Türk Notasıyla Kıraat-ı Musiki (IV)
Ermenice bir sistem: HAMPARSUM LİMONCUYAN
Arayışlara cevap verenlerden biri, Hamparsum Limoncuyan adında bir Ermeni'dir ve tarihe "Hamparsum Notası" diye kendi adıyla anılan bir sistemin mucidi olarak geçecektir. Hamparsum'un notası, sekiz adet basit işarete dayanır. Tiz perdelerde bu işaretlerin alt veya üst taraflarına ya bir kuyruk takılır yahut bir çizgi eklenir; ritm değerleri de, şekillerin üzerlerine birkaç basit işaretin yerleştirilmesiyle halledilir. Hamparsum notası, Türk Müziği'ndeki özel seslerini tamamını göstermekte yetersiz kaldığı için bir hayli eleştirilmiştir ama, repertuvarı oluşturan eserlerin binlercesi, geçmişte Hamparsum'la yazılıp kaybolmaktan kurtulabilmiş ve bugüne bu sayede gelebilmiştir.
Batı'nın "sızması": HACI EMİN EFENDİ
1886'da Hacı Emin Efendi adında birisi, 72 sayfalık bir kitap çıkartır. Adı, "Nota Muallimi"dir kitabın ve "batı notası" denilen evrensel nota sistemi, ilk kez bu kitapla adım atar Türkiye'ye. Sonraki yıllarda teoriciler, Türk Müziği'nin özel sesleri için özel diyez ve bemoller çizip bu notaya ilave edecek ve sistem üzerindeki tartışmalar, günümüze kadar sürüp gelecektir.
YENİ ARAYIŞLAR:
Müzisyenlerimiz yüzyılımızın ilk çeyreğinde, batı notasının artık tek sistem olduğu günlerde bile yeni arayışlar içerisindedir. Rauf Yekta Bey'le Mustafa Nezih Albayrak'ın sistemleri gibi. Yurt dışındaki bilim çevrelerinde "Türkiye'nin tek musiki bilgini" kabul edilen Rauf Yekta Bey (1871-1935), 1919'da incecik bir kitap yayınlar. Adı, "Türk Notasıyla Kıraat-ı Musiki Dersleri"dir kitabın... Eski Ebced sistemine dayanan ama bir sekizlide 18 işaret yerine 24 sembol kullanan bir nota icat etmiş ve Yegâh makamında bestelediği Mevlevi Ayini'ni bu sistemle notaya almıştır. Önsözünde, "...bu nota tüm ihtiyaçlarımızı giderecektir..." demektedir ama, "Türk Notası", sadece o kitabın sayfaları arasında kalır.
Notanın stenosu “YILDIRIM SİSTEMİ “
Sonraki yıllarda bir başka müzisyen, ünlü İsmail Dede'nin torunlarından biri, Mustafa Nezih Albayrak (ölümü: 1964) da bir sistem icat eder: "Yıldırım Sistem". Albayrak'ın buluşu, bir yerde notanın stenosudur. İster Ebced, ister batı notası olsun, bütün nota sistemlerinin "zaman aldığını" yazar. Ona göre stenografık notanın en büyük yararı zamandan yaptığı tasarruftur ama, her nedense kimseler fark etmemiştir bu tasarrufu. Albayrak'ın notası da kapağında "İstenografık Mustafa Nezih Albayrak Notası" yazılı olan kitabın içinde kalır, gider.