ESKİ SOVYETLERDE VE ŞİMDİKİ RUSYA’DA
TÜRKOLOJİ ÇALIŞMALARININ TARİHİ GEÇİŞ AŞAMALARI-VI
Sovyet Türkolojisinde son zamanlarda göze çarpan ilerlemenin bir sebebi de, şüphesiz ki, ana dili Türk lehçelerinden biri olan genç dilcilerin yetişmiş ve çalışma alanı olarak Türkolojiyi seçmiş bulunmalarıdır. Sovyet Türkolojisinin Savaş sonrası verimlerini daha çok bugünkü Türk lehçe ve şiveleri üzerindeki araştırmalar teşkil etmektedir. Yaşıyan lehçelerin incelenmesi esasen Rus Türkolojisinin bir geleneğidir. Bu gelenek de, şüphesiz ki, Türk halklarının büyük bir kısmının SSCB sınırları içinde bulunmasından doğmuştur. Sovyet Türkologları yaşıyan Türk lehçe ve şivelerine ait dil malzemesini ülkelerinde kolaylıkla ve bol miktarda elde etmek imkânına sahiptirler. işgâl eden diller grubu Türk dilleridir. Yirmi-üç Türk dili (ya da diyalekti) beş “Sovyetcumhuriyeti”nde (Azerbeycan), Kazakh, Kırgız, Türkmen ve Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri), altı “özerk cumhuriyet”te (Başkırt, Karakalpak, Tatar, Tuva, Çuvaş veYakut Özerk Cumhuriyetleri) ve iki “özerk bölge”de (Gorno-Altay ve Khakass Özerk Bölgeleri) konuşulmakta, ayrıca aşağıdaki bölgelerin şu halklarında da kullanımaktadır:
Dağıstan Ö.S.S.C.’nde Kumiki ve Nogaylar, Kabardianian-Balkar Ö.S.S.C’nde ve Karaçayevo-Çerkez Ö.B.’nde Balkarlar, Karaçayevtsiler ve Nogaylar, Stavropol bölgesinde Nogaylar ve Trukhmenler, Moldavya S.S.C.’nde Gagavuzlar, Nakhiçevan Ö.S.S.C.’nde Azerîler, Litvanya S.S.C. ve Ukranya S.S.C.’nde Karaimler, Donets bölgesinıde Urumlar, ve Kırım’da Krimçakiler.“Büyüık Ekim Sosyalist Devrimi”nin Leninist milliyetler politikasını uygulamağabaşlamasıyla yeni hedeflere uygun araştırma ve eğitim merkezleri açıldı. Hemen bir yıl içinde (1918), Taşkent ve Kiev’de birer Şarkiyat Enstitüsü ve Kharkov’da bir Şarkiyat çalışmaları “koleji” açıldıktan başka, Lazarev Doğu Dilleri Enstitüsü yeniden düzenlendi. İki yıl sonra (1920’de, Petrograd’da “Yaşayan Doğu Dilleri Enstitüsü” kuruldu; 1928’de Leningrad Doğu Dilleri Enstitüsü adını alan bu kuruluş 1938’de Moskova’da aynı isimdeki kuruluşla birleşti. 1920’de meydana getirilen Moskova Yaşayan Doğu Dilleri Enstitüsü ise, daha sonra Doğu Çalışmaları Enstitüsü adını alarak 1954’de Moskova Uluslararası İlişkiler Enstitüsünün bir bölümü durumuna geldi. 1921’de Bütün Rusya (daha sonra Bütün-Birlik) Doğu Çalışmaları Bilimsel Derneği kuruldu.
Türkçe konuşulan bölgelerde yerli halktan yönetici kadrolar ve bilim adamları yetiştikçe, buradaki bilimsel kuruluşların sayıları da arttı. Azerbaycan, Kazakh, Kırgız, Tacik, Türkmen ve Özbek Cumhuriyetleriyle Tatar, Başkırt ve Yakut Özerk Cumhuriyetlerindeki çalışmaların kapsamı genişledi.
Makhaç-Kale ve Nalcık gibi kentlere varıncaya kadar Çuvaş, Tuva, Khakassk, Altay, Şortsi, Kumuk, Nogay ve Karaçayev dil, tarih ve edebiyatı çalışılır duruma geldi, Türk dilleri Sovyet doğu cumhuriyetlerinin önemli merkezlerindeki üniversitelerde, örneğin, Taşkent, Semerkant, Aşkâbâd, Frunze, Alma-Ata, Bakû, Kazan, ve Yakutsk’da (ve tabii, Moskova, Leningrad, Tiflis, ve Tartu üniversitelerinde) okutuldu.
Sovyetler Birliği’ndeki Türk dilleri çalışmaları ilk başlarda yeni bir alfabe yazmaktan ders kitapları yayınlamağa kadar pratik uygulama sorunlarını içine alıyordu. İlgi daha sonraları, hele son on-beş yılda şu alanları kapsayacak biçimde genişlemiş ve derinleştirilmiştir: modern Türk dillerinin fonetiği ve grameri; leksikografi ve leksikoloji; diyalektografi ve diyalektoloji; Türk ulusal dillerinin biçimlenmesi tarihi; eski Türk anıt ve sicillerinin, değerlendirilmesi ve yayınlanması; “Altay” teorisi; Sovyet kutüphanelerindeki Türk belgelerinin anlatımı ve yorumu; Rusya’da ve Sovyetler Birliği’nde Türk filoloji çalışmalarının tarih; Rusya ve Sovyetler Birlıiği’nde Türk filolojisinin bibliyografyası.
Sovyetler Birliği ve Rusya’da Türk filolojisi çalışmalarının eski bir geçmişi olduğu ve bugün de devam eden bu çalışmaların Sovyetler Birliği dışındaki ülkeler bilim adamlarının ilgisini çektiği açıktır. Bu alanda bir kaç yıl içinde bile yayınlanan kitap, broşür ve makaleleri bir yazıda toplayıp değerlendirmek güçtür.
- Etiketler
-
You must be logged in to post a comment.
- Video Galerisi