Kuzey Türkmenistan'ın topraklarında ve Mangışlak'ta yaşayan Türkmenler, Harzemşah unvanını alan ilk boylardandır. 1128 yılında Muhammet vefat etmiş ve onun yerine oğlu Atsız (1128-1156 yıllarında) tahta çıkmıştır. Atsız'ın hüküm sürdüğü devirde devletin toprakları büyük bir hızla genişlemiştir. Güney Türkmenistan'ın, Nesa vilâyetini de kendi topraklarına katmıştır. Ama bundan kısa bir süre sonra Atsız'da vefat etmiştir. Atsız'ın yerine onun oğlu İl-Arslan (1156-1172 yıllarında) geçmiştir, onun döneminde Gürgen, Dehistan ve birçok yer Harezm'e tâbi olmuştur.
Harezmşahların fütuhat siyaseti Tekeş (1172-1200 yıllarında) ve onun oğlu Alaaddin Muhammed II (1200-1220 yıllarında) döneminde de devam ettirilmiştir. Merv, Nesa ve Yazır vilâyetleri, Harezm'e dahil edilmişlerdir. 13. asrın başlarında, güç kazanmış olan Moğol Devleti'ni kuran Temuçin, 1206 yılında Çengiz Han ismini almıştır. O işgal yürüyüşüne Moğolistan'ın komşusu olan Hıtay'dan [Kıtay-Çin] başlamıştır. Harezm Şahı Muhammet II, Çengiz Han'ın askerî gücü ve kuvveti hakkında bilgi alma düşüncesi ile 1215 yılında Moğolistan ülkesine elçi göndermiştir. Elçiler geri geldikten sonra, Cengiz Han onları kabul ettiğini ve iki memleket arasında ticarî münasebetleri geliştirmeyi istediğini söylemiştir. Bundan sonra Cengiz Han da, Harezm'e elçiler göndermiştir. Vekillerinin nezaretinde değerli elçiler ile yüklü olan 500 develi bir kervan da gönderilmiştir. Kervanlar, casusluk ve kötü niyet için geldiler diye Muhammet Şah' haber vererek elçilik heyetini kötülemişlerdir. Bunun için Harezm şahı, Cengiz Han'ın gönderdiği elçilerin öldürülmesi için buyruk vermiştir. Harezm'in sınırında Moğol kervanları tarumar edilerek 450 kişi katledilmişti
Bu durum ise, önceden hazırlanarak savaş için bahane arayan Cengiz Han'a iyi bir fırsat olmuştur. 150-200 bin askerden mürekkep olan Mogol atlı süvarileri, Cengiz Han'ın komutasında, 1219 yılında Harezm Devleti'ne karşı harekete geçmiştir. Harezm şahı Muhammet kısa süre için de bütün emirlerini ve askerlerini kurultaya çağırmıştır. Herkes savaş içi farklı bir fikir teklif etmiştir. Nihayetinde Maveraünnehir şehirleri muhkemleştirilmiş ve Harezm askerî gücünün Amuderya'nın boyuna yerleştirilmesine karar verilmiştir.
Moğol askerleri ilk önce Buhara'ya saldırarak burayı kendi topraklırına katmışlardır. Şehir öncelikle yağmalanmış ve daha sonra ahalide kadınlar seçilerek namuslarına halel getirilmiştir. Sonunda Moğollar, Buhara şehrini yakmışlardır. Semerkant'ta, Moğol askerleri geri çekilme zorunda kalmışlarsa da feodallerin ve din adamlarının Moğolları desteklemesi, Semerkant'ın, Cengiz Han'ın topraklarına dahil olmasına sebep olmuştur. Moğolların üst üste kazandıkları üstünlükler, Harezm şahı Muhammet'i şaşkın duruma düşürmüştür. Bütün gücü ile düşmana karşı savaşmak yerine Muhammet, İran'a doğru kaçmıştır. Moğol askerler Harezm'de şahı takip ederek onu kovalamışlardır. O, Hazar Denizi'nin iç tarafından giderek, uzak bölgelerdeki adaların birinde gizlenmiştir. Buradaki adada akciğerini üşüterek verem olup, 1230 yılını Aralığında vefat etmiştir.
Harezm şahının yurdunu terk edip kaçması, ahali arasında anlaşmazlık ve şaşkınlık yaratmıştır. Halk, Moğollara karşı mücadele etmeye karar vererek savaşmaya başlamışlardır. Harezm'de yaşayan ve zorbalıkla Moğol askerlerinin içine dahil edilen Türkmen boyları isyan etmişlerdir. Fakat Moğollar isyan edenleri şiddetle cezalandırmışlardır. Bundan sonra Harezm'deki, Türkmenlerin bir bölümü Amuderya'nın üzerinden Amul (Çerçen'e) ve Merv'e gelmişlerdir. Moğol askerlerinden büyük bir bölüm bu savaşta kırılmıştır. 1221 yılının yazında Ürgenç'i düşmanlar ele geçirmişlerdir. Sanatkârlar, çocuklar ve kadınlar esir alınarak götürülmüştür. Daha sonra Ürgenç şehri Amuderya'nın sularına gark edilmiştir.
Moğollar, Harezm’i yer ile yeksan eyledikten sonra Güney Türkmenistan’a yönelmişlerdir. Şehristam, Nesa, Abivert ve Serahs gibi büyük şehirleri alan Moğollar, 1221 yılının başlarında Merv’i kuşatmışlardır. Kuşatma 8 gün boyunca devam etmiştir. Ahali karşı koymasına rağmen şehir hâkimi korkaklığından dolayı düşmana boyun eğmiştir. Moğollar, şehir ahalisini şehrin dışına çıkararak sanatkârları, çocukları ve kadınları esir almışlardır. Kalan ahaliyi tamamen kırmışlardır. Halkın, devletin zenginliğini yağmalamışlar ve yerli halkın medeniyetini, sanatını ayaklar altında yok etmişlerdir.
Moğollar, 1221 yılında Orta Asya’da bitmek tükenmek bilmeyen fiillerden sonra Afganistan’ın kuzeydoğusuna doğru yürüyüşe geçmişlerdir. Bu yerler, Harezmşah devrinde, Muhammet’in büyük oğlu Celâleddin’in hakimiyeti altında idi. Burada Cengiz Han’ın askerleri ile Celâleddin’in ordusu arasında savaş başlamıştır. Celâleddin’in kendisi yiğitçe savaşmıştır. Ama ordu komutanları arasında anlaşmazlık çıkmış ve Celâleddin’e istediği yardım verilmemiştir. Bunun içinde Moğol ordusu üstün gelmiştir. Cengiz han, Celâleddin ile yapılan bu savaşı her zaman için hatırlamış ve onun yiğitliğine büyük değer vermiştir.Kendi oğullarının yanında o: “Oğul dediğin Celâleddin gibi yiğit olmalıdır” demiştir. Öylece Moğollar, Orta Asya’yı Afganistan’ı kendi topraklarına katmışlardır. Cengiz Han, 1222 yılında Moğolistan’a dönüp 1227 yılında ölmüştür. Moğollar çok sayıda yeri tahrip ederek viraneye çevirmişlerdir. Şehirleri, obaları, mimarî eserleri ve sanat yadigârlarını yıkmışlardır. Kadim Merv’in zengin kütüphanelerini ise ateşe vererek yakmışlardır. Su kanallarını, yapıları, kuyuları ve kaynakları berbat eylemişlerdir. Sanatkârları ve mimarları esir alarak götürmüşlerdir. Böylece yerli halkın iktisadının, medeniyetinin ve sanatının gelişmesine büyük zarar vermişlerdir. 13. asrın ikinci yarısında Güney Türkmenistan, Hülagü Devleti’nin birliğine dahil olmuştur. Kuzey Türkmenistan’ın toprakları ise Altın Orda’nın sınırları içerisinde kalmıştır. Bu devletin yönetiminde ilk kez Hülagü Han (1256-1265 yıllarında) bulunmuştur.
Hülagü Devleti’nin sınırları, işgâl sonucu aldığı memleketlerin sınırlarına kadar ulaşmıştır. Bu devletin birliğine İran, Afganistan, Azerbaycan, Ermenistan, Mezopotamya’nın birçok yeri ve Küçük Asya’nın doğu bölümleri dahil olmuştur. Mısır’daki Türk Memluk Sultanlarına boyun eğdirmeyi Hülagüler de başaramamışlardır. Amu Derya’dan Mısır’a kadar olan mesafe Hülagü Devleti’nin idaresi altında birleşmiştir. Hülagü hanları, yerli feodallerin çok geniş olan topraklarını ellerinden almışlardır. İlk önce mal bakmak ve av avlamak için en elverişli olan yerler alınmıştır. Hülagü’nün devrinde ahalinin durumu çok bozulmuştur. Can başına verilen vergi, orduya yiyecek olarak verilen vergi, hasılı % 60'ı toprak vergisi, yol vergisi olarak verilen vergi ve benzeri vergilerin çokluğu halkı perişan etmiştir. Memlekette meydana gelen külfet sebebiyle Hülagüler’den olan Gazan Han devrinde bazı reformlar yapılmıştır.
Yazan: Dr. Egen Atagarriyev, Tarihte Kalan İzler, Aşkabat, 1989, s. 29-40
Çeviren: Musatafa KALKAN. Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Tarih Öğretmenliği Bölümü Öğretim Görevlisi.