Nerdeyse her gün kirpiklerinize sürdüğünüz o maskaranın kaç maymunun gözlerine, hatta canına kast ettiğini bilseydiniz ne düşünürdünüz? Peki, ya saçlarınızın yumuşacık olmasını sağlayan şampuanın, güzel kokmak için sıktığınız parfümün kaç hayvanın tüylerinin yanmasına ve vücudunda yeni hastalıklara sebep olduğunu bilseniz? Boynunuza sardırdığınız atkının, yumuşacık tüyleri olan bir tavşanın derisinden ?yolunarak? çekildiğini düşünseniz, o atkıyla gönül rahatlığı ile ısınmaya devam edebilir miydiniz? Doğadaki en bencil hayvan olan insan için kozmetik, kimya, ilaç vb. deneylerinde kaç hayvanın kesilip biçildiğini, yakıldığını, zehirlendiğini, aç bırakıldığını, kanser edildiğini, parçalandığını ve ruh hastası yapıldığını biliyor musunuz? Etinden, sütünden, derisinden, gücünden faydalandığınız hayvanların hangi koşullarda yaşadığının farkında değilsiniz, değil mi? Bunların hala ?insan için? yapıldığını düşünüyorsanız ?Hayvanlar ne ister?? sorusunu sormanızın vakti gelmiş demektir.
Marian Stamp Dawkins, Hayvanlar Ne İster? adlı kitabında bu soruyu aslında neden sormamız gerektiğini hayvan bilinci, hayvan refahı ve insanın esenliğini ele alarak temellendirir. Bu noktada zihnimizde üç soru şekillenir; hayvanların bilinci var mıdır, hayvan refahı nedir, hayvan refahının insanın esenliği ile nasıl bir bağlantısı vardır? Dawkins, daha kitabın ilk sayfalarında okuru bu sorularla meşgul ederken kitabın bütününde de iki fikir üzerine odaklanır. Bunlardan birincisi insanları beslemek, insan sağlığı ve çevre kalitesi bağlamında hayvan refahını yeniden düşünmek, bir diğeri hayvan bilincinin onların refahı ile nasıl ilişkilendirileceği. (Dawkins, bu soruları sorarken hayvan refahını -Türkiye?de olduğu gibi- keyfi uygulamalara bırakmıyor. Kitapta hayvan refahı gerçek bir sorun olarak ele alınıyor.)
Hayvan refahı, hayvanlara fiziksel ve psikolojik açıdan huzurlu ve sağlıklı bir hayat sunulmasını amaçlar. Bu nedenle insanların hayvanlara karşı (bencil) tutumunu yeniden düşünmek gerekir. Bu bencil tutumu oluşturan şeylerin başında ?türcülük? gelir. İnsanların, insan olmayanlardan daha önemli olduğu sanısı hayvan refahı önünde duran en büyük engellerden biridir. İnsan geleceği için hayvanların refahının/geleceğinin yok sayılması ırkçılık ve cinsiyetçilikten farksızdır. Dolayısıyla hayvanların refahını düşünmeden, onlardan en çok nasıl nemalanılacağını düşünmek yerine onların ?bitkilerin konumuna indirgenemeyecek canlılar? olduklarını anlayabilmek önemlidir. Bu noktada insanların hayvanlara karşı yanlış tutumu, duyarlılığı/duyarsızlığı, çıkarları, önyargıları ve hayvanları kullanma arzuları geri planda tutularak hayvan deneyleri, hayvanların sahiplenilmesi/petshoplar?da satılması ve onlar için verilmiş keyfi kararlar, özetle yürürlüğe girmiş yasalar tekrar gözden geçirilmelidir.
Bilincin varlığı sorunsalı hayvan refahı yasalarını şekillendiren en önemli etmenlerden biridir. Hayvanların eylemlerinin bilinçli yapılıp yapılmadığı konusunda bir kesinlik olmasa da insanlar dahi bazı duygu ifadelerini bilinçsizce gerçekleştirir. Dawkins, hayvanların eylemlerinin içgüdüyle açıklanmasına da karşı çıkar. Çünkü deneyler aracılığıyla birçok defa kanıtlandığı gibi, hayvanlar kendileri için uygun koşulları oluşturmayı ve uygun olmayan koşullardan kaçmayı başarabilirler. Bilinç konusu ne kadar tartışmalı olursa olsun, her halükarda ortaya çıkan büyük gerçek var: Hayvanlar acıyı hisseder/hissetmez mi? İşte bu soru aracılığıyla gerçekle yüzleşildiğinde hayvanların bilinçli olup olmadığı sorunsalı bir kenara koyularak hayvan refahı ön plana çıkarılmalıdır.
Peki, hayvan refahı neden bu kadar önemlidir? Birincisi ?bencil bir nedenle- insan sağlığı için önemlidir. Çünkü hayvan refahı söz konusu olmayınca hayvanların verimsiz ve sağlıksız olacağı gerçeği görünmez değil. Dawkins bu durumu şöyle açıklar: ?Eğer insansanız hayvan refahından kaçış yoktur. İnsan türünün tüm amaçları ?artan nüfusu beslemek, kirliliği ve sera gazlarını azaltmak, çevreyi korumak-? doğrudan ya da dolaylı olarak diğer türlere ve onların sağlığına dayanır.? Dolayısıyla zaten bencil olan insan, bencilliğine devam etse bile hayvan refahını düşünmek zorundadır. Diğer taraftan insanın çıkarlarının gözetilmesi konusu çetrefil bir durum olarak görünüyor. Hayvan refahı, veganizm ve vejetaryenlik ile karıştırılmadığı takdirde bu durum daha az sorunlu hale gelir. Dawkins, vegan ya da vejetaryen olmayan/olmak istemeyen birinin satın aldığı hayvansal ürünün ?kendini utandırmayacak? olmasını tercih edeceğini söylese de insanın çıkarları ön planda durduğu için bu konu -yine de- problemli görünmeye devam eder. İkincisi, ?zihinsel sağlık?, ?olumlu duygulanım durumu? ve ?yaşam kalitesi? gibi konuların hayvanlar açısından açıklığa kavuşturulacak olmasını içerir. Hayvanların ihtiyaçlarını ve neyi, ne ölçüde istediklerini bilmek (ki bu deneylerle mümkün) onların tüm davranışlarını yorumlamak ve onları anlamak için yeni olanakların kapısını aralar.
Biz insanlar, öncelikle dünya üzerindeki tek yerleşimci olmadığımızın farkına varmalıyız. Bu gerçekleştiğinde insan dışındaki diğer hayvanları bitmek tüketmek bilmeyen bencil arzularımız uğruna yok etmemeyi de öğrenmiş olacağız. Çünkü bu dünya bizim olduğu kadar onların da?
Elif Kutlu
Kitabın Künyesi
Hayvanlar Ne İster?
(Hayvan Bilinci, Hayvan Refahı ve İnsanın Esenliği)
Marian Stamp Dawkins
Alfa Yayıncılık / Bilim Dizisi
Yayın Yönetmeni : Mustafa Küpüşoğlu
Dizi Editörü : Kerem Cankoçak
Çeviri : Çağatay Tarhan
İstanbul, 2013
200 s.