Peçevî İbrahim Efendi 1574 1650
01 Ocak 1970
Devlet adamı, tarihçi (D. 1574, Pécs / Macaristan Ö. 1650). Doğum yerinden dolayı Peçûyî, Peçuylu ve Peçevî lakaplarıyla tanınır. Osmanlı tarih yazıcılığında genellikle Peçevî unvanıyla anılmakla birlikte bu okuyuş biçimi sözcüğün Osmanlıca yazılışının harekesiz biçimine dayalı olup doğrusu Peçuylu ya da Peçûyî olmalıdır. Hayatına dair bilgiler daha çok kendi eserinden edinilmektedir. Annesi tarafından, ünlü Boşnak ailesi Sokulluya (Sokolovic) mensup olan ve soylu bir ailedendir. Babasının adını söylememekle birlikte, büyük dedesini Kara Dâvud, dedesini Cafer Bey olarak kaydetmektedir. Her ikisinin de alaybeyiliği yaptığını, bu nedenle ailesinin Alaybeyoğulları diye anıldığını yazar. Babası Bosnadaki çatışmalara ve ardından Kanûnî Sultan Süleymanın Irakeyn Seferine (1533-35) katılmıştı. İbrahim Efendi, ilköğrenimini Peçuyda, medrese eğitimini Bosna ve Budinde gördü, on dört yaşındayken babasını yitirdikten sonra dayısı Budin Beylerbeyi Ferhat Paşanın yanına gitti ve yaklaşık bir buçuk yıl onun yanında kaldı. Dayısı öldürüldükten (1591) sonra da akrabalarının yaşadığı Bosnaya gitti.
İbrahim Efendi, Habsburglar ile yeniden başlayan uzun savaşlar sırasında (1593- 1606) orduya katıldı ve akrabası olan Lala Mehmet Paşanın hizmetine girerek kâtip olarak çalıştı. Ağustos 1595te Avusturyalılar tarafından kuşatma altına alınan Estergonda, kentin teslimini görüşen kurulda yer aldı. Ardından, Lala Mehmet Paşanın yönettiği Eğri seferine katıldı. 1602de cepheye gelen Kırım Hanı II. Gazi Girayı karşıladı. 1603te serdar (başkomutan) olan efendisinin telhislerini (bir konu hakkında padişaha bilgi vermek için yazılan yazı) götürmek amacıyla İstanbula gönderildi. Estergonun Türkler tarafından geri alınmasından sonra (Kasım 1605) fetih haberini sultana bildirdi. Bunun üzerine, daha önce aldığı piyade mukabeleciliğinin (askerin yoklamasını yapan kimse) yanında süvari mukabeleciliğine atandı. Derviş Mehmet Paşanın sadrazamlığı zamanında Eğriboz, İnebahtı ve Karlı ili sancaklarının tahrir defterlerini (vergilerin izlendiği defter) hazırlamakla görevlendirildi. Ardından memleketine giderek uzun yıllar çiftliğinde yaşadı.
Daha sonra Diyarbekir eyaletinin defterdarı olarak hizmet verdi. Rakkada görevliyken beylerbeyi oldu. Ardından Sadrazam Çerkez Mehmet Paşanın Tokattaki ordusuna katıldı ve darphane hizmetine memur edildi. 1625te Tokat eyaletinin defterdarlığını yaptıktan sonra tekrar İstanbula gitti. 1631de Anadolu Defterdarı oldu ve ertesi yıl Peçuy sancağı arpalık olarak kendisine verildiğinde paşa unvanı ile anılıyordu. 1633-36 yılları arasında İstolni Belgrad sancakbeyliği yaptı. Bosnada maliye defterdarı olduktan sonra 1637de Bosnaya bağlı Kırkanın sancak beyliğine getirildi. 1638de son resmi görevi olarak Tımışvar eyaleti defterdarlığı yaptı. 1641de ileri yaşlarda mazul oldu ve hayatının son yıllarını Budin ve Peçuyda ünlü tarih eserini yazmakla geçirdi. Ölüm yılı kesin olarak bilinmemekle birlikte, değişik kaynaklar 1650 civarı olduğunu göstermektedir.
Peçevî İbrahim Efendi, daha çok kaleme aldığı ünlü tarihiyle tanınır. Literatürde Peçevî Tarihi, Peçuylu Tarihi olarak geçen eserine özel bir ad vermemiştir. Eserini 1640da yazmaya başlayan Peçevî, aslında Kanunî Sultan Süleyman döneminde meydana gelen savaşları kapsayan bir gazavatnâme kaleme almayı düşünmüş, tarihini 1593ten itibaren başlayan kendi notlarına, adıyla andığı Osmanlı tarihçilerine ve öteki görgü tanıklarının bilgilerine dayanarak kaleme almıştı. Ancak Budin beylerbeyinin önerisi üzerine eserini genişletmeye karar vermiş, bir yandan Kanunî Sultan Süleyman döneminden itibaren kendi çağına kadar olan olayları eklemiş, öte yandan barış antlaşmalarını anlatmıştır. Eser böylece Kanunî Sultan Süleymanın tahta çıkışından IV. Muratın ölümüne kadar yaşanan olayları kapsar duruma geldi. Kaynaklarının içinde pek çok tarihçi ve tanıklar bulunmaktadır. Barış antlaşmalarıyla ilgili bölümleri, Osmanlı kaynaklarında yeterli bilgi bulunmadığı için yalnızca Macar kaynaklarını değerlendirerek kaleme almış, bu bölümleri yazarken adını anmadığı Macar yazarlarının eserlerine dayanmıştır. İbrahim Efendi, kitabı üzerinde ölümüne kadar devamlı olarak çalışmıştı. Yeni amacı, kaynak eleştirisiyle toplum sorunlarının kökenlerini bulmak ve ahlâkî öğütler vermekti. Pratik, pragmatik (sonuca giden en düz yolu izleyen yaklaşım) metodu ve eleştirel incelemesiyle çağdaşı tarihçilerin üstünde yer almıştır. Erken Osmanlı ve Macar kroniklerinden yararlanarak gereken yerlerde değişikliler yapmış, kronikler yanında belgeleri de kullanmıştır. Peçevî Tarihinin dili sadedir.
Kapatby ReklamStore
Kroniğin bölümleri Kanunî Sultan Süleymandan itibaren (1520) her bir padişah dönemini içermektedir. En önemli ve geniş bölümlerini Kanunî Sultan Süleyman ile III. Mehmetin saltanat yılları oluşturur. Son bölümlere doğru eserde ayrıntı giderek azalır ve son bölümde IV. Muratın saltanatındaki olaylar kısaca yer alır. Eser, IV. Muratın Bağdattan dönüşü ve onun ölümüyle (8 Şubat 1640) sona erer. Siyasî olayları anlatan bölümler arasında sık sık başka bilgiler de verilir. Örneğin barutun yapılması, matbaanın bulunması, kitap basımı, Kızılelma öyküsü, Osmanlı Devletinde kahve ve tütünün yayılması, Trayanın Tunadaki köprüsü, kuyruklu yıldızlar ve yıldız bilimi gibi konular yanında, Attila ve İskitlerden de söz edilir. Bunların dışında son üç padişah hariç, Gelibolulu Mustafa Aliyi izleyerek ve Hasanbeyzadenin kroniğinden yararlanarak her padişahın saltanat süresinde yaşayan sadrazamlar, vezirler, ulema (bilginler) ve şeyhlerin biyografilerini verir. Eser, ayrıca yüksek zümre ile halk kültürünün bir karışımı niteliğindedir.
Kitapta çeşitli anekdotlar, kısa öyküler de yer alır. Kuru Kadı öyküsünün ilk yazılı versiyonu ile Kesik Baş destanı da eserde söz konusu edilir. Yazar, bu fıkralar arasında kendisinden de söz eder. Sokullu ailesiyle olan akrabalığından söz ederek onları her zaman yüceltir. Yeni saptamalara göre, eserinde Macarcadan yapılan çevirilerin bulunması ve Estergonda Osmanlılarla Macarlar arasındaki görüşmelere katılması onun Macarca bildiğini gösterir. Macar kroniklerinden aldığı parçaların kimilerini tümüyle çevirerek eserine almış, kimlerinin yalnızca bir iki bölümünü, kimilerini de özetleyerek kullanmıştır. Eserde bir konuda yazılmış farklı kaynaklardan aktarma yaparken, her iki versiyonu peş peşe vermiştir. Bu bağlamda Mohaç Savaşını ilk olarak Osmanlı ve ikinci olarak Macar kaynaklarına dayanmak suretiyle iki ayrı biçimde yazmıştır. Macar kroniklerinden hazırladığı metne Mohaç Savaşı hakkında Gaspar Heltai kroniğinden iki parça alarak bunların metindeki yerlerini değiştirmiş ve olayları kendi ifadesiyle aktarmıştır.
Peçevî Tarihinin birçok nüshası vardır ve pek çok tarihçiye kaynaklık etmiştir. Bunlardan en önemlileri Cevrî, Defterdar Sarı Mehmet Paşa ve Naimadır.