3 Elektriksel Çift Tabaka Elektriksel çift tabakanın ilk modeli 1879 yılında Helmholtz tarafından geliştirildi. Helmholtz elektriksel çift tabakayı iyonların yüzeyde tek tabaka halinde adsorplanabileceğini fiziksel bir modele dayandırarak matematiksel olarak açıkladı ve modelini basit bir kondensatöre benzetti.
4 Daha sonra Gouy-Champan elektriksel çift tabakanın tanecik yüzeyine dengeleyici (counter,zıt yüklü) iyonların adsorpsiyonundan dolayı potansiyelin üstel olarak azalacağını ifade etti.Bugün geçerli olarak kullanılan klasik çift tabaka modeli Gouy-Champan-Stern modelidir.
5 Kolloidal taneciklerin yüzeyindeki yük,tanecik yüzeyindeki asidik veya bazik grupların ayrışmasını yada çözeltiden yüklü bir grubun adsorpsiyonunu içeren çok farklı mekanizmaların bir sonucu olarak ortaya çıkabilir.Taneciğin yükü,çözeltideki zıt yüklü iyonların eşdeğer miktarlarıyla dengelenir.Bu zıt yüklü iyonlar difüz iyon bulutundaki taneciklerin çevresinde toplanırlar.
6 Tanecik yüzeyinin zıt yüklü iyonların difüz tabakası ile kaplanması sonucu meydana gelen tabakaya elektriksel çift tabaka adı verilir.Elektriksel çift tabaka bir yüzeyin yakınındaki elektriksel potansiyel değişimini açıklar ve çözelti ile temasta olan kolloidal tanecikler ve diğer taneciklerin davranışı hakkında birçok bilgi verir.
7 Katı madde kırılıp suya konulduğu zaman , su içinde başka iyonlar bulunmasa bile, katı maddeden suya geçen H+ ve OH- iyonları nedeni ile katı madde yüzeyi pozitif veya negatif işaretli bir elektrik yükü kazanır ve bunu çevreleyen su, çeşitli iyonları içeren bir çözelti durumunu alır.BU DURUMDA , coulomb kanununa göre , mineral yüzeyi ile zıt işaretli iyonlar mineral yüzeyi tarafından çekilirler. Böylece çözelti içindeki iyonların bazılarının konsantrasyonu katı yüzey civarında artarken, bazılarının ki azalır.
8 Yüzeyle zıt işaretli iyonlar, yüzey yakınında toplanarak , yüzey elektrik yükünü dengelemeye çalışacaklardır.Yüzey yakınında , yani katı-sıvı ara yüzeyinde toplanan bu iyonlara dengeleyici iyonlar(counters ions) adı verilir.Dengeleyici iyonların , yüzey civarında artan konsantrasyonları, yüzeyden uzaklaştıkça azalarak, çözeltinin normal konsantrasyonuna erişerek değişir.
9 Dengeleyici iyonların yüzeye toplanması ile mineral yüzey potansiyeli (Ψ0) yüzeyden uzaklaştıkça azalır. Kimyasal dengeye erişildiğinde , katı yüzeyindeki elektrik yükü difüz tabakadaki iyonların meydana getirdiği elektrik yükü ile dengelenmiş olacaktır. Yani mineral yüzeyi potansiyeli (Ψ0) sıfıra inecektir.Stern modeline göre , dengeleyici iyonlar mineral yüzeyine kendi boyutları ve hidratasyon kütlesinin müsade edeceği kadar yaklaşır. Yüzeye komşu dengeleyici iyonların yük merkezi boyunca geçen düzlem stern düzlemi olarak tanımlanır.
10 Stern düzlemi katı yüzeyine hemen hemen bir molekül kalınlığı mesafede olduğu düşünülen hayali bir düzlemdir. Burada bulunan dengeleyici iyonlar yüzey potansiyelini doğrusal olarak azaltırlar.Stern tabakasına komşu olan tabaka , dengeleyici iyonların difüz tabakası olup buna yaygın olarak Gouy tabakası denir. Gouy tabakasında potansiyel azalışı doğrusal değildir. Daha uzun mesafede azalarak sıfıra düşer; yani iyon konsantrasyonu yüzeyden uzaklaştıkça azalarak , çözeltinin normal konsantrasyonuna erişir.
11 Çoğu zaman iyonlar kolloidal tanecik yüzeyine elekrostatik çekim kuvvetleriyle adsorplanırlar. Bu ilk adsorpsiyon tabakası üzerinde bir yüzey yükünün yada yüzey potensiyelinin oluşmasını sağlar. Oluşan bu yüzey yükü:Birbirine yaklaşan iki tanecik arasında bir itme kuvvetinin oluşmasına ,Counter iyonların kolloidal tanecik tarafından çekilmesine neden olabilir.
12 Böylece kolloidal tanecikten belli bir uzaklıkta bulunan yüzey yükünü etkin bir şekilde dengeleyen yüklü bir yüzey etrafındaki iyon bulutu , çözeltinin iç kısımlarına doğru genişler.Kolloidal tanecik etrafındaki bu elektriksel çift tabakanın yada iyon bulutunun kalınlığı:Adsorplanan iyonun çözelti konsantrasyonuna bağlı olan yüzey yükünün büyüklüğüne ,Çözeltideki elektrolit konsantrasyonuna ,Değerliğine bağlı olarak değişebilir.
13 İyonların konsantrasyonunun çok yüksek olması çok fazla pozitif iyonun kolloidi nötralleştirmek için mevcut olacağı anlamına gelir. Bunu sonucunda daha ince bir çift tabaka elde edilir. Yani konsantrasyon arttıkça , dengeleyici iyonlar çok daha yoğun olarak yüzey civarında bulunurlar ve elektriksel çift tabakanın kalınlığı azalır.İyon konsantrasyonunun azalması (örneğin seyreltme ile) pozitif iyonların sayısını azaltır ve daha kalın bir çift tabaka elde edilir.Ayrıca dengeleyici iyonların değerliği de çift tabaka kalınlığını etkileyecektir.
14 Örneğin Al iyonlarının eşdeğer konsantrasyonu kolloid yükünü nötralize eden Na iyonlarından çok daha fazla etkin olacaktır ve daha ince bir çift tabaka ile sonuçlanacaktır.İyonların konsantrasyonundaki veya değerliklerindeki artış sonucu gözlenen bu olaylar çift tabaka sıkışması olarak da tanımlanır.
15 Bir çift tabakaya sonsuz sayıda katyon giremez Bir çift tabakaya sonsuz sayıda katyon giremez. Çünkü ; negatif yüklü tanecik , katyonları kendine doğru çekerken , sayıları artan katyonlar arasında bir itme kuvveti oluşmaktadır. Bir süre sonra çift tabakada bir iyon değişimi olur ve bu o noktadaki elektrik yüküne bağlıdır. Negatif yüklü tanecik yüzeyinde katyon konsantrasyonu en yüksek değere sahip iken, anyon konsantrasyonu en düşük değere sahip olur.
16 Elektriksel çift tabakadaki zıt yüklü iyonlar, potansiyel belirleyici iyonların kemisorpsiyonundan sonra mineral yüzeyine gelip tutunan bütün iyonlar olabilir. Eğer zıt yüklü iyonlar sadece elektrostatik çekim ile adsorplanırsa bunların çözeltideki kaynağı indefferent elektrolitler olarak adlandırılır.Eğer zıt yüklü iyonlar mineral yüzeyine karşı özel bir ilgiye sahip ise, fakat kemisorplanamıyorlarsa, bunlar spesifik olarak adsorplanmış iyonlar olarak adlandırılır.
17 Spesifik olarak adsorplanmış iyonlar yüzeyde kuvvetli bir şekilde adsorplanırlar. Çünkü, kovalent bağ oluşumu ve solvatasyon etkileri gibi olaylar meydana gelir.Hidrate olmuş çok değerlikli metal katyonları ve bunların hidroksi komplexleri ile bazı flotasyon kollektörlerinin adsorpsiyon spesifik adsorpsiyonun bazı örnekleridir.
18 Yüzey yükünün sıfır olduğu şartlar özel bir öneme sahiptir Yüzey yükünün sıfır olduğu şartlar özel bir öneme sahiptir. Yüzey yükünün sıfır olduğu noktada potansiyel belirleyici iyonların aktifliği, mineralin sıfır yük noktası olarak adlandırılır.Eğer H+ ve OH- iyonları potansiyel belirleyici iyonlar ise sıfır yük noktası , pH’ya göre ifade edilir.Sıfır yük noktası değerinin altındaki pH’larda katının yüzeyi pozitif işaretli bunun üzerindeki pH’larda ise yüzey negatif işaretlidir.
19 Zeta potansiyeli ve önemi Negatif yüklü bir tanecik ve onun çevresindeki pozitif yüklü iyon atmosferi difüz tabakaya karşı bir elektriksel potansiyel üretir. Bu potansiyel yüzeyde en yüksektir ve yüzeyden uzaklaştıkça devamlı olarak azalarak difüz tabakanın dışında sıfıra yaklaşır.Yüzeyden uzaklaşıldıkça zeta potansiyeli Stern tabakasında doğrusal ve daha sonra difüz tabakada üstel olarak sıfıra yaklaşır.Katı yüzeyindeki yüzey potansiyeli ölçülmemesine rağmen, yüzey ve çözelti arasındaki potansiyel farkı yani zeta potansiyelini belirlemek mümkündür. Katı yüzeyinin ölçülebilen potansiyel ya da zeta potansiyeli ya da elektrokinetik potansiyel olarak adlandırılır.Zeta potansiyeli daima yüzey potansiyelinden küçüktür.
20 Zeta potansiyeli değerinin belirlenmesinin en önemli nedeni tanecik etrafındaki difüz çift tabakanın büyüklüğünü belirlemektir.Zeta potansiyeli, kolloidal sistemlerin birçok önemli özelliklerinin anlaşılmasını, kontrol edilmesini ve tanecikler üzerindeki elektriksel yükün ya da potansiyelin belirlenmesini sağlar. Zeta potansiyelinin ölçümü ayrıca dispersiyon ve agregat proseslerinin anlaşılması için çok önemlidir. Zeta potansiyelinin büyüklüğü agregat oluşumunu önleyerek kolloidal süspansiyonları kararlı kılar.
21 İzoelektrik noktaZeta potansiyeli yüzey yük yoğunluğu ve çift tabaka kalınlığı ile ilgilidir. Gerçekte yüzey yük yüğunluğu potansiyel belirleyici iyonların konsantrasyonuna bağlıdır.Bir çok sistemde H+ iyonu potansiyel belirleyici iyon olduğu için zeta potansiyeli pH’a bağlıdır. Zeta potansiyeli düşük pH değerleri için pozitif ve yüksek pH değerleri için negatiftir.Zeta potansiyelinin sıfır olduğu pH, kolloidal taneciğin izoelektrik noktası olarak adlandırılır ve bu noktanın elektrolit konsantrasyonundan bağımsız olması, sistemdeki elektrolitin bir indefferent elektrolit olduğunu gösterir.