ÇALIŞMA BELLEĞİNİN YAPISI VE İNTEGRASYON-BÜTÜNLEŞME SORUNU
Genel olarak bir nöronal ağ nedir? Sinaptik bağlarla biribirlerine bağlı olan nöronların oluşturduğu bir sistem değil midir bu? Elbette! Peki ne iş yapar nöronal bir ağ? Ham madde olarak dışardan gelen informasyonu alır ve işler! Nasıl işler, ne ile işler? Daha önceden sahip olduğu bilgiyle işler! Bir nöronal ağın “daha önceden sahip olduğu bilgi” nedir peki? Bu ağın içinde bulunan nöronlar arasındaki sinaptik bağlantılarda kayıt altında tutulan bilgiler değil midir bunlar? Evet! Sözün kısası, nöronal bir ağ bir informasyon işleme sistemidir. İnformasyonu alır, daha önceden sahip olduğu bilgiyle-bilgilerle bunu işleyerek bir sonuç-çıktı oluşturur. Bunu da dışarıya verir (çevreyi etkiler).
En basit nöronal ağ, presinaptik ve postsinaptik iki nörondan oluşan nöronal bir devredir. Ama, en karmaşık bir nöronal ağ da (yani, çok sayıda nörondan oluşan ve daha karmaşık görevleri yerine getirmeye çalışan bir nöronal ağ da) kendi içinde gerçekleştirdiği fonksiyon açısından, son tahlilde gene, A ve B gibi (presinaptik ve postsinaptik) iki grup nörondan oluşan bir AB sistemi olarak ele alınabileceği için, biz eğer iki nörondan oluşan basit bir nöronal devrenin çalışma prensiplerini bilirsek, çok daha karmaşık sistemlerin nasıl çalıştıklarına ilişkin bilgilere de bu şekilde sahip olabiliriz.
Varmak istediğimiz nokta şudur: İster önbeyinde belirli bir bölgede bulunsun, ister çok parçalı dağınık bir sistem olsun, kendi içinde, bir düşünce-bilgi üretim atölyesi (“Arbeitsbereich”) ve bir “icra fonksiyonundan” oluşan çalışma belleği de, son tahlilde, nöronal bir ağ olarak bir AB sistemi şeklinde ele alınabilir. Hatta işi daha da basitleştirerek, beyindeki bütün diğer alt sistemler gibi, çalışma belleğini de, gene iki nörondan oluşan basitleştirilmiş bir devre gibi düşünebiliriz. Yalnız burada, hemen işin başında altını çizmemiz gereken bir nokta var: Beyinde, çalışma belleğinin dışındaki sistemlerde yer alan iki nöron arasındaki ilişkiyle (ki bu ilişki, son tahlilde, belirli bir bilgiyi kayıt altında tutan sinaptik bir bağla karakterize olunur) çalışma belleğinde yer alan nöronlar (ve tabi iki nöron) arasındaki ilişki esasa ilişkin olarak biribirinden farklı olmalıdır. Çünkü, çalışma belleği, hangi biçimde gerçekleşirse gerçek-leşsin (ister LeDoux’un dediği gibi bir integrasyonla, ister Singer’in dediği gibi sikronizasyonla) bir integrasyon bölgesidir. Bu nedenle, buradaki sinapslar, diğer bölgelerde olduğu gibi, belirli bilgilerin uzun süreli olarak kayıt altında tutulduğu kalıcı sinapslar-yapılar olamazlar. Bir düşünce ve bilgi üretim merkezi olan çalışma belleğinin yapısının da her an değişen içeriğiyle uyum halinde olması gerekir (yani, buradaki sinapsların sürekli değişen içeriğe göre değişken bir yapıya sahip olmaları gerekir) . Çalışma belleğinin ikinci bileşeni “icra fonksiyonu” dediğimiz instanz da, öyle “Homonculus” tipi bir küçük benlik olarak çalışma belleğini mekan tutmuş kalıcı bir varlık-instanz falan olmayıp, etkileşme halinde olunan her nesne-ya da olaya göre, her an farklı bir reaksiyon modeli olarak yeniden oluşan izafi bir instanz olmalıdır.
Bir an için, organizmanın herhangi bir nesneyle etkileşme halinde olduğunu düşününüz: O an, söz konusu bu nesneye ilişkin olarak duyu organlarınca hazırlanan bütün nöronal modeller-raporlar çalışma belleğine gönderilmektedir. Bunun dışında ayrıca, gene bu nesneye ilişkin olarak daha önceden kayıt altına alınmış olan bilgiler de uzun süreli hafızadan çalışma belleğine indirilmiştir. Bununla da kalmaz, o an, bu nesneye karşı bir reaksiyon modeli olarak oluşan ve organizmayı temsil eden, bizim benlik-self- dediğimiz nöronal etkinlik de çalışma belleğindedir. Bu arada buraya, bu nesneye karşı oluşan reaksiyon modelini gerçekleştiren organlardan feedback raporları da gelirler. Bütün bunların hepsi nöronal etkinliklerdir, yani son tahlilde aksiyonpotansiyelleridir. Ve bunlar söz konusu nesne ile etkileşme devam ettiği sürece burada-çalışma belleğinde tutulurlar.91 Tam biz etkileşme halinde olduğumuz bu nesne ile uğraşırken (bu nesne A olsun), bir an için dikkatimizin bir başka olaya (buna da B diyelim) çevrildiğıni düşünelim. Ne olur bu durumda? O an, çalışma belleğinde bulunan (bunlar A’ya ilişkin olarak burada tutulan aksiyon-potansiyelleridir) bütün aksiyonpotansiyelleri bir anda yok olurlar ve bunların yerini B’ye ilişkin olanlar alır! Ve bu mekanizma-işlem-süreç- yeni bir nesneyle karşılaştığımız her an yenilenir. Üstelik, bu nesne, ya da olayın daha önceden hafızada kayıtlı olan “zihinsel bir obje” olması da değiştirmez işin esasını. Yani, sadece hafızada yer alan bir şeyi “düşünmemiz” bile yeter çalışma belleğinin içeriğini bir anda değiştirmek için. Nasıl oluyor bütün bunlar? Eğer çalışma belleğindeki nöronal devreler de diğer beyin bölgelerindeki devreler gibi olsalardı (buradaki nöronlar arasında bulunan sinapslar da, diğerleri gibi, olaylara ve nesnelere ilişkin belirli-kalıcı informasyonları temsil ediyor olsalardı), bu devrelerin, içeriği her an değişen süreçleri nasıl temsil ettiklerini açıklamak mümkün olamazdı. Böyle bir durumda, çalışma belleğindeki nöronlarda bulunan genler en sonunda kafayı üşütürlerdi her halde! Çünkü, her an değişen bir temsil ortamında ne türden bir sinaps inşa edeceklerini biribirine karıştırırlardı!
Ama o zaman da şu soru çıkıyor ortaya: Eğer, çalışma belleğindeki nöronlar arasında bulunan sinapslar belirli bilgileri kayıt altında tutan, normal, alışılagelmiş sinapslar değilse, nedir bunlar o zaman ve nasıl çalışmaktadırlar?
Tekrar iki nöron arasında bulunan basit bir sinapsı düşünelim. Ne kadar basit olursa olsun, son tahlilde bu sinaps-bağ belirli bir yapıdır, dışardan gelen belirli bir informasyonu işlemek üzere oluşmuştur. Gelen informasyonun tetiklediği hücre içi etkinliklere bağlı olarak, belirli bir genetik faaliyetin sonucunda üretilen proteinler tarafından inşa edilmiştir. O, dışardan gelen informasyonu temsil ettiği, onu kayıt altına aldığı gibi, aynı zamanda, buna karşı verilen cevabı da kayıt altında tutar. Bütün bunlar demektir ki, eğer aynı informasyon bir daha gelecek olursa, onu temsil eden bu yapı-sinaps tarafından tanınacak, aktif hale gelen bu sinaps tarafından değerlendirilerek, sonunda da bir aksiyonpotansiyeli haline dönüştü-rülecektir. Bu şekilde oluşan bir sinaps, eğer işe yarıyorsa, zamanla, kendisine benzer informasyonlarla gelişir (öğrenir) ve beyinde muhafaza edilir. Yok eğer, zamanla işe yaramadığı anlaşılırsa da (yani kullanılmazsa da) silinir gider (unutulur). Ama çalışma belleğindeki “sinapslar” böyle değil işte! Burada bulunan sinapsların fonksiyonları çok farklı olduğu için bunların farklı yapısal özelliklere de sahip olmaları gerekir.
Önce tekrar çalışma belleğindeki sinapsların fonksiyonlarından bahsedelim ve buna bağlı olarak da, model olarak, burada bulunan A ve B gibi iki nöron arasındaki ilişkiyi düşünelim: Bu durumda, A ve B arasındaki ilişki-sinaps artık belirli bir informasyonu temsil eden-kalıcı bir bağ olamaz. Çünkü burası (yani çalışma belleği) artık olayları ve nesneleri temsil eden belirli bilgilerin kayıt altında tutuldukları, ve dışardan gelen informasyonların bu bilgilere göre işlendikleri basit bir informasyon işleme birimi değildir. Burası bir integrasyon alanıdır. İnformasyon işleme mekanizması, burada, gelen informasyonların biribirlerine integre edilmeleri yoluyla gerçekleşmektedir. Daha başka bir deyişle, bu bölgenin görevi, kendisine gelen girdileri-inputları kayıt altında tuttuğu belirli bir bilgiyle işleyerek bir çıktı-output oluşturmak, yani bunları değerlendirmek değildir. Bu işlemi yapan yeteri kadar bölge-alt sistem vardır zaten beyinde. Çalışma belleği, daha önceki değerlendirmelerle oluşturulmuş bulunan nöronal modellerin bütünleştirildikleri-integre edildikleri bir “Konvergenz alanıdır” o kadar.
Gene elma örneğinden yola çıkarak, önümüzde kırmızı bir elmanın durduğunu düşünürsek, daha biz “önümüzde kırmızı bir elma duruyor” dediğimiz anda iş bitmiş oluyor! Elmaya-kırmızı elmaya- ilişkin aktüel informasyonlar duyu organlarımızda incelenmiş-değerlen-dirilmiş, ortaya çıkan sonuçlar da çalışma belleğine aksiyonpotansiyelleri (elektriksel dalgalar) şeklinde gönderilmiş oluyor. Bu arada, beyinin çeşitli bölgelerinde bulunan sinapslar da (hafızaki) taranarak (paralel bir işlemle) elmaya ilişkin daha önceki bilgiler de gene aksiyonpotansiyelleri şeklinde buraya indirilmiştir. Elmaya karşı bir reaksiyon modeli olarak oluşan “ben” (self) de bir nöronal model- aksiyonpotansiyeli- olarak orada bulunuyor o an. Bütün mesele, burada, bu nöronal etkinlikler (herbirisi kendi içinde süperpozisyon yapmış birer elektriksel dalga olan bu etkinlikler) arasında gerçekleşecek yeni bir etkileşmeye indirgeniyor.
Çalışma belleğinde ne olduğu, ne olacağı bellidir: Herbiri birer aksiyon potansiyelleri demeti (süperpozisyon yapmış elektriksel dalgalar) olarak buraya gelmiş olan bütün bu girdilerden, son tahlilde gene süperpozisyon yoluyla bir çıktı oluşturulacaktır. Bu çıktının nasıl oluşturulacağı da bellidir: Benliği-self- temsil eden nöronal etkinlik, tıpkı bir fabrikada olduğu gibi, üretici bir güç olarak, girdiyi elindeki bilgilere göre (daha önceden sahip olunan ve hafızadan çalışma belleğine indirilen bilgiler) işleyerek, belirli bir amacı gerçekleştirmek için faaliyette bulunacak ve sonunda da ürün olarak bu amacı gerçekleştirecektir. Şimdi bütün bu söylediklerimizi çalışma belleğinde bulunan nöronların diliyle ifade etmeye çalışalım:
1- Belirli bir nesneye ya da olaya ilişkin olarak çalışma belleğine gelen girdiler (bunlar son tahlilde elektriksel dalgalardır), bu olaya ya da nesneye ilişkin olarak beyindeki çeşitli alt sistemler tarafından, eş zamanlı-sinkronize- bir faaliyet sonucunda üretilmiş ürünlerdir-informasyonlardır. Çeşitli alt sistemler tarafından, eş zamanlı bir faaliyetin sonucu olarak üretilen bu informasyonları temsil eden elektriksel dalgalar, dalgaların süperpozisyonu ilkesine göre burada biribirleriyle integre edilirler. Öyle ki, bu integrasyon, burada, teorik olarak, LeDoux’un bahsettiği tipten “büyükanne nöronlarının” oluşmasına kadar bile gidebilir. Yani, olaylar ve nesneler, çalışma belleğinde, son tahlilde tek bir nörona kadar inmesi mümkün olan bir integrasyon süreciyle temsil edilebilirler92. Ancak hemen altını çiziyoruz. Bu türden “büyükanne nöronları” (bu çalışma içindeki anlamıyla) sadece çalışma belleğine özgü izafi oluşumlardır. Olayları ve nesneleri temsilen, bir an için oluşurlarken, çalışma belleğinin içeriği değiştiği an bunlar da değişirler, bunların yerine başka integre temsili instanzlar-nöronlar ortaya çıkarlar (yani aynı nöron-nöronlar bu kez başka olay ve nesneleri temsil eder hale gelirler). Dikkat edilirse, burada kullandığımız “büyükanne nöronu” kavramı literatürdeki kullanılış biçiminden tamamen farklıdır. Bu durumda artık olaylar ve nesneler, hiçbir şekilde, uzun süreli olarak hafızada tutulan böyle “özel hafıza nöronları” tarafından temsil edilmiyorlar! Bunlar, sadece çalışma belleğine özgü olan, buradaki integrasyon faaliyetinin ürünü olarak ortaya çıkabilen izafi-geçici temsil unsurları olarak anlaşılmalıdır. Örneğin şu an eğer ben büyükannemi düşünebiliyorsam (tasavvur edebiliyorsam), bu, büyükanneme ilişkin olarak beynimde-hafızada “büyükanne nöronu” diye tek bir nöron bulunduğu ve ben de onu düşünerek hafızadan aşağıya-çalışma belleğine indirdiğim için falan olmuyor!93 Büyükannemi tasavvur edebilmem, beynimde, büyükanneme ilişkin olarak çeşitli bölgelere dağılmış halde bulunan informasyonların, eş zamanlı (sinkronize) bir etkinlik sonucunda aksiyonpo-tansiyelleri demeti şeklinde çalışma belleğine gelmelerinin ve burada, belkide, geçici olarak bir “büyükanne nöronu” şeklinde integre olmalarının sonucudur. Yani, “büyükanneme” ilişkin bütün informasyonların integre olarak (bütün elektriksel dalgaların süperpozisyon yaparak) tek bir nöron tarafından (onun oluşturacağı aksiyonpotansiyeli tarafından) temsil edilebilir hale gelmesi, çalışma belleğine özgü, izafi-geçici (büyükannemi düşündüğüm sürece) bir oluşumdur. Ama buradan, çalışma belleğindeki bütün temsil işlemlerinin mutlaka tek tek nöronlar tarafından yerine getirilebileceği sonucu da çıkmaz! Bu görev pekala belirli nöron grupları aracılığıyla da (Ensemble) yerine getiriliyor olabilir. Belirli çıktıları-outputları (aksiyonpotansiyellerini) temsil eden nöronların oluşturacağı birlikler, integre sonuçları temsil eden birliktelikler olarak ortaya çıkabilirler.
Bu türden bir öngörünün önünde hiçbir bilimsel engel yoktur. Sanıyorum Singer de böyle bir “integrasyona”, bu türden bir “Konvergenzzone” anlayışına karşı çıkmazdı! Çalışma belleği, oyuncularını nöronların veya nöronal birlikteliklerin oluşturduğu bir tür “zihinsel sinemaya”94, ya da tiyatroya benzer. Belirli bir anda olayları ve nesneleri temsil eden belirli görüntüler (nöronal modeller) oluşurlar burada. Ama sonra, konu değiştiği an bunlar da konuyla birlikte yok olurlar, yerlerini başka bir konuya ve oyunculara (nöronal şekillenmelere) bırakırlar. Oynanılan oyunun ve oyuncuların sürekli değiştiği bir tür zihinsel tiyatro düşününüz; bütün bunların, bu türden bir integrasyon-tiyatro anlayışının Singer’in savunduğu sinkronizasyon anlayışına ters düşen hiçbir yanı yoktur.
2-Çalışma belleğinde bulunan nöronal devrelerin (ve bu devrelerin içindeki sinaptik bağlantıların) diğerlerinden farklı olması gerektiğini, bunların, belirli bilgileri kayıt altında tutan kalıcı sinapslar olamayacağını, bunların, bu bölgenin esas fonksiyonuna-integrasyona- hizmet eden özel tipte sinapslar olması gerektiğini söyledik. Bütün bunlar ne demektir? Eğer bu soruya bilimsel düşüncenin bugün içinde bulunduğu düzeyden yola çıkarak cevap aramaya kalkarsak, henüz daha bu sorunun bir cevabı yoktur. Ama mutlaka bir gün bu da olacak! Fakat bu, bu konuda şu an hiçbirşey söyleyemeyeceğimiz anlamına da gelmiyor. Çünkü biz biliyoruz ki, yapıyla fonksiyon arasında, bire bir olmasa bile, kopmaz bir ilişki vardır. Bu nedenle, eğer çalışma belleğine, onun fonksiyonlarına ilişkin olarak söylenilenler doğruysa, bu fonksiyonların nasıl bir yapıyla yerine getirilebileceğine ilişkin olarak bilimsel öngörülerde de bulunulabilir. Bunun spekülasyonla bir ilgisi yoktur! Olay çok açık: Belirli bir sinaps belirli bir bilgiyi kayıt altında tutan-onu temsil eden bir yapı değil mi? Evet! Bu yapı gelen informasyonu temsil edecek şekilde genetik faaliyetin sonucunda üretilen proteinler tarafından inşa edilmiyor mu? Evet! Beyindeki bütün alt sistemler (çalışma belleğinin dışındakiler), birer informasyon işleme birimleri olarak, kendilerine gelen informasyonları kayıt altında tuttukları bilgilerle-bu bilgileri temsil eden sinapslarla işleyerek görevlerini yerine getirirlerken, çalışma belleğinin yaptığı, bu türden bir informasyon işleme-değerlendirme olayı değildir. Onun yaptığı, diğer alt sistemlerde işlenmiş-değerlendirilmiş olan informasyonların integrasyonudur. Bu yüzden de çalışma belleği, her biri bir yapı olarak kendi varlığıyla belirli bir bilgiyi temsil eden ve kimyasal olarak çalışan-klasik sinapslardan oluşuyor olamaz. Her an değişen bir temsil ve integrasyon süreci kalıcı yapılarla-sinapslarla gerçekleştirilemez. Buradaki sinapsların, girdi olarak gelen aksiyonpotansiyellerini integre etmek görevini yerine getirebilecek bir tür elektriksel sinapslar olması gerekir.95 3-Beyindeki bütün sinapslar, son tahlilde, tek yönlü bir informasyon akışını gerçekleştirirler. İnformasyon daima “presinaptik” bir nörondan gelir, “postsinaptik” nöronun aksonundan çıkar başka bölgelere gider. Aynı sinaps hiçbir şekilde geriye doğru işlemez!96 Bu nedenle, çalışma belleğini bütün işlemler bittikten sonra ulaşılan en son bölge olarak düşündüğümüz zaman, buraya gelen bir informasyonun-girdinin- buradan geri dönüp gitmesi de söz konusu olamaz! Gelinen nokta tek yönlü bir yolun sonudur! Bu yüzden de, girdi-input- işlem devam ettiği sürece çalışma belleği içinde kalmak zorundadır. İşte, informasyonun çalışma belleği içinde (belirli bir süre için bile olsa) “tutulabilmesinin” alt yapısı budur97. Biraz daha açalım:
Çalışma belleğini gene bir AB sistemi olarak düşünürsek (A’nın organizmayı, B’ nin de nesneyi temsil ettiği bir AB sistemi), bu sistemin içeriğinin, son tahlilde bu iki nöronal model tarafından oluşturulacağı açıktır. Burada yapılan bütün işlemler-zihinsel operasyonlar da gene bu iki nöronal model arasında gerçekleşen etkileşmelerle ilgili olacaktır. Bütün bunlar açık! Öte yandan biz, en azından bilişsel işlem açısından, bu etkileşmede sürecin pasif yanının (hammadde olarak işlenen unsur olduğu için) nesneyi temsil eden nöronal model tarafından, aktif yanının ise (işleyen, üreten instanz olarak) organizmayı temsil eden nöronal model (yani benlik-self-) tarafından temsil edildiğini de biliyoruz. Çünkü son tahlilde, “icra unsuru” olan nöronal etkinlik, elindeki bilgilere göre (hafızadan indirilmiş olan) nesneyi temsil eden nöronal modeli etkilemekte-değiştirmektedir (“ikinci etkileşmenin” mantığı budur). Bu nedenle, bizim “karar verme” ya da “düşünme” dediğimiz bütün bilişsel işlemlerin-zihinsel operasyonların altında yatan, son tahlilde, icra unsurunun, nesneyi temsil eden nöronal modelle oynayarak, istenilen sonucu elde edebilmek amacıyla, tıpkı lego yapar gibi belirli nöronal modeller inşa etmesinden ibarettir. Ancak, bu türden etkinliklerin-faaliyetlerin gerçekleşebilmesi için de, benliği temsil eden nöronal modelin hem kendini, hem de elindeki malzemeyi belirli bir süre için bile olsa “çalışma alanında” (“Arbeitsbereich”) işleme hazır vaziyette “tutabilmesi” gerekiyor. Tutulan” bu şey-şeyler ise, son tahlilde birer aksiyonpotansiyeli olduğuna göre, sorun, bu informasyonların, yani aksiyonpotansiyellerinin çalışma belleğinde nasıl “tutulduklarına” yöneliktir. Ki bunun da cevabını yukarda vermiş bulunuyoruz: Çalışma belleği gibi bir nöronal devreye girdi olarak gelen bir aksiyon-potansiyeli, beyindeki informasyon işleme süreçlerinin sonucunda işlenerek tek yönlü bir yolda buraya kadar gelmiş bir çıktıdır-sonuçtur. Ve artık onun geldiği bu tek yönlü yoldan geri dönüp gitmesi mümkün değildir. Bir çıktı-output olarak o, arkasında kendisini yaratan sürecin bir sonucudur. Böyle birşey, yani onun tekrar geri dönüp gitmesi beyinde cereyan eden bütün süreçleri geriye doğru döndürmek olurdu ki, zaten kimyasal olarak işleyen sinaptik bir mekanizmanın geriye doğru işlemesi de mümkün değildir. Bu yüzden, çalışma belleğinde, A’nın (benlik-self) etkinliği karşısında B’ yi (nesne) temsil eden aksiyonpotansiyeli işlem bitene kadar bulunduğu yerde hapis tutulur. Yani, nesneyi temsil eden nöronal modelin (buna B dedik), işlem bitene kadar, A nın esiri olarak burada tutulmaktan başka çaresi yoktur. A’ nın çalışma belleğindeki durumu ise zaten ortadadır, sürecin aktif unsuru olarak o da, B’ yi etkilerken, kaçınılmaz olarak çalışma belleğinde “kalmış-tutulmuş” olur. Aynen iki sevgili gibi! Kim kime “tutulmuş”, kim kimi “tutuyor-alıkoyuyor” belli değil!. Organizma açısından bakarsanız onun orada bulunma nedeni nesnedir. Ama nesne açısından bakarsanız da onu “tutan” organizmadır!.