(Bu yazıdan birileri kendilerine ders çıkarmalıdır.)
Hzl: Bilâl N. ŞİMŞİR
Türkçesi : Şinasi Orel
ÖNSÖZ
Osmanlı Ermenileri üzerine yurt dışında çok yayın yapılmıştır. Bugün de yapılıyor. Dünya kitaplıklarını dolduran bu yayınlar, çoğunlukla tek yanlıdır. Bilimsellikten uzaktır; tarihsel gerçekleri çarpıtmaktadır. Bu bakımdan Osmanlı yönetimi altında Ermeni azınlığı tarihini belgesel ve objektif olarak ele alma gereği duyuldu.
Bu amaçla arşiv kaynaklarına inildi. İngiltere Dışişleri Bakanlığı arşivlerine de gidildi. İngiltere, geçen yüzyıl sonlarında yaratılmış olan «Ermeni Sorunu»na adamakıllı bulaşmış olan ülkelerden biriydi. Bu yüzden İngiliz resmi belgeleri ilginçtir. Bu kitap, İngiliz belgelerine dayanılarak yayımlanması tasarlanan bir dizinin ilk cildidir.
Osmanlı tarihi, altı yüzyılı aşar ve Osmanlı devleti, kurulduğu günden beri topraklarında bir Ermeni azınlığı barındırmıştır. Ama bu azınlık ancak geçen yüzyılın son çeyreğinde politika gündemine getirildi. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşından sonra, yabancı devletler Osmanlı Ermenilerine resmen el attılar. Ondan sonradır ki, Osmanlı ülkesinde ciddi Ermeni kıpırdanışları ve silahlı ayaklanmalar görüldü. O tarihlerden başlayıp İmparatorluğun çöküşüne kadar, yani yaklaşık yarım yüzyıl, Ermeni sorunu güncelliğini korumuş ve politika gündeminde kalmıştır. Altı yüzyıllık Osmanlı tarihinin asıl bu son elli yılı, Ermeni sorunu bakımından önemli ve hâlâ tartışmalıdır. Bu nedenle arşiv araştırmalarımız asıl bu dönem üzerinde yoğunlaştırıldı. Yalnız bu birinci ciltte, genel bir giriş niteliğinde olmak üzere, Islahat Fermanı dönemine (1856-1876) de yer verildi.
Islahat Fermanı, Kırım Savaşının son yıllarında hazırlandı. Bu savaşa son veren Paris Barış Antlaşmasının imzalanmasından bir ay kadar önce, 28 Şubat 1856 günü, Babıâli’de törenle okunup ilan edildi. Törende bütün bakanlar, yüksek görevliler, şeyhülislam, patrikler, hahambaşı ve çeşitli cemaatlerin ileri gelenleri de bulundular. Ferman okunduktan sonra,
Paris Antlaşmasını hazırlamakta olan devletlere de bildirildi ve 30 Mart 1856 günü imzalanan Paris Barış Antlaşması değerlendirildi. Antlaşmaya Osmanlı Hıristiyanlarıyla ilgili şu tumturaklı madde eklendi (Madde 9) :
«Tebaasının refah ve mutluluğunu başlıca iş bilen Padişah, ırk ve din ayrımı gözetmeksizin, tebaasının durumunu düzeltmek için bir ferman vermekle, İmparatorluktaki Hıristiyan halk konusunda da yüksek ve cömert düşüncelerini açıkladıkları gibi, bu yoldaki düşüncelerinin yeni bir delilini göstermiş olmak için bu fermanı, kendiliğinden, antlaşmayı hazırlayan devletlere göndermeyi uygun bulmuşlardır. Antlaşmayı imzalayan devletler, bu fermanın yüksek değerini kabul ederler. Bu fermanın Padişahın ne kendi tebaası ile olan ilişkilerine, ne de Osmanlı devletinin iç yönetimine antlaşmayı imzalayan devletlere teker teker ya da toplu olarak karışmak için bir hak ve yetki vermeyeceği doğaldır.»
Bu madde, hesapça, Rusya’nın ilerde Hıristiyan azınlıklar adına Osmanlı devletinin içişlerine karışmasını önlemek amacıyla antlaşmaya konmuştu. Mademki Padişah hiçbir ayrım gözetmeden tüm tebaasının refah ve mutluluğunu düşünüyordu ve mademki bir de ferman vermişti, öyleyse yabancı bir devletin Padişahın Hıristiyan tebaası adına Osmanlı içişlerine karışmasına gerek kalmayacaktı artık. Osmanlı devletinin toprak bütünlüğüne, bağımsızlığına ve egemenliğine saygı gösterileceği ve hiçbir devletin Osmanlı içişlerine karışmayacağı antlaşmada açıkça belirtilmişti. Görünüşe göre, Osmanlı devletinin içişlerine yabancıların karışması dönemi artık kapanacaktı. Osmanlı yöneticileri öyle umuyorlardı.
Ama İngiltere, Paris Antlaşmasının Osmanlı Hıristiyanlarına ilişkin hükmünü başka türlü yorumladı. İngiliz görüşüne göre, gerçi Padişah, tebaası arasında hiçbir ayrım gözetmeyeceğine, Müslüman olsun olmasın herkese eşit davranacağına söz vermişti. Ama acaba bu sözünü tutacak mıydı?
Hıristiyan Müslüman tebaa eşitliği getiren daha doğrusu bu eşitliği bir kez daha vurgulayan padişah fermanı acaba uygulanıyor muydu, ya da nasıl uygulanıyordu?
İngiltere bunları sorup soruşturmaya, öğrenmeye kendisini yetkili görüyordu. Osmanlı ülkesindeki İngiliz diplomatları, Osmanlı Hıristiyanlarına kanat germekle, bu yolda gerekli girişimlerde bulunmakla görevliydiler. Bunu, Osmanlı içişlerine karışmak için değil, sözde Babıâli’ye ve yerel Osmanlı makamlarına yardımcı olmak için yapıyorlardı ve yapacaklardı! İngiltere, Osmanlı Hıristiyanlar: üzerinde «koruyuculuk» rolünden vazgeçmek şöyle dursun, asıl bundan sonra bu görevi üstlenecekti. Paris Barış Antlaşması, Osmanlı Hıristiyanları üzerinde yabancı koruyuculuğuna son vermemişti. Tam tersine, bu koruyuculuğu genişletmişti. O zamana kadar yalnız Rusya’nın koruyuculuğu vardı. Ondan sonra ise Paris Antlaşmasını imzalayan bütün devletlerin koruyuculuk dönemi açılıyordu. Antlaşmayı, Rusya ve Osmanlı devletinden başka, İngiltere, Fransa, Avusturya ve Prusya da imzalamışlardı. Bunlar da artık Osmanlı Hıristiyanları konusunda yetkiliydiler. İngiltere bu görüşteydi. İngiltere Dışişleri Bakanı Lord J. Russel bu konuda şöyle yazıyordu :
«1774 Küçük Kaynarca Antlaşmasından 1856 Paris Antlaşmasına kadar, Babıâli’nin Rusya’ya karşı yükümlülükleri, Türkiye’nin iç yönetimini engelleye gelmişti. Art arda yapılan antlaşmalar ve sözleşmelerle, kimi silahlı saldırılarla kimi de sözümona koruma yoluyla, Türk imparatorluğunda yaşayan Hıristiyanlar, Osmanlı tebaası oldukları kadar Rus Çarının da tebaası durumuna getirilmişlerdi… Sivastopol kuşatması ve Paris Antlaşması hükümleri, Osmanlı Hıristiyanları üzerindeki Rusya’nın tekelci koruyuculuğunu daha geniş kapsamlı bir yükümlülüğe dönüştürmüştür (Belge No. 13). 1856 Paris Antlaşması, Babıâli’nin Hıristiyan tebaası üzerinde bir tek devletin koruyuculuğu yerine beş devletin ortak koruyuculuğunu (collective protoctorate) getirmeyi öngörmüştür.» (Belge No. 14) Kısacası, İngiliz Bakan, «80 yıldır yalnız Rusya Osmanlı Hıristiyanlarının koruyucusu rolündeydi. Şimdi biz de aynı role sıvanıyoruz» diyordu. Bu görüşle İngiltere, Islahat Fermanı döneminde (1856-1876) Osmanlı Hıristiyanları üzerine eğildi. Paris Antlaşmasında Osmanlı Ermenilerinin adı geçmiyordu. Genel olarak Osmanlı Hıristiyanları, Padişahın Hıristiyan tebaası anılmıştı. İngiltere bu antlaşmaya dayanarak, Ermeni, Rum vb. gibi ayrım yapmaksızın, Padişahın tüm Hıristiyan tebaasının durumlarını inceden inceye araştırmaya koyuldu. Osmanlı topraklarında görevli İngiliz konsoloslarına 20 – 25 soruyu içeren ayrıntılı genelgeler, yönergeler gönderildi. Şöyle sorular soruldu ve bunların araştırılıp yanıtlanması istendi: Konsolosluğun görev çevresinde genel durum neydi?
Hıristiyan ve Müslüman halkların karşılıklı durumları niceydi?
Bu kitleler çoğunlukla hangi işlerle uğraşıyorlardı, neyle geçiniyorlardı?
Hıristiyanlar mal mülk edinmede, iş tutmada güçlüklerle karşılaşıyorlar mıydı?
Özgürce ticaret yapabiliyorlar mıydı?
Bu açılardan Müslümanlarla aralarında eşitlik var mıydı?
Mahkemelerde Hıristiyanların tanıklığı geçerli miydi?
Son yıllarda Hıristiyanların durumları iyiye mi, kötüye mi gidiyordu?
Hıristiyanlar Osmanlı ordusunda askerlik yapmayı mı, bedel ödemeyi mi yeğliyorlardı?
Kilise yapabiliyorlar mıydı?
Yeni kilise yapımında engelle karşılaşıyorlar mıydı?
Ayinlerinde özgür müydüler?
Hıristiyanlara baskı yapılıyor muydu?
Yapılıyorsa bunu Osmanlı yetkilileri mi, bağnaz Müslüman halk mı, yoksa öteki mezheplerden olan Hıristiyanlar mı yapıyordu?
Hıristiyanlar yerel meclislerde temsil ediliyorlar mıydı?
Sorular, sorular birbirini izliyordu. Ayrıca Osmanlı Hıristiyanlarının durumlarını iyileştirmek için ne gibi önlemler alınabileceği soruluyor ve konsoloslardan öneriler isteniyordu.
Bu gibi soruşturmalardan, araştırmalardan alınan sonuçlar ilginçtir. İngiliz konsoloslarının raporları, Islahat Fermanı döneminde Osmanlı İmparatorluğunun Hıristiyan ve Müslüman halklarının karşılıklı durumlarına oldukça ışık tutuyordu. Birkaç örnek verelim. Kırk yıldan beri Türkiye’de görev yapan, ülkenin iç durumunu çok iyi tanıyan İzmir’deki İngiliz Konsolosu Charles Blunt, 28 Temmuz 1860 günlü raporunda şunları yazıyordu :
«Yetersiz yönetim sistemine ve âşâr vergisi toplanmasındaki yolsuzluklara karşın, vilayetin genel durumu günden güne iyiye gitmektedir. Ancak bu iyileşme genellikle Hıristiyanların yararına oluyor. Hıristiyanlar —tabirim hoş görülsün— Türklerin varını yoğunu satın alıyorlar.» (Belge No. 10/1) Konsolos Blunt’un belirttiğine göre, bu genel iyileşme Tanzimatla başlamıştı. 1839 Gülhane Hattı Hümayunu ile Osmanlı Hıristiyanları can ve mal güvenliğine kavuşmuşlar ve tarım alanına da el atmışlardı. O zamana kadar daha çok Türklerin elinde bulunan tarım kolu, giderek Hıristiyanların eline geçmeye başlamıştı. Ölüm oranlarının az olması yüzünden Hıristiyan nüfus artmaktaydı. Dışardan da Anadolu’ya Hıristiyan göçmenler doluşmaya başlamıştı. Buna karşılık Türk nüfusu gittikçe azalıyordu. Türk gençleri birbirini izleyen savaşlarda eriyordu. Türklerin elindeki çiftlikler, tarlalar verimden düşüyordu. Türk çiftçisi gittikçe geriliyordu. Türk gençleri askere gidiyorlardı. Padişahın Hıristiyan tebaası ise, askerlik hizmetinden bağışlanıyordu. Çocukları askere alman Türk ailelerin toprakları işletilemeden kalıyordu. Askerlik hizmeti çok uzun sürüyordu. 1839 yılında beş yıllık zorunlu askerlik görevi konmuştu. Savaş zamanında bu beş yıllık askerlik daha da uzayıp gidiyordu. Yıllar sonra terhis olup köyüne dönen Türk gençleri, bozulmuş çiftlikler, boş kalmış tarlalar, yoksullaşmış, borca gömülmüş bir aile buluyorlardı. Bu gençler, epeyce yaşlanmış da olduklarından, askere gitmeden önceki işlerinden soğuyorlardı. Yeniden işe sarılma coşkusunu ya da gücünü kendilerinde pek bulamıyorlardı artık. Kısacası, eski düzenlerini kuramıyorlardı. Babadan, dededen kalma toprakları, üçe beşe bakmadan, elden çıkarıyorlardı. İngiliz Konsolosu, «Elden çıkarılan Türk topraklarının alıcıları her zaman ya Ermenilerdir, ya da Rumlar» diyordu (Belge No. 10/1).
Konsolos Blunt sayılar da veriyordu : 1830-1860 yılları arasında İzmir’in Türk nüfusu 80 binden, 41 bine düşmüştü. Buna karşılık aynı 30 yıllık dönemde kentin Rum nüfusu 20 binden, 75 bine yükselmişti. İzmir’de ayrıca 6000 Ermeni yaşıyordu. Ege yöresinde Hıristiyan nüfusunun hızla çoğaldığı, Türk nüfusunun ise hızla azaldığı gözle de görülebiliyordu. İngiliz Konsolosu, «Hıristiyan Müslüman karışımı herhangi bir kasabaya ya da köye gidiniz. Türk mahallesinde in cin top atar, ıpıssız sokaklarda tek Türk çocuğu göremezsiniz; Hıristiyan mahallesinin sokakları ise cıvıl cıvıl çocuk doludur» diyordu.
Kıyı bölgeleri hızla Hıristiyanların eline geçmişti. Hıristiyanlar, yayılma bölgelerini içerlere doğru genişletiyorlardı. Ama Anadolu içleri yine Türktü. Buralarda topraklar Türklerin elinden henüz çıkmamıştı. Türk halkı Anadolu içlerinde yine tarımla uğraşıyordu. Buralarda Hıristiyanlar tarımı henüz ellerine geçirememişlerdi, ama zanaatları ve ticareti ellerinde tutuyorlardı. Müslümanlardan daha iyi yaşıyorlardı. Daha varlıklıydılar. Konsolos Blunt, «Şunu kesinkes söyleyebilirim ki,» diyordu,«Hıristiyanlar Türklerden çok daha iyi durumdadırlar.»
Yalnız Ege yöresinde değil, Anadolu’nun öteki bölgelerinde de durum az çok aynıydı: Anadolu’nun her köşesinde Osmanlı Hıristiyanları hem Türklerden daha iyi durumda idiler, hem de gittikçe zenginleşiyorlardı. Türkler ise günden güne yoksul düşüyorlardı. Trabzon’daki İngiliz Konsolosu Palgrave, 1868 yılında Londra’ya şunları rapor ediyordu :
«Bugünkü durumda (1868’de), muvazzaf olsun, ihtiyat olsun, bütün askerlik yükü yalnız ve yalnız Müslüman halkın omuzlarındadır. Gerçi Hıristiyanlar hâzineye küçük ve önemsiz bir bedel ödemektedirler. Ama bu, onların askere gitmemekle elde ettikleri avantajlara oranla bir hiçtir. Askerlik bedeli adamakıllı yüklü olsa bile, yine de Müslüman tebaanın zavallı omuzlarındaki muazzam yükün altında düştüğü yoksulluğu hiçbir zaman dengeleyemez.
Şurası iyice bilinmeli ki, Müslüman nüfusun Hıristiyanlara oranla hızla azalmasının, buna karşılık Hıristiyan nüfusun gittikçe artmasının gerçek nedeni budur… İmparatorluğun üretici olmayan tüm unsurlarını Müslümanlar oluşturuyorlar. Bu, apaçık bir adaletsizliktir…» (Belge No. 23/1)
Konsolos Palgrave raporunu şöyle sürdürüyor :
«Müslüman halk, sorumsuz merkezi İstanbul Hükümetinde kesinkes temsil edilmiyor. Padişahın Müslüman tebaasının başkentte derdini anlatabileceği hiç kimsesi yoktur. Buna karşılık Hıristiyanlar, İmparatorluğun her tarafına yayılmış bütün yabancı konsolosluklara, ajanslıklara, kimi de İstanbul’daki elçiliklere başvurup haklarını arayabiliyorlar. Hıristiyanların dertleri can kulağıyla dinleniyor. Üstelik hiçbir şikâyetleri olmadığı zaman da onlar adına haydi şikâyetler uyduruluyor.
Bunun kahredici sonucu olarak da bütün mali baskılarla yerel ve kişisel baskılar Müslümanlara yapılıyor, Hıristiyanlar a değil. Çünkü Müslümanın feryadına kulak asan yok. Hıristiyanın ise bin tane sözcüsü ve avukatı var.
Müslüman bir suç mu işlemiş?
Hemen ve sert biçimde cezaya çarptırılır. Aynı suçu işleyen Hıristiyan ise şöyle böyle cezalandırılır ya da büsbütün bağışlanır. Çünkü işin içinde bir Hıristiyan olunca yabancı konsoloslar ve temsilciler ona kanat gererler ve adaletin eli kolu bağlanır» (Belge No. 23/1)
İngiltere’nin Trabzon Konsolosu Palgrave, bunları 1868 yılında yazıyordu. Daha önce Anadolu içlerinde uzun incelemeler yapmıştı. Bu anlattıkları yalnız Trabzon yöresinde ya da kıyılarda böyle değildi. Anadolu içlerinde de durumun aynı olduğunu belirtiyordu. Anadolu’nun her tarafında Müslüman eziliyor, Hıristiyan ise korunup kayrılıyordu. Konsolos, bu göze batıcı eşitsizliği örneklerle de gösteriyor, şöyle diyordu : «Anadolu’nun ta göbeğinde, Müslüman bağnazlığının merkezleri sayılan yerlerde de Hıristiyanlar, debdebeli evleri, şık giysileri, takıp takıştırdıkları gösterişli süsleri ve mücevherleri ile servet ve refah düzeylerini apaçık sergiliyorlar. Onların bu durumu, uzaklarda çok konuşulan sözde baskı iddialarıyla hiç bağdaşmıyor. Müslüman halk bakımından ise durum, acıklı biçimde bunun tam tersidir.» (Belge No. 23/1)
İngiliz Konsolosu raporunun sonunda şunları vurguluyordu: «Türkiye’deki Hıristiyanların Müslümanlara kıyasla refah içinde olmalarını, onların daha enerjik, daha çalışkan ve daha erdemli olmalarına yormak yanlıştır. Gerçek şu ki, çalışkanlık, doğruluk, namusluluk ve dürüst iş çıkarma bakımından Müslümanlar, şaşmaz biçimde, Rum ve Ermeni hemşehrilerinden kesinlikle bir gömlek üstündürler. Ama ne var ki, Müslümanlar muazzam bir yükün altında sistematik olarak ezilmişlerdir ve ezilmektedirler. Hıristiyanlar ise, Osmanlı İmparatorluğundaki ayrıcalıklı durumlarını sürdürerek son yüzyıldan beri sürekli olarak zenginleşmişlerdir. Zenginleşmeleri de çok su götürür spekülasyonlarla, apaçık hilelerle ya da tefecilikle olmuştur…» (Belge No. 23/1)
Bu sözlerin altları çizilse yeridir. Çünkü İngiliz, kimi Ermenilerin kof övünmelerine parmak basmıştır. Bugün bile öyle bağnaz Ermeni yazarları çıkıyor ki, bunlar, «Ermeniler Türklerden daha varlıklıydı, çünkü daha, yetenekliydiler, daha çalışkandılar» diyebiliyorlar. Bunu da Türkleri küçük düşürmek amacıyla yapıyorlar. «.Türk, yeteneksizdir, miskindir» demeye getiriyorlar. Oysa Anadolu Türkünün yoksulluk, Osmanlı Ermenisinin zenginlik nedenlerini İngiliz konsolosu ne güzel özetlemiştir.
«Tek omza yüklenmektir bu», diyordu İngiliz Konsolosu. «Osmanlı devleti, kendi ağır yükünün tümünü yalnız Müslümanın omzuna yüklemiştir. Bu yük, Müslüman ve Hıristiyan tebaanın omuzlarına eşitçe bölüştürülmeli. Yoksa bu İmparartorluk sittin sene belini doğrultamaz» diye ekliyordu. Sonra sözünü şöyle düğümlüyordu :
«Bugün görülen odur ki, Osmanlı Hükümeti, Hıristiyan tebaa yararına Müslüman tebaasını ezmek gibi ağır bir suçlama altındadır. Ben, bu suçlamayı üzülerek doğrulamak durumundayım.» (Belge No. 23/1)
Evet, kısaca, durum buydu. Osmanlı Hıristiyanları, genellikle Türklerden çok daha iyi durumdaydılar. Bir değil, beş büyük devletin koruyucu kanadı altındaydılar. Askere gitmiyorlardı. Ayrıcalıklı durumlarından yararlanarak ticareti, küçük zanaatları zaten ele geçirmişlerdi. Tanzimat döneminden başlayarak tarımı da ele geçiriyorlardı. Anadolu’da Hıristiyan nüfus günden güne artıyordu. Dışardan da Anadolu’ya Hıristiyan göçmenler akın ediyordu. Türklerin tarlasını, bozulan çiftliğini, bütün varını yoğunu satın alıyorlardı. Osmanlı Ermenisi köyde ağa, kasabada eşraf, kentte zengin işadamı olmuştu. Başkentte sırmalı paşa oluyordu. Türk köylüsünün korkulu rüyası o mültezimlerin çoğu Ermeniydi, Rumdu. Durmadan yakınansa, yine Padişahın Hıristiyan tebaasıydı. Herkes onlara kulak veriyordu. Antlaşmalar onlar içindi. Yabancı konsoloslar, hatta elçiler onlara arka çıkıyordu. Osmanlı Hıristiyanlarının yakınmaları Avrupa basınına kat kat abartılarak yansıtılıyordu… ve uzaktan davulun sesi bir başka türlü duyuluyordu.
Padişahın Türk Müslüman tebaasına gelince, onun hiç sesi sedası çıkmıyordu. Osmanlının gözünde o, «kaba Türk» idi. Soylu Osmanlı, ondan apayrı sayıyordu kendisini. O «kaba Türk» idi İmparatorluğun tüm yükünü omuzlayan. Küreyi omuzlayan Atlas gibi. Askerlikse askerlik, gazilikse gazilik, şehitlikse şehitlik ve vergiyse vergi. Hepsini o yükleniyordu. Ama kan kusup kızılcık şerbeti içtim diyordu. Kol kırılır, yen içinde kalır, diyordu. Onun için derdini dışa sergilemek ayıptı. Hükümeti yabancıya jurnal etmek yurtseverliğe, dindarlığa sığmazdı. Derdini anlatsa anlatsa yine Osmanlıya anlatabilirdi belki. Ama sesine kulak asan olur muydu ki?
Osmanlı yöneticisinin kendi derdi başından aşkındı. Rum, Ermeni yakınmaları, yabancı konsolosların karşısına gelip dikilmeleri yetmezmiş gibi, bir de kaba Türkü mü dinleyecekti Osmanlı yöneticisi?
Yöneticiler, yerlerinden olmak kaygısıyla, Hıristiyanın bir dediğini iki etmemek için çırpınıyorlardı. Kaba Türke gelince, vur abalıya!..
Kaba Türkün tarihi henüz yazılmamıştır. Adına ister kaba Türk, ister yoksul Türk densin, isterse Türk halkı. Yazılsın onun da tarihi. Karşılaştırılsın Osmanlı Ermenisiyle. Kimmiş ezilen, kayrılan o zaman görülür. İngiliz belgelerinde bu konuda epeyce aydınlatıcı bilgi vardır. Onlardan anlaşılıyor ki, Osmanlı Ermenisi, ezilmek şöyle dursun, korunmuş, kayrılmıştır. Hatta Türk komşusunu sömürmüştür Ermeniler yalnız esnaf, yalnız tüccar değildi. Aynı zamanda mültezimdi. Ermeni mültezimi Türk köylüsüne aman vermiyordu. Köylüden toplanan âşâr vergisinin yarısı Osmanlı hâzinesine giriyorsa, yarısı da Ermeni ve Rum mülteziminin kesesine giriyordu.
Gerçi Ermeni köylüsünün de derdi yok değildi. Kilise örgütü, Ermeni köylüsünü soyuyordu. Ermeni ağası, Ermeni mültezimi kendi soydaşını da eziyordu. Osmanlının sözümona baskısı en sonda geliyordu. Ermeni köylüsü de dertsiz değildi, ama onun sıkıntısı, Türk köylüsünün yanında devede kulak kalıyordu. Bununla birlikte, bütün yabancı konsoloslar, Ermenilerin ne gibi dertleri bulunduğunu araştırıyorlardı. Konsolosların hizmetinde birçok Ermeni çalışıyordu. Onların da yardımıyla neredeyse her Ermeninin kişisel sorunlarına kadar iniliyor ve bunlar abartılarak rapor ediliyordu. Kimi konsoloslar habbeyi kubbe, pireyi deve yapıyorlardı.
Bir örnek: 1875 yılında Erzurum’da Zohrab adında bir İngiliz konsolosu vardı. Ermeni kökenliydi. 22 Temmuz 1875 günlü raporunda bir kız kaçırma olayı anlatıyordu. Erzurum’a elli mil uzaklıktaki Hınıs’a bağlı, 20 hane Ermeninin ve 60 hane Müslümanın yaşadığı Khurt köyünde, bir Ermeni kızı, pınardan su almak için evden çıkmış ve bir komşu Müslüman delikanlısıyla kaçmıştı (Konsolos, kaçırılmıştır diyor). Sonra kız bulunmuş. Erzurum’a getirilmiş. Birkaç gün bir ailenin yanma bırakılmış. Düşünmesine fırsat verilmiş. Ondan sonra Erzurum vilayet meclisinin önüne çıkarılmış. Kız, içinde Ermeni üyeler de bulunan vilayet meclisi önünde, Müslüman olmak ve komşu Müslüman delikanlıyla evlenmek istediğini bildirmişti. Resmi makamlarca artık yapılacak bir işlem kalmamıştı. Konsolos Zohrab, bunları anlattıktan sonra, akıl almaz bir genellemeyle, Osmanlı yönetimine ver yansın ediyordu: «Islahat Fermanı kâğıt üzerinde kalıyor, uygulanmıyor. Hıristiyan çocuklar ailelerinden çalınıyor ve zorla Müslüman yapılıyor. Osmanlı İmparatorluğunda artık Hıristiyanların güvenliği kalmadı; Avrupalılar da tehlikede» diyordu. Oysa o tarihlerde Hıristiyan misyonerler Anadolu’da da kol geziyorlar, insanlara din değiştirtmek için uğramadık köy, çalmadık kapı bırakmıyorlardı.
1868 yılında İngiltere’nin Erzurum konsolosu bulunan Taylor, o yöredeki Ermeni azınlığı konusunda ilginç bilgiler toplamıştı. Küçük bir azınlık olmalarına karşın Ermeniler, Erzurum bölgesinde hemen hemen bütün ticareti ve tarımı ellerine geçirmişlerdi. Kasabalarda alışveriş işleriyle sermayenin dörtte üçü Ermeni azınlığının elindeydi. Yine de Ermeniler haksızlıktan yakmıyorlar ve Rusya’ya eğilim gösteriyorlardı. Konsolos Taylor şöyle yazıyordu
«Bu yörenin her köşesinde Ermeniler, Türk hükümetinden acı acı yakınıyorlar. Aynı zamanda hiç sakınmadan Rusya’yı övüp göklere çıkarıyorlar… Daha önce de belirtildiği gibi, Ermenilerin hu tutumu kiliselerinin düşmanlık öğretilerinden ileri geliyor. Erzurum vilayetinde yaşayanlar, özellikle sınır boylarındakiler, Diyarbakır ve Harput Ermenilerinden daha çok bu duyguları paylaşıyorlar. Erzurum’da varlıklı Ermeniler arasında, böyle duygulan az çok içten paylaşmayan bir tek kişi bulunduğunu sanmıyorum. Çünkü Türk tebaası oldukları halde bu Ermeniler Rus pasaportu almışlardır. Elden geldiğince gizliden gizliye yürütülen Rus pasaportu ticareti bu yörede pek yaygındır. Benim görev çevremde bu sözde ‘Rusların’ bulunmadığı bir tek kasaba yoktur.» (Belge No. 25/1)
Boşuna dememiş atalarımız: «Hacı sandığımızın haçı koltuğundan çıktı.» Padişahın «sadık tebaası» sanılan Osmanlı Ermenisi meğer cebinde Rus pasaportu taşıyormuş! Elaltından yürütülen Rus pasaportu ticareti Doğu Anadolu’da almış yürümüş. Dışı Osmanlı, içi Rus, bir yığın insan türemiş ve bu «Ruslar» her kasabamıza sızmış.
Konsolos Taylor’un anlattığına göre, Erzurum’daki Rus konsolosu Ermenilerin çarpık duygularını sürekli körüklüyormuş. Yerel Osmanlı makamlarıyla ilişkilerinde bu Rus konsolosun çalımından geçilmiyormuş. Bu Rus ajanı, iddialı gösterişleriyle cahil Ermenileri öyle etkilemiş, öyle inandırmış ki, varsa yoksa Rusya imiş. Ermenilere olsa olsa Rusya arka çıkabilirmiş. Bu düşünceye kendini kaptıran paralı Ermeniler, üçe beşe bakmadan, birer Rus pasaportu ediniyorlarmış. Ceplerine Rus pasaportu koyunca, artık kendilerini Rus kanadı altında ve güvencede sanıyorlarmış. İngiliz Konsolosu şöyle diyor :
«Bu gibi düşünceleri körüklemek, aynı zamanda varolan sıkıntıları abartmak ve hayali yakınmalar uydurmak, Rus Hükümetinin ve dolayısıyla Rus ajanlarının izlediği bir politikadır. Özellikle Rusya’ya komşu Doğu ülkelerinde, hoşnutsuzlukları canlı tutmak Rusya’nın izlediği politikaya uygun düşmektedir.» (Belge No. 25/1)
İngiliz Konsolosu bu satırları 1869 yılında Erzurum’dan yazıyordu, Anadolu’nun doğu ucunda Ermeni hoşnutsuzluğu sürekli canlı tutulmak isteniyordu. Aradan beş altı yıl geçti geçmedi, derken Osmanlı İmparatorluğunun bambaşka bir yöresi, Rumeli kanadı karıştı. 1875’te Bosna Hersek, arkasından Bulgar ayaklanmaları patlak verdi. Ayaklanan Balkan Hıristiyanlan Avrupa’da büyük sempati topladılar. Avrupa basınının zembereği boşandı. Osmanlı yönetimi yerin dibine batırılıyordu. Ayaklanan Balkan Hıristiyanları göklere çıkarılıyordu. «Zavallı» Osmanlı Hıristiyanları adına Avrupa ve Rusya çalkalanıyordu. Bu hava içinde Osmanlı Ermenilerinin hoşnutsuzlukları da körükleniyordu. Eylül I876’da İstanbul’daki İngiliz Büyükelçisi Sör H. Elliot, «Ermeniler arasında bir hoşnutsuzluk hareketi var» diyordu. Bu hoşnutsuzluğun giderek önem kazanabileceğine değiniyordu. «Bu harekete Rus ajanlarının entrikalarının neden olduğunu» ekliyordu (Ek Belge No. 1).
Anlaşılan Ermeniler, Balkan Hıristiyanlarına özendirilmek isteniyordu. Özenmeye başlamışlardı bile. Bulgarlar ve Bosna Hersekliler için Avrupa harekete geçmişti. 1876 sonunda İstanbul’da önemli bir konferans toplanacaktı. «Tersane Konferansı» diye tarihe geçecek bu konferansta, belki Balkan Hıristiyanlarına bağımsızlık ya da özerklik verilecekti. Ermeniler ise unutuluyorlardı. Ayaklanmadıkları için mi?
Ermenilerin kafası kurcalanmaya başlamıştı.
İstanbul Ermeni Patriği Nerses, dayanamadı. Tersane Konferansı arifesinde İngiliz Büyükelçisine çıktı. «Cemaatim pek heyecanlıdır» dedi. Ve şunları ekledi :
«Avrupa devletlerinin sempatisini kazanmak için ayaklanma çıkarmak gerekiyorsa (Ermeniler arasında da) böyle bir hareket yaratmak hiç de güç olmayacaktır.» (Ek belge No. 2)
«Rumeli’nin bozgunu, Anadolu’nun salgını, İstanbul’un yangını» demiş atalarımız. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı, Rumeli’nin görülmemiş bir bozgunu oldu. Bu bozgun, Osmanlıların gelmiş geçmiş bütün felâketlerini bastırdı. Ulusal bir felâket haline geldi. Rus panislavistleri Balkanlarda Bulgarlara bir yurt açabilmek için oralardaki Türk halk kitlelerini söküp atmayı önceden planlamışlardı. Bunun sonucu savaş, halk kitlelerine indirilmişti ve yedi ay içinde 400.000 Türk kılıçtan geçirilmişti. Kılıç artığı 1 milyon kadar Rumeli Türkü de perperişan Trakya’ya, İstanbul’a ve Batı Anadolu’ya sığınmıştı (Bunun ayrıntılı belgeleri Rumeli’nden Türk Göçleri adlı iki ciltlik kitabımızda bulunacaktır). Doğu Anadolu’nun Rus işgaline düşmesi de o yörenin Türk-Müslüman halkı için pek acıklı olmuştu.
Osmanlı Ermenileri için ise 1877-78 Osmanlı Rus Savaşı bir felâket değil, fırsat oldu. Anadolu’nun kimi uzak yerlerinde Ermeni çeteleri, eli silah tutan Türklerin cepheye gitmiş olmalarını fırsat bilip komşu Türk-Müslüman köylerine saldırdılar. Örneğin Maraş’ın Zeytun yöresinde, Babek adındaki bir eşkıyanın 200 kişilik Ermeni çetesi, komşu Türk köylerini ve Yörük oymaklarını vurup yağma etti. Epeyce insanın canına kıydı (Belge No. 206/1).
Rusların Doğu Anadolu’ya girişleriyle o bölgenin Ermeni tüccarına ve esnafına gün doğdu. Erzurum’daki İngiliz Konsolosu Trotter’in anlattıklarına göre, Doğu Anadolu Ermenileri Rus işgali sırasında pek kârlı iş yapmışlar, hele alkollü içki satışından bol para kazanmışlardı. Rus işgali sırasında Ermeni ticaretinin nasıl canlandığı gözle görülebiliyordu. Trabzon-Erzurum yolu boyunca Ermeni dükkânları kapılarını açmış, arı kovanı gibi çalışıyorlardı. Yük taşıma ücretleri iki katına çıkmıştı. Her yerdeki eski ve bakımsız Ermeni evleri onarılmış, Ermeni sokakları şenlenmişti. Ermeniler, kimi Rusları evlerinde barındırıyorlardı. İşleri yolundaydı. Rus işgalinde acıklı bir yoksulluk içinde inleyen Türk komşularına nispet yaparcasına kazançlarını gösterişle sergiliyorlardı (Belge No. 116).
Doğu Anadolu Ermenileri işgalci Ruslarla iş yapmakla kalmadılar. Rus işgal kuvvetlerinin hizmetine de girdiler. İşgalci Rusların arasında Ermeni asıllı subaylar da vardı. Kars’ta Korgeneral Lazareff, Erzurum’da Binbaşı Kamsaragan gibi. Bunlar, kimi yerli Ermenileri Ruslarla işbirliğine çektiler. Binbaşı Kamsaragan daha önce Erzurum’da Rus konsolosu olarak bulunmuştu. Rus işgalinde Erzurum polis şefi oldu. Kendisi gibi bir Ermeni olan yardımcısı Teğmen Nikolosoff ile birlikte, birçok Ermeniyi Rus polis hizmetine aldı. Ellerine biraz yetki ve silah verilen bu işbirlikçi Erzurum Ermenileri ilk iş olarak, Müslüman komşularına eziyet ettiler. Rustan fazla Rus kesildiler. İngiltere’nin Erzurum Konsolosu Trotter
«Hiç kuşku yok ki, Rus işgali sırasında yerel polis örgütüne alınan birçok Ermeni, fırsattan yararlanarak Müslümanlara eziyet etmişlerdir. Rus viskorısolos vekili de bunu doğruladı» diyordu (Belge No. 116).
Bölgedeki Ermeni Müslüman gerginliğinin kökünde işte bu yatar. Ruslar Doğu Anadolu’yu işgal edince yerli Ermenilerden bir bölümüyle işbirliği yapmışlardı. Ellerine silah verilen bu işbirlikçi Ermeniler, silahlarını ilk önce Müslüman komşularına çevirmişlerdir. Böylece bölgede Ermeni Müslüman sürtüşmesi tohumlan atılmıştır. Bu hava, Ayastafanos Antlaşmasına Ermenilerle ilgili özel bir madde konması için gerekçe, ya da bahane olmuştur. Ermeni adı, böylece ilk kez bir uluslararası antlaşmaya girmiştir. Ayastafanos Antlaşması İngiltere’yi harekete geçirecek, bu kez Berlin Antlaşmasına Ermenilerle ilgili bir madde eklenecektir. Ondan sonra yeni yeni gelişmeler birbirini izleyecektir…
1877-78 Osmanlı-Rus Savaşıyla birlikte İstanbul’daki Ermeni aydınlarıyla kilisesi, kökten tutum değiştirmişlerdir. Savaşın ilk döneminde İstanbul Ermenileri Padişaha bağlı görünüyorlardı. İstanbul Ermeni Patriği Nerses, birkaç kez, Padişaha bağlı bir Osmanlı yurtseveri olduğunu açıklamıştı. Hatta Osmanlı Ermenileri, gönüllü asker yazılmayı bile düşündüler. Padişahın bir çağrısına uyarak, Ermeni meclisi 7 Aralık 1877 günü Patrik Nerses’in başkanlığında toplandı ve Ermenilerin gönüllü asker yazılarak Osmanlı yurdunu savunmaya katılmalarına oybirliğiyle karar verdi (Belge No. 51). Ama savaşın gelişmesiyle birlikte bu kararından döndü. Osman Paşanın Plevne’de teslim olduğu duyulunca, Ermeni meclisi yeniden toplandı ve yüz seksen derecelik bir dönüş yaparak, gönüllü asker verme kararını değiştirdi (Belge No. 56).
Ruslar Balkan Sıradağlarını aşıp Trakya’ya doğru yürümeye başlayınca, Ermeni kilisesiyle aydınları Osmanlı devletine büsbütün sırt çevirdiler. Ellerini Rusya’ya uzattılar. Osmanlı Türk egemenliğinin artık sonu geldi, gelecek, sandılar. Ermeni kilisesiyle aydınlarının tarihsel bir yanılgısıydı bu. Osmanlı devleti, her şeye karşın, daha elli yıl yaşayacaktı. Ermeni önderleri yalnız bu bakımdan yanılmadılar. Daha ilerisini de hiç düşünemediler. Osmanlı devleti tarihe karıştıktan sonra da Anadolu’da bağımsız ve egemen bir Türk devleti olacaktı. Geçmişte olduğu gibi ilerde de Türklerle Ermeniler, aynı devlet içinde, bir arada yaşayabilirler, diyebilen ileri görüşlü bir Ermeni önderi çıkmadı.
Tersine, Patrik Nerses ile Ermeni meclisi, pek dar görüşlü bir tutum içine girdiler. İşgalci Ruslarla gizli ilişkiler kurdular. Rus orduları Edirne’ye girince, Patrik Nerses, üç kişilik bir Ermeni heyetini Rus orduları Başkomutanı Grandük Nicholas ile görüşmekle görevlendirdi. Ocak 1878’de, kılıç artığı on binlerce Rumeli Türk göçmeni, kar, buz, balçık, çamur içinde, bata çıka, düşe kalka, Trakya’da yol almaya, canlarını İstanbul’a, Anadolu’ya atmaya çalışıyorlardı. Bozguna uğramış Rumeli boşalıyor, perişan Türk kitleleri Avrupa’dan ön Asya’ya dönüyorlardı. Tam o günlerde, sırtlarında sırmalı Osmanlı üniforması taşıyan Stefan Aslanyan Paşa ile Ohannes Nurian Efendi Edirne’ye gittiler. Orada Kevork Rusçukluyan ile buluşarak, Ermeni Patrikliğinin ve Ermeni meclisinin delegeleri olarak, Grandük Nicholas’ın huzuruna çıktılar. Osmanlı Ermenilerinin Rus Çarına bağlılığını bildirdiler ve Ruslardan lütuf dilediler. Grandük ile Rusya’nın İstanbul eski Büyükelçisi panislavist General İgnatieff kendilerine söz verdiler : Hazırlanmakta olan barış antlaşmasına Osmanlı Ermenileriyle ilgili özel bir madde konacaktı. Gerçekten, 3 Mart 1878 günü General İgnetieff’in Osmanlı Dışişleri Bakanı Saffet Paşaya dikte ettiği Ayastafanos (Yeşilköy) Antlaşmasına Ermenilerle ilgili şu madde eklendi :
«Madde 16 — Ermenistan’da (Doğu Anadolu’da) Rus işgalinde bulunan ve Türkiye’ye geri verilecek olan toprakların Rus askerince boşaltılması, oralarda, iki devletin (Türkiye ile Rusya’nın) iyi ilişkilerine zararlı karışıklıklara yol açabileceğinden, Babıâli, Ermenilerin yaşadığı vilayetlerde yerel durumun gerektirdiği iyileştirmeleri ve reformları zaman yitirmeden gerçekleştirmeyi ve Kürtler ile Çerkezlere karşı Ermenilerin güvenliğini sağlamayı üzerine alır.»
Bu madde ile, Ermeni adı ilk kez bir antlaşmaya girmiş oldu. Ermeniler, uluslararası politika gündemine getiriliyorlardı artık. Osmanlı Ermenileri tarihinde bu, bir dönüm noktasıydı.
İstanbul Ermenileri, hele Rus yanlısı Ermeniler, pek sevindiler. Ama bir şeyi unutuyorlardı: Bu antlaşmayı Osmanlı devletine dikte eden panislavist General İgnetieff, Slav çıkarlarından başka bir şey düşünmüyordu. Gerçi, Rusya ilerde diline dolayacaktı. Ama bunu Ermenileri düşündüğü için yapmayacaktı.
Ayastafanos Antlaşması, İngiltere’yi telaşlandırdı, kamçıladı. Rus-İngiliz rekabeti yeniden kızıştı. Antlaşma, Kars, Ardahan ve Batum’un Rusya’ya katılmasını öngörüyordu. Bu, İngiltere’nin «hayati çıkarlarına» ters düşüyordu. Rusların daha Kars ve Erzurum’a girdikleri günlerde, İstanbul’daki İngiliz Büyükelçisi Sör Henry Layard, Londra’nın dikkatini bu yöne çekti. Rusya’nın Kars, Ardahan ve Batum’u topraklarına katmasının, İngiltere’nin «hayati çıkarlarına» şu bakımlardan ters düştüğünü uzun uzun anlattı :
1-Orta Asya ve Hindistan Müslümanlarının gözünde Rusya, gittikçe genişleyen ve önüne durulmaz bir devlet olarak büyük nüfuz kazanacaktı ve Büyük Britanya İmparatorluğunun Asya’daki nüfuzunu sarsabilecekti.
2-Rusya bundan böyle Anadolu ve İran içlerine doğru kolaylıkla yayılabilecekti.
3-Bu yayılma İngiltere’nin Hindistan’a giden en kestirme yolunu kapatacaktı. İngiltere, bir gün herhangi bir nedenle Süveyş Kanalınının kendisine kapatılabileceğini düşünerek Hindistan’a giden bir ikinci yolu açık tutmak zorundaydı. Bu yol Doğu Anadolu’dan geçiyordu ve en kısa yoldu.
4-Rus yayılması İngiliz ticaretini baltalayacaktı.
Bütün bu nedenlerle İngiltere, Doğu Anadolu topraklarının Rusya’nın eline geçmesini engellemeye çalışmalıydı (Belge No. 50).
İngiltere, Ayastafanos Antlaşmasını değiştirtmek ve İngiliz çıkarlarıyla bağdaştırmak amacıyla, vakit yitirmeden Rusya ile gizli görüşmelere girdi. Bu görüşmeler sonunda 30 Mayıs 1878 günü gizli bir Rus-İngiliz antlaşması imzalandı. Rusya, Ayastafanos Antlaşmasının Balkanlarla ilgili hükümlerinde değişiklik yapmaya razı oldu. Ama Doğu Anadolu’ya ilişkin hükümlerini değiştirmeye yanaşmadı. Yani Kars, Ardahan ve Batum’dan vazgeçmek niyetinde değildi. Doğu Anadolu, Asya’da İngiliz-Rus çatışmasının düğüm noktalarından biri durumuna geldi.
İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Salisbury’e göre, Rusya’ nra Kars, Ardahan ve Batum’u alması, geri kalan Doğu Anadolu halk kitleleri üzerinde öyle derin etkiler yaratacaktı ki, sonunda bu kitleler Rusya’nın kucağına düşebileceklerdi. Bunun sonucunda Osmanlı İmparatorluğunun Doğu Anadolu toprakları bir kez daha parçalanıp Rusya tarafından yutulabilecekti. «Majesteleri Hükümeti, Büyük Britanya’nın Doğudaki çıkarlarını derinden etkileyecek böyle bir durumu kabul edemez»diyordu Lord Salisbury. İngiltere, bunu hiç değilse önlemeye çalışacaktı.
Bu amaçla, 4 Haziran 1878 günü İngiltere ile Osmanlı Hükümeti arasında ikili bir antlaşma imzalandı. «Kıbrıs Antlaşması» olarak bilinen bu antlaşmaya göre, eğer Rusya Kars, Ardahan ve Batum’u elinde tutup da ilerde Osmanlı devletinin Asya topraklarından bir bölümünü ele geçirmeye kalkarsa, İngiltere, silahla Osmanlı devletinin yardımına koşacaktı. Buna karşılık Osmanlı devleti, Kıbrıs adasının yönetimini İngiltere’ye bırakıyordu. Kıbrıs Antlaşmasına, belki Kıbrıs’ın İngiltere’ye bırakılmasından daha önemli şu cümle de konmuştu:
«Buna mukabil Zatı Padişahi dahi Anadolu kıtasında bulunan Hıristiyan ve sair tebaanın iyi idare ve korunmaları hakkında devleteyn (İngiltere ve Osmanlı devleti) arasında sonradan kararlaştırılacak olan lüzumlu ıslahatı yapacağını İngiltere devletine vaat eder.»
Bu tek cümle, İngiltere’nin Ermeni işine el atmasının en önemli hukuki dayanağı oldu. Gerçi burada açıkça Ermeni adı geçmiyordu. Anadolu’da yaşayan «Hıristiyan ve sair tebaa» deniyordu. Ama Doğu Anadolu’da yaşayan Hıristiyanlar denince Ermeniler anlaşılıyordu. Padişah, Ermenilerin «iyi yönetilmesi ve korunması» için «reform» yapmaya söz veriyordu. Yapılacak reformlar İngiltere ile Babıâli arasında sonradan kararlaştırılacaktı. İlk bakışta reform sözcüğü masum bir sözcüktür. Kim istemez reform yapılmasını?
Ama, İngiltere’nin Doğu Anadolu’da yapılmasını istediği «reform» dan ne anladığı ilerde yavaş yavaş ortaya çıkacaktı. Bundan böyle İngiltere de Osmanlı Ermenilerini diline dolayacaktı. Ama bunu Ermenilerin çıkarlarını düşündüğü için yapmayacaktı.
Ayastafanos Antlaşması üzerine hemen işe koyulan İngiltere, kısa zamanda hem Rusya, hem de Babıâli ile ayrı ayrı birer gizli antlaşma imzalamıştı; aynı zamanda, Ayastafanos Antlaşmasının değiştirilmesi için Berlin Kongresinin toplanmasına öncülük ediyordu. Berlin Kongresi öncesinde Osmanlı Ermenileri de kolları sıvadılar, yoğun bir çalışma içine girdiler. Amaçlan, fırsattan sonuna dek yararlanmaktı. Mart 1878’de, Babıâli’nin yüksek kademelerinde görevli bir Osmanlı Ermenisi, İngiliz Büyükelçisi Layard’ı gördü. Ermenilerin de, Bulgarlara tanındığı gibi, Anadolu’da özerklik istediklerini anlattı. İstanbul Ermenileri, «Ermeni Özerk Bölgesi»nin, ya da Ermeni Prensliğinin «anayasasını» hazırlamaya başlamışlardı. Bu belgeyi Berlin Kongresine sunacaklardı. Osmanlı Ermenisi İngiltere’den destek istiyordu ve bekliyordu. Berlin Kongresi, Ermenilerin «haklı» isteklerini kabul etmezse, Ermeniler sonuna kadar uğraşacaklardı. Layard’m Ermeni ziyaretçisi, Ingilizin damarına basarcasına, «Hatta kendimizi Rusya’nın kucağına atabiliriz. Türk yönetiminde kalmaktansa Rusya’ya katılmayı yeğleriz» dedi.
Kendisinin anlattığına göre, İngiliz Büyükelçisi, Ermeni ziyaretçisini pek umutlandırmamış, yüreklendirmemiş, ama hemen arkasından Osmanlı Ermenilerini Londra’ya salık vermişti. Özetle şunları yazdı : «Osmanlı Ermenileri, bütün öteki Osmanlı Hıristiyanlarından daha fazla Türklere yakındılar. Türklere ısınmışlar, onlarla kaynaşmışlardı. Türkçe konuşuyorlardı. Ermeniler için İngiltere bir şeyler yapabilirdi. Adil bir yönetime kavuşurlarsa Ermeniler yüzlerini Rusya’ya çevirmezlerdi. Türklerle daha fazla kaynaşırlardı. Bu, BabIâli’nin de İngiltere’nin de çıkarlarına uygun düşerdi.» Layard, «İngiltere bu amaca fiilen katkıda bulunabilir» diyordu. Ama Ermenilere özerklik verilmesinin yanlış olacağını belirtiyor ve aynen şöyle diyordu :
«Şimdilik kendi kendisini yönetemeyecek durumda olan bir bölgeye özerklik vermek, kaş yapmak istenirken göz çıkarmak olur ve İngiliz çıkarlarına ters düşer.» (Belge No. 66) İngiliz Büyükelçisi, Osmanlı Ermenileri için «adil bir yönetim», «hakça bir yönetim» (ne demekse) savunuyordu. Ama Ermeni özerkliği düşüncesine karşı çıkıyordu. İyimserdi. Hakça bir yönetim altında Ermenilerle Türklerin birbirlerine kaynaşabileceklerini umuyordu.
Peki, ya Ermeni liderleri ne düşünüyorlardı?
Onların başka düşüncede oldukları anlaşılıyordu. İstanbul Ermeni Patriği Nerses, Ermeni önderlerinin düşüncelerini, İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Salisbury’e yolladığı 13 Nisan 1878 tarihli bir muhtırada açıkça ortaya koydu : «Ermenilerle Müslümanların bir arada yaşamaları (coexistence) imkânsızdır» deyip kestirip attı. Tek çözümün, Türkiye Ermenilerine, Lübnan gibi, özerklik verilmesi, Ermenilerin kendi kendilerini yönetmeleri olduğunu ileri sürdü. Bağnaz bir Hıristiyan olarak şunları söyledi : «Doğu sorunu, (Şark meselesi), Müslümanlarla Hıristiyanların bir arada yaşamalarıyla daha da güçleşen, Osmanlı İmparatorluğunun zayıflaması sorunudur. Bu bir arada yaşama (coexistence) artık imkânsızdır.
Eşitliği ancak bir Hıristiyan yönetim uygulayabilir. Adaleti, Hıristiyan yönetim sağlayabilir. Vicdan özgürlüğünü de yalnız Hıristiyan yönetim uygulayabilir. Şu halde, Hıristiyan kitlelerin yaşadığı her yerde, Müslüman yönetimin yerini Hıristiyan yönetim almalıdır. Ermenistan (Doğu Anadolu) ve Kilikya, Hıristiyan yönetimin kurulması gereken yerler arasındadır.
Türkiye Ermenileri işte bunu istiyorlar. Yani, Türkiye Ermenistanında, Lübnan’da olduğu gibi, güvence altına alınmış bir Hıristiyan yönetim istiyorlar.» (Belge No. 69/1)
Türklerle Ermeniler artık bir arada yaşayamaz diyen Ermeni Patriği idi. Türkler ya da Osmanlılar değil. Buna şimdilik burada nokta koyalım ve geçelim.
Patrik Nerses, İstanbul’da yabancı elçiliklerin kapılarını çalmakla ve Avrupa hükümetlerine muhtıralar yollamakla yetinmedi. Berlin Kongresi öncesinde Avrupa’ya bir de heyet gönderdi. İstanbul eski Ermeni Patriği ve Beşiktaş Piskoposu Hrımyan başkanlığındaki bu heyet, çeşitli Avrupa başkentlerini dolaştıktan sonra Berlin’e vardı. Gerçi Ermeni heyeti Berlin Kongresinin yapıldığı binaya sokulmadı, ama Ermeni iddialarını ve isteklerini dile getiren bir belgeyi kongre üyelerine iletmeyi başardı.
Berlin’de Osmanlı delegeleriyle, büyük devletler delegeleri barış görüşmelerini sürdürürken, Patrik Nerses, 30 Haziran 1878 günü İstanbul’daki İngiliz büyükelçisini yeniden gördü. Bir Ermeni projesinin Berlin Kongresine sunulduğunu bildirdi ve bunun desteklenmesini rica etti. Büyükelçi Layard, «Ermenilerin adil ve iyi bir yönetime kavuşmalarını sağlamak için Berlin’deki İngiliz delegelerinin ellerinden geleni yapmakta olduklarını» söyledi. Patrik, Lord Salisbury’e teşekkürlerini yolladı. Osmanlı Ermenilerinin yalnız İngiltere’ye güvendiklerini de ekledi (Belge No. 73 ve 74).
On gün sonra Patrik, son bir kez daha İngiliz Büyükelçisini ziyaret etti. Berlin Kongresi sonuna yaklaşmıştı. Birkaç gün içinde Berlin Antlaşmasının imzalanması bekleniyordu. Patrik, antlaşmaya Osmanlı Ermenileriyle ilgili özel bir madde konmasını yeniden rica etti. Böyle bir madde olursa, Ermenilerin ilerde buna dayanarak büyük devletlerin koruyuculuğunu isteyeceklerini belirtti. Layard, Patriğin bu isteğini de Berlin’de bulunan Lord Salisbury’e iletti. Piskopos Hrımyan heyeti de Berlin’de kongreyi etkilemek için çabalarını sürdürüyordu (Belge No. 75).
Bütün bu çabalar sonucu, 13 Temmuz 1878 günü imzalanan Berlin Antlaşmasına Osmanlı Ermenileriyle ilgili şu özel madde eklendi :
«Md. 61 — Babıâli, Ermenilerin yaşadığı eyaletlerde yerel ihtiyaçların gerektirdiği reformları geciktirmeden yapmayı ve Çerkez ve Kürtlere karşı Ermenilerin huzur ve güvenliğini sağlamayı yükümlenir. Bu hususta alınacak önlemleri (büyük) devletlere bildirecektir ve devletler de alman önlemlerin uygulanmasını gözetleyeceklerdir.»
Bu birkaç satırlık madde, ilerde Osmanlı devletinin başına pek büyük dertler açacak ve neredeyse Anadolu’nun bütünlüğünü tehlikeye sokacaktı.
Berlin Antlaşması üzerine Osmanlı Ermenileri arasında ateşli bir tartışmadır başladı. Ermenilerin bir bölümüne göre sanki «Dağ bir fare doğurmuştu»; yani Berlin Antlaşması onların beklentilerini boşa çıkarmıştı. Bir bölüm Ermeniye göreyse antlaşma, Ermenilere bir «altın madeni bahsetmişti»; bunu işleyip altını çıkarmak gerekecekti. Karamsar görünenler, Rusya yanlısı Ermenilerdi. İyimserler de İngiliz yanlısı olanlardı.
Rusya yanlısı olan Ermeniler, Balkan Hıristiyanlarıyla Osmanlı Ermenilerini karşılaştırıyorlardı. İddialarına göre, Balkan Hıristiyanları, Berlin Antlaşmasıyla özerklik, hatta bağımsızlık kazanmışlardı; çünkü, Osmanlı yönetimine karşı silahla ayaklanmışlar, sonra da Rusya’nın yanında Türklere karşı savaşmışlardı. Ermeniler ise ayaklanmadıkları ve Rusya ile silahlı işbirliği yapmadıkları için Berlin’de yüzüstü bırakılmışlardı. Osmanlı Ermenileri, özerklik ya da bağımsızlık istiyorlarsa, Balkan Hıristiyanlarını örnek alarak silaha sarılmalıydılar. Bu istekleri ancak silahla gerçekleşecekti. Gerisi boştu. Rusya yanlısı ya da aşırı uçtaki Osmanlı Ermenileri bunları söylüyorlardı. Ermeni aydınlarının hoşnutsuzluğunu körüklüyorlar ve onlar arasında ihtilal tohumları saçmaya çalışıyorlardı.
Berlin’e gönderilen ve aşırı militan bir din adamı olarak bilinen eski patrik Hrımyan da az çok bu görüşteydi, Berlin dönüşü bu düşüncesini şöyle bir benzetmeyle dile getirdi : Ermeni heyeti Berlin’e bir muhtırayla, yani bir kâğıt parçasıyla gitmişti. Balkan Hıristiyanları ise bir «demir kaşık» ile oraya gitmişlerdi. Konferans masasına konan «Özgürlük Yemeği»ne onlar «demir kaşık» ile dalmışlar ve o nefis yemekten aslan payını almışlardı. Ermeniler yalnızca bir «kâğıt kaşık» ile yani dilekçeyle gittiklerinden «Özgürlük Yemeği»nden nasiplerini alamamışlardı. Eski Patrik, «Anlayana sivri sinek saz» demek istiyordu. Yani Balkan Hıristiyanları silahla savaştıkları için özgürlüğe kavuşmuşlardı. Ermeniler, bir dilekçeyle ya da muhtırayla (kâğıt kaşıkla) gittiklerinden elleri boş dönmüşlerdi Ermenileri Balkan Hıristiyanlarıyla karşılaştırmak, Ermeni militanlara pek çekici görünüyordu. Etkin bir propaganda silahıydı bu. İlk bakışta Avrupalıları da etkileyebilecek gibi görünüyordu. Ermenilerin Balkan Hıristiyanlarından nesi eksik?
Onlara da neden özerklik verilmez, denebilecekti. Ne var ki, bu düşünce temelden sakattı. Çünkü, Balkan Hıristiyanları, Rumeli’nin her yerinde değilse bile, belli bölgelerde topluca yaşıyorlar, o bölgede nüfus çoğunluğunu oluşturuyorlardı. Örneğin Tuna vilayetinin doğu bölgelerinde Türkler, batı bölgelerinde Bulgarlar çoğunluktaydı, Bosna Hersek, Doğu Rumeli vilayeti vb. gibi yerlerde de Hıristiyan nüfus yoğunluğu vardı. Anadolu’nun ise hiçbir yerinde bir Ermeni yoğunluğu ya da çoğunluğu yoktu. Hiçbir vilayette, hiçbir sancakta Ermeniler çoğunlukta değildi. Kimi zaman amaçlı olarak «Ermeni vilayetleri» denen Erzurum, Van, Bitlis gibi doğu vilayetlerinde de Ermenilerin Müslümanlara oranı beşte bir kadardı. Gerçi Ermeniler küçümsenecek bir azınlık değildi. Ama her tarafa dağılmışlardı ve Müslümanlarla iç içe yaşıyorlardı. Böyle bir nüfus yapısı üstüne bir Ermeni prensliği kurmayı ummak, düş görmekti. XIX yüzyıl Avrupa’sında moda olan milliyetler prensibine de ters düşüyordu. Bu bir.
Sonra, Anadolu, Türklerin öz yurduydu. En azından dokuz yüzyıldan beri Türkler Anadolu’ya öylesine derin kök salmışlardı ki, onları buradan söküp atmak söz konusu olamazdı. Hele Rumeli’nden sonra Anadolu’dan da Türkleri atmayı düşünmek, hiç akıllıca bir iş değildi. Türkleri söküp atmadan, ya da yok etmeden Anadolu’da bir Ermeni prensliği, ya da devleti kurmayı düşünmek ciddi olamazdı. Ama Ermeni liderler bunu ciddi ciddi düşünüyorlardı ve Berlin Kongresinden sonra Ermeniler arasındaki tartışmalar sürüp gidiyordu.
Rus yanlısı Osmanlı Ermenileri Berlin Antlaşmasını acı acı eleştirirken, İngiliz yanlısı Ermeniler antlaşmayı övüyorlardı.
İstanbul’da çıkan İngiliz yanlısı Ermeni gazetesi Lirakir, Berlin Antlaşmasını Osmanlı Ermenilerine şirin göstermek için sürekli yayın yapıyordu. Eski Patrik Hrımyan ile birlikte Berlin’e gönderilmiş olan Nurias Çeras, 1879’da bir de broşür yayımladı. Soydaşlarına şöyle seslendi :
«Berlin Kongresi, Ayastafanos Antlaşmasının XVI. maddesi yerine LXI. maddeyi koymakla kalmadı; yani maddenin sıra numarasını değiştirmekle yetinmedi. İlerde kuracağımız ulusal binanın (Ermeni devletinin) temellerini de attı.
Türk İngiliz antlaşması (Kıbrıs Antlaşması) da bizim için ayrı bir nimet oldu.
Gerçi Avrupa bize özerklik vermedi, ama bize öyle bir madde bağışladı ki, bu bizi, erişmek için yanıp tutuştuğumuz amacımıza ulaştıracaktır.
Babıâli, Ermenilerin yaşadığı yerlerde gereken reformları yapmaya söz verdi : Bu reformlar bir gün idari özerkliğe dönüşecektir…
Cesaretimizi yitirmeyelim; bize bahşedilen nimetlerden en büyük yaran sağlamaya çalışalım.
Avrupa elimize silahları verdi; paslanmadan bu silahları kullanalım.
Babıâli, Ermenistan’da (Doğu Anadolu’da) reform yapmaya söz verdi; bu reformlar gerçekleşmezse eyleme geçmek gerekir.
Babıâli, Ermenileri, Kürtlere ve Çerkezlere karşı korumaya söz verdi. Kürtler ve Çerkezler cezalandırılmadan kalırlarsa eyleme geçmek gerekir.
Babıâli, gereken reformları yapmaya, büyük devletler de bu reformların yapılışını gözetlemeye söz verdiler. Büyük devletler bu gözetlemeyi yapmazlarsa, ya da yetersiz yaparlarsa eyleme geçmek gerek.
Ulusumuz umutsuzluğa kapılmasın; bir yandan Ermenistan’da, öte yandan da Avrupa’da çalışmak gerek.
Berlin Kongresiyle bir altın madeni elde ettik. Bu maden ocağını çalıştırmak ve altını çıkarmak bize düşer.» (Belge No. 309/1)
İşte, Nurias Çeras’ın broşüründen bir parça. Broşürün Ermenilere mesajı açıktır: Eylem, eylem, yine eylem deniyor. Türkiye’de eylem, Avrupa’da eylem. Durmadan eylem. Sözde ılımlı ya da Batı yanlısı Ermenilerin görüşü buydu. Rus yanlısı Ermeniler silaha sarılmak gerek derken, Batı yanlısı Ermeniler eylem, eylem diye haykırıyorlardı. Her iki kanadın ilk amacı Ermeni özerkliği idi. Yolları biraz değişikti. Aşırılar amaca kestirmeden, ılımlılar ise biraz uzunca yoldan ulaşmak istiyorlardı. Her iki kanat da sakin Ermenileri kışkırtıyordu. O zamana kadar işiyle gücüyle uğraşan sakin Osmanlı Ermenileri bundan böyle militan eylemci, ya da silahlı komiteci yapılacaktı, yapılmak isteniyordu. Osmanlı Ermenileri artık değişiyorlardı.
Berlin Kongresinden sonra İngiltere’nin Türkiye politikası da giderek değişmeye başladı. Bu değişmenin açık belirtileri, İngiltere’nin Osmanlı Ermenileri için reform isteklerinde görüldü.
Berlin Antlaşması ve 1878 Kıbrıs sözleşmesi ile Doğu Anadolu’da reform yapılması öngörülmüştü. Ama bu belgelerde «reform» sözcüğü tanımlanmamıştı. Bu sözcük ya da terim, bir kapalı kutuydu. İngiltere, çok geçmeden bu kutuyu aralamaya başladı. Bakalım içinden neler çıktı.
Berlin Antlaşmasının imzalanmasından bir ay kadar sonra, 8 Ağustos 1878 günü, İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Salisbury, İstanbul Büyükelçisi Sör Henry Layard’a uzun bir yönerge gönderdi. Berlin Antlaşmasıyla Türk İngiliz sözleşmesinin yürürlüğe girdiğini ve BabIâli’nin yapması gereken reformlara hemen başlaması gerektiğini bildirdi. Babıâli neler yapmalıydı?
Lord Salisbury önce uzun uzun bunları anlatıyordu. Uzunca bir giriş yapıyor, özetle şunları söylüyordu :
Osmanlı İmparatorluğunun çeşitli bölgelerinde çeşitli reformlar uygulanmıştı. Hıristiyanların topluca yaşadığı Girit adasına özerklik verilmişti. Adanın bir temsilciler meclisi, kendi yönetimi vardı. Ama bu yönetim pekiyi işlemiyordu. Sonra Lübnan’a da özerklik verilmişti. Orada da özerk bir yönetim, bir meclis ve bir Hıristiyan vali vardı. Başında yetenekli bir Hıristiyan Osmanlı valisi bulunduğu için Lübnan özerk yönetimi biraz daha başarılıydı. 1878 yılma kadar Girit ve Lübnan örnekleri vardı. Berlin Antlaşmasıyla Osmanlı İmparatorluğunun Rumeli topraklarında da yeni özerk bölgeler kurulacaktı. Örneğin, Balkan Sıradağlarının güneyinde «Doğu Rumeli Mümtaz Vilayeti» adıyla yeni bir özerk bölge öngörülmüştü. Bu henüz oluşma yolundaydı.
Lord Salisbury, saydığı bu özerk bölgelerden hiçbirinin Doğu Anadolu için bir model olarak alınamayacağını belirtiyordu. Kimi zaman yanlışlıkla, ya da kasıtla, «Ermenistan» ya da «Türkiye Ermenistanı» diye adlandırılan Doğu Anadolu, Girit’e, Lübnan’a, ya da Doğu Rumeli’ye hiç benzemiyordu. Çünkü Doğu Anadolu’da bir Hıristiyan çoğunluğu yoktu. Gerçi bölgede bir Ermeni azınlığı yaşıyordu. Ama Ermeniler pek dağınık ve Müslümanlarla iç içe idiler. Salisbury, Girit’e, Lübnan’a uygulanmış ve Doğu Rumeli’ye uygulanacak reformların Doğu Anadolu’ya uygulanamayacağını belirtiyor ve şöyle diyordu :
«Başarı şansları ne olursa olsun, o deneyler (yani Girit, Lübnan ve Doğu Rumeli deneyleri) Osmanlı İmparatorluğunun Asya vilayetlerinde taklit edilemez. Çünkü Asya vilayetlerinde muazzam çoğunlukta olan Müslüman ırklar, hiç değilse şimdilik, geleneklerine ve düşüncelerine ters düşen benzer özerk kurumlara yatkın değildirler. Yerel temsil sistemi (özerklik) Hıristiyanlara belki uygun düşebilir, ama Hıristiyanlar oralarda hem küçük bir azınlıktır, hem de pek dağınıktır ve Müslümanlarla iç içe yaşamaktadırlar. Bu bakımdan yalnız Hıristiyanlar için ayrı bir yönetim sistemi, son derece vahim pratik güçlükler yaratır.» (Belge No. 81)
Kısacası, Lord Salisbury, Ermeni özerkliği düşüncesini bir kenara itiyordu. Anadolu’da Ermenilere özerklik vermek «pek vahim» sonuçlar doğurur diyordu. Hiç değilse o tarihte, Ermeni liderlerinin özerklik istekleriyle İngiltere’nin politikası ayrılıyordu.
İngiltere, Doğu Anadolu’da Ermeni özerkliği değil, bir çeşit İngiliz protektorası kurmak peşindeydi. Bölgenin kontrolünü doğrudan ele geçirmeyi düşünüyordu. Gerçi Salisbury bu amacını açığa vurmuyordu. Ama Babıâli’ye empoze etmek istediği «reformlar», Doğu Anadolu’da İngiliz protektorasına yol açabilecek nitelikteydi. İlk ağızda Lord Salisbury, dört ana maddede toplanan şu reform paketini ortaya koyuyordu :
1-Doğu Anadolu’da yeni bir jandarma kuvveti kurulacaktı. Ayrı bir ordu gibi olacak bu yeni ve bağımsız kuvvet, Avrupalı (yani İngiliz) subaylarca örgütlenecekti. Bu kuvvetin komutanı da Avrupalı olacaktı. Bölgede yaşayan Ermenileri korumak için böyle bir kuvvet gerekli sayılıyordu. Ama jandarma, tek başına yetersiz kalırdı.
2-Lord Salisbury’nin projesine göre; Doğu Anadolu’da yeni bir adliye örgütü oluşturulacaktı. Gerekli görülecek her vilayette yeni birer yüksek mahkeme kurulacaktı. Bu mahkemelerin her birinin başında -—Mısır’da olduğu gibi— birer Avrupalı yargıç bulunacaktı. Bölgedeki bütün mahkemelerin kararları bu Avrupalı (ya da İngiliz) yüksek yargıcın onayından geçecekti. Onun onayı alınmadan, hiçbir Osmanlı mahkemesinin hiçbir kararı kesinleşmeyecekti. Başka bir deyimle, bu Avrupalı ya da İngiliz yüksek yargıçlar, bölgedeki Osmanlı yargı organlarını kontrolleri altına alacaklar, onların bütün kararlarını veto edebileceklerdi. Osmanlı mahkemelerinin «adaletsiz» kararlarına karşı Ermeniler, ancak böyle korunabilirdi. Ama bu da yetmezdi. İngiliz projesinin arkası vardı.
3-Doğu Anadolu’da vergi sistemi kökten değiştirilecekti. Âşâr vergisi kaldırılacak, yerine, İngilizlerin Hindistan’da uyguladıkları vergi sistemine benzer bir düzen kurulacak; maktu bir vergi konacak ve bu vergi, para olarak ödenebileceği gibi mal olarak da ödenebilecekti. Doğu Anadolu’da kötü Osmanlı vergi sistemi ancak yetkili Avrupalı uzmanlarca değiştirilebilirdi. Onun için her vilayete birer Avrupalı vergi alımcısı (Revenue Collector) atanacaktı. Olağanüstü yetkilerle donatılmış bir «süper defterdar» niteliğindeki bu Avrupalı ya da İngiliz «vergici», hem vilayetin vergi sistemini kökten değiştirecek, hem de o vilayetin tüm gelirlerini denetimi altına alacaktı. Vilayette toplanacak bütün gelirler bu Avrupalı uzmandan sorulacak, onun onayından geçecekti. Böylece, Anadolu Ermenisi Osmanlı vergi sistemi altında ezilmekten kurtulacaktı.
4-Son olarak Lord Salisbury, valiye de değiniyordu. Üç maddede sıraladığı yukardaki reformların etkin ve dürüst biçimde uygulanabilmesinde valinin kişiliği önem taşıyordu. Ama Salisbury, vali konusunda biraz kapalı konuşuyordu. Bölgede jandarma komutanı Avrupalı olacak, yüksek yargıçlar ve defterdarlar da Avrupalı olacak dedikten sonra, vali de Avrupalı olacak diyecek gibiydi. Ama bunu demiyordu. Yalnız şunu söylüyordu: Doğu Anadolu’ya atanacak valilerin seçiminde İngiliz büyükelçisi Padişaha yol gösterecek ve yardımcı olacaktı. Ya da Padişah, vali seçerken İngiliz büyükelçisine danışacaktı. Sonra Padişah, atanan valiyi istediği gibi değiştiremeyecekti. Vali en az beş yıl görev başında kalacaktı. Aynı biçimde Doğu Anadolu’ya atanacak Avrupalı yüksek yargıçlarla Avrupalı defterdarlar da uzun süre yerlerinde kalacaklardı (Belge No. 81).
Disraeli Başkanlığındaki İngiliz Muhafazakâr Hükümetinin, Ağustos 1878’de Doğu Anadolu için hazırladığı reform projesinin anaçizgileri işte bunlardı. Bu proje, ayrıntılı gerekçeleriyle birlikte, bir notaya döküldü ve 20 Ağustos 1878 günü Sadrazam Saffet Paşaya sunuldu (Belge No. 83/1).
İngiliz reform projesi benimsenince, Doğu Anadolu’da jandarma kuvveti Avrupa’nın ya da İngiltere’nin kontrolüne geçecekti. Osmanlı yargı gücü de İngiliz yüksek yargıçlarının denetimi altına girecekti. İngilizler bölgenin vergi sistemini de kökten değiştirecekler, oralarda toplanacak tüm vergilerin kontrolünü ellerine alacaklardı. Son olarak, valinin atanmasında İngiliz büyükelçisinin Padişah’a «yol göstermesi» dolayısıyla, Osmanlı yürütme erki de az çok İngiliz etkisinde kalacaktı. Böyle bir projenin Osmanlı devletinin bağımsızlığı ve egemenliği ile bağdaşmadığı apaçıktı. İngiliz projesi benimsenip uygulanınca Doğu Anadolu’da Osmanlı egemenliğinden geriye ne kalıyordu, diye sormak belki daha yerinde olur.
Evet, Lord Salisbury, Doğu Anadolu’nun Girit’e, Lübnan’a, Doğu Rumeli’ye benzemediğini ve benzetilemeyeceğini belirtmişti. Ama doğu vilayetlerimizi Mısır’a, hatta Hindistan’a benzetme amacı güdüyordu. Herhalde İngiliz reform projesi, Doğu Anadolu’da bir çeşit İngiliz protektorasına yol açabilecekti. Sonra İngiltere daha işin başındaydı. Buzdağının yalnız bir ucu su üstüne çıkmıştı henüz. İngiliz reform isteklerinin arkası gelecekti. İngiliz Büyükelçisi Layard, 15 Eylül 1878 günlü bir telgrafında, «Babıâli, son kertede para sıkıntısı içindedir; onun bu sıkıntısından yararlanıp Anadolu’nun önemli bir eyaletinde yönetimin kontrolünü elimize geçirebiliriz» diyordu (Belge No. 90).
Ağustos 1878’den Mayıs 1880 tarihine kadar İngiliz Muhafazakâr Hükümeti, hazırladığı reform paketini Babıâli’ye kabul ettirmeye çalıştı. İngiliz iddiasına göre, bu reformlar yapılırsa, Doğu Anadolu’da yeni bir düzen kurulmuş olacak, yerli halk bundan hoşnut kalacak, Ermeniler Rus etkisine kapılmayacak ve dolayısıyla Anadolu, yeni bir Rus istilasından korunmuş olacaktı. Bu reformların, Padişahın egemenlik haklarına ters düşmediğini de ileri sürüyordu İngiltere.
Osmanlı Hükümeti ve Padişah, Anadolu’da reform yapmayı istiyorlardı. Ama İngiliz reform, projesi konusunda haklı kuşkulan vaıdı. Acı deneyimler geçirmişti Osmanlı devleti, Hıristiyanlar için reform diye diye İmparatorluğun Rumeli toprakları parçalanıp gitmişti. Sıra şimdi Anadolu’ya mı geliyordu?
Reform adı altında Doğu Anadolu’da Osmanlı egemenliği silinmek mi isteniyordu?
Rus yayılmasını önlemek için İngiltere kendisi mi Anadolu’ya oturmak emelindeydi?
Sorular, zihinleri kurcalıyordu. Herhalde sütten ağzı yanmış olan Babıâli yoğurdu üfleyerek yemek zorundaydı.
Babıâli, Osmanlı egemenlik haklarını İngilizlere kaptırmamak için çaba harcıyordu. 24 Ekim 1878’de İngiliz notasına karşılık verdi. Doğu illerinde özel bir jandarma kuvveti kurmayı, bunun Avrupalı subaylarca örgütlenmesini, jandarma örgütünün merkezi bir idare organı olmasını ve burada Avrupalı subayların da görevlendirilmesini, bazı mahkemelerde Avrupalı müfettişler kullanmayı düşündüğünü bildirdi. Ancak Babıâli, inisiyatifi elinde tutmak, ipin ucunu İngiltere’ye kaptırmamak niyetindeydi. Avrupalı uzmanların birer Osmanlı görevlisi gibi, Padişahın buyruğu altında iş görmelerini öngörüyordu. Reform yapabilmek için İngiltere’den borç para almayı da düşünüyordu.
Sonra Babıâli, 1879 yılında Doğu Anadolu’ya ıslahat komisyonları da gönderdi. Ermeni ve Türk üyelerden oluşan bu komisyonlar, Erzurum, Van, Diyarbakır yörelerinde araştırmalar yaptılar. Halkın dertlerini, isteklerini belirlemeye çalıştılar. Kendi inisiyatifiyle reformlar yapmaya çalıştığını göstermek istiyordu Babıâli.
Ama bu çabalar İngilizleri tatmin etmedi. Reform konusunda İngiliz baskıları giderek arttı. İngiliz Büyükelçisi Layard, reformlar yapılmazsa, Padişahın tacı tahtı gider diye tehditler savurdu. Yoksa, «Anadolu Bulgaristan’a benzer» diyordu. Yani İngilizlerin istediği reformlar yapılmazsa Ermeniler de Bulgarlar gibi ayaklanırlar, bunun sonunda Anadolu da parçalanır demeye getiriyordu. O günlerde Bulgaristan’ı hatırlatmak BabIâli’nin kanayan yarasına tuz basmak gibiydi. Tuna vilayetinde bir Bulgaristan Prensliği kurulması ve bu yerlerin Osmanlı İmparatorluğundan kopmasının üzerinden henüz bir yıl bile geçmemişti. İngiliz büyükelçisinin bu gibi dokunaklı sözleri Babıâli’yi daha da kuşkulandırıyor, dikkatli olmaya itiyordu. İngiliz baskıları da günden güne artıyordu. Daha sonra İngiltere, diplomatik baskıdan silahlı tehdide kadar ileri gidecek, bir ara İngiliz Akdeniz filosuna Türk sularına doğru yürüme emri verilecekti. Bu baskılar, 1880 baharında Muhafazakâr Hükümetin iktidardan düşmesine kadar sürecekti. O tarihte İngiltere’de Liberal Gladstone Hükümeti başa geçecek ve Türkiye bakımından gelen gideni aratacaktı.
Bu arada Ermeniler özerklik isteklerini sürdürüyorlardı. İngiltere Doğu Anadolu’da bir çeşit protektorayı amaçlayan reformlar konusunda baskı yaparken, Ermeniler özerklik diye direniyorlardı. Kimi İngilizlere göre Ermenilerin özerklik emeHeri hem «aptalca», hem de «tehlikeli» bir düşünceydi.
1877 yılında Doğu Anadolu’da uzun bir inceleme gezisi yapan İngiliz General Baker Paşa bu konuda şunları yazıyordu : «Birçok ileri gelen Ermeni ile yaptığım konuşmalardan şunu anladım ki, Ermeniler gelecek için büyük emeller beslemektedirler. Bu emelleri uygulanabilir olmadıktan başka, kendileri için de tehlikelidir. Ermeni özerkliği planının ne kadar aptalca bir şey olduğunu anlayabilmek için bu ülkeyi tanımak gerek. Ermeniler her yerde azınlıktadırlar. Genel olarak nüfusun üçte biriyle beşte birini oluşturuyorlar, özerklik onları Kürtlerin insafına terk edecektir. O zaman durumları şimdikinden on kat daha kötü olacaktır. Sonra özerklik kışkırtmaları Türk makamlarını kuşkulandırıyor. Bütün araştırmalarım şunu kanıtlıyor ki, bu vilayetlerin yönetilişi pekiyi olmamakla birlikte, Hıristiyanlar, Müslümanlardan çok daha iyi durumdadırlar.» (Belge No. 340/1)
Ermeni kilisesiyle militanları bunları pek düşünmeden ateşli bir kampanyaya giriştiler. Berlin Antlaşmasından sonraki dönemde yabancı elçilikleri dilekçe yağmuruna tuttular. Avrupa’nın dikkatini Ermeniler üzerine çekmeye çalıştılar. Osmanlı yönetiminin dayanılmaz olduğunu, Ermenilerin ancak özerk bir yönetimle kurtulabileceğini ileri sürdüler. Kimi zaman ufak tefek olayları kat kat büyüterek anlatıyorlardı. Kimi zaman hiç yoktan yakınma konuları uyduruyorlardı. Kumkapı Ermeni Patriği Nerses, «arzuhalci başı» gibi durmadan yabancı elçiliklere dilekçeler, telgraflar yağdırıyordu. Olayları abartıyor, çarpıtıyordu. İngiliz Büyükelçisi Layard bile Patriğin bu tutumundan usanmaya başlamış gibiydi. 30 Haziran
1878 günlü bir yazısında «Araştırmalarla kanıtlanmıştır ki, Patriğin bu tür telgrafları, genellikle pek abartılmış sözler içerir» diyordu (Belge No. 120).
1878 yılında İngiltere, Anadolu’nun başlıca kentlerine birer asker konsolos atadı. Sivas’a Albay Wilson, Erzurum’a Binbaşı Trotter, Van’a Yüzbaşı Gayton, Kayseri’ye Yüzbaşı Cooper gönderildiler. Meslekten asker olan bu kimselerin konsolos olarak atanmaları yeni bir uygulamaydı. Pek alışılmış değildi. Asker konsolosların görevleri, anaçizgileriyle şöyle belirtilmişti: «Anadolu ahalisinin çeşitli sınıfları üzerinde araştırmalar yapmak», «Yerel Türk yöneticilerine öğütler vermek», «Yerel Osmanlı makamları katında girişimlerde bulunmak», «Anadolu’da yapılacak reformların uygulanmasını gözetlemek ve bu uygulamanın hakkıyla yapılmasını sağlamak»… (Belge No. 209)
Sivas’a başkonsolos olarak atanan Albay Wilson, bu görevle yetinmemiş, kendisini Orta Anadolu’da bir çeşit «Özel Komiser» olarak görmüş, olağanüstü siyasal yetkiler istemişti. Ancak bu konuda Büyükelçi Layard ile sürtüşmeye girmişti Büyükelçi, siyasal yetki konusunu zamansız buluyordu. «Anadolu’da görevlendirilen Majesteleri Konsoloslarına siyasal yetkiler tanınması için direteceğimiz zaman gelecektir» diyordu (Belge No. 209).
İngiliz asker-konsoloslarının Anadolu’ya gelişleri Osmanlı Ermenilerini şöyle bir dalgalandırdı. Militan Ermeniler, halkı kışkırtmak için bunu bir fırsat saydılar. Köylere varıncaya kadar Ermeni kitlelerini kışkırtıp meydanlara döktüler. İngiliz konsolosları sanki Anadolu’yu yönetmeye geliyorlarmış gibi bir hava yarattılar. Gelenler sanki Ermenilerin «kurtarıcılarıydı». Kimi İngiliz konsoloslarının tutumları da Ermeni kaynaşmalarını kamçıladı. Bunlar, köy köy Anadolu’yu dolaşmaya koyuldular. Gidecekleri yerlere önceden haberler uçtu. Her yerde karşılama törenleri düzenlenmesi beklendi. İngiltere’nin Van Viskonsolosu Yüzbaşı Gayton, 31 Temmuz 1879 günü Muş’a varışını şöyle rapor ediyordu :
«Ertesi gün (31 Temmuzda) Muş un dört saat uzağında bir Ermeni heyeti beni karşıladı. Piskoposun evinde kalmam için beni resmen davet etti. Piskoposu Erzurum’da görmüş ve davetini zaten kabul etmiştim. Muş’a bir saat kala Piskoposun yardımcısıyla ileri gelen Ermenilerden oluşan kalabalık bir kitle beni karşılamaya geldi. Kente yaklaşırken Muş Ermenilerinin yarıdan çoğu beni karşıladı. Çeşitli okulların çocukları, kilise ayin elbiseleriyle süslenerek sıra sıra dizilmişlerdi. Biraz ilerde bir süvari albayı, birliğiyle bana eşlik etti. Hepsi beni piskoposun evine kadar götürdüler.» (Belge No. 255/2)
Kadın erkek, çoluk çocuk, Muş Ermenileri işi gücü bırakıp yollara dökülmüşlerdi. Yirmi yirmi beş kilometre ötelere kadar temsilciler salmışlardı. Âlâyi vâlâ ile İngiliz konsolos muavinini karşılıyorlardı!
Muş Ermeni Piskoposu Jean, kırık dökük bir Fransızca ile, bir de ateşli karşılama nutku çekmişti. İngiliz muavin konsolosuna, bir krala ya da prense seslenir gibi «Majeste», «Altes » diye seslendi. Olup bitenleri sessizce seyreden Osmanlı süvari albayının önünde, hiç sakınmadan, İngiliz viskonsolosuna şöyle seslendi :
«Ekselans,
Istırap dolu bir yürekle konuşuyorum. Bu halk, benim aracılığımla ve derin bir saygıyla gelişinizi selamlayıp alkışlıyor. Gelişiniz bizim için bir gurur kaynağıdır.
Milletimiz, uzun zamandır, korkunç kötülükler, baskılar ve felâketler altında boğulmaktadır. Altı yüzyıldan beri bu zorbanın boyunduruğu altında inliyoruz. Bu vatanda mutluluk yok; her tarafta hıçkırıklar, gözyaşları ve sefalet var…
Siz, Altes, bahtsızların koruyucususunuz.
Bu halk, içine gömülmüş olduğu mezar kasvetini ve sessizliğini ai’tık görmeyecek. Siz, Majesteleri, bize özgürlük bahşedeceksiniz; her tarafa özgürlük yayacaksınız. Umudumuz sizsiniz.
Saygıdeğer Efendimiz, size tapan bu halkı seviniz ve onu sefaletten kurtarınız.» (Belge No. 255/3)
Ermeni sorunu işte böyle böyle filizlendi. O gün yortu giysileri içinde İngiliz viskonsolosunu karşılayan ve Ermeni piskoposunun bu ateşli söylevini dinleyen Ermeni çocuklarından bir bölümü, on beş yıl sonra silahlı birer komitacı olup çıkacak ve bölgeyi kana bulayacaklardı. Ermeni militanları rüzgâr ekiyorlardı, fırtına biçeceklerdi.
İngiliz asker konsolosları Anadolu’da «reform» yaptıracaklardı. Başlıca görevleri yapılacak reformların uygulanışını gözetlemekti. Bu uygulamanın «hakkıyla» yapılmasını sağlamaktı. Peki, bu konsoloslar «reform» denince ne anlıyorlardı?
Bu konuda kafalarında neler vardı?
Van Viskonsolosu Yüzbaşı Clayton, 29 Kasım 1879 günlü raporunda özetle şunları yazıyor :
«Doğu Anadolu’da huzur ve refah sağlanınca dışardan buraya Ermeniler akın edeceklerdir. Nüfusları artan Ermeniler Doğu Anadolu’da bağımsız bir devlet kurmaya çalışacaklardır. Ama böyle bir bağımsız Ermeni devleti, Rusya’nın güneye yayılmasına engel olabileceğinden, Ruslar bunu yaşatmazlardı. Rusya, ya Ermenilerin sürekli huzursuzluk içinde kalmalarını ve bir gün Rusya’dan yardım isteyebilecek duruma düşmelerini yeğleyecekti; ya da kurulacak Ermeni devletini yutmak için yollar arayacaktı. Yutmak, iki biçimde olabilirdi: Ya yeni devlet içinde anarşi ve kargaşa yaratarak Ermenilerin Rus pençesine düşmesi yoluyla; ya da yeni devletle Rusya’nın dostluk ve ittifak kurması yoluyla olabilirdi.Her iki yolla da Rusya bu yeni Ermeni devletini yutabilirdi.
Buna fırsat vermemek için İngiltere, Doğu Anadolu’da yapılacak reformlara öyle bir yön vermeliydi ki, bağımsız Ermeni devleti ya hiç kurulmamalı, ya da kurulursa Rusya’ya yem olmayacak biçimde kurulmalıydı.» (Belge No. 326/9)
İngiliz Konsolosu, Anadolu üzerinde ya bir İngiliz protektorası, ya da uluslararası bir protektora kurulması gerektiğini, reformları da bu yöne doğru çekmek gerekeceğini ileri sürüyordu. Yabancı protektorası altında Ermeniler, Türkiye üzerinde söz sahibi, hatta birinci derecede söz sahibi olacaklardı. «Anadolu devletinin liderleri» durumuna geçeceklerdi.
Ama, İngiliz Konsolosu, Osmanlı devletinin yıkılacağı inanandaydı. Öyleyse reformlar, İngiliz veya Avrupa protektorası altında bir Ermeni devleti kurulmasından yana yönlendirilmeliydi. İngilizin düşüncesine göre bu şöyle olacaktı :
Önce, Ermeniler, İngiliz veya Avrupa protektorası altında serpilecekler, güçleneceklerdi ve siyasal bakımdan hazırlanacaklardı. Sonra, dışardan Doğu Anadolu’ya Ermeni nüfusu getirilecekti. Böylece bölgede Ermeni nüfusu artacaktı. Ama ne kadar artarsa artsın Ermeniler yine azınlıkta kalacaklardı. Bunun için, ikinci adım olarak, Türk nüfus Doğu Anadolu’dan peyderpey uzaklaştırılacaktı. Geriye Kürtler ve Süryaniler kalacaktı. Süryanilerle Ermeniler, mezhep ayrılıkları bir yana bırakılıp kaynaştırılacaktı. Kürtler ise «silah zoruyla hizaya getirilecekler», Ermenilerle birlikte yaşamaya zorlanacaklardı. Bütün bunlar, Osmanlı yönetimi altında, reformları uygulamak adı altında yapılacaktı. Zamanı gelip Osmanlı devleti çökünce de Ermenilere ayrı bir devlet kurdurulacaktı. Ama bu iğreti devlet kendi kendine yaşayamayacağı için, bunun üzerinde «güçlü bir İngiliz protektorası» kurulacaktı.
İngiliz görüşüne göre, Rusya’nın güneye doğru yayılması ancak böyle önlenebilirdi. Yani, Doğu Anadolu’da güçlü bir İngiliz protektorası kurularak Rus yayılmasına bir set çekilebilirdi. Bütün reform yolları İngiliz protektorasma çıkıyordu. İngiliz Konsolosu Clayton, görüşlerini düğümleyerek,
«Düşünülecek ikinci nokta, bu programı gerçekleştirmek için uygulanacak reformların özelliğidir» diyordu (Belge No. 326/9).
Bu program, Konsolos Emilius Clayton’un kendi kafasından çıkmış kişisel düşünceler değildi. O zamanki İngiliz politikası doğrultusunda kaleme alınmış bir programdı. Bunun unsurları, Lord Salisbury’nin 8 Ağustos 1878 tarihli yönergesinde de vardı. Yalnız Salisbury biraz kapalı konuşurken, Konsolos Clayton daha açık seçik yazabilmişti.
Babıâli, bu İngiliz reform programını ilaç değil, zehir olarak görmüş ve içmekten yan çizmiş ise, suçlanmamalıdır. Rumeli’nden sonra Anadolu’nun da elden gitmesine varacağı besbelli olan böyle bir programı hiçbir Osmanlı Hükümeti isteyerek kabul edemezdi. Müslümanların halifesi sayılan Padişahtan, Anadolu’nun ezici Müslüman çoğunluğunu küçük Ermeni azınlığına feda etmesini kimse bekleyemezdi.
İngiliz Büyükelçisi Layard, 12 Haziran 1879 günlü raporunda bir noktaya parmak basıyordu : «Babıâli, dikkatli, akıllı ve ileri görüşlü davranmazsa, yakında Anadolu’da, son savaşa neden olan Bulgar sorununa benzer bir Ermeni sorunuyla karşı karşıya kalacaktır» diyor ve ekliyordu: «Bir Ermeni ulusu yaratmak için aynı entrikalar bu kez Anadolu’da çeviriliyor Hıristiyan yaygarasına ve Avrupa müdahalesine neden olabilecek bir durum oluşturulmak isteniyor.» (Belge No. 210)
Bulgar ayaklanması, 1876 baharında, Rodopların kuzey eteğinde, Filibe sancağına bağlı dört köyde patlak vermiş ve bastırılmıştı. Bu köylerin toplam nüfusu dört bini bulmuyordu, ama Avrupa’da ve Rusya’da, «Türkler 100.000 Bulgari kılıçtan geçirdi» diye büyük bir yaygara koparılmıştı. Tozdan dumandan ferman okunmayan böyle yoğun bir propaganda havası içinde
Rusya, Osmanlı İmparatorluğuna savaş açmış ve sonunda bir Bulgar Prensliği kurulmuştu. Ne var ki, Bulgar devletinin yaratılması 400.000 kadar masum Rumeli Türkünün canına mal olmuştu. Bir milyon kadar Rumeli Türkü de yurtlarından koparılıp atılmıştı.
Şimdi, üç yıl sonra, 1879’da aynı kanlı oyunlar Anadolu’da tezgâhlanmak isteniyordu. Açık açık yazılıyordu : «Doğu Anadolu’dan Türkler atılmalı, Ermenilere yer açılmalı, dışardan buraya Ermeni nüfus ithal edilmeli» deniyordu. Bu oyunu tezgâhlamaya çalışanlar çoktu ve çeşitliydi. Ama şunu söylemek gerekir ki, Sör Henry Layard’a doğrudan bağlı İngiliz konsolosları arasında da entrikacı tipte olanlar vardı. Bunlardan biri Halep’teki İngiliz Konsolosu P. Henderson idi. «Zeytun olayındaki Henderson’un tutumunun, Bulgar ayaklanmasında Rusya’nın Filibe Konsolosu Naiden Gueroff’un oynadığı rolden kalır yanı yoktu. Biraz açalım :
Zeytun, Maraş sancağına bağlı küçük bir kaza merkeziydi. Anadolu’da Ermenilerin çoğunlukta olduğu birkaç küçük kasabadan biriydi. Kasabada 30 Müslüman, 1000 kadar Hıristiyan aile yaşıyordu. Kasabanın yakın çevresinde 7 Hıristiyan köyüne karşılık 22 Müslüman köyü vardı. Toros Dağlarının sarp tepeleri arasına gizlenmiş olan Zeytun, oldum olası bir eşkıya yatağıydı. Zeytun Ermenileri arasında her zaman sabıkalı Ermeni eşkıyaları yuvalanmaktaydı. Ermenilerin çoğunlukta ve silahlı olduğu bu dağ kasabası, kışkırtmalara pek elverişli bir yerdi. 1877-78 Osmanlı Rus Savaşı sırasında Zeytun Ermenileri, Babek adında sabıkalı bir eşkıyanın elebaşılığı altında, civar Türk köylerine silahlı soygunlar düzenlemişlerdi. Bozdoğan Yörüklerine saldırıları sırasında 7 kişiyi öldürmüşler, birçok insanı da yaralamışlardı. Berlin Antlaşmasından sonra Zeytun’a dışardan kışkırtıcı ajanlar uğramıştı. Bunlar, o yörede «Deli Papaz» diye bilinen Furnous papazı ve sabıkalı eşkıyalarla birlikte, Zeytun Ermenilerini ayaklanmaya kışkırtmışlardı. Bir sabah Zeytun kaymakamı gözlerini açınca kasaba camiini ve hükümet binalarını alevler içinde görmüş ve Maraş’a kaçmıştı.
Bulgar ayaklanmasına benzer bir olayın tekrarlanmak istendiğini sezen Halep Valisi Kâmil Paşa, işi oluruna bırakmayıp hemen harekete geçmiş ve yanma bir miktar asker alarak Zeytun’a gelmişti. Zeytun Ermenilerinden 1200 kadar silah toplamış, 200 kişiyi tutuklamış ve kocaları dağa kaçan 8 Ermeni eşkıyasının karılarını (hepsi sekiz kadın) alıp Halep’e dönmüştü.
Kâmil Paşanın bu enerjik davranışı Halep’teki İngiliz Konsolosu P. Henderson’u çileden çıkarmıştır. Konsolos, Zeytun eşkıyalarıyla doğrudan işbirliği içindeydi. Onlarla mektuplaşmaya giriştikten başka, toplantılar da yapmıştı. Bu nedenle, Ermenilerin İngiliz himayesinde olduğunu, tutuklanan bütün Ermenileri serbest bıraktıracağını söylemiştir. Valiye ateş püskürmeye başlamıştır. Vali, tutukluları serbest bırakmayınca İngiliz Konsolosu büsbütün çileden çıkmıştır. Doğrudan Lord Salisbury’e gönderdiği raporlarla Vali Kâmil Paşayı yerin dibine batırmış ve kendisinin derhal görevden alınmasını ısrarla istemiştir. Büyükelçi Layard, Salisbury’e gönderdiği gizli raporunda, Kâmil Paşayı «son derece dürüst, adil ve yetenekli» bir kişi olarak nitelendiriyor, «Türk valilerinin en iyisidir» diyordu. Ama konsolosun sürekli entrikaları ve Londra’nın talimatı üzerine, Kâmil Paşanın görevden alınmasını istedi. Osmanlı Hükümetine inanılmaz baskılar yapıldı ve Mart 1879’da Kâmil Paşa, Halep valiliğinden azledildi. İlerde dört kez sadrazamlığa gelecek olan Kâmil Paşa, sırf Ermeni ve İngiliz oyunlarını bozduğu için görevinden atılmıştı. Ermenilerin gözünde İngiliz konsolosunun ve İngiltere’nin prestiji yükselmiş, Osmanlı valisinin otoritesi ise beş paralık olmuştu. Bu, Ermenileri daha da şımartacaktı. Böylece, ilerde patlak verecek daha kanlı Ermeni olaylarının tohumları atılmıştı.
Kâmil Paşanın azledilmesinden sonra, Nisan 1879’da, Zeytun’a bir araştırma komisyonu gönderildi. Komisyon, Mazbar Paşa ile Nurian Efendiden oluşuyordu. Nurian Efendi, Şûrayı devlet üyesi bir Osmanlı Ermenisiydi. Ermenilerin Çara bağlılıklarını bildirmek üzere, Rus Başkumandanı Grandük Nicholas’ın karargâhına gizlice gönderilen Ermeni heyeti içinde görev almış bir kişiydi. İngiliz Konsolosu bu kez Mazhar Paşanın da görevden alınması için ısrar etmeye başladı. İngiliz büyükelçiliği, Henderson’un raporları üzerine, Mazhar Paşanın derhal görevden alınması için resmen girişimde bulundu. Sadrazam, «bir tek konsolosun iddiaları veya vetosu üzerine her Osmanlı görevlisi azledilirse, bunun sonu nereye varır», diyordu. İngiliz baskılarıyla sonunda bütün Zeytun Ermenilere bağışlandı, tutuklular serbest bırakıldı. BabIâli’nin otoritesi bir kez daha zedelenip sarsıldı.
İngiliz baskısıyla bir Osmanlı valisi görevden alınmıştı. Osmanlı mahkemelerinin kararları bozdurulmuş ve kanlı eşkıyaların hepsi serbest bıraktırılmıştı. Babek adlı eşkıya da serbest bırakılanlar arasındaydı. İlerde bunlar yeniden sahneye çıkacaklardı. Yıllar önce Halep’te görev yapan Skene adlı bir başka İngiliz konsolosu, Ermenileri yakından incelemiş ve şu hükmü vermişti : «Ermeniler, korumasız kalınca pek aşağılık oluyorlar, ama gereksiz yere korununca hemen küstahlaşıveriyorlar» demişti (Belge No. 11). Şimdi, Kâmil Paşanın Halep valiliğinden atılması üzerine, Ermeniler arasında küstahlaşma ve şımarma açıkça görülmeye başlanmıştı. Osmanlı makamlarının saygınlığı çiğnenmişti. Ermeniler arasında inanılmaz düşünceler yayılıyordu : «İngiliz konsolosları Türkiye’yi yönetmeye geldiler, Bulgarları Ruslar kurtardı, Ermenileri de İngilizler kurtaracak» deniyordu. İngiliz konsoloslarına verilen Ermeni dilekçelerinde şöyle satırlar göze çarpıyordu: «Sör, siz bizim kurtarıcımız, şefimiz, babamızsmız. Siz, dayandığımız sağlam duvarsınız.» Bir Türk atasözü, «İnsana dayanma ölür, duvara dayanma yıkılır» diyordu. Ama Osmanlı Ermenileri bunu unutmuş görünüyorlardı. Babıâli’ye sırtlarını çeviriyorlar ve yabancılara dayanıyorlardı.
1877 yılı ortalarında Osmanlı Ermenilerinin önemli bir bölümü, Doğu Anadolu’yu İngiliz protektorası gibi ve kendilerini de İngiliz protektorası altında görmeye başlamışlardı. Heyheyler gelmişti Ermenilere. Ermeniler âdeta karakter değiştirmişlerdi. O kadar ki, Ermenilerde görülen değişme İngilizleri bile şaşırtıyordu. İngiliz Konsolosu Trotter, «Son savaştan (1877 78 savaşından) beri Ermeniler hepten değişti. Onları eskiden tanıyanlar şimdi şaşırıp kalıyorlar. Ama yazık ki Ermenilerin genel eğilimi hükümet otoritesine kafa tutma biçiminde görülüyor» diyor ve bunun Ermeniler için tehlikeli olabileceğini belirtiyordu (Belge No. 253). Bir başka raporunda da Trotter, «Ermenilerin bu kavgacı tutumları kendilerine büyük zararlar verebilir» diyordu (Belge No. 268).
Öte yandan Lord Salisbury, özerklik elde etmek için Osmanlı Ermenileri arasında gizli bir hareket başladığını haber almıştı. Bunu İstanbul büyükelçisine bildiriyor ve Ermenilerin Rusya’ya karşı tutumlarının ne olduğunu soruyordu. İngiliz yetkilileri, Ermeniler üzerindeki Rus etkisini izliyorlardı. Ermeniler, Rusya’ya mı, yoksa İngiltere’ye mi eğilim gösteriyorlardı?
Soru buydu.
İngiliz Büyükelçisi Layard, Nisan 1880’de Londra’ya özetle şunları rapor etti: Katolikler bir yana bırakılırsa, Anadolu’daki tüm Hıristiyanlar, himaye için yüzlerini İngiltere’ye çevirmişlerdi.
Babıâli ile İngiltere arasında imzalanmış olan Kıbrıs Antlaşması, Osmanlı Ermenilerini pek umutlandırmıştı. Doğu Anadolu’da reformların hemen yapılacağını ummuşlardı. Bu aşırı umutları gerçekleşmeyince, düş kırıklığına uğramaya başlamışlardı. Rusya, Osmanlı Ermenilerinin bu düş kırıklığından ustaca yararlanıyordu. Ermeniler, İngiltere’den umduklarını bulamayınca yüzlerini Rusya’ya çevireceklerdi (Belge No. 354).
Kısacası,
Osmanlı Ermenileri, Doğu Anadolu üzerindeki İngiliz Rus nüfuz rekabetinde bir faktördü. Daha doğrusu bir piyondu.
Ne İngiltere’nin, ne de Rusya’nın Ermeni çıkarlarını düşündükleri yoktu.
Her iki taraf, Ermenileri bir piyon gibi kullanmak istiyor ve kullanıyordu.
Ermenilere büyük umutlar verilmişti.
Kasten ve sürekli körüklenen bu aşırı umutların hiçbir zaman gerçekleşmeyeceği biliniyordu.
Umutları gerçekleşmeyince Ermeniler, ilerde, daha aşırı hareketlere ve silahlı ayaklanmalara kalkışacaklardı.
Bu hareketler Ermeni umutlarını körükleyenlerce acımasızca sömürülecekti.
Başka bir deyimle, Büyük Devletler, kendi emperyalist yayılma emellerini doyurmak için Ermenileri maşa olarak kullanıyorlardı.
Ermeni ileri gelenleri de Büyük Devletlerin bu çirkin oyununa, bilerek ya da bilmeyerek, alet olmuşlar ve Osmanlı Ermeni toplumunu ve onların Türk komşularını felâkete doğru sürüklemişlerdir.
Batıdan pompalanan dar görüşlü bir milliyetçilik anlayışıyla Ermeni toplumu gittikçe fanatikleştirilmiştir.
Yüzyıllarca bir arada barış içinde yaşayagelmiş olan Ermeni ve Türk toplumlarının karşılıklı hoşgörüleri, ortak yaşam biçimleri, tarihleri, kültürleri, Batı kaynaklı dar milliyetçilik mabedinde kurban edilecekti.
Bilâl N. ŞİMŞİR
Türk Tarih Kurumu Üyesi
Sh:9-43
Kaynak: İngiliz Belgelerinde OSMANLI ERMENİLERİ-(1856 —1880)-Bilâl N. ŞİMŞİR Türkçesi : Şinasi Orel Birinci BİLGİ YAYINEVİ Basım Mart 1986, Ankara