Korkunç İvan
- Önem : Çar unvanını kullanan ilk Rus devlet adamı
- Doğum : 1530
- Ölüm : 1584
Tarihe “Korkunç İvan” adıyla geçen Rus Çarı, çar unvanını alan ilk Rus devlet adamıdır. On binlerce Rus’un ölümünden sorumlu olan ve elindeki asa ile kendi öz oğlunu dahi öldürmekten çekinmeyen İvan, gaddarlığıyla ün saldı. Büyük Prens 3. Vasily’nin oğlu olan İvan, tahta çıktığında henüz üç yaşındaydı. Ailesi Rurik Hanedanı, Rusya’yı 9. yüzyıldan beri idare ediyordu. Çocuk bir kral olarak İvan, Boyar aristokrasisinin desteğini kazanmak için uğraştı. İlk olarak 1547 yılında evlendi ve ilerleyen yıllarda altı evlilik daha yaptı. Oğlu İvan İvanoviç’in hamile eşini parlak giysiler giymesinden ötürü saldırmasının ardından oğlunun müdahale etmesi nedeniyle öldüren İvan, bu olaydan üç yıl sonra satranç oynarken öldü.
İktidarının ilk yıllarında çarın temel politikası içeride asillerle, dışarıda ise Tatarlar’la mücadele etmekti. 1556 yılında Tatarların karşısında büyük bir zafer kazandı. 1558 ve 1583 yıllarında Polonya ve İsveç’e karşı verdiği savaşlarda ise aynı ölçüde başarılı olamadı. Çar aynı zamanda iyi bir savaş propagandacısı ve yazardı. Bu amaçla hazırladığı broşürler, Rus edebiyatında önemli bir yere sahiptir. 1560 yılında ilk eşinin ölümünün ardından Çar akli dengesini kaybetmeye başladı. Çevresinin düşmanlarla çevrili olduğuna inanıyordu. Bu nedenle binlerce asili öldürdü ve topraklarına el koydu. 1570 Novgorad katliamını başlattı. Bu dönemde altmış bine yakın insanın katledildiği tahmin edilmektedir.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
David S. Kidder, Noah D. Oppenheim, Entelektüelin Kutsal Kitabı, Maya Kitap, 2013
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Damat Hasan Paşa
IV. Mehmed’in kızı, II. Mustafa ve III. Ahmed’in kız kardeşi Hatice Sultan’la evli olduğundan damad ve bazen de enişte unvanlarıyla anılan Hasan Paşa’nın, Osmanlı sarayına ne zaman girdiği belli değildir. Bir ara, IV. Mehmed devri Darüssaade ağalarından Yusuf Ağa’nın yazıcılığını yapan paşa, bundan sonra sırasıyla çuhadarlık ve silahdarlık görevlerinde bulundu. II. Süleyman’ın cülusu sırasındaki olaylara katıldığı bilinen paşa, yeni padişahı Sofa Köşkü’nden alarak Arz Odası önüne götüren ve burada hazırlanan tahta oturtanlardan biri oldu. Bu hizmetine karşılık 1687 yılında vezirlikle Mısır valiliğine tayin edilen Hasan Paşa’nın gözden düşmesi uzun sürmedi. Mısır valiliği sırasında eski Darüssaade ağası Yusuf Ağa’nın mallarına el koyarark köleleriyle cariyelerini sattı ve bu nedenle görevinden alındı. İki ay kadar gözaltına alındıysa da serbest bırakıldıktan sonra 1695 yılında rikab-ı hümayun kaymakamlığına getirildi; beşinci vezirlikle Kubbealtı’na alındı.
-
Bektaşilik
Yeniçeri Ocağı’nın kuruluşundaki rolü dolayısıyla Osmanlı İmparatorluğu tarihi boyunca nüfuzunu koruyan Bektaşîlik, gerek oynadığı siyasî roller ve arz ettiği farklı dinî inanç ve telakkileri birleştirici yapı, gerekse devletin XVI. yüzyıldan itibaren resmen tanıdığı tek gayri Sünnî tarikat olması sebebiyle en çok ilgi çeken ve en çok araştırılan tarikat oldu. Bektaşîliğin merkezi, 1271’e kadar bizzat Hacı Bektâş-ı Velî’nin yaşadığı Sulucakarahöyük çevresiydi. Bektaşîlik doktrinine kendine mahsus hüviyetini kazandıran ve yapıyı bir arada tutan harç tasavvuf oldu. Daha Yesevîlik’le birlikte başlayan ve Kalenderî telakkileriyle gelişen Bektaşî tasavvufunun kendi yapısına uygun bir rengi vardı. İslâm dünyasında umumi olarak tasavvufa damgasını vuran vahdet-i vücûd sistemi Bektaşîliğin tasavvuf anlayışını da tesir altına almış, ancak bu sistem Bektaşîlik’te hulûl itikadıyla birleşerek esas mahiyetinden uzaklaştı. Bektaşî edebiyatı, bilhassa nefesler, bu hadisenin tipik ve çarpıcı örnekleriyle doludur.
-
Enis Behiç Koryürek
Enis Behiç Koryürek, Türk şair. Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının Beş Hececiler ekibine dahildir. Budapeşte’de iken Türk-Macar dostluğunun pekişmesinde, Gülbaba Türbesi’nin yeniden ziyaretgah ve müze haline getirilmesinde büyük hizmetleri olur. Siyasette başarılı olamayınca bunalıma girer ve dini-tasavvufi meselelere yoğunkaşır. Türkiye'de Bedri Ruhselman'ın öncülük ettiği ruh çağırma (ispritizma) seanslarına katılan Koryürek, bu seanslarda irticalen söylediği şiirleri yakınları tarafından kaydedilir ve sonrasında kitap olarak yayımlanır.
-
Şahkulu Baba Tekeli
Karizmatik bir dinî şahsiyet olan ve bu vasıflarıyla Baba İshak’a benzeyen Şahkulu bir mağarada dinî telkinlerle Safeviyye tarikatının görüşlerini yaymaya başladı. Şahkulu, muhtemelen Şah İsmâil’in 1500 yılı civarında Anadolu’ya haber göndererek müridlerini hareketlendirdiği dönemde bölgesinde etkisini arttırmaya başladı, adamları vasıtasıyla Şah İsmâil ile irtibat kurdu. Şahkulu kendini mehdî ilân etti, taraftarlarınca büyük bir kurtarıcı, hatta Allah’ın tecessüm etmiş şekli ve peygamber olarak görüldü. Böylece bu karışık ortamda Osmanlı Devleti’ne yeniden çeki düzen verme amacı öne çıktı. Bayezid’in hasta olduğunu, oğullarının birbirine düştüğünü, artık büyük kurtuluşun zamanının geldiğini, Osmanoğulları’nın süresinin dolduğunu, kendisine bütün yeryüzünün hâkimiyetinin verildiğini, gökyüzünden kılıç indirildiğini, bununla bütün milletleri hükmü altına alacağını söyleyerek harekete geçti. Şahkulu, Safevî yanlısı kişileri yanına topladı, bir zâviye, imaret ve müridleri için evler yaptırarak irşad ve propaganda faaliyetlerine başladı. Şahkulu etrafına adam toplayarak gücünü arttırmaya başladı.
-
Rum Mehmet Paşa
15. yüzyıl Osmanlı veziriazamlarından Rum Mehmed Paşa’nın hayatının ilk dönemleriyle ilgili çok fazla bilgi bulunmasa da Kemalpaşazade, onun İstanbul’un fethinde esir düşen Rumlar’dan olduğunu ve esir düşmesinin ardından saray hizmetine alındığını belirtir. Enderun Mektebi’nde aldığı eğitimle zamanla yükselen Mehmed Paşa Fatih Sultan Mehmed’in güvenini kazandı. II. Mehmed’in Arnavutluk Seferi’nin hemen ardından ikinci vezirlik makamına getirildi. Kaynaklarda ifade edildiğine göre, Fatih Sultan Mehmed’in 1468 Karaman Seferi’nde Mehmed Paşa ile Veziriazam Mahmud Paşa arasında bulunan gizli rekabet ve çekişme gün yüzüne çıktı. Mehmed Paşa, Mahmud Paşa’nın İstanbul’u ihya ve iskân etmek için Karaman ve Konya’dan birkaç yüz hanenin sürgün edilmesinde yeterince sert davranmadığı suçlamasında bulundu. Nitekim kısa bir süre sonra Mahmud Paşa’nın yerine sürgün edilişini acımasızca tamamladı ve Mevlana Celaleddin-i Rumi torunlarından olan Emir Ali Çelebi’ye de İstanbul’a gönderileceklerin arasına soktu.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun