Yazın Ne Ölçüde Tanıtıcı Olabilir?
Bilge Karasu
Daha baştan söylenmiş bir şey vardı: Bu ödül, İngilizceye az (arada bir)
çevrilen dillerde yazılmış bir kitaba veriliyordu, kitabın çevrilip
yayımlanmasından sonra da yazar Amerika Birleşik Devletlerine
çağrılıyor, yazın/sanat çevrelerine tanıtılıyordu... Yazar açısından,
kıvanç verici bir durum söz konusuydu. Temsil etmek, tanıtmak önemli bir
şeydi. Ama bunun üzerinde düşünmek de gerekiyordu.
Hep biliyoruz, propaganda bakanlıklarından tanıtım
bakanlıklarına, birçok (belki de "pek çok" demeli) devletin
coğrafyasını, tarihini, kültürünü tanıtacak örgütleri vardır.
Gitgide küçüldüğü ileri sürülen bir dünyada
tanımak, kendini tanıtmak, tanınmak izlekleri çerçevesinde yürütülen
etkinlikler var. Bu etkinlikleri, artan bir komşuluk duygusu içerisinde,
"öteki"ne yöneltilmiş sayabiliriz: Ötekini tanımak, kendimizi ötekine
tanıtmak.
Bunun ancak karşılıklı olarak yürütülmesi halinde
anlam taşıyabilecek bir iş olduğunu söylemek, besbelli, gereksiz.
Kişilerarası ilişkilerde olduğu gibi kültürlerarası ilişkilerde de, tek
yanlılık, kimsenin kabul etmeğe yanaşacağı şey değildir.
Dünyanın küçülüp küçülmediğini bir yana bırakalım
şimdi. Bir yerlerde ne olup bittiğini haber almak, öğrenmek, başka
iştir; birbirinin işine burnunu sokmak da bambaşka bir iş. Birbirini
kültürü yolu ile etkilemek ise, bizi hemen pek dikenli sorunlarla karşı
karşıya bırakır.
Ama alanı çok daraltarak, "birbirinin yazınını
tanımak nasıl bir şeydir? diye sorabiliriz. "Yazın ne ölçüde tanıtıcı
olabilir?" sorusunun orasını burasını deşebiliriz. Eşe eşe bir şeyler
bulabiliriz. Hoş sözlerin boşlukları dolduğu ölçüde, yaygın birtakım
görüşlerin anlamı araştırıldığı ölçüde, düşünmek de kolaylaşır.
Gelgelelim, dille ilişkili bir sorundan söz etmiyor
gibi davranacağım. Düşünmeğe çalıştığımızı şöyle bir soruyla dile
getirmeği deneyeceğim: "Yabancı" dediğimiz bir yazın, başkaları yani o
yazının yaratıcıları üzerine neler öğretebilir bize?
Ama soruyu sorar sormaz, başka sorulara öncelik
tanımamız gerektiğini anlıyoruz. Örneğin, uzmanı değilsek, olmak için
uğraşmıyorsak, yabancı bir yazın üzerine bilgimiz ne olabilir? Bir
kültür üzerine, tarihsel boyutu hesaba katarak bir toplum üzerine,
yazını yoluyla edinilebilecek bilgi, öğreni, ne olabilir? Bir soru daha,
hem de en çetininden: Yazın deyince ne anlarız ki?
Arka arkaya dizdiğim bu üç soru, örtük biçimde de
olsa, uğraştığımız konuda karşılaşacağımız güçlükleri gösteriyor.
1. Bir tanıyan var, bir de tanınan. Ancak
tanıyan, unutmayalım, herhangi bir okurdur, bir okurlar topluluğudur. Bu
okur, ya da okurlar öbeği birtakım ortak nitelikler taşıyabilir ama bu
nitelikleri kestirmek, betimlemek, hele hele, değişmez saymak, olanak
dışıdır.
Buna karşılık tanınan, belli metinlerdir. (Bunu
söylerken de okumanın sorunlarını hiç hesaba katmıyor gibi
davranıyorum.) Ama belli okurlarla belli metinlerin karşı karşıya
geleceği bir "çalışma varsayımı" bile olamaz. Durumu "herhangi bir okur/
herhangi bir metin" olarak düşündükten sonra, belli okur öbeklerinin
eğitim, ilgi, moda gibi belirleyici nedenlerle belli metinlere
yönelebileceğini düşünebiliriz.
2. Kendi yazınımız söz konusu olduğunda
kolaylıkla tuzağa düşüyorsak, yabancı bir yazın karşısında aynı tuzağa
düşmemiz ne kadar daha kolaydır! Sözünü ettiğim tuzak, olup bitenlerin
"gerçekliği" yansıttığını sanmaktır. Tabii, "iyi okur bu tuzağa düşmez,"
demek kolaydır. Ama bir başka kültürün, bir başka dilin yazını bize
neler öğretmiştir diye düşünmeği denersek bu alanda karşılaşacağımız
sorunların ne kadar karmaşık olacağını anlamak çok kolaylaşır. "Okuma
sorunları" ile "çeviri sorunları' adını verebileceğimiz, ama öyle
adlandırdığımızda aklımıza gelebilecek olanlardan bambaşka sorunlardır
bunlar.
3. "Yazın deyince ne anlarız?" sorusunu ilk
elde bir engel olmaktan çıkarmağa çalışalım. Yazın okuru olarak her
birimiz, yazının sınırlan, tuttuğu yer, işlevi, önemi açısından, kendi
yazın anlayışımızı kendimiz kurarız;. ya da, yetişimimiz, okul
öğrenciliğimiz sırasında bize verilmiş olan tanımlayıcı düşünceleri, şu
ya da bu biçimde, benimsemekle yetiniriz. İyi bir okur olmağı
başarabildiğimiz ölçüde yazın üzerine düşündüklerimiz, yazından
anladığımız, kişisel olacaktır.
Yalnız, gözden kaçmamalı, her iki durumda, yazın,
bizim için, okuduklarımızın, dolayısıyla da, okumadıklarımızın
belirlediği bir alandır. Her okuduğumuz, okumadığımız bir başka metnin
yerini alır; isterseniz şöyle de düşünebiliriz: Bir kitabı okumak, başka
bir kitabı okumamaktır. Seçim olarak da, vakit yatırımı olarak da...
Yazın deyince anladığımız da bu sınır içerisinde oluşur. Bunları
söylerken iyi kitap/kötü kitap karşıtlıklarını düşünmüyorum. İyi kitabın
kokusu değişik değildir. İyi kitabı da, kötü kitabı da size başka bir
kitap öğretecektir. Bu yolda fazla yürümeyelim. Ama "yazın deyince
anladığımız"ın bir başka yanı var: Okuduklarımızın belirlediği bir
anlayış okuyacaklarımızı bağlayamaz. Okuduğumuz her yeni kitap,
edindiğimiz ölçütleri sınayacak bir yeni yaşantıdır. "Öyle değildir,
olamaz" diyorsak, belli bir anlamda okumaktan vazgeçmişiz de haberimiz
yok demektir.
İmdi; "okuduklarımızın belirlediği anlayış"tan söz
etmek de fazla bir şey söylemek değildir. Belirleme düzeyleri çok
değişiktir, iç içe çerçeveler halinde ele alınmağı gerektirir. Her
okunan çünkü, belli bilgi, beceri, kültür etmeni çerçeveleri içerisinde
okunur.
Biz gene tanıma sorununa dönelim. Az önce
söylediklerimizle orada da karşılaşacağız.
Bizimki dışında bir yazını tanımamız nasıl
olabilir? Ya o "yabancı" dili biliriz, özgün metni okuruz; ya da o
dilden yapılan çevirileri okuruz. Hepimizin bildiği bir şey bu.
Burada okurun, ya da çevirmenin o yabancı dili,
kültürü ne kadar bildiği, kendi dilini ne kadar bildiği üzerinde hiç
durmayacağız. Bu alanda da durum "çok iyi" diye nitelenebilecek olsun.
Tanınacak olan nedir, kim, ya da kimlerdir?
Yazın alanı, binlerce yıldan bu yana, ötekini
tanımanın pek gözde bir aracı gibi görünmüştür. Ama kuramsal olarak salt
tek yanlı bir tanıma çabası söz konusu olsa bile, tanımanın iki yanı
ilişkiye sokan bir iş olduğunu unutamayız: Bir tanıyan var, bir de
tanınan. Karşılıklı tanışma, taraflardan her birinin hem tanıyan hem
tanınan olmasını gerektireceğinden iş büsbütün karmaşıklaşacaktı. Biz,
şimdilik, tek yandan bakmakla yetinelim.
Yazının, kendisini üreten kültürü yansıttığı çok
söylenmiştir. Öyle olsun. Ama bu yansıtmanın metnin değişik düzeylerinde
nasıl göründüğü, biri birinden ne kadar değişik biçimlerde ortaya
çıktığı kolay kolay çözülebilecek bir sorun değildir. Hele bu "yansıtma"
işinin tek tek okurlarca nasıl yorumlandığı, bu yorumlar içerisinde
kiminin birçok okurun onayını yıllar içerisinde aldığı, kimininse
başkalarınca paylaşılmadığı gözönünde tutulursa işler büsbütün
karmaşıklaşır. En yeni, en ince çözümleme yöntemleri bulguların
yorumlanması işini gene incelemeciye bırakır; yani, tek bir okurun
yorumudur bu gene.
İşin asıl karmaşıklaştığı yer ise, tanıyan ile
tanınanın karşı karşıya geldikleri nokta; yani bir yanın tanımak
isteğini duyarak, öteki yanın da tanınmak isteğini duyarak karşılaştığı
nokta. Bu noktaya dek rastlantılardan söz edebilirdik. Bu noktada artık
rastlantılardan değil, eldeki (ya da kullanılabilir) verilerden söz
ederiz.
Tanınmak istemek, bir yazar için de, bir devlet
yönetimi için de doğal bir istek sayılabilir. Bir değeri olduğuna inanan
kişi de, bir kültürün siyaset düzlemindeki temsilcisi de, başkasının,
başkalarının bu değeri tanımasını ister. İster, çünkü karşıdakine kendi
de değer vermektedir. Kendi de onu tanıdığına inanmakta, bu tanıma
işinde bir karşılıklılık olmasını istemektedir. Nasıl tanınmak ister?
Sorusu saçma gibi görünebilir. Nasıl mı? Kendi değerini nasıl görüyor,
nasıl kuruyorsa, öyle elbet!
Oysa durum bu kadar sade suya değildir. Çünkü
karşıdakinin sizi, sizin kendinizi gördüğünüz gibi görmesini beklemekte
bir yanılgı var.
Bu yanılgının imgeler düzeyinde ele alınışına
girişmeden önce, çok gündelik verilere dayanarak ortaya konmasına
çalışalım.
Yazın yapıtı bir daha söylüyorum şimdi dünyaya,
yaşama, dilin içinden bakmağa bir çağrıdır. Her pencere gibi de, belli
bir açıdan, belli bir biçimde bakmağı önermektedir. Öneriler de,
bildiğiniz gibi, kabul edilebilir, reddedilebilir.
İmdi, her öneri, elbet, bir (birkaç, birçok) okurun
beğenisine sesleneceği umularak ortaya konur. İlle kurularak da değil;
kimi durumda bilinerek ortaya konur diyebiliriz. Ama bu noktada çok
önemli bir güçlükle de karşılaşırız. Bilmek, bunu daha önce denediğimiz,
gözlemlediğimiz için bilmek, önerinin fazla bir yenilik, başkalık,
yadırgatıcılık taşımadığını da bilmektir. Arayan, sanatının olanaklarını
geliştirmeğe çalışan sanatçı, başkalarının (ya da kendinin) daha önce
yaptığı ile yetinmeği amaç bilmeyen yazar için bilmek, neredeyse söz
konusu değildir. Böyle yazarlar, olsa olsa, umar. Öneriden söz edilecek
yer de burasıdır zaten.
Ama bu türlü bir öneri söz konusuysa, yazar, yalnız
okunmağı değil, eleştirilmeği, irdelenmeği de, olsa olsa umabilir.
Eleştirilmek, irdelenmek, bir önerinin kabul görmesi olasılığını artırır
çünkü.
Peki, eleştirilmek, irdelenmek, tanınmak mıdır?
Önce, tanıtılmaktır; önceleri, tanıtılmaktır. Daha yaygın bir tanınma
daha sonra, belki çok daha sonra gelecektir.
Kendini kendi dilinde okuyanlara seslenen bir
adamın tanınması, görüldüğü gibi, kendiliğinden olan bir iş değil. Onu
kendi dilinde okuyanlar çok değişik, çok çeşitli ölçütlere vurarak
beğenecekler ya da beğenmeyeceklerdir, dahası, onu "tanıyabildikleri"
bir çerçeve içerisinde görecek, ya da, yadırgayacaklardır. Ama (burası
ele aldığımız konu açısından çok önemli sayılmalıdır) okudukları metni
tek bir metin, yazarını da, öbür yazarlardan ayrı, tek bir yazar olarak
göreceklerdir. Ölçütleri de, ne kadar değişik olursa olsun, iki düzeyde
belirecektir: O ülkede, o dilin yazını içerisinde, ya da, bilindiği,
tanındığı ölçüde, "dünya" yazını içerisinde. Tabii bu "dünya yazını"
çerçevesi pek belirsiz bir çerçeve olur, unutmayalım.
Kendi kültürümüzle ilişkili işlerde dikkat
etmediğimiz, hesaba bilinçli olarak katmayacağımız bir önemli özellik,
bize yabancı bir yazının yapıtlarına baktığımızda kendini hemen belli
eder. Ötekini tanımak dediğim işte her zaman gözlemleyebileceğimiz bir
şeydir bu.
Daha önce de söylemiştim. Uzmanca okumalar
dışındaki okumalarda yabancı göz, yapıtın kendi kültürünü
yansıtıcılığını, temsil ediciliğini hem aramaması gereken, ya da
aramaması beklenen yerde arar; hem her yapıtı, her yazarı, aldatıcı bir
temsilcilikle yükler. O metnin, o yazarın önemi ya da önemsizliği, hele
ilk tanışma sıralarında, gözönünde tutulan bir şey olmaz; yani, o metin,
o yazar tekliği içinde değil, bilinmeyen bir bütünün temsilcisi olarak
görülür.