REYTİNG kuruluşları geçen yüzyılın başından beri faaliyet gösterse de bu kuruluşlar dünya piyasalarında ancak 1975’ten sonra önem kazandı. Küreselleşme sürecinde ülkeler arasında para ve sermaye hareketleri serbestleşince, ülkelerin ve şirketlerin ekonomik ve mali durumları hakkında ayrıntılı bilgilere ihtiyaç duyuldu.
90’lı yılların başına kadar bu kuruluşların işlevleri ve performansları konusunda önemli bir tartışma ortaya çıkmadı ama küresel dönemin salgın krizleri sonrasında bazı hatalı notlar ve tespitler eleştiri konusu oldu.
Üç büyük reyting kuruluşu olan Standard &Poor’s, Moody’s Investor Service ve Fitch Ratings, ekonomileri, şirketleri ve kurumları değerlendirme yöntemlerini her büyük krizden sonra değiştirmek zorunda kaldı.
Bu kuruluşlar, 1994 Türkiye ve 1995 Meksika krizlerinden sonra, tahmin ve öngörü yapamadıkları ve yalnızca olaylara tepki verdikleri için eleştirilmişti. Bunun üzerine üç kuruluş erken uyarı sistemlerini yetkinleştirmek için önlemler aldı.
1997 Asya ve 1998 Rusya krizlerinden sonra yapılan eleştiriler zamanlama sorunları üzerine yoğunlaştı. Ekonomistler, reyting şirketlerini krizlerin başlangıcında not düşürmede yavaş, sonraki aşamalarda ise çok hızlı davrandıkları için eleştirdi. Bu krizlerden sonra üç büyük şirket, özellikle dış borçlar konusunu daha ayrıntılı bir şekilde incelemeye başladı. Önceden yalnız dış borçların genel düzeyi araştırılırken, kriz sonrasında özel sektörün borçları ve bu borçların vadeleri ve faiz düzeyleri de büyüteç altına alındı. Çünkü Güney Kore’deki kriz, özel sektörün, kısa vadeli borç düzeyinin hızla yükselmesi nedeniyle ortaya çıkmıştı.
SON KRİZDEKİ ÖNLEMLER
2008 yılında başlayan ve halâ devam eden kriz, reyting kuruluşlarının değerlendirmelerini ve notlarını tekrar tartışma konusu yaptı. Çünkü notların ancak kriz ağırlaştıktan ve ateş bacayı sardıktan sonra düşürülmesi reform önlemlerini zora sokuyordu. Notların, özellikle yatırım yapılabilir düzeyin altına inmesi, menkul değerlerin satışını tetikliyor, bu durumda kaynak ihtiyacı tırmanışa geçiyordu. Uçurum etkisi (cliff effect) denen bu olay krizi ağırlaştırıyor ve alınan önlemlerin olumlu etkisini azaltıyordu.
Üç kuruluşun inceleme ve not verme yöntemleri G-20’nin, 2009’da Londra’da ve 2010 yılında Kanada’nın To-ronto kentinde yapılan toplantılarında enine boyuna ele alındı ve bu konuda yeni düzenlemeler getirilmesi kararlaştırıldı. Gelişmiş ülkelerde ve AB’de getirilen yeni mevzuat sonrasında reyting kuruluşları değerlendirme yöntemlerinde aşağıdaki değişiklikleri yaptı:
■ Genel ekonomik yapının analizine ve uygulanan politikaların “esneklik” düzeyine daha çok önem verildi.
■ Özellikle finans sektörünün gücünü sınamak için farklı şok ve kriz senaryoları hazırlanarak sistemin direnç ve dayanıklılık düzeyi araştırılmaya başlandı. Uygulanan kur sistemlerinin farklı durumlarda ne sonuç vereceği dc analiz edildi.
■ Önceden incelenmeyen gelir dağılımı eşitsizliği, rekabet gücü ve korumacılık düzeyi gibi değişkenler de inceleme kapsamına alındı.
■ Not verilirken sektörleri düzenleyen ve denetleyen kuramların varlığı ile merkez bankasının bağımsızlığı hesaba katıldı.
■ Reyting şirketlerinin danışmanlık yapmaları yasaklanırken, hesaplama ve analiz yöntemlerinin şeffaf bir şekilde açıklanması zorunlu kılındı.
Notu düşürülen ülkelerde iş dünyası ve kamuoyu tepki gösterse de, reyting kuruluşları önemini koruyor. Basel H’nin uygulanmasında reyting notları esas alınmaya devam ediliyor. Merkez bankaları ve Avrupa Merkez Bankası, piyasalardaki işlemlerini bu notlara göre yapıyor. Dünya ülkelerindeki yatırımcılar da, daha iyi bir alternatif henüz bulunmadığı için, reyting kuruluşlarının notlarına ve görünüm ile ilgili değerlendirmelerine göre paralarını yönlendiriyor. Türkiye’de ekonomi yönetiminin bu kuruluşların çalışma yöntemlerini ve değerlendirmelerini ayrıntılı bir şekilde incelemesi ve gerekli önlemleri alması notların istikrarlı bir şekilde yükselmesini sağlayabilir.
Faruk TlJRKOGLU / Para