Zihinsel Engelli Çocuklarda Tuvalet Eğitimi
Çocuk gelişiminde önemli yer tutan tuvalet becerisi kazandırma, sinirsel ve psikolojik olgunlaşma sonucu genellikle yaşamın ilk beş yılında öğrenilmektedir. Tuvalet becerisinin kazandırılmasından önce bağırsak ve mesane kontrolü için bu olgunlaşmanın gerçekleşmiş olması gerekir. Normal gelişim gösteren çocuklar öncelikle mesane, daha sonra bağırsak kontrolünü ve son olarak da gece kontrolünü kazanırlar
Yeni doğmuş bebeğin bağırsak ve mesane hacmi oldukça küçüktür. Yaşamının ilk beş ayında günde yaklaşık on yedi kez boşaltım gerçekleşir. İlk iki yılda sinir sisteminin olgunlaşmasıyla mesane ve bağırsak doluluğuna karşı çocuğun duyarlılığı artar ve tuvaleti geldiğinde bedensel hareketlerle tepki verir, işaret veya sözlerle tuvaletinin geldiğini belli eder. Üç yaştan itibaren çocuk, tuvaleti geldiğinde hemen yapmamayı, beklemeyi başarır. Dört yaş boyunca pek çok çocuk gece kuru kalmaya başlar. Altı yaş civarı gerekli kaslar birbiriyle uyum içinde çalışmaya başlar. Mesane ve bağırsak hacmi neredeyse bir yetişkininki gibidir. Çocuk, bütünüyle bağımsız olarak tuvaletini yapabilmektedir
Pek çok çocuk, mesane ve bağırsak kontrolünün gelişim basamaklarını sorunsuz geçer ve az bir destekle tuvalet becerilerini kazanır. Ancak engelli çocuk ve ailesi için tuvalet becerisinin öğrenilmesi gerçekten zorlu bir süreç gerektirir. Zihin engelli çocuğun, bağırsak ve mesane kontrolünün oluşması, normal koşullara göre oldukça yavaş ve geçtir. Bu nedenle orta ve ağır derecede zihin engelli çocukların genellikle ergenlik-yetişkinlik çağına kadar tuvalet becerilerini öğrenemedikleri görülebilmektedir Ayrıca pek çok engel türünde duyusal bozukluklar, dikkat, kas kontrolü, algılama-anlama sorunları tuvalet becerilerinin öğretimini aksatan etkenlerdir Zihin özürlü çocuklar, bu etken ve özelliklerinden dolayı özel eğitim yöntemleri olmadan tuvalet becerisini kazanamazlar.
Tuvalet Eğitiminde Kullanılan Yöntem ve Yaklaşımlar
Tuvalet becerisinin kazandırılması için genel olarak davranışsal yaklaşımlar uygulanır. Bunlar, olumlu pekiştirme ve cezayı içeren davranışsal yaklaşımlardır.
Bu davranışsal yaklaşımlarda geçerli olabilen yöntem, gündüz ve gece öğretimi olarak iki bölümdür. Gündüz öğretimi; zihin engelli çocuğa gün içerisinde verilen tuvalet eğitimidir. Burada yani gündüz verilen tuvalet öğretiminde temel olarak kullanılan iki yaklaşım vardır. Bunlar geleneksel tuvalet öğretimi yöntemi ve hızlı tuvalet öğretimi yöntemidir.
Geleneksel tuvalet öğretim yöntemine öğretimsel plan ve kullanılacak pekiştireçlerin (ödüllerin) belirlenmesiyle başlanır. 7-15 gün süre ile çocuğun tuvalet yapma saatlerini belirlemek amacıyla kayıt tutulur. Genellikle çocuk günde 4-5 defa çiş, 1 defa kaka yapıyorsa öğretime başlanır. Öğrenci doğru tepkileri öğrendikten sonra mesane ve bağırsak kontrolünü ve kendi kendine tuvalet yapmayı öğrenir. Geleneksel tuvalet öğretim yöntemi aynı zamanda kuruluk kontrolü, ilgili davranışların öğretimi, kaza yöntemini içerir.
Bağımsız tuvalet yapma becerilerinin kazandırılmasında geleneksel tuvalet öğretim yöntemi ile kullanılan uygulamalardan ilki kuruluk kontrolüdür. Bu yöntem şu basamaklardan oluşur: Basit cümle ve jestler (işaretler) kullanılarak çocuğa kuru olup olmadığı sorulur. Çamaşırın kuru olup olmadığına bakılır. Eğer çamaşır kuruysa çocuğa kuru olduğu bildirilir ve ödül verilir. Eğer çamaşır ıslaksa çocuğa ıslak olduğu bildirilir ve ödülden mahrum edilir.
Diğer bir uygulama olan ilgili davranışların öğretilmesinde ise tuvalete oturma, çamaşırını indirip çekme gibi bağımsız tuvalet yapma ile ilgili beceriler tuvalet yapma ile birlikte öğretilir
Geleneksel tuvalet öğretim yöntemleri uygulamaları arasında bulunan kaza yöntemi, çeşitli nedenlerle çocuğun altına çiş ya da kaka yapmasıyla kaza oluşması durumlarında kullanılmaktadır. Bu uygulamada: Kaza sonrası çocuğun çamaşırı değiştirilir ve çocukla iletişim sınırlı tutularak temizlenir. Ya da kaza farkefildikten hemen sonra, çocuğun çamaşırına bakması ve ıslaklığı hissetmesi sağlanır. Çocuk beş dakika kadar bu durumda bırakılır ve daha sonra temizlenir.
Gündüz öğretim yöntemleri arasında kullanılan hızlı öğretim yaklaşımı ise normal boşaltım örüntüsünü değiştiren sıvı, gıda, fitil, şırınga ya da ilaçların kullanımını gerektiren bir yaklaşımdır. Bunun için normal boşaltım örüntüsünü belirlemek için 3-4 gün kayıt tutulur. Çocuğun tuvalet yapma saatinden 1 saat önce fazla miktarda sıvı verilir. Tuvalete götürülür boşaltım olursa ödül verilir, boşaltım olmazsa ödül verilmez
Tuvalet eğitiminde temel olarak kullanılan diğer bir yöntem gece öğretimidir. Gece tuvalet öğretimine, gündüz tuvalet yapma becerisini %75 ve daha fazla oranda kazanılmasından sonra başlanılır. Gece tuvalet öğretiminde gündüz tuvalet öğretimine benzer olarak geleneksel yöntem ve hızlı öğretim yöntemi uygulanır.