Hem Kürtlerin hem de Doğu Anadolu'nun Zaza diye bilinen halkının dilleri İran alt grubunda, giderek büyük Hint-Avrupa dil ailesi içindedir. Bugün yerleşik oldukları yöreye atalarının ne zaman geldiği bilinmemektedir. Ancak bu geliş M.Ö. ilk bin yıldan sonra değil, mutlaka daha öncedir. Kürtlerin M.Ö. 4. yüzyılda Cizre dağları dolaylarında (Gazirat İbn Umar) yerleşik olan ve Ksenophon'un ordularına saldıran Carduchi'ler olduğuna ilişkin inanç tutarlı değildir. Çağdaş söyleyişteki yumuşak benzerliğe karşın Carduchi'deki (-rd-) ile Kurd, o zamanki deyişiyle Kürt (-rt-) veya buna yakın bir söylenişi arasında bir bağlantı olamaz.
Kürt adına ilk değinme olan (Polybius, Livy, Strabo) ve M.Ö.'den başlayarak İran'da Zagros dağları yakınlarında yerleşik paralı savaşçılar olarak adlarından sözedilen Cyrtii'lere bakmak gerekir. Bunları, bir bakıma, Medlere komşu olan ve o zamanlar Kuzey-batı İran'da yaşayan bir kabile olarak düşünebiliriz. Bu karşılaştırmalı filolojinin dile, teorik bir "Eski Kürtçe"ye1 getirdiği yorumla uyumlu görünmektedir.
Ancak Kürtçe hiçbir zaman tekil olmadığı gibi bugün de üç ana gruba ayrılmış durumdadır. Bu diyalektlerin kuzey ve merkez grupları en birleşik görüntü veren ve en önemli olanlarıdır. Türkiye'deki tüm Kürt diyalektleri Kırmanci (Türkçe söylenişte Kürmanci) -bir olasılıkla "Med Kürtçesi" anlamına gelebilecek bir ad olarak bilinen kuzey grubu içine girmektedir. Bunlar, Irak'ta Büyük Zap suyunun güneyinde konuşulan (konuşanlarca Sorani ya da "Kurdi pati" yani "saf Kürtce" diye nitelendirilen) orta Kürdistan diyalektlerinden birçok ses, dilbilgisi ve leksikon (sözcük) özellikleri bakımından farklılık gösterirler.
Bu farklılıklar, Kürtlerin yaşadıkları orta bölgede zamanla şimdi Gorani olarak bilinen diğer bir İran dili konuşanlarını kuşatıp bir ölçüde asimile ettiği varsayımına bağlı olarak daha iyi açıklanabilir. Gorani, bir bakıma Kürtçe denizi diyebileceğimiz orta dağlık alanlarda, adasal olarak bazı yerlerin hala geçerli konuşma dilidir, ve merkezi Kürtçe'nin onu Kurmanci'den ayıran bu özellikleri Gorani etkisinde kalmış olmasıyla açıklanabilir. Bir olasılıkla bu varsayım, genelikle misken olarak bilinen ve kabile olmayan serf-türü orta Kürdistan köylüsünün kabile kürtlerce de Goran olarak bilenen bazı kesimlerde olmaları gerçeğinden destek almaktadır. Oysa ki bu ad birçok değişik biçimde geçmektedir.2 Goran dili Zazaca'yla en yakın ilişkili olanıdır. Bu ad aslında bir yakıştırmadır, ve konuşmalarındaki z sesinin çokluğuna bağlı olarak Kürt komşularınca kendilerine takılmıştır. Onlar kendileri ve dilleri için Dimli adını kullanırlar. Yeterince açıklandığı gibi3 Dimli, Daylami'den, yani Hazar Denizi'nin Güney-batısının üst kesimlerindeki Gilan'nın Daylam yöresinden gelmektedir. Bu giderek, Zazaları köken olarak gene aynı bölgeden gelen Goran'a bağlıyor.4 Zaza-Dimli'lerin Hazar'dan gelerek o sıralar Kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına yani şimdi yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olmaları olasılığı zayıf olduğuna göre başka bir varsayımı ele almak gerekmektedir. Bu, Zazaların bugün Kürdistan'ın kalbi olarak kabul edilen yerde, yani Van gölünün güney ve batısındaki topraklarda yaşadıkları ve kendilerinin ilerleyen Kürtlerce batıya ilerlemeye zorlandıkları varsayımıdır. Yerli Goran nüfusunun büyük ölçüde serfleştirilidiği Merkezi Kürdistan gözden geçirildiğinde Kürtlerin yerleşik Zazaları tümüyle yerlerinden sürmedikleri görülmektedir. Her ne kadar güçler dengesi bölgedeki diğer halklar, özellikle Hıristiyan Ermeniler ve Asurların varlığına bağlı olarak karmaşık olagelmişse de, Kürdistan'ın Türkiye parçasındaki kabile olmayan köylülüğün büyük bir kısmının Dimli konuşan Kürt-öncesi bir İran nüfusundan gelmiş olması olasılık olmaktan ötedir (=artık kesin olarak bilinen bir gerçektir, çn.). (Türk boylarının daha sonraki yerinden etmeleri bunu değiştirmek için hiçbir şey yapmayacaktır). Zaten durum böyle olsaydı, boyun eğmiş bu halk, üzerinde belirgin bir etki yapmadığı Kurmanci lehine kendi dilini terketmiş olacaktı.
Kaynakça:
Christensen, A.: Les dialectes d'Awroman et de Pawä, Copenhagen 1921.
Edmonds, C. J.: Kurds, Turks and Arabs, London 1957.
MacKenzie, D. N.: "The Origins of Kurdish", Transactions of the Philological Society, 68-86, 1961.
Minorsky, V.: "The Guran", BSOAS XI, 1: 75-103, (Universty of London), 1943.
1) V. MacKenzie, 1961. Orada bir belirlemein (s.74) "Medyana yorumlanabilecek bir özellik, yani hw'nin f'ye dönüşümü..." o günden bu yana yanıltıcı olduğu kanitlanmıştır. Oysa, özellikle Medyan'dan bilnen (ne yazık ki çok az biliniyor) şeylerle uyumlu olan hiçbir özelliği yok Kürtçe'nin, fakat onu oradan ayıran bazı şeylere bakarak Kürtçe'nin doğrudan Medyan'dan geldiğine ilişkin varsayımın hiçbir geçerli nedeni yoktur.
2) Edmonts, 1957: 12-42. V. Minorsky, 1943, 77 ff.
3) A. Christensen, 1921: 8, quoting F. C. Andreas.
4) V. Minorsky, 1943: 86.
Yazan: David N. MacKenzie
KÜRTLER - RÜZGARIN SAVURDUKLARI
1514 yılı, ağustos ayının son haftasına girilmişti. O gün kuşların ve ağustos böceklerinin ötmediği bir gündü. Osmanlı ordusunun sağ kanadına Safevi süvarileri saldırıyordu, başlarında Şah İsmail’in sağ kolu Mehmet Han Ustaclu vardı. “Çabuk takviye!” diye bağırdı Sultan Selim.“Merak buyurmayınız sultanım” dedi sadrazamı Hersekzade Ahmet Paşa ve devam etti ; “Emir Şeref kulunuzun Kürt birlikleri ihtiyatta bekliyorlar”. Gerçektende Anadolu beylerbeyi Sinan Paşa komutasındaki Anadolu ve Karaman birlikleriyle beraber savaşan Kürt’lerin de yardımıyla sağ kanattaki Safevi saldırısı durduruldu ve yoğun top ateşi Mehmet Han Ustaclu’nun işini bitirdi. Artık bütün güç soldan saldıran Şah İsmail’in üzerine gönderilecek ve Şah Tebriz’e kadar arkasına bakmadan kaçmak zorunda kalacaktı. Artık Osmanlılar’a Bağdat yolu gözükmüş, emir Şeref’de kendisini zindana attıran Şah İsmail’den öcünü almıştı.
Aslında Kürtler o tarihlerde öncelikle İran şahına daha yakındılar.1508 yılında Şeref Han Şaha bağlılığını sunmak için sarayına gitmiş ancak Şah onu ve maiyetini zindana attırmıştı.Bu durumda Sultan Selim’e bir şans doğuyordu zira D.Anadolu’nun Türkmen nüfusunun çoğu şii ve alevi idiler ve de Şah İsmail’e sempati duyuyorlardı. Bu nedenle Türkmen’lere ne kadar az güvenilirse yukarıdaki sebepten Kürt’lere o kadar çok güvenilirdi. Osmanlılar’ın ırkçılığı tamamen reddeden devlet siyaseti , bu ittifakın doğmasını kolaylaştırıyordu. Sonunda beklenen oldu ve yaklaşık 25 kürt aşireti 1514’te imzalanan bir antlaşma ile Özerk bir Osmanlı eyaleti oldular.
“Kur-ti-e” isimlerinden,Helenistik çağda “Korduene” ve Roma belgelerindeki “Gordoya” gibi bölge isimlerinin Kürt’lerle bağlantısını kurabilirler. Yine Yunan tarihinin İskender’den başka doğuya sefer yapan tek komutanı olan Ksenephon’un Irak’ta “Karduklar” denilen vahşi bir kabilenin saldırısına uğradığını bilmekteyiz. Vladimir Minorski Kürtlerin İran asıllı olduğunu , Urmiye gölü ve çevresinin Kürtlerin anayurdu olduğunu ve buradan etrafa yayıldıklarını söylemektedir. Arap yazılarında da “Kurd” çoğul anlamda “Ekrad” isminin Mezopotamya’nın Kuzey ve doğusunda yaşayan göçebe aşiretlere verildiğini görüyoruz. Aynı belgeler 10.yy’da bu halkın Arap’larla çatışma halinde olduğunu yazar.
Kürtçe’nin tarifi Britannica ansiklopedisinde şöyledir: “K.Irak,Suriye,B.İran,G.D.Anadolu’da yaklaşık 25 milyon kişi tarafından konuşulan İran dili”. Kürtçe Büyük İran dil ailesinin V.Minorski’ye göre K.B. öbeğine bağlıdır.Ana Lehçe olarak dil bilimciler Kürtçe’yi ikiye ayırırlar;
2-Sorani lehçesi : İran ve D.Irak’ta yaygın konuşulur.
Tatiana Aristova’ya göre; Kürt’lerin toplam nüfusu konusunda belirli bir rakam söylemek zordur,çünkü birçok batılı ve Sovyet kaynaklar arasında büyük bir rakam kargaşası vardır. Gerçektende özellikle 19.yy sonu itibarıyla ve yakın zamana kadar hatta belki şimdi bile Kürt’lerin hareketli, yer değiştiren yapısı yüzünden bu zorluklar ortaya çıkmaktadır. M.Vagner şunu söyler; “Kürdistan istatistiğine ilişkin çok kıt bilgileri göz önünde tutarsak ,ayrıca çok sayıdaki göçer aşiretlerin muazzam topraklar üzerindeki dağınıklığınıda hesaba katarsak,Kürt’lerin nüfusunu sayıyla ifade etmek çok zordur” . Osmanlı İmparatorluğunda ilk nüfus sayımı 1831 yılında yapıldı.Bu nüfus sayımına göre ülkedeki halkların etnik kimliği ,Arap ve Kürt nüfusun milliyetlerini açıkça belirtmeden “Müslümanlar” olarak kaydedilmişti.
Yazımızın devamında da bazı örneklerde göreceğiniz gibi ,kendini Türk olarak tanımlayan Kürtler veya Kürt olarak tanımlayan Türkler vardır. Bu sebeple bu sayılar kendisine açıkça Kürt diyen ve Kürt etnik yaşam tarzını kısmen de olsa yaşayan insanların nüfus toplamlarıdır.
Kürtlerin özbilincinde iki unsur açık seçik öne çıkmaktadır ; Dinsel ve etnik yanlar. T.Aristova’ya göre , din kürtlerin varlık ve bilincine öyle güçlü etki yapmıştırki, etnisite bilinçlerinde çoğu kez etnik mensubiyetin yerini dinsel mensubiyet almıştır.Zaten Osmanlı imp.’da da ulusal kimlik hep dinsel kimliğe dönüştürülmüştür.Bu sebeplerden Kürt kendini önce müslüman sonra Kürt olarak algılıyordu.Kürtlerin çoğu sünni müslümandır,mezhep olarakta şafidir. Kirmanşah, Hanekin,Tuzhurmatu, Mendeli ve Süleymaniye bölgelerinin Kürtleri Şii müslümandır.T.Aristova ve A.H.Layard , Kürtlerde islam öncesi kendine özgü öğretileri ve tapınma şekilleriyle farklı sekter grupların varlıklarını bugün bile sürdürdüğünü belirterek,bunların öncelikle iki gizli zümre , Yezidiler ve Ali-Allahiler olduğunu söyler.Ne var ki aynı araştırmalara göre,Yezidilerin çoğu, büyük bir katılıkla kendileri ile müslüman Kürtler arasında karşıtlık kurar ve kendilerine “Kürt” dendiğinde alınırlar. Yezidileri aşağılayan diğer müslüman gruplar onları şeytana tapanlar diye de adlandırırlar.
Çağdaş bazı Kürt yayınlarında, bazı yazarların Osmanlı imp. politikasını suçlayıcı ifadelerine ve bu siyasetin düşmanca olduğu fikrini ortaya attıklarına rastlıyoruz. Ancak Osmanlıların oluşturmaya çalıştığı ulus yapısı , etnisitenin özbilincinden kopup asimile olmadan, fakat diğer etnik gruplarla kaynaşarak bir Osmanlı halkı oluşturmaktı.Bu sebeple yalnızca Kürtler değil, Ermeniler, Türkmenler, Tatarlar, Çerkezler, Gürcüler, Abazalar, Arnavutlar ve Boşnaklar, Sırplar, Araplar,Rumlar, Bulgarlar yerleri değiştirilerek diğer halklarla birliktelik kurmaları sağlanmıştır. Zorlamaya gelince, 14. ve 16. yy’dan bahsettiğimizi, o periyodun zalim krallar, acımasız savaşlar ve yağma imparatorlukları dönemi olduğunu, ayakta kalmanın, tavizsiz bir duruş ortaya koymaya bağlı olduğunu unutmamak gerekir. Sonuçta emperyalist bir hareket olduğu doğru olabilir fakat o yılların, zaten emperyalar çağı olduğunu kaçırmamak gerekir. Aynı yıllarda batıda, kraliçenin verdiği yetkiyle donatılmış, silahlanmış korsanlar, Atlas Okyanusundaki İspanyol gemilerini yağmalayarak, Kral Ferdinand’ın İspanyol altınlarıyla İngiltere hazinesini doldurmaya başlamışlardı.Yağma ve hırsızlıkla yeni bir süper güç ortaya çıkıyordu; Britanya İmparatorluğu ! Diğer pek çok imparatorluk gibi, kaba kuvvet, gasp, yağma ve kanla kurulan bu imparatorluk bir kaç yüzyıl içinde gözünü doğuya ve tabiiki Kürtlerin,Türklerin ve Arapların yaşadığı zengin hammadde kaynağı topraklara çevirecekti.
Sonuçta T.Aristova, özellikle D.Anadolu’daki şehirlerin, çok ulusluluk yönünden, nüfusun etnik yapısının en büyük çeşitliliği gösterdiği yerler olduğunu söylemektedir. Örneğin Diyarbakır, ünlü bir kent ve dinsel ve sivil kurumlarıyla birlikte büyük bir idari kültür ve ticaret merkeziydi. 19. yy ve 20.yy başlarında kent nüfusu, Kürt, Türk, Ermeni ve Yahudilerden oluşuyordu.Ayrıca Yezidiler ve Şemsi Kürt’lerde vardı. Aynı dönemlerde Irak Kürdistanı’nda bilinen başlıca şehirler, Musul, Rewandiz, Amediye, Kerkük, Erbil, Süleymaniye vd. dir. Bu kentlerin nüfusunun çoğu Kürt’tü, İngiliz yazar Edmonds bunlardan sadece Kerkük’te hakim nüfusun Türk olduğunu yazar. En eski şehirlerden biri Süleymaniye’dir.Burada 100 yılı aşkın süredir halkın etnik yapısına hakim olan unsur Kürt’lerdi. Bazı mahalleler Ermeni ve Yahudilere aitti. Edmonds 20.yy’ın 2. yarısındaki Kerkük’ten söz ederken, hakim nüfusu Türkoman’ların oluşturduğunu yazmaktadır ( Edmonds Türk’lerden böyle bahsederdi). A.M. Menteşaşvili, 1. dünya savaşından önceki dönemde Kerkük nüfusunun 30.000 olduğunu ve mahallelerin çoğunun Türkler tarafından iskan edildiğini yazar. Buna karşılık kentin etkili aristokrat ailelerinden bir kısmı Kürt’tü ancak kendilerine Türk diyorlardı.
10. yy’a kadar çok ayrıntılı belgelere rastlayamadığımızı,daha öncede ifade etmiştik. Fakat bu tarihten itibaren elimizde hiçte azımsanmayacak,”Mesudi”,“İstahri” gibi yazarların yazdığı Kürt kabile ve merkezleri hakkında bilgi veren belgeler bulunmakta olup, Arap yazarlarda Zevzan, Hilat, Azerbaycan, Fars gibi bölgelerden bahsederken yazı içinde Kürtlerden sıkça bahsetmektedirler. Bitlis Emiri Şerafeddin’in torunu olan “Şeref Han” ın yazdığı “Şerefname”de bize Kürt tarihi hakkında önemli ipuçları verir. 7 ve 11. yüzyıllarda Kürtlerin karıştıkları olaylarla adlarını iyice duyurduklarını, bu tarihlerden itibaren Mervaniler ve Hasanveyhliler gibi Kürt hanedanlarının ortaya çıktıklarını görürüz. Bu aşiretler birer Derebeyi statüsü ve sistemi içinde yaşamaktaydılar. 10.yy’dan sonra çeşitli Türk kavimlerinin dizginlenemeyen yayılması Kürt bölgelerine de ulaşır.Türkler hemen hemen bütün Kürt hanedanlıklarını ortadan kaldırırlar, yerlerine Türk hanedanları geçirirler. Tam Türk’lerle asgari müştereklerde uzlaşıp yeniden bazı yönetim birimlerini elde etmeye başladıklarında bu kez de ortalığı kasıp kavuran Moğol istilasına uğradılar. Moğollar Kürtleri iyice ezdiler. Siyasi etkinliklerini tamamen yok ettiler. Bulundukları eyaletler Moğol emirlerce yönetildi. Moğol istilasından sonra bu bölgeler Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmen sülalelerinin etkisine girdi. Bu hanedanlar Kürtleri dinsel ve siyasi kavgalara sürüklediler. Buda geniş çapta nüfus hareketlerine sebep oldu.
Gerek Akkoyunlu ve Karakoyunlu,gerekse Selçuklu hegemonyasında yaşayan Kürtler, zaman zaman kendilerine yetki ve ayrıcalıklar tanınmış dahi olsa hallerinden çok da hoşnut değillerdi. Kaderin bir cilvesi olarak Selçuklu iktidarında yaşayan Türkmenler’de rahatsızdı. Hal böyle olunca tarih, bölgede etkili olan bu devletlerin çöküşüne, Moğol istilası ve ardından yeni bir devletin doğuşuna sahne olacaktı. Osmanlılar ilk başta (Yıldırım Bayezid’e kadar), Anadolu’da yaşayan bütün müslüman halklarla saygılı ve dostane bir ilişki içindeydiler. Buna Kürt’lerde dahildi. Onlar için bu halkların saygısını kaybetmek kabul edilemeyecek bir şeydi zira gözünü batıya çevirmiş olan bu gazi devlet’in doğusu yani arkası müslüman aşiretler diyarı idi. Osmanlılar sırtlarını emniyete almak istiyorlardı.Bu noktaya önem vermeyen Yıldırım Bayezid, bedelini çok ağır ödedi. Timur istilası Anadolu’yu kasıp kavurmuş, Kürtler’de bundan nasibini almıştı. Fetret devri bitiminde Osmanlı siyaseti özellikle Fatih
Sultan Mehmet’le birlikte hayli değişti. Kısaca İslam belirleyici olmaya devam ediyordu ancak Türklük bir ölçüde ikinci plana atılmıştı. İlerleyen yıllarda Osmanlılar diğer Türk asıllı devletlerle hiçte iyi geçinmeyecekler, kendi içindeki Türkmen nüfusunun (çoğu Şii kökenli olduğundan) kaynamalarına ve diğer “Safevi ve Memluk” gibi devletlere olan yakınlaşmalarına sert ve kanlı şekilde müdahale edeceklerdi. 16.yy’ın başları Sünni Kürtler’le Osmanlı iktidarının yakınlaşmalarının başlangıcı idi. 1502 Şerur savaşı sonrası Safevi şahı Şah İsmail, Bağdat’tan Maraş’a kadar olan bölgeyi ele geçirdi. Kendisi Şii olduğundan Sünni Kürt’lere karşı çok sert davranır. Osmanlılar Safevilerle savaşınca, Kürtlerin derebeylikleri iade edilir. Çaldıran savaşından sonra 25 kadar Kürt beyi Osmanlı egemenliğine girer. Osmanlılar’da bu jeste karşılık, Kürt beylerine özerklik tanıdılar. 1689 Kasr-ı Şirin antlaşmasıyla, Osmanlı-İran sınırı daha da kesinleşti. İranlılar Zagros dağlarının arkasına çekildi. Kürt’lerde Kafkasya’ya kadar Osmanlı vatandaşlığına geçtiler. Kürtlerdeki beylik sisteminin 19.yy sonlarına doğru, Hakkari, Bitlis, Süleymaniye ve İran’da ortadan kalktığı belirtilir. Ancak bu siyasi anlamda merkezi otoriteye karşı resmi olarak ve “bey”sıfatıyla temsil edilme anlamındadır. Buda doğaldır çünkü çağdaşlaşmaya çalışan Osmanlı yönetimi bölge sorumluluğunda ,“valilik” sistemini oturtmaya özen gösterir . Buna rağmen Kürt bölgelerine atanan çok sayıda Kürt vali bulunmaktaydı. Bunun dışında Kürt’lerin aşiret ve derebeylik yaşayış tarzı sürmeye devam etmiştir. Kırım savaşı sırasında Ruslar Kürt alayları kurdular. 1877-78 Osmanlı-Rus savaşından sonra arka arkaya bazı Kürt ayaklanmaları olur. Hakkari, Bahtiran, Bohtan, Şeyh Ubeydullah ayaklanmaları ekonomik olmaktan çok gelenek ve dinsel içerikli ayaklanmalardır. 1.dünya savaşı öncesi bazı Kürtlerin yöredeki Nasturi ve Ermenilere karşı şiddet hareketlerinde bulunduklarını görürüz. Başkent İstanbul’da yaşayan bazı Kürtlerin ayrılıkçı düşünceleri 20.yy’da başlar.Şurayı Devlet reisi olan Seyyit Abdulkadir 1908’de İstanbul’da “Kürt Teavün ve Terakki” Cemiyeti’ni, 1919’dada D.Anadolu’da bir Kürt devleti kurmak amacıyla, “Kürdistan Teali” Cemiyeti’ni kurdu. Tüm bu çabalar tarihe adını yazdırmış olsalar da, Kürt halkı tarafından geniş çapta desteklenmedi.
Pehlevi hanedanlığının başlarında Rıza Şah, İran’daki aşiret reislerinin nüfuzunu iyice kırdı. Amacı merkezi yönetimi güçlendirmekti. Bu arada bazen İngilizlerin bazen de Almanların bölgedeki gizli servis çalışmaları, Kürt aşiretlerini kışkırtmaya başladı.1922’de çok sayıda aşiret reisi sürgün
edildi. Yerel bazı ayaklanmalar olduysa da bastırıldı. Aşiretler belli yörelere zorla yerleştirildi. Ancak iktisadi ve toplumsal yapı değişmediğinden beylerin ve ağaların etkisi aynen kaldı.1920 Sevr antlaşmasında Kürt’lere özerk bir cumhuriyet kurma hakkı verildiyse de hiç onanmadı ve işin ilginci Anadolu’da yeterli Kürt halk desteğini bulamadı. Anadolu Kürtleri Ankara hükümetine bağlılıklarını bildirerek ilk TBMM’de demokratik olarak temsil edildiler. Ankara’nın kurduğu düzenli orduya asker verdiler ve yerel direnişlerde Fransız’lara ve Ermeni’lere karşı başarılı oldular. Bu kısım çok ilginçtir, zira 1.Dünya savaşında, İngilizler Kürt’lere, kendilerine destek vermeleri için vaatlerde bulundular. Ancak savaş sona erdiğinde Kral Faysal’ın şahsında iyi bir ortak ve müttefik bulmuş olan İngilizler verdikleri tüm vaatleri bir kenara bıraktılar. Bu etkili olmuş mudur bilinmez ama Kürtler ulusal kurtuluş savaşına destek verdiler. Tabii bir diğer belirleyici unsur müslüman topraklarının hıristiyanlarca işgal edilmiş olmasıydı. Fransızların yerli Ermenilere Fransız üniforması giydirmeleri de yaptıkları en büyük hatalardan biriydi. Ermeni çetelerinin bölgede Kürtleri de ayırmadan yapmış oldukları şiddet hareketlerinin Kürtlerin taraf belirlemesinde etkisi olduğu düşünülebilir.Tabii son olarak ta yeni kurulmakta olan bir, büyük millet meclisi fikri ve büyük olasılıkla yeni bir iktidar ve yeni bir devlet ideali, heyecan ve ümit uyandırmış olmalıdır. Ankara’nın propagandasını başarıyla yaptığı özgürlük, eşitlik, kardeşlik kavramları ve gerek Osmanlı gerekse, İngiliz emperyasını da kapsayan anti emperyalist fikirler, halkın cephe alacağı hedefi belirlemesini sağlamış gözükmektedir. Irak Kürtleri ise kendilerine kazık atan İngiliz’lere ve Faysal’a karşı ayaklandılar. İngiliz hava kuvvetleri ve Faysal’ın “Yeni Irak Ordusu” birlikte ayaklanmayı bastırdı. Ayaklanmanın lideri şeyh Mahmut Barzani 1930’da teslim oldu. Molla Mustafa Barzani ve gerillaları ise savaşı 1945 eylülüne kadar sürdürdü. Daha sonra aşiretiyle beraber İran’a sığındı. Mahabad’daki Kürdistan Özerk cumhuriyeti’nin hizmetine girdi. Mahabad Kürdistan devleti 1941 yılında Sovyet ve İngiliz birliklerinin İran’a girmesi sonucu oluşan siyasi ortamda kurulmuştu. Bu tarihte Kürtler merkezi yönetimin baskısından kurtulunca özerklik çalışmalarına başladılar. Mahabad, Sovyet yönetiminde kalmıştı.Burada Kürdistan Diriliş komitesini kurdular. Ekim 1944’te eylemlerini açıkça sürdürmeye devam edince, komite yöneticileri SSCB’ye çağrıldılar ve askeri ve parasal yardım sözü aldılar. Komite önderi Kadı Muhammet 22 ocak 1946’da Kürdistan Özerk Cumhuriyeti’nin kurulduğunu açıkladı. Fakat siyasi ortam böyle bir devlet için uygun değildi. Sovyetler Mahabad’dan çekilince İran ordusu içeri girdi ve Kadı Muhammet ile diğerlerini tutukladılar. Barzani ise Sovyet Azerbaycanı’na iltica etti. Irak’a 1958’de dönebildi. O sırada Irak’ta General Abdülkerim Kasım liderliğindeki cunta başa geçmişti. İçeriğinde hem Arapların hemde Kürtlerin haklarını güvenceye alan bir anayasa çıkarmışlardı. Barzani kısa süreli bir özerklik aldı. Ancak Baas yönetimi kısa süre sonra tüm demokratik kurumlara yaptığı gibi Kürdistan Demokrat Partisinide suçladı. Barzani 1961’de Kasım’a bir nota verdi. Ara rejimin sona erdirilmesini ve özerkliklerinin tanınmasını istedi. Kasım buna karşılık Barzan yöresine saldırdı.Çatışmalar Kasım’ın ölümünden sonrada 1970 yılına dek sürdü. Mart 1970’de bir antlaşmayla Irak hükümeti Kürt varlığını kabul ederek Kürtlere özerklik verdi. Fakat 1975’te hükümet özerkliği sınırlamaya çalışınca çatışmalar yeniden başladı. Mart 1975’de İran ve Irak isyancıların desteklenmemesi hakkında antlaşma imzaladılar. Bu sayede tekrar geçici bir barış sağlandı. 1976’da özerkliğin tanınmaması ve Kuzey Irak Kürtlerinin Güney Irak’a zorla yerleştirilmeye çalışılması üzerine Celal Talabani ve gerillaları saldırıya geçti.Temmuz 1979’da İran’da da ayaklanma başladı. Kürtler özerklikleri tanınıncaya dek savaşacaklarını açıkladılar.
Cumhuriyet Türkiyesi’nde ise, Lozan görüşmeleri esnasında İsmet İnönü yeni Türkiye’nin Kürtler hakkındaki görüşünü şöyle dile getirir; “Kürtler Türklerden hiçbir şekilde farklı değildir ve ayrı diller konuşmakla beraber, ırk, inanış ve adetler bakımından tek bir bütün teşkil etmektedirler”. İşte Türkiye Cumhuriyeti’nde vatandaşların eşitliği temeline dayandırılan, T.C.’nin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğu ilkesi yönünde, doğu ve g.doğu Anadolu’da çıkan dinci-Kürtçü nitelikteki ayrılıkçı isyanlar (Şeyh Said 1925, Ağrı 1930, Dersim 1937) sert bir şekilde bastırıldı. Bu tarihte ve sonrasında Anadolu Kürtleri’nin 30-40 yıl daha tam bir kimlik bilinci oluşturmadıklarını, islami kimliğin etkisi dışında katı bir etnik kimlik düşüncesinde olmadıklarını görüyoruz . Menteşaşvili’den başka Akopov 1967 ile 70’li yıllarda kaleme aldığı bazı yazılarında Türkiye Kürtleri’nin toplumsal yaşamda K.Irak ve İrandakilerden daha sosyal olduklarını, kent yaşamına ayak uydurabildiklerini ve aşiret geleneğinin bozulmasına yol açsa da kente göç etmeyi tercih ettiklerini, birer gözlem olarak yazmışlardır. Bu, “daha sosyal olma” durumu aşiret ayaklanmalarını negatif etkileyen bir faktör olarak karşımıza çıkmış olabilir.Bu bağlamda TC’nin ilk kuruluş yıllarında patlak veren “Şeyh Sait” ayaklanması çarpıcı bir örnektir.
Şeyh Said, babası nakşibendi şeyhi şeyh Mahmud’un ölümünden sonra şeyh olmuştu. Palu’dan ayrılarak Erzurum’un Hınıs ilçesine yerleşti. Müritlerinin dinsel duygularını sömürerek büyük bir mal varlığı elde ettiği gibi Suriye’ye koyun satarak kendine önemli gelirler sağladı. Koyun satışı için sık sık Halep’e gidip gelirken bölgedeki aşiretler arasında saygınlık ve ününü arttırdı. Zaza aşiretinin önderi durumuna geldi. İşte bu esnada oğlu Ali Rıza’yı bir kaç kez İstanbul’a göndererek, oradaki Kürtler’le (Seyit Abdülkadir ve arkadaşları gibi) ve bu akımı destekleyen İngilizler’le ilişki kurdu. İngilizler’e çalışan Seyit Abdülkadir gibi kişilerin yardımı ve İngilizlerin bizzat maddi yardımları ile ayaklanmayı başlattı. Ayaklanma, Elazığ’ın Eğil bucağı Piran köyünde gizlenmekte olan kaçak mahkumları aramak üzere gelen bir jandarma birliğine ateş açılmasıyla başladı (1şubat1925). Genç ilinin merkezi
Drahni ayaklanmacıların eline geçti. Şeyh Abdullah komutasındaki ayaklanmacılar,
Varto’yu ele geçirirken, Şeyh Sait 5000 kişilik bir kuvvetle Diyarbakır’ı 4 yerden kuşattı (7mart1925).
Şeyh Sait bölgede “Din elden gidiyor, hiçbir halife sınırdışı edilemez, yolumuz din yoludur, hükümet dinsizdir, okullarda dinsizlik kol geziyor, kadınlar çıplaktır, şeriattan ayrılmayın” şeklinde bildiriler dağıtmaya başladı. Bu belgeler isyanın kimliği ve ideolojisi hakkında bilgi sahibi olmamıza yeter, ancak kaynağını ve beslenme orjinini isyanın bitiminde açılan kovuşturma sonuçları ve son yıllarda 50 yılı doldurduğu için açıklanmasında mahsur görülmeyen ABD ve İngiliz gizli servis raporlarından öğreniyoruz. Tüm bu propagandaya rağmen Diyarbakır’da halkın desteğini TC ordusu almıştı. Hükümet birlikleri şiddetli çarpışmalardan sonra isyancıları püskürtüp takibe başladı. Şeyh Sait ve diğerleri Varto yakınlarında ki Carpuh köprüsünde yakalandı ve ayaklanma bastırılmış oldu (15 Nisan 1925).
Ayaklanmayı destekleyen eski şurayı devlet reisi, Kürdistan Teali Cemiyeti kurucusu Seyit Abdülkadir ve 12 arkadaşı İstanbul’da tutuklanarak Diyarbakır’a getirildiler. Yargılanarak o ve 5 arkadaşı ölüme mahkum edildiler (27 mayıs 1925). Yapılan kovuşturma sonuçları, isyancıların, giydikleri yabancı üniformalardan, ceplerindeki yabancı paralardan, dağıttıkları bildirilerin dışarıda basılmış olmasından, ellerindeki silah ve cephanenin Türk ordusuna ait olmayışından İngiltere tarafından kışkırtılıp desteklendiğini ortaya çıkardı. Şark İstiklal Mahkemesi Diyarbakır’da duruşmalar sonunda Şeyh Sait ve 47 ayaklanmacıyı ölüme mahkum etti. Hüküm Diyarbakır’ın Siverek kapısında infaz edildi (29 Haziran 1925). Görüldüğü gibi cumhuriyet tarihindeki en büyük isyanlardan biri olan Şeyh Sait isyanı, halkın dini duygularına yönelik sömürücü içeriği olan ve Kürt kimliği ile ancak cılız bağlar kurabilmiş, zayıf ideolojili bir isyandı. Ceplerinde İngiliz Sterlini ile dolaşan bir isyancının, daha 2-3 yıl önceki, ulusal kurtuluş savaşında, istilacılara karşı savaşan tarafta yer alan Kürt halkına, ne kadar inandırıcı gelebileceğini, foyası meydana çıkmadan ne kadar süre yaşayabileceğini herkes tahmin edebilir. İngilizler’in, İmparatorluklarını büyük hedeflere götürecek maddi kaynakları, hırsızlık ve
yağma yoluyla 2. Elizabeth döneminde, İspanyollar’dan elde ettiklerini belirtmiştik. 19.yy’a gelindiğinde İngiliz imparatorluğu, dünyanın neresinde yeraltı cevheri ve enerji kaynağı varsa oraya göz diken , kanlı bir imparatorluk durumuna gelmişti. Bunun doğal sonucu, Osmanlı İmparatorluğu onların av sahasına dönüştü. Çok sistematik bir şekilde önce Arapları kışkırttılar. Bu arada zaten evvelden beri Rusya’ya karşı Osmanlıları savunur görünseler de,bu iki devletin devamlı kedi köpek kavgası içinde olması siyasetini benimsemişlerdi. Aristova’ya göre “19.yy’ın sonlarından itibaren, emperyalist devletler arasında ,Kürdistan’a sızmak,orada mutlak bir egemenlik kurmak ve sayısız doğal zenginlikleri, özellikle petrol yatakları yüzünden bu toprakları ve Basra körfezine inen önemli yolları ele geçirmek amacına yönelik sert bir savaşım sürmektedir”. Aristova’nın bu görüşleri Sovyet Bilimler Akademisi Etnografya Enstitüsü yayınında 1990 yılında yayınlandı. Kaleme alınışı bundan, dolayısıyla 1. ve 2.Körfez savaşlarından çok daha eskidir.
Kürtler’in T.C sınırları içinde asıl ciddi muhalefet faaliyeti, kuruluşu aslında 1972’ye uzanan , ancak eyleme geçtiğini 1978 yılında açıklayan Kürdistan İşçi Partisi (PKK) ile başlar. PKK’nın çıkış şekli ve hedefleri Irak, İran ve Anadolu’daki bütün diğer eski ve yeni Kürt hareketlerinden farklı bir doğrultuda olmuştur. Marksist yapısı gereği, hedefleri arasında, halkı ezen burjuva ve komprador sınıfı, batılı “kapitalist-emperyalistlerin” kuklası hükümet ve devlet yetkilileri, kendi çıkarları ve zenginlikleri için halkı ezip yönetimi elinde tutan “Kürt aşiret liderleri ve ağalık düzeni” vardı. Bu görüşler PKK’nın kuruluş manifestosunda da belirtilmekteydi. Zaten ilk faaliyetleri, devrimci hareketi doğu ve g.doğu Anadolu’ya yayma çalışmaları şeklinde olmuştu. O ana kadar aşiretsel ayaklanmalara pek büyük taban desteği vermeyen Anadolu Kürtleri arasında, bu bakış açısıyla sempatizan toplamaya başladı. Kısaca, bir toplum hareketi şeklinde başlatılan örgüt çalışmaları, onlarca farklı aşiret ve değişik sınıf ve hatta etnik topluluklardan (hatta Türkler’den) sempatizan toplamayı başardı. Böyle bir hareketin Irak’ta ortaya çıkmamış olması, batılı ve sovyet antropologların gözlemleriyle paralel, Türkiye Kürtleri’nin, diğer ortadoğu Kürtlerin’den modernleşme açısından farklılıklarını ortaya koymaktadır. (Her ne kadar K.D.P.’nin müslüman dünyasındaki ilk sosyal demokrat hareketlerden olduğu söylense de sonuçta Barzani aşiretinin örgütlenmesi ve içindeki tüm yönetim kademelerinde Barzani ailesinin varolduğu, bir geniş aile partisi olma özelliği, bu hareketide diğerlerinden pekaz farklı bir konuma sokar).
T.Aristova, ”Kürtlerin maddi Kültürü-Geleneksel Kültür Birliği sorunu” adlı kitabında, değişik ülkelerin topraklarında yaşamak durumunda olan Kürtlerin gerek dil ve gerekse tüm kültürel boyutlar dahil olmak üzere farklılıklarının bulunduğunu belirtmektedir. Sovyet toplumbilimci K.Kurdoyev’se bu durumun normal olduğunu,bir sorun olarak görülemeyeceğini yazar. Gerçektende, SSCB’de Yuri Gagarin’le büyümüş bir Kürt’le, örneğin İran’da aşiret içinde büyümüş bir Kürd’ün aynı kültürü yüzde yüz paylaşması beklenemez, aynı şekilde Türkiye’nin kentlerinde yaşayan ve fastfood yiyen, tuttuğu futbol takımının Avrupa kupası maçlarına giden, o takımda futbol oynayabilme hakkı olan bir Kürt’le, K.Irak kültüründeki bir Kürd’ün aynı olması nasıl mümkün olabilir? Türkiye’deki Türk’lerle,Türkmenistan ve Kırgızistan yahut Çin’in batısındaki DoğuTürkistan eyaletindeki Türkler arasında elbette farklılıklar olacaktır .İşte farklı kültürlerin etkisinde kalarak sosyokültürel yapıda meydana gelen değişim ve karışma sürecine biz “acculturation” diyoruz.
1980-1988 İran-Irak savaşı ,1988 Halepçe katliamı,1991 Körfez savaşından sonra Saddam’ın saldırısına uğrayan 100 binden fazla Kürt Türkiye’ye sığındılar.Bunun üzerine B.M. Irak’ın 36. paralelin kuzeyinde harekat yapmasını yasakladı.Türkiye’ye “Çekiç Güç” adı altında bir kuvvet yerleştirildi.Bu kuvvetin himayesi altında K.Irak’ta Mesut Barzani ve Celal Talabani koalisyonunda özerk bir Kürdistan cumhuriyeti kuruldu. Ancak tam olarak tanınan resmi bir devlet olmadıklarından ötürü Barzani ve Talabani’ye Türkiye Cumhuriyeti Diplomatik Pasaportu verildi.
Sonuçta Kürt tarihi, etnik kökeni ve kültürel yaşayışı hakkında çok özet sayılacak bilgiler vermeye çalıştık. Önceki yazımda da belirttiğim gibi, bir ulusun bütün tarihini incelemek 5-6 sayfaya sığacak bir şey değildir. Bu nedenle çok özetleyerek geçmek durumunda kaldığım yerler olmuştur. Yazıyı noktalamadan önce bir Türk olarak önemli bir konuyu hatırlatmakta fayda görüyorum; Bazı yazarlar, Kürt edebiyatı konusundaki bilgisizliklerinden ötürü, Kürtleri “cahil”, kendi ulusal edebiyatından yoksun ve diğer halklara bir şey vermeyen bir millet olarak tanımlarlar. Bu inkarcı yaklaşımlar sadece Kürt edebiyatının yazılı belgeleriyle değil, ünlü akademisyenler Marr, Gordlevski, Orbeli gibi doğu biliminin önder isimleri tarafındanda çürütülmektedir. İ.A.Orbeli, ünlü “Mem u Zin” poeminin yaratıcısı, Kürt edebiyatının klasiği Ehmede Xani’yi (1650-1708), Firdevsi ve Rusteveli ile kıyaslamaktadır. Bu gerçekleri göz önünde tutup, Kürt ulusunun yaşadığı coğrafyaya baktığımızda Kürt’lerin ezici çoğunlukta oldukları yerler de dahil olmak üzere büyük bir etnik çeşitlilik içinde yaşadıklarını görürüz. Özellikle Anadolu’da bu durum, sosyalleşmeyi ve diğer halklarla olan komşuluk ilişkilerinin kuvvetlenmesini sağlamıştır. Unutulmamalıdırki , İnsan varolduğu ilk günden itibaren diğerleriyle beraber yaşamaya başlayan ve sürekli değişen sosyal bir varlıktır.
DOĞU ANADOLU VE YUKARI MEZOPOTAMYA KİMİN ANAVATANI? Şikago Üniversitesinde tarih profesörü olan Walter E. Kaegi’nin ‘’Bizans ve İlk İslam Fetihleri’’ adındaki kitabına göre, 600’lü yıllarda (7.yy.), Bizans’ın Mezopotamya (Diyarbakır ve Batman illeri) ve Osrhoene (Mardin ve Urfa illeri ile bu illerin güneyinde kalan Suriye’nın Fırat nehrine kadar olan bölgesi) eyaletlerinde Hristiyan Araplar ve Ermeniler yaşıyordu. Bu eyaletlerin doğusu (Dicle nehrinin Hasankeyf’den güneye doğru kıvrıldığı yerin doğusu) Pers Sasani İmparatorluğu’na aittir. Mezopotamya eyaletinde çoğunluk Ermeni olmak üzere azınlık olarak da Hristiyan Araplar, Süryaniler ve Rumlar yaşamaktadır. Osrhoene eyaletinin çoğunluğu Hristiyan Arap, azınlık olarak Ermeni, Süryani ve Rumlar’dır. Bizans kayıtlarında Kürtler ile ilgili bir kelime dahi geçmemektedir. Kürtler bu tarihlerde Hakkari dağlarında ve güneydoğuya doğru uzanan günümüz İran-Irak sınırının dağlık kesimlerinde yaşamaktadırlar. Türkiye topraklarına ilk gelen Müslümanlar 7. yy. da Hz. Ömer zamanındaki Araplardır. Arapların, Kürtlerle ilk karşılaşmaları da bu devirdedir. Araplara coğrafik yakınlık itibarıyla Kürtler, Türklerden daha önce Müslüman olmuşlardır. Kürtler, Müslümanlığı kabul ettikten sonra Araplar ile Bizansın fetihlerine katılmışlar ve Diyarbakır, Batman ve Siirt illerinin Güneydoğu Toros dağlarına bakan topraklarına (Coğrafi olarak Yukarı Mezopotamya’nın kuzey sınırları) yerleşmeye başlamışlardır. Türkmenler tarafından Anadolu fethedilmeye başlandığında ise; Kürtler, tarihi anavatanlarının kuzey sınırı olan Hakkari dağlarından başka sadece Mezopotamya’nın kuzey sınırına yerleşebilmişlerdi. Daha kuzeye ve batıya yayılmaları ancak dindaşları Türkler sayesinde olabilmiştir.
Diyarbakır’ın Bizans İmparatorluğu zamanındaki adı Amid’dir. Diyarbakır adı ise buraya ilk yerleşen Müslüman Arap aşiretinin lideri ‘’ Bekir bin Vail’’den gelmektedir. Bekir’in memleketi anlamına gelen ‘’Diyar-ı Bekr’’ denilmiştir.
Tarihte Türkiye sınırları içinde kurulan tek Kürt devleti Mervani Emirliğidir. 984 yılında kurulmuş olup merkezleri o zamanki adı Meyyafarkin olan Silvan’dır. Toprakları, günümüzün Diyarbakır, Batman ve Siirt illeridir. Sonradan göç ile ilk defa düz bir araziye yerleştikleri bu bölgede devlet yapılanması gösterebilmişlerdir. Malazgirt savaşında Sultan Alparslan’ın 50.000 kişilk ordusunun içinde Mervani Emiri Nizameddin’in 10.000 kişilik Kürt ordusu da vardır. 1087 yılında Büyük Selçuklu hükümdarı Alparslan’ın oğlu Melikşah tarafından bu devlete son verilmiştir. O dönemde Ahlat, Büyük Selçuklu imparatorluğunun Anadolu’daki giriş kapısı üssüdür. Malazgirt savaşının olduğu yıllarda, Diyarbakır, Silvan, Batman, Siirt ve Van gölünün güneyinde kalan Van’ın ilçeleri ile Şırnak ve Hakkari’de Kürt nüfus bulunmaktadır. Fakat bu, Kürtlerin buralarda çoğunluk olduğu anlamına gelmemelidir. Çünkü o zamanın tarihçi ve gezginleri Silvan hariç şehir merkezlerinde Kürtçe diye bir dilin konuşulduğundan söz etmemektedirler. Kürtlerin genelde dağlarda göçebe hayat sürdükleri anlatılmaktadır. Ancak, Mervaniler zamanında Kürt Emirleri şehirleri yönetebilmiştir. Türkiye’ye ilk gelen Kürtlerin merkezi Silvan olmasına rağmen, Anadolu Selçuklu Sultanlarından dördünün ve Artukoğulları beylerinin mezarları da burada bulunmaktadır.
Zazaların ataları olan Deylemliler ise, Zaza tarihçisi ve edebiyatçısı olan Seyfi Cengiz’in Dersim ve Zaza tarihi adlı yazısına göre, Selçuklu sultanları Tuğrul bey ve Çağrı bey zamanında (1040 dolayları) Selçukluların Anadolu’ya yaptıkları akınlarla birlikte Muş ve Erzurum dolaylarına Türklerle birlikte yerleşmeye başlamışlardır. Doğu Anadolu bu tarihlerde yine çoğunluk olarak Ermeni’dir. Daha sonraki yıllarda Kürtlerin güneyden kuzeye doğru gelen baskısıyla, Zazalar, Muş ve Erzurum taraflarından daha batıya Bingöl, Erzincan, Tunceli ve Elazığ dolaylarına doğru göç etmek zorunda kalmışlardır.
Zazalar, Proto-Zaza olan Deylemliler olarak ancak İran’da bazı devletler kurabilmiştir. Bunların en önemlisi Büveyhoğulları ve Alamutlardır. Büveyhoğulları Şii karakterli olup, Bağdat’taki Abbasi halifesinide egemenliği altına almış ve Sünni müslümanlara baskı uygulamıştır. 940 yılında kurulan bu devlet, 1050 yılında Selçuklu sultanı Tuğrul bey tarafından yıkılmış ve Şii hakimiyetine son vererek Bağdat’taki Abbasi halifesini Şii baskısından kurtarmıştır. Diğer bir devlet olan Alamut devleti ise, 1011 yılında İran’ın kuzeyindeki dağlık bölgede Hasan El-Sabah tarafından kuruldu. İsmailiye mezhebini kabul eden devlet işi daha ileriye götürerek komünizmin ilk temellerini atmıştır. Cenneti bu dünyada vaadederek, ahlak kurallarını ortadan kaldırdı. Hasan El-Sabah kendine dini bir hüviyet kazandırdı. Ahlaki ve dini sapıklığı bir devlet anlayışı haline getirdi. Müritlerine, haşhaş kullandırarak döneminin hükümdarlarına suikastler düzenlettirdi. Devletin askerlerinin hepsi haşhaşdan kafayı bulmuş (günümüzün tinercileri gibi) birer müritti. Selçuklu devlet adamlarının da öldürülmesi gibi işler de yaptırıldı. 179 yıl yaşayan bu devlet 1256’da Moğol hükümdarı Hülagü Han tarafından ortadan kaldırıldı.
Tarihteki en ünlü Kürt kökenli hükümdar ve komutan Selahaddin Eyyubi’dir. Selahaddin Eyyubi’nin babası Kürt Ravvadi aşiretine mensuptur. Türk hükümdarı Atabeg Nurettin Mahmud’un veziri ve komutanı olarak Mısır’a gönderilmiş ve Mısır’daki Şii Fatımi devletine son vermiş ve Nurettin Mahmud öldükten sonra da kendi hükümdarlığını ilan etmiş iyi bir din eğitimi alan halis bir müslümandır. Kudüs’ü Haçlılardan geri alarak bütün İslam dünyasının saygısını ve sevgisini kazanmıştır. Kudüs’ü Müslümanlara geri kazandırmasından dolayı kendisine Selahaddin adı verilmiştir. Ordusunun çoğunluğu ve komutanları Türkmen’dir.
Bazı Kürt yazarlar, Kürtlerin Anadolu’da 5.000 yıllık tarihi olduğunu yazar. Doğu Anadolu ve Yukarı Mezopotamya’da (Güneydoğu Anadolu bölgesi) yaşayan Hurri’lerin, Mitanni’lerin, Urartular’ın ve Med’lerin kendilerinin ataları olduğunu iddia ederler. Büyük İskender ordularının karşılaştığı, sadece tarihçi Ksenefon tarafından yazılan Karduklar adındaki (sırf isim benzerliğinden yola çıkılarak) bilinmeyen bir halkın, kendileri olduğunu söylerler. İran’ın batı sınırını teşkil eden Zağros dağlarında M.Ö. 3000’li yıllarda yaşamış olan Gutiler’in ilk ataları olduğunu kabul ederler. Özellikle, Rus Kürdoloji uzmanı Viladimir Minorsky’nin etkisiyle Medlerin, dil bakımından gerçek ataları olduğu konusunda ısrarlıdırlar. Bunların hepsi birer varsayımdır. Bunlar içinde ciddiye alınabilecek olanlar Gutiler ve Medler ile ilgili olandır. Gutilerin ülkesi ve Medler’in ülkesi anlamına gelen Medya, Urmiye Gölü’nün güneyinde bulunan günümüz İran’ın Kordestan eyaletidir. Zaten bütün Kürdoloji uzmanları Kürtler’in anavatanlarının burası olduğunda hemfikirdir. Fakat, Medce’nin nasıl bir dil olduğu belli değildir. Çünkü Medce ile ilgili günümüze kadar hiçbir tarihi eser ulaşmamıştır. Fakat diğer bir Kürdoloji uzmanı David N. Mackenzie ise, Kürtlerin gerçekte en eski atalarının İran – Irak sınırında bulunan Zağros dağlarının kuzey ve orta kısımlarında (İran’daki Kordestan ve Kirmanşah eyaletleri) yaşayan Cyrtii (Kirtii)’lerin olduğunu söylemekte ve bunların Medler ile komşu olduklarını yazmaktadır. Yani Kürtlerin kökeni tam olarak açıklığa kavuşmamış olup, kesin budur denilen tek bir doğru yoktur. Yukarıda isimleri zikredilen Hurriler, Mitanniler ile Urartular’ın dil bakımından Zagrokaspiyan (Zağros-Hazar) halklarından olduğu sanılmaktadır. Mizahi açıdan, Anadolu’da yaşamış olan Hurriler ve Mitanniler ne kadar Kürt ise, Hititliler de o kadar Türk’tür diyebilirler. Ayrıca Doğu Anadolu ve Yukarı Mezopotamya bölgelerinde bu halklar yaşamış olsa ve Kürtlerin ataları olduğunu varsaysak bile, bu topraklar üzerinde 1000 yıl hakimiyet sürmüş olan Bizans İmparatorluğu döneminde Anadolu’nu tüm otantik yerli halkları çoğunlukla Rumlaşmış, kısmen de Ermenileşmiştir. Anadolu’ya ilk fetih hareketlerinin yapan Müslümanlar Araplardır. Yukarı Mezopotamya veya diğer adıyla Güneydoğu Anadolu bölgesine geldiklerinde etnik olarak 4 halkla karşılaşmışlardır: Hristiyan Araplar, Ermeniler, Süryaniler ve Rumlar. Diğer halklar varsa bile adları literatürlerde geçmeyecek kadar önemsizdirler. Doğu Anadolu bölgesinde ise, Malazgirt savaşının olduğu tarihte bile ezici çoğunlukla Ermeniler bulunmaktadır.
Kürtler ve Ermeniler arasında politik açıdan her zaman eşitsiz bir ilişki olagelmiştir; Ermeniler genellikle ekonomik açıdan sömürülmüş ve Kürt aşiret liderleri tarafından pek çok kıyıma uğratılmışlardır. Bu baskıdan kaçmak için bilinmeyen sayıda Ermeni, 19. yüzyılda Müslüman olmuş ve Kürt kimliğini benimsemiştir. 20. yüzyılın başlarında Dersim bölgesini ziyaret eden bir Avrupalı, bir çok Alevi’nin son zamanlarda Ermenilikten dönmüş olduğunu kaydeder. Türkiye’nin doğu ve güneydoğusundaki bir çok köyde, kökenlerinin Ermeni olduğunu söyleyen, Kürtçe konuşan ve kendilerinin Kürt olarak tanımlayan insanlar bulunmaktadır. Süryaniler’in ise tarihi mekanları Mardin’in doğusunda bulunan Tur Abdin bölgesidir. Günümüzde, Türkiye’de yaşayan Süryaniler’in merkezi hala bu bölgede bulunan Midyat’tır.
Prof. Dr. Osman Turan, =Doğu Anadolu Türk Devletleri= adlı kitabında şunları yazmaktadır. (Osman Turan, yabancı tarihçilerin referans olarak kabul ettikleri değerli tarafsız tarihçilerimizden biridir.):
‘’ Türkler Anadolu’ya akmaya başladıklarında; Ermeniler Hısn Mansur (Adıyaman), Hısn Ziyad (Harput), Muş, Bitlis ve Van vilayetlerinde, Süryani ve Yahudiler de Urfa, Mardin, Hısn Keyfa (Hasankeyf), Meyyafarkin (Silvan) ve Amid (Diyarbakır) şehir ve bölgelerinde daha fazla bulunuyordu. Bu nüfus durumu bakımından Urfa güzel bir örnek teşkil eder. 1070 yılında Urfa’da 20.000 Süryani, 8.000 Ermeni ve 6.000 Rum ile Frenk bulunuyordu. 1200’lü yılların başında dahi Urfa’da Süryani ve Ermeniler çoğunluktadır.
Selçuklu istilası, Türkmen göçü ile birlikte, Kürtlerin doğudan batıya doğru ilerlemelerine ve Fırat nehri berisindeki bölgelerde yayılmalarına neden oldu. Güneyden de bir takım Kürt aşiretleri 1300’lü yılların başında kuzeye doğru kaymışlardı. Nitekim XV. asır coğrafyacısı el-Ömeri, Kürtlerin dağlık İran havalisinden Hemedan’dan başlayıp) Kilikya Ermeni Krallığı (Maraş’a kadar) sınırına kadar dağılmış olduğunu yazar. Fakat Kürtlerin şehir ve kasabalarda bir topluluk olarak bulunduğuna dair hiçbir işaret yoktur. Bu bölgelerin sadece dağlık kısımlarında göçebe hayat sürmektedirler. Kürtler genellikle dağ kavmi olduğu için hayvancılık ve eşkiyalık yapıyor; yerleşik hayatı gerektiren çiftçilikle az meşgul oluyorlardı. 1500’lü yıllara gelindiğinde (Yavuz Sultan Selim devri), Güneydoğu Türkiye’de artık Kürtler damgasını vurmaya başlamaktadırlar.
Göçebe hayatları dolayısıyla 1185 yılında Türkmenler ve Kürtler arasında başlayan ve uzun süren mücadele sonunda barış olunca, bu iki müslüman kavim, çarpışmalar zamanında, bazen bir tarafa, bazen diğer tarafa yataklık ve yardım ettikleri için, bu sefer Ermenilere karşı birleşmiş ve intikam amacı ile onlardan pek çok insanı esir edip Mardin, Koçhisar (Kızıltepe) ve başka şehirlerde satmışlardı.
Bununla beraber buhran zamanlarında, Süryanilerin daima sadakat göstermelerine karşın, Ermenilerin karakteri icabı, Türklere karşı ayaklanma ve ihanetlerine rastlanmıştır. Gerçekten Bizanslılara karşı Türkleri tutan Ermeniler, Haçlıların gelişini ümitle karşılamış; münferit veya toplu olarak Türklere karşı hareketleri görülmüştür.
Selçuklular, Kösedağ savaşında (1243 yılı) Moğollara mağlup olunca Malatya, hükümetsiz kalmış; Türkler ve Süryaniler toplanıp ortak bir hükümet kurmuş ve eski ahengi muhafaza etmişlerdir. Hristiyan halklar arasında Süryaniler Türklere karşı dostluklarına daima sadık kaldılar. İlim ve kültürleri, kilise ve manastırları ile diğer hristiyanlardan üstün bir seviyede bulunuyorlardı. Ermeniler ilim ve kültür bakımından Süryanilerden geri, fakat Rumlardan ileri bir seviyede idi. Buna karşılık Ermeniler çeşitli sanatlarda ve ticarette çok ileri bulunuyor; çalışkanlık ve zekaları ile yurtlarını imar ediyorlardı. Köylerde çiftçilik, bağcılık ve hayvancılıkla uğraşıyorlardı. Bununla beraber onlar tarihleri boyunca siyasette kabiliyet gösterememiş; kendi aralarında birleşememiş ve Bizans, Arap ve Türk idarelerinde ölçüsüz hareketleri eksik olmamış ve hatalarının cezasını görmüşlerdir.’’
Sosyoloji Profesörü Cahit Tanyol, Türkler ile Kürtler isimli kitabında (sayfa 68-69) şöyle yazmaktadır: Fatih Sultan Mehmet zamanında , Erzincan dolaylarında, bütün doğu Anadolu’ya egemen olan Akkoyunlu Türkmen aşiretine dayanan, bir devlet vardı. Onun başında da Uzun Hasan bulunuyordu. Uzun Hasan’ın devleti göçebe Türkmenlere dayanıyordu. Fatih Sultan Mehmet ile 1473 yılında yapılan Otlukbeli savaşında, Uzun Hasan’ın ordusu mağlup oldu ve Türkmenlerin bir kısmı İran’a gitti. Bir kısmı Suriye’deki Rakka havalisine yerleşti. Humus’a kadar yayıldı. Halep Türkmenleri adı ile anılan kendilerine özgü bir göç tarihi bulunan Güney Anadolu Türkmenleri Uzun Hasan’ın dağılan devletinin serpintileridir. Türkmenlerin Doğu Anadolu’dan çekilmeleri üzerine büyük çoğunluğu dağlarda ve yüksek yaylalarda yaşayan Kürt aşiretleri kendi reislerinin etrafında dağlardan inerek şehirlere ve köylere yerleşmeye başladılar.
Kaynaklar:
1. Prof. Walter E. KAEGİ. Bizans ve İlk İslam Fetihleri. Kaknüs Yayınları.
2. Seyfi CENGİZ. Dersim ve Zaza tarihi. www..zazaki.de
3. Eski Kürt Devletleri. www.geocities.com
4. Ethem XEMGİN. Kürdistan Tarihi. Doz Yayınları.
5. Rafael BLAGA. İran Halkları El Kitabı.
6. David N. MACKENZİE. Etnik Yapılanmada Kürt Dilinin Rolü.
7. Prof. Claude CAHEN. Osmanlılardan Önce Anadolu. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
8. Prof. Dr. Osman TURAN. Doğu Anadolu Türk Devletleri. Boğaziçi Yayınları.
9. Cahit AKYOL. Türkler ile Kürtler. Gendaş Kültür Yayınları.