2016’da kurulan ve (1976’dan 2008’e dek) Sosyalist Parti içerisinde bir sol önder olan Jean-Luc Mélenchon’un liderlik ettiği radikal Sol hareket (bilinçli olarak bir parti değil) Boyun Eğmeyen Fransa (La France Insoumise yani kısaca FI), bir “yurttaş devrimi” ve “Altıncı Fransız Cumhuriyeti” çağrısında bulunan bir örgüt. 2017’deki Cumhurbaşkanlığı seçiminde 7 milyon oy aldılar. FI, özgün bir stratejisi olan yeni bir siyasi görüngü olarak kabul edilebilir mi yoksa sol kitlesel reformculuğun uzun bir kış uykusundan sonra esasen yeniden canlanması mı? Bu konuyla ilgili Fransa’da yapılan tartışmaların çoğu vahim bir şekilde yüzeysel ve taraflı, Mélenchon’un belli belirsiz öne sürülen kişisel kusurlarını temel alıyor. Yani soğukkanlı bir bakış lazım.
O Kadar da Yeni Değil mi?
İlk önce neyin yeni olmadığını vurgulamak önemli. FI, hükümeti parlamenter seçimler yoluyla ele geçirmeyi ve bu pozisyonu ekoloji, toplum, anayasa ve dış politika alanlarında kararlı değişimleri gerçekleştirmek için kullanmayı hedefleyen bir hareket. Parlamentodaki etkinliğin tek başına yetersiz olacağını düşünen de bir hareket: kamu hizmetlerini vs. kurtarmak veya iyileştirmek için sendikaların inşa edilmesini, grevleri, toplumsal kampanyaları güçlü bir şekilde desteklemek önceliklerinin ayrılmaz bir parçası. Kârın diktatörlüğüne düşman olan tüm güçlerle ittifak kurmayı düşünen ama kendisini ilerici hareket içerisinde farklı bir oyuncu olarak ortaya koymayı arzulayan bir hareket.
Bütün bunlar, Doğu Blokunun düşüşü ve elit neoliberal uzlaşmanın kuruluşundan beri marjinalize olan eski Solun yeniden dirilişine tanıklık ettiğimizi düşünmeye itebilir. Bu yeniden diriliş Britanya’da Corbyn’in İşçi Partisi, ABD’de Bernie Sanders, Portekiz’de Sol Blok, İspanya’da Podemos vb. hareketler gibi diğer Batı ülkelerindeki kemer sıkma karşıtı örgütlerle paralel gelişiyor.
Bu açıdan bakıldığında Boyun Eğmeyen Fransa’nın (FI) yükselişi eski soruların tartışılması çağrısında bulunuyor. Bilhassa kapitalizm yanlısı güçlerin, medya sahipliği ve sermaye kaçışından 1973’te Şili’deki sol deneyimi yerle bir eden daha şiddetli müdahaleler gibi klasik silahlarının karşısında, bir hükümet demokrasinin şu andaki biçiminde kârın diktatörlüğüne karşı ne kadar ileri gidebilir ve sonuçlarından kurtulabilir? Olası FI hükümeti, 1970’lerde Britanya’da İşçi Partisinin, 1980’lerde Fransa’da Mitterrand’ın veya birkaç yıl önce Yunanistan’da Tsipras’ın çark edişinin geleceğin Fransası’nda gerçekleşmeyeceğine inanmamız için gerekçe veriyor mu?
Öneriler
Hareketin programı Ortak Gelecek, aşağıda birkaçı sayılan önerileri içeriyor: enerji şirketlerinin, bazı bankaların ve diğer hizmetlerin millileştirilmesi, nükleer enerjiye son verilmesi ve %100 yenilenebilir enerjiye geçilmesi, azami ücretin getirilmesi, daha kısa çalışma saatleri, bir milyon düşük kiralı konut, altmış yaşında emeklilik, NATO’dan ayrılma, parasız okul kantinleri ve parasız sağlık hizmeti. Avrupa Birliği üzerine plan ise kemer sıkma karşıtı uygulamalara imkân verilmesi için antlaşmaların yeniden müzakere edilmesi, reddedilirse AB’den ayrılmanın düşünülmesi. Pek çok yönden 50 yıl öncesinin sosyal demokrat bir programını andırıyor. “Piyasanın” genellikle tek seçenek olarak sunulduğu uzun yılların ardından “planlamayı” siyasi söyleme geri getirdi. Aynı zamanda iklim değişikliğiyle ilgilenmenin aciliyetini gündeme soktu.
FI’nın söylemi sıklıkla, ekonominin geri kalanı üzerinde büyük etkisi olduğu gerekçesiyle “finansal kapitalizme” saldırıyor ve bir yandan sanayi ve tarım arasındaki, diğer yandan spekülasyonun finansal dünyasıyla aradaki “bağlantıların koparılması” çağrısında bulunuyor. Bu, ekonomiye dair eski, Komünist Parti bakışı ve finans kapitalin diğerlerinden ayrı olduğuna dayanıyor.
Olası Bir Hükümet
FI’nın Ağustos 2018’de düzenlediği yaz okulunda öne çıkan slogan (Podemos’un İspanya’da amacını tam da “devlet iktidarını ele geçirmek ve dönüştürmek” olarak duyurduğu gibi) “Yönetmeye Hazırız”dı. 17 FI milletvekili ve Cumhurbaşkanlığı seçiminde alınan %19.5 oya bakıldığında biraz hırslı gibi görünebilir ancak devam eden ekonomik kriz ve geleneksel Sağ ve Sol partilerin çöküşü, siyasi alt üst oluşu yeni normal yapıyor, ayrıca Macron ilk turda sadece %24 alarak Cumhurbaşkanı oldu. “Yönetmeye Hazır” tavrı, önerilen programın radikal iktisatçılar tarafından düzgün bir şekilde bütçelendiği iddiasıyla birlikte “yurttaş devrimi” terimine rağmen projenin kapitalist kurumlar çerçevesinde yürütüleceği gerçeğinin altını çiziyor. Bir “yurttaş devrimi” ile “işçi devrimi” arasında farkın, yurttaşlar güçlüleri kendi taleplerine katılmaya mecbur kılmak için çok daha az güçlü araçlara sahipken işçilerin yönetici sınıfın var olmasına imkân veren kârı üretmesinin olması nedeniyle mantıklı.
FI’nın radikal taleplerinden bir tanesi de devletin halk tarafından nasıl kontrol edilebileceğini yanıtlıyor. Program, aşırı başkancılığı ve pek çok diğer kusuruyla birlikte “Beşinci Cumhuriyetin”, halkın talebiyle referandum çağrılarının yapılması imkânı ve belirli koşullar altında milletvekillerinin görev süresi içerisinde geri çağrılması gibi konuları da içeren daha geniş halk katılımının olduğu bir demokrasiyle karakterize olan bir “Altıncı Cumhuriyet”le değiştirilmesi çağrısında bulunuyor. Yeni Cumhuriyetin kesin kuralları bir kurucu meclis tarafından belirlenecek. Hatta Mélenchon seçilirse kurucu meclisi örgütleyip istifa ederek yeni anayasanın cumhurbaşkanı ve meclislerin siyasi yaşamdaki yerini yeniden tanımlamasına imkân vereceğini duyurdu. 21. yüzyıl neoliberal kapitalizminin merkez dinamiklerinin bu tür ayarlamalardan ne kadar etkileneceği belirsiz olsa da bu anayasal reforma öncelik verme konusu Fransız radikal Solunun değişmez başlıklarından olageldi ancak bazı kuşkularda haklılık payı var.
Program ırkçılık tüm diğer baskılarla mücadeleye bağlılığı içeriyor ve 2018 yaz okulunda seçimlerde daha fazla beyaz olmayan adayın olması gerektiğinin altı çizildi. Bağlılıklar arasında Müslümanlara yönelik önyargılarla mücadele etmek de var. Ancak pratikte FI, islamofobiyle mücadele konusunda (epey yetersiz olan) Fransız radikal Solunun çoğundan daha iyi değil ve önde gelen eylemcilerinin arasında bir dizi aşırıcı seküler var.
Yeni Seçenekler
O zaman neyi yeni diye adlandırabiliriz? FI “bir parti değil, hareket” olmayı amaçlıyor. Bu, delege demokrasisi ve hizip mücadeleleri gibi geleneksel parti yapılarından kaçınmayı içeriyor (hizip mücadeleleri Fransız aşırı solunun enerjisini, demokratik tartışmanın gerekliliği olarak kabul edilenin çok ötesinde gereğinden çok emmiştir). Bu da FI’nın programının bir dizi tematik iletişim ağı tarafından yazılmasına ve yeni bir seçenek olarak getirilen, isteyenler arasından kura çekilerek belirlenen delegelerin oluşturduğu bir hareket konferansı tarafında onaylanmasına yol açtı. Ayrıca Birleşik Krallık’taki Momentum gibi örgütlere benzer şekilde YouTube kanalı ve taban örgütlenmesinin sosyal ağları kullanışı FI kampanyalarının merkezinde.
”Siyasetin yeni bir şekilde yapılması” talebi elbette çok eski bir talep. FI’nın durumunda vurgu özellikle toplumsal değişim taleplerini sulandırmamak için seçim ittifaklarına izin verilmemesi üzerine gibi görünüyor. Eleştiri dolaylı yoldan, programında bazı radikal talepler olan ama sıklıkla bölgesel veya yerel meclislerdeki sandalyelerini korumak adına on yıllardır sağa kayan Sosyalist Parti’yle işbirliği yapmak için bunların çoğundan vazgeçmekle suçlanan Fransız Komünist Partisi’ne yönelik. Sosyalist Parti, 2017’deki Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ilk turunda %7, takip eden yasama seçimlerinin ilk turunda %3 alarak çöktü.
Başarılar
FI’nın kendine ait bazı etkileyici başarıları oldu. 2017 seçimlerinde 7 milyon oy alan Mélenchon, Fransız Komünist Partisi’nin en parlak devri dâhil olmak üzere bir radikal Sol adayın aldığı en yüksek sayıya ulaştı. Mitingleri devasa(ydı), görülmeye değer(di) ve kapitalist toplumun işleyişi ve radikal bir hümanizmin gerekliliğine dair çarpıcı hitabet ve etkileyici pedagoji damga vuruyor(du). FI, Macron’a karşı başarılı kitlesel gösteriler düzenlemeyi başardı. Hareket anketlerde düzenli olarak sağcı cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’a karşı en etkili muhalefet olarak çıkıyor. 17 milletvekili dinamik ve çeşitliliğe sahip bir grup oluşturuyor, parlamento içinde (diğer bütün gruplardan daha fazla yasa değişikliği öneriyorlar) ve dışında çok sayıda konuyla ilgili halk kürsüsü görevini görüyor.
Yerel FI gruplarının çoğu etkinliği geleneksel sol karaktere sahip: son aylarda ve yıllarda kitlesel grevler için destek örgütlemek, yereldeki siyasi konularla ilgili tartışmalar düzenlemek. Liderlik yerel konularla ilgili eylemlilikleri destekliyor – Bazı şehirlerin yoksul kesimlerine yönelik karavanlarla “Haklarınızı Bilin” turları düzenlendi, FI tarafından desteklenen yerel bir grup uzun bir süredir ihmal edilen bir okulu (yasadışı) olarak boyadı. Bu örnekler beklendiği kadar çoğalmasa da liderlik ve sosyal ağlarca etkili bir şekilde aktarıldı. Fransa’daki çoğu parti gibi FI da bir yaz okulu ve gençlik yaz okulu düzenledi. Gençlik yaz okulunda bilindik Marksistler ve Marksist olmayan Soldan isimler katıldı. Okul programında feminizm, ekososyalizm, öz örgütlenme ve Sol cumhuriyetçilik vardı. Kasım 2018’de, Fransa siyasetinde istikrarlı, makul bir ücretli bir işe sahip olmayan, özellikle işçi sınıfının beyaz olmayan kesimlerini dinleme ve içerme girişimi olarak bilinen ve tam çevirisi “Kentin Yoksul Kesimleri için Ulusal Buluşma” olan etkinlikleri düzenlediler.
Örgüt
FI liderliği parti yerine hareket kurmayı tercih ettiyse bunun sebebi diğer partilerle ilişkilere dair bazı sorunlardan kurtulmak (örneğin bir kişi hem Komünist Parti üyesi hem de aktif bir FI destekçisi olabilir) ve kısmen Fransız solunda uzun yıllardır kol gezen partiler arası pazarlık geleneğinden kaçınmaktı. Hareket yöntemini eleştirenler, parti karar alma mekanizmalarının eksikliğinin genel liderliğin elline gereğinden fazla bir etki etme gücü bıraktığını vurguluyorlar. Aynı zamanda güç konular ilgili çok gerekli tartışma imkânlarını azaltabilir. Örneğin Podemos, Katalunya sorunuyla ilgili açıkça belirlenmiş bir pozisyonu olmayışının getirdiği ciddi zararı yaşıyor.
Fransız Gelenekleri
FI’nın yaklaşımının bir veya iki unsuru, Fransız Solunun belirleyici taraflarını açıkça almış. Birisi, sıklıkla kendini ABD’ye muhalefetle gösteren, Fransa’nın dünya siyasetinde ilerici bir rolü olduğunu düşünen bir tür Sol yurtseverlik. Bu bakış açısı genellikle (Üç Renkli) Fransız Bayrağı ve Marseillaise marşı gibi Fransız Devrimi sembollerinin özellikle Fransız radikal hümanizm anlayışını harekete geçirebileceği fikrini de içeriyor. Böylece bazı mitinglerde Fransız Bayrağı dağıtıldı ve hem Marseillaise hem de Enternasyonal söylendi. Vurucu semboller olmalarına rağmen yurtseverlik unsurunun FI desteği için anahtar olduğu kesin değil. Ayrıca Fransız Bayrağının yüzyıllar boyunca Fransa’nın kirli sömürgeci ve emperyalist çabaları için dalgalandığını düşünürsek Fransa’daki beyaz olmayan işçi sınıfı bunu pek de çekici bulmayabilir. Uluslararası alanda olumlu bir oynayan Fransa bakışı, Mélenchon’un bazen diğer ülkelerdeki benzerlerine kıyasla sağda pozisyon almasına yol açıyor. Örneğin, şu andaki uluslararası durumda Fransa’nın nükleer silah sahibi olmasına karşı değil.
FI’nın diğer “çok Fransız” tarafları, bazen islamofobi için kalkan olabilen laiklik ve ruhban karşıtlığı. Bu, İslamofobik yasalara kayıtsızlık veya hatta destek olarak geniş Sol çevrede ifade buluyor. Müslüman kamu çalışanları ve yüksekokul öğrencilerinin başörtü takması yasaklandı, başörtü takan Müslüman annelerin sık sık okul gezilerine veya benzer etkinliklere alınmadığı görüldü ve 2010’da sokaklarda peçe takmak yasaklandı. Çeşitli kentlerin belediye başkanlarının Müslüman kadınları plajlarda vücutlarını tamamen örten deniz kıyafetlerini giymelerini yasaklama girişimleri Soldan sert bir tepki almadı ve Mélenchon, hayal kırıklığına uğratan bir şekilde hem ırkçı belediye başkanlarını hem de bütün vücudu örten deniz kıyafetlerini satanları kınadı (elinde bir kanıt olmadan siyasi nedenlerle satış yaptıklarını iddia etti). Mélenchon son zamanlarda Müslümanlara karşı ayrımcılığı kınasa da FI bu konuda Solun kalanından daha iyi durumda değil.
Fransız Solunda göç konusuna bakışla ilgili ateşli geçen son tartışmalar, siyasi içeriği tamamen netleşmeden yapıldı. FI liderleri, yasadışı göçmenlerin derhal yasal hale getirilmesi için kampanya yapsalar ve Akdeniz’de tehlike altındaki tüm göçmenleri kabul etmekten yana olduklarını söyleseler de sınırları tamamen açmaktan yana olmadıklarını tekrarladılar. Mélenchon, göçün genellikle özgürce yapılan bir tercih olmadığını ve insanları terk etmeye zorlayan sorunları önlemek için geldikleri ülkelerle çalışmanın Sol siyasetin bir parçası olması gerektiğini söyledi. Bu, bazı akımlarda, Almanya’da Sahra Wagenknecht’in yürüttüğü kampanyanlar bağlamında, FI’nın Aufstehen’a (Ayağa Kalk) benzer bir yöne gidebileceği kuşkusuna yol açtı. Tepkilerden biri aşırı sağın göçle ilgili doğru sorular sorduğunu dile getirenlerin kınayan, (FI’lı bir milletvekilinin de dâhil olduğu) 150 radikal Sol ismin imzaladığı bir gazete ilanı oldu. FI liderliği hiç kuşkusuz bunu FI’ya gizli bir saldırı olarak gördü -ki bazıları için öyleydi- ve imzalamadı.
Saldırı Altında
Göreceli olarak muteber bir radikal Sol hareket olan FI, Britanya’daki Corbyn gibi sürekli saldırı altında. Sağcı medya Mélenchon’u faşist Marine Le Pen’e benzetmeyi veya Putin destekçisi gibi göstermeyi seviyor. 2018 Sonbaharında FI binalarına ve liderlerinin evlerin yapılan daha önce görülmemiş (ve muhtemelen yasadışı) bir dizi polis baskınında örgütün bilgisayarlarına el kondu ama esas olarak FI’yı çeteci veya yolsuzluğa bulaşmış gibi göstermekti. Ana akım solcu gazetelerden birisi serbest bir siyasi örgütü savunmak yerine Mélenchon’un özel hayatıyla ilgili spekülasyonları manşete çekti!
FI, çoğu örgüt polis baskınlarına karşı itirazını dile getirse de Solun bazı kesimlerinin de saldırısı da altında. Hâlâ 12 milletvekili ve 1600 yerel meclis üyesi bulunan Komünist Parti, kemer sıkma yanlısı Sosyalist Parti’yle yaptığı ittifaklar nedeniyle birçok kentte itibarını yitirdiği için kurumsal radikal Sol olarak yerinin alınması endişesi yaşıyor ve bu nedenle FI’ya karşı bir dizi hizipçi tartışmaya girdi. Kasım 2018’de seçilen yeni genel sekreteri Sosyalist Parti’yle ittifaka devam etmeye hevesli gibi görünüyor.
Pek çok ülkeye göre Fransa’da çok daha görünür bir akım olan devrimci Sol’dan gruplara Mélenchon aleyhinde konuştukları sürece TV programlarında cömertçe yer veriliyor. Aşırı Solun bu tavrı, Britanya aşırı Solunun Corbyn’e olan eleştirel destek tavrından çok farklı. Bu sekterlik Fransız devrimcilerin bir kısmı tarafından, geç kapitalizmde sol reformculuk artık mümkün değil ve bu nedenle Mélenchon ihanet etmeyi planlıyor analiziyle savunulabilir ama aynı zamanda seçimlere katılma ve kayda değer bir oy almanın (50 seçim bölgesinde %1’in üstü) Fransız aşırı soluna devletten ciddi bir seçim yardımı getirdiği gerçeği de var.
Daha ölçülü Sol eleştiriler, Yunanistan’da kitlesel halk ve işçi hareketlenmesiyle iktidara gelen Solcu Syriza hükümetinin uluslararası sermayeye karşı durmak yerine daha fazla kemer sıkma uygulamaya karar vermesi gibi bir durumun yaşanabileceğinin altını çiziyor. FI liderleri “ne vaat ettiysek onu yapacağız, Tsipras gibi değiliz” diyorlar ancak bu, Syriza faciasını Tsipras veya liderlerin bireysel zayıflığına bağlayan bir söylem. FI hareketi üzerine paniklemiş yönetici sınıf tarafından (medya kampanyaları vs. ile) olası bir seçim başarısından önce ve (sermaye kaçışı, yatırım darbeleri vb. ile) sonra uygulanacak baskının miktarı sorunu çok az tartışılıyor ve antikapitalist bakış açısıyla gerçek bir “kimsenin hakkında konuşmak istemediği aşikâr sorun” olarak düşünülebilir.
Çok sayıda yorumcu FI’yı popülist olarak etiketliyor. Liderlerin Chantal Mouffe gibi düşünürlerle diyalog kurmaya ilgi duydukları ve FI “Solu birleştir” yerine “elitlere karşı halkı birleştirmek” sloganını kullandığı gerçek. Ama “Solu Birleştir” sloganını reddetme yaklaşımı esas olarak siyasi partiler arası pazarlıklar ve Kemer Sıkma Sosyalistlerle kötü uzlaşmalara varmayla ilgili. Jean-Luc Mélenchon, Jeremy Corbyn’e şu anda hükümette olan aşırı sağcı İtalyan lider Beppe Grillo’ya olduğundan bin kat daha yakın.
Kârı maksimize etme adına sıkıştırılan veya ezilen milyonlarca insan çaresizce bir hükümetin yaşamlarında gerçek bir fark yaratabileceğini umut ediyor ve Sol liderlere çok fazla güven duyabiliyorlar. Hiçbir şey bundan daha anlaşılır değil. FI’nın geleceğinin bir Alexi Tsipras üretip üretmeyeceği, halka daha fazla kemer sıkma dayatıp dayatmayacağı, beklenenden çok daha az reform yapıp yapmayacağı veya kârın diktatörlüğüne karşı etkili bir duruş sergileyip sergilemeyeceği çok bilinmeyenli bir denklem ama bugünün Fransız siyasi manzarasında, elitlerin düzenine karşı yeni bir tür itirazı temsil ediyor.
2019 Mayıs’taki Avrupa seçimlerinde FI, Avrupa çapındaki altı Sol partinin oluşturduğu bir gruba katıldı. Bu grup, Yunanistan’daki Tsipras hükümetini ve 2015 krizinden sonra AB telkinli ağır kemer sıkma dayatmalarını destekledikleri için Avrupa Sol Partisi’nde ayrılan partiler tarafından kuruldu.
4 Aralık 2018
John Mullen
Kaynak: CounterFire
Çeviri: Kontra Salvo