Teoloji ile felsefe, tarih, beşeri bilimler ve doğa bilimleri gibi diğer bilim dalları arasındaki ilişki nedir? Teolojinin diğer bilimler ile olan ilişkisi nasıldır?
Bilgi bir bütündür ve özellikle modern uzmanlaşma zamanlarında, parçalanmanın tehlikeleri ve disiplinler arası diyalog ihtiyacı konusunda bir farkındalık oluşmuştur. Teoloji, özellikle belirgin bir şekilde vahiysel bir biçim aldığında, özel bir izolasyon tehlikesi altındadır. O zaman laik disiplinlerden kopuk, tamamen ezoterik bir bilgi haline gelebilir. Disiplinlerarası diyalog bu nedenle özellikle teoloji için önemlidir. Ayrıca, teoloji geçmişte diğer konularla biraz keskin tartışmalara girmiştir. Bunlar, bir zamanlar teolojinin alanı olarak kabul edilen bölgeleri işgal ettiler. Bu bölge tamamen erozyona uğradı mı, yoksa karşılıklı eleştiri ve karşılıklı bilgi alışverişinin gerçekleşebileceği sınırda alanlar var mı? Akabinde, teoloji ile ona yakın bir dizi başka disiplin arasındaki sınırlar araştırılacaktır. Bu şekilde, teolojik girişimin doğası ve ayırt ediciliği daha fazla aydınlatılacaktır.
Felsefe.
Teolojinin dahil olduğu tüm disiplinler arası diyaloglardan felsefe ile diyalog en önemlisidir ve kesinlikle en eskisidir. Gerçekten de, teolojinin ilk Yunan filozofları arasında ortaya çıktığını düşünürsek, o zamanlar felsefeden pek ayırt edilemezdi. İki konu arasındaki yakın ilişki o zamandan beri devam ediyor. Kuşkusuz, ilişkinin yakınlığına karşı kesintiler ve bazen de protestolar oldu. “Atina’nın Kudüs ile ne ilgisi var?” Teolojideki felsefi etkilerin erken eleştirmenlerinden biri olan Tertullian’ı istedi ve onun birçok ardılı oldu.
Ancak diyalog kaçınılmaz görünüyor ve her kesintiden sonra yeniden başlıyor. Bunun için güzel sebepler var. Teoloji, Tanrı, insan ve dünya hakkında iddialarda bulunur ve bu temalar, tarihinin büyük bölümünde felsefeyi de meşgul etmiştir. İlahiyatçının kendi beyanlarını filozofunkilerle karşılaştırması doğaldır. İki yaklaşım farklıdır, ancak iki araştırmada ortaya çıkan hem anlaşma hem de anlaşmazlık noktalarının incelenmesiyle kazanılacak bir şey olmaması şaşırtıcı olurdu. Modern felsefenin çoğu, Tanrı’nın varlığı ve insanın kaderi gibi geleneksel temalardan uzaklaşmış olsa bile, teoloji ve felsefe arasındaki diyaloğu teşvik etmek için hala iyi nedenler var. Çünkü felsefe, bir kültürde en tipik olanın sesi olarak kabul edilebilir. Kültürel bir ruh hali birçok yönden ifadesini bulur, ancak belki de en kesin ve ince ifadesi ilham verdiği felsefede bulunabilir.
O halde, teolojinin kendisini kültürel faktörlerle ilişkilendirmesi ve geleneksel vahyedilmiş materyali hakim kültüre uygulanabilir bir dilde yorumlaması önemliyse, ilahiyatçı kültürün felsefi ifadesine dikkat etmelidir. Bu, felsefenin seküler bir biçim alabileceği ve açıkça teolojik sorulara ilgi duymayabileceği durumlarda bile geçerlidir. teolojinin kendisini kültürel faktörlerle ilişkilendirmesi ve geleneksel vahyedilen materyali hakim kültüre uygulanabilir bir dilde yorumlaması önemlidir, ilahiyatçı kültürün felsefi ifadesine dikkat etmelidir. Bu, felsefenin seküler bir biçim alabileceği ve açıkça teolojik sorulara ilgi duymayabileceği durumlarda bile geçerlidir. teolojinin kendisini kültürel faktörlerle ilişkilendirmesi ve geleneksel vahyedilen materyali hakim kültüre uygulanabilir bir dilde yorumlaması önemlidir, ilahiyatçı kültürün felsefi ifadesine dikkat etmelidir. Bu, felsefenin seküler bir biçim alabileceği ve açıkça teolojik sorulara ilgi duymayabileceği durumlarda bile geçerlidir.
Geçmişin ilahiyatçıları bazen teistik gerçeklik anlayışını destekler görünen felsefe biçimleriyle ittifaklar kurmuşlardır. Bazen materyalist türden felsefelerle savaştılar, çünkü bunlar dini inancın geçerliliğine bir tehdit oluşturuyor gibiydi. Mevcut ilişki muhtemelen farklı olacaktır, çünkü çağdaş filozofun teolojik sorular hakkında doğrudan söyleyecek hiçbir şeyi olmayabilir. Bu, diyalog ihtiyacını ortadan kaldırmaz ve hatta daha sağlıklı bir biçim almasına izin verebilir. Pek çok filozofun metafizikten yüz çevirdiği bir zamanda, onların teolojiye tabi olduklarından şüphelenilemez. Aynı şekilde, ilahiyatçılar da kendi taraflarında, topluluklarının inancını mevcut metafizik modaya uyarlamakla suçlanamazlar. Aslında,
Varoluşçuluk.
Teoloji ve varoluşçuluk arasında verimli bir tartışma yaşandı. Schleiermacher’den beri hümanist bir teoloji tipinin etkili olduğunu gördük. İnsan doktrinine sahip olduğunu vurgulayan bu tür teoloji, modern insanın kendi öz-anlayışını ifade etmeye çalıştığı ana yol olarak varoluşçu felsefeyle neredeyse kaçınılmaz olarak yüzleşmek zorundadır. Modern varoluşçuluğun babası Søren Kierkegaard, tutkulu Hıristiyan inançlarına sahipti. İnancın inançtan çok irade meselesi olduğuna inanıyordu. Modern teolojiyi akademik ve spekülatif kaygılardan uzaklaştırarak, yaşamla gerçekten yaşandığı şekliyle çok daha yakın bir ilişkiye sokmada onun etkisi çok büyük olmuştur.
Aynı zamanda Kierkegaard, Tanrı’nın ötekiliğini ve vahyin paradoksal karakterini vurguladı. Bu konularda, daha hümanist ve içkin bir inanç görüşüne yönelen teoloji ve varoluşçuluk arasındaki ilişkinin müteakip gelişmesinden muhtemelen daha az mutlu olurdu. Bu sonraki gelişme, Kierkegaard’dan çok Heidegger ve Sartre gibi seküler varoluşçuların çalışmalarına çekici gelmiştir. Bu seküler varoluşçular, insan varoluşunun yapılarının bir analizini sunmuşlardır. Bu analizde kullanılan terminoloji, insan ve inançla ilgili temel doktrinleri yeniden ifade etmek için varoluşçu teologlar tarafından devralınmıştır. Günah, yabancılaşma, inanç karar ve bağlılık olarak ve vahyin kendisini yeni bir kendini anlama olarak anlaşılır.
Varoluşçu bir teoloji sağlamaya yönelik en tutarlı girişim, Rudolf Bultmann’ın mitolojiden arındırma programı olmuştur. Mukaddes Kitap vahyinden tüm mitolojik ve kabaca doğaüstü unsurları ortadan kaldırmaya ve geleneksel dili, bir insan varoluş biçimini tanımlayan bir dille değiştirmeye çalışır. Bununla birlikte Bultmann, Tanrı kavramını ortadan kaldırmak istemediğini, ancak bu kavramın kendisinin radikal bir mitolojiden arındırmaya ihtiyaç duyacağını açıkça belirtir. Varoluşçu teolojiler, yalnızca vahyin aşkın boyutunu en aza indirdikleri ve hatta ortadan kaldırdıkları iddiasıyla değil, aynı zamanda bireysellikleri nedeniyle de eleştirilmiştir. Bir dereceye kadar, bu bireyci eğilim, Martin Buber ve Gabriel Marcel gibi kişisel varlık filozoflarının etkisiyle etkisiz hale getirildi. insan varlığının temelde sosyal olduğunu gösterenler. Onların etkisi, bazı varoluşçu teolojideki indirgemeci eğilime karşı da işlemiştir, çünkü Tanrı, kişilerarası ilişkilerin ve gerçek topluluğun kurucusu ve etkinleştiricisi olan “ebedi Sen” olarak anlaşılmaktadır.
Mantıksal Analiz.
Varoluşçulukla yapılan alışveriş kadar dikkat çekmese de, teoloji ve mantıksal analiz arasındaki diyalog oldukça önemli olmuştur. Özellikle İngilizce konuşulan ülkelerde mantıksal analiz, modern zamanların baskın felsefesi haline geldi. Analistlere göre felsefenin kendine ait özel bir konusu yoktur. Felsefenin işi, prosedürlerinin güvenilirliğini ve hakikat iddialarına yüklenebilecek ağırlığı keşfetmek amacıyla belirli bilimlerin dilini ve mantığını incelemektir.
Teolojinin dili bu incelemeden kaçmadı ve mantıksal analizin ilk aşamalarında teoloji kötü bir şekilde çıktı. Çünkü doğa bilimlerinin yöntemi norm olarak alındı ve teoloji ile metafizik, etik ve diğer bazı konular açıkça bu normu yerine getirmedi. Özellikle, teolojik iddiaların test edilemez olduğu görülüyordu. “Tanrı vardır” ya da “Tanrı sevgidir” gibi ifadeleri doğrulamak ya da yanlışlamakla ilgili herhangi bir deneyim -ve “deneyim” genellikle duyu deneyimi olarak anlaşıldı- var mıdır? Mantıksal analizin sonraki aşamalarında, doğa bilimleri modelinin hareketin erken tarihinde mutlaklaştırıldığı genel olarak kabul edildi.
Ampirik kalıba uymayan birçok anlamlı dil türü olduğu da kabul edilmiştir. Ancak kendi dillerinin doğa bilimcilerinin gösterebileceği kadar anlaşılır bir örüntüye sahip olduğunu göstermek ilahiyatçılar için hâlâ bir meydan okumadır. Özellikle, teolojik dilin gerçekten bilişsel olup olmadığı veya yalnızca duyguyu veya belki de ahlaki niyeti ifade edip etmediği bir sorudur. Kişisel dilin (yani, bireyin dışsal, nesnel fenomenlere karşı bakış açısını yansıtan dil) analizi ve dini dilin dolaylı karakterine ilişkin geleneksel teorilere yeni bir bakış açısıyla bu sorunla ilgili bazı ilerlemeler kaydedilmiştir. özellikle analoji ve sembolizm teorileri. bu, teolojik dilin gerçekten bilişsel mi yoksa yalnızca duyguyu mu yoksa belki de ahlaki niyeti mi ifade ettiği sorusudur. Kişisel dilin (yani, bireyin dışsal, nesnel fenomenlere karşı bakış açısını yansıtan dil) analizi ve dini dilin dolaylı karakterine ilişkin geleneksel teorilere yeni bir bakış açısıyla bu sorunla ilgili bazı ilerlemeler kaydedilmiştir. özellikle analoji ve sembolizm teorileri. bu, teolojik dilin gerçekten bilişsel mi yoksa yalnızca duyguyu mu yoksa belki de ahlaki niyeti mi ifade ettiği sorusudur. Kişisel dilin (yani, bireyin dışsal, nesnel fenomenlere karşı bakış açısını yansıtan dil) analizi ve dini dilin dolaylı karakterine ilişkin geleneksel teorilere yeni bir bakış açısıyla bu sorunla ilgili bazı ilerlemeler kaydedilmiştir. özellikle analoji ve sembolizm teorileri.
Metafizik.
Metafiziğin modasının geçtiği belirtilirken, hala birkaç uygulayıcısı var. Hume ve Kant‘ın rasyonel veya spekülatif metafiziği itibarsızlaştırdıkları konusunda hemfikir olunsa bile, diğer iki tür metafizik için hala bir davanın yapılabileceği tartışılmaktadır: betimleyici metafizik ve varoluşsal metafizik. Alfred North Whitehead tarafından örneklenen birinci tür, ampirik bilimlerden öğrendiklerimize dayanarak, dünyanın en genel kategorilerde bir tanımını sunmaya çalışır. Nikolai Berdyaev’in örneklendirdiği ikinci tür, onun “öznenin metafiziği” dediği şeyi, kendi tam katılımımız yoluyla bildiklerimizden ulaşılacak bir gerçeklik anlayışı geliştirmeye çalışır.
Bu ince düşünce sistemleri burada incelenemez, ancak teolojiyle alakaları açıktır. Modern metafizik, özellikle Tanrı hakkındaki teolojik düşüncede etkili olmuştur. Tanrı’nın, yaratılışından tamamen önce ve bağımsız olarak egemen bir efendi olarak geleneksel fikri, çokça ateş altında kaldı. Yeni metafizik, daha çok, dünyanın hem ona göre hem de ona göre hareket ettiği bir Tanrı anlayışına yol açmıştır. Bazen bu görüşe hem geleneksel teizmden hem de panteizmden ayırt etmek için “panenteizm” denir. Mukaddes Kitabın “yaşayan”, dinamik bir Tanrı inancına daha iyi uyduğuna inanan birçok teolog tarafından geniş çapta kabul görmüştür. Aynı zamanda, değişmez mükemmellikte ikamet eden tözsel Tanrısı ile geleneksel teizm için çok zorlu olan kötülük problemini hafiflettiğine inanılır.
Tarih.
Felsefenin yanında tarih, teoloji ile diyalog için belki de en önemli ortaktır. En azından bu, gördüğümüz gibi vahyin tarihsel bir biçim aldığı Yahudi ve Hıristiyan teolojisi için geçerlidir. Budizm’in gerçekleri, tarihsel kökenlerine bağlı görünmüyor. Ama eğer Tanrı kendisini bir halkın (İsrail) ya da bir kişinin (İsa Mesih) tarihinde ifşa ettiyse, o zaman bu inançların değerlendirilmesinde Yahudi ve Hıristiyan inançlarının ortaya çıktığı tarihsel koşullar büyük önem taşımaktadır. Tarihsel dinler olarak, Yahudilik ve Hıristiyanlık, diğer bazı dinlerin kaçtığı bir tür kırılganlığa sahip görünüyor. Yine de bu güvenlik açığı üzülecek bir şey değil. Bu, en azından bazı noktalarda Yahudi ve Hıristiyan inançlarının bazı ampirik kriterlere tabi tutulabileceği anlamına gelir. Dini bilginin olasılığına yönelik pozitivist itirazlardan biri, kesinlikle hiçbir ampirik testin konuyla ilgili görünmediği yönünde olmuştur. Ancak, bilimsel tarihsel araştırmanın titiz yöntemlerinin, gerçekten de İbranilerin Mısır’dan bir çıkış yapıp yapmadıklarını veya İsa Mesih’in Pontius Pilatus altında acı çekip çekmediğini veya bu hikayelerin sadece efsanevi hayal gücünün yaratımları olup olmadığını belirlemekle ilgili olduğu açıktır.
En azından 18. yüzyıldan itibaren teologlar, Mukaddes Kitabın sözde “kutsal” tarihinin, seküler tarihin araştırılmasında kullanılan yöntemlerle aynı yöntemlerle eleştirel olarak incelenmesi gerektiğini kabul etmeye başladılar. Bu eleştirel çalışma, Mukaddes Kitap anlatılarının bazı ayrıntılarının aşınmasına veya yeniden yorumlanmasına yol açsa da ve Ölü Deniz Parşömenleri gibi bazı şaşırtıcı yeni kanıtlar ortaya çıkmış olsa da, hem Eski hem de Yeni’nin ana tarihsel ana hatları Vasiyetnameler sarsılmadan kalır. Hiçbir saygın bilim adamı, içeriklerini saf uydurma olarak reddetmeye hazır olmayacaktır. Bu sonuç, geçerli olduğu ölçüde önemlidir, çünkü gerçek tarihin bir özü olmadan Yahudiliğin veya Hıristiyanlığın nasıl hayatta kalabileceğini görmek zordur.
Bu hala teoloji ve tarih sorununun sadece başlangıcıdır. Gerçekler geniş bir şekilde ortaya konsa bile, yorum ne olacak? Ampirik araştırma, İbrani kabilelerinin MÖ 1200 civarında Mısır’dan göç etmiş olma olasılığını veya İsa’nın Pontius Pilatus zamanında çarmıha gerilmesini sağlayabilir. Ancak, bu olaylara Tanrı’nın tarihteki eylemi olarak teolojik bir yorum getirilmeye devam edildiğinde, önemli bir adım daha atılmış olur. Böyle bir adım atmak bir tarih felsefesini gerektirir. Belki de bugün Aziz Augustine’nin Gocl Şehri ölçeğinde tarihin teolojik bir yorumunu inşa etmeye çalışacak çok az ilahiyatçı vardır. Bununla birlikte, tüm teoloji, ilahi failliğin bir yerde tarihsel sürecin karmaşık dokusuna girdiği görüşüne bağlı görünüyor.
Son olarak, tarihin teoloji üzerindeki görelileştirici etkisini fark edebiliriz. 19. yüzyılda tarih bilgisinin ve özellikle dinler tarihi bilgisinin muazzam artışı, İncil tarihini insan dini deneyiminin çok daha geniş bir bağlamına yerleştirmeyi mümkün kıldı. Bir yandan, bu daha geniş bağlam, münhasırlık iddialarına karşı harekete geçti. Öte yandan, bunların evrensel insan deneyimi biçimlerine dayandığı görüldüğünden, vahiy ve ilahi bilgi iddialarının geçerlilik olasılığını artırmıştır.
İnsan bilimleri.
Ayrıca teolojinin insan bilimleriyle -psikoloji, sosyoloji, antropoloji ve benzeri- ilişkisinden de söz edilmelidir. Psikoloji, insan zihninde olup biten birçok şeyin açıklamalarını tamamen natüralist terimlerle sunar. Özellikle din psikolojisi, din değiştirme ve mistisizm gibi olguları ampirik yöntemlerle incelemeyi üstlenmiştir. İnsan zihninin bilinçdışı derinliklerinin psikoloji ve psikanaliz tarafından keşfi, dini fenomenleri anlamak için yeni yollar açmıştır. “Tanrı” sadece insan zihninin bir yansıması mıdır? ve lütuf ve vahiy gibi deneyimler, ilahi eylem açısından değil, insan zihninin derinliklerinde ortaya çıkan güçler açısından mı açıklanmalıdır? Teolog, psikolojinin insanın iç yaşamının yapısına attığı yeni ışığı memnuniyetle karşılar ve dini deneyimin diğer deneyimleri yöneten aynı tür psikolojik yasalara tabi olduğunu kabul eder. Bununla birlikte, dinin psikolojik açıklamasının kapsamlı bir açıklama olduğu varsayımına meydan okuyacaktır.
Psikoloji, ampirik bir bilim olduğu sürece, zorunlu olarak soyuttur. Fenomenlerin yakın açıklamalarının ötesine geçmeye çalışmaz ve aslında teolojik açıklama türü hakkında söyleyecek hiçbir şeyi yoktur. Dinin psikolojik açıklamasının kapsamlı olduğu varsayımına meydan okuyun. Psikoloji, ampirik bir bilim olduğu sürece, zorunlu olarak soyuttur. Fenomenlerin yakın açıklamalarının ötesine geçmeye çalışmaz ve aslında teolojik açıklama türü hakkında söyleyecek hiçbir şeyi yoktur. Dinin psikolojik açıklamasının kapsamlı olduğu varsayımına meydan okuyun. Psikoloji, ampirik bir bilim olduğu sürece, zorunlu olarak soyuttur. Fenomenlerin yakın açıklamalarının ötesine geçmeye çalışmaz ve aslında teolojik açıklama türü hakkında söyleyecek hiçbir şeyi yoktur.
Benzer açıklamalar, diğer insan bilimlerinde de geçerlidir. Bilgi sosyolojisi, varsayılan teolojik farklılıkların genellikle tamamen teolojik olmayan bir doğaya sahip ince sosyal güçlerin ifadesi olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Tüm inançlar, daha önce belirtildiği gibi, kısmen sosyal, tarihi ve kültürel faktörler tarafından belirlenir. Ancak bu, bir inancın sosyolojisi bir kez araştırıldıktan sonra söylenecek başka bir şey kalmadığını ima etmekten uzaktır. Hala doğruluğu veya yanlışlığı ile ilgili önemli bir soru var.
Antropoloji, dini inançların kökenlerini araştırdı ve tarihlerinin izini sürdü. Ama bir kez daha, bir inancın tarihinin izini sürmek, onun şimdiki durumunu belirlemek ya da hakikat iddiasını yerine getirmek değildir. Teoloji, son yıllarda önemi çok fazla abartılmış olsa da, insan bilimlerinden çok şey öğrenebilir. Soyutlukları her zaman insan olgusunun somut zenginliğini gözden kaçırır ve görelilik üzerindeki vurguları, eğer başka herhangi bir düşünce tarafından kontrol edilmezse, sonunda insan bilimlerini içine alan tam bir şüpheciliğe kayma eğilimindedir.
Doğa Bilimleri. Son olarak, teoloji ve doğa bilimleri sorunu var. Ne yazık ki, bu hikayenin en iyi bilinen bölümleri bilim adamları ve ilahiyatçılar arasındaki savaşlarla ilgiliydi. Savaş, antik Yunanistan’da, filozof Anaksagoras‘ın güneşin bir tanrı değil, yanan bir kaya kütlesi olduğunu öğrettiği ve ceza olarak Atina’dan sürgün edildiği zaman başladı. Rönesans döneminde, Galileo ve diğerleri, dünyanın her şeyin merkezinde olmadığını öğrettikleri için kilisenin ellerinde küstahlık içindeydiler. İlahiyatçılar ve jeologlar daha sonra dünyanın yaşı konusunda tartıştılar. Jeolojik teorilerin gerektirdiği uzun zaman dilimleri, Mukaddes Kitapta verilen tarih açıklamasıyla çelişiyor gibiydi.
Teologlar ve bilim adamları arasındaki en ünlü ve en şiddetli çatışma, 19. yüzyılda evrim teorisi ve insanın hayvan atalarından türemesi üzerine geldi. Bu tartışmanın yansımaları 20. yüzyılın sonlarında tamamen ölmemişti. Birçok kişiye, bu karşılaşmaların her birinde teoloji yenilgiye uğramış ve bilimler haklı çıkmış gibi görünüyordu. Bu, söz konusu olan olgular açısından kuşkusuz doğrudur.
Daha da önemlisi, bu anlaşmazlıklardan teoloji ile çeşitli bilimler arasındaki sınırların daha açık bir şekilde tanımlanmış olmasıdır. Teoloji kendi görevini daha iyi anlamaya başladı. Vahiy, ampirik olguları keşfetmek için bir kestirme yol sunmaz. Daha ziyade, bilimsel gelişimin farklı aşamalarında farklı şekilde tasarlanan bir dünyada kendini anlamanın temelidir. Örneğin, Yaratılış doktrini, insan veya kozmik kökenlerin bilimsel açıklamalarına rakip değil, dünyanın ve insanın bağımlı statüsünün bir kabulüdür.
Teoloji ve bilimler arasındaki ilişki sorunu çok karmaşık bir sorundur. İki sorgulama o kadar farklıdır ki, sonuçlarını ilişkilendirmeye yönelik herhangi bir girişim risklidir. Aslında bilimsel bulgulardan teolojik sonuçlar çıkarmak için birçok girişimde bulunulmuştur. Bazen bilim adamlarının kendileri, bazen de ilahiyatçılar girişiminde bulundular. Bilim adamı ve ilahiyatçı rollerini birleştiren Teilhard de Chardin, evrimin Hıristiyan terimleriyle çok etkili bir yorumunu sunmuştur. Ancak ampirik verilerden teolojik sonuçlara uzanan teorilerin mantığını haklı çıkarmak zordur. Bilim ve teoloji arasındaki eski anlaşmazlıkların yeniden patlak vermesi pek olası değildir. İlahiyatçı bilimin bütünlüğüne saygı duymayı öğrenmiştir ve kendi gerçeklik yorumunun bilim adamınınkiyle uyumlu olduğunu göstermeye çalışır.