İngiliz umumi efkârı ve basını Yunanlılar üzerinde büyük bir tesir yaptığı için, eğer Miss Allen'in raporlarını İngilizler basmış olsaydı, bu İzmir kampanyasının felaketleri iki taraf için de daha hafif olabilirdi.
Sivrihisar'a döner dönmez, Binbaşı Muharrem'den bir mektup aldım. Aziziye'de merkezi olan İzzettin Paşa grubunun erkânıharbiye reisi idi. Beni İzzettin Paşa'nın misafiri olarak davet ediyordu. Raporlarımı İsmet Paşa'ya götürdüğüm zaman bundan bahsettim. Dedi ki:
''Onbaşı, ben Bolvadin'e gidiyorum. Geceyi Aziziye'de geçireceğim. Eğer yarım saate kadar hazırlanırsan, seni arabamla götürürüm.''
Yarım saat sonra, İzzet Paşa'nın otomobilinde hareket ettik. Bunu iyi hatırlarım. Çünkü, köyden geçerken, bilhassa çocuklarla ilgileniyordu. Bizim yolumuzdaki köyler pek o kadar yakılıp yıkılmamış bir durumdaydı ve Makedonyalı göçmenlerle doluydu. Bir küçük kız, saçlarının örgüleri sırtında sallana sallana İsmet Paşa'nın otomobiline sıçradı. ötekiler de etrafında serçeler gibi zıplayıp duruyorlardı. ismet Paşa, kızın başını okşayarak:
''Sen bu saçların birazını bana ver, bak benim başımda saç yok'' dedi. Ve kızı da bir geyik yavrusuna benzettiğini söyledi. Burada İsmet Paşa, Türkiye'nin geleceğinden bahseder, bütün kötülüklere, suiistimallere son verileceğini söylerdi. Evet, İttihat ve Terakki de aynı idealle başa gelmişti. İzzettin Paşa bir yemek ziyafeti veriyordu. Bütün fırka kumandanları ve erkânıharp reisleri oradaydılar. Herkes belinden kemerini ve tabancasını çıkararak bir masanın üzerine bıraktı. Bize Aziziye'nin eski kaymakamı diye bir adamı takdim ettiler. Adı Nuri idi. Bana bir evlat muamelesi yaptı. Adeta beni tanıyormuş gibiydi. Fakat ben, bir türlü kim olduğunu hatırlayamadım. Bu zengin adam, oradan geçen paşaları evinde misafir ederdi. İsmet Paşa, kendisi karargâhta yatacağını söyleyerek Nuri Efendi'nin evinde ona hazırlanan yeri bana bıraktı. Adam bana dedi ki:
''Beni nasıl unuttun Halide Hanım? Ben seni ne kadar omuzlarımda taşıdım ve gece yarısı sarayın kapısını sana açtırdım.'' (1)
Hemen elini yakaladım:
''Sen Çerkez Mehmet Efendi'sin, değil mi? Niye Nuri Efendi dedirtiyorsun kendine'' diye sordum. Yürüyerek evine gittik. O kadar eski günleri hatırlamış ve kendimi unutmuştum ki, kemerimle tabancamı almayı akıl etmemiştim.
Yolda giderken bir çocuk gibi o bölgede ne kadar mektep açtığını, yollar yaptırdığını anlattı, durdu.
''Baban velinimetimdi. Bu işleri yaparken lazım oldukça, halka nasıl dayak attığımı kendisine söylediğim zaman beni azarlardı.''
Yedi çocuğu, bir tane de torunu vardı. Omuzunda taşımış olduğu bir çocuğun, bu beyabanda (çölde) at üstünde dolaşması ona çok tuhaf geliyordu.
''Ah Halide Hanım ah, zenginim, kalabalık ailem var, fakat bir kızım dilsiz ve sağır. Onu kurtarabilsem, her şeyi feda ederim. Kaşları da sana benzer.''
Yedi çocuğunu ve yedi aylık torununu gördüm. Dilsiz yavru babasının dizlerine sıçradı. iki çocuk gibi birbirlerinden ayrılmadılar. Babası ona, ''Hadi anlat'' dediği zaman, işaretlerle Yunanlıların gelişini ve yaptıkları işkenceleri o kadar canlı anlattı ki, adeta bir Ruth Draper olabilirdi. Babası ''Hadi şimdi de mektepleri ve nutukları anlat'' dedi. Bu, onun en parlak marifetiydi. Aziziye'deki kız mektebinin Türk ordusu şerefine verdiği ziyafette kız çocuklarının nutuklarını taklit ediyordu. Bir kelime söylemeden, o kadar güzel taklit yapıyordu ki, gülmekten gözlerimden yaşlar aktı. Yalnız o gece, ilk defa olarak, Anadolu'nun bu yerlerinde köpeksiz ve tabancasız bulunmam beni biraz endişeye düşürdü.
Nihayet, gece uykumdan bir çekmece açılıyormuş gibi bir ses duyarak uyandım. Fakat birdenbire, hafif bir gürültü oldu. Etrafıma bakındım, bahçeye açılan yan pencerenin beyaz perdeleri tuhaf bir surette kımıldanıyordu. Gürültü oradan gelmişti. Bir dakika bekledim. Yattım. Birisi o pencereyi dışarıdan açıyordu. Yataktan fırladım. ''Kim var orada'' diye pencereye koştum. Perdeyi çektim. Bir siyah kalpaklı başın, henüz ağarmaya başlayan ışıkta, aşağı eğildiğini gördüm. Koyu renk bir esvap giyinmişti. Başında astragan bir kalpak vardı. Elleriyle yüzünü kapamıştı. O da bekliyordu. Bu adamı mutlaka yakalatmak istiyordum. Kıyafetinden adi bir hırsıza benzemiyordu. Beni öldürmek kimsenin aklına gelmeyeceğini zannettiğim için, belki İsmet Paşa'nın burada misafir olacağını duyduktan sonra, bir suikast yapmak için gelmiş olması düşünülebilirdi. Pencereyi açmadan yanımdaki odaya koştum. Nuri Efendi'ye seslendim:
''Çabuk gelin, bir adam odama girmek istiyor!''
Nuri Efendi, terliklerini ararken:
''Rüya görmüş olacaksın diye söyleniyordu. Geldi, pencereyi açtı. Görünürde kimse yoktu. Bahçeye koştu. Pencereme dayanmış uzun bir merdiven vardı.
Nuri Efendi'nin bahçesiyle, Aziziye kaymakamının bahçesi birbirine açılıyordu. Merdiven bu yeni kaymakamındı. Sabahın ayazında o meçhul şahıs, merdiveni sürüklerken yerde izler bırakmıştı. Ben daima odamda ışıkla uyuduğum için adamcağız epeyce pencerenin dışında beklemiş olacaktı.
Elli Yedinci Fırka Kumandanı meseleyi ele aldı. Bu kıyafette bir adam (Aziziye'ye yabancı) oraya gelmiş, misafirler hakkında ona buna sualler sormuştu. Oranın karakolu da kendisini görmüştü. Onun hakkında alınan bilgi işte bundan ibaretti.
Sivrihisar'da İsmet Paşa sordu:
''Korktun mu, Onbaşı?''
''Bıçaklanmak istemem. O da herhalde ateş etmezdi.''
''Elinde tabancan olsaydı, vurur muydun?''
Bunu hiç düşünmemiştim. Bu adamı yakalatmak istiyor, ama hakikatte öldürtmek istemiyordum. Bununla beraber, tabancamın yanımda olmamasına sevindim, çünkü korku belki bana böyle bir cinayet işletebilirdi.
İsmet Paşa: ''Keşke tabancan olsaydı da adamı vursaydın'' dedi.
Kasımın ortasına doğru basılması gereken raporlar o kadar çoğalmıştı ki, yirmi gün izinle Ankara'ya gittim. Binbaşı Tevfik de Nallıhan'daki ailesine gideceği için onunla beraber Beylikköprü'ye kadar geldim. Oradan Polatlı trenine binecektim. Bu defa Doru ile seyisim İbrahim'i getirmemiştim. Ali Rıza (emirberim) Ankara'ya benimle geliyordu. Binbaşı Tevfik bana Beylikköprü'deki kumandanın çok sert bir adam olduğunu ve birçok askerin onun yanından kaçtığını söylemişti.
Çadırına onu ziyarete gittiğim zaman, içimden gülmek geldi. Çocukluğumda ortaoyununda gördüğüm karakterleri hatırlatıyordu.
''Merhaba, Onbaşı!''
''Merhaba Kumandan Bey!''
''Ben size bir başka kadın asker tanıtmak isterim. O, kadın nakliyatının başındaki Fatma Çavuş'tur.'' Bunu söylerken geriye çekilmiş bir kadını gösterdi.
Yetmiş yaşlarında, uzun boylu, kır saçlı, fakat güçlü kuvvetli bir kadındı. Arkası dimdik. Yüzündeki çizgiler yaştan çok, acı çekmiş olmasından ileri geliyordu. Kumandan dedi ki:
''Bu sabah buradan iki gazeteci geçti. Fatma Çavuş'un omzunda tüfekle resmini aldırttım. Bir bakınız.''
Anladığıma göre kumandan, benim bu mesele hakkında yazı yazmamı istiyordu. O aralık odaya gelen emir eri:
''Birkaç tane kaçak yakalandı. Ne emredersiniz'' diye sordu. Kumandan da:
''Görüyorsun ya Onbaşı, ben bir dakika vazifemden ayrılamıyorum'' dedikten sonra çadırdan çıktı.
Fatma Nine bir sandalyeye oturarak, başını ellerinin içine aldı. Dedi ki:
''Ah, evladım, tüfekten ödüm patlar. Elimi dokunsam yüreğim titrer. Askerleri seviyorum. Onlara hizmet edeceğim. Ama benim tüfekle resmimi niçin alıyorlar? Kumandan konuşurken dizlerim titriyor.''
''Sana sert davranıyor mu nine?''
''Hayır, hayır. Fakat her geçene beni gösteriyor. Kumandanın muavini beyaz sakallı adamdan da korkuyorum. Kamçısını öyle bir sallıyor ki, kaçakları çok fena dövüyor. Zavallı yavrucaklar. İçim kan ağlıyor. Ne olur güzellikle yapsalar. Acaba Söğüt'ten ne zaman çekileceğiz? Burada korkudan başka bir şey yok. Bunu askerlerim ve kör yavrum için çekiyorum.''
Bu aralık, kumandan çadıra gelince, Fatma Çavuş sessizce sıvıştı. Kumandan artık Fatma Çavuş'u unutmuştu.
''Bu eşeklerin neden kaçtıklarını bilir misin Onbaşı? Otur, otur. Burada harp de yok. Cephede pekâlâ harp ediyorlar. Burada hep siperlerin içinde. ama yine de kaçıp gidiyorlar. Bazıları bir eşkıya çetesi kurmuş. Bunu işittin mi?''
''Evet, dün gece Beylikköprü'de iki kişiyi öldürmüşler.''
''İşittin, demek. Bu, benim haysiyetime dokunuyor. Benim kabahatim yok. Bunu İsmet Paşa'ya söylemeli. Dövüyorum, dövüyorum, kamçı kırılıncaya kadar, tabanları parça parça oluncaya kadar... Şimdi anlatayım... Kapıda birisi var. Gel!''
İçeriye genç bir askeri doktor girdi. Selam verdi. Fakat çok sinirliydi:
''Hastaları nakletme hususundaki emirlerinizi icra edemeyeceğiz.''
Kumandanın yüzü korkunç bir hal aldı. Ağzı köpürüyordu:
''Doktor Bey, sen mi kumandansın ben mi? Neden eşekoğlu eşekler gece yarısı götürülmüyorlar? Onlara fazla battaniye de veriyorum.''
''Göğüslerinden hastalar. Doktor sıfatı ile gece nakledemem. Soğuk sıfırın altında on yedi derece. Tehlikeli olur.''
''Vallahi, billahi gece götüreceksiniz.''
Doktor, gözleri çadırın direğinde: ''Vazifem icabı.''
Kumandan bana döndü: ''Sivil doktorlar hiçbir zaman askerliğin icap ettirdiği şeyleri anlamıyorlar. Son aylarda birkaç yüz öküz de öldü. Öküzün bugünlerde ne kadar kıymeti olduğunu bilir misiniz?''
Ben, içimden: ''Senin için öküz insandan daha kıymetli herhalde'' dedim. Ondan sonra neden gece nakliyatını istediğini anlattı. Öküzler açlıktan ve çok çalışmaktan ölüyorlarmış. Onları yaşatmak için yeter derecede yiyecek yokmuş. Tek yiyecekleri Beylikköprü civarındaki kırlarda otlarmış. Onun istediği öküzleri gece çalıştırıp, gündüzleri çayırlara salıvermekmiş... Bu izahatın sonunda bana ''Anladın mı'' diye sordu.
Anladım, fakat bir şey söyleyemedim. Aylardan beri askeri mekanizmanın ne kadar lüzumlu olduğunu ve nasıl çalıştığını görmüştüm. Cephedekiler, bütün zabitler nefislerini feda eden kahraman adamlardı. Fakat Beylikköprü hadisesi beni biraz hayal kırıklığına uğrattı. O akşam yemekte konuşmak istemedim.
''Müsaadenizle, erken yatmak istiyorum, kumandan bey. Acaba Polatlı'dan tren olup olmadığını anlamak mümkün mü?''
Telefonu açarak Polatlı istasyon kumandanı ile konuşmaya başladı:
''Trenin ne zaman gideceğini neden bilmiyorsunuz? Ben, binbaşı, siz yüzbaşısınız. Bunu bilin. Yarın bir tren gelmeli. Alo! Nasıl sırtta odun taşındığı benim umurumda değil. Alo, alo! Telefon niye kapandı sanki?''
Çadırımda bir mangal yanıyordu. Çamura basmamak için yere tahtalar konmuştu. İçeride bir koltuk vardı. Herhalde bu beyabanda böyle bir çadır hazırlatmak büyük bir kabiliyet gerektiriyordu. Ali Rıza, bir türlü çadırdan gitmiyor, bir şeyler söylemek istiyordu. Anadolu seyahatlerinde çok zaman yanımda taşıdığım Nâzım'ın tüfeğinin yerini birkaç defa değiştirdikten sonra nihayet konuştu:
''Burası cehennem efendim. Herkes kaçıyor.''
''Kaçmak günahtır, Ali Rıza.''
''Öyle efendim. Fakat güzellikle bir şey yapmıyorlar. İnsanın dinine imanına, anasına avradına sövüp dayak atıyorlar. Kumandanın şu kadarcık küçük oğlu bile, elinde kamçı ile dolaşıp öteye beriye sallıyor.''
''Yarın görürüz, Ali Rıza. Allah rahatlık versin.''
O gittikten sonra, D'Annunzio'nun Il Fuoco (Ateş) adlı eserindeki Foscarina'nın isterik azabını çekiyordum.
Galiba çadırın altından sürünerek, kumandanın oğlu içeriye girdi. Tabancama elini uzatmış, ağzı sulanıyordu. Bana da, tabanca sahibi bir kadın diye büyük bir takdirle bakıyordu. ancak yedi yaşlarında vardı. Gözleri evinden fırlamıştı.
''Çek elini tabancadan!''
Çekti. Fakat bu defa daha fazla bir hayranlıkla bana baktı.
''Hanım teyze, annemle kardeşlerim tabanca görünce korkudan bayılacak gibi oluyorlar. Onlar kadın. Fakat ben...''
''Sus, uyuyacağım.''
Bu defa hayranlığı daha da arttı. Ben kendi kendime, şayet bu sertliği dayağa çevirirsem oğlanın bana daha fazla hayran olacağını biliyordum. Evet, işte dayak yemesi gereken insan örneklerinden biri!
''Hanım teyze, şu köşedeki sandalyeye oturayım mı? Sesimi çıkarmam.''
"Otur!"
"Ben askerlere istediğimi yaparım. Evde de annemle kardeşlerime tıpkı babam gibi emir veririm."
"............."
"Büyük ablamı bile döverim. O kahpe..."
"Ablana öyle söyleyemezsin."
"Ama o benim sahici kardeşim değil. Annemin üvey kızı. Zor işleri görür. Takunya giyer. Üstü başı partaldır."
"Şimdi çık bakayım çadırdan."
Dudakları titredi, gözleri yaşardı:
"Köpeğin olayım, hanım teyze. Bir daha konuşmam. Arap olayım bir daha konuşursam."
Bu yüzün, bilhassa çene ve dudak hatları çok cazipti.
"Oturabilirsin, ama bir kelime daha söylemek yok."
Oturdu, Bir taş bebek bundan daha sessiz olamazdı. Ayak sesleri çadıra yaklaşıyordu. Küçük oğlan yerinden fırladı. Bütün korkusunu unutmuştu:
"Askerler, askerleri dövecekler. Babamın sesini duyar duymaz titriyorlar.
Çadırdan fırladı. Bu dayak merasiminin benim çadırımın yanında neden yapıldığını anlamadım. Kumandan, belki bana kudretinin derecesini anlatmak istiyordu. Herhalde bu bir melodramdı. Yüksek sesle:
"Bunlar son kaçaklar mı?"
"Evet, efendim."
"Ana vatanlarınızı düşmanın çiğnemesine müsaade ettiniz. Kadınlarınızın ırzına geçtiler. Bu memleket senin kadar namussuz görmemiştir. Vur!".
Sekiz sopa. O esnada kalbim atıyor ve yatakta doğrulup oturuyorum.
"Bu yeter. Ötekine geç!"
Bu nutuk tekrar başladı. Her defasında ses daha yükseliyor. On üçünü de dövdüler. Anladığıma göre, tabanlarını parça parça etmediğini ve mülâyim davrandığını bana ihsas ettirmek (sezdirmek) istiyordu.
Aralık ayında karargâha döndüm. Sivrihisar'da üçüncü grup kumandanı Miralay Ârif idi. Bana Sarıköy'e araba gönderdi. Orduda tekrar yerine dönmüş olmaktan çok sevinen Miralay Ârif'le birlikte yemek yedik. İkinci durak, Kaymakam Salih Bey'in başında bulunduğu Altmış Birinci Fırka oldu. Çandır köyünün başında bulunan Seyyid Ağa benim eski tanıdıklarımdandı. Kendisi Makedonya'dan göç etmişti. Ziraat usullerini durmadan yenileştirmeye çalışırdı. Oğlunu Macaristan'a ziraat okumak için göndereceğini söylerdi. Tek şikâyeti mektep yokluğu ve sıtmaydı. Bununla beraber, Kaymakam Salih bu köy eşrafından epeyce şikâyet etti. Umumiyetle eşrafın fukarayı ezdiğini söylüyordu. Kendi fırkasının genç unsurları köye yardım ediyorlardı. Fırkanın bütün askerleri koyun derisinden birer palto giymişlerdi. Aralık ayının sonunda, karargâh Aziziye'den Akşehir'e indi. Beş yüz atlı evvela Çay'a kadar karargâhı götürdü, sonra da biz, Alaşehir'de trene bindik. Bu beş yüz atlının başında giden Garp Cephesi Erkânıharbiye Reisi Miralay Asım beni yanına davet ederek atların yürüyüşünü idare etmemi nezaketle teklif etti. Elimi kaldırdım: Yarım saat tırıs, sonra adî adım, yine tırıs sonra yine adî adım. Sekiz saat sonra adeta donmuş bir halde Çay'a vardık.
İlk haftalar, Akşehir'i iyi tanımama zaman yoktu. Soğuk son derece fazlaydı. Bense dizanteri ve sıtmadan kıvranıyordum. Ama şikâyet etmiyordum. Fakat ömrümün en büyük sıkıntılarını o haftalar içinde çektim. Ayın sonlarına doğru Antalya sağlık müdürü olan Doktor Hasan Ferit bir telgraf çekerek bana babamın nüzül (inme) geçirdiğini ve hemen gelmemi yazdı. İsmet Paşa, Hilâli Ahmer Teşkilâtı'nın Isparta'da hastaneler kurmaya giden heyetiyle beraber gitmeme izin verdi. On iki gün sonra Antalya'da babamın yanına varabildim. Isparta'dan sonraki yollar, bilhassa korkunç, tehlikeli ve çok rahatsızdır. İnsan, Anadolu'nun yaylı denilen arabasının içinde kemikleri kırılacak hale gelmezse, o civarın haydutlarının hücumuna uğrar ve bu haydutlar canları isterse sizi öldürür veya sağ bırakırlardı.
Bu defa Ali Rıza'yı Doru ile bırakıp, İbrahim'i beraberimde götürdüm. İbrahim araba sürmesini çok iyi biliyordu. Aynı zamanda çok iyi nişancı ve kuvvetli bir adamdı. Yoldaş da bizimle beraber geldi.
Hastaneler hazırlanıyordu. Çok kabiliyetli bir cerrah olan Dr. Kemal, bu işlerin başındaydı. Sultan Dağları'nın muazzam sahnelerini seyretmek büyük bir zevkti. Akşam saat on buçukta Iğdır Gölü'nün yanındaki bir köye vardık. Ertesi gün hareket edecektik. Dr. Kemal bize ev temin etti. Bu evin avlusuna girince uyuklayan bir eşek, iki de şaşkın inekle karşı karşıya geldim. Bağlı bir çoban köpeği de vardı. Yoldaş'a hırlamaya başladı. Uzun bir yolculuktan sonra, girdiğim oda çok hoş geldi bana. Köy ocağında yığılı odunlar bu odayı hem ısıtıyor, hem de kızıl bir ışıkla aydınlatıyordu. Üç kadın odada dolaşıyordu. En gençleri, sanki ben küçük bir çocukmuşum gibi kollarını boynuma doladı:
Bu kadının şahsiyeti vücudundan da hissediliyordu. Geniş kalçalı, geniş omuzluydu. Beyzi yüzünde siyah kirpikler arasından yeşil gözler ışıldıyor, başına sardığı pembe aynı renkten yemeninin altından şakaklarına doğru altın renginde bukleler sarkıyordu. Bu, şimdi orduda fakat daha önce köyün marangozu olan Kara Hüseyin'in Şebben'i idi. Ateşin karşısına uzandım. Şebben yanıma çökerek köyün bütün dedikodularını anlattı. Bir saat geçmeden, bütün köy kadınları odayı doldurdu. Kadınlar konuşuyor, örgü örüyor, türkü çağırıyorlardı.Bu, bir hakiki Anadolu sahnesiydi. Türküleri birer inilti, hep dağların ardındaki sevgilileri çağırıyordu. Hayatları her gün için büyük bir mücadele olmasına rağmen, çok tatlı kadınlardı. Bir tanesi:
"Ah, bu harp ne zaman bitecek" dediği zaman, odayı bir matem havası kapladı. Hepsi erkeklerine hasret çekiyordu. Bir taraftan, köylerini yaşatmak için sarf ettikleri emeğe bir yardım, bir taraftan da aşk hasreti vardı. O köyde, şimdi hiçbirinin yaşı yetmişten aşağı olmayan yirmi erkek bulunuyordu. Şebben'in kocası Kara Hüseyin iki yıl önce orduya katılmıştı. Bu müddet ona izin için bir hak verdiğinden, kendisine izin alacağımı söyledim. Şebben çok açık bir dille kocasına kavuştuğu zaman geçireceği aşk sahnelerini ve peydahlayacağı çocukları anlatmaya başladı.
O gün o köyden halkın şikâyetlerini not ederek ayrıldım. Her tetkik dönüşünde İsmet Paşa'ya Tetkiki mezalim raporunun yanında, bir de halkın şikâyetlerini bildiriyordum. İsmet Paşa böyle bir mücadele esnasında halk efkârının kıymetini tamamıyla takdir ederdi. Hatta, iyi hatırlıyorum, Akşehir'de bir gün, askerlerle halk arasında bir mücadele olursa, kendisinin halkın tarafını tutacağını söylemişti. Gerçi bunu her zaman yapmak imkânı yoktu, ama bu, beni çok duygulandırmıştı. Bu tetkik esnasında ikinci defa burasını ziyaret ettikten sonra, ona bu köyün dertlerini anlattığım zaman, Şebben ile de çok ilgilendi. Eliyle, izin için gerekli emirleri yazarak verdi. "Şebben'in Kara Hüseyin'i" adlı hikâyemi yazmamı o tavsiye etmişti. Hikâye yayımlandığı zaman, bana yazdığı bir mektupta demişti ki: "Orduda kumanda ettiğim yüz bin askerin evinde bir Şebben olduğunu biliyordum. Bu kadınlar bana eşeklerinin üstünde birer bohça gibi görünürlerdi."
Isparta'da Hilali Ahmer misyonunun seyahati sona erdi. Orada İbrahim bir araba buluncaya kadar iki akşam kalmaya mecbur oldum.
Geldiğimin ertesi günü, henüz hazırlanmış olan büyük Hilâli Ahmer Hastanesi'ni benim açmamı istediler. Bu, mühim bir olaydı. Çünkü, askeri ve sivil memurlardan başka Isparta eşrafı ve köylüleri salonu doldurmuştu. Halk nedense Hilali Ahmer'e daima çok bağlıydı. Sırtımda bir hemşire üniformasıyla onlara barıştan bahsettim. Öğleden sonra, Isparta kadınlarına da bir nutuk vermem gerekiyordu. Tahta sıralarda oturup, gözleri gözlerimin içine dalan köy kadınlarıyla bir aile konuşması yaptım. Nihayet, zabitlerin okuma odasında (bu defa asker üniformasıyla) onlarla beraber oturdum. Artık nutuk meselesinin bittiğini düşünerek, çayımı sükûnla içiyordum. Orada da bir konuşma yapmam gerektiğini söyledikleri zaman, kafamın içi bomboştu. Ne söyleyeceğimi bilmiyordum. Fakat, elinde çay ibriği ile gelen bir neferle göz göze gelince, söylemem gereken şeyi bana o ilham etti. (Umumiyetle hazırlıksız verdiğim nutuklarda, bana dinleyicilerden birinin gözleri söyleyeceğim şeyleri ilham eder.) Orada, askerin Türkiye'nin yeniden doğum mücadelesindeki yerinden bahsettim. Osmanlı Türk'ü, adını cidden layık olduğu imparatorluğun kurucusundan almıştı. Fakat bu yeni devlet, bir tek padişaha ya da başbuğa bağlı değildi. Bu, Anadolu'nun yarattığı bir devlet olacaktı. Bütün bu konuşma esnasında, çay getiren askerle birbirimize bakıyorduk. Sözlerim bitince, bana bir fincan daha çay getirdi.
"Neden konuşurken hep o askere bakıyordun?" diye sordukları zaman, güldüm.
İbrahim, nihayet, kendisi kullanmak şartıyla bana bir araba buldu. Burdur yolunda, bu kararın ne kadar yerinde olduğunu anladım. Yol bir çamur deryasıydı ve kayalarla doluydu. Bizimle beraber hareket eden yedi arabadan yalnız benimki sağlam kalabilmişti. Dört tanesi oldukları yerde kaldılar. Üç tanesi uzun bir zaman sonra hareket edebildiler. Üç gün müddetle geceleri kirli hanlarda geçirdikten sonra nihayet Çubuk Geçit'ine geldik. Ben aileme kavuştum.
Babam iyileşiyordu ve çevresinde eski dostları ve kardeşlerim vardı. Önümüzde deniz, etrafımız yeşillik içinde. Daha ne isteyebilirdim. On iki gün bir hayal gibi geçti. Doktor Hüseyin Ferit bizimle beraber Ankara'ya gelip, Sıhhiye Vekâleti'nin hazırlamakta olduğu yenilikleri tetkik etmek istiyordu. Aynı zamanda, Hilâli Ahmer memuru bir doktorun genç dulu da bizimle beraber geliyordu. Öğleden sonra, iki araba ile hareket ettik.
Kırkgöz Hanı'nda eşkıyalara ait hikâyelerden başka bir şey konuşulmuyordu. Oraları dehşete salan çetenin başı Hacı Murat'tı. Bu adam alelâde yolcuları öldürmekle kalmıyor, onları zeytinyağı kazanında diri diri yakıyormuş. Doktorun dul karısı Râna Hanım çok sinirliydi. Doktor Hasan Ferit onu avutmak için: "O yalnız zenginlere bu muameleyi yapar. Sen parasızsın, bir şey yapmaz" diyordu. Fakat, "Yüzükoyun yatın, kesenizi ve tüfeğinizi atın!" dediği zaman da dediğini yapmak gerektiğini ilave etmişti. Bu dar, korkunç geçitte, kayalar arkasından "Yüzükoyun yatın!" emrini bazen kırk kişiye birden veriyorlarmış. Yani kayaların arasından iki tüfekli adam, büyük bir alayı durdurabiliyormuş.
Çubuk Geçiti'nde, Dr. Hasan Ferit'le Hilâli Ahmer memuru tüfekleriyle kayaların arasından yürüyerek, böyle bir sürprizden bizi korumaya çalıştılar. Yollar karlıydı. Arabalar ikide bir duruyor, arkalarından itmek gerekiyordu. İbrahim'in araba sürmedeki kabiliyeti ve zekâsı çok işimize yaradı. Hasan Ferit'le Hilâli Ahmer memuru vazifelerine devam ettiler. Ben adeta bu maceradan hoşlanır gibi olmuştum. On iki yaşında kadar, mavi gözlü bir küçük oğlan, arabayı arkadan iterken: "Vay anam, gel bak oğlun ne çekiyor" dediği zaman çok üzüldüm. Arabadan inerek onun yanında yürüdüm. O yavrucak ailesinin tek erkeğiydi.
Nihayet, Hacı Murat'ın umumiyetle bulunduğu yamacı geçince biraz nefes aldık. Bilhassa Çine düzlüğüne gelince çok sevinmiştik. O yolu bugün de görür gibiyim. Yolun bir tarafı düzlüğe bakıyordu. Râna Hanım, elinde bir tabanca, yanımda oturuyordu. Ben, tüfeğimi dizlerimin üstüne koymuştum. İbrahim, arabacının yanında, elinde tüfeğiyle oturuyordu. Hasan Ferit'le Hilâli Ahmer memuru arkamızdaki arabada geliyorlardı. Râna Hanım: "Şimdi eşkıyalarla karşılaşacağız" dediği zaman bu ruh haletine gülmek istedim. Fakat "İşte geliyorlar!" dediği vakitse onları sahiden görmüş olduğuna inandım. Eski bir değirmenin arkasından sekiz kişi çıkmış, yola doğru geliyorlardı. Ben: