Doping Maddeleri Nelerdir? Nasıl Tayin Edilirler?
|Paylaş|
Doping Maddeleri Nelerdir? Nasıl Tayin Edilirler?
Önceleri Uluslararası Olimpiyat Komitesine bağlı Tıp Komisyonu altındaki Doping alt komitesince her yıl yayınlanan yasaklı maddeler ve yöntemler listeleri 1999 yılında oluşturulan Dünya Anti-Doping Ajansı (WADA) tarafınca her yıl Ocak başından itibaren geçerli olmak üzere yıllık olarak yayınlanmaya başlanmıştır. Bu liste yarışma ve yarışma dışında kontrol edilecek madde ve yöntemler ile bazı spor dallarında kullanımı yasak olan maddeleri içermektedir.
Yarışma ve yarışma dışında yasaklı maddelerden olan anabolik androjenik steroidler endojen olarak üretilmektedir. Numunenin yasaklı maddeyi içerdiği sonucuna varılabilmesi ve zıt analitik bulgu olarak rapor edilebilmesi, anabolik steroidlerin, metabolitlerinin veya herhangi bir şekilde belirleyici bir maddenin derişiminin ve/veya oranın sporcunun numunesinde normal endojen üretimi sınırlarında olmadığının gösterilmesiyle geçerlik kazanır. Sporcunun numunesinde anabolik steroidlerin, metabolitinin veya herhangi bir şekilde belirleyici bir maddenin derişiminin ve/veya oranının bulunmasının patolojik ve fizyolojik nedenlerle oluşumunu kanıtlaması durumunda yasaklı maddeyi içermesine rağmen suçlanmayacaktır. Tüm durumlarda ve herhangi bir derişimde laboratuar, pozitif sonuç vermek için geçerli bir analitik yöntem (örneğin İzotop Oranı Kütle Spektrometresi-IRMS) ile maddenin eksojen kaynaklı olduğunu göstermelidir. Böyle durumlarda daha fazla araştırmaya gerek yoktur. Yukarıda paragraflarda belirtilen derişimlerde ve yeterli kanıt laboratuar tarafınca sunulmadığında ilgili Dopingle Mücadele Organizasyonu, olası yasaklı maddenin kullanımı ile ilgili ciddi belirtiler olduğunda referans steroid profil ile karşılaştırma gibi ileri araştırmalar isteyebilir. Laboratuarın testosteron’un (T) epitestosteron’a (E) oranını (T/E) idrarda dört (4)’den büyük olduğunu rapor ettiği durumlarda bu oranın fizyolojik ve patolojik nedenlerden dolayı olup olmadığı konusunda ileri araştırmalar yapılmalıdır. IRMS gibi güvenilir analitik metotların kullanıldığı laboratuar sonuçları yasaklı maddenin eksojen kaynaklı olduğunu gösteriyorsa, daha fazla incelemeye gerek yoktur ve numunede yasaklı maddenin varlığı kabul edilir. T/E’ nin 4’ten büyük olduğu durumlarda sporcunun daha önce ve sonraki yapılan test sonuçları bulunabilir. Çok nadir durumlarda, endojen kaynaklı boldenone idrarda düşük nanogram/mililitre (ng/mL)de sürekli olarak bulunabilir. Düşük derişimde boldenone, laboratuar tarafından bildirildiğinde veya güvenilir bir analitik metot (IRMS gibi) uygulandığında ortaya çıkmıyorsa, diğer incelemeler önceki testleri gözden geçirerek de yapılabilir. IRMS gibi güvenilir analitik metotların kullanılmadığı ve önceki testlerin olmaması durumunda üç ay boyunca en az üç kez habersiz numune alımı gerçekleştirilmelidir. 19-norandrosterone için, yasaklı maddenin eksojen kaynaklı olduğuna dair laboratuar tarafından saptanan Zıt Analitik Bulgu göz önünde bulundurulur. Bu tip araştırma yapmak için herhangi bir işbirliği yapılamaması sonucunda sporcunun doping yapmış olduğu kabul edilir.
Hormonlar ve bunların benzerleri, yarışma ve yarışma dışında yasaklı diğer bir madde grubudur. Bu grupta eritropoiesis–uyarıcı maddeler (Örneğin. Eritropoietin (EPO), darbepoietin (dEPO), hematide), büyüme hormonu (hGH), insülin-benzeri büyüme Faktörü (IGF-1), mechano büyüme faktörü (MGFs), erkeklerde Chorionic Gonadotropin (CG) ve Luteinizing Hormon (LH), insülin, kortikotropin diğer benzer kimyasal yapı ve biyolojik etkiye sahip maddeler ve bunların salıverme faktörleri bulunaktadır. Sporcu tarafınca yukarıdaki listede bulunan maddelerin bulunan değerlerinin fizyolojik veya patolojik nedenlerden dolayı olduğu gösterilmedikçe, maddenin veya metabolitinin veya herhangi bir şekilde belirleyici bir maddenin derişiminin ve/veya oranın sporcunun numunesinde normal endojen üretimi sınırlarında olmadığının WADA pozitif kriterlerine göre normal endojen değerlerini aştığı bulunursa ve normal endojen üretimi ile uyuşmadığı durumlarda numune yasaklı maddeyi içerdiği sayılacak sonuç pozitif olarak rapor edilecektir. Eğer laboratuar geçerli analitik yöntemlerle yasaklı maddenin eksojen kaynaklı olduğunu rapor ederse numune yasaklı maddeyi içerdiği sayılacak sonuç pozitif olarak rapor edilecektir.
Yarışma ve yarışma dışında tüm beta-2-agonistler D- ve L- izomerleri de dahil olmak üzere yasaklanmıştır. Bu nedenle formaterol, salbutamol, salmeterol ve terbutalin inhalasyon yolu ile alındıklarında Uluslararası Standardının Tedavi Amaçlı Kullanım Ayrıcalığı ile ilgili bölümlerine göre tedavi amaçlı kullanım ayrıcalığı formunun doldurulması gerektirmektedir. “Kullanımları Tedavi Amaçlı Kullanım Ayrıcalığı ile kabul edilmesine rağmen, Laboratuar 1000 ng/mL den büyük bir salbutamol derişimi rapor ettiğinde, sporcu bu anormal sonucun tedavi amaçlı nefes yolu ile salbutamol kullanmasından kaynaklandığını kanıtlamaması durumunda bu Pozitif Sonuç olarak düşünülür.
Hormon antagonistleri ve modulatörleri gurubundan anastrozole, letrozole, aminoglutetimide, , exemestane, formestane, , testolactone içeren ancak bunlarla sınırlandırılmayan aromataz inhibitörleri; Raloxifene, tamoxifene, toremifene içeren ancak bunlarla sınırlandırılmayan. östrojen reseptör modülatörleri (SERMS); clomiphene, cyclofenil, fulvestrant, içeren ancak bunlarla sınırlandırılmayan diğer anti östrajenikler ve myostatin inhibitörleri içeren ancak bunlarla sınırlandırılmayan Myostatin fonksiyonlarını değiştiren maddeler yarışma ve yarışma dışında yasaklanmıştır.
Diüretikler, probenecid, plazma genişleticileri (örneğin; intravenöz alınan albümin, dekstran, hidroksietil nişasta ve mannitol) ve diğer benzer biyolojik etkili maddeleri içeren ancak bunlarla sınırlandırılmayan siliciler yarışma ve yarışma dışında yasaklanmıştır.
Tıbbi tedavi haricinde, otolog, homolog veya heterolog kan kullanımını veya herhangi bir kaynağın ürünü olan kırmızı kan hücrelerini kullanmak Kan dopingi olarak adlandırılır ve kullanımı yasak olan bir yöntemdir. Perfluorachemical, efaproxiral (RSR-13) ve modife edilmiş hemoglobin ürünleri (örn. Hemoglobin tabanlı kanın yerini alan maddeler, microencapsulated hemoglobin ürünleri) içeren ancak bunlarla sınırlandırılmayan oksijenin alınması, taşınması veya dağıtımındaki yapay artış yasaklanmıştır. Doping kontrolleri için toplanan numunelerin doğruluk ve geçerliliğini değiştirmek için kurallara aykırı olarak numuneyi değiştirmek veya değiştirmeye teşebbüs etmek doping yöntemleri olarak adlandırılır ve yasaklanmıştır. Bunlar, sınır koşulu olmaksızın damar içine zerk etmek, kateterizasyon ve idrarı değiştirmeyi ve/veya hile karıştırmayı içerir. Kurallara uygun cerrahi tedavi, acil yardım ve klinik uygulamalar dışında gerekli damar içi sıvı verilmesi yasaklanmıştır. Sportif performansın arttırılmasını sağlayan hücrelerin transferleri veya genlerin veya genenetik elemanların kullanılmaları veya endojen genlerin değişimini sağlayacak farmakolojik maddelerin tedavi dışı amaçla kullanımı yasaklanmıştır.
2009 İzleme Programı içerisindeki uyarıcılarla topikal kullanımı için imidazol türevleri hariç aşağıdaki uyarıcılar ve onların, ilgili olan yerde, her iki optik izotopu da (D- ve L-) dahil olmak üzere tüm uyarıcıların kullanımı yarışmada yasaklanmıştır. Narkotikler, kannabinoidler (marihuana, hashish gibi) ve glukokortikosteroidler yarışmada kullanımı yasaklanmış diğer madde gruplarıdır.
Glukokortikosteroidlerin tüm oral, damar içi, kas içi veya rektal kullanımı yasaklanmıştır. Glukokortikosteroidlerin intraartikular (eklem içi), periartikular (eklem çevresindeki alan), peritendinous ( tendon çevresindeki alan), epidural, intradermal (deri altına), inhalasyon (nefes yolu ile alımı) kullanımlarıyla ilgili olarak Tedavi Amaçlı Kullanım Ayrıcalığı Uluslararası Standardına göre sporcular tarafınca hazırlanacak form doldurulmalıdır.
Alkol (etanol) bazı spor dallarında ve sadece yarışmada yasaklanmıştır. Tespiti, nefes ve/veya kan analizi yolu ile yapılır.
Beta-blokörler, aksi belirtilmedikçe ve bazı spor dallarında sadece yarışmada yasaklanmıştır.
Yukarıda bahsedilen gruplarda bulunan maddelerin isimleri her yıl gözden geçirilerek yayınlandığı için sporcuların güncel listeyi takip etmeleri gerekmektedir.
Doping maddelerini içeren ilaçlar çeşitli şekillerde üretilmektedir. Bir kısmı sıradan hastalıkların tedavisinde kullanılmak için hazırlanan ilaçlardır. Doktorlar tarafından reçeteyle verilen bu ilaçlar sağlıklı laboratuar ortamlarında, insan deneyleri yapılarak, uzun bir süreç sonunda patenti alınarak piyasaya sunulmaktadır. Sporcuların bu yasal olarak üretilmiş ilaçları kullanımı ya yasak ya da belirli kıstaslara bağlanmıştır. Ayrıca sağlıksız koşullarda hazırlanmış ve sadece doping olarak kullanılmak için yapılan maddeler bulunmaktadır. Yetersiz laboratuarlarda hazırlanan, hammaddesi, güvenirliliği belli olmayan bu maddeler, dopingin zararlarının dışında büyük sağlık riskleri içermektedir. Sahtelerin organizma üzerindeki tahribatı çok daha fazladır.. Bu maddeler ulaşımının kolay olmasını sağlamak amacıyla çoğunlukla beslenme ürünleri içerisine konulduğu görülmektedir.
Bir sporcunun doping yapıp yapmadığı idrar ve kan testleriyle belli olmaktadır. Numuneler, yarışmada veya yarışma dışında alınmaktadır. Sporculardan alınan numuneler ikiye ayrılıp üzerlerine kod numarası basılı iki şişeye konularak açılmayacak şekilde kapatılıp en hızlı bir şekilde doping kontrol merkezlerine gönderilmektedir. Merkezde tüm maddelerin analizine farklı cihazlarla aynı anda ilk şişeden başlanır. İleri teknoloji ürünü cihazlarla yapılan ilk analiz sonunda eğer bir dopinge rastlanırsa aynı şişeden alınan ikinci örnek üzerinden farklı bir yöntemle ikinci doğrulama analizi yapılır. Analizlerde hata sınırı yok denecek kadar azdır. Her geçen gün yeni ve daha duyarlı cihazlar piyasaya çıkmakta ve merkezler teknolojiyi takip etmektedirler. Doping kontrol merkezleri, kendilerine gelen örneklerin kime ait olduğunu bilmeden test yapmaktadırlar. İkinci şişe, yapılacak itirazlara yanıt vermek için kullanılmaktadır. Alınan örneğin ikinci şişeye alınan parçasının analizinde sporcu veya temsilcisinin analizi takip etmesine izin verilmektedir. Doping bulunduğu zaman hazırlanan raporda, bulunan maddeye bağlı olarak sporcunun eski testlerinin sonuçlarına da yer verilebilir. Bu olanak bulunmuyorsa, üç ay boyunca ve ayda en az bir kez habersiz yarışma dışı örnek alınarak sonuçları incelenip, rapora haline bildirilmektedir. Merkez sadece bulgularına yer verip ceza konusunda herhangi bir yetkisi bulunmamaktadır. Bulunan sonuca göre spor kuruluşlarının ilgili ceza kurulları WADA tarafınca öngörülen ve maddenin niteliğine göre olmak üzere ceza verebilirler. Bu cezaya Uluslararası Tahkim Mahkemesi (CAS)’a itirazda bulunulabilir. CAS kararları kesindir.
Prof. Dr. Aytekin Temizer