Püritenler, 16. yüzyılın sonlarında İngiltere Kilisesi’nde ortaya çıkan ve ‘Püritenizm’ ismiyle bilinen dini bir ıslahat hareketinin üyeleriydi. İngiltere Kilisesi’nin Roma Katolik Kilisesi’ne çok benzediğine ve İncil’de yer almayan merasimleri ve uygulamaları ortadan kaldırması gerektiğine inanıyorlardı.
Püritenler bu ıslahatları yürürlüğe koymak noktasında, İlah ile ortalarında direkt bir mutabakat olduğunu hissediyorlardı. Kilise ve hükümdarın kuşatması altında kalan kimi püritenler kümeleri, kendi dini, entelektüel ve toplumsal sistemlerinin temelini oluşturmak için 1620 ve 1630’larda Amerika’nın New England ismi verilen bölgesine, yeni dünyadaki kuzey İngiliz kolonilerine göç ettiler. Püritenlerin yönelimleri o vakitten beridir Amerikan hayatında tesirlerini göstermeyi sürdürüyor.
PÜRİTENLİĞİN DOĞUŞU
Püritenlik 1500’lerin ortalarında İngiltere’de başlayan bir dini ıslahat hareketiydi. Birinci gayesi Katolik Kilisesi’nden ayrıldıktan sonra İngiltere Kilisesi içinde kalan Katolik tesirleri ortadan kaldırmaktı. Bunu yapabilmek için kilisenin yapısını ve merasimlerini değiştirmeye çalıştılar. Güçlü ahlaki inançlarıyla ahenk sağlaması için İngiltere’de daha geniş hayat şekli değişiklikleri istediler. Kimi Püritenler Amerika’ya göç ettiler ve bu inançlara uyan kiliseler etrafında inşa edilmiş koloniler kurdular. Püritenlik, İngiltere’nin dini kanunları ve Amerika’daki kolonilerin kuruluşu ve gelişmesi üzerinde geniş bir tesire sahipti.
Püritenliğin kökleri İngiliz ıslahatının başlangıcına dayanır. ‘Püritenler’ ismi, onları aşağılamak için düşmanları tarafından bu harekete atfedilen bir isimdi. Bu sıfat birinci defa 1560’larda ortaya çıkmasına karşın, hareket Kral VIII. Henry Papalık otoritesini reddettiğinde ve Roma Kilisesi’ni bir İngiltere devlet kilisesine dönüştürdüğünde, 1530’lu yıllarda başlamıştı. Püritenler açısından İngiltere Kilisesi, Roma Katolikliğinin ayin ve ritüellerini gereğinden fazla korumuştu.
16. yüzyıla kadar rahiplerin birden fazla okuryazar değildi ve çok derecede fakirdi. Birden fazla bölgede istihdam edilmişlerdi; bu yüzden sık sık seyahat yapıyor ve cemaatlerinde derin kökler oluşturmayı başaramıyorlardı. Rahipler, uygar hukukun muhakkak cezalarına karşı korunuyordu; bu durum halkın ruhbanlara duyduğu düşmanlığı besledi ve halkın manevi ömürden tecrit olmasına yol açtı.
Kimi Püritenler Anglikan Kilisesi’nden büsbütün ayrılma taraftarıyken, öbürleri yalnızca ıslahat talep ediyordu ve kilisenin bir modülü olmayı istiyordu. Kilisenin İncil’de bulunmayan rastgele bir ayin yahut merasimi barındırmaması gerektiği inancı, iki fraksiyonu bir ortada tutuyordu. Her iki yönelim de hükümetin ahlâk kurallarını uygulaması, ayrıyeten sarhoşluk ve küfür üzere davranışları cezalandırması gerektiğine inanıyordu. Bununla birlikte, Püritenler inanç özgürlüğüne inandılar ve ekseriyetle İngiltere Kilisesi dışındaki farklı inanç sistemlerine hürmet gösterdiler.
‘KUSURSUZLUĞA’ GİDEN YOL
Püritenler ve Anglikan Kilisesi ortasındaki büyük uyuşmazlıklardan kimileri, rahiplerin cüppe giymemesi, bakanların Tanrı’nın kelamını faal olarak yayması ve kilise hiyerarşisinin (piskoposlar, başpiskoposlar, vb.) bir İhtiyarlar Meclisi ile değiştirilmesiydi.
Tanrı’yla ilgilere gelince; Püritenler kurtuluşun büsbütün Tanrı’ya kalmış olduğuna ve Tanrı’nın kurtarılacak sadece birkaç kulunu seçtiğine inanıyorlardı, lakin kendilerinin bu kümeye dahil olup olmadığını kimse bilmiyordu. Ayrıyeten, her insanın İlah ile ferdî bir muahedeye sahip olması gerektiğine inanıyorlardı. Püritenler, Kalvinizm* akımından etkilenmişti ve insan tabiatının günahkâr olduğunu kabul ediyorlardı. Tüm insanların İncil’e uygun biçimde yaşaması gerektiğine ve kutsal metinlerin derinden anlaşılması gerektiğine inanıyorlardı. Hareketin üyeleri, bunu başarabilmek için okuryazarlık ve eğitime çok büyük bir paha verdiler.
Kutsal metinler hakkındaki yorumları çok katıydı. Kurtarıcı bir dindarlığı ve ayrıyeten baskıyı değil dönüşümü vurguladılar. Dönüşüm, toplumun ‘dünyalılığının’ reddedilmesi ve İncil prensiplerine sıkı sıkıya bağlı kalmasıyla mümkündü. Prensip olarak baskı teşvik edilmese de kimi aksiyonlarında bunu uyguluyorlardı. İlah her şeyi affedebilirdi fakat insan yalnızca davranış değişikliği gördüğünde affedebilirdi. Hareketler sözlerden daha yüksek bir sese sahipti, bu nedenle davranışlarımız daima olarak denetim edilmeliydi.
‘Takdiri İlahi’, yani alın yazısı öğretisi tüm Püritenleri daima olarak bu hayatta âlâ olanı yapma ve bir sonraki hayatta cennete seçilme gayesine yönlendiriyordu. İlah, kimlerin cennette ve cehennemde olacağını çoktan seçmişti. Müminlerin hangi kümede olduklarını bilmesine imkân yoktu. Güçlü olanlar açıkça İlah tarafından kutsanmış ve onun yanında, düzgün durumda olan insanlardı. Püriten ömrün yolundan sapan bireyler, katı yaklaşımlar ve disiplinle karşılaşıyordu. Kilise büyükleri birebir vakitte siyasi başkanlar olduğu için, rastgele bir ihlal toplumsal bir sorun olarak görülüyordu. Müminlerin yanılgı hissesi yoktu. Yeni jenerasyonun eğitimi, kiliseyi ve kusursuz bir toplumsal ömrü daha da ‘arındırmak’ için hayati bir değere sahipti.
İNGİLTERE KİLİSESİ İLE KARMAŞIK MÜNASEBETLER
İngiltere’nin Protestan hükümdarı VI. Edward (1547-1553), birinci lokal dua kitabını kullanıma aldı ve 1553-1558 yılları ortasında kimi muhalif Katolik din adamlarını mevt cezasına çarptırırken başkalarını sürgüne gönderdi. Bu periyotta Püriten hareketi büyümeye devam etti. Birtakım Püritenler, Presbiteryen** bir kilise tertibini tercih ettiler; başkalarıysa, daha radikal biçimde cemaatler için özerklik talep etmeye başladılar. Yeniden de başkaları ulusal kilisenin yapısı içinde kalmaktan mutluydu, fakat Katolik Kilisesi ve piskoposluk otoritesine karşı koydular.
Püritenler güç kazandıkça, düşmanları tarafından, gündelik ve manevî ömürde Hıristiyanlığı çıkarları için kullanan ikiyüzlü ve sahtekâr bir küme olarak anılmaya başladı. Buna karşın, kurulan yeni kiliseye yönelik Püriten tenkit, bilhassa Doğu Anglia’da ve Londralı avukat ve tüccarlar ortasında dayanak buldu. Hareket, ekonomik kısıtlamalarla artan hoşnutsuzluklar konusunda bir ayna fonksiyonu gören bu yeni profesyonel sınıflar ortasında geniş bir takviye buldu.
Kraliçe I. Elizabeth periyodunda, İngiliz dini ömründe kırılgan bir barış hakimdi; lakin kilisenin eğilimi ve maksadıyla ilgili çaba devam etti. Birçok erkek ve bayan, bir piyasa iktisadının başlangıcına eşlik eden duygusal ve somut meselelerle uğraşmak zorunda kaldılar. Geçimlik çiftçilik yapan beşerler, kâr uğruna sanayi dünyasına katılmaya zorlandı. Piyasayı kuranların egemenliği altında, genç beşerler artan biçimde yeni meslekler edinme ve yeni filizlenen kentlerde yaşama eğilimindeydi.
DEĞİŞEN İSTİKRARLAR VE GÖÇ YOLLARI
Anglikan Kilisesi birinci olarak 1534 yılında Katoliklikten ayrılsa da Kraliçe Mary 1553’te tahta geçtiğinde Katolikliğe geri döndü. Mary idaresi altında, birçok Püriten sürgün cezasıyla karşı karşıya kaldı. 1558’de Kraliçe Elizabeth tahta geçti ve Katolik Kilisesi yine reddedildi; lakin Püritenler için bu durum gereğince uygun değildi.
1608’de birtakım Püritenler İngiltere’den Hollanda’ya göç etmişti. 1620’de ise Mayflower bölgesinde Plymouth Kolonisi’ni kuracakları Amerika’daki Massachusetts’e göç ettiler. 1628 yılında öbür bir Püriten kümesi Massachusetts Körfezi Kolonisi’ni kurdu. Nihayetinde, Amerika’nın New England bölgesinde yayıldılar ve kendi kendini yöneten yeni kiliseler kurdular. Kiliseye tam manasıyla üye olabilmek için İlah ile ortalarındaki ferdî alakaları tabir etmek zorundaydılar; çünkü, kolonilere, sadece ‘tanrısal’ bir ömür usulü sergileyenlerin katılmasına müsaade veriliyordu.
İngiltere’de kalan Püritenler ise artan hoşnutsuzlukları nedeniyle isyan etti ve sonuç olarak, makul dini uygulamaları içeren maddelere uymayı reddettikleri için yargılandılar. Bu etken, 1642’de kısmen dini özgürlükler konusunda bir uğraşın sürdüğü ‘Parlamenterler’ ve ‘Kraliyetçiler’ ortasındaki İngiliz İç Savaşı’nın da patlak vermesine yol açacaktı. Oliver Cromwell liderliğinde bu savaştan galip çıksalar da Püritenlerin tesirleri gittikçe azalacak ve İngiliz Kilisesi’nin tesiri altında güçlerini yitireceklerdi.
1600’lerin sonlarında ABD’nin Salem üzere bölgelerinde yaşanan ‘cadı avları’, Püritenlerin dini ve ahlaki inançları tarafından yönlendirildi. Lakin 17. yüzyıl içerisinde Püritenlerin ABD’deki kültürel gücü de yavaş yavaş azaldı. Birinci kuşak göçmenler öldükçe, çocukları ve torunları kiliseyle daha az kontaklı hale geldi. 1689 yılına gelindiğinde, New Englandlıların çoğunluğu kendilerini Püriten yerine Protestan olarak görüyordu; bununlar birlikte, birçoğu Katolikliğe keskin bir formda karşıydı.
Amerika’daki dini hareket, sonunda birçok kümeye (Quakerlar, Baptistler, Methodistler vb) ayrıldıkça, Püritenizm bir dinden çok bir ömür ideolojisine dönüştü. Özgüven, ahlaki sağlamlık, azim, siyasete aralıklı durma ve sade yaşama odaklanma üzere ögeleri temel alan bir hayat biçimi haline geldi. Bu inançlar yavaş yavaş, ‘New England zihniyeti’ olarak isimlendirilen, kısmen laik bir ömür stiline da taban hazırladı.
*Kalvenizm ya da Kalvinizm, John Calvin’in 16. yüzyıl başlarında ortaya attığı görüşlere dayanarak kurulan bir Hristiyan mezhebidir. Bu dinî inanç sistemi, birinci defa Cenevre’de, daha sonra Hollanda, İskoçya, Almanya ve Fransa’da kurulan yeni kiliselerde örgütlendi. Bu mezhep Fransa’da Nantes Fermanı ile resmi kabul gördü.
**Presbiteryenlik, piskoposluğu reddeden ve İhtiyar Meclisi tarafından yönetilen Kalvinist sistem. Protestanları içeren reforme edilmiş kilise mensupları ‘Presbiteryenler’ olarak isimlendirilirler. Mensupları, Presbiteryenliğin havariler tarafından vaaz edilmiş bir sistem olduğuna inanır.
Kaynaklar:
https://www.history.com/topics/colonial-america/puritanism
https://www.thoughtco.com/puritanism-definition-4146602
https://www.christianity.com/church/church-history/timeline/1601-1700/who-were-the-puritans-11630087.html