EVREN VE GÜNEŞ SİSTEMİ
içinde gezegen, yıldız sistemleri ve galaksilerin bulunduğu sistemin tümüne Evren (Kâinat) denir. Evren galaksilerden oluşmuştur. Uzayda geniş alan kaplayan yıldız kümelerine galaksi denir. Samanyolu galaksisinde bulunan güneş sistemindeki gezegenler; Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs. Neptün dür.
DÜNYA’NIN ŞEKLİ VE SONUÇLARI
Dünya genel olarak küresel bir şekle sahiptir. Ancak
tam bir küre olmayıp kutuplardan hafif basık, Ekvator’dan da hafif şişkincedir. Dünya’nın kendine özgü
bu şekline geoit adı verilir.
Dünya’nın bazı özellikleri söyledir:
Yüzölçümü : 510 milyon km2
Okyanus ve Denizler : 360.6 milyon km2
Karalar : 149.4 milyon km2
Ekvator Yarıçapı : 6.378 km
Kutuplar Yarıçapı : 6.357 km
Ekvator Çevresi : 40.076 km
Kutuplar Çevresi : 40.009 km
Dünya’nın Şekli’nin Sonuçları
Kutuplardan basık olmasının sonuçları
□ Ekvator’un uzunluğu, tam bir meridyen dairesinin uzunluğundan fazladır.
□ Ekvator’un yarıçapı, kutupların yançapından 21 km daha uzundur.
□ Yerçekimi Ekvator’da az, kutuplarda fazladır.
Küresel olmasının sonuçları
- Güneş ışınlarının geliş açısı Ekvator’dan kutuplara doğru küçülür.
- Sıcaklık Ekvator’dan kutuplara doğru azalır,
- Cisimlerin gölge boylan Ekvator’dan kutuplara doğru uzar.
- Dünya’nın yarısı karanlık, yarısı aydınlık olur.
- Paralel dairelerinin uzunlukları Ekvator’dan kutuplara doğru kısalır.
- Meridyenler arası uzaklık Ekvator’dan kutuplara doğru gidildikçe azalır.
Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüş hızı Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. Bundan dolayı Güneş’in doğuş ve batış anları (grup ve tan vakitleri) Ekvator’dan kutuplara doğru uzar. Haritalarda bozulmalar meydana gelir. Kutup yıldızının görünüm açısı sadece Kuzey Yarımküre için bulunulan yerin enlemini verir.
DÜNYA’NIN HAREKETLERİ
- Dünya’nın Güneş sistemi içinde iki türlü hareketi vardır.
Kendi ekseni etrafındaki hareketi (günlük hareket)
- Güneş etrafındaki hareketi (yıllık hareket)
Dünya’nın Günlük Hareketi
Dünya’nın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru yaptığı harekete günlük hareket denir. Dünya kendi çevresindeki bir dönüşünü 24 saatte tamamlar.
Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüş hızı iki şekilde ifade edilir.
- Çizgisel Hız
Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızıdır.
Dünya’nın şeklinden dolayı bu hız her yerde aynı değildir.
Çizgisel hız Ekvator’dan kutuplara doğru azalır. Ekvator da 1670 km/saat olan çizgisel hız kutuplarda
0 km/saattir.
Bunun sonucunda Ekvator’da Güneş’in doğuş ve batış süresi kısa, kutuplarda ise uzundur.
- Açısal Hız
- Dünya’nın kendi çevresindeki dönüşü sırasında birim zamanda aldığı yolun açı cinsinden değeridir.
- Dünya üzerindeki bütün noktalar 24 saatte 360° lik dönüş yaptığı için açısal hız Dünya’nın her yerinde aynıdır.
Dünya’nın Günlük Hareketinin Sonuçları
Gece-gündüz ardalanır.
Güneş ışınlarının geliş açısı gün içinde değişir.
Bir merkeze güneş ışınları sabah ve akşam saatlerinde eğik açıyla gelirken öğle saatlerinde daha dik açıyla gelir. Buna bağlı olarak da sıcaklık gün içinde değişir. Sabah ve akşam vaktinde sıcaklık düşük, öğle vaktinde ise yüksektir.
Günlük sıcaklık ve basınç farkları oluşur. Buna bağlı olarak,
meltem rüzgârlara oluşur
mekanik (fiziksel) çözülmeler meydana gelir.
Gölge boyu ve yönü gün içinde değişir.
Sabah ve akşam saatlerinde gölge uzun, öğle saatlerinde kısa olur.
Yerel saat farkları oluşur.
Yönler belirlenir. Güneş’in doğup batmasına bağlı olarak doğu ve batı yönleri ortaya çıkar.
Sürekli rüzgârların yönünde sapmalar oluşur.
Okyanus akıntılarında sapmalar ve halkalar oluşur.
Dönenceler çevresinde dinamik yüksek basınç, 60° enlemleri civarında da dinamik alçak basınç alanları oluşur.
Dünya nın batıdan doğuya dönmesinin sonucunda
> Güneş doğuda erken doğar erken batar, batıda geç doğar geç batar.
> Yerel saat doğuda ileri batıda geridir.
> Sürekli rüzgarlar Kuzey Yarımküre’de sağa, Güney Yarımküre’de sola saparlar.
Dünya’nın Yıllık Hareketi ve Sonuçları
Dünya yıllık hareketini Güneş etrafında elips şeklindeki yörüngesinde 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu süreye 1 yıl denir.
o Dünya’nın Güneş çevresindeki yörüngesi elips olduğu için Dünya Güneş’e bazen yaklaşır, bazen
de uzaklaşır.
□ Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu tarih 3 Ocaktır.Bu noktaya Perihel (günberi) denir.
□ Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı yaklaşık olarak 147 milyon km’dir.
□ En uzak olduğu tarih ise 4 Temmuz’dur. Bu noktaya afel (günöte) denir.
□ Dünya’nın yörünge üzerindeki hızı sabit değildir.
Dünya’nın yörüngedeki hızı, Güneş’e yakın olduğu dönemlerde artarken, uzak olduğu dönemlerde azalır. Bunun sonucunda;
> Yarımkürelerde mevsim süreleri farklı olur.
> Eylül ekinoksu 2 gün gecikir.
> Şubat ayı 2 gün kısa sürer.