Genetik, ruh sağlığını etkiliyor
- Özel İçerik
- 04.05.2021 - 17:53
- Güncelleme : 04.05.2021 - 17:56
Depresyon, her yıl milyonlarca kişiyi etkileyen yaygın bir ruh salığı sorunudur. Depresyon birçok şekilde gelir, ancak genel olarak üzüntü, ilgisizlik, yorgunluk ve umutsuzluk duygularıyla kendini gösterir. Bazıları için yıllarca sürebilir, bazıları ise kısa aralıklarla gelip gittiğini hisseder. Depresyon ciddi durumlarda güçten düşürücü olabilir, ancak hemen hemen tüm durumlarda, hayatınızın en azından bir bölümünü tüketir.
Peki, neden ve nereden gelir? Depresyon rahatsız edici duyguları ve düşünce kalıplarını içerdiğinden, çevresel olmalı veya belki de yanlış yaptığınız bir şey, değil mi? Pekala, giderek daha fazla araştırma, psikolojik bozuklukları ve akıl sağlığı sorunlarını genetik ve aile geçmişinize bağlamaktadır. Fakat zihinsel sağlığınız genetik kodunuza ne kadar bağlıdır ve eğer aile geçmişinizde varsa depresyonu durdurabilmek mümkün mü?
DEPRESYON GENETİK Mİ?
Depresyon genetik midir? Kısa cevap "evet" tir. Ancak, bunun cevabı evet ya da hayır kadar basit değil. Karmaşık insan vücudunu içeren hemen her şeyde olduğu gibi, depresyonu da etkileyen birçok faktör vardır.
Birincisi, tek bir "depresyon geni" yoktur. 2019 itibarıyla bu alandaki yoğun araştırmalar sonucunda depresyonla ilgili 80'den fazla gen tespit edildi ve muhtemelen daha da ortaya çıkacak çok daha fazlası var. Tüm genler DNA'da bulunur. Genler, bir bireyin birçok fiziksel özelliğini ve hatta kişilik özelliklerini belirler. Ancak, insanlar biyolojik olarak iki faktör tarafından şekillendirilir: 'Doğa" ve 'Yetiştirme'.
Doğa genetiktir ve yetiştirme insanları şekillendiren çevresel etkilerin birleşimidir. Göz rengi gibi bazı şeyler sadece doğa (genetik) tarafından belirlenir. Kişinin hangi liseye gideceği gibi bazı şeyler ise sadece yetiştirme ile belirlenir. Çoğu özellik, bir bireyin yaşamının bir noktasında depresyon geliştirip geliştirmeyeceği gibi ikisinin bir kombinasyonundan kaynaklanır.
İnsanlar genellikle aynı genin birden fazla kopyasına sahiptir. Bir bireyin kaç tane depresyonla ilişkili gene sahip olduğu, bu genlerin kaç "kötü" kopyasının mevcut olduğu ve bireyin kaç tane "iyi" kopyasına sahip olduğu gibi karmaşık durum, hepsi bir araya gelerek depresyon için genetik bir risk oluşturur.
Genetik tek başına bir bireyin bir gün depresyona girip girmeyeceğini belirlemez. Aksine, genetik sadece bireyin depresyon geliştirme olasılığını oluşturur. Böylece, sonunda, bireyin çevresi (yaşam deneyimleri, etkileri ve durumu) büyük ölçüde devreye girer. Klinik depresyon için sadece bir genetik bileşen kesinlikle yoktur. Depresyonun kalıtımını gerçekten anlamak için resmin tamamına daha yakından bakmalıyız.
GENETİĞE GÖRE OLASILIK BELİRLEMEK İMKANSIZ
Çok fazla depresyon geni ve bu genlerin çok sayıda olası kombinasyonu olduğu için, o kişinin aile geçmişine bakılmaksızın, belirli bir kişinin genetik olarak depresyon geliştirme olasılığını belirlemenin şu anda hiçbir yolu yoktur.
Depresyonu olan çok sayıda insan üzerinde yapılan kapsamlı araştırmalara dayanarak, depresyonun genetik yönünün kadınlar için yaklaşık yüzde 42 ve erkekler için yüzde 29 olduğu öne sürülmektedir. Bu, depresyon genlerinin çoğunun dişi cinsiyet genlerinde bulunduğunu ve kadınların depresyonu kalıtım yoluyla alma riskinin daha yüksek olduğunu göstermektedir.
Genel nüfus için, örneğin ABD'de yaşam boyu depresyon gelişme riski yüzde 16.9'dur. Depresyonu olan bir kardeşe sahip olmak, bu riski yaklaşık 1,5 kat yükseltirken, depresyonu olan tek yumurta ikizine sahip olmak, riski yaklaşık 2,8 kat artırır.
Bu rakamlar, ailede depresyon geçmişine sahip olmanın, bir bireyin depresyon geliştireceğinin garantisi olmaktan uzak olduğunu göstermektedir. Ancak riskin, depresyonu olan aile üyeleri için genel nüfusa göre daha yüksek olduğu görülüyor. Bu nedenle, ailesinde depresyon öyküsü olan kişilerin bazı önlemler alması akıllıca olabilir.
DEPRESYON GENİ
Depresyonla ilgili genlerin çoğu, özellikle beyin kimyasallarının (nörotransmiterler) ve ruh halini etkileyen çeşitli hormonların üretimi ve metabolizması gibi çeşitli beyin işlevlerini etkiler. Nörotransmiterler, beyin hücrelerimizin bağlantılar oluşturmak ve bilgi aktarmak için kullandığı kimyasallardır.
Çok fazla "depresyon geni" tanımlanmış olduğu için muhtemelen daha fazlasıyla, sorunun ne kadar karmaşık olduğunu görebiliriz. Bazı hastalıklar tek bir kusurlu genden kaynaklanır ancak depresyon bu durumdan çok uzaktır ve tek bir "depresyon geni" yoktur.
Depresyonu olan kişilerin yaklaşık üçte biri tedaviye dirençlidir, bu da daha kötü bir hastalık seyrine ve daha kötü sonuçlara neden olur. Son araştırmalar, bazı insanların depresyon tedavisine dirençli olmasına neden olan genetik faktörler olabileceğini düşündürmektedir.
Bazı genler, özellikle şiddetli depresyon ve yüksek ortaya çıkma riski ile ilişkilidir. Örneğin, İngiltere'de yapılan bir çalışmada şiddetli tekrarlayan depresyonla bağlantılı olan kromozom 3'te (3p25-26 olarak adlandırılır) bir gen tanımlanmıştır.
Daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır, ancak bu genin gerçekten "depresyon geni" olduğu ortaya çıkarsa, depresyonu tedavi etmek veya iyileştirmek için yepyeni bir olasılıklar dünyası açacaktır. Aynı çalışma, depresyonu olan kişilerin yüzde 40'ının bir tür genetik faktöre işaret edebileceğini gösteriyor. Ve bu oran, yalnızca teşhis edilebilir büyük depresyonu olan ikizlerden elde edilen verilere bakıldığında yüzde 70'e fırlıyor.
19 çalışmanın bir başka incelemesi, farklı bir genetik varyant (5-HHTLPR) ve majör depresif bozukluk arasında bir bağlantı buldu. Araştırmacılar, bu genin majör depresif bozukluk teşhisi konmuş insanlarda daha sık ortaya çıktığını buldular.
5-HHTLPR serotoninin (sizi iyi hissettiren bir nörotransmiter) beyninizde ne kadar iyi dolaştığını etkiler.
Peki ya doğa ve yetiştirme ne olacak?
Burası suların bulanıklaştığı yer. Çünkü evet, üzüntü geni var ve belgelenmiş pek çok kalıtsal depresyon vakası var. Ancak bu çalışmalardaki birçok insan aynı ortamda büyüdü. Dolayısıyla, genetik bir bağlantı olsa da, genç neslin depresyonu genetik olarak miras almak yerine ebeveynlerin ve diğer akrabaların zor deneyimler ve stresle nasıl başa çıktıklarını görerek "öğrenmediğini" kanıtlamanın bir yolu yoktur.
Cinsiyet bir rol oynar mı?
Rakamlara göre evet. 2006 yılına ait bazı araştırmalar, kadınların bir tür kalıtsal depresyon geliştirme olasılığının önemli ölçüde daha yüksek olduğunu göstermektedir. Ancak bu boşluk her yıl daha da kapanıyor. Erkeklerde depresyonun, erkeklik etrafındaki damgalanma ve duyguları gösterme nedeniyle önemli ölçüde eksik bildirildiğine inanılıyor.
Genler serotonin seviyelerini etkiler mi?
Serotonin, kelimenin tam anlamıyla sizi iyi hissettirir. Mutlu hissettiğinizde vücudunuzun etrafında dolaşan nörokimyasaldır. Düşük serotonin seviyeleri, depresyonun önemli bir işaretidir ve olası nedenidir.
Hem genetik hem de çevre, serotonin seviyelerini etkileyebilir. Çevresel bağlantı oldukça açıktır: İyi şeyler olduğunda mutlu hissedersiniz. Bunun nedeni serotonin salgılanmasıdır. Kötü şeyler = daha az serotonin demektir.
Serotonin eksikliği sendromu henüz bilim adamları tarafından tam olarak açıklanamamıştır. Kötüye kullanım ve travma nedeniyle çocuklukta uzun süreli düşük serotonin seviyelerinden kaynaklanabileceğine inanılmaktadır. Yani beyin yeterince serotonin reseptörü geliştirmez.
Kötüye kullanmın ve travma haricindeki diğer durumlarda, suçlunun genetik olabileceği görülüyor. Bilim adamlarının henüz anlamadıkları nedenlerden dolayı, bazı insanlar serotoninle başa çıkmada çok iyi olmayan beyinlerle doğmuş olabilirler. Kalıtsal beyin sorunları, serotonini bozabilecek tek şey değildir. Serotonin, gastrointestinal sisteminizde üretilir ve bazı genetik ve kalıtsal sindirim durumları, onu üretme yeteneğinizi etkileyebilir.
ÇEVRESEL VE DİĞER FAKTÖRLER
Şimdilik bilimin söylediği kadarıyla genetik, yalnızca bir bireyin yatkınlığını veya depresyon geliştirme olasılığını belirler. Gerisi bireyin çevresi tarafından belirlenir.
Depresyonla yaşayan insanlar kadar çok sayıda depresyon tetikleyicisi vardır. Yani depresyonunuzu tetikleyen şey size özgü olacaktır. Ancak depresyonu olan insanlar arasında, potansiyel tetikleyicileri tanımlamayı biraz daha kolaylaştıran bazı tutarlı modeller vardır. Travma, depresyona katkıda bulunan ortak bir faktördür. Travma, çocukluk olaylarından veya yetişkinlik dönemindeki deneyimlerden gelebilir.Boşanma, sevdiklerini kaybetme, ciddi hastalık veya yaralanma gibi zor yaşam olayları gibi depresyona yol açan yaygın bir travma biçimidir. Travmatik olayların hatırlatıcıları, depresif dönemler için tetikleyici olabilir.
Doğum aynı zamanda bir depresyon tetikleyicisi olabilir. Araştırmalara göre, 5 kadından 1'i doğumdan sonra depresyon yaşayabilir. Bu, doğum sonrası depresyon olarak bilinir. Ve bu kadınlara da özgü değildir; erkeklerin yüzde 8 ila 10'u ebeveyn olduktan sonra da depresyon yaşayabilir.
Pek çok başka tetikleyici vardır. Diyabet ve kanser gibi hastalıklar ve madde kullanımı gibi durumlar depresyona yol açabilir.
Çocukluk travması: İhmal, fiziksel istismar, cinsel istismar veya duygusal istismar, okulda sürekli zorbalık, genel kötü muamele veya kötü ebeveynlik gibi birçok durum çocukluk travmalarına yol açabilir.
Yaşam stresleri: Bunlar depresyonu tetikleyen unsurlardır. Finansal stres, yaşam geçişleri, sevilen bir insanın veya bir evcil hayvanın kaybedilmesi gibi şeyleri içerirler.
Genel sağlık: Beslenme durumu (özellikle beyin 25 yaşına kadar gelişirken), bireyin dayanıklılığı ve olumsuz koşullara karşı savunmasızlığı genel sağlına bağlı olarak değişiklik gösterir.
Hastalık: Bazı hastalıklar depresyonla güçlü bir şekilde ilişkilidir ve bazı ilaçların da depresyonu tetiklediği bilinmektedir.
Ek olarak, Dünya Sağlık Örgütü, depresyon dahil olmak üzere ruh sağlığı bozuklukları ile ilişkili bir dizi sosyal ve ekonomik faktör tanımlamıştır. Bunlar arasında sağlık hizmetlerine erişim, konut, sosyal izolasyon, yaşam ortamı (mahalle), gelir seviyesi, eğitim seviyesi, beslenme durumu ve iş bulunmaktadır.
Sonuç olarak bir bireyin yaşamın bir noktasında depresyon geliştirip geliştirmeyeceği, o kişinin depresyona genetik yatkınlığı ile bu çevresel faktörlerin varlığı veya yokluğu arasındaki etkileşimlere bağlıdır. Yani, genetiğin ruh sağlığınız üzerinde önemli bir etkisi olsa da, genetik kaderinizin depresyonla mücadele edeceğiniz anlamına gelmez.
DEPRESYON TEDAVİ EDİLEBİLİR Mİ?
Depresyonu tedavi etmek hem reçeteli ilaçları hem de önemli yaşam tarzı değişikliklerini gerektirebilir ve depresyon genellikle tedavi edilebilir. Mevcut ilaçlar çoğu insan için çok etkilidir ve bilişsel-davranışçı terapi gibi psikolojik terapi de özellikle çok etkilidir. Depresyondaki insanların yaklaşık üçte biri tedaviye dirençli depresyona sahip olur ve özel bakım gerektirirler.
Depresyon tedavi edilebilir olsa da, bazen geri gelir. Depresyonu sadece ilaçlarla değil, aynı zamanda uygun danışmanlık ile tedavi ederek, nüks riski azaltılabilir. Kapsamlı tedavinin en iyi sonuç vermesinin nedenlerinden biri budur.
Teşhis edilmemiş veya tedavi edilmemiş depresyonu olan kişiler, depresyon ve madde bağımlılığının birlikte ortaya çıkması açısından yüksek risk altındadır. Bunun nedeni, bağımlılık yapan maddeleri depresif semptomlarını “kendi kendilerine tedavi etmek” için kullanabilmeleridir. Bu, depresyonun madde kullanımını kötüleştirdiği ve madde kullanımının depresyonu kötüleştirdiği bir kısır döngü başlatır.