Hormonlar, kanalsız (endokrin) bez adı yerilen özelleşmiş dokular tarafından üretilen ve doğrudan kan dolaşımına katılan kimyasal maddelerdir.
Hormonların bazıları protein, bazıları amino asit, bazıları steroid yağ olan kolesterol yapısındadır.
Enerji metabolizmasının düzünlenmesi, büyüme, cinsiyet özeliklerinin gelişmesi, vücudun su ve elektrolit dengesi, bazı enzimlerin salgılanması, sinir, duyu, sindirim, boşaltım gibi tüm sistemlerin düzenli ve dengeli çalışması hormonlar tarafından düzenlenir.
İnsanda hormon salgılayan başlıca bezler, tiroid, böbrek üstü bezi, paratiroid bezi, pankreas ve eşey bezlerdir.
Hormonun kelime anlamı “uyarmak, harekete geçirmektir.” Vücudun belli yerlerinde sentezlenip diğer kısımlarına bilgi taşıyan organik moleküllerdir. Çeşitli hücre, doku ve organları kimyasal yolla uyararak tepki oluştururlar. Sinir sistemi gibi haberleşmeyi sağlarlar ve homeostasisin kurulmasına yardım ederler. Büyüme, gelişme, üreme ve yaşlanma olaylarında büyük etkileri vardır.
Genel olarak, bir hormonun sahip olduğu özellikleri aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz:
- Vücudun belli kısımlarında sentezlenir.
- Taşınır.
- Bütün vücuda yayılabilir, fakat çoğunlukla belli doku ve organlarda tepki oluşturur.
- Az miktarda bile etkili olabilen güçlü bir düzenleyicidir.
Hormonların Kimyasal Yapısı
Bütün hormonlar organik yapılıdır ve hücrede sentezlenir. Bununla birlikte hormonlar türe veya organizmaya özgü bileşikler Omurgalılardaki ve insandaki hormonlar kimyasal yapı yönünden farklılık gösterir.
Örneğin;
Protein tabiatlı hormonlar: insülin, glukagon
Peptid yapılı hormonlar: kalsitonin, paratiroyit
Glikoprotein yapıtı hormonlar: FSH, LH, TSH
Steroyit yapılı hormonlar: östrojen, androjen, pro-gesteron
Hormonların Etki Mekanizması
Hormonlar bütün vücuda yayılsalar bile, çoğunlukla belli hücre veya organları etkiler. Hormonların etkilediği bu hücrelere “hedef hücreler” veya “hedef dokular” denir.
Kural olarak her hormonun hedef hücreleri tarafından tanınabilen kendine özgü bir yapısı vardır. Hormon, hedef hücrelerin çoğunlukla zarında bazen de içinde yerleşmiş özgül reseptör moleküllere bağlanır. Bu durum hedef hücrede bazı olayları tetikler ve uyarıya tepki oluşturulmasına neden olur. Örneğin glukagon hormonunun hedef hücreleri sadece karaciğerdedir.
Antidiüretik hormonunun hedef dokusu böbrek üstü bezi iken tiroksin hormonunun hedef hücreleri bütün vücuttur. Eşey hormonları gibi erkek ve dişi özellikleri belirleyen hormonların reseptörünü birçok vücut dokusu taşır.
Hormonların reseptörleri hedef hücrenin,
- Hücre zarında
- Sitoplazmasında
- Çekirdeğinde
bulunabilir.
Protein yapılı hormonlar hücre zarından geçemez. Bu nedenle reseptörleri hücre zarında bulunur. Zarın lipit tabakasında çözünen ve zarı kolay geçen steroyit yapılı hormonların reseptörleri ise hücrenin içinde bulunur.
Bir hormon hedef hücresindeki reseptörüne bağlandığı zaman,
- Çekirdekteki bazı genlerin aktivitesini değiştirerek,
- Sitoplazmada, bir enzimin aktivasyonuna yol açarak,
- Protein sentezini uyararak,
- Veya hücre zarının geçirgenliğinde değişikliğe yol açarak tepki meydana getirebilir.
Hornonların Bulunduğu Yerler
İnsandaki (ve bütün omurgalılardaki) hormonların tamamı kanla taşınır. Bundan dolayı hormonlar öncelikli olarak kan plazmasında bulunur. Ayrıca hücrelerin sitoplazması, doku sıvısı ve idrar ile ter gibi boşaltım sıvıları da hormon içerir.
Hormonlar hedef hücrelerde fizyolojik etkilerini gösterdikten hemen sonra enzimlerce parçalanır veya vücuttan atılır. Bazı hormonlar hedef hücrelerindeki enzimlerce yıkılır. Bazıları karaciğerde yıkıma uğrar. Bir kısmı da idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırılır.
Hormonlar düşük miktarda etkili olan kimyasal düzenleyicilerdir. Bununla birlikte, bir hormonun yeterli düzeyde salgılanmaması veya aşırı miktarda salgılanması, sonuçları itibarıyla önemli olabilecek anormalliklere yol açar.