Kaçınma Koşullanması
Bir kişiden, bir nesneden ya da bir durumdan kaçınmayı öğrenme hem klasik hem de edimsel bir
öğrenmedir. Ancak kaçınma koşullanması durumunda bu iki tür öğrenme belli bir biçimde birbirine bağlanmıştır.
Kaçınma koşullanması (avoidance conditioning) olabilmesi için önce korku ve kaçma koşullanmasının
(escape conditioning) yer almış olması gerekir. Daha önce gördüğümüz gibi korku koşullanması klasik bir koşullanmadır; yani nötr bir uyarıcı (CS) doğal olarak korku uyandıran bir uyarıcı (US) ile eşleştirilir. Pavlov usulü bu eşleştirme kısa sürede koşullu bir korku yaratır. Şekil 4.5’te bir çocuğun tüylü beyaz bir nesneye karşı korku koşullanması gösterilmişti.
Belli bir duruma korku koşullanmışsa, bu duruma giren organizmanın doğuştan
gelen doğal davranışı ondan kaçmaktır. Korkuya neden olan uyarıcı koşullu da olsa koşulsuz
da olsa bu kural geçerlidir. Ancak nasıl kaçılacağı tecrübesiz bir organizma için her zaman pek açık
değildir; genellikle organizmanın bunu öğrenmesi gerekir. Aşağıda verilen ve köpeklerle yapılmış
deney örneğinde görüldüğü gibi, kaçma koşullanması edimsel koşullanmanın bir türüdür. (Solomon
ve Wynne, 1953)
Köpek Deneyi
- Bir köpek, üzerinden kolayca atlayabileceği bir bölmeyle ikiye ayrılmış olan bir kutuya konmuştur. Kutunun
tabanı, deneycinin elektrik şoku vermesine elverişli madeni bir ızgaradır. Deneyci kaçınma koşullaması’na
uygun bir eğitim programı uygulamıştır. Bu programa göre deneyci önce bir zil çalmış, 20 saniye sonra da kutunun tabanına, köpeğin bulunduğu tarafı etkileyecek şekilde bir elektrik akımı vermiştir. Deneycinin istediği, köpeğin 10 saniye içinde, yani “uyarma süresi” içinde bölmenin üzerinden atlamasıdır. Eğer hayvan bu süre içinde atlamışsa zil sesi kesilmiş ve şok uygulanmamıştır.
Deneyin uygulanışı
- Atlamamışsa, zil de şok da köpek bölmenin üzerinden atlayana kadar sürdürülmüştür.
Köpek daha başlangıçtan itibaren şoktan kaçmayı başarmış fakat kaçınamamıştır.
Şok çeşitli davranışlara yol açmıştır. Bu davranışlar bazen sadece oturma ve havlama, bazen de
kutunun içinde dolaşma ve çeşitli hareketler yapma şeklinde olmuştur. En sonunda da bir hareket köpeği
bölmenin üzerinden atlatarak şoktan kurtarmıştır. Böylelikle hayvan şoktan kaçmayı hemen öğrenmiştir. Bu
öğrenmenin hızı aşağı yukarı korku koşullanmasının hızına eşittir. Çabuk öğrenilme hem korku hem de kaçma koşullanmalarının ortak özelliğidir.
Fakat deneycinin esas amacı köpeğe şoktan kaçmayı değil kaçınma’yı öğretmektir; yani hayvanın zil sesini
duyunca gerekli davranımı çabucak yaparak şoktan kaçınmasını istemektedir. Bu nasıl olacaktır? Kayıtlarda
görüldüğü gibi, kaçınmanın başarılması birkaç tekrar daha gerektirmiştir; fakat o da ani olarak öğrenilmiştir.
SONUÇ
Heyecansal davranımlarla ilgili olmayan öğrenme deneylerinde elde edilen eğriler kadar düzgün değildir. Neden? Durumun incelenmesi ilginç bir bağlantıyı ortaya çıkarmaktadır. İlk tekrarlarda iki tür koşullanma birden yer almıştır: heyecansal koşullanma (korku koşullanması) ve kaçma koşullanması. Köpek bir yandan kaçmayı öğrenirken bir yandan da zil sesine karşı korku koşullanması oluşmuştur. Zamanla iki tür koşullanma birbirine bağlanmış, yani kaçma davranımı korku duygusuna koşullanmıştır. Bu bağ kuvvetlendikçe öyle bir an gelmiştir ki artık zilin uyandırdığı korku, kaçma davranımına yol açan bir uyarıcı hâlini almıştır. Bu davranım şoktan önce yapılınca da hayvan şoktan kaçınmayı başarmış, yani şoku hissettikten sonra kaçmaktan farklı bir durum ortaya çıkmıştır.
Görüldüğü gibi kaçınma koşullanması iki aşamalı bir süreçtir.
Önce zile karşı korku koşullanması ve şoktan kaçma davranımı yer almakta, sonra da bu ikisi birlikte
kaçınmayı meydana getirmektedir. Kaçınma olayı çok ayrıntılı biçimde incelenmiştir ve sonunda
birçok psikolog bu iki aşamalı mekanizmanın olayı en iyi açıkladığı görüşüne varmıştır (Solomon,
1964).
ÖZET
İnsanlardaki kaçınma da aynı şekilde çözümlenebilir. Örneğin çocukların sıcak nesnelerden kaçınmayı
öğrenebilmeleri için, birkaç kez kızgın nesnelere dokunmaları, sonra da tepkisel olarak ellerini
çekmeleri (kaçmaları) gerekir. Bu sırada çocuklar sobaya, sigaraya ya da aleve karşı (dokundukları
nesne hangisiyse) koşullu bir korku geliştirmişlerdir. Bu korku da kaçınmaya neden olur. Yetişkin
insanlar da korku duydukları durumlardan kaçınırlar; çünkü korku ve kaçma koşullanmaları
yoluyla, kaçınmaya koşullanmışlardır.
Kaynak
(CLIFFOR T MORGAN)(PSİKOLOJİ YE GİRİŞ)