Birçok insanın sosyal statüsü ve kimliği çalıştıkları işler ile sıkı sıkıya bağlı. Bu sadece kapitalist ideolojinin kötücüllüğü değil; Ruth Dukes ve Wolfgang Streeck bunun işverenlerin gücü karşısında bir işçi ayaklanması için zemin oluşturabileceğini savunuyor.
Son yazılarında Ruth Dukes ve Wolfgang Streeck artık ilkel kabul edilen endüstriyel vatandaşlık kavramını ve işin yirmi ve yirmi birinci yüz yıllarda değişen tanımını tartışıyor. Kendini solda tanımlayan çoğu kişi için; işe eşlik eden sosyal statü, iş yerinde gerçekleşen sömürünün kendisine dair endişenin yanında ikinci sırada kalıyor. İşin sosyal durumunun sıklıkla baskı biçimlerini meşrulaştırmak için kullanıldığı göz önünde bulundurulduğunda bu tercih anlaşılabilir.
Fakat, bu ayın başlarında, Dukes ve Streeck Jacobin’den John Baptiste Oduor ile işçilerin ve işin kendisinin sosyal statüsünün savunusunun karmaşıklığına ve siyasal zorunluluğuna dair konuştular. Yazarlar, sosyal demokrasi karşısındaki sol muhalefetin politik mirası ve düşük gelirli işçiler ile görünüşte statülerden uzak iş ekonomisini karşı karşıya getirmek de dahil olmak üzere sol için önemli birçok konu üzerine konuştular.
Burada tartışılan konular bahsi geçen yazarların iş üzerindeki sosyal ve yasal normlarına dair henüz devam eden araştırma projesinden doğuyor. Bu projenin bir kısmı İşte Demokrasi: Anlaşma, Statü, Post-Endüstriyel Adalet adlı çalışma ile kitap halini alacak.
JBO: Son yazınız “Endüstriyel Vatandaşlıktan Birey Toplumuna” ile emeğin sözleşme (**) bağlamındaki ve sosyal değişimini inceliyorsunuz. Statü ve sözleşmeyi, bilhassa, işçi haklarını ve davranışlarını belirleyen iki ayrı faktör olarak ayırıyorsunuz. Statü ve sözleşmenin arasındaki farkı ve Avrupa emek hukukunun tarihi içindeki gelişimini açıklayabilir misiniz?
WS: Statü ve sözleşme terimleri farklı çeşitlerdeki sosyal ilişkileri ayırt etmek için uzun zamandır kullanılıyor. Bir statü ilişkisinde, örneğin Max Weber’in Ekonomi ve Toplum’da ifade ettiği gibi; haklar ve kısıtlamalar taraflara baba, eş, efendi, hizmetçi gibi belirli bir sosyal kategoriye dahil oldukları için hukuken tanınır. Öte yandan sözleşme ilişkisi, “tarafların özgür seçimlerine göre özgürce sonuçlanır”. On dokuzuncu yüz yılın sonu ve yirminci yüz yılın başlarında, sosyologlar statü ilişkilerinin adım adım sözleşme ilişkilerine dönüşmesi yönünde bir eğilim gözlemlediler.
Henry Maine’nin ünlü sözüne göre “Statüden sözleşmeye” olan bu eğilim “ilerici toplumların” belirleyici özelliğiydi. Ne var ki sendikaların güçlü olduğu ve toplu pazarlıklara dayalı ilişkiler yürüttüğü yirminci yüzyılın ortasından itibaren, çoğu ileri toplumda iş ilişkilerinin artık eski efendi hizmetkar ilişkilerinin bir benzeri olan statü ilişkilerine dönüştüğü iddia edilebilirdi.
Bu “endüstriyel vatandaşlık” çağında işçilerin durumuna şekil veren kuralların pazarlığında artık sadece hukuk değil kolektif olarak kabul edilmiş kurallar da etkiliydi. Diğer tüm statüler gibi, endüstriyel vatandaşlık da dahil olan taraflar tarafından belirleniyordu ancak doğası gereği oldukça toplumsaldı. Efendi hizmetkar ilişkisi gibi yalnızca toplumsal değildi fakat aynı zamanda kapitalist toplumda çelişkinin ve dayanışmanın en önemli alanı olan, emek sermaye arasındaki demokratik sınıf mücadelesi içinde kurulması bağlamıyla politikti de.
RD: Makalemiz ve çıkacak olan kitabımızda kapitalist toplumlarda iş ilişkilerinin hem sözleşme hem statü özellikleri taşıdığı fikrini sunuyoruz. İş ilişkileri istisna gözetmeksizin sözleşme odaklı yani taraflar bu tarz bir ilişkiye girerken resmi sözleşme uyguluyorlar. Fakat iş ilişkilerinin sadece sözleşme aracı ile düzenlenmesi sürdürülebilir değil: statü unsurları — sözleşmenin taraflarının iradesinden bağımsız olarak işlev gören kural ve anlayışlar — eğer iş tarafların anlaştığı şekilde uygulanacak ve karşılığı ödenecekse mutlaka mevcut olmalıdırlar.
Uber benzeri platformların arayış sürtüşmeleri olmaksızın ya da sadece asgari hizmet tutarı — statü olmadan sözleşme — ile emek pazarları yarattıklarını söylediklerinde olduğu gibi aksini iddia etmek ise sosyal yaşamın gerçekliğinde hiçbir karşılığı olmayan toplumsallaşmamış bir sosyal hareketlilik tanımına denk düşüyor. (émile Durkheim) Bu, Karl Polanyi’nin, pazarın zorbalığının karşısında bir çeşit savunma mekanizması olmadığında emeğin “kurgusal mülkiyetinin” tamamen yok edilmeye mahkum olduğuna dair öğretisini küçük görmektir.
Polanyi’nin karşı hareketi gibi statü; işçilerin, çalışanların ve totalde toplumun az çok isteyebileceği hizmet, endüstriyel vatandaşlık, belirli bir meslek veya uğraşa üyelik gibi birçok formda gelebilir. Yazıda ve kitapta statü ve sözleşmenin zaman içinde nasıl farklı anlaşıldığıyla ilgileniyoruz. Hukuk ve diğer toplumsal kurumların iş ilişkilerini doğrudan ve dolaylı yoldan şekillendirmedeki rollerini, görünürde “özel” olan sözleşme süreçlerinin bile hukuk ve devlet tarafından sayısız yolla şekillendirildiğini unutmadan, anlamak ile ilgiliyiz.
JBO: Yirminci yüz yıl esnasında, bazı analizciler endüstriyel vatandaşlık konseptini işçi haklarının kolektif pazarlık ve diğer dayanışma organizasyonları ile kurumsallaştırılması çabasının anlamlandırılması için kullanmaya başladı. Endüstriyel vatandaşlık size göre emek ve statünün ilerici bir şekilde bir araya getirilmesiydi. Bunun kazanımları ile ilgili bir şeyler söyleyebilir misiniz?
RD: Endüstriyel vatandaşlık işçinin bir hak taşıyıcısı olarak tanınmasını, endüstri ile ekonominin kamu yararı ve demokratik karar almanın birer katmanı olarak ele alınmasını içerir. Efendi ve hizmetkar modelinin katı hiyerarşisine karşı, vatandaşlık kavramı burada diğer birçok yerde olduğu gibi eşitlikçilik ve karşılıklı saygıyı ifade ediyor. Makalede detaylandırıldığı üzere endüstriyel vatandaşlık ya da endüstriyel demokrasi yanlısı kamu politikası argümanları; işçi hakları ya da kolektif pazarlığı sermayenin ekonomik verimliliği ve sosyal stabiliteyi sağlamak için ödemek zorunda olduğu bir bedel olarak karakterize eden işlevci yaklaşımı benimseme eğilimi gösterdi.
Kolektif pazarlığı hükümet için tam istihdam sağlama yönündeki Keynesçi sorumlulukla uzlaştırmanın zor olduğu görüldü fakat, tam istihdam sendikaları kolektif pazarlıkta ve kapitalist işverenlerin uzlaşmaya gönülsüz olduğu işyerlerinde kazanımlar elde etmek yönünde cesaretlendirdiğinden dolayı, kapitalist ekonomi politiğin doğasında olan paylaşım çelişkisi görülür kılındı. Son kertede bu durum; baskılar sonucu hükümetler kapitalist revizyonizme teslim olmak zorunda olduklarını hissettikleri için neoliberal dönüşümün ve iş sözleşmesinin yeniden özelleştirilmesinin işe yaramamasıyla sonuçlandı.
Biz ise iş sözleşmelerinde toplumsal boyutun yeniden yapılandırılması gerektiğini inanıyor ve çalışmalarımızda tartışıyoruz. Hükümetlerin emeğin vatandaşlık benzeri statüsü ile nasıl baş edeceklerini öğrenmeleri gerekecek.
Bugünün perspektifinden bakıldığında, endüstriyel vatandaşlığın en göze çarpan başarısı karın sınırlandırılması ve toplumun en zengin kesimleri arasındaki gelir eşitsizliğini azaltması oldu. Sendikalarımızın getirildiği güçsüz durum, iş ilişkilerinin sıradanlaştırılması ve güvencesizleştirilmesi ve Viktoryan bir sembol olan “emektar fakir” imgesinin yeniden görülmesi gibi bugünün çok daha büyük eşitsizliklerini göz önünde bulundurduğumuzda hükümetlerin ve siyasetçilerin günümüzdeki en büyük sınavının kamu politikaları yoluyla sermayeyi kontrol altına almanın imkanlarını yeniden inşa etmek olduğu çok açık. Bu durum kaçınılmaz olarak “hükümetin ikinci basamağının” yani üretim katmanında endüstriyel ilişkilerin yeniden organize edilmesine işaret ediyor.
JBO: Endüstriyel vatandaşlığın soldaki karşıtları sıklıkla, hala kapitalizmin ehlileştirilmesini garantilediği için sizin işçinin statüsünün siyasallaştırılmış kavramlaştırılmaları ile iç içe “efendi hizmetkar ilişkisi” tanımınızı yenemeyeceğini sıklıkla tartıştılar. Bu, solun bir kısmının sınıf savaşının kurumsallaştırılmasına yönelik savaş sonrası girişimleri olumlu karşılamasına yol açtı. Endüstriyel vatandaşlık karşısındaki bu tarz sol eleştirilerin etkisinin ne olduğunu düşünüyorsunuz?
RD: Bu makalede Alan Fox’un 1970’lerdeki bir çalışmasına ve kurumsallaştırılmış anlaşmaların en incelikli haliyle bile uzlaşmaz olan temel sınıf çatışması tespitine referans veriyoruz. Aşikâr bir endüstriyel demokrasi ve vatandaşlık döneminde yazan Fox için, çalışma ilişkileri pazarın iki tarafı için de güvencesizlik sarmalı üzerine kurulu efendi hizmetkar hiyerarşisinin özelliklerini hala koruyordu. Ona göre işe yarayacak tek iyileşme ancak kapitalizmin devrimci tasfiyesiydi. Bununla ilgili tek sorun ise gerçekleşmemesi oldu. Endüstriyel vatandaşlığın yerine geçen devrimci proletarya değil neoliberal dönüşüm oldu.
Dahası; işçilerin bakış açısından bile, tekelci dönemde var olan endüstriyel vatandaşlığın bu biçimi birtakım yetersizlikler taşımakta ki bu neden daha büyük bir coşku ile savunulmadığını açıklar. Sağ ve sol tarafından farklı vurgular ve çıkarımlar ile dillendirilen önemli bir eleştiri, 60’lar ve 70’lerde geliştiği biçimi ile çalışma koşullarının kaba, sınırlayıcı ve kısıtlayıcı yönlerini hedef alıyor. Taylorizm ve Fordizm işçilerin çoğunlukla haddinden fazla monoton olan işleri iş güvenliği ve kariyer ya da en azından düzenli bir maaş ve işte yükselme vaadi karşılığında kabul etme konusundaki gönüllülüğü üzerinde yükseldi.
Endüstriyel vatandaşlık kadınların sadece yarı zamanlı ve düşük ücretli işlere ihtiyaç duyduğunu varsayarken; erkekleri tam zamanlı ve stabil işlere yönlendirerek kendini bir emekçi erkek modeli üzerinde inşa etti. Sendikalar zaman zaman mevcut üyelerinin (beyaz, erkek) çıkarlarını, diğerlerinin (kadın, ezilen ırklardan ve göçmen) çıkarlarına tercih ediyor. Aile geliri ve “iş” ile “katkı” kavramlarının erkek egemen yorumuna dayanan toplumsal savunmalar, Nancy Fraser’in savunduğu gibi toplumu savunmaktan ziyade erkek üstünlüğün koruyucusu oldular. İş hukuku, kamu refahı ve sendikalar bu şekilde anlaşıldığında; işçiler dahi sözleşmenin özgürlüğü yönünde -kendisi bir hedef olarak ya da tümden özelleştirilme yönünde değil fakat özgürleşme yolunda bir araç olarak- bir anlayış geliştirebilir.
JBO: Sözleşmede temellendirilmiş bir statü olarak tabir ettiğiniz şeye geçişin işçi sözleşmelerinin düzenlenmesini depolitize ettiğini gözlemlediğinizi söylediniz. Bu yalnızca örgütlü emeğin güçsüzlüğünden mi kaynaklı yoksa göz önünde bulundurulması gereken başka yönleri de var mı?
WS: Dahası var. Bu durum sadece emeğin örgütlülüğünün zayıf olması değil aynı zamanda devlet politikaları ve sermayenin yükselen gücünün etkisi altındaki hükümetler ile alakalı. Bugüne kadar, küreselleşme dediğimiz şeyin önemini tam olarak kavrayamadık. Bu sadece dünya çapında ekonomik ve toplumsal bir entegrasyon süreci değil, aynı zamanda sermayenin karmaşık stratejileri tarafından emeğin örgütlülüğünün demokratik gücünü etkisiz bırakmak ve endüstriyel toplulukları, devletleri ve siyaseti tehdit altında bırakmak için şekillendiriliyor.
Aysel Tuğluk’un sağlık sorunları, kendisinin hapishanede kalmaya elverişli olmayacağı seviyeye gelince çeşitli yerlerden Tuğluk’un infazının ertelenmesi talebiyle açıklamalar yapıldı. Sendika.Org'un...