Gravürler, yapıldıkları dönemleri daha iyi tanıma imkânı veren değerli belgelerdir. 15. yüzyılda ahşap baskıyla başlayıp, 17. ve 18. yüzyıllarda daha da yoğunlaşan, Batı'nın Doğu'ya oryantalist seyahatleri sırasında ortaya çıkan seyahatnameler, resimler, hatıratlar gravürlerde hayat buldu. Hep bu özellikle de İstanbul ve İstanbul yaşamı bu seyyahların ilgi odaklarından birioldu.
Batılı gezginler İstanbul'un yalnızca mimari yönünü değil, günlük yaşamını, kültürünü ve tarihini de ele aldılar. O devrelerdeki elçilikler, serbest ressam ve gezginler bu kültür alışverişlerinin en önemli parçasını oluşturdu. Ayrıca Pera'nın gayrimüslümlere açılması, yapılan mimar faaliyetleri bu kültürel gezilere hız kazındırdı.
Villiam Henry Barlett, Thomas Allom, John Frederick Levvis, Pierron, Flandin, Gouffier, Melling, Preziosi sanatçılardanbirkaçıdır.
18. yüzyıldan sonra giderek sayıları artan İstanbul gravürlerinin başında şehir görünümleri gelir. Bunların yanı sıra saraylar, camiler, çeşmeler, kahvehaneler, sokaklar, çarşılar ve günlük yaşayış gravürlerin konularıarasındadır.
Kahvehaneler fetihten sonra, İstanbul'a yerleştirilen toplulukların kaynaştığı ortamlar olarak ortaya çıktı. Bu mekânlar kuşkusuz nargile içilen, tembelce oturulan yerler olmaktan uzak, insanların sohbetettikleri,
musiki dinledikleri, ozanların şiir ve şarkılarını sergiledikleri yerlerdi. Aynı zamanda İstanbul'un dini, iktisadi ve siyasi konuları konuşulurdu. Hatta bu sıfatlarından dolayı padişahlar tarafından kimi dönemlerde kapatılmış ve tepkiler karşısında tekrar açılmıştır.
İstanbul'da kahvehaneler açık ve kapalı mekânlı olmak üzere iki türdü. Yaz ve kış aylarında sürekli faaliyet gösteren kapalı mekânlı kahvehaneler, mahalle, esnaf, yeniçeri, tulumbacı, âşık ve semai kahvehaneleri olarak bilinen en geniş grubu oluştururlardı. Açık kahvehaneler ise yalnızca yaz aylarında faaliyetgösterirdi.
Her kesimin kendi kahvehanesi olması da, toplumsal kurumlara dönüşmelerini sağladı. Örneğin Yeniçeri kahvehaneleri, toplumsal yönden çok önemli "nişan alayı" töreniyle açılırdı, önce açılacak kahvenin parası çevre sakinlerince toplanır ve bunun karşılığında o bölgenin kolluk hizmeti üstlenilirdi. Kahvenin bağlı olduğu nişan, başkarakullukçu tarafından Süleymaniye'deki Ağa Kapısından alınarak, kalabalık bir grupla getirilirdi. Kalabalığın önünde ise Bektaşî babaları bulunurdu. Bu ihtişamlı kahve açma geleneği, II. Mahmud Dönemi'ne (1818-1839) kadar devam etti. Her mahallede, tulumbacıların kendi kahvelerini kurmalarının yanı sıra, halkın meydana getirdiği âşık ve semai kahvehaneleri de vardı. Ramazan aylarında ise meddah kahvehaneleri kurulurdu.
Açık kahvehaneler, genellikle liman çevresinde yoğunlaşır, esnaf kahveleri ticaretin canlı olduğu Haliç kıyısı boyunca, Eminönü, Ayvansaray arasındaki ticari hanların bulunduğu yerlerde faaliyet gösterirdi, İstanbul'un en tanınmış tulumbacı kahveleri Galata, Defterdar ve Beyazıt'ta, semai kahveleri ise şehrin eğlence merkezleri sayılan Kasımpaşa, Unkapanı, Defterdar, Eyüp, Halıcıoğlu, Galata, Fındıklı, Beşiktaş, Kadıköy veÜsküdar'daydı.
etrafında oturmak için yastıklarla döşeli peykeler bulunurdu. Ortada Bektaşî babasının oturduğu "baba sofası", ayrıca kahve ocağı ile âşıkların saz çaldığı kısım yer alırdı. Havuzun kenarlarında ise fesleğen saksıları sıralanırdı. Diğerkahvehanetürlerindedebuplanküçükdeğişikliklerleuygulanmıştır.
Bazı kahvehanelerde ayrıca berber esnafı da bulunduğundan ona ait eşyalar da dekorasyonu tamamlardı.
Görüldüğü gibi kahvehanelerin açılışı ve üstlendikleri toplumsal görev, yabancı seyyahlarca haklı olarak "kültür seviyeleri yüksek dostların buluştuğu mekânlar" olarak nitelendirildi. Kahvehaneler o dönemde, bugünün bir nevi dernek veya kulüp görevini üstlenmiş bir konumdaydılar. Yabancı ressamların yaptığı bu değerli gravürler, İstanbul'un gündelik hayatında bir zamanlar vazgeçilmez bir yeri olan kahvehaneleri tanımamızı sağlayacak bilgi kaynakları olarak önemli bir nitelik taşıyor.
(Gündegül Parlar'ın bir yazısından düzenlenmiştir.)
KELİMEBİLGİSİ
Sözlük
oryantalist – ориенталист, востоковед
seyahatname – записки путешественника
gravür - гравюра
hatırat -воспоминание
gezgin -путешественник
gayrimüslüm – не являющийся мусульманином
elçilik -посольство
fetih –захват,завоевание
mekân – место, местопребывание
nargile - кальян
tepki - реакция, отклик, противостояние
yeniçeri -янычар
tulumbacı -пожарный
esnaf - ремесло,занятие
semai– семаи – песня в восточном стиле
aşık- народный поэт-музыкант на Востоке
nişan – помолвка, знак,примета
çevresakinleri– проживающие в этойокруге
fıskıyeli havuz – бассейн с фонтаном
peyke - деревяннаяскамейка
yastıklarla döşeli –устланный подушками
saz - восточный музыкальный инструмент
fesleğen saksıları – горшкис
базиликом
nevi - вид,тип
kulüp -клуб
vazgeçmek -отказываться
METNİİNCELEME
Aşağıdaki kelimelerin anlamlarını öğrenerek eş ve zıt anlamlılarını karşılarınayazınız:
Eş anlam:
oryantalist ozan
iktisadi sıfat sakin
Zıt anlam
tembel sürekli üstlenmek tanınmış yoğunlaşmak
Aşağıdaki soruları yukarıdaki metne görecevaplayınız.