JEET KUNE DO’NUN TARİHÇESİ
JEET KUNE DO ÖNCESİ
Bruce Lee babası Çin operası ile birlikte turdayken 1940’da Amerika’da Seattle’da doğdu. 1959’da Amerika’ya gitmek için Çin’den ayrılmadan önce Onlu yaşlarda Kung Fu’nun bir çeşidi olan Wing Chun’un büyük ustası Yip Man’in nezaretinde onun üst öğrencilerinden Wong Shun-Leung, William Chueng ve arkadaşları Hawkins Cheung ile çalıştı. Wing Chun çalışırken Hun Gar, Praying Mantis ve Tai Chi gibi diğer dövüş sanatlarını da denedi. Wing Chun en iyi ve en yeni klasik sistemlerdendi.
Bu çalışmasıyla merkezi hattı (Centerline) kontrol ederek vurmak konusunda bir anlayış geliştirdi. Zira merkezi kontrol etmekle hasım dıştan saldırmak zorunda kalacaktı. Ayrıca kontra yapmanın klasik olmayan bir yolu olarak gösterişli hareketlere karşı bir hoşnutsuzluk ve bir atak oluşturmadan önce onu durdurmak hakkında da bir anlayış geliştirdi. Wing Chun’un sabit dirsek teorisi, phon sao ve chi sao metotlarıyla kollarını makineleştirdi. Sabit dirsek teorisi (Immovable Elbow Theory) ve dört köşe teorisi (Four Corner Theory) gibi Wing Chun etkilerini taşımayı sürdürdü. Fakat Sil Lum tao formunu ilerde önemsemeyecekti. Hatta Ung Moon adını verdiği kendi icadı olan formu da felsefesine aykırı bularak terk edecekti.
Fakat Bruce Lee tek branşla yetinmedi ve Wing Chun dışında Batı Boksu (Western Boxing) ve Eskrim (Fencing) de çalışarak eksiklerini gidermeye çalıştı. Tek bir branşın sokak gerçeğine her zaman cevap verebilmesi mümkün değildi. Üç yıldan fazla Wing Chun çalışmak artık ona avunmak gibi geliyordu…
Lokantadan ayrıldıktan Sonra Amerika’ya taşınarak Seattle’a (Washington) yerleşti. Orada “Lee Jun Fan Gung Fu Enstitüsü” adında bir dövüş sanatı okulu açtığında yıl 1964 idi. Burada bazı değişikliklerle Wing Chun öğretti. Hatta bazı Wing Chun ustaları bu değişikliklerden dolayı “Bu Wing Chun değil” diyeceklerdi. Yaptığının farklılığı ve Çinlilerin dışındakilerle olan paylaşımı dövüşmek için teklifler almasına neden oldu. İlk kez Garfield High School’da 1 inch yumruk kullanımını gösterdi. “Chinese gung fu: The Philosophical Art of Self Defense” (Çin Kung Fu’su: Kendini Savunmanın Felsefi Sanatı) kitabını yazdı. 1964’te Çin’in bölgesel dövüş sanatları ustası Wong Jack Man’i bir meydan okuma maçında 3 dakikadan daha kısa sürede dövüşüp yendikten sonra kendisi ve dövüş sanatları konusunda bazı şeyler değişti. Bruce Lee zaferine rağmen hayal kırıklığına uğramıştı. Çünkü dövüş stilinin ona koyduğu limitler nedeniyle tüm potansiyeliyle dövüşmediğine inanıyordu. Bu nedenle son derece hızlı bir adam için dövüşün uzamış olmasından rahatsız oldu. En sonunda bu limitleri olmayan dövüş sanatları felsefesinin oluşmasıyla sonuçlanacaktı. Bu uygulayıcıları bir şeyler yapmak için bir tek yol veya stile zorlamıyordu. Bu yeni felsefe Bruce Lee’ye Boxing, Wing Chun, Grappling ve hatta eskrim’i antrenmanlarına katma imkânı verdi.
İlk judo şampiyonu Jesse Raymond Glover ile bir Judo Şampiyonasında tanıştı. Lee’nin hem en yakın ve hem de çalışma arkadaşı oldu. Glover onu kısa süre sonra kendi arkadaşlarıyla tanıştırdı. Bunlar arasında Ed Hart, Skip Ellsworth, Jim DeMile, Leroy Garcia ve Pat Hooks vardı. Lee derslerini parklarda, garajlarda ve spor salonlarında veriyordu. Daha sonra Taky Kimura, Joe Cowles, Doug Palmer, Pat Strong ve başkaları da geldiler ve Lee’den ders aldılar. Lee sürekli evrimleşiyordu.
Bu sırada Oakland’da bir dövüş sanatçısı olan James Jimm Lee ile tanıştı ve Oakland’da ikinci bir Jun Fan Gung Fu Enstitüsü açma fikrini konuştu. Lee’den birkaç yaş büyüktü. Yaş farkına rağmen James, Bruce’dan etkilenince Seattle’ı bırakarak Oakland’a geldi ve okulu açtı. James onun öğrencisi ve yardımcı öğretmen oldu. Bruce eşi Linda ile birlikte Oakland’a James’in yanına gitti. O sırada oğulları Bruce’ı bekliyorlardı. Ed Parker’ın Long Beach’a Uluslararası Karate Şampiyonası davetine icabet etti. Orada 1 inch yumruk ve iki parmak şınavını gösterdi. TV yapımcısı Bill Dozier tarafından keşfedildiğinde henüz yıl 1964 idi. Bruce’u “Green Hornet” isimli televizyon dizisi için Kato rolüne seçti. Deneme için Los Angeles’e gidecekti.
Lee 1965’te Los Angeles’a taşınarak üçüncü ve son okulunu yakın arkadaşı Dan Inosanto ile açtığı yıl “Durduran Yumruğun Yolu” (The Way of the Intercepting Fist) ya da “Jeet Kune Do” doğmuştu. Hatta şu anlatılır: Bruce Lee, Dan Inosanto ile arabasıyla gezerken eskrimi konuştu. Lee demiş ki, “Eskrimde en etkili kontra stop-hit idi. Hasım atak yaptığında onun hareketini kendi vuruşunla engelliyorsun.” Sonra da, “Kendi metodumuza Durduran Vuruşlar Yumruk Stili (stop-hitting fist style) veya Durduran Yumruk Stili (the intercepting fist style) dememiz lazım” demiş. İnosanto da “Bunun Çincesi ne olurdu?” diye sorunca, Lee, “Jeet Kune Do olabilir" demiş.
JEET KUNE DO SONRASI
Daha önceden dövüş sanatı Jun Fan Gung Fu olarak biliniyordu (Lee’nin Çince adı Jun Fan’dır). Los Angeles’taki öğrencileri şunlardı: Ted Wong, Dan Lee, Bob Bremer, Jerry Poteet, Pete Jacobs, Richard Bustillo, Larry Hartsell, Herb Jackson ve Steve Golden. Bu sırada Lee turnuva şampiyonlarını da çalıştırıyordu. Örneğin Joe Lewis, Mike Stone, Chuck Norris ve Louis Delgado. Ayrıca Lee’nin meşhur bazı öğrencileri de vardı: Joe Hyams, Stirling Siliphant, Tom Tannenbaum, Lee Marwin, Kareem Abdul Jabbar, Roman Polanski, James Coburn ve Steve McQueen. Lee tüm okullarını 1969’da kapattı. Çalışma için “arka bahçe” (backyard) yaklaşımını benimsedi. Önce sınıfları küçük ve dersleri daha kişisel tuttu.
Wing Chun’un kol ağırlıklı disiplininden kurtularak Jhoon Rhee tarafından kendisine öğretilen hızlı tekmeleri kullandı. Bu süreçte henüz otuz yaşında ağırlık kaldırırken sırtını incitti. Doktoru br daha tekme kullanmasını yasakladı. Dinlenme sürecinde JKD ile ilgili notlar aldı. Evrimleşmesi sürekli devam etti.
Bruce Lee farklı çalışma metotları kullandı. Kuvvet için ağırlık çalışması, dayanıklılık için koşu, esneklik için stretching ve diğerleri. Stilsiz stile vurgu yaptı (the style of no style). Geleneksel stillerin kalıplarından kurtulmak gerektiğini söyledi. Jun Fan Gung Fu dediği sistemin de fazla kısıtlayıcı olduğuna karar verince evrimleştirerek Jeet Kune Do’ya ulaştı. Daha sonra bu ismi verdiğine pişman oldu. Çünkü belirli parametreler koyuyordu. Hâlbuki onun fikri sınırların dışında bir sanattı. Anilikteki önemine binaen öncü yumruğu (Straight Lead) önemsedi. Hasma atak yaparken haber verme” dedi, “telgraf çekme” (Non-Telegraphic). Su gibi akarak açılarlı bulmayı öğütledi (Be like water). Savunmaları uzatma yerine atağı anında durdurmayı (Stop hits & stop kicks) ya da eşzamanlılığı (Simultaneous parrying & punching) yani çabuk cevap vermeyi önerdi. Yükseğe tekmeyi egzersiz dışında hoş görmedi (Low kicks & high punch & mixed). Wing chun’un etkisinden tamamen kopmadı (Centerline). Gerçek dövüşü kriter edindi (Combat realism). Klasiklerin tabularını yıktı (Non classical). Akışkanlığı tavsiye etti (Fluidity). Tüm mesafelerde rahatlık (Comfort in all Ranges) ve tüm pozisyonlarda rahatlık (Adaptability in All Positions) istedi. En yakın mesafede en uzun silahı kullanmayı teklif etti (Longest Weapon on Nearest Target). “Yumuşak hedefe güçlü silah” (Strongest Weapon Softest Target) dedi. Bireyin sistemden önemli (Individual More Important Than the System) ve deneyimin de tekniğin üstünde olduğunu iddia etti (Experience over Technique). “Faydalı olanı al” dedi (Absorb what is useful) ve “gereksiz olanı at” (Hack away the unessential). Koşulsuzluğa (Non Conditional), kişsel özgünlüğe (Individual Uniqueness), doğallığa (Spontaneity), stratejist olmaya, her yerde uygulanabilirliğe (Applicable anywhere) çağırdı. “Limiti limit olarak kullanma” dedi (No Limitation as Limitation) ve “yolu yol olarak kullanma” (No way as the Way). “Her şey dâhil ve hiçbir şeyi hariç tutmaz” dedi (All inclusive, excludes nothing). Kırık ritim’den (Broken Rhythm). Bob and weave’den bahsetti. Ekonomik hareket edilmesini istedi(Economy of motion); etkili (Efficiency), direkt (Directness) ve basitçe (Simplicity). Atağın beş yolundan söz etti (Five ways of attack), dövüşün dört mesafesinden (Four ranges of combat) vs. Bu prensiplerle büyük bir dövüş filozofu olduğunu ispatlamış oldu.
Egzersizi çok önemsedi. Hatta bu işi yarım yamalak yapanlar bizim egzersize verdiğimiz önemi de eleştirdiler. Bruce Lee’nin ilk iki okulundaki müfredatında egzersiz yoktur. Ama üçüncü ve son okulunda neden vardır? Çünkü bu noksanlığı gidermek istemiştir. Bu müfredatta önce fitnes programı vardır. Bruce Lee birçok dövüş sanatçısının fiziksel kondisyon için yeterince zaman ayırmadığını fark etti. Total fitnesin tüm elementlerini, kas kuvveti, kas dayanıklılığı, kardiyovasküler dayanıklık ve esnekliği dâhil etti. Kas gücünü geliştirmek için geleneksel vücut geliştirme ve ağırlık çalışmalarını kullandı. Dövüş sanatlarındaki fiziksel çalışmalarda başarılı olmak için zihinsel ve ruhsal hazırlığın önemli olduğunu vurguladı. The Tao of Jeet Kune Do isimli kitabında antrenmanın en ihmal edilen şey olduğunu yazdı. (In his book The Tao of Jeet Kune Do, he wrote Training is one of the most neglected phases of athletics.) Yeteneğin geliştirilmesi için çok fazla zaman harcandığı gibi kişiliğin geliştirilmesi için zaman ayrılmadığını söyledi. Ancak Lee, “JKD sonuçta önemsiz teknikler meselesi değil yüksek derecede gelişmiş ruhaniyet ve fizik meselesidir” derdi.
Lee’nin 1965 yılında Hong Kong’ta kalırken geliştirdiği ağırlık çalışma program kol gelişimine çok önem veriyordu. O sırada tek kolla bicep curl’ü 32-36 kg dumbbell ile 3x8 yapabiliyordu. Squat’lar, push-up’lar, reverse curl’ler, concentration curl, French press’ler, wrist curl’ler ve reverse wrist curl’ler gibi çeşitli hareketleri de 6-12 tekrar set başına çalışıyordu. Bu çalışma çabuk kasılan liflerini çalıştırdığı gibi kas kitlesini de artırmıştı ve kilosu 72’ye çıkmıştı. O yılların şartlarında bunları bilinçli yapıyordu. Nitekim Lee’nin kütüphanesinde 2,500 adet kitabının olduğu söylenmektedir.
Lee güçlü adalenin daha büyük adale olduğuna inanıyorken daha sonar bu düşüncesinden vaz geçti. Çeşitli çalışma rutinleriyle deneyler yapıp kendini limitlerine kadar zorluyordu. İp atlama dahil çeşitli egzersizler yapıyordu. Dövüş sanatçısının en önemli kas grubunun karın kasları olduğunu düşünüyordu. Çünkü her harekette bir miktar karın kası aktivasyonu gerekiyordu. Sabah 7-9 arası her gün karın kaslarını çalıştırma, esneklik artırmak için strateji ve dayanıklılığı artırmak için koşu yapıyordu. Saat 11-12 arası ağırlık çalışması ve bisiklet çalışıyordu. Lee için tipik bir aerobik rutin 2-6 mil’lik bir mesafeyi 15-45 dakikada koşmak olurdu. 3-5 dakikada bir de hızını değiştirirdi. Lee ek olarak da 10 mil’e (yaklaşık 16 kilometre) eşdeğer bir şekilde 45 dakika sabit bisiklete binerdi.
Lee bazen jump rope katardı ve 800 jumping yapardı. Ayrıca yumruklarının derisini sertleştirmek için de ellerini sert kayalar ve mıcırla dolu kovalara sokuyordu. Bundan ilgili günde 500’den fazla tekrar yapardı. Hatta Chuck Norris, "Lee, vücut ağırlığına gore dünyadaki en güçlü adamlardan biriydi ve kesinlikle de en hızlısıydı.”
İnosanto, “Bruce Lee’ death, his art of Jeet Kune Do has gone through different phases.” Yani, “Bruce Lee’nin ölümünden sonra Jeet Kune Do değişik evrelerden geçmiştir.” Başta asistan öğretmen Dan Inosanto, JKD sınıflarını küçük tuttu. Zaman geçtikçe sınıflar büyüdü. Seminerlerin popülaritesi büyüdükçe JKD yaygınlaştı. Lee’nin bazı öğrencileri Jeet Kune Do’yu Lee’nin kendilerine öğrettiği gibi öğretirken diğer bazıları ise kendi kültürel sanatlarını örneğin Filipino Kali, Thai Boxing ve French Savate gibi katmaya başladılar. Bruce Lee tüm dövüş sanatlarını ve biçimlerini önemsediği halde çoğu kişi bunu onların hareketlerini kendi sanatına katmaktan çok onlara karşı nasıl savunma yapacağını öğrenmek amacıyla böyle yaptığı fikrine katılacaktır. Elbette bunu da dikkate aldı; ama asıl olarak “faydalı olanı al” prensibinden yola çıktı. Jeet Kune Do komplike hareketler veya stilize kalıplar yerine basitliği arar. Bruce Lee’nin asistanlarına göre, “While every martial artist will find their own JKD within their own self, there will always be a core set of principles that establishes Jeet Kune Do as an art in and of itself.” Yani,“Her dövüş sanatçısı kendi JKD’sini kendisi bulacak olmasına rağmen, daima JKD’yi kendi başına bir sanat oluşturan bir çekirdek prensipler serisi olacaktır.”
Oakland’da James Jimm Lee’nin ölümünün ertesi yılında Bruce Lee de beklenmedik bir şekilde geriye çağının üzerinde prensipler bırakarak öldü (1973).
YÜKSEL YILMAZ