Bu yazı Bilim ve Gelecek Dergisi web sitesinden alınmıştır.Siyasi erkin gömü uygulamalarına yansıması
Yazının tam adresi http://www.bilimvegelecek.com.tr/?goster=284
Yazının tam adresi http://www.bilimvegelecek.com.tr/?goster=284
Anadolu'da kral mezarları (MÖ 3000-547)
Politik, ekonomik ve dinsel denetime sahip erk odağı olan merkezi iktidarın -kral- saltanatlarının yansıdığı bir alan olan gömü uygulamaları Anadolu'da MÖ 3. bin yılın başlarından itibaren görülür. Bu ihtişamlı mezarlar toplumdaki ana otorite ve politik figür -yönetim organı- olan kralların egemenliklerinin yanı sıra ait oldukları kültürlerin toplumsal yapı, inanç sistemleri ve sahip oldukları ekonomik düzeyi sergilemeleri açısından da önemlidir.
Alev Erarslan
[Tüm yazıları]
MÖ V. ve IV. bin yıllarda Mezopotamya, İran, Kuzey Suriye ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri "Büyük Mezopotamya"yı oluşturmakta ve bu bölgelerde kültürel bir homojenlik bulunmaktaydı. Ancak MÖ III. bin yıl başlarına tarihlenen İlk Tunç Çağı I Dönemi'yle birlikte bu kültürel birlik bozulmuş ve "Büyük Mezopotamya"nın parçası olmaktan çıkan bu bölgelerin her birinde farklı politik, ekonomik ve kültürel gelişmeler olmaya başlamıştır. Bu dönemde Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Suriye ve Filistin ile Kuzeybatı İran, Transkafkasya kökenli göçebe toplulukların yoğun göç dalgası altındadır. Böylelikle MÖ V-IV. bin yıllarda Mezopotamya ile kültürel bütünlük içinde olan bu bölgeler bu kez Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan, Dağıstan ve Kuzeybatı İran ile birlikte Güney Kafkasya'nın parçası haline gelir.
Transkafkasya kökenli topluluklar -Kura-Aras toplulukları- ekonomileri tarım ve hayvancılığa dayanan göçebe ve yarı göçebe kırsal toplumlardır. Farklılaşmamış, temelde eşitlikçi tarım toplulukları olan bu kırsal göçebe çoban toplumları "beylik" (aşiret) türü bir toplumsal yapıya sahip olup beylerin rolü, kavimlerini tehlikelere karşı korumak, güvenliklerini sağlamak ve gerektiğinde savaşlar düzenlemektir. Yani bu toplulukların beylerinin rolü savaşçı karakterdedir. Bu savaşçı göçer kabile -aşiret- bey veya beylerinin toplumdaki öneminin vurgulandığı tek yer ise zengin gömü hediyeleri içeren ve "kral mezarları" veya "soylu mezarları" olarak adlandırılan mezar yapılarıdır. Bu toplulukların mezar geleneği ise taş-sanduka mezar, çukur mezar ve az sayıda taş veya tahta ile örtülü kurgan (tümülüs) türü mezarlardan oluşur.
Bazı araştırmacılar tarafından Hurriler'in atası oldukları ileri sürülen bu kültürün karakteristiği olan kral/bey mezarları kültürün yayıldığı tüm bölgelerde görülür. Bu farklı sosyo-politik ve toplumsal yapı MÖ III. bin yılın ilk yarısında Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde de kendini gösterir. Güneydoğu Anadolu'da Hassek Höyük, Hacınebi, Birecik Mezarlığı, Nevali Çori, Titriş Höyük, Lidar Höyük, Aşağı Salat, Şaraga Höyük ve Karkamış gibi çok sayıda yerleşmede, bu farklı toplumsal yapının göstergesi olarak çok sayıda metal ve seramik nesneden oluşan zengin gömü hediyesi içeren sandık mezarlardan oluşan nekropoller bulunur. Ancak sosyo-politik yapı ve mezar tipleri göçer Kura-Aras (Karaz) gruplarının yaşam modelini yansıtmaktaysa da bu mezarlarda bulunan gömü hediyeleri tamamen yerel kültürün özelliklerini taşır. Bunlardan maden buluntular arasında bulunan mızrak uçları, baltalar, hayvan başlı ve yay biçimli iğneler, hayvan figürinli makara biçimli nesneler, metal silindir biçimli amuletler ile seramik buluntular arasındaki yüksek ayaklı meyvelikler (şampanya kadehi), S profilli kaseler ve dört kulplu ayaklı kaplar bölgeye -orta ve yukarı Fırat- özgü yerel kültür öğeleridir (1). Topluluğun üst düzey elitlerinin gömülü olduğu bu mezarların bazılarında sayı ve çeşitlilik olarak daha geniş yelpazeden oluşan gömü hediyesi bulunması kişinin sahip olduğu sosyal rütbenin yüksekliği, yani soylular arasında var olan statü derecesi farklılıklarıyla açıklanır.
Anadolu'nun ilk kral mezarı
Doğu Anadolu bölgesinde ise bu yeni toplumsal yapı Arslantepe (Malatya) yerleşmesinin Tunç Çağı'nın başlarına tarihlenen VIB1 yapı katında kendini gösterir. Burada bulunan bir taş-sandık mezar Anadolu'da şu ana kadar ortaya çıkarılan en eski "kral mezarı"dır (2). Büyük bir çukurun içine yassı taş levhaların dikine konulması ile hazırlanmış olan mezarın üzeri büyük yekpare bir taşla kapatılmıştır. Bu taşın üzerinde mezardaki kişiye kurban edilmiş 3 kadın bir erkekten oluşan 4 iskelet bulunur. Mezarın içinde ise oldukça uzun boylu, başında bakır-gümüş karışımından yapılmış diademle birlikte gömülmüş olan bir erkek (kral) bulunur. Gömünün yanına kralın (...)
Yazının tamamını okumak için oturum açmanız gerekmektedir...
E-abone olarak Bilim ve Gelecek'in tamamına online erişmek için lütfen tıklayınız