Sayfa içerikleri
Anemi (kansızlık), kırmızı kan hücre (alyuvar) miktarının aşırı azalması nedeniyle gelişen önemli bir sağlık sorunudur. Yetersiz veya kötü beslenme düzeninden kaynaklanabilir ya da kalıtsal (genetik) nedenlerle gelişebilir. Genellikle bir hastalığın habercisi olabilir. En sık görülen belirtileri halsizlik, uyku isteği, çabuk yorulma ve baş dönmesidir. Kansızlık sorununun bazı türleri kolayca tedavi edilebilirken kimi türlerinin tedavisi yoktur ancak semptomları azaltan kan veya kemik iliği nakli yapılabilir. Özellikle demir eksikliğine bağlı gelişen kansızlık (anemi) takviye ilaçlarla ve sağlıklı bir diyetle kolayca tedavi edilebilir. Kansızlık ciddiye alınması gereken bir sağlık sorunudur, gerekli önlemlerin alınmaması halinde hayati tehlikeye yol açabilir.
Kansızlığa alyuvarların üretimi ile yıkımı arasındaki dengeyi olumsuz yönde etkileyen herhangi bir faktör yol açabilir. Bu nedenle kansızlık nedenleri genellikle alyuvar üretimini azaltan ve alyuvar tahribatını artıran faktörler olarak ikiye ayrılır.
• Alyuvar üretiminde etkin bir rol alan ve böbreklerde üretilen eritropoietin hormonunun yetersizliği ya da işlevini tam olarak yerine getirememesi halinde
• Yetersiz beslenmeden dolayı demir, vitamin B12 veya B9 (folik asit) eksikliği olması halinde
• Tiroid bezinin tiroid hormonu salgılayamaması (hipotiroidizm) halinde
• Kanamalar
• Kazalar
• Ameliyatlar
• Bağırsak bozuklukları (çölyak veya crohn hastalığı gibi)
• Kadınlarda düzensiz adet dönemi ve bir tür rahim hastalığı olan çikolata kisti
• Hamilelik ve çocuk doğurma
• Siroz (özellikle alkolizme bağlı olarak oluşan)
• Karaciğer ve dalak bozuklukları
• Lösemi, lenfoma gibi bazı kan kanseri türleri
• Bazı ilaçları kullanmak veya toksine maruz kalmak
• Bazı enfeksiyonlar, otoimmün bozukluklar ve kan hastalıkları
• Hemoliz (Kan uyuşmazlığından kaynaklanabilen alyuvarların yıkımı)
• Genetik bozukluklar
• Halsizlik veya yorgunluk
• Nefes darlığı
• Baş dönmesi
• Hızlı veya düzensiz kalp atışı
• Yüksek veya düşük tansiyon
• Kulaklarda çınlama
• Baş ağrısı
• Soğuk eller ve ayaklar
• Soluk ve sarı cilt
• Göğüs ağrısı
• Saç dökülmesi ve kolay kırılan tırnaklar
• Dil ve dudak kenarlarında yaralar
Kansızlık nedeniyle kişinin aile ve sosyal yaşamı olumsuz yönde etkilenir. Kansızlık zaman zaman hafif belirtilerle ortaya çıksa bile nedeni mutlaka detaylı olarak araştırılmalı ve düzenli takip edilmelidir. Bu belirtiler geçmez ise ortaya daha ciddi sağlık sorunlaru çıkabilir.
Kronik hastalık anemisi: Kanser, HIV/AIDS, crohn hastalığı, romatoid artrit, böbrek hastalığı ve diğer kronik inflamatuar hastalıklar gibi bazı hastalıklar alyuvarların üretimini engelleyebilir.
Demir eksikliği anemisi: Demir eksikliği anemisi, en sık görülen anemi türüdür ve vücutta yeterli miktarda demir bulunmaması nedeniyle ortaya çıkar.
Megaloblastik anemi: Kanda çok az B9 ve B12 vitamini bulunması nedeniyle gelişen bir kansızlık türüdür.
Aplastik anemi (aşırı kansızlık): Kemik iliğinin yeterli kan hücresi (trombosit, kırmızı ve beyaz kan hücreleri) üretemediği nadir bir kemik iliği yetmezliği bozukluğundan kaynaklanan bir anemi türüdür.
Hemolitik anemiler: Alyuvarların normal ömürlerini tamamlamadan kan dolaşımında hızla yok olmasıdır. Kalıtsal olabilir veya daha sonra meydana gelebilir. Akdeniz anemisi ve orak hücreli anemi bilinen en yaygın alt türleridir.
Kemik iliği hastalığına bağlı anemi: Lösemi gibi çeşitli hastalıklar kemik iliğindeki kan üretimini etkileyerek kansızlık sorununa neden olabilir. Bu tür kanser ve kanser benzeri bozuklukların etkileri kişinin yaşamını tehdit eder.
Malaryal anemi: Sıtma (malarya) mikrobu taşıyan sivrisineklerin insanları sokmasıyla gelişen ve özellikle egzotik ülkelere seyahat eden gezginlerin başına gelebilen geçici bir anemi türüdür.
Bu türler dışında anemiye yol açan kaynağa bağlı olarak pek çok anemi türü vardır.
Kansızlık (anemi) teşhisi için doktor hastaya tıbbi ve aile geçmişini sorabilir, fiziksel muayene ve aşağıdaki testleri yapabilir:
Tam kan sayımı (CBC): Bu testte alınan kan numunesinde alyuvar ve hemoglobin seviyesine bakılır. Sağlıklı bir yetişkin bireyin normal alyuvar değerleri bir tıbbi uygulamadan diğerine değişmektedir ancak genellikle erkeklerde %40-52 ve kadınlarda %35-47’dir. Normal yetişkin bireylerde hemoglobin değerleri ise erkeklerde desilitre başına 14-18 gr. Kadınlarda ise desilitre başına 12-16 gr.dır. Çocuklar için normal değerler yaşa göre değişmektedir.
Kırmızı kan hücrelerinizin boyutunu ve şeklini belirleyen bir test: Bazı alyuvarlar sıra dışı boyut, renk ve şekil açısından incelenebilir.
Ek tanı testleri: Kansızlık (anemi) teşhisi konduğunda altta yatan nedeni belirlemek adına ek testler istenebilir. Kansızlık teşhisi için ayrıca kemik iliği örneği de alınabilir.
Kronik Hastalık Anemisi Tedavisi
Bu türün genel tedavisi yoktur ve sadece altta yatan hastalığın tedavisi için uğraşılır. Semptomların şiddetlenmesi halinde normalde böbrekler tarafından üretilen bir hormon olan sentetik eritropoetin enjeksiyonu veya kan nakli alyuvar üretimini hızlandırmaya ve yorgunluğu azaltmaya yardımcı olabilir.
Demir ve Vitamin Eksikliği Anemisi Tedavisi
Bu tür anemi tedavileri genellikle demir takviyeleri (hap, damla, iğne gibi) ve doğru beslenme (diyet) ile yapılır. Demir eksikliğinin altında yatan neden kan kaybıdır ve kanamanın kaynağı (adet dönemi dışında) bulunup durdurulur. Bunun için gerekirse ameliyat yöntemine başvurulur. B9 vitamini (folik asit) ve B12 vitamini eksikliği tedavisi, diyet takviyeleri içerir ve bu vitaminleri içeren gıdalar diyette artırılır. Eğer sindirim sistemiyle alakalı yenilen yiyeceklerden B12 emiliminde sorun varsa B12 vitamini iğneleri uygulanır, başlangıçta her gün iğne yapılabilir. Tedavi yönteminin verdiği yanıta göre zamanla sadece ayda bir iğne olmak yeterli olur.
Aplastik Anemisi Tedavisi
Bu anemi türünde tedavi sürecinde alyuvarların seviyelerini artırmak için kan nakli gerekebilir. Kemik iliğinde problem varsa ve sağlıklı kan hücresi üretemiyorsa kemik iliği nakline de ihtiyaç duyulabilir.
Kemik İliği Hastalığına Bağlı Anemi Tedavisi
Bu anemi türünün tedavi sürecinde ilaç, kemoterapi veya kemik iliği nakli yöntemleri kullanılabilir.
Hemolitik Anemi Tedavisi
Hemolitik anemi tedavisi, şüpheli ilaçların kullanımını önlemeyi, ilgili enfeksiyonları tedavi etmeyi ve bağışıklık sistemini baskılayan ilaçları kullanmayı içerir. Kansızlığın şiddetine bağlı olarak kan nakline veya plazmafereze ihtiyaç duyulabilir. Plazmaferez bir tür kan filtreleme yöntemidir. Bazı vakalarda tedavi için dalağın alınması gerekebilir.
Hemolitik aneminin alt türlerinden olan orak hücre anemisinde ağrıyı azaltıp komplikasyonları önlemek için oksijen, ağrı giderici ilaçlar ve intravenöz sıvı tedavisi uygulanabilir. Doktorlar ayrıca kan nakli, antibiyotik ve B9 takviyeleri önerebilir. Kemik iliği nakli bazı vakalarda etkili bir tedavi olabilir. Ayrıca Hidroksiüre adlı kanser ilaçları da orak hücre anemisinin tedavi sürecinde kullanılabilir. Akdeniz anemisi (talasemi) ise kan nakli, B9 takviyesi, ilaç tedavisi, dalağın alınması veya kan ve kemik iliği kök hücre nakliyle tedavi edilebilir.
Anemi konusunda risk altında olabileceğinizi düşünüyorsanız, doktorunuzla konuşun. Doktorunuz en iyi tedavi seçeneğini belirleyip durumunuza bağlı olarak sizi kan hastalıkları konusunda uzmanlaşmış bir doktora (hematologa) yönlendirebilir.
Kansızlık tedavi edilmediği takdirde birçok sağlık sorununa veya semptoma neden olabilir:
Şiddetli yorgunluk: Anemi (kansızlık) şiddetli olduğunda günlük görevleri tamamlayamayacak kadar yorgun olabilirsiniz.
Gebelik komplikasyonları: B9 anemisi olan anne adaylarının prematüre doğum gibi komplikasyonlara yakalanma olasılıkları daha yüksektir.
Kalp sorunları: Kansızlık hızlı veya düzensiz kalp atışına (aritmine) neden olabilir, çünkü kalbin kandaki oksijen eksikliğini telafi etmek için daha fazla kan pompalaması gerekir. Bu durum kalp büyümesine veya yetmezliğine neden olabilir.
Ölüm: Orak hücreli anemi gibi bazı kalıtsal anemi türleri ciddi olabilir ve yaşamı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir. Çok fazla kan kaybetmek şiddetli anemiye neden olur ve hastanın ölümüne sebebiyet verebilir.
Kansızlık Kanser Yapar mı?
Kansızlığın kansere dönüştüğüne dair net kanıtlar yoktur ancak lösemi, lenfoma gibi bazı kanser türlerinin ve kemoterapi, radyoterapi gibi kanser tedavi yöntemlerinin kansızlığa yol açtığı bilinmektedir.
Çocuklarda Kansızlığı Önleme
Çocuklarda genetik veya başka bir hastalıktan kaynaklı anemi (kansızlık) önlenemez ve daha özel bakım ve tedavi türlerine ihtiyaç duyulur. Fakat çocuklarda sıkça görülebilen demir eksikliği anemisi kolayca önlenebilir. İlk altı aydan sonra kansızlık riski söz konusu olabileceği için bebeğe eğer mümkünse anne sütü ve demir takviyeli tahıllar verilmelidir.
İnek sütü gibi ürünler demir kaybına neden olabildiği için 1 yaşına kadar kesinlikle önerilmez. 1 yaşından sonra ise çocuklar günde ortalama iki bardaktan fazla süt içmemelidirler. Ayrıca çocukların düzenli olarak demir içerikli gıdalar tükettiğinden emin olunmalıdır: Kırmızı et, yumurta sarısı, yeşil yapraklı meyveler ile sebzeler, pekmez, domates, kuru üzüm ve tahıllar. İhtiyaç duyulması halinde demir takviyesi doktor tavsiyesiyle kullanılabilir.
Çocuğun cinsiyeti, kansızlığın türü ve altında yatan neden yapılacak bakım şeklini değiştirir. Çocuklar genellikle kansızlığı yetişkin bireylerden daha iyi tolere ederler. Genelde ciddi bir anemisi olan çocuk, diğer çocuklardan daha kolay yorulabilir.
Birçok anemi türü önlenemezken sağlıklı besinler yemek, hem demir hem de vitamin eksikliği anemisini önlemenize yardımcı olabilir.
Demir: Demir açısından zengin besinler arasında sığır eti ve diğer etler, fasulye, mercimek, demir takviyeli tahıllar, ıspanak gibi koyu yeşil yapraklı sebzeler ve kurutulmuş meyveler bulunur.
B9 vitamini: B9 yani folik asit taze meyve ve evde hazırlanan meyve suları, koyu yeşil yapraklı sebzeler, barbunya, yeşil bezelye, yer fıstığı ve ekmek, tahıl, makarna ve pirinç gibi zenginleştirilmiş tahıl ürünlerinde bulunabilir.
B12 vitamini: B12 vitamini açısından zengin gıdalar arasında et, süt ürünleri ve güçlendirilmiş tahıl ve soya ürünleri bulunur.
C vitamini: C vitamini açısından zengin besinler narenciye ve meyve suları, brokoli, biber, domates ve çilek içerir. Ayrıca bu gıdalar demir emilimini artırmaya yardımcı olur.
Yediğiniz besinlerden yeterli vitamin almanızla ilgili şüpheniz olması durumunda doktorunuza danışıp bir multivitamin kullanmaya başlayabilirsiniz.
Çekirdekli kuru siyah üzüm: Çekirdekleriyle birlikte tüketilmesiönerilir. Ayrıca bir litre suya iki çay bardağı kuru üzüm ve bir kaşık kına bitkisinden ekleyip kaynattıktan sonra günde iki kez yarım çay bardağı içebilirsiniz.
Isırgan otu: 1 litre suya iki yemek kaşığı kadar kuru ya da kıyılmış halde taze ısırgan otu katıp kaynatmaya bırakın. Sonra bu karışımı süzüp günde iki bardak içebilirsiniz.
Kansızlık Problemi Olan Kişilere Öneriler
Doktorun talimatlarına uyulmalıdır: Bazı kansızlık türleri tedavi edilemez ancak neden olduğu semptomlar azaltılabilir. Doktora danışılmadan öneri üzerine ilaç ya da alternatif tedavi yöntemlerine başvurulmamalı ve tedavi kesinlikle yarım bırakılmamalıdır.
Genetik danışmanlık düşünülmelidir: Eğer orak hücreli veya talasemi gibi kalıtsal bir anemi aile öyküsü varsa bir genetik danışmanla konuşularak gelecekte doğacak bebeğin veya mevcut çocuklarla ilgili önlemler alınabilir.
Beslenmeye özen gösterilmeli: Çay, kahve, süt ve süt ürünleri tüketilmemelidir. Ayrıca demir emilimini engelleyen kepekli tahıllar gibi yüksek seviyede fitik asit içeren gıdalardan kaçınılmalıdır.
Multivitamin kullanımına dikkat edilmeli: Doktora danışılarak ve talimatlar doğrultusunda multivitamin kullanılabilir. Yaşlı hastalar doktora danışmadan demir eksikliği için demir takviyesi almamalıdır.
Demir takviyesi ilaçlar çocuklardan uzak tutulmalı: İlaçlar çocukların erişemeyeceği yerde saklanmalıdır. Aşırı dozda demir çocuklarda ölümcül sonuçlara neden olabilir!
Sıtma olasılığı önlenmeli: Sıtmanın yaygın olduğu bir yere seyahat etmek planlanıyorsa, önleyici ilaçlar almadan önce bir doktora danışılmalıdır.