Hiç çocuğunuzun bir davranışını ona bir ödül teklif ederek değiştirmeye çalıştınız mı? Oturup yemek yesin diye tatlıyla kandırdığınız oldu mu? Mırın kırın yapmadan doktora kendi isteğiyle gitsin diye oyuncak teklif ettiniz mi? Olumlu davranışlarını ya da okulda iyi notlar almasını teşvik etmek için çocuğunuza mali vaatlerde bulundunuz mu? Tüm bu durumlarda psikolojide klasik bir öğrenme tekniği olan edimsel koşullanmayı kullanmış olursunuz. Bunun mantığı ise oldukça içgüdüsel: ödüllendirilen davranışlar tekrarlanmaya daha müsaittir. Edimsel koşullandırma köpek veya fare gibi hayvanlara bir şeyler öğretmek için kullanıldığı gibi, insanlarda hatta bebeklerde de kullanılır. Etkili de olur, hatta oldukça etkilidir.
Sorun ise bu etkinin biçimidir. Bu tip bir ödüllendirme sisteminin yaptığı şey, bireye belli bir davranış karşılığında bir ödül beklemesini öğretmektir. Tehlikeli kısmı, eğer davranışı ödüllendirmeyi bırakırsanız, birey de büyük ihtimalle davranışı yapmayı bırakacaktır. Başka bir tehlikeli ihtimal ise, bunu çocuklarınızda kullanırsanız, bir süre sonra onlardan bir şey yapmalarını istediğinizde, size “Bana bunun karşılığında ne vereceksin?” veya “Bundan benim çıkarım ne olacak?” gibi cevaplar verebilirler. Belki de en önemlisi şu ki, araştırmalara göre maddi ödüller vermek – veya psikologların tabiriyle bir şey yapmak için dışsal motivasyon sağlamak – aynı şeyi yapmak için herhangi bir içsel motivasyonun gelişmesini önlüyor. Başka bir deyişle, örneğin, çocuklar okulda iyi not aldıklarında ödüllendiriliyorsa, öğrenmek için motivasyonları kendilerinin bilgiye verdikleri değer değil de tamamen ödül almak olabilir.
Araştırmalar yıllardır bu görüşü destekliyor. Bu konudaki en klasik çalışmalardan birinde, araştırmacılar bir grup üniversite öğrencisinden laboratuvardayken bir puzzle üzerinde çalışmalarını istiyor. Öğrencilerin yarısına puzzle yapmanın karşılığında para alacakları söyleniyor, diğer yarısına ise para alacakları söylenmiyor. Kısa bir aradan sonra, üniversite öğrencileri istedikleri şeyi yapmaları üzere serbest bırakılıyor ve bu noktada puzzle üzerinde çalışmaya devam etmek ya da başka bir şey yapmak konusunda özgürler. Sizce hangi grup puzzle üzerinde daha uzun süre çalışmıştır? Umduğunuzun aksine, para alacağı söylenmemiş grup serbest bırakıldıktan sonra puzzle üzerinde çalışmaya devam etmiştir. Araştırmacılar öğrencilere para ödeyerek yaptıkları iş karşılığında dışsal bir ödül göstermenin, onların puzzle üzerinde çalışmak için içsel motivasyonunu azalttığı sonucunu çıkarmıştır (Deci, 1971).
Benzer bulgular çocuklarla da sağlanmıştır. Başka bir klasik çalışmada, araştırmacılar okul öncesi yaş grubundaki çocuklara, onlar için oldukça ilgi çekici kalemlerle oynamalarına müsaade edilen eğlenceli bir resim yapma aktivitesi sunuyor. Sonrasında bir grup çocuğa boyamaları karşılığında üzerinde altın bir mühür ve kurdele olan bir sertifika alacakları söyleniyor. Diğer iki koşulda ise, çocuklar ya ödül almıyorlar ya da boyamalarını yaptıktan sonra ödülü sürpriz olarak alıyorlar; ama her halükârda bir sertifika alacakları önceden söylenmiyor. Bu iki gruptaki çocukların boyamaya olan ilgisi istikrarlı şekilde devam ederken, ödül alacağı söylenen çocukların ilgisi sonrasında istatistiksel olarak anlamlı bir oranda azalıyor (Lepper, Greene, & Nisbett, 1973).
Her ne kadar bu çalışmalar artık çok eskimiş olsa da zaman içerisinde klasikler olarak ayakta kalmaya devam ettiler. Yüzün üzerinde çalışmanın analizi sonucunda, araştırmacılar devamlı olarak, ödüllerin genelde ilgi çekici ve yapması eğlenceli olan işler için bile içsel motivasyonu azalttığını buldular (Deci, Koestner, & Ryan, 1999). Ancak bu, ödül sistemi çocuklarda asla kullanılmamalı demek değil; bunun yerine, ödüller sadece stratejik olarak kullanılmalı. Eğer çocuklarınıza uzun vadede önemli bir alışkanlık kazandırmayı amaçlıyorsanız, bunu ödül sistemiyle yapmamanız muhtemelen daha iyi olur.
Okul notları veya akademik başarılar karşılığında ödül vermek iyi bir örnek. Araştırmacılar eğitimde içsel motivasyonun öğrenme amaçları, yani öğrenmek adına öğrenmek, ile bağlantılı olduğunu; ancak dışsal motivasyonun performans amaçları, yani değerlendirilme, iyi not, kısaca bir ödül odaklı öğrenme, ile bağlantılı olduğunu buldu (Heyman & Dweck, 1992). Okulda iyi notlar almanın karşılığında çocuklara ödül vermek sadece öğrenmek için dışsal motivasyonlarını artırır ve öğrenmenin kendine has değeri için olan azmi engeller.
Başka bir örnek de ödülün, ya da bu durumda cezasızlığın, doğru ya da ahlaklı davranış karşılığında kullanılmasıdır. Mesela çocuklarda dürüstlüğün nasıl teşvik edileceğini inceleyen birkaç araştırmada, araştırmacılar yalan söylemenin olumsuz sonuçlarını vurgulayan çocuk hikayelerinin dürüstlüğü teşvik etmede etkili olmadığını bulmuştur (Lee, Talwar, McCarthy, Ross, Evans, & Arruda, 2014). Benzer şekilde son zamanlarda yapılan bir araştırmada, çocuklar bir kurabiye çaldıktan sonra bu konuda yalan söyleyen bir karakter hakkında bir hikaye dinliyor. Hikayedeki karakterin doğruyu söylemesi gerektiğini düşünen çocuklar genelde bir kuralı çiğnedikten sonra doğruyu söyledikleri takdirde onları cezalandırmayan ebeveynlere sahip (Smith, & Rizzo, 2017).
Tüm bu araştırmalara göre, çocuklara bir davranış karşılığı ödül vermek neredeyse onlara bu davranışın kendisinin o kadar da eğlenceli olmadığını söylemek gibi. Bu yüzden eğer siz de içsel motivasyonu teşvik etmek istiyorsanız – yani çocuklarınıza okulda bir şeyler öğrenmenin veya başkalarına yardım etmenin zaten zevkli olduğunu öğretmek istiyorsanız – ödül sistemini kullanmak yanlış strateji olabilir. Daha önce de bahsedildiği gibi, bu ödüllerin her zaman kötü olduğu anlamına gelmiyor. Ben oğluma tuvalet eğitimi verirken ne zaman kendi başına tuvalete gitse onu jelibon ve övgü yağmuruna tutmuştum. Oğlumda tuvalete gitmesi için içsel motivasyon oluşturmak çok da endişelendiğimiz bir konu değildi, sonuçta herkes bir noktada bunu yapmayı öğreniyor. Aynısı biraz daha çaba gerektiren ev işleri için de geçerli olabilir. Örneğin, daha büyük ev işleri için nakdi bir ödül vermek o kadar da kötü bir şey olmayabilir. Sonuçta hangimiz garajı temizlemek için içsel bir motivasyon duyarız ki? Ama çocuğunuzun her gün yapmasını istediğiniz yatağını toplaması, kirli tabaklarını yıkaması gibi daha küçük ev işleri için ödül vermek ters tepki yaratabilir. Son olarak, ödülleri stratejik olarak kullanmak önemlidir. Çocuğunuza öbür türlü zaten değerli olduğunu öğrenecekleri bir şeyi yapmaları karşılığında hediyeler yağdırmamaya dikkat edin.
Kaynakça:
Deci, E. L. (1971). Effects of externally mediated rewards on intrinsic motivation. Journal of Personality and Social Psychology, 18, 105-115.
Deci, E. L., Koestner, R., & Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125, 627-668.
Heyman, G. D., & Dweck, C. S. (1992). Achievement goals and intrinsic motivation: Their relation and their role in adaptive motivation. Motivation and Emotion, 16, 231-247.
Lee, K., Talwar, V., McCarthy, A., Ross, I., Evans, A., & Arruda, C. (2014). Can classic moral stories promote honesty in children? Psychological Science, 25, 1630-1636.
Lepper, M. R., Greene, D., & Nisbett, R. E. (1973). Undermining children's intrinsic interest with extrinsic reward: A test of the" overjustification" hypothesis. Journal of Personality and Social Psychology, 28, 129-137.
Smith, C. E., & Rizzo, M. T. (2017). Children’s confession-and lying-related emotion expectancies: Developmental differences and connections to parent-reported confession behavior. Journal of Experimental Child Psychology, 156, 113-128.
Yazar: Vanessa LoBue, Ph.D.
Çeviren: Sena Yılmazkarasu
Yazının orijinaline buradan ulaşabilirsiniz.