Amuderya nehri ile ilgili genel bilgiler. Amuderya nehri özellikleri ve tarihi
AMU DERYA, Orta ve Batı Asya’da ırmak. Uzunluğu 2.540 km, akaçlama havzası 466.200 km2. Pamir Yaylası’n da ki göller ve dağlardan kaynaklanan Vaks ve Pandj ırmaklarının Vakhan Dağı’nın batı ucunda (Kuzeydoğu Afganistan) birleşmesiyle oluşur. Batı, kuzeybatı doğrultusunda akarak Aral Gölü’ne (güney kıyısından) dökülür.
İlk 1.130 km boyunca dağlık ve tepelik alanlarda akar; Termez’in (Özbekistan) 115 km aşağısında çöllük bir düzlüğe girer. Burada Afganistan-Tacikistan sınırını oluşturur. Aral Gölü yakınlarında geniş bataklık bir deltası vardır. Orta ve aşağı çığırı, Özbekistan’daki kurak tarım alanlarını sular. Kâfirnigan, Surhanderya, Kunduz başlıca kollarıdır. Mart-temmuz arasında, dağlardan inen karların beslemesiyle suları en üst düzeye ulaşır, debisi 3.000 m3/sn’ye yükselir. 1950’lerden bu yana sürekli açılan kanallar (10’un üzerinde) sulama açısından yarar sağlamasına karşın, ırmağın ekolojik dengesi bozulma tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Tarih. Antik Çağ’da Oxus, Araplar döneminde Ceyhun adlarıyla anılan ırmak, Pers tarihinde ve Büyük İskender’in seferlerinde önem kazandı. Haritası, ilk kez Büyük Petro döneminde yapıldı. Ancak, ayrıntılı biçimde 19. yüzyılda araştırıldı.