Marmara Bölgesi,Türkiyenin yedi coğrafi bölgesinden biri. Yaklaşık 67.000 km2lik yüzölçümüyle ülke yüzeyinin yüzde 8,5ini kaplar. Adını bütünüyle toprakları içinde kalan ve boğazlar aracılığıyla Karadeniz ve Ege Denizine açılan aynı adlı içdenizden alır. Kuzeydoğu ve güneybatı uçlarını oluşturan boğazların her iki dış ağızlan arasındaki uzaklık 290 km, kuzeybatı ve güneydoğu uçlannı oluşturan Kapıkule sınır kapısı ile Bozüyükün güneyi arasındaki uzaklık ise yaklaşık 385 kmdir. Mudanyanın güneyinde Marmara Denizi kıyısına 40 km kadar yaklaşan bölge sının, Sındırgının güneyinde kıyıdan 135 km kadar uzaklaşır. Marmara Denizi dışında Sakarya ağzının doğusundan Bulgaristan sımandaki Rezve Deresi ağzına kadar Karadenize, Yunanistan smınndaki Meriç Irmağı ağzından Baba Burnu yakınlarına kadar da Ege Denizine bakar. Ege kıyılan açığında yer alan Bozcaada ve Gökçeada (eskiden İmroz), Marmara Bölgesi'nın parçası sayılır.
Karadeniz Bölgesi sınırı Karadeniz kıyısında Sakarya ağzının doğusundan başlar ve Sakarya Irmağının aşağı çığırı çevresindeki düzlükleri Marmara Bölgesinde, Gümüşova eşik alanım ise Karadeniz Bölgesinde bırakacak biçimde güneye doğru ilerler. Geyve Boğazının doğusundan geçerek Sakaryayı aştıktan sonra Bozöyükün hemen doğusunda sona erer. Burada başlayan İç Anadolu Bölgesi sınırı çok kısadır ve İnönünün güneybatısında Ege Bölgesi sınırına ulaşır. Kuzeybatıya yönelen Ege Bölgesi sının, buradaki alçak kesimleri Marmara Bölgesinde, İçbatı Anadolunun engebeli alanlarını Ege" Bölgesinde bırakır.
Uludağ, I. Türk Coğrafya Kongresinin kararıyla Bursa kenti ve Bursa Ovasından ayrılmayarak Marmara Bölgesinde bırakılmıştır. Uludağın güneyinden geçtikten sonra düzgünlüğünü yitirerek girinti ve çıkıntılar oluşturmaya başlayan sınır çizgisi, İçbatı Anadolu Eşiğinin kenanndan geçerek Susurluk (Susurlu) Çayı vadisi çevresindeki alçak alanı Marmara Bölgesinde bırakır ve güneye yönelir. Sındırgının güneydoğusunda batıya dönerek genellikle Marmara ve Ege denizlerine su gönderen alanları birbirinden ayıran su bölümü çizgisini izler ve Kaz Dağı üzerinden Baba Burnu yakınlarında Ege Denizi kıyısına ulaşır.
Türkiyenin öteki coğrafi bölgelerinde olduğu gibi, Marmara Bölgesinin sınırlarıda her yerde il sınırlarıyla çakışmaz. Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, İstanbul, Kocaeli illeri bütünüyle bölge sınırları içindedir. Büyük bölümü Marmara Bölgesi sınırlan içinde kalan Çanakkale ilinin Edremit Körfezi kıyısındaki küçük bir bölümü Ege Bölgesinde, aynı durumdaki Sakarya ilinin de doğu ve güneydoğudaki bazı toprakları Karadeniz Bölgesindedir. Balıkesir ilinin güneydoğusundaki Dursunbey ilçesinin tümü ile Kepsut, Bigadiç ve Sındırgı ilçelerinin bazı kesimleri Ege Bölgesinin İçbatı Anadolu Bölümüne, güneybatısındaki Ayvalık ve Burhaniye ilçelerinin tümü ile Edremit ve Havran ilçelerinin büyük kesimleri Ege Bölgesinin Asıl Ege Bölümüne taşar. Bursa ilmin güneyindeki Büyükorhan, Harmancık, Keleş ve Orhaneli ilçeleri de Ege Bölgesinin İçbatı Anadolu Bölümündedir. Bilecik ilinin doğusundaki Gölpazarı, Söğüt, İnhisar ve Yenipazar ilçelerinin tümü ile Merkez ilçe ve Bozüyük ilçesinin küçük bazı kesimleri Karadeniz Bölgesi'nin Batı Karadeniz Bölümü'ne, Bozüyük ilçesinin güney kesimindeki bir bölüm topraklar da Ege Bölgesi'nin İçbatı Anadolu Bölümü'ne taşar. Bunlardan başka İzmir, Manisa ve Kütahya illerinin çok küçük bazı kesimleri de Marmara Bölgesi sınırları içinde kalır.
I. Türk Coğrafya Kongresi, Marmara Bölgesi'ni Istranca, Ergene, Çatalca-Kocaeli ve Güney Marmara bölümlerine ayırmıştır.
Yüzey şekilleri. Bölgenin fazla yüksek olmayan ve kolayca aşılan dağ sıraları süreklilik göstermez. Belli bir doğrultu izleyen dağlar yer yer kesintiye uğrar; buna karşılık çanak biçimli çukur alanlar ile alçak düzlükler daha geniş .yer tutar. Marmara Bölgesinin özellikle doğu ve güneydoğu kesimlerinde doğu-batı doğrultulu çukur alanlara rastlanır. Tektonik kökenli bu çukurlardan bazılarında deniz ve göller, bazılarında ise ovalar yer alır. Kocaeli Yanmadası ile daha güneydeki Samanlı Dağlarının arasına İzmit Körfezi-Sapanca Gölü-Adapazarı Ovası çukur alanları girer. Bu çukur dizisi, İzmit Körfezinden batıya doğru Marmara Denizinin ortasında aynı doğrultuda uzanan göbek biçimli üç derin çukurla izlenir. Samanlı Dağlarının güneyinde de Gemlik Körfezi-İznik Gölü-Pamukova çukur dizisi uzanır. Bölgenin en güneyinde ise içinde Manyas ve Ulubat gölleri ile Bursa ve İnegöl ovaları bulunan çukur dizisi yer alır. Bursa Ovasının güneyinde yükselen Uludağın Karatepede.543 mye ulaşan doruğu, Marmara Bölgesinin en yüksek noktasıdır. Marmara Bölgesinde Uludağ dışında 2.000 mye ulaşan ve bu yüksekliği aşan başka bir dağ yoktur. Kenarları oldukça yüksek olan Trakya kesiminin ortasındaki çukur alan Ergene Havzası adıyla anılır. Bu havzayı kuzeydoğuda Istranca, güneyde ise Ganos (Işıklar) ve Koru dağları kuşatır.
Marmara Bölgesi, Türkiyede göllerin oldukça toplu olarak bulunduğu bir kesimde yer alır. Dar alanlı bazı kıyı gölleri ile Uludağdaki küçük buzyalağı (sirk) gölleri dışında en önemli göller, Susurluk Vadisinin aşağı kesiminde yer alan Manyas (Kuş) ve Ulubat (Apolyont) gölleri ile Gemlik Körfezinin doğusundaki İznik Gölü ve İzmit Körfezinin doğusundaki Sapanca Gölüdür. Karadeniz kıyısındaki Terkos (Durusu) Gölü ile İstanbulun batısında Marmara kıyısındaki Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece gölleri bazı kov önlerinin tıkanmasıyla oluşmuş kıyı gölleridir.
İklim ve bitki örtüsü.Bir geçiş kuşağında yer alan Marmara Bölgesinde Akdeniz ikliminin etkisi güneyden kuzeye doğru giderek azalır. İç kesimlerdeki Bilecik yöresiyle Ergene Havzasına doğru ise step ikliminin özellikleri görülür. Kesintisiz dağ engelleri olmadığından bölgenin birçok kesimi Balkan Yarımadasının, bazı kesimleri de İç Anadolu Bölgesinin etkilerine açıktır. Bu nedenle bazı kışlar bölgenin kıyılarını bile etkileyen soğuk baskınları, bazı yazlar ise ağır sıcak dalgalan görülür.
Kıyı boyunda 5°C-6°C olan en soğuk ay ortalama sıcaklığı iç kesimlere doğru gidildikçe azalır. Karasal etkilere açık Tekirdağ 4,3°C ile öteki kıyı yerleşmelerine göre daha düşük bir ortalamaya sahiptir. Güney Marmara Bölümünde de en soğuk ay ortalamaları yaklaşık 5°Cdir. En sıcak ay ortalamaları hiçbir yerde 21°Cnin altına inmediği gibi hiçbir yerde de 25°Cyi bulmaz. Marmara Bölgesinde günümüze değin en düşük sıcaklık Bursada -25,7°C (9 Şubat 1929), en yüksek sıcaklık ise Balıkesirde 43,7°C (23 Ağustos 1958) olarak saptanmıştır. Yağış rejimi bakımından Akdeniz yağış rejiminin hafiflemiş biçimi görülür. En kurak mevsim yaz, en yağışlı mevsim ise kıştır. Yıllık ortalama yağış miktarı genelde 500-1.000 mm arasında değişir.
Bölgede ortalama kar yağışlı gün sayısı genellikle 10. günden azdır. Iç kesimlerde bulunan ve İç Anadoluya yakınlığı iklim olaylarına yansıyan Bilecikte ise kar yağışlı gün sayısı 19,5 gündür. Yerin karla örtülü olduğu gün sayısı, kıyı ve kıyı yakınlarında kar yağışlı günler sayısından ya az ya da az farklı olmasına karşın, iç kesimlerde karla örtülü gün sayısı kar yağışlı günlerden daha çoktur. Uludağ meteoroloji istasyonunun verilerine göre Uludağda ortalama 63 gün kar yağmakta ve yağan kar ortalama 178 gün yerde kalabilmektedir.
Bitki örtüsü:İklimdeki çeşitlilik ve geçiş özelliği, doğal bitki örtüsüne de yansır. Istranca Dağları ve Kocaeli Yanmadasının kuzey kesimlerinde Karadeniz Bölgesinin yayvan yapraklı ağaçlarından (çoğunlukla meşe ve kayın) oluşan gür ormanlara, güneye bakan yamaçlarda ise maki topluluklanna rastlanır. Kızılçam ormanlan daha çok Biga ve Gelibolu yanmadaları ile Koru Dağı ve İstanbul yakınındaki Adalarda yaygındır. Güney Marmara Bölümü ve Ergene Havzasının bazı kesimlerinde step görünümü kazanmış olan bitki örtüsü, ormanların insanlar tarafından tahrip edilmesiyle oluşmuştur.
Nüfus. 1990 sayımına göre Marmara Bölgesi'nin nüfusu 13 milyona yakındır. Bölge çapında km2 başına 192 kişiyi bulan nüfus yoğunluğu, Kocaeli ve Çatalca yarımadalarının iç kesimleriyle Karadenizin fırtınalara açık kıyılarında en düşük, Istrancalarm Bulgaristana komşu olan kesimleri ile Biga Yanmadasmm iç kesimlerinde de oldukça düşük bir düzeydedir. Kuzeydoğuda Adapazarı Ovasından başlayarak, İzmit Körfezinin iki kıyısı ile İstanbul Boğazı kıyılarındaki kentsel alanlarda ise ortalamanın çok üzerindedir. Güney Marmara Bölümünde- ki ovalar da nüfusun yoğun olduğu alanlar arasındadır.
Bölge halkının yüzde 2'si bucak merkezi ve köylerde, yüzde 78'i ise il ve ilçe merkezlerinde yaşar. İstanbul 6 milyonu aşan nüfusuyla bölge nüfusunun yaklaşık varışını barındırır. Bölgedeki önemli kentlerden Bursa'nin nüfusu 800 binden, İzmit, Adapazarı, Balıkesir, Gebze ve Edirne'nin nüfusu da 100 binden çoktur.
Ekonomi. Bölge halkı geçimini sanayi, tarım ve ticaretten sağlar. Türkiyenin ilk sanayi tesislerinden bazılarını barındıran ve toplam sanayi üretimi içindeki payı yanyı geçen Marmara Bölgesi, Türkiyenin sanayi bakımından en gelişmiş kesimidir. Bölgedeki en yoğun sanayi alanı İstanbul-Izmit- Bursa eksenidir. Bölgenin öteki yörelerinde de yaygın sanayi etkinliklerine rastlanır, ilkçağdan beri önemli bir ticaret merkezi olan ve kıtalararası ulaşım yollarını denetimi altında tutan İstanbul, bölgeye ülke çapında üstünlük sağlar. Bölgede üretilen başlıca sanayi mallan arasında işlenmiş gıda, dokuma, hazır giyim, çimento, cam, kâğıt, lastik, petrokimya ürünleri, metal eşya, otomobil ve yedek parça, elektrikli eşya, vagon ve gemi sayılabilir.
Tarım:Marmara Bölgesinde tarım çok çeşitlenmiştir. Ekili alanların yaklaşık yarısı buğday tarlalanndan oluşur. Tarla bitkilerinde miktar olarak üretim sıralamasının başında yer alan buğdayı şeker pancarı, mısır ve ayçiçeği izler. Bölge 1989'da Türkiye ayçiçeği üretiminin yaklaşık yüzde 75'ini, çilek üretiminin yüzde 52'sini, pirinç üretiminin yüzde 49'unu, domates üretiminin yüzde 42'sini, yulaf üretiminin yüzde 40'mı, şeftali üretiminin yüzde 34'ünü, soğan üretiminin yüzde 30'unu, mısır ve muşmula üretiminin yüzde 29'unu, zeytin üretiminin yüzde 27'sini, kiraz üretiminin yüzde 26'sini ve buğday üretiminin yüzde 22'sini gerçekleştirmiştir. Eskiden yaygın olan tütün üretimi giderek önemini yitirmektedir. Sebze ve meyve üretimi önemli bir miktarı bulur; mısır üretiminde Karadeniz Bölgesi'nden sonra ikinci sırada yer alan bölge, zeytin üretiminde de Ege Bölgesi'ni izler. Sofralık Gemlik zeytinleri ülke çapında aranır. Bağcılık bölgede önemli yer tutar; sofralık çavuş ve şaraplık yapıncak üzümleri ünlüdür. Eskiden Bursa Ovası ile İzmit Körfezi çevresinde geniş alanlar kaplayan bağ ve bahçeler, sanayi tesisleriyle kentlerin gelişmesi sonucunda ya gerilemiş ya da tümüyle ortadan kalkmıştır.
Hayvancılık: Bölgede tarımsal üretim gelirlerinin yaklaşık yüzde 25i hayvancılıktan elde edilir. Bölgenin sığır varlığı koyun varlığının ancak yarısı kadardır. Trakyada daha çok kıvırcık koyunu yetiştirilirken, nitelikli yünüyle ünlü merinos koyunu yetiştiriciliği Güney Marmara Bölümünde yaygındır. Bu hayvanlardan elde edilen sütler çeşitli mandıralarla süt ürünleri fabrikalannda, deriler tabakhane, deri ve hazır deri giyim fabrikalarında, yünler yünlü dokuma fabrikalarında, etler de çeşitli et ürünü tesislerinde değerlendirilir. Eskiden dünya çapında önem taşıyan ipekböcekçiiiği günümüzde oldukça gerilemiştir. 1989'da Türkiye yaş koza üretiminin yaklaşık yüzde 59'u Marmara Bölgesi'nde gerçekleştirilmişti. Tavukçuluk ve arıcılık bakımından da önem taşıyan bölgede aynı yıl Türkiye yumurta üretiminin yüzde 19'u, bal üretiminin de yüzde 12'si elde edilmişti.
Sualtı varlığı bakımından zengin, balıkçılık açısından canlı bir alan olan bölgeye komşu denizler, kirlilik ve aşırı avlanma nedeniyle oldukça çoraklaşmıştır
.
Marmara Bölgesi yeraltı kaynaklarıbakımından da oldukça zengindir. Bölge topraklannda bulunan ve çoğu işletilen başlıca yeraltı zenginlikleri antimon (Balıkesir), kurşun-çinko (Balıkesir), cıva (Balıkesir), demir (Balıkesir), bakır-kurşun (Çanakkale), krom (Bursa), volframit (Bursa), bor mineralleri (Balıkesir ve Bursa), mermer (Balıkesir ve Bursa) ve linyit (Balıkesir, Bursa, Çanakkale, Edime, İstanbul ve Tekirdağ) yataklandır. Bölge madensuyu kaynaklan açısından da zengindir. Bunlardan Akyazıdaki Kuzuluk, Bursadaki Uludağ, İnegöldeki Çitli madensulan şişelenir ve sofra suyu olarak değerlendirilir. Bölgenin ülke ve hatta dünya çapında önem taşıyan başhca sıcak şifalı su kaynaklan ise Çekirge, Yalova, Gönen ve Oylat kaplıcalarıdır.
Ulaşım :Marmara Bölgesi, ulaşım bakımından da Türkiyenin en gelişmiş kesimidir. Ülkenin çeşitli kesimleri ile Türkiyeyi öteki ülkelere bağlayan başlıca kara, deniz ve hava yolları hem bu bölgeden geçer, hem de bu bölgede birleşir. Türkiyenin Avrupa ile bağlantısını sağlayan D-1Ö0 (eskiden E-5) Karayolu, İpsala sınır kapısı ve Eceabat'tan gelen karayollarıyla kavşak yapar. Gene Avrupa ile bağlantı sağlayan ve çeşitli şube hatları olan Edirne-Istanbul demiryolu Kapıkule'de Türkiye topraklanna girer. 19. yüzyılda Bağdat Demiryolu adıyla yapılan ve İstanbul'u Anadolu'nun çeşitli kesimlerine bağlayan demiryolu, Eskişehir'den ayrılan bir hatla Balıkesir'de Bandırma- İzmir demiryoluna bağlanır. Türkiye'nin en önemli ithalat limanının bulunduğu İstanbul'daki Atatürk Havalimanı, ulusal ve uluslararası düzeyde ülkenin başhca hava ulaşım merkezidir.
Türkiyenin en eski yükseköğretim kurumları bu bölgededir. Bölgenin yükseköğretim kurumlan İstanbuldaki Boğaziçi, İstanbul, İstanbul Teknik, Marmara, Mimar Sinan, Yıldız, Bursadaki Uludağ ve Edirnedeki Trakya üniversiteleridir. Eşsiz doğal ve tarihsel değerlere sahip olan bölgeye her yıl çok sayıda turist gelir. İç turizm açısından da oldukça hareketli olan bölgenin bu potansiyeli, son yıllarda özellikle Marmara Denizinin kuzey kıyısında görülen tatil sitesi ve konutları biçimindeki düzensiz yapılaşma nedeniyle ciddi bir tehditle karşı karşıyadır. Bölgenin korumaya alman başlıca doğal değerleri Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı, Kuş Cenneti Milli Parkı ve Uludağ Milli Parkıdır.