Büyük Kanyon Nerededir, Büyük Kanyon Hangi Ülkededir, Büyük Kanyon Hakkında Bilgi
Büyük Kanyon, ABD’de, Arizona eyaletinin kuzeybatı kesimindeki yüksek yaylalarda Colorado Irmağının açtığı, çarpıcı yüzey oluşumları ve renkleriyle ünlü görkemli boğaz. Girift biçimlerle oyulmuş bu büyük uçurumun dış yamaçları arasında etkileyici doruklar, tepeler, kanyonlar ve koyaklar bulunur. Genişliği 200 m-29 km arasında değişir, uzunluğu 445 km’dir. Ari- zona’nın kuzey sınırında Paria Irmağı ağzından başlayarak Nevada sınırı yakınlarındaki Grand Wash Kayalıklarına kadar uzanır, başka kanyonlarla birleşerek çevredeki platoları da içine alır. Büyük Kanyon Ulusal Parkı içinde kalan 90 km’lik en derin ve en güzel bölümü, ırmağın Powell ve Mead gölleri arasında kalan kesimini içine alır. Genel görünümü kırmızı olan kanyonun her katmanı (kırmızımsı sarı-gri, hafif yeşil- pembe, diplere doğru kahverengi, külrengi- mor gibi) değişik renklere bürünür. Deniz düzeyinden 2.500 m yükseklikte olan Kuzey yakası Güney yakasından 360 m yukarıda kalır.
Büyük Kanyonu gören ilk Avrupalılar, 1540’ta Francisco Vazquez de Coronado’ nun keşif gezisine katılanlardı. 1776’da Francisco Garces ve Silvestre Velez de Escalante adlı iki İspanyol rahip bölgeyi keşfetti. 1800’lerin başlarında kanyonu inceleyen tuzakçı avcılardan sonra, Batı’yı keşfe çıkan ve bölgenin haritasını çıkaran devlet keşif heyetleri kanyonla ilgili bilgileri derlemeye başladılar. 1870’lerde John Wes- ley Powell ile başka kâşiflerin gezilerinin ardından bölgenin coğrafyası, jeolojisi, bitki örtüsü ve etnolojisi üzerinde geniş raporlar yayımlanmaya başladı.
1919’da 4.930 km2‘lik bir alan üzerinde kurulan Büyük Kanyon Ulusal Parkı, eski Büyük Kanyon Ulusal Anıtı ve Mermer Kanyon Ulusal Anıtı ile Glen Kanyon Ulusal Eğlence-Dinlence Alanı’nın ve çevredeki toprakların bazı bölümlerinin eklenmesiyle 1975’te genişletilmiştir. Kanyonun Kuzey ve Güney yakalarını birbirine bağlayan asfalt kaplı bir yol ve kanyonu boydan boya geçen bir toprak yol vardır. Turistler için katır sırtında yolculuklar, ırmaktan aşağıya doğru salla ve motorlu kayıkla gezintiler düzenlenir. Yöredeki pueblo ve mağara kalıntıları ile buralarda bulunan el aletleri, tarihöncesi dönemlerde yörede insan yaşadığını göstermektedir. Çevredeki yerleştirme kamplarında beş Yerli kabilesi yaşamaktadır.
Jeolojik tarih. Büyük Kanyonla ilgili çok yönlü ve ayrıntılı jeolojik bilgilerin yeryüzünde benzeri yoktur. Ama derlenmiş bilgiler gene de eksiksiz ve kesintisiz değildir, ya büyük miktarlarda Yer kütlesi aşınma sonucunda yer değiştirdiği ya da pek az çökelme olduğu için birkaç milyon yıllık bir zaman aralığı tanımlanamamıştır.
Kanyonun kayaç katmanları çoğunlukla kireçtaşından, şeylden ve rüzgârların taşıdığı ve çimentolaşmış kumtaşlarından oluşur. Kumtaşları, kireçli sızıntıların çamur ve kumla birlikte su içinde kalarak ve daha üst katmanların büyük ağırlığı altında ezilerek sertleşmesinin ürünüdür. İç boğazda bulunan kristalleşmiş, kıvrılmış, bükülmüş ama katmanlaşmamış granit ve şistler yaklaşık 4 milyar yaşındadır. Bunlar, tepeleri aşınmaya uğramış heybetli dağların temelini oluşturur. Kanyon kayaçlarımn üzerinde Mezozoyik (İkinci) Zamandan (y. 225-65 milyon yıl önce) kalma uçurumlarla dolu tepelerin kalıntıları, güneyde kırmızı, beyaz ve Utah’ın güneyinin bütünüyle aşınmış pembe kayalık taraçalan yer alır. Yayla tepelerini kısmen örten siyah lav katmanları ve yanardağ konileri görece yakın dönemlerde oluşmuştur. Bazı yanardağların son bin yıl içinde etkin olduğu sanılmaktadır. Colorado Irmağının Büyük Kanyonu 1.600 m derinliğe kadar yarması, Yer tarihinin en büyük olaylarından biridir. Irmağın inanılmaz yarma gücü hızının, hacminin, basınç gradyanının ve çamur, kum, çakıl gibi aşındırıcı maddeler taşımasının sonucudur. Colorado’nun her gün taşıdığı tortul miktarı ortalama 500 bin ton düzeyinde hesaplanmıştır. Kanyonun oluşmasını sağlayan en etkili çevre özelliği ise kuraklıktır. Kuraklık olmasa, suyun eğimli akışı kanyon duvarlarını sökecek, merdiven biçimindeki topografya çoktan ortadan kalkmış olacak, ayırt edici oylumlar ve renkli kaya yap’ıları olmayacak, Painted Desert(*) ortadan kalkacak ve pitoresk Monument Valley’nin (Anıt Vadi) yerinde birkaç yassılaşmış tepe kalacaktı.
Biyolojik geçmiş ve bugün. Büyük Kanyonun tortul kayaçlarında çok miktarda bitki ve hayvan fosili bulunur. Alt katmanlarda ilkel deniz yosunlarından başlayarak üst katmanlarda ağaçlara, deniz kabuklarına, trilobitlere dinozor kemiklerine ve ayak izlerine, deve, at, yer tembelhayvanı ve fil kalıntılarına rastlanır. Büyük Kanyon bölgesinde yaşayan çok çeşitli hayvan türleri arasında sincap, çakal, kır kurdu, tilki, geyik, porsuk, doru vaşak, tavşan, gelengi ve kanguru faresi sayılabilir.
Kanyon diplerinde, büyüme döneminde bol su isteyen söğüt ve pamuk ağaçları gibi sucul bitkiler (hidrofitler) bulunur. Nem oranı düştükçe, avize ağacı, sabırotu ve çeşitli kaktüs türleri gibi kurakçıl bitkiler (kserofitler) görülür. Gene kanyon diplerinde, ırmak kenarlarında çabuk üreyen çalı ve ağaçların oluşturduğu tabansuyu bitkileri (freatofitler) yaşar.
Kanyonun Kuzey ve Güney yakalarında ise çok zengin bir bitki örtüsü bulunur. Güney yakasında büyük bir panderosa çamı ormanı yer alır. Yer yer fıstık çamlarına ve ardıç ağaçlarına rastlanır. Çalı bitkileri arasında çalı meşesi, dağ maunu ve artemisia sayılabilir. Kuzey yakasında ise nemli ve derin topraklarda görkemli panderosa çamı ormanları, beyaz göknar ile Douglas göknan ve tozağacı yetişir. Elverişsiz koşullarda bitki örtüsü çöl özelliklerine dönüşür.