpışması sonucu, bizim evren ile birlikte, büyük patlama oluşturulduğunu önerir.
Kara delik kozmolojisi
Bir kara delik kozmolojisi gözlemlenebilir evren daha büyük bir evrenin içinde muhtemelen birçok biri olarak, mevcut bir kara deliğin içi olduğu bir kozmolojik modeldir.
Antropik ilke[değiştir | kaynağı değiştir]
Diğer evrenler kavramı kendi evrenimiz bunu tecrübe gibi bilinçli yaşam için ince ayar nasıl görüyor bunu açıklamak için ileri sürülmüştür. Her biri farklı olası fizik yasalarını içeren, maddenin gelişimi ile ilgili soyut kavramların yasalarla uyum içinde olduğu, astronomik yapıların, elemental çeşitliliğin, yıldızların ve gezegenlerin olduğu çok sayıda evren vardır. Zayıf insani ilke daha sonra gelişmiş bilinç ile yaşam varlığını izin, (bilinçli varlıklar olarak) biz sadece ince ayarlanmış olması oldu bu birkaç evrenlerin birinde var olacağı sonucuna uygulanabilir. Böylelikle, hayatı anlamak gibi gerekli şartlara sahip olan çok küçük olasılıklı herhangi bir özel evren oluşabilir ve bu bizim varlığımızı tanıtmak için evrende koşulları bir açıklama olarak akıllı tasarımı gerektirmez.
Kanıt arayışı[değiştir | kaynağı değiştir]
2010 civarında, Stephen M. Feeney gibi bilim adamları Wilkinson Mikrodalga Yönlülük Sondası (WMAP) verileri analiz etti ve bizim evren uzak geçmişte diğer (paralel) evrenlerin ile çarpıştığı düşüncesine ön kanıtlar bulmak için çalıştığını iddia etti. Ancak, WMAP gelen ve WMAP daha çözünürlük 3 kez daha yüksek olan Planck uydusu, verilerin daha kapsamlı bir analiz etti böyle bir kabarcık evren çarpışma istatistiksel olarak anlamlı bir kanıt bulamadı. Buna ek olarak, bizim diğer evrenlerin herhangi bir çekimi dair herhangi bir kanıt yoktur.
Tartışma[değiştir | kaynağı değiştir]
Bilimsel olmayan iddialar[değiştir | kaynağı değiştir]
Kendisine ait 2003 yılında NY Times'da yayınlanan görüşlerine göre, A Brief History of the Multiverse kitabının yazarı ve kozmolog olan Paul Davies, çokluevren teorilerinin bilim dışı olduğu ile ilgili argümanlar sundu:
Bir başlangıç için, nasıl diğer evrenlerin varlığı test edilecek? Emin olmak için, tüm kozmolojistler bizim teleskoplar ötesinde yalan evrenin bazı bölgeler olduğunu kabul ediyorum, ama bir yerde bu ve evrenlerin sonsuz sayıda fikrine arasındaki kaygan yamacında, inandırıcılık bir sınıra dayanmakta. Bir o yamaçtan aşağı kayıyor gibi, daha inanç kabul edilmelidir daha az ve daha az bilimsel doğrulama açıktır. Aşırı çokluevren açıklamaları teolojik tartışmaları bu nedenle andırıyor. Nitekim, biz görüyoruz birinin sıradışı özelliklerini açıklamak için görünmeyen evrenlerin bir sonsuzluk çağırarak gibi ad hoc görünmeyen Creator çağırarak gibi. Evren teorisi, bilimsel dilde giyinmiş olabilir, ama özünde bu inanç aynı sıçramayı gerektirir. ( Paul Davies, A Brief History of the Multiverse )
Ağustos 2011 yılında George Ellis tarafından yazılan yazı popüler bir durumda, kozmik enflasyon bilim değildir, sadece dengeli bir eleştirisini sunar, ama o da anlaşılacağı gibi, çokluevren teorileri genellikle ispat edilemeyen bilimsel bir felsefedir. Aynı şekilde, kozmik enflasyon evren çok uzakta var söyleniyor. O erken etkileşim herhangi bir kanıt bulunamadı olacak çok olası olduğunu, ancak, bu kadar uzakta olacaktır. O, birçok teorisyenleri için, ampirik test edilebilirlik veya yanlışlanabilirlik eksikliği büyük bir endişe olmadığını savunuyor. "Multiverse hakkında konuşmak pek çok fizikçi, dize manzara, özellikle savunucuları, paralel evrenlerin hakkında başına pek umurumda değil. Onlar için, bir kavram olarak çokluevren itirazlar önemsiz. Onların teorileri, bir umut, nihai laboratuvar testleri canlı veya iç tutarlılık dayalı kalıp ve. "Diye hiç mümkün olacak, o spekülasyon dayandığı teoriler, bilimsel liyakat olmadan olmadığını hibe az umut var inanmakla birlikte. O evren teorisi "üretken araştırma programı" olduğu sonucuna varmaktadır:
Bu kadar şüpheci biri olarak ben, çokluevrenin tefekkür bilimin doğasını ve varoluşun nihai doğasın yansıtmak için mükemmel bir fırsat olduğunu düşünüyorum: Biz burada neden varız... Bu konsepte bakarsak, bize açık düşence gerekiyor ama çok da açık olmamalı. Bu basmak için hassas bir yoldur. Paralel evrenlerin varlığı veya yokluğu kanıtlanmamış durumdadır. Biz bu belirsizlikle yaşamak zorundayız. Hiçbir şey bilimsel temelli felsefi spekülasyonlara göre yanlış değildir. Ama biz ne ise ona isim vermeliyiz. (George Ellis, Scientific American, Does the Multiverse Really Exist? )
Konuya Occam'ın usturası ile yaklaşım[değiştir | kaynağı değiştir]
Savunucuları ve eleştirmenler, Occam'ın usturasının nasıl uygulanacağı konusunda hemfikirler. Eleştirmenler, sadece bizim Occam'ın usturasına aykırı görünüyor derler. Açıklamak için de gözlenemeyen evrenler uygulamada sınırsız sayıda varsaymak mümkündür diyorlar. Buna karşılık taraftarları Kolmogorov karmaşıklığı açısından önerilen çokluevren tek bir kendine has evrenin daha kolay olduğunu savunuyorlar.
Örneğin, evren savunucusu Max Tegmark şöyle diyor:
|« Bütün bir topluluğunu genellikle kendi üyelerinden birine göre çok daha basittir. Bu ilke algoritmik bilgi içeriği kavramını kullanılarak daha resmi olarak ifade edilebilir. Bir dizi algoritmik bilgi içeriği, kabaca, çıktı olarak bu sayıyı üretecek kısa bilgisayar programının uzunluğu konuşmaktadır. Örneğin, tüm tamsayılar kümesi düşünün. Tüm bir set mi yoksa sadece bir sayı mı daha basittir? Safça, tek bir numara basit, ama bir tek numara derece uzun olabilir oysa tüm seti, oldukça önemsiz bir bilgisayar programı tarafından oluşturulmuş olabilir düşünebilir. Bu nedenle, bütün set aslında basittir ... Benzer şekilde, üst düzey çokluevrenler daha basittir. Seviye 1'e gitmek için başlangıç koşullarını yol etmek gerekir, seviye 2 çıkmak için fiziksel sabitleri özelleştirmek gerekir, ve seviye 4 için her şeyi özelleştirmek gerekir. Dört çokluevren düzeylerinde ortak bir özelliği basitlik olduğunu ve tartışmasız en şık teori varsayılan olarak paralel evrenlerin içerir. Bu evrenlerin varlığını inkar etmek, bir deneysel desteklenmeyen süreçleri ekleyerek teoriyi zorlaştırmak gerekiyor ve ad hoc postülatları:sonlu uzay, dalga fonksiyonu çöküşü ve ontolojik asimetridir. Bizim yargılarımız bu nedenden dolayı müsrifçe ve kaba geliyor: pek çok dünya ve pek çok kelime. Belki de yavaş yavaş bizim evrenin garip şekillerde kullanılmış olduğunu ve çekiciliğinin bir parçası olma tuhaflığı bulacaksınız.[3] »|
Princeton'dan kozmolojist Paul Steinhardt evren teorisine karşı olduğunu dile getirmek için 2014 Yıllık Kenar Soru'yu kullandı:
Yaygın soyut fizik ve kozmoloji geri çekilmeli: bu düşünceye göre bizler fizik yasalarının ve rastgele bir yamadan diğer yamaya değişiklik gösteren kozmozun özelliklerine sahip bir evrende yaşıyoruz. Bu görüşe göre, bizim gözlemlenebilir evrende yasalar ve özellikleri açıklanamaz ya da tahmin edilemez çünkü şansa bağlıdırlar. Bu tabloya göre, çok uzaktaki farklı uzay bölgelerinde farklı yasalar ve özellikler görülür. Tüm çok evren boyunca, sonsuz sayıda farklı yama vardır. Bu yamalar arasındaki ilişkiyi Alan Guth'un sözleriyle açıklarsak , "olacak her şey olabilir -ve sonsuz kez olacaktır.". Böylelikle bunu her şeyin teorisi olarak açıklıyorum. Herhangi bir gözlem ya da gözlemlerin kombinasyonu her şeyin teorisi ile bir tutulabilir. Hiçbir gözlem ya da gözlemin kombinasyonu bunu yalanlayamaz. Teorinin tahrif edilemez olmasını taraftarları eğlence olarak görüyor. Bu çürütülemez fikrin normal bilimin sınırlarının ötesinde olması diğerlerini öfkelendiriyor. Fakat, birkaç kişi dışında herkes bazıları gönülsüz olsa da hiçbir şeyin teorisini kabul etmişlerdir. Bilimsel dergilerin kâğıtları ciddi bir şekilde hiçbir şeyin teorisi ile dolu. Ne oluyor? (Paul Steinhardt,"Theories of Anything"edge.com' )
Steinhardt bazı teorilerin başarısız olsalar bile kazanç sağladıkları için desteklendiğini iddia ediyor, örneğin enflasyon ve sicim teorisi. Steinhardt çok güçlü bir şekilde karşı çıktığı bilimsel değerlerin tekrar tanımlandığını görmek istiyor.
Hiçbir şeyin teorisi kullanılabilir çünkü hiçbir olasılığın dışında değil ve yanlışlanamıyor. (Pek çok yerde olası sonuçları tartışılıyor, fakat onlar sadece olasılıklar, kesinlik içermiyorlar, böylece teori hiçbir şeyi riske atmıyor. )(Paul Steinhardt, "Theories of Anything" edge.com' )
Felsefe ve mantıktaki hipotezler[değiştir | kaynağı değiştir]
Modal gerçekçilik[değiştir | kaynağı değiştir]
Olası dünyalar olasılıkları , varsayımsal ifadeleri ve benzer şeyleri açıklayan bir yoldur ve David Lewis gibi bazı filozoflar tüm olası dünyaların var olduğunu inanıyor, ve sadece gerçek dünyadaki (modal gerçekçilik olarak bilinen bir pozisyon) gibi gerçektirler.
Trans-Dünya kimliği[değiştir | kaynağı değiştir]
Bir metafiziksel düşünce olarak çokluevren şeması ortaya çıkabilir. Bu şemanın bir evrenin sonsuz sayıdaki aynı kopyası olduğu ve bu düşüncenin olası farklı dünyalarda aynı objeyi oluşturduğu farz ediliyor. Meslektaşı David Lewis'in teorisine göre, nesneler benzerden ziyade özdeş olarak kabul edilmelidir.
Kurgusal gerçekçilik[değiştir | kaynağı değiştir]
Bu görüşe göre kurgu olduğu için kurgusal karakterler de var. Aynı duygulara sahip, felsefik konularda ayrışan kurgusal varlıklar var. İnsanlar, pazartesi günleri, sayılar ve gezegenler var.
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]
- ^ spiritual or religious planes