Edgar Degas’ın Dans Sınıfı Eseri
Edgar Degas (1834-1917) 1855 yılında Ecole des Beaux-Arts’da atölyeye kayıt oldu. Daha sonra Louvre’da röprodüksiyon çalışırken Manet ile tanıştı. 1870’de Paris Salonu’nda son kez sergiye katıldı. Bu yazının odağı 1874 tarihli tablo Dans Sınıfı ilk empresyonist sergide sergilendi. 1881’de yaptığı balmumu heykeli On Dört Yaşında Dansçı Kız (1879-81) altı empresyonist sergide farklı tepkilerle karşılaştı.
Paris sosyal hayatını konu alan resme özel bir ilgisi vardı. Ecole des Beaux-Arts’daki eğitimi ona resimde insan formuna olan ömür boyu sürecek ilgiyi kazandırdı. Sanatçı aynı zamanda beklenmedik perspektifler ile gösteri yapanları ve izleyicileri yakalamanın peşinden koştu. Tiyatro, bale ve opera resimleri sadece sahnedeki performansçıları değil, aynı zamanda provadaki ve sahnenin arkasındaki anları inceler. Bale provalarına katılanlar dansçıların anneleri ve aristokratik hayranlarıydı. Degas dansçıları, ustalarının talimatı altında ya da performans sıralarının gelmesini beklerken gözlemlemek için bu seçkin izleyicilere katıldı. Onları uygunsuz bir pozda, zahmetli performansın sonunda bale ayakkabılarını ayarlarken ve dans aralarında dinlenirlerken yakalamayı başardı.
Dans Sınıfı Degas’nın 1872’den beri konunun daha küçük çalışmalarını yaptığı halde bale provasındaki dansçıları resmettiği ilk büyük ölçekli resmiydi. Sahne belirgin biçimde otoriter duruşuyla Jules Perrot’nun dans sınıfını gösteriyor. Degas sonraki resminde de buna benzer bir konu ele aldı. Dansçılar stüdyoda duvarın önünde, provanın farklı aşamalarına göre sıralanıyor. Annesiyle birlikte olan kimisi uzak köşede rahat otururken ön plandaki figürler dans etmek için sıranın kendisine gelmesini bekliyor. Sol duvarın çizgisi gözü figürlere çekiyor ve Degas sahnenin geç versiyonlarında süslü mermer dekorasyonu yüzünden dikkatin dağılmasını önlemek amacıyla burada yalnızca sahneyi yansıtan bir ayna bırakmış. Işık zarif ve kendilerinden geçmiş hâldeki pozlarını sağdan aydınlatırken kuşakların, giysilerin ve diğer süslerin canlı renkleri dansçıların enerji ve şıklığını vurguluyor.
Resim empresyonistlere hayran ve Degas’nın kariyerinin erken dönemindeki çok sayıda çalışmasını almış olan bariton Jean-Baptiste Faure tarafından sipariş edildi. O da Degas kadar dansçıları araştırdı. Degas arka planı oldukça sade tutarak dansçıların kendisine odaklandı. Resimleri onları eğilir ve esnerken, saçları ya da kostümlerini düzeltirken ya da otururken tasvir eder. Dansçı betimlemelerini resimlerinin ve pastel çalışmalarının ana teması tayin etti. Kişisel vasıflardan ziyade performanstaki güzelliği yakalayarak insan bedeninin her biçimde fiziksel ve ruhsal bir çabayla geliştirilmesini gözlemledi.
Dans Sınıfı’na dair detaylar:
- 1870’lerde boş prova salonuna bakmasına müsaade edilmesine karşın Degas provalara katılmak için 1880’lerin ortasına kadar gerekli izini alamadı. Dolayısıyla bu sahneleri kendisine ayrı ayrı poz veren dansçıların sunumlarından kompoze etti. Resmin açısı izleyiciyi sahnenin biraz üzerine yerleştirir. Salonun çevresi, dansçılara odaklanmak için fotoğrafta olabileceği kesilmiştir ve bu, kompozisyona Perrot ile öğrencileri arasındaki ilişkinin gerilimini dahil eder. Dansçıların kostümlerinin süslü detayları yalın tahta zeminin mat yüzeyi ile karşıtlık oluşturur. Kırmızı, yeşil, mavi ve sarı renk, gözü figürlere doğru çekerek sahnenin tamamında seçilir ve konunun bir performans hakkında olduğunu vurgular.
- Erken dansçı resimlerinde Degas’nın paleti suskundur, sadece detaylardaki parlak renkler seçilir. Dansçıları yakından keşfettikçe kostümlerinin renkleri daha canlı ve pastellerin saf renklerinin her çeşidini kullanarak da daha dramatik olmaya başlar.
- İzleyiciye en yakın duran dansçının saçındaki parlak kırmızı süs, sade saç stili, boğazındaki siyah kurdele ve zarif omuzları profesyonel bir performansçı olduğunun göstergesidir. Onun yanında tütüşünde soluk sarı saten detaylar yer alan ve piyanoda oturan dansçı, izleyicinin dikkatini çekmek amacıyla kompozisyona yerleştirilmiştir. Dansçıların yüzleri can sıkıntısından konsantrasyona kadar ifadeler ve duruşların çeşitliliğini sunar. Çoğu ışıklandırma ve gölgelendirmeyle tesadüfi anın doğallığı yaratılarak biraz uygunsuz bir açıda yakalanmıştır.
- Duvarların yalın ve sıkıcı yeşil zeytin rengi, zemin döşemesinin mat beji ve ustanın günlük giysisinin gri tonları, dansçıların yumuşak beyaz tütüleriyle kontrast oluşturur. Dansçıların kuşaklarının parlak renkleri hem sahneyi karıştırır hem de birleştirerek resim boyunca dağılır. Bu vurgular olmaksızın resim Degas’nın hemen hemen monokrom denilebilecek erken dönem dansçı sahnelerine benzer. Limon sarısı, koyu mavi-yeşil, kırmızı ve soluk mavi ipek kurdelenin parıldayan dokusu, Degas’nın sonraki ilgisi tiyatronun zengin ve egzotik renklerinin lezzetini önceden verir. Degas ayrıca gözü bacaklara ve dansçıların pozlarına çeken karakteristik soluk pembe saten bale ayakkabılarını da bolca kullanmıştır.
- Ustanın kravatındaki, dansçının kuşağındaki ve saç süsündeki kırmızı detay üçlemesi kızın koluyla yükselerek gözü adamın yüzüne yöneltir. Resmin ince ve kuru dokusu ustanın gri saçına işaret eder. Bu onun görünürlüğünü sağlar ve konumunu vurgular.
- Degas’nın resim tekniği hassas desen çizimiyle görünmez eskizimsi detayları birleştirir. Figürlerin üç boyutlu fiziksel formları dikkatle ışıklandırılmış ve gölgelendirilmiştir. Ayrıca Degas yüzlerindeki ifadeleri yakalamak için özel detaylar uygular. Buna karşın saç, elbise ve giysiler, renkleri ve dokularını vurgulayan görünmez, kuru fırça darbeleriyle resmedilmiştir. Yer yer incelir, böylece görünmeye başlayan tuval bezi resmin dokusuna eklenir. Degas’nın ham, karışmamış beyazla cesur fırça darbeleri resmin detaylarını ortaya çıkarır. Örneğin pisipisilerin kurdeleleri ve tütülerin tülleri pencereden gelen ışık altındadır, böylece resmin derinliğini ve konunun ahenkli enerjisini yansıtır.
Degas'nın balerinleri resmettiği öbür resimleri:
(Kaynak: Diana Newall, Empresyonistler: Ayrıntıda Sanat, Elif Dastarlı, İş Bankası Kültür Yayınları, 2014)
Hazırlayan: Aslı İdil Kaynar