Yazı Sistemi | Mahir Akarsular
Quechua
İspanyolların Peru’yu fethinden beri Latin alfabesini kullanmaktadır. Ancak,
yazılı Quechua’dan Quechua konuşan insanlar tarafından çoğunlukla
yararlanılmaz, çünkü onlar okumamış bir çoğunluğu oluştururlar veya İspanyolca
onlar için daha kullanışlıdır, ve Quechua dilinde yazılmış basılı metin
eksikliği de önemli bir nedendir.
20. yüzyılda kadar, Quechua İspanyolca temelli yazım kuralı ile yazılmaktaydı. Örneğin: Inca, Huayna Cápac, Collasuyo, Mama Ocllo, Viracocha, Quipu, Tambo, Condor. Bu yazının imla ve yazım yapısı en çok İspanyolca konuşanlara yakındır ve doğal olarak İngilizce’ye geçen birçok sözcük bu yapıda geçmiştir.
1975’de, Juan Velasco’nın Peru hükümeti Quechua için yeni bir yazım kuralı benimsemiştir. Bu Academia Mayor de la Lengua Quechua tarafından tercih edilmiş bir yazı sistemiydi. Örneğin: Inka, Wayna Qapaq, Qollasuyu, Mama Oqllo, Wiraqocha, Khipu, Tampu, Kuntur.
Bu yazım kuralı: w harfini hu yerine, /w/ sesi için kullanır.
Damaksıl k ile küçük dil ünsüzü q sesini birbirinden ayırmaktadır, geleneksel sistemde ise ikisi de c veya qu olarak söylenmektedir.
Lehçelerdeki basit, çıkarma eğiliminde olan ve içine çekme gibi duraklamaları (“h” sesi ve “h” harfi; “h”, gibi ses çıkarma) gibi ayırt eder. (örneğin Cuzco)
İspanyolca’nın beş sesli harf sistemini kullanmaya devam eder.
1985’de, bu sistemin bir çeşidi Peru hükümeti tarafından benimsenmiştir; Quechua’nun üç sesli harf sistemini kullanmaktadırlar. Örneğin: Inka, Wayna Qapaq, Qullasuyu, Mama Uqllu, Wiraqucha, Khipu, Tampu, Kuntur.
Farklı yazım şekilleri Peru’da hâlâ yüksek derecede tartışmalı durumdadır. Geleneksel yazı sisteminin taraftarları yeni yazım şeklinin çok yabancı olduğunu düşünmektedirler ve Quechua’nun ilk olarak İspanyolca ile tanışmış kişiler tarafından öğreniminin zorlaştığını düşünmektedirler. Yeni sistemi tercih edenler ise Quechua ses bilimi ile daha çok uyuştuğunu düşünmektedirler ve çocuklara beş sesli harf sisteminin öğretilmesinin ileride İspanyolca okumayı zorlaştırdığını gösteren araştırmaları örnek göstermektedirler.
Yazarlar İspanyolca’dan alınan sözcüklere farklı yaklaşımlar gösterirler. Bazen modern yazım şeklinde kullanılırlar, bazen ise İspanyolca’da olduğu gibi kullanılır.
Örneğin, “Ben Romert’im”, Robertom kani veya Ruwirtum kani şekillerinde yazılabilir. (-m ismin bir parçası değildir, bir çeşit son ektir)