4
Polijenik Topoğrafya: Karalar üzerinde birçok sahanın topoğrafya şekilleri, nitelikleri farklı etken ve süreçlerin zamanın akışı sırasında birbiri ardından rol oynamış olmalarının sonucudur. Bu tür topoğrafyalara «polijenik topoğrafya» adı verilir. Fosil Topoğrafya Şekilleri: Bugünkü koşullara yabancı olan, çok eski jeolojik devirlerle ilgili topoğrafya şekilleri, oluşumlarından sonra kalın depolarla örtülmüşlerdir. Daha sonra, bu depoların aşınıp ortadan kaldırıldıkları yerlerde tekrar yüzeye çıkmışlardır. Bu şekillere, «fosil topoğrafya şekilleri» denir.
6
ÇÖL Yağmurun çok az ve gelişigüzel bir şekilde yağdığı, buharlaşmanın bütün mevsimler boyunca yağıştan daha çok olduğu, akarsuların ancak günlük olarak belirdiği veya hiç bulunmadığı, bitki örtüsünün çok seyrek veya cılız olduğu ya da hiç olmadığı yerlere «çöl» denir.
8
Kurak Bölgelerin (Çöllerin) Özellikleri: Rüzgarın şekillendirici etkisi çok kuvvetlidir. Fiziki çözülme önemli ölçülere ulaşmıştır. Kütle hareketleri sınırlıdır. Sürekli akarsular yoktur. Seller ve seyelanlar (sheetfloods) önemli şekillendirme unsurudur ki, bunlar ender fakat kuvvetli sağanaklara bağlı olarak oluşurlar. Şekillendirme, kurak bölgelerde deniz seviyesine göre değildir. Kurak bölgeler (sıcak çöller) sübsidans sahalarında bulunmaktadır.
10
Yarıkurak Bölgelerin Özellikleri: Arazinin şekillenmesinde akarsuların etkisinin asıl kurak bölgelere göre daha kuvvetli olduğu, ancak bu etkinin yine de belirli zamanlara sıkıştırıldığı görülür. Yüzeysel aşındırma faaliyetleri büyük ölçülere ulaşmıştır. Çözülme kuvvetlidir. Kütle hareketleri önemlidir. Rüzgarın şekillendirici görevi daha az etkilidir. Genel şekillendirme faaliyeti bazı yarı kurak bölgelerde deniz seviyesine göre, bazı yarı kurak bölgelerde farklı taban seviyelerine göredir. Yarı kurak bölgeler, kurak bölgelerle nemli bölgeler arasında bir geçiş sahası oluştururlar.
12
ÇÖL ORTAMI Günümüzdeki çöl ortamının başlıca karakteristik özellikleri: Çöller, sürekli bir drenaj sisteminden yoksundurlar. Çöllerde morfoloji sade ve açıktır. Çöl toprakları genellikle kayalık tepeler üzerinde kalan iskelet litosoller ya da rüzgarın getirdiği kuvars kumları ya da çakıllı alüvyon birikintileri şeklindedir. Bununla birlikte yarı kurak iklim sınırları içinde kalmak koşuluyla paleosoller dağlık alanlardaki vadi içlerinde korunabilmişlerdir. Çöllerde bulunan yerşekillerinin çoğu son derece yaşlıdır.
13
Çöllerde çok eski jeolojik devirlerden kalma erozyonel yer şekilleriyle çok genç birikim şekilleri yan yana bulunabilmektedir. Yani çöllerde topoğrafya polijeniktir. Çöl ortamında hakim olan iklimlerin genel karakteri şöyledir; – Yıllık yağış miktarı 200 mm’den azdır – Çöllerde, özel ve değişmeyen bir yağış rejimi yoktur. – Çöllerde, sıcaklık farkları önemlidir. Çöllerde bitki hayatı gelişmemiştir, hatta mutlak çöllerde bitki hayatı yoktur.
14
KURAK VE YARIKURAK BÖLGELERİN GÜNÜMÜZDEKİ COĞRAFİ DAĞILIŞI Yeryüzünde kurak ve yarı kurak bölgeler: Köppen formülü; 39 milyon km 2 Çöller (yani düzgün akışı olmayan sahalar): De Martonne formülü; 28 milyon km 2 kurak ve yarı kurak koşulların hüküm sürdüğü alan İç drenaj sahaları (orografik andoreizm) da kurak bölgeler içine dahil edilirse, kurak ve yarı kurak koşulların hüküm sürdüğü alan dünya karaları üzerinde; 42 milyon km 2 Asıl kurak bölgeler (çöller), Asıl kurak bölgeler (çöller), bütün karaları % 17’sine ulaşmış bulunmaktadır.
15
Harita-: Afrika’nın kurak sahaları (Meigs, 1968).
16
Harita-: Asya’nın kurak sahaları (Meigs, 1968).
17
Harita-: Kuzey Amerika’nın kurak sahaları (Meigs, 1968).
18
Harita-: Güney Amerika’nın kurak sahaları (Meigs, 1968).
24
Geç Mesozoik ve Senozoik dönemde Afrika plakasının kuzeye doğru olan yavaş hareketi dolayısıyla Afrika Kıtası’nın kuzeyindeki büyük bir saha, nemli ekvatoral enlemden kurak tropikal enleme doğru itilmiştir. Kuzey Afrika’nın Geç Senozoik’te kuraklaşmasını; Kuzey Atlantik ve Güney Okyanus’un post- Eosen’deki soğumasıyla bağlantılı olarak yüksek enlemlerdeki kıtasal buzların yavaş yavaş genişlemesi hızlandırmıştır. Sahra’nın Geç Senozoik’teki kuraklığına katkıda bulunan ikinci faktör, Tibet Platosu’nun Neojen devrindeki yükselişi arkasından gelen doğu jet akımının (jet- stream) oluşmasıdır.
25
PLEİSTOSEN’DE ÇÖL ÇEVRELERİNDEN GLASİYAL VE PLÜVİYAL DEVRE İZLERİ Geçen uzun jeolojik süreçler içerisinde iklim aynı kalmamış, özellikle Pleistosen’de çok geniş ölçüde değişmiş, buna bağlı olarak morfojenetik bölgeler de yer değiştirmiştir. Kuvaterner’deki iklim değişmelerinin göstergeleri; – Eski göl kıyıları (Plüviyal göller) – Flüviyal yer şekilleri (relikt flüviyal yapılar) – Alçak enlemlerde rastlanılan çeşitli kabuklar (fosil topraklar) – Fosil kumul sahaları
26
Kuvaterner’de glasiyal bir devre sırasında yeryüzünde yıllık ortalama sıcaklık, birçok yerde 5-12 o arasında değişen bir alçalma göstermiş, interglasiyal devrelerde ise Orta Kuşak’ta sıcaklık, bugünküne göre 2-3 o kadar artış göstermiştir. Bundan dolayı ve radyasyon bilançosu etkilenerek atmosfer sirkülasyonunda meydana gelen değişikliklere bağlı olarak iklim kuşaklarının sahaları kaymış, kurak bölgelerde Kuvaterner’in plüviyal dönemleri buharlaşmanın azaldığı, hatta yağmurların daha kararlılık kazandığı dönemler olarak karakterize edilmiştir.
27
Dünyanın sıcak çöllerinin birçoğunda son glasiyal maksimum sırasında hakim olan iklim, her ne kadar yazlar sıcak geçebilse de, bugünkünden daha kuru, rüzgarlı ve soğuktu. Bu çöllerin, bugün yarı kurak olan sınırları boyunca yer alan ve daha önceden üzerlerinde bitki örtüsü bulunan sabit kumulları, hareketli hale gelerek, daha güneye doğru kaymışlardır. Son glasiyal maksimumun hemen öncesinde dolu ve taze olan çöl göllerinin çoğu kururken veya aşırı tuzlu hale gelirken önceden sürekli olan, asıl kurak bölge civarındaki akarsular mevsimlik, mevsimlik akarsular da episodik akarsular karakteri kazanmışlardır. Glasiyal maksimuma bağlı olarak deniz seviyelerinin bugünkü seviyelerinden çok düşük değerlere ulaşmasıyla birlikte şiddetlenen karasallık, kuraklığı artırmıştır. Ekvator ile kutuplar arasında oluşan yüksek basınç farklarından alizeler etkilenmiş ve güçlü hale gelmişlerdir. Alizelerin şiddetlenmesi soğuk su akıntılarını etkileyerek kıyı çöllerinin kuraklığını artırmıştır.
28
Çöl ortamı, bugünkünden çok daha nemli ve biraz daha ılık olan interglasiyaller ile daha soğuk ve çoğunlukla daha kurak olan glasiyal maksimumları belirten iki uç nokta arasında dalgalanmıştır.