- Slides: 35
İş Sözleşmesinde Tarafların Borçları
İş sözleşmesi karşılıklı borç doğuran bir sözleşmedir. 1) İşçinin Borçları 2) İşverenin Borçları
İşçinin Borçları 1) İş Görme (Çalışma) Borcu 2) Sadakat Borcu 3) Disiplin Borcu
1) İş Görme (Çalışma) Borcu a) İşin Bizzat Görülmesi BK. Md. 395: “Sözleşmeden veya durumun gereğinden aksi anlaşılmadıkça, işçi yüklendiği işi bizzat yapmakla yükümlüdür. • İşçi, iş görme borcunu bizzat kendisi çalışarak yapmalıdır. İşçi, işveren kabul etmedikçe veya aksi kararlaştırılmadıkça iş görme borcunu başkasına devredemez. Çalışırken yanına yardımcı da alamaz. • İşçinin ölümü halinde iş görme borcu mirasçılara geçmez. ve iş sözleşmesi son bulur. Oysa işverenin ölümü halinde iş sözleşmesi mirasçılara karşı hüküm ifade edeceğinden, işin ifasını isteme hakkı da mirasçılara geçer.
Örnek Kapıcılık Hizmetleri: Kapıcının bir başka yerde tam gün çalışması ve onun işini eşinin üstlenmesi ? ? ?
Kapıcılık hizmetleri ile ilgili olarak, öğretide, kapıcının başka bir yerde tam gün çalışması ve onun işini eşinin üstlenmesi durumunda işçinin işi yapma borcunun başkasına devredilmesinin söz konusu olduğu öne sürülmektedir. Yargıtayın bazı kararlarına konu olan olaylarda bu durumlarla karşılaşılmakta, ancak Yargıtay bunları eşlerden birinin diğerine "yardım amacıyla" yaptığı işler şeklinde nitelendirerek Borçlar Kanununun (m. 395) hükmü çerçevesine sokmamış bulunmaktadır.
b) İşin Özenle Yerine Getirilmesi: • İşçi çalışma borcunu yerine getirirken özenle çalışmalıdır. İşverene ait makineleri, araç ve gereçleri, tesisleri, taşıtları usulüne uygun olarak kullanmak ve kendisine teslim edilmiş malzemeye özen göstermekle yükümlüdür. • Borcun ifa edilmemesi, ya da kötü, eksik ifa edilmesi nedeniyle işverenin uğradığı zarar işçinin tazminat sorumluluğunu doğurur. • İşçi, kasten veya özensiz davranması yüzünden iş güvenliğini tehlikeye düşürürse ya da otuz günlük ücreti ile karşılaşamayacağı bir zarara yol açarsa, işverenin iş sözleşmesini derhal ve tazminatsız feshetme hakkı doğar.
c) Sözleşmede Belirtilen ve Kendisinden Beklenen İşin Yerine Getirilmesi: • İşçinin iş görme borcunun çerçevesi, kural olarak iş sözleşmesi ile belirlenir. • İşçinin buna uymaması, kendisine hatırlatıldığı halde işi yapmaması, tazminatsız ve derhal işten çıkartılmasına neden olabilir.
d) İş Görme Borcunun Sözleşmede Gösterilen Yer ve Zamanda Yerine Getirilmesi: • İş görme borcunun ifa yeri sözleşmede yer almıyorsa, işi sevk ve idare hakkına dayanarak bunu işveren belirler. • İşyerinin başka yere taşınması veya işverenin işçiyi kendine ait başka bir işyerine nakletmek istemesi halinde, (işçi bir külfete ve maddi kayba uğramıyorsa) bu durumun kabul edilmesi gerekir. • Sözleşmede açıkça belirtilmemişse, işçinin günlük çalışmasına başlama, bitirme ve ara dinlenmesi saatleri işverence belirlenir. (Bu belirleme, İş Kanunu’ndaki çalışma sürelerine ve fazla çalışmaya ilişkin hükümlere aykırı olamaz.
e) İş Görme Borcunun Geçici İş İlişkisi Kurulan İşverene Sunulması • İşçi iş görme borcunu 4857 sayılı İK md. 7 uyarınca ödünç verildiği işverene sunmak zorundadır. • Geçici iş ilişkisi kurulan işveren işçiye talimat verme hakkına sahip olup, işçiye sağlık ve güvenlik risklerine karşı gerekli eğitimi vermekle yükümlüdür. • Geçici iş ilişkisi altı ayı geçmemek üzere yazılı olarak yapılır, en fazla iki defa yenilenebilir. • İşverenin, ücreti ödeme yükümlülüğü devam eder. (Geçici işveren işçinin ödenmeyen ücretinden, işçiyi gözetme borcundan, sosyal sigorta primlerinden asıl işveren ile birlikte sorumludur. ) • İşçi, işyerine ve işe ilişkin kusuru ile sebep olduğu zarardan geçici iş ilişkisi kurulan işverene karşı sorumludur.
2) Sadakat Borcu • İşçi işverenin menfaatlerini korumak ve ona zarar verici davranışlardan kaçınmak zorundadır. - İşverenin güvenini kötüye kullanmama, hırsızlık yapmama, - İşverenin şöhret ve itibarını koruma, - İşyerine yabancı kişileri almama, - İşyerinin sırlarını açıklamama, - İşyerindeki bir kaybı, arızaları, eksikliği, hırsızlığı bildirme, - Diğer işçileri işverene karşı kışkırtmama, - Müşterileri başka yerlere göndermeme, - Sözleşme devam ederken başka bir işte çalışmama, - İşverene karşı rekabete girmeme. . . vb gibi borçlar sadakat yükümlülüğünden doğar.
• İşyerine ait parayı yapılan tebligata rağmen işverene ödemekten kaçınmak, • Askeri işyerinde içeriye yabancı alarak tesisin güvenliğini bozmak, düzenlediği makbuzda tahrifat yapmak, • İşi bırakıp gazete okumak, • Rüşvet ya da normali aşan hediye veya bahşiş almak, • Uyumak, • Bankada müşterinin hesabından virman yoluyla kendi hesabına para geçirip üç gün bu parayı kullanmak, • Kendi ürettiği aygıtları işyerinde üretilmiş aygıtlar olarak gösterip pazarlamak, • Raporlu iken başka bir işyerinde çalışmak, • Gerçeğe aykırı fatura kesmek, • Bankada çalıştığı halde banka ile iş ilişkisi bulunan kişi ile birlikte ticari iş yapmak… gibi hallerde sadakat borcuna aykırılık söz konusudur
İşverenle Rekabet Edilememesi • İş Kanunu uygulamasında da göz önüne alınacak Borçlar Kanunu düzenlemesine göre, işçi, hizmet ilişkisi devam ettiği sürece, sadakat borcuna aykırı olarak bir ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmette bulunamaz ve özellikle kendi işvereni ile rekabete girişemez. • İşçi, iş gördüğü sırada öğrendiği, özellikle üretim ve iş sırları gibi bilgileri, hizmet ilişkisinin devamı süresince kendi yararına kullanamaz veya başkalarına açıklayamaz. • İşverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde işçi, hizmet ilişkisinin sona ermesinden sonra da sır saklamakla yükümlüdür (m. 396/III, IV).
Disiplin Borcu • Başarılı ve verimli çalışma yapılabilmesi için işçi işyerinin kurallarına uymak zorundadır. - İşe zamanında gelip-gitmek, - Üçüncü kişilerden alınan şeyleri (özellikle para) derhal teslim etmek ve bunlar hakkında hesap vermek, - Düzenlemelere ve talimatlara uymak, - İçki, uyuşturucu vs. kullanmamak, - Uyum içinde çalışmak. . . Not: Özellikle işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili kurallar disiplin açısından büyük önem taşır.
Örnek Olay • Yaşar, bir muhasebe bürosunda çalışmaktadır. Hafta sonları da başka bir muhasebe firmasında çalışarak ek gelir elde etmektedir. Durumu öğrenen işveren iş sözleşmesini ihbar ve kıdem tazminatını ödemeden sona erdirmiştir.
Çözüm • İşçinin aynı faaliyeti gösteren rakip işyerinde çalışması rekabet etmeme borcuna aykırılık gösterir. Bu nedenle işçinin sözleşmesinin ihbar ve kıdem tazminatı ödenmeden işverence derhal fesih hakkı doğmuştur.
Örnek Olay • Bir bankada genel müdür olarak çalışan Şeref, bir başka bankada araştırma uzmanı unvanıyla işe girmek üzere anlaşmıştır. Ancak ayrıldığı bankada işe girerken yaptığı iş sözleşmesi “işyerinden ayrıldıktan sonra bir daha hiçbir bankada çalışmayacaktır” şeklinde bir yasaklayıcı koşul içermektedir. Şeref iş sözleşmesinin bu şartının geçersiz olduğunu ileri sürmektedir.
Çözüm • Rekabet yasağı işe girişte iş sözleşmesinin içinde bir şart olarak düzenlenebilir. Ancak bu yasağın, işçinin ekonomik geleceğini tehlikeye düşürecek nitelikte olmaması, hakkaniyete uygun bir yasak süresini içermesi gerekmektedir. Burada bu yasak tamamıyla ortadan kalkmayacak, hakkaniyete uygun bir süreyle sınırlandırılacaktır.
İşverenin Borçları a) Ücret ödeme borcu b) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tedbirlerini Alma Borcu c) İşe Uygun İşçi Çalıştırma Borcu d) İş Nedeniyle Zarar Gören İşçiye Ait Alet, Taşıt ve Hayvanları Tanzim Borcu e) Eşit Davranma Borcu f) İşçinin Buluşlarından Ötürü Ödeme Yapma Borcu
Ücret Ödeme Borcu İK. Md: 32 “Ücret, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır. ” (Ancak, iş karşılığı olmayan ve “sosyal ücret” olarak adlandırılan ödemeler de ücret kavramına dahildir. Çocuk parası, yakacak parası, yıllık ücretli izinler. . . vb. ) Ücretin Para İle Ödenmesi: - Nakit para (Yabancı para-TL-bankaca karşılığı garanti edilmiş çek) - İşçiye para yerine mal vererek ödeme yapılamaz. (sosyal nitelikteki ücret ödemelerinde nakit kullanılmayabilir)
Ücret Türleri • Temel Ücret (Asıl Ücret) (Kök Ücret) (Çıplak Ücret) (iş karşılığı nakden ödenir) • Zamana Göre Ücret: Ücretin yapılan işe göre değil, çalışma süresinin uzunluğuna göre hesaplanmasıdır. • Akort Ücret: İşlenen parça sayısı, büyüklük, uzunluk ve ağırlık gibi birimlere göre saptanır. (İşçiye yapabileceği kadar iş verilmelidir. )
Ücret Türleri • Yüzdeye Göre Ücret: Otel, lokanta ve eğlence yerleri ile benzeri hizmet sektörlerinde müşterilerden servis karşılığı alınan ücrettir. • Ücret Ekleri: çocuk zammı, aile yardımı, giyecek yardımı, prim, ikramiye, komisyonlar. . (Nakit veya ayni olarak ödenebilir) • Prim: İşçiye yaptığı işin karşılığında işveren tarafından ödüllendirmek amacıyla ödenen ek ücrettir. • İkramiye: Asıl ücrete ek olarak belirli dönemlerde ya da belirli günlerde ödenen ek ücrettir. • Komisyon: İşçiye yaptığı işin sonucuna göre ödenen bir akort ücret şeklidir.
• Giydirilmiş Ücret: Ana Ücret + Ücret Ekleri • Brüt Ücret: Ücretin vergi, sigorta gibi kanuni kesintiler yapılmamış miktarı. • Net Ücret: Kesintiler yapıldıktan sonra işçinin eline geçen miktar.
Ücretin Ödenme Şekli-Yeri ve Zamanı • Ücret mutlaka bir iş karşılığında ve nakit olarak ödenmelidir. • TL ve yabancı para ile ödenebilir. • Ücret kural olarak işyerinde ödenir. Aksini kararlaştırmak da mümkündür. (Yaygın uygulama: Banka hesabı veya banka kartları) • İşçiye ödenen ücretine dair bir hesap pusulası verilmelidir. • Ücret en geç ayda bir ödenir. (Ücret ödeme dönemi, sözleşmelerle bir haftaya kadar indirilebilir. ) • İşçi, çalıştığı sürenin karşılığı ücret miktarını “avans” olarak isteyebilir.
Ücrette Zamanaşımı • Ücrete ilişkin alacaklarda zamanaşımı süresi 5 yıldır. • Zamanaşımı süresi alacağın işçi tarafından istenebilir olduğu andan itibaren başlar. • Yapılan kısmi ödemeler zamanaşımını yeniden başlatır.
Ücretin Korunması • Ücretin asgari ücretten az olamaması • İşçinin rızası olmadan işveren alacağını, işçiye olan ücret ödeme borcundan mahsup edemez. • Ücretin ¼’ünden fazlası haczedilemez. • İşçi alacakları; ipotekli alacaklar ve devlet alacaklarından sonra iflasta ilk ödenecek alacaktır. • Disiplin cezası niteliğindeki ücret kesme cezası işçinin 2 günlük ücretinden fazla olamaz. • Ücret, ödeme gününden itibaren 20 gün içinde zorlayıcı bir neden dışında ödenmeyen işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. • Gününde ödenmeyen ücret alacakları için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır. • İşverenin ödeme aczine düşmesi durumunda son üç aylık ücret işsizlik sigortası fonundan karşılanır.
İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tedbirlerini Alma Borcu İşçi sağlığı ve güvenliği tedbirleri, işçinin kullanılan araç ve gereçlerden doğabilecek tehlikelerin giderildiği sağlıklı bir ortamda çalışmasını, iş kazaları ve meslek hastalıklarına karşı korunmasını amaçlar. İşverenler; - Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi için gerekli çalışmalar yapar. - İşyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar. - Çalışana görev verirken, çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır. - Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır. * İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu Oluşturma Zorunluluğu. (50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde…) * İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimini Verme Yükümlülüğü: * İş Kazasını Bildirme Yükümlülüğü: (Kazadan sonraki üç iş günü içinde yazı ile SGK’ya…)
İşe Uygun İşçi Çalıştırma Borcu Kanuni Sınırlamalar: - Ağır ve tehlikeli işlerde kadın ve çocuklar çalıştırılamaz. - (14 -18) yaşa grubundaki çocukların işe alınırken ve altı ayda bir doktor kontrolünden geçirilmesi gerekir. - Tehlikeli işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılmayacaklardır. Kanuni sınırlamalar olmasa bile işverenler, yaş, cinsiyet, kıdem, eğitim, yetenek, deneyim, mesleki-fiziksel-ruhsal sağlık gibi faktörleri dikkate almalıdırlar.
İş Nedeniyle Zarar Gören İşçiye Ait Alet, Taşıt ve Hayvanları Tanzim Borcu • İşveren, işçinin iş nedeniyle zarar gören aletlerini veya sakatlanan hayvanlarını tazmin etmek zorundadır. * Zarar işçinin tamamen kendi hatası, ihmali veya kusurundan kaynaklanmışsa işveren zararı tazmin etmek zorunda değildir.
Eşit Davranma Borcu • Aynı durumda olan işçiler arasında farklılık yaratılmamasıdır. • İş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din-mezhep-ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz. • Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. • İşveren, sendikalı-sendikasız işçi ayrımı yapamaz. (İş ilişkisinde veya sona ermesinde yukarıdaki fıkra hükümlerine aykırı davranıldığında işçi, dört aya kadar ücret tutarındaki tazminattan başka yoksun bırakıldığı haklarını da talep edebilir. )
Örnek olay • İşçi Yaşar ve Orhan işyerinde kavga etmişlerdir. İşveren işçi Yaşar’a 3 gün ücret kesme cezası vermiştir. Orhan’ın iş sözleşmesini ise haklı bir nedene dayanarak (kavga) tazminat ödemeksizin feshetmiştir. İşçi Orhan, ihbar ve kıdem tazminatı almak için dava açmıştır. İşçi Orhan talebinde haklı mıdır?
Çözüm • İşyerinde kavga, ihbar ve kıdem tazminatı ödenmeksizin işten çıkarma nedenidir. Ancak işverenin eşit davranma borcu gereği aynı durumda olan işçiler arasında eşit işlem yapması zorunludur. Olayda aynı statüde olan iki işçi için eşit işlem yapılmamıştır. İşveren kıdem ve ihbar tazminatı ödemek zorundadır.
Örnek olay • İşçi Ayşe işyerinde dosya tasnifi yapıp depolamaktadır. Aynı işyerinde Kemal de Ayşe ile aynı işi farklı bir departmanda yapmaktadır. İkisi de aynı iş yüküyle çalışmaktadırlar. İşçi Ayşe, daha az ücret ödendiği için işyerinden istifa etmiş ve yasal haklarını talep etmiştir. İşveren işçinin kendi isteğiyle işten ayrıldığı için yasal haklarının doğmadığını iddia etmiştir.
Çözüm • İşçi haklı bir neden olmaksızın iş sözleşmesini feshederse, yasal bir hak olan kıdem tazminatına hak kazanamaz. Ancak işçinin haklı nedenle iş sözleşmesini feshi durumunda bu tazminat ödenir. Cinsiyet ayrımcılığı yasağı sadece eşit durumda olan kişiler arasında değil, benzer işte çalışanlar arasında da eşit işlem yapılmasını zorunlu kılar. Burada ikisi de aynı nitelikteki işi yaptıklarından işveren eşit davranma yükümlülüğünü yerine getirmemektedir. Ayşe haklı nedenle iş sözleşmesini fesih hakkına sahiptir ve kıdem tazminatına hak kazanmıştır.
İşçinin Buluşlarından Ötürü Ödeme Yapma Borcu İşyerlerinin bazı bölümlerinde teknik işler ve araştırmalar yapılabilir. - Üretimi hızlandıran, Malzeme tasarrufu sağlayan, Ürün maliyetini düşüren, Ürün kalitesini arttıran, Yan ürünlerin daha iyi değerlendirilmesini sağlayan. . . bir buluş gerçekleştiren işçilere, işveren buluşun ekonomik ve ticari değerine uygun bir ödeme yapmakla yükümlüdür.