İshal veya diyare, günde üç veya daha fazla yumuşak veya sıvı dışkı çıkışı olarak tanımlanır (veya her birey için normalden daha sık çıkış). Emzirilen bebeklerde oluşan sık yumuşak ve macunsu dışkılama ishal olarak değerlendirilmez.
Normal bağırsak sistemi vücudun fizyolojik ihtiyaçlarını karşılamak için elektrolitlerin ve suyun emilimini ve salınmasını düzenler. Yetişkin bağırsaklarına giren günde 9-10 litre sıvının % 98'inden fazlası emilir. Yetişkin bireylerde bu sıvının yaklaşık 2 litresi ağızdan alınırken ek olarak tükrük bezleri, mide, pankreas, karaciğer ve ince bağırsağın kendi salgıları halinde, günlük 6-7 litrelik bir sıvıda barsak sistemine girer. Barsaklara ulaşan toplam sıvı miktarını 9 litre varsayarsak bunun yaklaşık 8 litresi ince barsaklardan vücuda geri emilir. Emilmeden kolona geçen yaklaşık 1 litre sıvının ise 800 ml'si kolonda emilir. Kalan 200ml sıvı ise dışkının yaklaşık % 60-85 ini oluşturur ve sindirilmeyen lif içeriğine de bağlı olarak kişiden kişiye, günden güne, dışkılamadan dışkılamaya değişen dışkının sertlik derecesini belirler. İshalde ise bu varyasyon bozulur. Değişik sebeplerle 3-4 kezden fazla ve miktar olarak da 200 gramdan fazla, normal dışı, sulu dışkılama oluşur, sıvı ve elektrolit kaybı artabilir.
İshal beş yaşın altındaki çocuklarda ölümlerin önde gelen ikinci nedenidir ve her yıl yaklaşık 525 000 çocuğun ölümünden sorumludur. Hem önlenebilir hem de tedavi edilebilir. Önemli bir kısmı güvenli içme suyu ve yeterli sağlık ve hijyen ile engellenebilir.
Küresel olarak, her yıl yaklaşık 1.7 milyar çocukluk çağı ishal vakası vardır. İshal beş yaşın altındaki çocuklarda malnutrisyonun önde gelen nedenidir.
İshal birkaç gün sürebilir ve yaşam için gerekli olan su ve tuz kaybı olmadan kesilebilir. Geçmişte, şiddetli dehidrasyon ve sıvı kaybı, ishal ölümlerinin başlıca nedenleri idi. Şimdi ise septik bakteriyel enfeksiyonlar gibi diğer nedenler, diyareye bağlı ölümlerin giderek artan bir kısmını oluşturmaktadır. Yetersiz beslenen veya bağışıklığı zayıf olan çocuklar ile HIV enfeksiyonu olanlar hayatı tehdit eden ishal riski altındadır.
İshal bağırsak yollarında genellikle bakteriyel, viral ve paraziter organizmaların neden olduğu bir enfeksiyon semptomudur. Enfeksiyon kötü hijyen sonucu kirli yiyecek veya içme suyu yoluyla veya kişiden kişiye yayılır.
Güvenli içme suyu,iyileştirilmiş sağlık ve sabun kullanımı gibi ishalin önlenmesine yönelik müdahaleler, hastalık riskini azaltabilir. İshal, temiz su, şeker ve tuzdan oluşan bir çözelti olan oral rehidrasyon solüsyonu (ORS) ile tedavi edilmelidir. Buna ek olarak,tamamlayıcı tedavi olarak ağızda dağılan 20 mg çinko tabletlerinin 10-14 günlük kullanımı ishal süresini azaltır ve sonuçlarını iyileştirir.
Üç klinik tipte ishal vardır:
Akut sulu ishal - birkaç saat veya gün sürer , günlük kilo başına 250 ml ve daha fazla dışkı çıkışı vardır. Sıvı takviyesi yapılmazsa dehidratasyon hayati tehlike yaratır. Bu dramatik dehidrasyon genellikle rotavirüs, enterotoksijenik E. coli veya V. cholerae (kolera nedenidir) nedeniyle oluşur ve küçük yaşlarda çok tehlikelidir.
Akut kanlı ishal - aynı zamanda dizanteri de denir.Bağırsak hasarı, beslenme bozulması ve çoğunlukla sekonder sepsis vardır. Ateş ve dehidrasyon ( dehidratasyon nadiren ağır seyreder) yaygındır.
İnatçı ishal - 14 gün veya daha fazla sürer.
İshal dünyadaki çocuk ölümleri ve morbiditelerinin önde gelen nedenlerinden biridir ve çoğunlukla kontamine yiyecek ve su kaynaklarına bağlıdır. Dünya genelinde 780 milyon kişi iyileştirilmiş içme suyuna erişemiyor ve 2,5 milyarında sanitasyon eksikliği var. Enfeksiyon nedeniyle oluşan ishal, gelişmekte olan ülkelerde yaygın.
Düşük gelirli ülkelerde, üç yaşın altındaki çocuklar her yıl ortalama üç kez diyare geçirirler. Her tekrar çocuğun büyümesi için gerekli olan besinleri almasını engeller ve beslenme yetersizli oluşturur. Sonuç olarak, diyare malnütrisyonun önemli bir nedenidir ve yetersiz beslenen çocukların ishal olma olasılığı daha yüksektir.
İshalin en tehlikeli sonucu dehidratasyondur.İshal sırasında su ve elektrolitler (sodyum, klorür, potasyum ve bikarbonat) sıvı dışkılama, kusma, ter, idrar ve nefes yoluyla kaybedilir. Dehidratasyon, bu kayıplar yerine konamadığında ortaya çıkar.
Dehidrasyon derecesi üçlü bir skala ile derecelendirilmiştir.
Ağır dehidratasyon (aşağıdaki belirtilerin en az ikisi):
Uyuşukluk / bilinç kaybı
Çökmüş gözler
Sıvı alamamak veya çok az alabilmek
Çekilen deri kısa zamanda eski haline gelmez (2 saniye)
Hafif dehidratasyon (aşağıdaki belirtilerin en az ikisi):
Huzursuzluk, sinirlilik
Batık gözler
Susuzluk hissi
Dehidrasyon yok (hafif veya ağır dehidratasyon olarak sınıflandırılacak yeterli belirti yok).
Nedenler
Enfeksiyon: İshallerin birçoğu bakteri, virüs ve paraziter organizmaların neden olduğu enfeksiyonlardır. Bunların çoğu dışkı ve kirlenmiş su ile yayılır. Enfeksiyon, içme, pişirme ve temizleme için yeterli su, sağlık koşulları ve hijyen bulunmadığında daha sık görülür. Rotavirüs ve Escherichia coli, düşük gelirli ülkelerde orta ila şiddetli ishallerde en sık rastlanan etyolojik ajanlardır. Cryptosporidium ve shigella türleri gibi diğer patojenler de önemli rol oynar.
Malnutrisyon: Diyare nedeniyle ölen çocuklar için genellikle altta yatan neden yetersiz beslenmedir; bu da onları ishale karşı daha savunmasız hale getirir. Her ishal epizodu, yetersiz beslenmeyi daha da kötüleştirir. İshal beş yaşın altındaki çocuklarda malnutrisyonun önde gelen nedenidir.
Kaynak: Kanalizasyon, foseptik havuzları ve tuvalet gibi insan dışkıları ile kirlenmiş su ishal kaynağı olarak özellikle dikkat çeker. Hayvan dışkıları da ishale neden olabilecek mikroorganizmaları içerebilir.
Diğer nedenler: İshal kişiden kişiye bulaşabilir, zayıf kişisel hijyenle ağırlaşabilir.Sağlıklı olmayan koşullarda hazırlanan veya depolanan gıdalar ishale neden olan önemli bir sorundur. Güvenli olmayan evsel su depolaması ve kullanımı da önemli bir risk faktörüdür. Kirli sularda avlanan balık ve deniz ürünleri de hastalığa katkıda bulunabilir.
Önleme ve tedavi
İshalin önlenmesine yönelik temel önlemler şunlardır:
Güvenli içme suyuna erişim;
Gelişmiş sanitasyonun kullanılması;
Elleri sabun ile yıkama;
Yaşamın ilk altı ayı için emzirme;
Iyi kişisel ve gıda hijyeni;
Enfeksiyonların yayılımı hakkında sağlık eğitimi; ve
Rotavirüs aşısı.
Diyare tedavisinde temel önlemler şunlardır:
Rehidratasyon: Oral rehidratasyon tuzları (ORS) çözeltisi kullanılır. ORS temiz su, tuz ve şeker karışımıdır. Tedavi maliyeti çok ucuzdur. ORS ince bağırsakta emilir ve dışkıda kaybolan su ve elektrolitlerin yerini alır.
Çinko takviyeleri: Çinko takviyeleri diyare atak süresini % 25 azaltır ve dışkı hacminde % 30'luk bir azalma sağlar.
Rehidratasyon: ciddi dehidratasyon veya şok durumunda intravenöz sıvılar kullanılır.
Besin açısından zengin gıdalar: Malnütrisyon ve ishalin kısır döngüsü, besin açısından zengin gıdalar (anne sütü de dahil) vermeye devam ederek ve yaşamın ilk altı ayında emzirme dahil olmak üzere besleyici bir diyet vererek kırılabilir
Özellikle uzun süreli ishallerde veya dışkıda kan veya veya dehidratasyon belirtileri varsa mutlaka doktora görünmelidir.
Kaynak:
http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs330/en/
https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/diarrhea/definition-facts
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11764/Resim Telif hakkı: bialasiewicz / 123RF Stok Fotoğraf