Emeviler, Cengiz Han’ın Moğolları, İngilizler, Sovyetler ve şimdi de Amerikalılar. Orta Asya ülkesine hakim olmaya gelince herkes aynı şeyi unuttu.
Afgan güçleri bir Sovyet askerine saldırıyor.
Afganistan’dan çekilmesinin görüntüleri Amerika Birleşik Devletleri’ni gülünç hale getirdi, ancak bir şekilde bir buçuk asır geçmişe gidip onları İngiliz General William Elphinstone’a gösterebilseydik, muhtemelen Amerikalıların oldukça şanslı olduğunu söyleyebilirdi. Biden, Kabil’i hırpalanmış bir gururla terk etti, ancak Elphinstone 1842’de Afgan başkentinden 20.000 asker ve arkadaşıyla kaçmıştı ama Elphinstone, Celalabad şehrinde esir alındı ve dizanteriden öldü.
Afganistan’ı işgal etmek hiç kolay değil ama asıl zor olan daha sonra geliyor. 19. yüzyılın güçlü İngiliz İmparatorluğu tarafından öğrenilen ve 20. yüzyılda Sovyetlere ve 21. yüzyılda Amerikalılara hizmet edecek bir ders… Ancak, hala çok daha geri bir tarihe gidebiliriz. Bugün inanılmaz görünüyor, ancak 1300 yıl önce Araplar Müslümanlığı Afganistan’a getirdiğinde, Kabil’i alıp kabilelere İslam’ı kabul ettirmek iki yüzyıl sürdü. Karşılaştırma için söyleyebiliriz ki tüm İber Yarımadası’nı fethetmek 15 yıl sürmüştü.
698’de Kandahar bölgesini ele geçirmeye yönelik ilk girişiminde Şam Emevi Halifeliği sözde “Yıkım Ordusu”nu Afganistan’a gönderdi. 20.000 askerinden sadece 5.000’i geri dönmüştü, yenilmişti. Komutanı da büyük miktarda altın ödemek ve geri dönmeme yeminini yerine getireceğinin garantisi olarak üç çocuğunu düşmana bırakmak zorunda kalarak ülkeyi terk etmişti.
Tarihçi Hugh Kennedy’ye göre Afganların taktiği, daha sonra Taliban tarafından kullanılandan çok farklı değildi: “Geri çekildiler, onları dağlara taşıyarak, korkunç sıcaklıkta yiyecek kaynaklarını yok ettiler.”
Tarihin en korkulan komutanlardan biri olan Moğol İmparatoru Cengiz Han’ın ordusu bile Afganistan’a hakim olmanın zorluklarına tanıklık etmişti. 1221’de Bamiyan’ı kuşatırken bir ok torununu öldürdü. İntikam için tüm nüfusu yok etmeye çalıştı, ancak Babür Şah’ın torunları, bu girişimde ölmeden ülkede kalmanın bir formülünü nasıl bulacaklarını biliyorlardı. Bugün bile makul görünen bir şey: yerel kabilelerle işbirliği yapıp, onlara büyük ölçüde özerklik verip ve ara sıra rüşvet verip ayrıca güçleri şehirlerde ve büyük iletişim yollarında yoğunlaştırdılar. Yüzyıllar sonra, İngilizler aynı yolu seçecekti, ancak ancak birçok talihsizlik başlarına geldikten sonra…
Felaket ve Öğrenme
“İyi oynamak için gerekli araçlara ve iradeye sahipsek, iyi bir oyun oynarız.” Bu söze inananlardan biri olan Sir William MacNaghten’di. Bu aristokratın, Hindistan valisini kendi planlarına ikna ederken bilmediği şey, tam da bu “hareket” nedeniyle, birkaç yıl sonra Kabil’de suikasta uğrayacağı ve parçalara ayrılacağıydı. Ve Afganistan’daki Britanya İmparatorluğu’nun tarihi, İngiliz üstünlüğüne olan sarsılmaz inançlarının bedelini çok ağır ödeyen İngiliz beyefendileriyle doludur.
Aşırı büyümüş oldukları için de suçlanamazlar. 1839’da Britanya İmparatorluğu tartışmasız en büyük dünya gücüydü ve beş kıtaya yayılan devasa bir sömürge ağına hükmetmekteydi. Taçtaki mücevher Hindistan’dı ve Londra’da Çarlık Rusya’sının onu ele geçirmeye çalışması ihtimalinden rahatsız olmuşlardı. MacNaghten’in Afganistan Emiri’ni İngiliz çıkarlarına daha yakın başka bir liderle değiştirmekten oluşan “hareketini” tasarlamasının nedeni budur. Bunu gerçekleştirmek için 20.000 kişilik bir ordu ülkeyi Hindistan’dan işgal etmişti.
Kabil’e varışlarından iki yıldan biraz fazla bir süre sonra, İngilizler durumlarının savunulamaz olduğunu fark etti. Ne yazık ki, MacNaghten’in ölümünden sonra Afganistan’daki müzakere sanatını henüz yeterince öğrenememişlerdi.
General William Elphinstone, çeşitli yerel liderlerle, barut malzemelerini ve toplarının çoğunu orada bırakması karşılığında birlikleri ve arkadaşlarıyla Kabil’den ayrılmasına izin verileceği konusunda bir anlaşmaya varmıştı. Elphinstone, tam bir sağduyu eksikliği içinde, Hindukuş sıradağlarının sert kışının ortasında, 6 Ocak 1842’de şehri terk etti.
Aldatıldığı ilk dakikadan belliydi. Afganların sefere eşlik etmek ve yolculuk için yakıt ve yiyecek sağlamak için verdikleri sözler tutulmamıştı. İngilizlerin Kabil’in eteklerinde, soğuğa ve zaten çok muhtemel bir pusuya daha iyi dayanabilecekleri bir kaleye sığınmak için hala zamanları vardı, ancak subaylarının görüşüne karşı, Elphinstone planlandığı gibi Celalabad’a gitme emri vermişti. Afgan kabileleri, Gandamak dağ geçidine son darbeyi indirmek için onu tüm yol boyunca taciz etti.
Çoğu İngiliz süvarisi (yerel güçlerden) olan 4.500 asker ve 12.000 siville Kabil’den ayrılmıştı. Hemen hemen hepsi öldürülmüştür, ancak birkaçı esir alınmıştı ve diğerleri başkentteki köle pazarında satıldılar. Elphinstone ordusundan ayrıldı ve kendi adamlarını kurtarmak için kendisini rehin olarak teslim etti, ama olmadı.
Celalabad’a sadece bir asker ulaşmıştı. William Brydon.
Silah arkadaşlarından birinin tanımladığı gibi, “Şimdiye kadar general olabilecek en beceriksiz askerdi”, general Elphinstone henüz tutsakken dizanteriden öldü. Bilindiği kadarıyla Celalabad’a sadece bir İngiliz ulaşmış. Efsaneye göre William Brydon yaralı atından indi ve ordunun geri kalanının nerede olduğu ona sorulduğunda, “Ben orduyum” demişti.
Şimdi Amerikalıların başına geldiği gibi, İngilizlerin 19. yüzyıldaki çabaları da boşunaydı. Tahta koydukları emir suikasta uğradı ve İngilizler tahttan indirdikleri, kısa sürede yeniden iktidara gelen ve ölümüne kadar hüküm süren emiri serbest bıraktılar. Sonraki yıllarda İngiliz İmparatorluğu Afganistan’da iki savaşa daha girecek ve bu feci işgalin kazanımlarını başarıyla uygulayacak olsa da, 1842’de Kabil’den acılı bir şekilde çekilmesi, tarihinin en büyük askeri felaketlerinden biri olarak hala hatırlanmaktadır.
Sovyet İmparatorluğu’nun mezarı
Sovyetler, Afganistan’daki İngiliz deneyiminden bir şeyler öğrenmiş olabilir, ancak zaman içinde daha da yakın bir referansa sahiptiler: 1979’da Moskova, Amerika’nın Vietnam’dan feci bir şekilde çekilmesinden sonra hâlâ kahkahalarla gülüyordu. Bununla birlikte, büyük rakiplerinin yabancı bir ülkede özel bir devlet kurmaya çalışırken düştüğünü görmelerine rağmen, SSCB aynısını yapmak için Kızıl Ordu’yu Afganistan’a göndermeye karar verdi.
1979 Noel Günü’nde Kabil, gece havaalanına gelen 25.000 Sovyet askerini görerek uyanmıştı. Fikir, geçen yıl bir darbeyle kurulan ve İslamcı bir halk isyanıyla karşı karşıya kalan komünist rejimi sürdürmekti. Bununla birlikte, Sovyetlerin ülkeye vardıklarında yaptıkları neredeyse ilk şey, başkanı değiştirmek için İngiliz “hareket”iydi. Bir Komünist lideri Moskova’nın beğenisine göre başka bir komünistle değiştirdiler. Bunu geleneksel bir Afgan tarzında yaptılar: Hafızullah Amin, iki selefi gibi sarayında öldürüldü. 20 ayda üç suikast görüldü.
Afganistan’da da gelenek olduğu gibi, başlangıçta işgalciler için işler oldukça iyi gitti. Yakında şehirlerdeki güçlerini pekiştirdiler, ancak onların dışında mücahidlerin isyanı hala çok canlıydı. Sovyetler, Afgan ordusunun savaşta liderliği almasına izin vermeye çalıştı, ancak kısa süre sonra, teoride müttefikleri olan askerlerin, Moskova tarafından ödenen teçhizatla kaçma ve düşmana katılma eğiliminde olduklarını anladılar.
Kızıl Ordu hiçbir çabadan veya vahşetten kaçınmadı: Ülke genelinde 100.000’den fazla asker konuşlandırıldı ve Uluslararası Af Örgütü’ne göre, tutuklulara elektrik şoku vererek veya sigaraları söndürerek yaygın işkenceye maruz kaldı. Afganistan’ın komünist hükümeti ile Sovyet işgalcileri arasında yaklaşık 8.000 kişiyi idam ettikleri ve diğerlerini de ortadan kaldırdıkları tahmin ediliyor. Ayrıca, Mücahid isyancıların orada aldıkları desteği kırmaya çalışmak için birçok kırsal bölgeyi bombaladılar ve yalnızca savaşın ilk üç yılında dört milyondan fazla Afgan’ın başka ülkelere sığınmasına neden oldular.
Silaha sarılan 120.000 mücahit, Sovyet askerlerinin kafalarının kesilmesi de dahil olmak üzere çok sayıda suikast gerçekleştirdi. İlk başta en büyük dezavantajları, işgalcilerin helikopterleri ve uçaklarıyla başa çıkabilecek silah ve havacılık eksikliğiydi, ancak ABD’nin Carter ve Reagan yönetimleri onları iyi donanımlı tutmaya özen gösterdi. Özellikle başarılı olan, yaya olarak ateşlenebilen ve ısı tarafından yönlendirilen, havacılığa karşı son derece etkili bir silah olan stinger füze rampalarıydı. Savaşın sonuna doğru Mücahidlerin günde bir Sovyet aygıtını düşürdüğü tahmin ediliyor.
Savaş ilerlemiyordu ve 1980’lerin sonlarında SSCB ekonomisi Afganistan’da böyle bir macerayı sürdürmek için yeterince sorunla karşı karşıyaydı. 1988’de operasyonu “açık bir yara” olarak tanımlayan reformist lider Mihail Gorbaçov, operasyona son vermeye karar verdi ve askerlerini mümkün olan en onurlu şekilde geri çekmeye başladı. Resmi fotoğraflar propaganda amaçlı olarak, takdir posterlerini ve sokaklarda onlara veda eden kalabalıkları içeriyordu, ancak son Sovyet askeri 10 yıl sonra sınırı geçtiğinde, artık geri dönmeyecek 15.000 kişi geride kalmıştı (hayatını kaybeden Rus askeri sayısı).
Kabil’deki komünist rejim, Sovyet ortaklarının geri çekilmesinden yaklaşık üç yıl boyunca sağ çıkmayı başarmıştı. 1992’de kesin olarak düştü, ancak kısmen Afganistan’ın 10 yıllık saçma işgal faturası nedeniyle 1991’in sonunda dağılan SSCB’nin kendisinden daha uzun süre hayatta kalmıştı
Orta Asya’nın bu küçük bölümünü fethetmenin o kadar da zor olmadığı, ancak sakinlerini boyunduruk altına almanın neredeyse imkansız olduğu bir kez daha kanıtlandı. Birkaç yıl süren iç savaştan sonra, Afgan hükümeti az bilinen bir İslami köktendinci grubun eline bırakılmıştı: Taliban.
Afganistan’da Bir Amerikalı Asi
İşaretler çok ve çok açıktı. ABD, Emevi halifelerini, Cengiz Han’ı, Britanya İmparatorluğu’nu veya Gorbaçov’u hatırlamış olabilir, ancak 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ülke Afganistan’ı işgal etmek için çok büyük bir kedere boğuldu. Tek gördüğü, katliamın gururlu organizatörü Usame Bin Ladin ve onu kendi topraklarında barındıran ve teslim etmeyi reddeden bir hükümet, yani Taliban.
Elbette, hem El Kaide liderleri hem de onların Taliban ortakları, birkaç yıl önce Sovyet işgali sırasında ABD’nin övdüğü, finanse ettiği ve binlerce şekilde desteklediği o kahraman mücahitlerin sadece iyi bir parçasıydı.
Usame Bin Ladin, Suriyeli Mustafa Setmariam Nasar ile birlikte.
Belki de o anın öfkesi nedeniyle ABD, Afganistan hükümetini değiştirdikten sonra ne yapacağını pek düşünmemişti ve kuşkusuz bu yüzden ayrılması 20 yıl sürmüştü ve aynı Taliban’ı iktidarda bıraktı. devirmeye geldiği… Afganistan’ı işgal etmeye meyilli olan bir sonraki imparatorluk her kimse, bu fikrin başkalarına getirdiği talihsizlikleri düşünmeyi bırakabilir, ancak tarih bize imparatorlukların bu konuda oldukça unutkan olduğunu söylüyor. Tıpkı bu hafta, Kabil havaalanındaki kaosta görüldüğü gibi.
Haber Kaynağı: “1500 Anos de Intentos: Todos Los Imperios Tropiezan en Afganistan” adlı ve 21 Ağustos tarihli Carlos Hernandez Echevarria’nın ispanyolca makalesinin türkçeye tercümesidir (Erişim tarihi, 23 Ağustos 2021, http://www.lavanguardia.com ).