Empowering women as mothers? Conditional cash transfers and gender approach to AKP's social policy/Kadini anne olarak guclendirmek? AKP'nin sosyal politika ve toplumsal cinsiyet yaklasimini Sartli Nakit Transferleri (SNT) uzerinden okumak.
This paper looks at the sender aspect of social policy provision in Turkey durins the AKP sovernment period--throush an emphasis on the ways in which women are positioned within the anti-poverty prosrams. It focuses on conditional cash transfers (CCTs), as the leadins and most emphasized poverty alleviation program of the AKP government. The paper subjects the CCTs--in general and the Turkish CCT program in particular--to a gender perspective. It demonstrates how CCTs are representative of the AKP's social conservative and neoliberal approach to social policy especially with regard to the roles that are assigned to women. It further argues that the double-sidedness in AKP's policies in terms of gender equality is observed in the case of the CCTs. Although at the discursive level, there is an emphasis on empowerment of women by this program, the ways in which the program is structured leads to the reinforcement of women's domestic roles. Especially the transfer of money to mothers is presented as an aspect of the program that empowers women. However, receiving the cash transfer in their capacity os mothers, in fact, strengthens essentialist thinking about the traditional responsibilities of women (and men). CCTs, as programs that depend on the neoliberal social risk management approach to poverty, target poor family as the main institution that is responsible for dealing with the future risks that the individuals will encounter. Not only the responsibility for social protection is shifted to the family, but by determining the mother as the recipient of the transfer, woman in her capacity as the mother is defined as the main party that has responsibility for getting out of poverty and managing social risks. Hence this paper argues that for AKP, with its neoliberal and conservative orientations, CCT has been a perfectly-fitting social assistance program.
Keywords: social policy, AKP, poverty, women, mother, neoliberal, conservative, conditional cash transfer.
Oz
Bu makale, AKP Hukumeti doneminde sosyal politikanin toplumsal cinsiyet boyutuna, ozellikle kadinlarin yoksullugu azaltma programlarinda nasil konumlandirildigi acisindan bakmaktadir. AKP Hukumeti'nin onde selen bir sosyal yardim programi olarak Sartli Nakit Transferi'ne (SNT) odaklanmaktadir. Makale genel olarak SNT'yi ve ozelde Turkiye'de uygulanan SNT programini bir toplumsal cinsiyet analizine tabi tutmaktadir. Ozellikle kadinlara atfedilen roller acisindan SNT programinin, AKP'nin muhafazakar ve neoliberal yaklasimini nasil yansittigini gostermektedir. AKP'nin politikalarindaki toplumsal cinsiyet konusundaki cift-tarafliligin SNT orneginde de gorulebildigini iddia etmektedir. Soylemsel duzeyde kadinlarin bu program araciligiyla guclendirilmesinden bahsedilirken, programin yapilandirilma seklinin kadinlarin evici geleneksel rollerini guclendirdigi savunulmaktadir. Program kapsaminda para transferlerinin annelerin hesaplarina yapilmasi programin kadinlari guclendiren bir ozelligi olarak savunulmaktadir. Ancak para transferini annelik statulerinden dolayi almalari aslinda kadinlar ve erkeklerin farkli rollerini vurgulayan ozcu bakic acisini guclendirmektedir. Neoliberal sosyal risk yonetimi yaklasimina dayanan SNT, yoksul aileyi gelecekteki sosyal risklerle mucadele edecek temel mekanizma olarak hedeflemektedir. Sosyal koruma rolu devletten aileye kaydirilmakta, ayrica anneler para transferinin alicisi olarak belirlendiginde yoksulluktan kurtulma ve riskleri yonetme sorumlulugu kadinlara birakilmaktadir. Ozetle bu makale, neoliberal ve muhafazakar yonelimleri olan AKP icin SNT'nin cok uygun bir sosyal yardim programi oldugunu iddia etmektedir.
Anahtar Kelimeler: sosyal politika, yoksulluk, kadin, anne, neoliberal, muhafazakar, Sartli Nakit Transferi (SNT).
Giris
2006 yilinda Dunya Bankasi ve Turk Hukumeti tarafindan Istanbul'da duzenlenen Sartli Nakit Transferleri Konferansi'nda Recep Tayyip Erdogan bir konusma yapti. Bu konusmada Erdogan, 2001'deki ekonomik krizin ulkede yarattigi tahribattan bahsetti ve bu krizin etkilerinin hala hissedilmekte oldugunu soyledi. Ekonomik kriz gibi zor durumlardan kadinlarin olumsuz olarak en fazla etkilenen grup oldugunu vurgulayan Erdogan, bu sebeplerle AKP'nin kadinlarin ekonomik ve siyasal hayata katilimini bir oncelik olarak belirledigini belirtti. Erdogan, "Bunun onundeki engelleri kaldirmak, maruz kaldiklari ayrimciligi asmak en onemli hedef ve basaridir" dedi. Sartli Nakit Transferleri'nden bahsederek bu uygulamayla kiz cocuklar icin verilen miktann erkek cocuklar icin verilenden daha yuksek oldugunu acikladi (ilkokuldaki kiz cocuk icin 22 YTL ve erkek cocuk icin 18 YTL, ortaokuldaki kiz cocuk icin 39 YTL ve erkek cocuk icin 28 YTL). Bu transferlerde, kiz cocuklari desteklemek icin pozitif ayrimcilik yaptiklarini ve bunun sonucunda kiz cocuklarinin okula kayit ve devam oranlarinda artislar gerceklestigini soyledi. Erdogan aynca paranin annelerin banka hesabina yatiriliyor olmasinin bu uygulamanin bir "inceligi" olduguna dikkat cekti. Neden annelerin tercih edildigini aciklarken "Niye? Biliyoruz ki annenin o sefkatteki farkliligi, annenin yavrusuna olan bagliligi, bir babaya gore cok farklidir" diye konustu (AKP, 2006).
Tayyip Erdogan'in yukarda ozetlenen konusmasi ve bir sosyal yardim programi olarak Sartli Nakit Transferleri, ozellikle toplumsal cinsiyet acisindan AKP Hukumeti'nin sosyal politika yaklasimini temsil eder niteliktedir. Tayyip Erdogan'in SNT'yle ilgili sozlerinde bir taraftan kadinlarin ekonomik ve siyasal hayata katiliminin desteklendigi iddia edilirken diger taraftan kadinlarin geleneksel toplumsal cinsiyet rolleri (ve erkeklerlerle kadinlar arasindaki ozsel farklilik) vurgulanmaktadir. Sosyal yardim baglaminda gerceklesen transferin kadinlarin hesabina yatmasi kadinlan guclendiren bir uygulama olarak vurgulanirken aslinda guclenme kavrami basite indirgenmektedir. Sosyal yardim parasi annelere cocuklarinin ihtiyaclanni karsilamak uzere verildiginde, Erdogan'in ifadelerinde de gorulebilecegi gibi, annelerin geleneksel bakim sorumluluklan vurgulanmaktadir. Sosyal yardim icin basvurulann ve prosedurlerin takibinin cok yogun olarak kadinlar tarafindan gerceklestirildigi Turkiye baglaminda parayi annelerin hesaplarina yatirmak aslinda kadinlarin sosyal yardim sisteminin temel faydalanicilan oldugu fikrini desteklemektedir.
Bu makale, AKP Hukumeti doneminde sosyal politikanin toplumsal cinsiyet boyutunu, ozellikle kadinlarin yoksullugu azaltma programlarinda nasil konumlandinldigina bakarak tartismaktadir. Makale, AKP Hukumeti'nin onde gelen ve en cok vurgulanan yoksullugu azaltma programi olarak Sartli Nakit Transferleri'ne odaklanmaktadir. Burada, Sartli Nakit Transferleri'nin Turkiye'de uygulamasini baslatan Dunya Bankasi'nin Sosyal Riski Azaltma Projesi'yle ilgili gerceklestirilen saha calismasinin bulgularindan ve ayrica cesitli kuruluslar tarafindan yapilan SNT etki degerlendirmesi calismalarindan faydalanilacaktir. Burada amac genel olarak SNT'leri ve ozelde de Turkiye'deki SNT uygulamasini bir toplumsal cinsiyet analizine tabi tutmaktir. Ilk bolumde, genel olarak SNT programlariyla ilgili elestirel bir tartisma yer almaktadir. Bu bolumu, SNT'lerin toplumsal cinsiyet acisindan etkilerine bakan ikinci bir bolum izlemektedir. Ucuncu bolum, Turkiye'deki SNT programlarinin uygulanmasini ve etkilerini AKP Hukumeti'nin sosyal politika yaklasimiyla baglantisi uzerinden tartismaktadir. Son olarak, SNT'lerin, ozellikle kadinlara atfedilen roller acisindan AKP Hukumeti'nin sosyal politika konusundaki neoliberal ve muhafazakar yaklasimini nasil temsil ettigi tartisilmaktadir.
Sartli Nakit Transferleri (SNT)
1997 yilinda Meksika'da Progresa adinda yeni bir yoksullugu azaltma programi baslatilmistir Daha sonra Oportunidades olarak adi degistirilen bu program SNT'lerin ilk ornegidir Oportunidades, Uluslararasi Finans Kuruluslari'nin ilgisini cekmis ve bu kuruluslardan ozellikle Dunya Bankasi'nin SNT modelinin diger ulkelere ihrac edilmesinde cok onemli rolu olmustur (Rowe, 2011). Dunya Bankasi, bircok ulkenin hukumetlerine, SNT uygulamasi icin teknik destek ve kredi vermektedir. SNT programlan, yoksul hanelere, ozellikle cocuklannin egitimi ve saglik kontrolleriyle ilgili birtakim davranissal kosullarin gerceklestirilmesi karsiliginda para transferleri yapan programlardir. Yardim alanlar, genelde hamilelik sirasinda duzenli doktor kontrolune gideceklerini, cocuklanni okula kayit ettireceklerini, okula devamlanni saglayacaklanni ve onlarin duzenli saglik kontrolunden gecmelerini saglayacaklanni taahhut ederler (DB, 2015a). SNT, yoksul hanelerin, cocuklanmn insani sermayelerine yeterince yatirim yapmadiktan, bu yuzden de yoksullugun nesillerarasi aktanmina engel olamadiktan varsayimina dayanir. Bu yuzden de SNT'ler yoksul hanelere, cocuklanmn insani sermayelerine yatirim yapmalan kosuluyla para transferleri gerceklestirir (Fizsbein & Schady, 2009). Boylece, SNT yoluyla ailelere, cocuklanni okula devam ettirmeleri karsiliginda okul masraflarinin karsilanmasinda destek olunur. Ilk SNT programlan, 1990'larda Meksika, Brezilya ve Banglades gibi birkac ulkede uygulanirken, 2000'li yillarda Peru, Bolivya, Paraguay, Nijerya, Kenya, Yemen, Pakistan, Endonezya, Hindistan ve Tukiye gibi bircok baska ulkede de uygulamaya koyulmustur. SNT porgramlarinin faydalanici sayilari ciddi farkliliklar gostermekte, Brezilya'da 11 milyon, Meksika'da 5 milyon aile bu programlardan faydalanirken, Sili'de 215,000, Kenya ve Nikaragua'da da yalnizca birkac bin kisi SNT'lerden yararlanmaktadir (DB, 2015b). Su anda SNT'lerle ilgili, bu programlann farkli ulkelerde yoksulluk oranlan, tuketim, cocuklann sagligi, okula kayit ve devam oranlan uzerideki etkilerini tartisan calismalardan olusan genis bir literatur bulunmaktadir (Gitter & Barham, 2008; Lomeli, 2008; Lagarde vd., 2009; Glewwe & Olinto, 2004; Barrera-Osorio vd., 2008; Chaudhury & Parajuli, 2006; Robertson vd., 2013).
SNT, Dunya Bankasi'nin yoksullukta ilgili sosyal risk yonetimi yaklasimina dayanmaktadir. Holzmann ve Kozel'in (2007) acikladiklari gibi sosyal risk yonetimi cercevesi iki temel prensibe dayanir: 1. en fazla riske yoksullar maruz kalirlar, 2. yoksullar ayni zamanda bu risklerle mucadele etmek icin en az enstrumana sahiptirler. Bu iki prensibin onemli sonuclari vardir. Yoksullar toplumdaki en kirilgan kesimlerdir cunku ekonomik soklar refah anlaminda en buyuk zararlan yoksullara verir. Yuksek seviyelerdeki kirilganliklari yoksullarin riskten kacmalarina ve yuksek riskli, yuksek getirili aktivitelerden uzak durmalarina neden olur. Risk yonetimi icin daha iyi enstrumanlara sahip olmalari yoksullarin daha fazla risk almalarini ve yavas yavas yoksulluktan kurtulmalarini mumkun kilacaktir (Holzmann & Kozel, 2007: 10). Yoksullarin maruz kaldigi bir bolumu yapisal olan bircok risk oldugu kabul edilmesine ragmen vurgu hala bireylerin bu risklere verecegi bireysel karsiliklar uzerindedir. Bu cerceve, yoksul bireylerin daha iyi enstrumanlara erisimlerini saglayarak kapasitelerini artirmayi ve boylece maruz kaldiktan toplumsal riskleri kendi kendilerine yonetmelerini saglamayi amaclar. Dahasi, bu enstrumanlar sayesinde bireysel olarak daha fazla risk almaya gonullu olacaklar ve yuksek riskli-yuksek getirili aktivitelerle ugrasarak yoksulluktan kurtulabileceklerdir. Yoksullugun ve yapisal risklerin yuku, yoksul birey ve hanelerin omuztarina yuklenmis, yoksullar sorumlu yoksul vatandaslar olmaya cagnlmistir. Risk konusunda birey ve hanelerin sorumluluguna yaptigi vurgu nedeniyle hem sosyal risk yonetimi yaklasimi hem de bu yaklasima dayanan bir program olarak SNT temelde neoliberaldir.
Neoliberal projelerin sosyal hizmetlerin saglanmasi sorumlulugunu ozel sektore ve ozel alana/aileye devrettigi bir donemde Dunya Bankasi'nin risk yonetimi yaklasimi da ayni paralelde sorumlu yoksul vatandaslar uretmeye calismaktadir. Birey ve aileler artik kronik durumlarin kendi-kendine yonetilmesinde maharetli sorumlu ozneler olarak konumlandirilmaktadir (Clarke, 2004; Fraser, 2003). Neoliberal cerceveye gore, bireyler secimler yaparak hayatlarini iyilestirmeye calisirlar. Bireyler, siyasi, ekonomik ve sosyal otoritelerin amaclarinin kendi secimleri haline donusturulmesiyle yonetilirler. Bu yeni yapilanma surekli olarak birey ve ailelere yeni gorev ve sorumluluklar yukler (Rose, 1996). Bu cercevede sosyal guvenlik yerini risk yonetiminin ozellesmesine birakir. Issizlik, hastalik, yaslilik gibi durumlara karsi sigorta, bireysel bir probleme donusur. Piyasa degerleri tum toplumsal kurumlara ve hayatin butun alanlarina yayilir (Brown, 2003). Bu baglamda yoksullarin da sorumlu ozneler olarak sekillendirilmeleri amaclanir. Dunya Bankasi'nin, Turkiye'de uygulanan SRAP gibi sosyal risk yonetimi projeleri ve SNT gibi programlan da neoliberal prensiplere dayanir ve sosyal guvenlik sorumlulugunu devletten bireylere ve ailelere transfer eder.
SNT programlarinin arkasindaki kavramsal cerceveye baktigimizda bu programlar araciligiyla gerceklestirilecek pozitif davranissal degisiklikler uzerindeki vurgu cok onemlidir. Yoksul cocuklarin egitimi ve sagligiyla ilgili problemler buyuk oranda ailelerin cocuklarini okula gonderip gondermemelerine ve saglik merkezlerine goturup goturmemelerine indirgenmistir. Ayrica bunlar, ailelerin kaynaklariyla ilgili bir sorun olmaktan cok davranissal sorunlar olarak tanimlanmistir. Freeland'in belirttigi gibi sartli kelimesi, Dunya Bankasi ve IMF'nin yapisal uyum programlarindaki sartlari hatirlatmaktadir. Sosyal korumanin temeli olmasi gereken ortaklik ve dahil edilme prensiplerinden cok uzaktir (Freeland 2007: 75). Sartli transferler, yoksul ailenin irrasyonel oldugu ve nelerin uzun vadeli cikarlarina hizmet edecegini anlamaktan yoksun oldugu varsayimina dayanir (Standing, 2007: 1). Bu programlar, devletin yoksul vatandaslarinin cikarlarini kendilerinden cok daha iyi bildigi fikrine dayanir. Sosyal yardimlarin davranissal kosullara baglanmasi gunumuzde dunyanin bircok ulkesinde giderek artan duzeyde uygulanmaktadir ve Standing'e (2011) gore bu durum, ozellikle liberteryen paternalizmin yukseliste olmasiyla aciklanabilir. Buradaki varsayim, bireylerin hem kendi faydalari hem de toplumun faydasi icin ekonomik acidan rasyonel sekillerde davranmak uzere yonlendirilmeleri gerektigidir. Buna gore, insanlar siklikla kendi cikarlarina ya da cocuklarinin cikarlarina uygun olmayan sekillerde davrandiklarindan bu tur kosullu programlar araciligiyla dogru kararlar vermeye yonlendirilmelidirler.
Standing'in de vurguladigi gibi, aslinda temel sosyal guvenlikten bir sosyal ve ekonomik hak olarak bahsetmemiz gerekir; eger buna ulasim bazi kosullara baglaniyorsa bundan hak olarak bahsetmek mumkun degildir (Standing, 2005: 91). Bir hakkin elde edilmesinin bazi burokratlarin uygun olduguna karar verdigi davranislarin gerceklestirilmesi kosuluna baglanmamasi gerekir (Standing, 2010). Bir hukumetin bir taraftan temel sosyal guvenligin bir hak oldugunu soylemesi, diger taraftan bu hakkin elde edilmesini bazi kosullara baglamasi sorgulanmasi gereken bir durumdur. Ayni toplumda yasayan diger bireylere getirilmeyen bazi kosullar yoksullara sosyal yardimin kosulu olarak sunuldugunda ozgurluklerinin kisitlanmasi sozkonusudur. Kosullu yardim ayni zamanda Standing'in "Hayirseverlik-Degil-Haklar" prensibi dedigi seye de aykiridir: Herhangi bir siyasa vatandaslara haklarini, yoneticilerin keyfi gucunu azaltarak vermelidir. Sartli programlar ise her zaman sartlarin neler olacagina karar verenlerin keyfi gucunu arttirirlar (Standing, 2014). Bu yuzden de sartli transferler, devletin keyfi gucune genis yer taniyarak sosyal yardimi hayirseverlige donustururler. Ayrica her sartli program yolsuzluklar icin de genis bir alan acar (Standing, 2011: 33). Ayni zamanda SNT'ler, ihtiyac sahipligi testini davranissal testle birlestirdigi icin Meksika'nin Oportunidades'i gibi unlu SNT programlari, karmasik toplumsal muhendislik mekanizmalarina donusmustur (Standing, 2007).
Genel olarak sartli sosyal yardimin ve ozelde de SNT'lerin son donemde populer olmasi, bu programlarin neoliberal mantikla parallel olmasiyla baglantilidir. Marshall (1950) unlu calismasinda, demokratik toplumlarda siyasal ve sivil haklar kadar ekonomik haklann da onemine isaret etmisti. Neoliberal ideoloji ise boyle bir sosyal vatandaslik anlayisinin karsisina iyi bir toplumun temeli olarak devletin sosyal koruma alanindan cekilmesini koyar. Neoliberal rejimler altinda sosyal guvenlik artik devletlerin saglamakla yukumlu olduklari bir ekonomik ve sosyal hak olmaktan cikmistir. Sosyal guvenlik artik, toplumsal risklerin ortaklasa yonetimine karsilik gelmektedir ve bu ortaklasa yonetimde bireyler ve ailelere onemli islevler yuklenmektedir. Sonraki bolumlerde tartisilacagi gibi, sosyal yardimi yoksul ailelerin davranissal degisikligi kosuluna baglayan ve ailelere yardimi, onlarin ilerde ortaya cikabilecek risk durumlariyla kendi kendilerine basa cikabilme kapasitelerini arttirmak amaciyla yapan programlar olarak SNT'ler temelde neoliberal programlardir.
SNT'lerin Toplumsal Cinsiyet Boyutu
SNT'lerin etki degerlendirme calismalarinda toplumsal cinsiyet boyutu siklikla ihmal edilse de bu programlarla ilgili genel iddia SNT'lerin toplumsal cinsiyet duyarliligi olan, toplumsal cinsiyet esitligini destekleyen ve kadinlari guclendiren programlar oldugudur. SNT'lerin toplumsal cinsiyet iliskileri uzerindeki etkisine bakan bircok calisma da bu programlarin, kiz cocuklarinin okula devam oranlari uzerindeki etkisine bakmistir. Molyneux'nun (2009) belirttigi gibi, farkli ulkelerde yapilan arastirmalarda SNT'lerin kiz cocuklarin okula devam oranlarinda olumlu etkilerinin oldugu sonucu cikmistir. Ancak artan okula kayit ve devam oranlarina ragmen bircok durumda egitim kalitesi oldukca dusuktur ve altyapilar cok yetersizdir. Ayrica artan okula devam oranlari okulda basan seviyelerinde bir iyilesme saglamamis, bu transferlerden faydalanan cocuklarin onemli bolumu testlerde basarisiz olmustur (Behrman vd., 2000).
SNT'lerin toplumsal cinsiyet duyarliligi olan programlar oldugu ozellikle transferlerin annelerin hesaplarina yapilmasi uzerinden savunulmaktadir. Bunun kadinlan guclendirici bir etkisinin oldugu iddia edilmektedir. Ancak SNT'ler temelde cocuklarin firsatlanni artirmayi ve insani sermayelerini gelistirmeyi hedefledigi icin cocuk merkezli programlardir ve kadinlarin bu programdaki temel rolu cocuklarin ihtiyaclarina hizmet etmektir. Yetiskin kadinlarin bu programlarla olan iliskileri annelik statuleri uzerinden gerceklesmektedir. Bu ozellik, SNT'lerin kadinlan guclendirme iddiasini supheli duruma getirmektedir cunku kadinlarin bu programlar araciligiyla elde ettikleri para transferleri cocuklarin ihtiyaclarina hizmet etmeleri icin onlara verilmektedir. Bu da kadinlarin geleneksel bakim yukumluluklerini vurgulayan bir durumdur. Bu programlarin gelistirilmesinin temel amaci kadinlarin hayatlanni iyilestirmek degildir.
Kadinlarin para transferlerinin alicisi olarak belirlenmesi temelde onlarin erkeklere gore daha sorumlu davranacaklari ve parayi bireysel tuketim icin degil cocuklarinin ihtiyaclari icin harcayacaklari fikrinden kaynaklanmaktadir. Bu beklentiler yine kadinlarin geleneksel toplumsal cinsiyet rolleriyle baglantilidir. Molyneux'nun belirttigi gibi kadinlar programin dizaynina dahil edilmistir ancak dahil edilmeleri keskin bir toplumsal cinsiyet aynmi fikrine dayanmaktadir. Kadinlar sosyal yardim parasini yonetme sansina sahip olduklari icin minimal bir olcude bu programdan faydalansalar da bu programlar aslinda toplumsal cinsiyet asimetrelerinin uretildigi sosyal ayrimlari guclendirmektedir (Molyneux, 2006: 438). Kadinlari guclendirmekten cok SNT'ler toplumsal cinsiyet rollerini verili olarak alirlar, bunlari guclendirirler ve kadinlara cocuklarin bakimindan sorumlu olan kisiler olarak ek gorevler yuklerler. Chant'in (2007) belirttigi gibi, kadinlar hanenin yonetimi konusunda daha fazla kontrole sahip olsalar da yoksullugu yonetmek konusunda ek sorumluluklari olur.
Molyneux'nun da tartistigi gibi para transferlerinin kadinlarin ekonomik ozerkliklerini arttirarak onlari guclendirdigi iddiasi yapilan calismalar tarafindan desteklenmemistir. Istihdam piyasasina girmek ve kendi kazanclarina sahip olmak kadinlarin haneicindeki konumlari iyilestirebilse de sosyal yardim kapsaminda verilen paranin ayni etkiye sahip olacagini varsaymak yanlistir. Kadinlarin guclenmesi icin parayi kontrol edebilmeleri gereklidir ama yeterli degildir. Istihdam piyasasinda para kazanmakla ailesi yoksul oldugu ve anne oldugu icin kadinin devletten yardim parasi almasi, statu, kendine guven, pazarlik gucu anlaminda kadinlara ayni gucu getirmeyecektir (Molyneux, 2009: 37). Bir baska deyisle, guclenme kavramini nakit almaya indirgemek paranin elde edildigi toplumsal iliskileri ve hangi amaclar icin kulanildiginin onemini gozardi etmektedir. Nakit transferleri, cocuklarin ihtiyaclari icin yardim olarak ve kadinlarin bu transferleri almasi da yeniden uretime yonelik olarak algilanir ve degersizlesir. Ozellikle verilen para miktarinin dusuk oldugu durumlarda sosyal yardim parasi almak kadinlara aile ya da toplum icinde daha prestijli bir konum saglamaz.
Basta belirtildigi gibi, SNT'ler muhafazakar AKP Hukumeti'nin en cok vurgulanan sosyal yardim programlarindan biri olmustur. Bircok arastirmaci, AKP Hukumeti doneminde Turkiye'nin neoliberalizmle muhafazakarligin nasil uyum icinde varolabilecegini ve geleneksel toplumsal cinsiyet rollerinin vurgulandigi bir toplumsal duzen yaratmak anlaminda birbirlerini destekleyecegini gosteren bir ornek oldugunu iddia etmistir (ornegin; Bugra, 2013). Bundan sonraki bolumlerde SNT programinin Turkiye'de uygulamaya koyuldugu baglam tartisilacak ve bu programin cercevesinde bir araya gelen ve AKP Hukumeti'ni de tarif eden neoliberalizm ve muhafazarlik bilesiminin kadinlarin geleneksel rollerinin yeniden uretimine katkida bulundugu tartisilacaktir.
Turkiye'deki SNT Programi
Turkiye'de SNT programi, Dunya Bankasi'nin Sosyal Riski Azaltma Projesi'nin (SRAP) uygulamaya koyulmasiyla basladi. Turkiye'de 2001'de gerceklesen ciddi ekonomik krizden sonra 14 Eylul 2001 tarihinde Dunya Bankasi'yla Turkiye Hukumeti arasinda SRAP icin kredi anlasmasi imzalandi. Projenin temel amaclari, ekonomik krizin yoksul haneler uzerindeki etkilerini azaltmak ve gelecekteki benzer krizlerle basetme kapasitelerini artirmak olarak belirlenmisti. Proje iki temel bilesenden olusmustu: Ekonomik krizin hemen ardindan en yoksul kesimlere hemen yardim yapilmasina yonelik hizli yardim bileseni ve yatirim bileseni. Yatirim bileseninin altinda uc farkli unsur vardi: kurumsal gelisim, SNT ve yerel girisimler (Dunya Bankasi, 2001). Turkiye'de uygulanmasindan once SNT, Meksika ve Brezilya gibi ulkelerde uygulanmis ve Dunya Bankasi'na gore cok basarili olmustu. SRAP'in dizayn asamasinda da Dunya Bankasi, SNT'yi Turk devlet gorevlilerine cok yenilikci ve etkili bir sosyal yardim programi olarak sund (1). Sosyal yardim alanindaki devlet kuruluslarindan gruplar SNT'lerin uygulanmasiyla ilgili gozlemlerde bulunmak uzere Meksika ve Brezilya'ya gittiler. SNT'nin uygulanmasiyla nufusun en yoksul yuzde 6'lik kismina bazi davranissal kosullari yerine getirmeleri sartiyla yardim yapmak amaclaniyordu. Aileler, cocuklarini duzenli olarak okula gondermeleri ve saglik kontrolu ve asilarini duzenli yaptirmalari kosuluyla yardima hak kazanacaklardi. Ayrica duzenki doktor kontrolune gitmeleri kosuluyla hamile kadinlara da yardim yapilacakti. Kadinlarin statusunu iyilestirmek adina banka hesaplari anneler adina acildi ve transferler bu hesaplara yapildi. SNT'ler ilk olarak Subat 2002'de alti pilot bolgede (Merkez-Cankiri, Kecioren-Ankara, Goksun-Kahramanmaras, Eregli- Zonguldak, Yavuzeli-Gaziantep, Duragan-Sinop) baslatildi ve Temmuz 2003'ten itibaren butun Turkiye'de uygulanmaya baslandi. SRAP'in Uygulamanin Tamamlanmasi ve Sonuclar Raporu'na gore Mart 2007 itibariyle, SNT'nin 2.628.954 faydalanicisi vardi ve odenen toplam tutar YTL 794.838.272 olmustu (DB, 2008: 23).
Hem sosyal risk yonetimi cercevesinin hem de bu cerceveye dayanan bir program olarak SNT'nin neoliberal yoneliminin AKP Hukumeti'nin neoliberal yonelimiyle uyum icinde oldugunu soylemek mumkundur. 3 Kasim 2002 Genel Secimleri'nin sonuclarina gore AKP Meclis'teki milletvekillerinin cogunlugunu olusturdu. Parti'nin neoliberal egilimleri hem secimlerden once hem de iktidara geldikten sonra acikca gorulebiliyordu. Cosar ve Ozman'in (2004) belirttigi gibi Turkiye'yi uluslararasi bir markaya donusturme hedefi ve sosyoekonomik alandaki duzenlemelerin ozellestirme, yabanci yatirimcilara tesvikler verme ve IMF tarafindan belirlenen kriterlere uyma cercevesinde gerceklesmesi Parti'nin neoliberal, piyasaya dayali yaklasimini gosteriyordu. Secimlerden once yoksullugu ve ekonomik esitsizligi azaltma konusunda sozler verilmis olmasina ragmen Parti, iktidara geldikten sonra neoliberal serbest piyasanin talepleriyle uyumlu hareket etti. Ancak, Patton'in (2006) iddia ettigi gibi Parti, bir yandan iktidara gelmeden once verdigi sozlerin gereklerini yerine getirme diger taraftan ise neoliberal bir programa bagli kalmanin yarattigi bir ikilemle karsi karsiyaydi. Bu ikilem, neoliberal piyasa reformlarini klientalizmle ve neo-patrimonyalizmle birlestirilerek cozuldu. AKP iktidara geldiginde Dunya Bankasi'nin Sosyal Riski Azaltma Projesi bir onceki koalisyon hukumeti tarafindan baslatilmis durumdaydi. Ancak Proje'nin aktif olarak uygulamaya gecmesi uzun zaman almisti. 2002 yilinda Parti iktidara geldiginde Parti liderleri Proje'nin ve ozellikle SNT'nin yaygin bir sekilde duyurusunu yaptilar ve bu da AKP'nin sosyal yardimlari destekleyen bir Parti imajini guclendirdi.
Sosyal Yardimlasma ve Dayanismayi Tesvik Fonu, yoksullara sosyal yardim saglamak amaciyla cok daha eski bir tarihte, 1986 yilinda kurulmus olmasina ragmen uzun bir zaman yoksulluga karsi mucadelede oenmli bir rol oynamadi. Bugra ve Candas'in (2011) belirttigi gibi Fon, devletle vatandaslar arasindaki iliskide belirleyici bir rol oynamaktan uzakti. Cok daha sonra bu potansiyeli degerlendiren AKP oldu. AKP yonetime geldikten sonra 2004 yilinda Fon, Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Genel Mudurlugu'ne (SYDGM) donusturuldu. Dunya Bankasi tarafindan Sosyal Riski Azaltma Projesi icin verilen kredi de dagitilmak uzere Sosyal Yardimlasma Fonu ve Genel Mudurluk'e aktarildi. SYDGM, bu kurulusun sagladigi cesitli sosyal yardimlar ve ozellikle bir yardim programi olan SNT, medyada genis yer buldu ve AKP'nin yoksullugu azaltmaya verdigi onemin delilleri olarak kabul edildi. SNT'nin hedef kitlesi baslangicta nufusun en yoksul yuzde 6'si olmasina ragmen bu hedef revize edildi ve nufusun en yoksul yuzde 12'sini kapsayacak sekilde genisletildi (MFSP, 2012: 12). Bu uygulamalar AKP'nin genel olarak Turkiye'de, ozellikle de Kurtler'in yogun olarak yasadigi Dogu Anadolu ve Guneydogu Anadolu Bolgeleri'nde aldigi oylarin artmasinda etkili oldu (Bugra & Candas 2011: 521). Yoruk'un belirttigi gibi 2007 yili itibariyle Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Fonu harcamalari icinde Kurt Bolgeleri'nin (Dogu ve Guneydogu Anadolu) payi yuzde 43.9'a yukselmisti. Bu bolgelerde toplam nufusun sadece yuzde 17.31'i yasamaktaydi (Yoruk, 2012: 523). Yoruk, Kurt nufusa saglanan sosyal yardim miktarlarinin ciddi sekilde artirilarak AKP'nin hem yoksul Kurtler'in oylarini almak hem de Kurtler'in hareketlerini bastirmak istedigini savunmustur. Diyarbakir'da SNT'nin yereldeki uygulayicisi olan Sosyal Yardimlasma Vakiflari'nda (SYDV) calisan gorevlilerle gerceklestirilen mulakatlarda AKP'nin bu siyasi amaclarini dogrulayan bircok ifadeyle karsilasilmistir. SYDV'lerde calisan bircok gorevli SNT'nin hedefledigi kitlenin baslangicta belirlenenin cok otesinde genisletildigini ve AKP'nin SNT programini populer destegini artirmak icin bir arac olarak kullandigini soyledi. Asagida yer alan ifadeler, Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Genel Mudurlugu'nde calisan ve SRAP'in ilk dizayn asamasina dahil olan yetkililerle yapilan mulakatlara dayanmaktadir:
SNT'yle ilgili her bolge icin istatistikler var. Dogu ve Guneydogu'da SNT'lerden faydalanan o kadar cok insan var ki ... Bu yoksullan gurursuzlastirma projesidir. Ozellikle SNT bu politikanin bir parcasi. Vakiflan kullanarak oy almak istiyorlar. Bu son hukumet doneminde yardimlar inanilmaz artti. Son dort yildir ozelikle komur dagitim zamanlarinda yorgunluktan bitiyoruz. Ornegin, bayramdan once, bizim Vakfa ek para gonderdiler. Bize ek para gondermelerine gerek yok; bize her ay duzenli olarak para geliyor zaten. Bana bayramdan once bu parayi dagitmami ve bir form doldurarak rapor vermemi soyluyorlar. Baska bir deyisle, beni bu parayi dagitmaya zorluyorlar. AKP Hukumeti geldiginden beri yardim miktarlarinda artis oldu. Sosyal Riski Azaltma Projesi onceki hukumet doneminde baslamisti. Ama bu SNT'yi AKP Hukumeti baslatti. Eskiden de komur dagitirdik. Ama bu hukumetle birlikte komur miktarlari da artti. Su anda belli bir miktar komur istiyoruz ve tam istedigim kadar komur bize geliyor. Bu onceden hic olmayan bir seydi. Inanin, su ana kadar SNT icin 6-7 milyon lira geldi bize. SNT baslatildigindan beri bu bolgedeki nufusun yuzde 60-70'i SNT'den faydalaniyor. Bu inanilmaz bir sayi ... Hem standartlarin hem de beklentilerin cok otesinde ... Biz bu bolgede merkezde 2100, koylerde de 1900 yoksul kisi oldugunu tespit ettik. Yani burada yaklasik 4000 yoksul var. Su anda 8000 anne SNT'den para aliyor. Bunun anlami 25000 cocuk SNT'den faydalaniyor. Bizdeki sayilarla SNT'den faydalanan insanlarin sayisi arasinda bir uyusmazlik var ... Herhangi bir sosyal guvenlik kurumuna bagli olmama kosulunu karsilayan herkesin basvurusunu kabul etmek zorunda kaldik. SNT'den kimlerin faydalanacagina Ankara'dakiler karar verdi. SNT'ye prensipte karsi degiliz. Sorun genelde yerel yoneticilerin hareketlerinden kaynaklaniyor. Hem belediye baskani hem de kaymakam gelip sosyal yardim basvurusnda bulunan herkese yardim yapilmasini istiyor. Bu dogru degil ... SNT'yle ilgili yaptigimizin dogru olmadigini biliyorum ama kaymakam boyle yapmamizi soyledi. Bu bolgede insanlar gercekten yoksul. Ama sadece o yoksul insanlar degil durumu cok daha iyi olanlar da yardim almaya alisti. Buradaki mentalite terorist olmasinlar diye gelen herkese yardim vermek ... Alti-yedi yil once, burada yapacak cok isimiz yoktu. Birkac evrak, birkac basvuru olurdu. Buraya kimse gelmezdi. Olaylardan sonra, gida kutulari ve diger seylerle, insanlar buradan yardim almaya alisti. Ornegin, Turkiye'nin her yerinde SYDV'ler 3294 numarali kanunun kapsaminda olan herkese komur dagitirlar. Biz burada memurlara bile komur veriyoruz.
Sosyal Risk Azaltma Projesi'nin 2007 yilinda tamamlanmasindan beri SYDGM Sosyal Dayanisma Fonu'nun kaynaklarini kullanarak SNT programini surdurmeye devam etti. 2011 yilinda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanligi'nin kurulmasinin ardindan Genel Mudurluk bu bakanliga baglandi ve Sosyal Yardimlasma Genel Mudurlugu olarak tekrar organize edildi. SNT'lerde egitim transferleri, saglik transferleri ve hamilelik transferleri olarak uce aynldi. 2012 itibariyle 2.034.065 ogrenci kosullu egitim yardimlarindan, 887.926 cocuk kosullu saglik yardimlarindan ve 25.665 kadin da kosullu hamilelik transferlerinden faydalaniyordu (UNICEF, 2014).
Ozetlersek, bir yandan secimlerden once yoksullugu azaltmakla ilgili verdigi sozleri tutmak ve populer destegini korumak isteyen, diger taraftan ise neoliberal bir ekonomik programa bagli kalan AKP, neoliberalizmle klientalizmi bir araya getirdi. SNT, bu birlesimin belki de en iyi gozlemlenebilecegi orneklerden biridir. SNT programi, gelecekteki risk durumlariyla kendi kendine basa cikmasi icin yoksul ailenin kapasitesini artirmayi hedeflemesiyle ve sosyal yardimi kosullara baglamasiyla neoliberal bir programdir ve AKP'nin neoliberal pozisyonuyla da uyum gostermektedir. Bu nedenle, yoksullugu azaltmayi devletten cok aileye ait bir gorev olarak tanimlayan SNT programi, AKP Hukumeti doneminin onde gelen sosyal yardim programi haline gelmistir. Ancak AKP bir taraftan sosyal yardimin devlet tarafindan saglanmasi gerektigine karsi cikarken diger taraftan SNT orneginde, kamu kaynaklari bir siyasi parti olan AKP'nin hayirseverligi ve comertligi olarak dagitilmistir. Yani kamusal sosyal yardim hayirseverlik formunu almistir. Bu durum AKP'ye bir taraftan sosyal yardimla ilgili neoliberal soylemlerine bagli kalirken diger taraftan populer destegini surdurme imkani tanimistir. SNT'yi basta hedeflenenden cok daha genis bir gruba dagitmalari da kitlelerin destegini elde etme ve koruma amaciyla baglantilidir.
Medyada genis yer bulan ve Turkiye'nin her tarafinda uygulanmakta olan bir program olarak SNT, faydalanicilan tarafindan nasil algilanmaktadir? Bu projenin ne tur etkileri olmustur? SNT'den faydalanan kadinlarla gerceklestirilen mulakatlarda bu kadinlarin kendilerine gerceklestirilen transferin neden yapildigi ya da kaynagiyla ilgili cok sinirli bilgilerinin oldugu gozlemlenmistir. Niteliksel bir calismaya dayanan ve Turkiye genelini temsil etme iddiasinda olmayan bu calismaya ait bulgular Turkiye genelinde yapilan bir baska calisma tarafindan desteklenmistir: Aile ve Sosyal Politikalar Bakanligi Sosyal Yardimlar Genel Mudurlugu tarafindan yaptirilan Turkiye'de Uygulanan Sartli Nakit Transferi Programinin Fayda Sahipleri Uzerindeki Etkisinin Nitel ve Nicel Olarak Olculmesi Projesi final raporuna (2012) gore SNT'den faydalanan insanlarin buyuk bir cogunlugu transferlerin kendilerine neden yapildigini bilmemektedir. Ayrica transferlerin kaynagiyla ilgili de kuskulari bulunmaktadir. Bazilari paranin belediyeler tarafindan verildigini dusunurken digerleri hayir kurumlanndan geldigini varsaymaktadir. Sartli transferlerle sartli olmayan transferleri birbirinden ayirt edememektedirler. Transferleri almalarina ragmen kiz cocuklarin erkek cocuklardan daha fazla para aldigini ya da ortaokula giden cocuklar icin ilkokula gidenlerden daha fazla odeme yapildigini da bilmemektedirler. Cogu, paranin duzensiz yatmasindan sikayetcidir. Parayi siklikla zamaninda alamadiklarini belirtmektedirler. Ayrica transferlerin miktari ihtiyaclanni karsilamaktan cok uzak gorunmektedir. Raporda belirtildigi gibi, transferlerin miktarinin hayatlarini idame ettirmeleri icin yeterli oldugunu soyleyenler yuzde 3'un altindadir. SNT'lerle ilgili UNICEF ve Aile ve Sosyal Politikalar Bakanligi tarafindan hazirlanan bir baska calisma da burada belirtilen problemleri dogrulamaktadir. Transfer miktarlarinin yetersizligi, sosyal yardima ihtiyaci olan bircok cocuk ve ailenin SNT programi kapsami disinda kalmis olmalari ve odemelerdeki duzensizlik bu calismada da belirtilen sorunlardir (UNICEF, 2014). SNT programi, faydalanicilarin hayatindaki zortuklan hafifletmekten uzak gorunmektedir. Bu insanlara cocuklarinin minimum ihtiyaclarini bile karsilayamayacak miktarda olan, kaynagini, neden verildigini, kosullarini, miktarin nasil belirlendigini ve ne zaman alacaklarini bilmedikleri bir para transferi yapilmaktadir. Butun bu ozelliklerine bakarak SNT'den devlet tarafindan vatandaslarina saglanan bir sosyal hak olarak bahsetmek cok zordur. SNT daha cok hayirseverlik baglaminda algilanmaktadir.
Daha once vurgulandigi gibi, SNT'nin arkasindaki amac yoksul ailelerde olumlu davranis degisiklikleri yaratmak, yani para transferleri yoluyla onlari cocuklarinin egitim ve sagligina yatirim yapmaya ikna etmektir. Buradaki varsayim dusuk okula kayit oranlarinin ve cocuklarin saglik problemlerinin ailelerin verdigi kotu kararlarla baglantili oldugudur. Ancak UNICEF raporunun (2014) bir baska bulgusuna gore aileler SNT almasalar da cocuklarini okula gondermek istemektedirler. Aynca cocugun cinsiyetinden bagimsiz olarak cocuklarinin okula gitmesine olumlu bakmaktadirlar. Bu bulgulara dayanarak yoksullarin kendi faydalarina otan seyleri bilmedikleri ya da kendilerine ve cocuklarina faydasi olan secimler yapamadiklari argumanlari anlamli degildir. Cocuklarinin egitim gormesinin hayatlarini olumlu anlamda degistirecegini dusunmektedirler. Bu acidan ailelerin, cocuklarinin egitimiyle ilgili verdigi kararlarin ekonomik kaynaklariyla baglantili oldugunu dusunmek daha anlamlidir. SNT, olumlu davranis degisikliklerine vurgu yaparak sorunu ve sorunun cozumlerini hatali bir cerceve icine oturtmaktadir.
SNT'lerin Toplumsal Cinsiyet Iliskilerine Etkisi
Turkiye'de uygulanan SNT'lerin toplumsal cinsiyet acisindan etkilerine bakmak icin yakin tarihte gerceklestirilen bir etki degerlendirme calismasi (UNICEF, 2014) vardir ve bu calisma faydalanici kadinlarin bu transferleri nasil algiladiklarina odaklanmistir.
Bu calismanin sonuclanna gore faydalanici kadinlarin hepsi parayi kadinlarin hesabina yatirmanin daha mantikli oldugunu dusunmektedirler. Gorusulen kadinlar babalarin sorumsuz oldugunu ve transfer babalara yapilsa parayi kendi ihtiyaclarina harcayacaklarini soylemislerdir. Kadinlarin buyuk bir bolumu parayi kendi baslarina harcadiklarini, tuketim kararlarini kendilerinin verdigini belirtmistir. Ancak transfer miktarlarinin dusuklugu ve bu miktarlarla ilgili genel memnuniyetsizlik dusunuldugunde bunun ne olcude kadinlan guclendirdigi sorgulanmalidir. Turkiye'deki SNT programinin etkisiyle ilgili bir baska arastirmada da Yilmaz (2012) sartli nakit transferini kimin aldigiyla evde kararlari kimin verdigi arasinda cok az baglanti oldugunu vurgulamistir. Sadece SNT almaktan dolayi kadinlann hane icinde guclendigini soylemek dogru degildir. Dusuk miktardaki bu transferi almak kadinlarin bazi tuketim kararlanni vermelerini saglasa da bu durum onlann hanehalkiyla ilgili kararlarda daha fazla soz haklannin oldugu anlamina gelmez. Burada Molyneux'nun (1985) pratik ve stratejik toplumsal cinsiyet cikarlan arasinda yaptigi aynm faydali olacaktir. Pratik cikarlar daha cok kadinlann acil ihtiyaclanyla baglantilidir ve mutlaka varolan esitsiz toplumsal cinsiyet iliskilerini donusturmezler. Stratejik cikarlar ise kadinlara toplumda daha iyi bir statu saglayarak temelde toplumsal cinsiyet iliskilerini donustururler. Buna gore, SNT belli bir duzeyde kadinlann pratik cikarlanna hizmet etse bile stratejik cikarlanna hizmet ettigi soylenemez. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanligi'nin etki degerlendirme calismasi ve Yilmaz'in calismasi (2012) da SNT'nin kadinlann stratejik cikarlanna hizmet etmedigini dogrulamaktadir. Etki degerlendirme calismasina gore SNT'nin faydalanici kadinlann isgucu piyasasina katilimina istatistiksel olarak anlamli negatif bir etkisi vardir (Aile ve Sosyal Politikalar Bakanligi 2012, 113). Aynca Yilmaz (2012) SNT almakla kadina karsi siddetin duzeyi arasinda istatistiksel olarak anlamli bir iliski olmadigini belirtmistir. SNT'nin, iddia edildigi gibi, kadina karsi siddette bir azalma yarattigi ispatlanmamistir. Burada belirtilen bulgular, SNT'nin kadinlarin pozisyonunda uzun vadeli duzelmeler yaratmadigini gostermektedir. SNT'nin bu ozellikleri gozonunde bulunduruldugunda ozellikle toplumsal cinsiyet anlaminda neden AKP'nin baslica sosyal yardim programi oldugunu anlamak zor degildir. SNT'nin sosyal yardimi ve toplumsal cinsiyet iliskilerini tanimlama sekli, AKP'nin tanimlariyla buyuk oranda ortusmektedir.
Turkiye'deki refah sistemini degerlendirdikleri bir calismalarinda Bugra ve Keyder (2006) Turkiye'deki formel sosyal guvenlik sisteminin Guney Avrupa sosyal guvenlik sistemleriyle bircok benzerligi oldugunu iddia ederler. Guney Avrupa Sistemi'nde formel guvenlik sisteminin bircok acidan yetersiz kaldigini, bu durumda da pek cok kisinin risk durumlarinda aile destegine dayanmak zorunda oldugunu belirtirler. Ailenin refah rejiminin merkezi bir kurumu olmasi Guney Avrupa Sistemi'yle Turkiye'deki refah rejimi arasindaki cok temel bir benzerliktir. Ozellikle 1980'lerden sonra piyasaya donuk bir ekonomik modele gecilmesiyle birlikte devlet, yandaslanna rant dagitan yozlasmis bir mekanizma olarak algilanmaya baslanmistir. Bu baglamda aile, bireyleri sosyal risk durumlarinda koruma konusunda daha da onemli bir yere sahip olmustur. Devlet geleneksel olarak aile tarafindan saglanan sosyal hizmetler konusunda cok sinirli sorumluluk yuklenmektedir (Grutjen, 2008). Haneler sosyal guvenligi saglayan temel birimler olarak tanimlandiginda, kadinlarin es ve anne olarak ustlendikleri roller daha da onem kazanmaktadir.
AKP iktidara geldikten sonra sosyal hizmetler saglayan bir kurum olarak aile uzerindeki vurgu devam etmistir. Bu tutum ideolojik destegini Parti'nin hem neoliberal hem de muhafazakar bakis acisindan almistir. Bugra ve Keyder (2006) AKP'nin sosyal politika yonelimini neoliberalizmle muhafazakarligin bir kansimi olarak tanimlarlar. Aile ve cemaat dayanismasi AKP'nin sosyal politika anlayisinin merkezinde durmaktadir. Aile dayanismasina ek olarak belediyeler ve cesitli sivil toplum kuruluslari tarafindan gerceklestirilen hayirseverlik faaliyetleri yoksullukla mucadelenin onemli araclan olarak kabul gormustur ve yoksullukla mucadele konusundaki sistematik programlara karsi bir direnis gelismistir. Yoksulluk devletin sorumluluklarinin otesinde bir problem olarak gorulmektedir. Bugra ve Keyder'in (2006) vurguladigi gibi, resmi sosyal politika soylemi hala aileden temel refah kurumu olarak bahsetmekte ve devletin rolunu aileye destek saglamak olarak tanimlamaktadir. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanligi'nin kurulmasi da bu anlayisin bir urunudur; sosyal politika meselesi aileden ayn dusunulmemektedir. Turkiye'nin Avrupa Birligi'yle iliskileri baglaminda sosyal yardimlar icin sistematik bir yaklasimin gerektigi kabul edilse de diger taraftan AKP Hukumeti surekli olarak geleneksel dayanisma formlarini vurgulamaya devam etmektedir.
Bu baglamda bir sosyal yardim programi olarak SNT, AKP'nin sosyal politika yaklasimina cok uygun bir programdir. SNT'nin mantigina gore hukumet ailelere cocuklarinin egitim ve sagligina yatirim yapmalari ve boylece nesillerarasi yoksulluk zincirini kirmalan icin destek saglar. Bu cercevede aile, sosyal koruma ve refah acisindan temel kurum olarak tanimlanmistir; devletin rolu ikincildir. Yukarda tartisildigi gibi AKP de sosyal yardima ayni sekilde yaklasmaktadir. Aynca SNT, anneleri sosyal yardimi alacak kisiler olarak konumlandirdigi icin bir program olarak, annelerin aile icindeki geleneksel rollerine dayanmaktadir. SNT, daha once belirtildigi gibi, annenin, evin ve cocuklann ihtiyaclarini en iyi bilen kisi oldugu, parasi oldugunda da o parayi evin ihtiyaclari icin kullanacagi varsayimina dayanir. Boylece yoksullukla mucadele etmekle yukumlu kisiler olarak kadinlarin omuzlarina ek sorumluluklar yukler. Bu sartli transferlerin sartlarim yerine getirmek de temelde onlarin sorumlulugudur. Sartlan yerine getirmemek transferlerin kesilmesine neden olacagi icin kurallara ve sartlara uyulacaginin garantisi annelerdir. Bu cercevenin hicbir yerinde babalann gorev ve sorumluluklanna dair bir hatirlatma gormeyiz. SNT'nin bu ozelligi AKP'nin muhafazakar yaklasimiyla ortusmektedir. Erdogan'in bastaki konusmasinda gorulebilecegi gibi bu yolla kadinlarin guclendirilecegi iddia edilirken aslinda kadinlar ve erkekler arasindaki ozsel farkliliklar ve geleneksel bir aile modeli vurgulanmaktadir. Kadinlarin ev icindeki geleneksel sorumluluklari surdurulmekte ve guclendirilmektedir.
Sonuc
AKP hukumeti donemini toplumsal cinsiyet esitligi acisindan degerlendirirken Dedeoglu (2012, 2013) Turkiye orneginden ilginc bir ornek olarak bahseder. Turkiye, bir taraftan, ideolojisi kadinlarin aile icindeki geleneksel es ve anne rollerini surdurmeyi hedefleyen muhafazakar bir hukumet tarafindan yonetilmektedir. Diger taraftan ise kadinlarin toplum icindeki konumunu duzeltmeyi amaclayan kanun degisiklikleri gerceklesmektedir. Turkiye'nin Avrupa Birligi uyeligi baglaminda, AKP Hukumeti, ozellikle iktidarinin ilk donemlerinde, toplumsal cinsiyet esitligi alaninda onemli reformlar gerceklestirmistir. Ancak aktif politikalari kadinlarin geleneksel rollerini surdurmek yonunde olmustur. AKP'nin politikalarindaki bu cift-taraflilik SNT orneginde de gorulebilir. Soylemsel duzeyde bu program araciligiyla kadinlarin guclendirilmesi vurgulansa da programin yapilandirilma sekli kadinlarin evici rollerini guclendirmektedir. Ozellikle paranin annelere transfer edilmesi kadinlan guclendiren ve onlann toplumsal konumunu iyilestiren bir ozellik olarak sunulmustur. Ancak parayi annelik statulerinden dolayi aliyor olmalan aslinda kadin ve erkeklerin farkli alan ve sorumluluklanni vurgulayan ozcu bakis acisini guclendirmektedir. Aynca sosyal yardim olarak alinan para kadinlara daha fazla prestij, iktidar ya da statu getirmemektedir. Daha cok yoksul kadinlarin sosyal yardim mekanizmasinin temel aktorleri oldugu fikrini desteklemektedir. SNT, sosyal risk yonetimi yaklasimina dayali bir sosyal yardim programi olarak, ilerde karsilasilacak risk durumlanyla mucadele etme gorevini temelde aileye yukler. Yoksulluk, ailelerin verdigi kotu kararlann sonucu olusan bir durum olarak tanimlanir. Cuzi bir miktar karsiliginda ailelere, cocuklannin insani sermayelerine yatinm yapma ve onlann sagligi ve egitimiyle ilgili sorunlan cozme sorumlulugu yuklenir. Sosyal koruma sorumlulugu aileye yuklenmekle kalmaz aynca transferin alicisi olarak anne yoksulluktan kurtulma ve sosyal riskleri yonetme konusunda temel sorumlulugu olan kisi haline gelir. Bu anlamda, hem neoliberal hem de muhafazakar yonelimi dusunuldugunde, AKP icin SNT cok uygun bir sosyal yardim programidir.
Kaynakca
AKP (2006). 3. Sartli Nakit Transferleri Konferansi. Basbakan Erdogan: Dun Krizlerin Pencesinde Agir Sikintilar Yasiyorken, Bugun Cok Daha Rahatiz, Cok Daha Mutluyuz. Internet adresi: http://www.akparti.org.tr/site/haberler/3-sartli-nakit-transferleri-konferansi- basbakan-erdogan-dun-krizlerin-pence/47 64#1. Erisim tarihi: 16 Nisan 2015.
Barrera-Osorio F.; Bertrand M.; Linden L.L; & Perez-Calle F. (2011). Conditional Cash Transfers in Education Design Features, Peer and Sibling Effects: Evidence from a Randomized Experiment in Colombia. NBER Working Paper Series, Working Paper 13890.
Behrman J.; Sengupta P. & Todd P. (2000). The Impact of Progresa on Achievement Test Scores in the First Year. Final Report, Washington, DC: International Food Policy Research Institute.
Brown W. (2003). Neoliberalism and the End of Liberal Democracy. Theory and Event, 7(1): 1-19.
Bugra A. (2013). Revisiting the Wollstonecraft Dilemma in the Context of Conservative Liberalism: The Case of Female Employment in Turkey. Social Politics, 21(1): 148-166.
Bugra A. & Candas A. (2011). Change and Continuity under an Eclectic Social Security Regime: The Case of Turkey. Middle Eastern Studies, 47(3): 515-528. Bugra A. & Keyder C. (2006). The Turkish Welfare Regime in Transformation. Journal of European Social Policy, 16(3): 211-228.
Chant S. (2007). Gender, Generation, and Poverty: Exploring the 'Feminization of Poverty' in Africa, Asia, and Latin America. Cheltenham: Edward Elgar.
Chaudhury N. & Parajuli D. (2006). Conditional Cash Transfers and Female Schooling: The Impact of the Female School Stipend Program on Public School Enrollments in Pubjab, Pakistan. World Bank Policy Research Working Paper no 4102.
Clarke J. (2004). Dissolving the Public Realm? The Logics and Limits of New Liberalism. Journal of Social Policy, 33(1): 27-48.
Cosar S. & Ozman A. (2004). Center-right Politics in Turkey after the November 2002 General Election: Neoliberalism with a Muslim Face. Contemporary Politics, 10(1): 57-74.
Dedeoglu S. (2013). Veiled Europeanization of Welfare State in Turkey: Gender and Social Policy in the 2000s. Women's Studies International Forum, 41(1): 7-13.
Dedeoglu S. (2012). Equality, Protection or Discrimination: Gender Eqaulity Policies in Turkey. Social Politics, 19(2): 269-290.
Dunya Bankasi (DB) (2015a). Conditional Cash Transfers, internet adresi: http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTSOCIALPROTECTIO N/EXTSAFETYNETSANDTRANSFERS/0,,contentMDK:20615138smenuPK:282766s pagePK:148956spiPK:216618stheSitePK:282761,00.html. Erisim tarihi: 21. 10. 2014.
Dunya Bankasi (DB) (2015b). CCT Programs: Now on Even/ Continent, internet adresi:http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/EXTDEC/EXTRESEARCH /0" contentMDK:22063209snoSURL:YspagePK:64165401-spiPK:64165026stheSit ePK:469382~isCURL:Y~isCURL:Y~isCURL:Y,00.html. Erisim tarihi: 23.10.2014.
Fizsbein A. & Shady N. (2009). Conditional Cash Transfers: Reducing Present and Future Poverty. Washington DC: World Bank.
Fraser N. (2003). From Discipline to Flexibilization?- Reading Foucault in the Shadow of Globalization. Constellations, 10(2): 160-171.
Freeland N. (2007). Superfluous, Pernicious, Atrocious, and Abominable? The Case against Conditional Cash Transfers. IDS Bulletin, 38(3): 75-78.
Gitter S. & Barham B. (2008). Women's Power, Conditional Cash Transfers, and Schooling in Nicaragua. World Bank Economic Review, 22(2): 271-290.
Glewwe P. & Olinto P. (2004). Evaluating the Impact of Conditional Cash Transfers on Schooling: An Experimental Analysis of Honduras. PRAF Program. Final Report for USAID.
Grutjen D. (2008). The Turkish Welfare Regime: An Example of the Southern European Model? The Role of the State, Market, and Family in Welfare Provision. Turkish Policy Quarterly, 7(1): 111-129.
Holzmann R. & Kozel V. (2007). The Role of Social Risk Management in Development: A World Bank View. IDS Bulletin, 38(3): 8-13.
Lagarde M.; Haines A. & Palmer N. (2009). The Impact of Conditional Cash Transfers on Health Outcomes and Use of Health Services in Low and Middle Income Countries. The Cochrane Collaboration, 4: 1-53.
Lomel E.V. (2008). Conditional Cash Transfers as Social Policy in Latin America: An Assessment of Their Contributions and Limitations. Annual Review of Sociology, 34: 475-499.
Marshall T.H. (1950). Citizenship and Social Class. Cambridge University Press: Cambridge.
Ministry of Family and Social Policy (MFSP) (2012). Qualitative and Quantitative Analysis of Impact of Conditional Cash Transfer Program in Turkey Project Report. MFSP: Ankara.
Molyneux M. (2009). Conditional Cash Transfers: A 'Pathway to Women's Empowerment'? Pathways to Women's Empowerment Working Paper 5. Institute of Development Studies: Brighton.
Molyneux M. (2007). Two Cheers for CCTs. IDS Bulletin, 38(3): 69-74.
Molyneux M. (2006). Mothers at the Service of the New Poverty Agenda: Progresa/Oportunidades, Mexico's Conditional Cash Program. Social Policy and Administration, 40(4): 425-449.
Molyneux M. (1985). Mobilization without Emancipation? Women's Interests, State, and Revolution in Nicaragua. Feminist Studies, 11(2): 227-54.
Patton M. (2006). The Economic Policies of Turkey's AKP Government: Rabbits from a Hat? Middle East Journal, 60(3): 513-536.
Robertson L.; Mushati P. & Eaton J. (2013). Effects of Unconditional and Conditional Cash Transfers on Child Health Development in Zimbabwe: A Cluster Randomized Trial. The Lancet, 381(9874): 1283-1292.
Rose N. (1996). Governing 'Advanced' Liberal Democracies. In Osborne p &. Rose N. (Eds.), Foucault and Political Reason: Liberalism, Neoliberalism, and Rationalities of Government. Chicago: University of Chicago Press: 37-64.
Standing G. (2014). Conditionality and Human Rights. UNRISD (United Nations Research Institute for Social Development): 1-6. internet adresi: http://ww w. unrisd.org/sp-hr-standing.
Standing G. (2011). Behavioral Conditionality: Why the Nudges Must Be Stopped-An Opinion Piece. Journal of Poverty and Social Justice, 19(1): 27-38.
Standing G. (2010). Social Protection. In Cornwall A. & Eade D. (Eds.), Deconstructing Development Discourse: Buzzwords and Fuzzwords. Oxford: Oxfam GB: 53-67.
Standing G. (2007). Conditional Cash Transfers: Why Targeting and Conditionalities Could Fail. IPC One Pager, 47: 1-1
Standing G. (2005). Why Basic Income is Needed for a Right to Work. Rutgers Journal of Law and Urban Policy, 2(1): 91-102.
UNICEF (2014). Turkiye'de Sartli Nakit Transferi Programinin Iyilestirilmesine Yonelik Politika Belgesi.
World Bank (WB) (2008). Implementation Completion and Results Report for the Social Risk Mitigation Project. Report No: ICR0000306.
World Bank (WB) (2001). Turkey-Social Risk Mitigation Project. Project Information Document. Report Number PID10515.
Yilmaz B. (2012). Sartli Nakit Transferi Kadini Guclendirmede Nerede Duruyor? Mersin, Adana, Antep, Mardin ve Diyarbakir'dan Bir Saha Calismasinin Ilk Bulgulan. Turkiye Sosyal Politikalanni Tartisiyor Konferansi Sunumu, 15-16 Haziran 2012.
Yoruk E. (2012). Welfare Provision as Political Containment: The Politics of Social Assistance and the Kurdish Conflict in Turkey. Politics and Society, 40(4): 517-547.
Meltem Yilmaz Sener *
Istanbul Bilgi University
Meltem Yilmaz Sener
Istanbul Bilgi Universitesi
* Yrd.Doc.Dr. Meltem Yilmaz Sener, Istanbul Bilgi Universitesi, Sosyoloji Bolumu, Istanbul-Turkiye. E-posta: firstname.lastname@example.org.
Article submission date : 10 April, 2015
Article acceptance date : 25 July, 2015
Makale gonderim tarihi: 10 Nisan, 2015
Makale kabul tarihi : 25 Temmuz, 2015
|Printer friendly Cite/link Email Feedback|
|Title Annotation:||Original Research Article/Ozgun Arastirma Makalesi; Gender of Neoliberalism; article in Turkish with English abstract|
|Author:||Sener, Meltem Yilmaz|
|Publication:||Kadin/Woman 2000|
|Geographic Code:||7TURK|
|Date:||Jun 1, 2016|
|Words:||6575|
|Previous Article:||Feminist theory in neoliberal times: new approaches to the subject/Neo-liberal zamanlarda feminist teori: ozneye yeni yaklasimlar. (Original Research...|
|Next Article:||Neoliberal burdens for women in academy: 'how dare we not work'/Akademideki kadinlarin neoliberal sikintilari: 'olur mu hic calismamak'.|
|Topics:|