John Napier
Logaritmanın mucidi John Napier, 1550 yılında bugün İskoçya'da doğdu.
John Napier 1550 yılında, Edinburgh civarındaki Merchiston Kalesinde, İskoçya’da doğdu. 4 Nisan 1617’de Merchiston Kalesi’nde yaşamını yitirdi. Aynı zamanda Neper olarak da bilinen, hesaplamalarda yardımcı olması adına logaritma kavramını matematiksel bir araç olarak üretmiş İskoç matematikçi ve teoloji yazarıdır.
Gençlik Yılları
Napier, 13 yaşında St. Andrews Üniversitesine girdi ama uzun süre devam etmedi ve herhangi bir diploma almadan okuldan ayrıldı.
Napier’ın gençliğine dair çok az şey bilinmekle birlikte o zamanların diğer İskoç toprak sahiplerinin oğullarının yaptığı gibi yurt dışına seyahate çıktığı düşünülüyor.
1571’de seyahatlerinden eve son dönüşünü yaptı ve hayatının geri kalanını Merchiston ve Gartness’da geçirdi. Dönüşünden bir sonraki yıl evlendi. Eşi 1579’da öldükten birkaç yıl sonra tekrar evlendi.
Teoloji ve İcatlar
Napier’ın hayatı çekilmez dini ayrımların ortasında geçti. Tutkulu ve uzlaşılmaz bir Protestandı ve Roma Kilisesi’yle olan ilişkisinde asla taviz aramadı ve vermedi. İskoçya kralı VI.James’in Elizabeth’ten İngiliz tahtını devralmayı umduğu biliniyordu ve bu amaca ulaşmak adına İspanya’da Katolik olan II.Philip’in yardımına başvurduğundan şüpheleniliyordu.
Yaklaşan tehlikenin paniğine kapılan ve Napier ile yakından ilişkili olan İskoç Kilisesi, Roma Katolikleri ile etkili bir biçimde ilgilenmesi için VI.James’i ikna etmeye çalıştı ve Napier üç kez komite üyeliğine atandı. Napier’ın görevi, Kilise’nin refahı ile ilgili olarak Kral’a temsilcilik yapmak, “Adaletin, Tanrı’nın Kilisesi’nin düşmanlarına karşı sağlanması” için çağrıda bulunmaktı.
Ocak 1594’te Napier, Kral’a Plaine Discovery of the Whole Revelation of Saint John adlı eserinden bahseden bir mektup yolladı. Eser, her ne kadar akademik bir dille yazılmış olsa da dönem olaylarını etkilemek üzerine planlanmıştı. Mektupta şöyle yazıyordu:
“Majesteleri’nin önce kendi evi, ailesi ve maiyetinden başlayarak, ülkesindeki şerleri iyileştirme çalışması sürsün ki, bu vahiylerde de önceden bildirildiği gibi sayıları son günlerde çokça artan Ateistler, Katolikler ve Tarafsızlar şüphelerinden arınsın.”
Bu mektup, İskoç Kilise tarihini çarpıcı bir biçimde etkilemişti.
Bu çalışmasının yayılmasının ardından, Napier gizli savaş aletlerinin keşfiyle meşgul oldu.
Londra’da, Lambeth Sarayı’nda bulunan el yazması koleksiyonundaki imzasını taşıyan bir belgede ülkesini korumak adına ”Tanrı’nın lütfuyla tasarlanmış ve uzman zanaatkarlarla çalışılmış” çeşitli buluşların olduğu bir belge bulunmaktadır. Bu buluşların içerisinde iki çeşit yakıcı ayna, bir parça top ve atışların küçük deliklerden yapılabileceği metal bir savaş arabası da bulunmaktadır.
Matematiğe katkıları
Napier, boş vakitlerinin çoğunu matematik çalışmalarına adadı. Özellikle hesaplamayı kolaylaştırmak için metotlar buldu ve bunlar arasından adıyla ilişkilendirileni, içlerinde en önemlisi olan logaritmadır. Logaritma üzerinde çalışmaları büyük ihtimalle 1594 gibi erken bir tarihte başladı; kökler, çarpımlar ve bölümlerin bir sabit sayının kuvvetlerinin gösterildiği bir tablodan kolaylıkla belirlenebildiği hesaplama sistemini kademe kademe detaylandırdı.
Bu güçlü matematiksel buluşa yaptığı katkılar 1614’te yayımlanan Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio (Logaritmaların Muhteşem Kurallarının Tanımı) ve ölümünden iki yıl sonra yayımlanan Mirifici Logarithmorum Canonis Constructio (Logaritmaların Muhteşem Kurallarının Yapısı) isimli tez yazılarında bulunmaktadır. İlk yayımlanan yazısında, buluşuna yol açan adımları açıklamıştır.
Logaritma en başta hesaplamayı ve özellikle örneğin astronomide ihtiyaç duyulan çarpmaları kolaylaştırmak için geliştirildi. Napier, bu hesaplamanın temelinin aritmetik bir dizi ile geometrik bir dizinin arasındaki ilişkiye dayandığını, her sayının kendinden önceki sayının 1’den büyük veya küçük sabit bir sayıyla çarpılmasıyla elde edildiğini keşfetti. (Örneğin; 1’den büyük: 2, 4, 8, 16… 1’den küçük: 8, 4, 2, 1, ½…)
Descriptio‘da, logaritmaların doğasını hesaba katmanın yanı sıra Napier, bu logaritmaların nasıl kullanılabileceğini açıklamakla sınırlı kaldı. Yapılış yöntemlerini daha sonraki çalışmasında açıklamayı hedefledi. Bahsettiği çalışma, içinde sayıların kesirli kısımlarını tam sayı kısımlarından ayırmak için ondalık noktası sık sık kullanıldığı için dikkat çeken Constructio çalışmasıdır. Ondalık Sayılar, 1586’da Felemenk matematikçi Simon Stevin tarafından bulunmuştu fakat onun notasyonları oldukça kullanışsızdı. Ayırıcı olarak “nokta” kullanımı Constructio’da ise sıkça görülür. İsveçli matematikçi Joost Bürgi, 1603 ve 1611 yıllarında bağımsız olarak keşfettiği logaritma sistemini 1620’de yayımladı. Ama Napier, logaritma üzerinde daha öncesinden çalışmıştı ve yayım tarihinin 1614 olmasından dolayı önceliğe sahipti.
Napier’ın logaritmayı keşfi diğer matematiksel çalışmalarının üzerine gölge düşürse de, matematiğe başka katkıları da vardır. 1617’de Rabdologiae, seu Numerationis per Virgulas Libri Duo (Çubuklar Üzerinde İnceleme ya da Çubukların Anlamlarının Numaralandırıldığı İki Kitap, 1667) adlı çalışmasını yayınladı. Bu çalışmasında, Napier’ın kemikleri* olarak bilinen ve Slide kuralının (sürgülü cetvel) öncüsü olan, küçük çubuklarla çarpma ve bölme üzerine ustaca yöntemler anlatır. Bunun yanında, trigonometrik ilişkileri ifade etmek için kullanılan denklem sayısını 10’dan 2 genel ifadeye indirerek küresel trigonometriye de önemli katkılar sağlamıştır. Ayrıca bazı trigonometrik ilişkileri de -Napier’ın karşılaştırmaları- bulduğuna inanılır fakat İngiliz matematikçi Henry Briggs’in de bu çalışmalarda payı olduğu düşünülüyor.
Çevirmenin Notu:
*Napier’iın kemikleri, John Napier tarafından oluşturulan bir abaküstür. Pratik olarak çarpma, bölme ve karekök alma işlemleri için kullanılabilir. Napier, bu eserini Rabdology adıyla 1617 sonunda, İskoçya Edinburgh’da yayınlamıştır. (Vikipedi)
Yazar: Joseph Frederick Scott
Çevirmen: Zeynep Efe