Ağasi Garegin Kankanyan, 1904, Van Doğumlu
28 (28).
AĞASĠ GAREGĠN KANKANYAN'IN ANLATTIKLARI
(1904, VAN DOĞUMLU)
Ben güzel Vaspurakan'ın eĢsiz güzellikteki Van ġehri'nde doğdum. Babam oyma ustasızanaatkârdı. Yeteneğiyle ün salmıĢtı. SipariĢ veren kiĢiyi karĢısına oturtup gümüĢ kutu
üzerine onun resmini yapabilirdi. Annem, Van Sandukhtyan-Maryamyan Ortaokulu'nda
öğretmendi. Van'ın ilk bayan öğretmenlerindendi. Onun öğrencileri arasında Silva
Kaputikyan'ın annesi Jajan Liya ve baĢkaları da bulunuyordu.
Biz Van'da namusumuzla ve yaratıcı bir Ģekilde çalıĢarak huzur içinde yaĢıyorduk. Yalnız
Türkler tarafından katledilme tehlikesi tepemizde bir Demokles Kılıcı gibi asılı duruyordu.O
tür katliamlar düzenli aralıklarla Batı Ermenistan'ın farklı yerlerinde tekrarlanıyordu.
Dedemin ve dayımın kurban gittiği o tip katliamların 1894-96 yılları* arasında yapıldığı
bilinir. Onlar Van'ın Aziz Hakob Kilisesi'nin bulunduğu mahallede yaĢarlarmıĢ; mahallenin
bir tarafında Ermeniler, diğer tarafında ise Türkler yaĢarmıĢ. Katliam baĢladığında o
mahallenin erkekleri Aziz Hakob Kilisesi'ne sığınmıĢlar. Yabancı sekiz konsolosun aracılık
yapacağı ve katliamın sona ereceği umuduyla kapıyı sımsıkı kapatmıĢlar. Ama Türkler
kiliseyi ateĢe vermeyi denemiĢler. Kiliseye sığınan Ermeniler kapıyı açıp hızla kaçmayı
kararlaĢtırmıĢlar. Kiliseden kaçanlar arasında benim 43 yaĢındaki dedem Khaçatur ĠĢkhanyan
ile 17 yaĢındaki dayım da varmıĢ.
Büyükannem dayımın kaçmasına izin vermemiĢ. KomĢuları Türk Mahmut Ağa ona: "Sara
Hatun, oğlunu ver karıĢıklıklar geçene kadar saklayayım" demiĢ. Ama büyükannem ona
güvenmemiĢ. Oğluna kız elbisesi giydirmiĢ. Oğlan koĢarak Ermenilerin çoğunlukta olduğu
mahalleye varmak için koĢmuĢ. Onun açık bir alandan geçmesi gerekiyormuĢ. O alanda,
kendisini tanıyan Türk piçlerine rastlamıĢ; onu öldürmüĢler. Büyükannem arkasından
yetiĢmiĢ; yaralı oğlunu kucaklamıĢ. Kan büyükannemin önlüğünden aĢağı akıyormuĢ.
Büyükannem üzüntüden aklını yitirmiĢ; kanlı önlüğü üzerinden çıkarmamaya baĢlamıĢ. Yere
yatmıĢ ki kendisi de ölsün. On iki yaĢındaki kızı, babasını ve erkek kardeĢini kaybettikten
sonra aynı Ģekilde ruhi sarsıntı geçirmiĢ. Dili tutulmuĢ. Dostları bir araya gelip öğüt vermiĢler:
"Sara Hatun, aklını baĢına al; kızın küçük; sana bir Ģey olursa öksüz kalır" demiĢler.
Sara büyükannem yavaĢ yavaĢ kendine gelmiĢ; ama kanlı, kararmıĢ önlüğünü üzerinden
çıkarmıyormuĢ. Yıllar geçmiĢ; 1902'de kızı, yani annem, bir öksüzle, yani babamla evlenmiĢ.
Ertesi yıl tornu Andranik doğmuĢ ve büyükannem mucize eseri olarak iyileĢip kanlı önlüğünü
tandırın içine atmıĢ. 1904'te ikinci tornu dünyaya gelmiĢ. Büyükannem ev iĢleriyle uğraĢmıĢ.
O yıllarda annem okulu bitirmiĢ; yetenekli olduğu için ona Sandukhtyan-Maryamyan
okulunda din ve dil öğretmeni olarak görev vermiĢler. Ġki kız çocuğu doğurmuĢ; aile
büyümüĢ. Bizim iyi bir yaĢamımız vardı; mali durumumuz iyiydi. Annem ve babam iyi para
kazanıyorlardı. Van'da harika bir bağımız vardı; o bağı bugüne kadar özlerim. MenekĢelerin,
lalelerin nerde bittiğini hatırlıyorum. Yeni inĢa ettiğimiz evimizde oturmanın keyfini ise
çıkaramadık...
ĠĢte buydu ailemiz. SavaĢ zamanında, Vaspurakan muharebesinden sonra Rus ordusunun
Van'a doğru ilerlediği ve Türkler Van'ı iĢgal etmek istedikleri için Rusların Van'ı tekrar
alacağı haberi yayıldı
Rus ordusu savaĢmak istemiyordu; Ermenilerin ise gücü yoktu. Van'ı terk edip Rus toprağı
olan Iğdır'a gitmek gerekiyordu. Paniğe kapılmıĢ halk göç hazırlığı yaptı. Göç, yüzyıllar boyu
kendi öz Ģehrinde yaĢamıĢ bir millet için korkunç bir olaydır. Ailemiz de hazırlık yaptı.
Annemin önderliğinde on günlük yayan yolculuğa dayanabilmek için neleri yanımıza
alacağımıza karar verdik.
Kendi evimizi 13 Temmuz 1915 günü saat 11'de terk ettik. Evden çıkmadan evvel annem aile
fertlerini topladı; ağlayarak herkesi öptü ve : "zor ve bilinemeyen bir yola gidiyoruz; bize ne
olacak, belli değil. Sizin için asıl sorun kargaĢada babanızı, annenizi kaybetmemeniz" dedi.
Evden çıktık. Kapıyı kapatmadık; sanki taĢlaĢmıĢ, hissiz olmuĢtuk. Ana cadde Khaçpoğan'a
doğru hareket ettik. Evlerden sürekli yeni aileler çıkıp birleĢiyorlardı. Kortej büyüyor ve
ilerliyordu. Iğdır'a varana kadar yağmurun, güneĢin altında, çamurların içinde, yarı aç ve
susuz on günlük yol katettik. Yolda Kürtler sık sık üzerimize saldırıyor, insanları katlediyor
ve soyuyorlardı. Bu olaylar özellikle yığılmaların olduğu Bandimahu Köprüsü yakınında
cereyan etti. Türklerin eline geçmemek için nice anneler çocuklarını kucaklayarak o köprüden
suya atladı. Yolda öldürülenleri ve ölenleri yol kenarında bırakıyorlardı; çoğu zaman üstlerini
toprakla örtmüyorlardı. Ben gömülmemiĢ ceset görmekten o kadar etkilendim ki, yüreğime
bir hüzün çöktü ve bu durum bugüne kadar da sürüyor. Doya doya sevinemiyorum.
Mahallemizin en sağlıklı çocuğu olmama, karın üstünde yalınayak koĢup hastalanmama
rağmen, göçten sonra o kırmızı yanaklı sağlıklı çocuğun rengi attı, soldu, üzüldü ve konuĢmaz
oldu. Annem babamı beni doktora götürmeye zorladı. Biz artık Yerevan'daydık. Babam
doktora vermek üzere iki ayda iki altın biriktirdi ve beni, faytonla ve bir elinde bastonla
dolaĢan doktor Aram Ter Grigoryan'a götürdü. Doktor beni muayene etti ve dedi ki: "Oğlanın
hiçbir hastalığı yok."
- Peki niye hiç konuĢmuyor; çok zayıfladı; rengi soldu.
- Nerelisiniz?
- Vanlı muhaciriz.
- Oğlan göç yolunda gördüğü onca üzücü olay nedeniyle melankolik olmuĢ. Bu göçün bir
sonucu. Üzücü olaylar onun üzerinde etki yapmıĢ. Zamanla geçer.
Bu psikolojik bir sorundu.
Dolayısıyla biz göç yolumuza devam ettik. AkĢam Lezk (Aralezk) Köyü'ne vardık. Nerde
dursak, baĢımızı yere koyup uyuyorduk. Babam, annem ninem sırayla baĢımızda nöbet
tutuyorlardı.
Sabah Ararat'a doğru yolumuza devam ettik. Yolda sık sık Kürtler saldırıyor, öldürüyor ve
elimizdekileri gasp ediyorlardı. Mesela okul arkadaĢım Semerciyan'ın ebeveynini yolda
boğazladılar ve o küçük çocuk öksüz kaldı.
Bayazıt yakınlarından geçtik. Annem vakit bulup bize: "Bu Raffi'nin** tasvir ettiği Bayazıt
Ģehridir" dedi. ġehirde tek bir ağaç bile yoktu; evlerin kapı ve pencerelerini yerlerinden
çıkarıp yakacak olarak kullanmak üzere götürmüĢlerdi. Ararat'ın öbür tarafındaki Abağa
Ovası yoluyla, Çıldır dağ geçidinden Ararat Ovası'na geçtik. On birinci gün Iğdır'a vardık ve
bir dostumuzun evinde konakladık; o evin odaları bizden önce gelenler tarafından tutulmuĢtu.
Bize balkonda bir yer tahsis ettiler. Bana üzerinde uyuyacağım bir oğlak postu verdiler. Bu
Ģekilde zayıflamıĢ, hırpalanmıĢ, eziyet çekmiĢ aile Yerevan'a ulaĢmayı denedi. Ama
talihsizliğimizden, Ruslar Markara Köprüsü'nü kapatmıĢ, muhacirlerin içeri girmesine izin
vermiyorlardı. Iğdır civarında ise tifüs ve kolera salgını vardı. Annem : "Bir çare bul da, daha
uzaklara gidelim" diyerek babamın yakasına yapıĢtı. Babam, bir lira ödememiz koĢuluyla bizi
Markara Köprüsü'nden geçirip Yerevan'a ulaĢtırmayı kabul eden bir arabacı buldu. O
bugünün parasıyla 100 dolar eder. Hemen hemen hiçbir eĢyası olmayan ailemiz arabaya bindi.
Köprüye varmadan evvel arabacı atları kamçıladı ve "Khabarda!" diye bağırdı. Rus nöbetçiler
ürkmüĢ atları görüp dehĢete kapıldılar ve kaçtılar. Biz arabanın içinde gözükmüyorduk.
Arabanın içinde kimse yokmuĢ gibi üstümüzü bir bezle kaplamıĢtı. Arabacı bizi götürüp eski
Zangu Köprüsü'nün üzerinden geçirdi; Apteçkaya Ulitsa'ya kadar getirdi. Bugünkü Devlet
Bankası'nın bulunduğu yerde muhacir kampları vardı. Ve biz Haziran sonunda arabadan inip
güneĢin altında toprağın üstüne oturduk; hiçbir Ģeyimiz yoktu.
Ailemiz 8 kiĢiden oluĢuyordu; bize oda vermediler. Babam Türk mahallesinde küçük bir oda
tuttu; oda kirası olarak da bir lira verdi. Cebinde sadece bir lira kalmıĢtı. Çeltik sapları
üstünde yatıyorduk. Annem 98 yıl yaĢadı. Büyükannem dizanteriye yakalanıp öldü. Ailemiz
mücadele etmeye baĢladı. Hayat zordu. Yerevan'da ise salgın vardı. Arabalar gelip korna
çalıyor ve cesetleri toplayıp götürüyor, Ģimdiki Komitas Parkı'ndaki bir kuyuya atıyorlardı.
Orda bir Ermeni kilisesi de vardı. Sardar Kalesi vardı. O bahçelerin hepsi Ġranlılara aitti.
ġimdi Yerevan'da Ġranlıların mescidini yeniden inĢa ediyorlar.
On yaĢında çalıĢmaya baĢladım. Babam iĢçi pazarında emek gücünü satıyordu. Ben de su,
tütün satıyordum. AkĢam muhacirlerin gittiği bir okula koĢuyordum. Öğrenimimi yarıda
bırakmadım. Yerevan Devlet Üniversitesi'ni bitirdim. Almanya'da öğrenim görmüĢ
hocalardan ders aldım. Ben de üniversitede hoca, kimya profesörü oldum.
Pedagoji Enstitüsü'nde psikoloji hocası olan Gayane Hovsepyan'la evlendim. On üç kitap
yazdım; bunlardan altısı yayımlanmıĢtır. Benim yazdığım analitik kimya kitabı bugüne kadar
öğrenciler tarafından kullanılır.
* Sultan Abdülhamit'in 1894-1896'da düzenlediği Ermeni katliamları.
** Raffi (Hakob Melik-Hakobyan) (1835, Salmast - 1888, Tiflis) : Yazar, hatip ve toplum adamı.