LEVNÎ
Levnî, Türk sanat tarihinin en önemli isimlerinden biri olup Lâle Devrinin minyatürcüsü, sarayın nakkaşbaşı ve şairidir. Mahlâs olarak kullandığı “levnî”nin anlamı “rengârenk, çeşit çeşit”tir.
17. yüz yılın sonuna doğru Edirne'de doğduğu sanılan Levnî'nin asıl adı Abdülcelil Çelebi'dir. Genç yaşta İstanbul'a gelerek Topkapı Sarayı nakkaşhanesine çırak olarak giren ve zamanın ünlü nakkaş ve musıkîşinaslarından ders alan Levnî, tezhip öğrenip nakkaş icazeti aldıktan sonra kendini bütünüyle resme vermiştir. Levnî, II. Mustafa zamanında sarayın baş nakkaşlığına yükselmiş, III. Ahmet döneminde de bu görevde kalmıştır.
Lâle Devrinin insanı, hele sanatçısı olması, minyatürlerinde daha çok eğlence sahnelerini işlemesine sebep olan büyük nakkaşımızın, şair Vehbî'nin, III. Ahmet'in şehzadelerinin 1720'deki sünnet düğünün anlatan Surname'sini süsleyen ve en önemli eserlerinden biri kabul edilen minyatürleri, o tarihte artık Saray Nakkaşı olarak aldığı yeri de göstermektedir.
Edirneli bu nakış ustasının, 1706 tarihinde Levnî henüz İstanbul'a gelmemiş olduğu, tarihî belgelerden çıkarılabilmektedir. 1711 yılında ise Türkiye’den ayrılıp Rusya’ya dönen tarih yazarı Kantemir, gitmeden önce Lenvî tarafından resimlenen padişah portrelerinin bir kopyalarını ele geçirerek ülkesine dönmüştür. Demekki Levnî’nin İstanbul’a yerleşmesi bu tarihler arasındadır.
Levnî'nin minyatürlerinin hemen hemen hepsi de bir kitap sayfasının tümünü ya da tümüne yakınını kapsayan resimlerden oluşan kitap levhası biçimindedir. Bunlar başlıca üç kitapta toplanır. Bugün Levnî Albümü adlı derlemedeki minyatürlerin 1710-1720 arasında yapıldığı bellidir. Bunlar arasında tek bir kadın veya erkeği, çalgı çalarken, dinlenirken, çiçek toplarken resmettiği minyatürler olduğu gibi iki ya da üç kişinin çeşitli durumlarda canlandırıldığı minyatürler de vardır. Bu resimler, dönemin hayatını, giyim kuşamını yansıttığı için de ayrıca önem taşır.
Levnî’nin en önemli eseri birçok resimlerinin bir araya toplandığı Padişahlar Albümü’dür. Eserde Sultan Osman’dan III. Ahmet’e kadar gelen padişahların minyatürleri yer alır. Levni'nin Silsilename adlı bu eserinde ilk 43 Osmanlı padişahının portresi vardır. Bu Albümde, Levnî'ye ait olmayan sadece üç minyatür yer almaktadır.
Levni'nin minyatürleri bakımından en zengin kitap, şair Seyyit Vehbî'nin Sürname-i Vehbî adlı Surnamesidir (Bilindiği gibi surnameler padişah çocuklarının doğumunu, sünnet düğünü ve düğününü, kızlarının ya da kız kardeşlerinin düğünlerini anlatan Divan Edebiyatı şiirleridir). III. Ahmet'in şehzadelerinin 1720'de yapılan sünnet düğünlerini anlatan bu Surname için Levnî, 37x26 boyutlarında 137 minyatür yapmıştır. Bu minyatürler, esnaf loncalarının geçit törenlerini, gece ve gündüz eğlencelerini, çeşitli gösterileri, şölenleri ve Haliç’te yapılanları oldukça gerçekçi bir biçimde yansıtır. Levnî'nin Surname’si çağın kıyafetlerini, eğlence ve toplantılarını göstermesi bakımından da farklı bir değer taşır; bu eser(ler)inin dışında zamanın kıyafetlerini konu edinen iki albümü daha vardır. Surname’deki 4 Kişilik Musikî Takımı (Resim 1), Gül Koklayan Kadın (Resim 2), Oyuncu Kız (Resim 3)gibi minyatürleri Türk minyatür tarihinin kıymetli eserlerindendir. Levnî vefat ettiğinde Otlakçılar Camii yakınlarına gömülmüş, ancak sonraları açılan yollar sırasında mezarı kaybolmuştur.
Lâle Devri (1720 – 1730), “Batılılaşma” hareketimizin başlangıcı olarak kabul edilir. Bu devirde Fransa’ya gönderilen Yirmisekiz Mehmet Çelebi ve Sefaretnamesi Batılılaşma hareketinin kaçınılmazlığını Osmanlı sultanlarına kabul ettiren ilk gerçek olur. sürecinin başlangıcı olarak kabul edilir. Devrin hükümdarı III. Ahmet’in saltanatı ardından I. Mahmut, III. Mustafa, I. Abdülhamit ve III. Selim dönemlerinde de Batı beğeni ve ilgisi artarak devam eder. Bu ilgi matbaanın gelmesi, mimarî, resim ve eğitim alanında yeniliklerin başlaması, hattâ devlet erkânında hoşgörünün başlaması şeklinde kendini gösterir. Levnî işte tam da bu dönemin minyatürcüsü ve sarayın başnakkaşıdır.
Aynı zamanda şair olan Levnî’nin minyatürlerinde divan şiirinin hayal gücüne uygun bir somutlamayla eserler verdiği söylenebilir. "Divan Şiirin gazel biçiminde işlenen konuları minyatür konusu içine almıştır. Kadın, aşk, içki gibi. Yani artık içeriğini çoğunlukla mesnevîden alan minyatürlerin yerine konu, gazelin dünyasına dolayısıyla Nedim’in eserlerinde olduğu gibi bu dünyaya, yaşanan ve zevk duyulan âleme çevrilmiştir. Bu bağlamda kadın da Levnî’nin minyatürlerinde en sık kullandığı figürler arasında yer alır" (Hülya Bulut, Yüksek Lisans Tezi).
Minyatürlerinde, yaşadığı dönemin de bir gereği olarak eğlence sahneleri önemli bir yer tutan Levnî, kendinden önceki ustaların pek çok üslûp özelliğine bağlı kalırken, kişilerin ve nesnelerin yakınlık ve uzaklığına göre yerlerini belli etmeye çalışan doğulu ilk minyatürcü olmuştur. Minyatür sanatında, portrelerindeki yüz ifadelerini yansıtmaya ilk çalışan da odur. Onun minyatürlerinde, kişilerin vücut hareketleri, şiirsel bir kıvraklık kazanmıştır. Levnî, kişileri ve nesneleri, çerçeve içine hiç bir noktanın daha çok göze çarpmayacağı biçimde yerleştirmiştir. Renklerden en çok sarıyı kullanan Levnî, minyatürlerinde renk uyumuna çok dikkat etmiştir.
Levnî’nin eserlerinde zamanını aşan, o gün bilinen resim anlayışının dışına çıkan bir özellik vardır. Seçtiği konularda renk uyumu, hareket kıvraklığı, değişik özellikler gösteren yüz ifadeleri ilgi çekici olduğu gibi, resmin bütününe anlamın hâkim oluşu, konunun belli bir noktada toplanmayıp resmin bütününe yayılarak mekânı dolduruşu hayret uyandıracak derecede çağ ötesidir. Minyatürlerindeki yumuşak ve çok renkli ifade özelliği, özellikle insan resimlerinde yüz ifadelerinin açık bir anlam taşıması, vücut hareketlerinin belli bir amaca yönelmiş olmasının kolayca anlaşılırlığı gerçekten çok önemlidir. Onun Perspektif, resmettiği insanların özelliklerini ve ruh hallerini yansıtmaya verdiği önem, resimdeki renk ve kompozisyon uyumu Osmanlı Minyatür sanatı için önemli yeniliklerdir.
Levnî'nin minyatürlerindeki portreler bazan minyatür sınıfından çıkarak portre ressamlığına kadar uzanır; bazı minyatürlerini minyatür sınıfında görmekte zorlanılır. "Eserlerinde kalabalık figürlerden çok, tenhalık göze çarpar. Az, hattâ tek figürle çalışmayı tercih etmiştir. Minyatürde âdet olan aynı yüzler, aynı ifadeler yerine her figürde değişik bir ifade görülür. Sanki modelinde şahsi görünüşünü belirtmek istemiştir. Bu, onda, gerçekçiliğe doğru bir eğilimin ifadesidir. Birçok minyatürlerinde perspektif tasası görülür. Yani, iki boyutlu bir resim sanatı olan minyatüre bir üçüncü boyut, derinlik katmıştır. Levnî'nin asıl yaptığı değişiklik de buradadır. Topkapı Sarayı Portre Galerisinde bulunan III. Ahmet'le şehzadesinin portresi (Aşağıdaki resim) ise, nispetleri bakımından minyatür olmaktan çıkar. Bu koskocaman bir portredir" (Nalân Yılmaz).
Osmanlı minyatür sanatının doğu minyatürlerinden en önemli farkı, konu seçimindedir. Osmanlı’da portreler önemli yer tutar. Levnî de geleneksel tarzda padişah portreleri yapmıştır. Portrelerde kişisel hatlar ve portresi yapılanın sosyal statüsünü belirleyen özellikler üzerinde durulmuştur. Osmanlı minyatürlerinde, portreler, tarihî - askerî olaylar, sosyal hayattan kesitler, saray ve Padışah etkinlikleri, bayram, sünnet, eğlence, sefer, fethedilen yerler, çadır, padişahın elçileri kabulü vb ile sultanın çevresinde oluşan olaylar ve etkinlikler tasvir edilmiştir. Hattâ özellikle Levni’nin minyatürlerinde gördüğümüz gibi sıradan insanların veya Osmanlı devlet sınırları içinde yaşayan çeşitli sosyal kesimlere ait insanların (çalgıcılar, köçekler, İstanbul beyefendisi, kadınlar, rakkaseler, cambazlar vb) minyatürleri de yapılmıştır.
Osmanlı miyatürleri gerçekçiliği ve belgesel niteliklidir. Halk ile padişahların bayram, sünnet, elçileri kabulü, vezirler ve diğer devlet erkânı ile yapılan toplantılar, görüşmeler, minyatürlerin konusudur. Levnî’nin Surname-i Vehbî’deki minyatürleri sultanın çevresindeki olayların resmedilmesine örnektir. Sultan büyük halk şenliklerinin ortasında gösterilir. Hattâ minyatürler bu yüzden konularına göre de sınıflandırılabilir. Örneğin surnameler, özellikle sünnet törenlerini resmeden minyatürlerdir. Levnî’nin minyatürleri de gerçekçi ve belgesel özellik taşır. Şenliklerdeki gösteriler tüm ayrıntılarıyla resmedilmiştir.
Kadın ancak Levnî ve Buharî minyatürlerinde önem kazanır. Osmanlı minyatürlerindeki kadın tasvirleri soylu ve çekingen kadınlar değildir. Kadını moda resimlerindeki gibi kıyafet sunan manken şeklinde, dans ederken, çalgı çalarken ve uzanmış dinlenirken gösterirler. Bunların dışında minyatürlerde genellikle erkek figürleri görülür. Türk nakkaşları İran - Safevî minyatürlerinde görülen aşırı desenli yapıları, dekoratif öğeleri, ince süslü giysileri, motifli çinileri, desenli halıları tasvir etmeyi pek sevmez. Levnî’nin özellikle tek sayfalık minyatürlerinde yalınlık göze çarpar. O yalnız en gerekli olanları resmeder ve süsleyici özellikleri en aza indirilir (Nalân Yılmaz, Levni’nin Minyatürleriyle Doğu Minyatürlerini Karşılaştırma,kalemguzeli.net/levni)
Çoğunluğu halk şiiri geleneğini sürdüren ve içlerinde oldukça başarılı örnekler de bulunan 20 şiirin Levnî’ye ait olduğu ileri sürülmektedir. Topkapı Sarayı Müzesi Hazine Kitaplığı’nda bulunan el yazması bir mecmua-i eş’arda (H1715), yani şiir defterinde Levnî’nin şarkı, türkü, gazel, semai, gazel-i semai ve kalenderî formunda birçok şiiri yer almaktadır. Bu şiirlerin konularını aşk, kahramanlık ve savaş oluşturur. Levnî’nin bu şiirleri arasında yaygın olarak bilineni Atalar Sözü Destanı’dır. Bu şiirinde Levnî, kendisi için önemli bulduğu, değer verdiği insanî nitelikleri açıklamaktadır. Levni'nin kolay anlaşılır ve yalın bir dil kullanması, şiirlerinin, okuyan herkes tarafından anlaşılmak istemesine, yetiştiği çevreden (Edirne) aldığı millî zevke bağlanır. O dönemde yaygınlaşmaya başlayan, (özellikle Türk Milliyetçiliği açısından) fevkalâde önemli ama o kadar da ihmal edilmiş “Mahallîleşme” hareketine ve dildeki yansıması Türkî-i Basit akımının etkisinde kalmasına bağlamak da şüphesiz doğrudur.
Levnî’nin olduğu kabul edilen bir şiir:
Kediye fare fareye kovuk
Meclise kelâm kelâma doruk
Hastaya çorba, çorbaya koruk
Koruğa havan ne güzel uymuş
Yemeğe sahan sahana kalay
Fakire kibar kibara saray
Hünkâra vezir vezire alay
Alaya kaftan ne güzel uymuş
Kapıya kilid kilide miftah
Dervişe hırka hırkaya külah
Kahveye yaran yarana meddah
Meddaha yalan ne güzel uymuş
Yayana atlı atlıya koşu
Dallıya kuşak kuşağa poşu
Sohbete helva helvaya turşu
Turşuya soğan ne güzel uymuş
Yağlıya nakış nakışa ipek
Üstada hüner hünere emek
Levnî’ye güzel güzele döşek
Döşeğe yorgan ne güzel uymuş