8 Şubat 2012 Çarşamba
Andropov Dönemi*
Ertesi gün ise,Merkez Komite,68 yaşındaki [Yuri Vladimirovich] Andropov'u işbaşına getirecekti.
Andropov parti ve devlet yönetimini ele geçirdiğinde,davranış ve politikalarının iki yüzü olduğunu hemen hissettirdi:Batı'ya karşı bir reformist,hatta neredeyse eğitimli bir burjuva;kendi halkına yönelik olarak da dikkatli ve katı bir yöneticiydi.
Aslında o,geleneksel bürokrat tiplerden biri değildi.Oldukça soğukkanlı,düşünme ve karar vermede çabuk ama dikkatli,amaç ve hedef sahibi,ama ihtiras ateşiyle yanmayan,kararlı ama çıplak zordan kaçınan bir yöneticiydi.68 yaşıyla birinci sekreterliğe seçilen en yaşlı ve deneyimli liderdi.Onbeş yıl boyunca KGB'yi yönetmiş ve kendinden önceki onbir KGB şefinden hiçbirinin gösteremediği hızlı yükselme başarısını elde etmişti.Ama,belki buna hakkı da vardı,çünkü 27 yıldan beri parti aygıtının içinde bulunuyordu.
Brezhnev tüm iktidarı boyunca,etrafında,birbirine sadık ve ayrıcalıklarını koruyan bir partililer kliği oluşturmuştu.Üstelik 1973'te KGB,Silahlı Kuvvetler ve Dışişleri şeflerini Politbüro'ya alarak,bu üç devlet kurumunu iktidarının temel dayanakları durumuna getirmişti.Andropov da kısa süren iktidarını bu üç kuruma yaslayacaktı,ama önce buraları kendine bağlaması gerekecekti.
Andropov,Brezhnevci parti liderlerini güçten düşürmek amacıyla onları bu kurumlardan soyutlama çabasına girişti.Böylece de,Khrushchev'den bu yana sistemin en büyük altüst edicisi durumuna geldi.İlk başta,ülkenin başındaki tutucu ve imtiyazlı bürokrasiyi kırmak için polis devletinin klasik araçlarını kullanmaya başladı.Andropov,yönetimi liberalleştirmek değil,yedekleri seferber etmek istiyordu.Bu,yapısal değişiklik demekti.Ama bu,aynı zamanda,yaşlı Kremlin liderleri için,belirli bir hayat tarzının,"kadrolardaki istikrarın" bozulması anlamına geliyordu.
Andropov,Brezhnev'in ölümünden sonra yapılan Kasım 1982 tarihli ilk Merkez Komite toplantısında,"şirketlerin ve işletmelerin,kolektif ve devlet çiftliklerinin bağımsızlığının artırılması gerektiği"ni ilan etti.Andropov,"Bu sorunun çözümüne pratik olarak yaklaşmak gerekir.Gerekli olan her yerde deneyimler yapılmalıdır" diyordu.Haziran 1983'te ise,"Üretim ilişkileri ile üretici güçlerde köklü niteliksel dönüşümler yapılması zorunluluğunun kaçınılmaz duruma geldiği tarihsel bir noktaya ulaşılmıştır" diye ilan ediyordu.
Bu arada Gorbachev de,ekonomik canlanışa ilişkin düşüncelerini açıklıyordu.Bunlar içinde en önemlisi,22 Nisan 1983'te Lenin'in doğumunun 113. yıldönümü kutlamalarında yaptığı konuşmaydı.Lenin'in formüle ettiği "Yeni Ekonomik Politikası"na doğrudan atıflar yapan Gorbachev,şöyle diyordu:"Bu alanda da en güvenilir desteğimiz Lenin'in öğretileri,onun demokratik merkeziyetçilik anlayışıdır.Lenin demokratik merkeziyetçiliği ısrarla 'kalkış noktası' olarak savunmuştur.Sosyalist ekonominin örgütlenmesinde demokratik merkeziyetçilik,düzenli bir bütünsellik anlamına gelir.Lenin aynı zamanda,tabanda yaratıcılığın ve girişimciliğin teşvik edilmesini savunmuştur:'Amacımız' demiştir Lenin,'ülkenin her yerinde en üst düzeyde girişimciliği seferber etmek ve en üst düzeyde bağımsızlığı teşvik etmektir'."Gorbachev,bu sözlerle,yalnızca disipline ilişkin deklarasyonlarla yetinilmeyip,politik ve ekonomik canlanışa yönelik yapısal değişikliklerin gerektiğine işaret ediyordu.
Bugün daha da açık ki,Gorbachev'in hedefi merkezi planlama sistemini yok etmek değil,bürokratik merkezi yapıyı kırmaktı.Genel hedeflerin merkezden belirlenmesi sürdürülmeliydi.Ama bakanlıkların ve diğer devlet aygıtlarının,sorumluluğu ve girişimciliği engelleyen katı denetimi kaldırılmalıydı.
Andropov ise o sıralarda,çalışma disiplinine ilişkin kampanyasını sürdürmekteydi.Önce,kaytarıcılığa karşı mücadelede milis güçlerini seferber etti ve mesai saatlerinde işlerinin başında bulunmayan,işçisinden yöneticisine kadar binlerce insanı tasfiye etti.Bir yandan da kendi personel politikasını uygulamaya koymuştu.Brezhnev'in ölümünün hemen ardından,59 yaşındaki Haydar Aliyevich Aliyev'i Politbüro,53 yaşındaki Nikolai Ivanovich Ryzhkov'u Merkez Komite sekreterliğine getirdi.Bu arada yozlaşma karşıtı mücadelesi çerçevesinde,Brezhnev'in İçişleri Bakanlığı'na getirdiği 72 yaşındaki eski general Nikolai Sholokhov'u görevden aldı.Bu uygulaması,Andropov'un Brezhnev klanını tasfiyeye ne denli kararlı olduğunu gösteriyordu.
Ama Sholokhov'un işten atılması yalnızca bir başlangıçtı.Andropov onbeş aylık yönetimi sırasında,Brezhnev yanlılarından dokuz üst düzey liderini,84 bakandan 19'unu,bölgesel parti şeflerinin yüzde 20'sini değiştirdi.Brezhnev'in damadı Yuri Mikhailovich Churbanov,Başbakan Yardımcısı Ignati Novikov,parti teorisyenlerinden Sergei Pavlovich Trapeznikov,Ajitasyon-Propaganda şefi Yevgeny Mikhailovich Tiazhelnikov,Demiryolları Bakanı Ivan Pavlovsky de bunların arasındaydı.Dış Ekonomik İlişkiler Devlet Komitesi Başkanı Nikolai Nikolaevich Smelyakov ise ölüme mahkum edildi.KGB ve Silahlı Kuvvetler de kendisini geniş çaplı tasfiyelerden kurtaramadı.
Eylül 1983 sonlarına doğru Andropov'un sağlık durumu ağırlaştı ve sürekli olarak hastanede yatmaya başladı.Liderin dış dünya ve partiyle ilişkisini,başta Andrei Pavlovich Kirilenko olmak üzere tüm yandaşlarının onayını alarak kendisine halef seçtiği Gorbachev sağlıyordu.Üst kadrolarda yapılan değişiklikler ise yönetimin gençleşmesini sağlamış,Gorbachev'e rahat hareket zeminini yaratmıştı.Politbüro üyesi yapılan Vitaly Ivanovich Vorotnikov ile Mikhail Sergeyevich Solomentsev ve Merkez Komite Sekreterliği'ne alınan Igor Kuzmich Ligachev,Gorbachev'in en sadık destekçileri olmuşlardı.
Andropov 9 Şubat 1984'te öldü.O,bir geçiş döneminin lideriydi,ama bu geçiş döneminin temelini bizzat kendisi atmış,ona kendisi yön kazandırmıştı.Çürümüşlük bataklığını aşmak için genç kadrolardan kurulu bir köprü inşa etmişti.Ve en önemlisi,Gorbachev'e liderliğe giden yolun kapısını açmıştı.
*Yirminci Yüzyıl Siyasi Tarihi Çağdaş Liderler Ansiklopedisi,yay.haz.Orhan K. Akyıldız ... [ve diğerleri];önsözler Şahin Alpay ... [ve diğerleri],İstanbul,İletişim Yayınları,1986,cilt II,s.741-743.
***
"...Ben 1981'de SSCB'ne eğitime gittiğimde Brezhnev sağdı.Onun yerine gelen Andropov,sosyalizmi bugünkü Çin'i andıran yöntemlerle kurtarmaya çalıştı.Kısa süre içinde önce Andropov,sonra da Chernenko öldü..."*Hakan Aksay
***
"Yuri Vladimirovich Andropov stratejik bir acımasızlık ile tedbirli bir esnekliğin tehlikeli bir karışımı olduğunu ispatlayacaktır..."*Leopold Labetdz
***
"1982 Kasım'ında Brezhnev uzun süredir çektiği hastalıktan kurtulamayarak öldü.Yerine tartışmasız tek aday hazırdı:Yuri Vladimirovich Andropov...Andropov'u seçmek için toplanan Politbüroda bütün üyeler oybirliğiyle KGB Başkanını SSCB'nin tek yöneticisi seçtiler.Andropov ile aramızdaki arkadaşlık ve karşılıklı sevginin başlangıcı 1965 yılına dayanır.1965 yılında bir toplantıda tanıştırdılar bizi.O zaman KGB'nin başkanlığına getirilmesine daha iki yıl vardı.Son derece şuurlu,entelektüel,çok namuslu bir insandı.Hızlı ve sert hamlelerle hareket etmesini severdi.İlişkilerimizde saygı ve karşılıklı anlayışı esas alırdık...
[...]
Andropov'un liderliği ölümüne kadar bir yıl sürdü.Yaşasaydı,Sovyet[lerin] kaderi bugünkü gibi mi olurdu?Bu soruya cevap vermek biraz çetindir.Bazı sorular cevaplarını içinde taşıyorlar.Bazı sorular ise sadece sorudurlar.
Andropov'un bana ve birkaç yakınına açıkladığı,Sovyetler Birliği ile ilgili bazı büyük projeleri,planları vardı.Kendini ta 1960'lı yıllardan,belki de Macaristan'da büyükelçi olduğu dönemde Sovyet liderliği için hazırlamış,KGB'deki uzun başkanlık yıllarında Batı ve ülkesiyle ilgili çok önemli şeyler öğrenmiş,büyük tecrübe kazanmıştı.Büyük yenilikler yapmak,Sovyetler Birliği'ni değiştirmek istiyordu.Çürümüşlük,rüşvet ve alkolizm ilk hedefleriydi.Ama kafasındaki reformları da akıllıca yapmak istiyordu.Görüşmelerimizden biri sırasında bana 'SSCB'nin dağıtılması,tasfiyesi tarihe çok pahalıya mal olur.' demişti.Ama böbrek yetmezliğinden muzdarip olduğu için liderliği kısa sürdü.Boşalan SBKP Genel Sekreterliği makamına Brezhnev'in sekreteri,propagandisti ve en yakın adamlarından Konstantin Ustinovich Chernenko'yu seçtik.Oysa Chernenko hasta,kötü ruhlu,eli ayağı titreyen,bunama alametleri gösteren bir adamdı.Bir yıl geçince o da Andropov gibi bu dünyadan göçüp gitti.Bir yıl onunla azap çekmiştik.Chernenko zamanında da pozisyonlarım değişmedi..."*Haydar Aliyevich Aliyev'den aktaran İrfan Ülkü,"Kızıl Yıldız'dan Hilale:Haydar Aliyev'in Fırtınalı Hayatı",3.bs.,İstanbul,Otopsi Yayınları,[2004],s.148-155.