Koyun Hakkında Bilgi Özellikeri Üremesi Cinsleri Bakımı ve Beslenmesi
KOYUN etinden, sütünden, yapağısından, derisinden, kemik ve kanından faydalandığımız evcil bir hayvandır. Geviş getirenlerden olan bu çok faydalı hayvanın anayurdu Orta Asya’nın yayla ve kırlarıdır. Bugiin de soyu hâlâ tükenmemiş olan yabani koyunlann en ünlüsü eski Türkler’in «argali» adını verdikleri bir cinstir. Boyu 1 merteyi asan bu yaban koyunları Altay Dağlarında yaşar. Dünyaya yayılan bu koyun cinsleri, Orta Asya’daki çeşitli yaban koyunlardan üremedir. Bu bakımdan koyun dünyada en çok yayılan, en çok bakılan ve en çok faydalanılan bir hayvandır.
Koyunun Özellikleri
Koyun, vücudunun yapılışı bakımından sığıra benzer. Yalnız daha küçük ve daha zayıftır. Ayakları incedir, bu yüzden uzun süre koşamaz. Fakat, yavaş yavaş, uzun bir yola gidebilir. Görüşü ve duyuşu iyi değildir. Genel olarak koyunlar uslu, fakat aptal hayvanlardır. Korkaktırlar. Gök gürleyince, korkarak rasgele koşarlar ve yarlardan düşerek Ölürler.
Koyun, sürüye alışkındır. Daima bir kılavuz koyunun arkasından gi-derler. Öncü ne yaparsa, diğer koyunlar da onu yapar. Eğer o bir şeyden ürküp kaçarsa, diğerleri de peşine takılır, suya atlarsa, onlar da atlar. Çoban ve çoban köpekleri sürüyü tutamazlarsa, bu körü körüne gitmenin, koşmanın sonu felâket olur. Fakat koyun telâşlı ve korkulu olmadığı zaman sakindir, sahibini tanır, onun arkasından gider ve sahibinin emirlerine uyar.
Koyunun Üremesi
Koyun on iki yıl kadar yaşar. Alım’ satımda yaşlarının bilinmesi önemlidir* Koyunun yaşı dişinden anlaşılır.
Koyunun damızlık erkeğine «koç», dişisine «marya», yavrusuna «kuzu», bir yaşında olanına «toklu», bir yaşından yukarı olana da «gişek» adı verilir.
Koçlar yirmi altı aylık olunca damızlık için kullanılır. Damızlık olarak seçilecek cins koçların önemi büyüktür. Koyunun gebeliği beş ay kadar sürer. Gebe koyunlara iyi bakmalı, bunları nemli otlaklara ve çok uzak yerlere götürmemelidir. Koyunlar genel olarak bir yavru doğururlar.
Başlıca Koyun Cinsleri
Evcilleşen koyun cinsleri pek çok tür, bunlar değişik adlarla tanınır. Bizde yetişen koyun cinsleri başlıca üç grupa ayrılır: Karaman, dağlıç ve kıvırcık. Bıı arada Türkiye’de yabancı bir koyun cinsi olan merinos da yetiştirilir.
Bizde ve dünyada yetiştirilen belli-haşlı koyun cinsleri şunlardır;
Karaman. — Kuyruğu büyük ve kalındır. Kuyruğun ucu, aşağı sarkık kalmaz, yukarı doğru kıvrılarak ikinci bir kuyrukçuk gibi görünür. Bu kuyruğun eti de pek lezzetli değildir. Yünü ve etinin fazla oluşu yüzünden beslenir. Sütü de yağlıdır.
Dağlıç. — Boyu kıvırcık koyunu kadar, kuyruğu geniş ve çok yağlıdır. Bu kuyruktan çıkarılan yağ «kuyruk yağı» adıyla tanınır. Özellikle eskiden mutfaklarımızda çok bulunan bir maddeydi. Dağlıçm kuyruğu yukarı kıvrık değildir. Yünü kalın ve çok, eti orta lezzette ve sütü karamandan fazladır ve yağlıdır.
Kıvırcık. Daha çok Trakya ve Balkanla’da yetiştirilir. Ayakta ağırlığı 30-40 kilo kadardır. Beyaz, siyah ve esmer renkte olanları vardır. Kıvırcıların kuyruğu uzun ve ince olur. Bir koyun 2-3 kilo yün verir. Kıvırcık çok süt vermez . Bundan dolayı süt için beslenmez. Buna karşılık eti çok lezzetlidir. Hayvan kolay semirir. Oldukça dayanıklıdır. Rumeliden Anadoluya getirilerek yetiştirildiği gibi, dalğıç ile çiftleştirilerek karşık bir cin elde edilmiştir. Bugün en çok faydalandoğımız cin melezlerdir.
Merinoz. En iyleri İspanya’da bulunur. Yünleri çok iyidir. Et pek lezletli değildir. Yünü ünlü bu koyun, yerli koyunları düzeltmek için dünyanın birçok yerlerine sokulmuştur. Avustralya, Güney ve Kuzey Amerika, Afrika, Rusya ve Avrupa’ nın birçok yerlerinde yetiştirilir.
Karagül. — Asya’da, Türkistan ile çevresinde yetiştirilir. Rengi kara, yünü sık ve kıvrıktır. Kuzularının yünü sık ve parlak kara renktedir. «Astrakan» adıyla tanınari bu tüylü derilerinden kürk eşya yapılır. Dünyaca ünü vardır
Koyunların Bakımı,ve Beslenmesi
Koyun, hemen her yerde yetiştirilir. Fakat ticaret amacıyla mandıralarda bakılarak, beslenir. Koyunun gerek yününden, gerekse de etinden faydalanmak için, iyi beslemek lâzımdır. Beslenmeyen koyunlann eti yağsız ve gevşek, tüyü kuvvetsiz ve kısa olur. Koyun, genel olarak, nemsiz kumlu ve kireçli otlaklarda iyi beslenir. Koyun, aç karnına çiyli, ya da kırağlı ot yerse hastalanır ve hattâ ölür. Özel şekilde yetiştirilen koyunlara yonca ve tirfil azar azar verilmelidir. Koyunlar biçilmiş buğday tarlalarında çabuk semirirler.
Anadolu’da, sürüler yazın yaylalarda, kışın da daha sıcak olan ovalarda yayılırlar.
Kışın evde, ya da mandırada beslenen koyunlara kuru ot, saman, kepek ve arpa kırması ile diğer kuru ve taze otlar verilebilir. Sürüye mandırada ve otlaklarda bakanlara «çoban» denir, îyi bir çoban, koyunla-rın huyunu çok iyi bilir,
«çoban köpeği» adı verilen iriyarı köpeğiyle sürüyü yöneterek koyunları her türlü tehlikeden korumaya çalışır.
Kuzunun Bakımı. — Özellikle çocuklar kuzulan çok severler ve evde beslemek için anne ve babalarına yalvarırlar. Kuzunun bakımı güçtür; bir çocuk onunla kolay baş edemez. Ku 7li, doğar doğmaz anasının memesini emmeye başlar. Fazla süt emzir-tilirse çabuk büyürler. Önceleri analarıyla birlikte sürüde gezerek, acıktıkça süt emerler. Sonra analarını fazla rahatsız etmemeleri ve içtikleri sütü sindirmeleri için kuzular, analarından ayrılır, mandırada ah-konur. Analar otlaktan gelince, kuzular serbes bırakılır. Her kuzu gidip anasım bulur. Koyunlar da kendi yavrularından başkasına süt vermezler.
Kuzuya üç ay kadar ana sütü verilmeli. yavaş yavaş ota alıştırılarak sütten kesilmelidir. Kuzu, gençken büyür ve gelişir. Cılız kalan kuzuya, sonradan ne kadar yem verilirse verilsin faydası olmaz
Koyundan Sağlanan Faydalar Koyunun etinden, sütünden, yününden. kemiklerinden, boynuzlarından ve barsaklarından faydalanılır.
Koyun eti başlıca gıdalarımızdan biridir. Yurdumuzda en çok yenen et koyun ve kuzu etidir. Sindirimi kolay, hafif ve lezzetlidir. En iyi eti kıvırcık koyunu verir.
Koyundan elde edilen yün, çeşitli kumaşların dokunmasında ve birçok yünlü giyecek ve ev eşyalarımızın yapımında kullanılır. Kırpılan koyun-larm yününden kumaş, battaniye, çorap. fanilâ. şapka, örtü ve süveter gi* bi çok önemli eşyalar yapılır.
Barsak ve komikler endüstrinin çeşitli kollarında kullanılır. Boynuzlardan düğme, tarak yapılır. Hayvanin kam da endüstride ve sağlık işlerinde işe yarar.