1)
Gökalp'ın türkleşrnek,
ishimla~mak,
muasır1aşmak fikri ondan geliyordu.
vatan, hürriyet, hak ve insanlık fikirlerini getirdi. Onların ardından giden "Genç türkler"
1890
ile
1908
arasında Paris'te toplanmışlar, siyasi bir ihtilal hareketi hazırlamışlardır. İttihatveTerakki Cemiyeti adı ileteşkilfıtlanan bu haı:eket içinden iki 6nderyetişti.Bunlar daAh~etRiz,iye)~EensSabahattin'dir. Birincisi positivisme çığırını girmişti.)kincisi Le Play'nin ScienceSociale ekolünün sosyolojik görüşünü savunuyordu.Abdülhamit II nin tahtan indirilmesinden sonra,
1908
den beri Türkiye'de çok canlıbir fikir faaliyeti başladı.
1908
dert
1918
e kadar Batının bütün yeni felsefi ve sosyolojik eğilimleri Türkiyede tarafcılar ve savunucular bulmuş ve bu hareketler sırf nazari alanda kalmıyarak hayata da tesir etmiştir. Riza Tevfik, Cavit, AI~met Şuayıp tarafından
"Ulum-ı İçtimaiye ve İktisadiye"
dergisi kuruldu. Bu dergi cidd ive devamlı olarak H.Spencer, Schaeffle, R. VVorms'unbiyolojik soyoloji' görüşünü savundu. Bu yıllarda Spencer'in evolutionisme'inin Türkiyefikir hayatında derin tesiri oldu. Riza Tevfik agnosticisme üzerine, Cavit hür değişim ikti-sadına,A. Şuayıp H. Taine ve E. Renan'dan mülhem sanat felsefesine dair yazıyordu. Aynıyıllarda Baha Tevfik E. Haeckel ve Louis Büchner'in materialisme'ine dayanarak ayrı birfelsefe çığırı kurmaya çalışıyordu.İlk defa modernleşme hareketi geniş anlamile ve devamlı çabalarla Dr. Abdullah Cevdettarafından kuruldu.
"İçtikad"
adlı dergisini önce Kahire'de
i
903 de çıkardı. Sonra İsviçre veViyana'ya gelerek bu son şehirde ayni derginin yayınlanmasına yıllarca devam etti.A.Cevdet
ı
908
den sonra çalışmalarını Istanbulda ölümüne kadar (I
926)
sürdürdü. Kanunların laikleş-mesi, Latinalfabesinin kab,ulü, Batı kılığının alınması, kadınların hürriyeti, Batı medeniyetinekökten giriş fikirleriili savundu.İslamlık aleyhindeki bazı eserleri çevirmesi muafazacı cepheninhücumunaiiğradı. Başlıca dayanağı, bir çoğunu türkçeye çevirdiği Gustave Le Bon'un eserleriidi. İttihat ve Terakki'nin en' eski üyelerinden Hüseyinzade Ali iki yönlü bir humanisme fik rini savunuyordu: bir yönü ile Yunan-Latin, öteki yönü ile islam humanisme'i. Onca Doğu veBatı arasında bulunan bütün milletler için bu çift humanisme fikri savunulmalıdır. Bu teziTiflis'te çıkardığı
"Füyuzat"
ve
"Hayat"
dergilerinde
(1905)
ileri sürmüş, sonra ıstanbul'da
1910
da devam etmiştir (') Bu görüşe örnek olarak
Şekname'den, İ(yada'dan, Ent!ide'rJen,Faust'an
nazım dili ilc çeviriler yaptı. Fakat bu eğilimler karşısında medrese ve tarikatlarınazçok Batı fikirlerinden de kuvvet alan yeni savunucuları yetişti.
"Sırat-ı Müstakim"
ve
"Sebil-ür Reşad"
dergilerinin hararetli yayınları buradan doğdu.Bu söylediklerimizden büsbütün ayrı üçüncü bir çığır Türkçülük idi. Türkiye'de başlayan,~1acar, Alman, Fransız türkologlarından faydalanarak gclişcn bu harekct sonradan Türkiyedışındaki Türkler arasında da yayıldı.
1908
de Batılaşma, İslamcılık hareketleri yanında, onlarkadar kuvvetli üçüncü bir hareket haline geldi. Derneği "Türk Ocağı",başlıca organı
"Türk
Yurdu"idi.
1912
de bu üç zıt çığır arasında bir uzlaşma bulmak teşebbüsü ilk defa tanınmış Türk düşünürü Ziya Gökalp tarafından ele alındı. Gençliğinde G.Tarde v.eFouillee'dcn mülhemdi.Doğduğu şehir olan Diyarıbakır'da"osmanlı milliyeti" denen görüşü savunuyordu. Fakatitihat ve Terakkinin Selanik kongresine geldikten sonra bütün görüşü değişti. Orada çıkan
"Genç Kalemler"
dergisini çıkaran yeni neslin ve Hüseyinzade'nin tesirile tamamen türkçüoldu. Fransız sosyoJogu E.Durkheim'in fikirlerine dayanarak yeni bir sosyal reform hareketinisavunmaya başladı. Kısa zamana sıkışan sayısız yayınları ile türkçülük, modernlik ve islamıık hareketlerini birleştiren ve etrafında hemen bütün gençleri toplayaiı canlı bir fikir hareketiuyandırdı. Gökalp'ın sosyal reform teklifleri şu noktalarda kısaltılabilir: Üç çatışkan çığıraslında birbirine zıt değildirler. Çünkü bütün kavimler sosyal evrimde üç 'dönemden geçmişlerve geçeceklerdir: birincide henüz şuurlaşmamış halk kültürlerini görüyoruz. ikincide kavimler
i
i "
i
i
i
28
HiLMi ZiYA ÜLKEN