Gana’da Avrupa ve Kuzey Amerika’dan gelen ikinci el giysiler “obroni wawu” veya “ölü beyaz adamın giysileri” olarak bilinir. Her hafta yaklaşık 15 milyonu Batı Afrika ülkesinin başkenti Accra’ya yolunu buluyor. Afrika kıtasının Batı’nın aşırı tüketiminin ve hızlı modadaki yükselişin yıkıcı etkileriyle baş etmek zorunda kaldığını söyleyen yerel halk, gelenlerin yaklaşık yüzde 40’ının açıkça israf olduğunu söylüyor.
Bu giysilerin çoğu Batı’da hayır kurumlarına “bağışlandı” veya “geri dönüşüm” kutularına atıldı, ancak – orada satılamazlar – Küresel Güney’e gönderiliyorlar. Yerel tüccarlar, satılabilir parçalardan başka bir gün devam etmek için yeterli para kazanabileceklerini umarak, içlerinde ne olduğunu bilmeden balyaları satın alırlar.
İkinci el kıyafetlerin çöpe atılması, Gana’nın büyüyen moda sahnesi ve bu alanda aktif olan genç tasarımcılar için bir ikilem yarattı.
“Yaratıcı olmak için mücadele ettiğim için tamamen durdum. Benim için uzlaşmak zor” diyor 2017 yılında moda tasarımı alanında üretim yapan Chloe Asaam (29).
Şimdi Gana’da hızlı modanın etkileri konusunda farkındalık yaratan bir yardım kuruluşu olan Or Foundation ile çalışıyor. Merkezi, bölgedeki en büyük ikinci el giysi pazarlarından biri olan Kantamanto Pazarı’na kısa bir yürüyüş mesafesindedir.
Hayır kurumunun ofisinde otururken, geleneksel olarak giysiler nesilden nesile aktarılmak, paylaşılmak ve değer verilmek için yapılırdı.
Artık hızlı moda şirketleri giyimin değerini düşürüyor ve batılılar özellikle giyime tek kullanımlıkmış gibi davranıyor. “Yaratacağım ürünün aynı ortama konmasını nasıl uzlaştırabilirim? Benim için, endüstride daha iyi üretim uygulamaları için mücadele etmeye ve savunmaya çalışırken daha fazla uzlaşmak gerçekten zor. Dünyada çok fazla giysi olduğu için üretmeyi hala uzlaştıramıyorum.”
Asaam, 2020’den beri Or Vakfı ile birlikte çalışıyor – aynı yıl, “pandemi sırasında yaşadığımız ruh halleri ve duygulardan” esinlenen ilk yedi parçalı koleksiyonu Vogue tarafından sunuldu.
2019’da Gucci Design Fellowship için kısa listeye kalan 10 ülkeden 50 finalist arasında yer aldı ve moda markasıyla bir hafta geçirmek için İtalya’ya gitti. “Geri döndüğümde insanlar sırada ne olduğunu sormaya devam etti. En sık sorulan soru, bir sonraki koleksiyonun ne zaman geleceğidir. Bir tasarımcıysanız, Gana ortamında her yıl en az üç koleksiyon üretmeniz gerekiyor” diyor Asaam. “İnsanlar [are] sırada ne var diye mi soruyorsun Ne tasarladın? Kimlerle işbirliği yaptınız? İnsanlara ara verdiğimi söylediğimde çoğu zaman bu neredeyse kötü bir şey, sanki tasarımcı olarak başarısız olmuşum gibi oluyor.”
Bunun yerine, İrlanda da dahil olmak üzere batılı ülkeleri satın alımlarının etkilerinin daha fazla farkında olmaya çağırıyor. Asaam, “Hepimiz bunu anladığımız için parmakla göstermemeye çalışıyoruz – sadece suça ortak olduklarının farkında olmalarını istiyoruz” diyor. “Problem şu [people are] çok tüketiyor. İnsanların krize kendi katılımlarıyla uzlaşmaları için bir süre durmalarını savunuyoruz… Toplumlarımız için çok fazla atık sorunu yaratıyor ve birlikte çalıştığımız kadınlar için de sorun yaratıyor.
“Bence Afrikalıların bazen kıyafetlerle alabileceklerine minnettar olmaları gerektiğine dair bir his var. [that] Kimse çıplak dolaşmıyor,” diye ekliyor Asaam.
Or’un ofislerinde, tekstil işçileri ve çalışanları, pazardan topladıkları atılmış malzemeleri deneyerek, yastık doldurma gibi neler yaratabileceklerini görmeye çalışıyorlar. Asaam, eğer tasarıma geri dönerse bunun gibi eski malzemeleri kullanacağını söylüyor. Ancak şimdilik tek gerçek çözümün üretimi durdurmak olduğunu söylüyor. “İnsanlar geri dönüşümün çok fazla tüketmenin çözümü ve eki olduğunu düşünüyor. Onu tekrar sisteme sokmanın bir yolu olduğunu düşünüyorlar ama bu teknoloji ihtiyaç duyulan ölçekte mevcut değil.”
Yanında neredeyse on yıldır moda alanında çalışan tasarımcı Sammy Oteng (26) oturuyor. Aynı zamanda Gucci Tasarım Bursu finalistiydi, ancak o zamandan beri bakış açısının değiştiğini söylüyor.
“Or Vakfı’nda çalışmaya başlarken kendime sorduğum çok fazla soru vardı. Bir marka yaratmayı ve endüstride çalışmayı arzulamanız gerekiyordu, ancak burada yaşadığımız sorunun daha çok farkına varıyordum. Gerçekten okuldan çıkıp soruna bir yenisini eklemek istiyor muyum?” O sordu.
“Okuldan sonra hepimizin bir sürü hırsı vardı, bu yüzden çoğumuz için [my friends] Bu konuda tam zamanlı çalışmaya hazır olmam büyük bir şoktu” diyor vakıf için yaptığı çalışmalardan.
Geleneksel olarak Gana’nın moda kültürünün “tek, duygusal parçalara” odaklandığını, ancak artık insanların daha fazla kullanılıp atılan giysilere sahip olarak “küresel kuzey veya batı standartlarına talip olmaları” gerektiğini düşündüklerini söylüyor. Fazlalığın “zehirli” olduğunu ekliyor ve özellikle yeni tasarımcıları baskı altına alıyor. “Çok üretmiyorsanız, insanlar kıyafetlerinizi her yerde görmüyorsa… [there’s an assumption that] yetenekli değilsin.”
Hayır kurumlarına yapılan bağışlar söz konusu olduğunda, batılı alıcıların kendilerine şu soruyu sormaları gerektiğini söylüyor: [you] nazik olmak mı yoksa sorunlarınızdan yeni kurtuluyor musunuz? Bu bir Gana sorunu değil, bu dünyanın sorunu. Zaten o kadar çok şeyle uğraşıyoruz ki.”
Hızlı moda ve etkileyicinin yükselişi
Hızlı moda, kıyafetlerin toplu olarak satın alınabildiği ve sadece birkaç kez, hatta bir kez giyilebildiği bir yaşam tarzını teşvik eden sosyal medyada sözde “etkileyicilerin” yükselişiyle birlikte büyüdü.
Bir McKinsey raporuna göre, Birleşik Krallık’ta her üç genç kadından biri, bir veya iki kez giyilen giysilerin eski olduğunu düşünürken, yedide biri aynı kıyafetle iki kez fotoğraflanmanın sahte olduğunu düşünüyor.
İrlanda’da hızlı moda siteleri yeni kıyafetleri inanılmaz derecede düşük fiyatlara sunuyor. Bir web sitesi 2 € gibi düşük bir fiyata elbiselerin reklamını yapıyor. Mayıs ayında başka bir şirket, “yeni hafta, yeni uyum” sloganıyla 600’den fazla giysiyi her biri 5 €’dan teklif ediyordu.
Missguided – her şeyde yüzde 50 indirim yapan İngiltere merkezli bir şirket – her gün yeni stiller eklemekle övünüyordu. Markayla ilgili şu anda Netflix’te mevcut olan bir belgesel, Manchester merkezli alıcılarından birinin bir tedarikçiyle bir elbisenin üretim maliyetinden 10 p’lik pazarlık yaptığını gösteriyor.
Hızlı moda şirketleri, yüksek profilli tasarımcıların defilelerinde gördükleri tarzları soydukları için eleştirildi ve işçilerin sömürülmesiyle ilgili çeşitli skandallar yaşandı, ancak bu yükselişlerini durdurmadı.
Son zamanlarda değeri 100 milyar dolar olan ve her biri 3 Euro’ya bir dizi elbise satan Çinli hızlı moda markası Shein, dünyanın en popüler ikinci moda sitesi haline geldi. Teknoloji haber kaynağı Rest of the World tarafından yapılan bir analize göre, uygulamasına her gün 2.000 ila 10.000 arasında farklı stil ekliyor.
Hızlı moda da küresel ısınmaya katkıda bulunuyor. 2019’da Dünya Bankası, moda endüstrisinin yıllık küresel karbon emisyonlarının yüzde 10’undan sorumlu olduğunu söyledi – tüm uluslararası uçuşlar ve deniz taşımacılığının toplamından daha fazla.
Aynı yıl, Oxfam, İrlanda’da her dakika yarım ton giysinin çöp sahasına atıldığını söyledi. Dört yıl önce, hayır kurumu Avrupa’da bağışlanan kıyafetlerin tahmini yüzde 70’inin Afrika’ya gittiğini söyledi.
Afrika genelinde ikinci el giysilere karşı büyüyen hareketler var. Ruanda’da ithalatı 2018’de yasaklandı (kısmen ABD’nin ticaret yasasıyla ilgili tehditleri nedeniyle diğer doğu Afrika ülkeleri benzer bir yasaktan vazgeçti). Komşu Uganda’da, tasarımcı Bobby Kolade ve film yapımcısı Nikissi Serumaga kısa süre önce, hızlı modanın kıtadaki zararlı etkilerini inceleyen Vintage veya Şiddet adlı bir podcast dizisi kaydetti. Kenya’da istihdam kötü bir şekilde etkilendi ve tekstil işçilerinin sayısı birkaç on yıl önce yarım milyondan on binlere düştü.
Gana’ya ulaşan kıyafetlerin çoğu, bazen sahillerde, kanalizasyonlarda, denizde veya yol kenarlarında olmak üzere gayriresmi çöplüklere bırakılıyor.
Accra’nın 25 km dışında, kullanılmış giysilerin bulunduğu bir çöp sahası, geçen yıl kapasitesini aştıktan sonra alev aldı. Yangın bir hafta sürdü, yoğun duman yakındaki yolları kapladı ve insanları evlerini terk etmeye zorladı. Yerel basına göre, köz yedi ay sonra hala sigara içiyordu.
Kantamanto Pazarı’nda çalışan ve başına yaklaşık 55 kg ağırlığındaki kullanılmış giysi balyalarını bir mil veya daha fazla taşıyan ve yolculuk başına 1 €’dan az kazanan “kayayei” – kadınlar için özel bir ıstırap türü vardır. Bazılarının tıbbi değerlendirme almasına yardımcı olan Or Vakfı, 65 yaşındakilerin omurgalarına sahip bu tür işlerde çalışan 16 yaşındaki bazı kızları gördüğünü söylüyor.
‘Balyada ne olduğunu bile bilmiyorsun, bu bir sürpriz. oyun oynuyor’
Accra’nın Kantamanto Pazarı’nda tüccarlar, ikinci el giysi ithalatının tamamen yasaklanması fikri hakkında karışık duygular ifade ediyor. Bazıları piyasa kapanırsa tamamen işten atılmaktan endişe ediyor.
İsmini vermek istemeyen bir kadın, balya başına 1.300 cedis (157€) karşılığında 400 beyaz gömleklik balya satın aldığını söylüyor. Genellikle Londra veya Güney Kore’den geliyorlar, diyor. Gömlekler bazen pamuklu ama çoğunlukla polyester – daha ucuz oldukları için satmayı daha kolay buluyor.
Haftanın altı günü yakınlarda futbol forması satan bir adam, “Mallar değişti, kalite değişti” diyor. 15 yıldır piyasada çalışıyor ve isminin açıklanmamasını da istiyor.
25 kg’lık bir futbol forması balyasının maliyeti son zamanlarda iki katından fazla artarak 1.700 cedi’den (205 €) 3.500 cedi’ye çıktığını söylüyor. Her birini kalitesine bağlı olarak 10 ila 40 cedis (1,21 € ile 4,48 €) arasında satıyor.
“Balyada ne olduğunu bile bilmiyorsun, bu bir sürpriz. Bu kumar. Bazen bir tane bile alamayacaksın [item] bu iyi. Onu satamazsın, giyemezsin.”
.