

Mevali, efendi ve köle anlamına gelir. Mevali, Emevi Devleti dönemine kadar Arap olmayan kölelere verilen isimdi. Fakat halifeliğin yani İslam devleti liderliğinin Emevi soyuna geçmesiyle ırkçılık ve ayrımcılık her ne kadar İslam hukukuna aykırı da olsa Emevi Arapları arasında uygulanmaya başladı. Hatta bu ırkçılık ve ayrımcılığı o kadar çok abarttılar ki ülke bir nevi kast sistemine dönüştü.
Emevi döneminde halkın ayrıldığı sınıflar:
1- Hürler: Arap asıllı hür kişilerdir.
2- Esirler: Pazarlardan satın alınan ya da savaşlarda tutsak edilen kadın (cariye) ve erkek kölelerdi. Bunların hiçbir hakları yoktu. Satılır, alınır, isterse sahibi öldürür; çalıştırılır, mal ve eşya olarak düşünülür, miras yoluyla başkalarına kalırdı. Köle ve cariye sahibi acımasızca davranabilir, zevk için dövebilir, elini, kulağını, burnunu kesebilir, cariyelerin ırzına geçebilirdi.
3- Mevali: Köle ve cariyelerin azat edilmesinden oluşan, Arap olmayan ara sınıftı. Hiçbir zaman hür olamazlardı. Fakat Müslüman olduktan sonra hür hakkına sahip oldular. Emeviler döneminde aşırı ırkçı ve ayrılıkçı politikaya mazur kalıp Araplar tarafından aşağılandılar.
Mevali Anlayışı Tam Anlamıyla Nedir?
Mevali, Müslümanlığı kabul edip kölelikten çıkan Arap olmayan gruptur. Emevilerin "merkezi kabilecilik" de diyebileceğimiz bir anlayışıyla ikinci plana atılmışlar, Araplar tarafından aşağılanmışlardır. Onları azat edilmiş ama hiçbir zaman hür-Arap düzeyinde olmayan köleler olarak saymışlardır.
Emeviler döneminde birçok Arap olmayan topluluktan olduğu gibi Türk topluluğundan da mevaliler vardı. Türklerin gönülden değil cizyeden (Müslüman olmayan halktan alınan vergi) kaçmak için Müslüman olduklarını düşünüp sünnet olup olmadıklarına, namazlarına dikkatli devam edip etmediklerine, kelime-i şahadet getirip getirmediklerine bakarak gayrı Müslim saymak istemişlerdi. Bir yabancı yazar
Arapların mevali anlayışını şöyle anlatmıştır;
“Araplarca… Mevali’ye aşağı bir ırk, bir çeşit köle olarak bakmak adet oldu… Mevali’ye abd (köle) ismi verilmiştir. Nitekim onların köleler gibi, isimleriyle çağrıldıklarını ve şayet onlarla evlenilmek istenirse, kuracakları aileye itiraz etme hakkına sahip efendilerine müracaat etmeleri gerektiğini biliyoruz. Mevalî, orduda hususi bir bölük teşkil ediyordu ve kendilerine ait reisleri vardı. Yürüyerek harp edebiliyorlardı. Kendilerine mahsus camileri vardı ve Araplarınkilere kabul edilmiyorlardı.” (Gerlof Van Vloten, Emevi Devrinde Arap Hâkimiyeti, Çev: M. S. Hatiboğlu, Ank. 1986, s. 25-26.)
Araplar uydurdukları bir hadisle bir mevalinin ona dokunması üzerine namazlarının bozulacağını iddia etmişlerdir.
Türk-Arap İlişkilerinin Başlaması;
Türkler orta Asya kökenli ve göçebe bir topluluktur. Türkler bugünkü Sibirya’dan Avrupa’ya kadar göç edebilmişler, uygarlık kurabilmişlerdir. Fakat hiçbir zaman Arap yarımadasına göç etme girişiminde bulunmamışlardır. Bunun en büyük nedeni: Türklerin orta Asya iklim şartlarına alışık olmasıdır. Arap yarımadası sıcak ve kurak ikliminden dolayı hiçbir şekilde Türklerin ilgisini çekmemiştir. Hz. Ömer zamanında hızlanan fetihler sayesinde Türkler ile Araplar sınır komşusu olmuşlardır. 640 yıllarında başlayan Türk-Arap ilişkileri 751 yılında Türklerin İslamiyete geçişiyle hızlanmış ve hatta son nokta olmuştur. Peki, geçen 111 yıllık zaman sürecinde ne gibi etkileşimler olmuş Türkler neden islamiyete geçmeye başlamışlardır?
Araplar Horasan bölgesini alıp Talas'a ulaşmak için müthiş mücadeleler vermiş bu mücadeleler sırasında Türklerle de birçok kez savaşmışlardır. Bu iki toplum zaman zaman savaşmalarına rağmen zaman zaman da barışmışlardır. Bu savaş-barış dönemlerinde iki toplum birbirlerini çok iyi tanımışlar, birçok konuda ilişki içinde bulunmuşlardır.
Diğer bir etki ise Türklerin dini inancı gök tanrı’dır. Gök tanrı inancında Allah birdir. ahiretten sonraki hayata inanılır, kurban kesilir. Müslümanlık ile gök tanrı inancı arasında bir paralellik vardır. Gök tanrı inancı ile Müslümanlık arasında birçok benzerlik olmasından dolayı Türkler islamiyeti kolay benimsemişlerdir. Fakat şunu söylemek gerekir ki tarihte hiçbir toplum din inancının benzeşmesinden dolayı din değiştirmemiştir. Din değiştirebilmek için muhakkak ki zorlayıcı faktörler olmalıdır. Yani Türkler inançlarının islamiyetle örtüşmesinden dolayı din değiştirmişlerdir diyemeyiz. Bu din benzerliği sadece Türklerin islamiyeti kolay benimsemelerinde etkili olmuştur.
Mevali Anlayışının Etkileri ve Müslümanlığa Geçiş:
Dört halife döneminde Türklerle birçok ilişki içine girilmiş fakat Hz. Ömer döneminden başka fazla bir gelişme yaşanamamıştır. İslam devletinde iktidarlık Emevi soyuna geçtiğinde ise fetihler daha da hızlanmış Türklerle olan savaşlar da artmıştır. Bu savaşlarda galip gelen genellikle emeniler olmuştur. Bu dönemlerde orta asmada bir siyasi boşluk olmasından dolayı emeniler burayı egemenlik altına almışlar ve egemenliklerini yaymaya başlamalardır. Hatta Horasan valisi Kuteybe Bin Müslim (d.670- ö.715, Fergana) getirilmiş. Kuteybe; bölgede birçok cami yaptırarak, Türk evlerine Müslüman Arapları misafir olarak yerleştirerek, Cuma namazına gelenlere iki dirhem altın vererek bir nevi kendine özgü politikaları uygulayarak bölgede İslamiyetçin izlerini yerleştirmiştir. Hatta Türklerin Arapça bilmediklerinde dolayı kendi dilleriyle ibadet etmelerini istemişti. Bu gibi olaylardan sonra Türkler arasında İslamiyet bayağı tutulmaya başlamıştır. Fakat zaman içinde Emevilerin mevali politikasını uygulamasından dolayı İslamiyet Türklerin kalbine istekle değil kılıç zoruyla girmeye başlamıştır.
Emevi'lerin yıkılıp iktidara Abbasilerin geçmesi ile daha ümmetçi bir politika izlenmiş, Emevi’lerin dışladığı tüm mevalilere Abbasiler sahip çıkmışlardır. Türkler; Abbasi devletinde avasım şehirlerine yerleştirilmiş bir zaman sonra da önemli komutanlıklara gelmişlerdir. Bu durum Türkleri son derece hoşnut etmiş, geçen yılların yerleştirdiği İslamiyet etkisiyle de Türkler 10. yüzyıldan sonra kitleler halinde İslamiyet geçmeye başlamışlardır.
Sevgi Kızılcık