Yağda Çözünen Vitaminler
Topluca, yağda çözünen vitaminler olarak öğrenilen bileşikler genellikle yalnızca omurgalıların sıhhati için zorunludurlar. Biz bunlardan, en esas olanlarla: A, D, E ve K ile ilgileneceğiz. Aynı bileşikler ya da çok eşleri bir hayli başka organizmalarda da bulunurlar; fakat bunlar bu organizmalarda görünürde değişik işlevler görürler ve esas gıda maddeleri değildirler. Atasal organizmalarda bulunan bileşiklerin farklı işlevleri […]
Topluca, yağda çözünen vitaminler olarak öğrenilen bileşikler genellikle yalnızca omurgalıların sıhhati için zorunludurlar. Biz bunlardan, en esas olanlarla: A, D, E ve K ile ilgileneceğiz. Aynı bileşikler ya da çok eşleri bir hayli başka organizmalarda da bulunurlar; fakat bunlar bu organizmalarda görünürde değişik işlevler görürler ve esas gıda maddeleri değildirler. Atasal organizmalarda bulunan bileşiklerin farklı işlevleri yüklenmiş olması, evrim sürecinde ortak bir hadiseyi gösterir: natürel seçilim, tamamen yeni bileşiklerin ortaya çıkmasını sağlamak yerine, mevcutlar üzerinde aktif olarak bunlara yeni misyonlar üretmiştir.
Omurgalılardaki emin başlı yağda çözünen vitaminler:
Vitamin A yetersizliği sihrime geriliği, epitel hücrelerinin fazla keratinizasyonu pençe, tırnak ve boynuzların ana maddesi olan keratinlerin birikmesi neticesinde sertleşme ve silindirik ve kübik epitelin pul pul olmasına ve dökülmesine neden olur. Fakat vitamin A yetersizliğinin en ciddi neticeyi kseroftalmi başka bir deyişle göz dokularının kalıcı âmâlığa yol açan keratinizasyonudur. Gerçekten de xerophthalmia, bir hayli büyümemiş ülkede çocukluk yarıyılı âmâlıklarının en yaygın sebebidir.
Vitamin A yetersizliğinin daha hafif bir bulgusu gece âmâlığıdır: vitamin A gözün ışığa duyarlı çubuk hücrelerinin bir bileşeni olduğu için, yeteri kadar vitamin A bulunmaması, az ışıkta görmede ehemmiyetli bir bozukluğa yol açar. Vitamin A yetersizliği Amerika Birleşik Devletleri’nde yaygın değildir; zira bu vitamin hayvan bedeninde yeşil ve sarı sebze ile meyvelerdeki karotenoyitlerden birleşimlenebilir havuca tipik rengini veren 3-karoten gibi. Her ne kadar karotenoyitler yalnızca nebatlar tarafından birleşimlenebilirlerse de, bu vitamin A öncülleri tereyağı, peynir, süt ve yumurtaisarısı gibi hayvansal mahsullerde de bol ölçüde bulunurlar. Ne acayiptir ki, vitamin A’nın aşırısı , öbür bazı vitaminlerde de olduğu gibi, olağan derişiminin faydalı olduğu sistemleri yıkım edebilir.
Vitamin D, kalsiyumun emilmesinde ve metabolizmasında rol oynar ve yetersizliği çocuklarda raşitizm olarak öğrenilen bir anormalliğe yol açar. Hasta bir çocukta, gelişmekte olan iskelet deforme olur; zira yeteri kadar kalsiyum taşımayan kemikler çok yumuşaktır. Raşitikler için en iyi gözetici güneş ışığı almaktır; çünkü güneş ışığındaki morötesi ışınım, insan tenindeki steroyitllerden vitamin D üretilmesini sağlar. Dolayısıyla, raşitizm daha çok, insanların zamanlarının çoğunu kapalı yerlerde geçirdiği, dışarıda oldukları zaman da bedenlerinin büyük kısmını güneş ışığından gözetecek şekilde giyindikleri ılıman bölgelerle hudutlu kalır; cinsimizin ortaya çıktığı tropiklerde ise hemen hemen hiç meçhul; hakikatte milyonlarca insan için teknik açıdan bir vitamin değildir. Vitamin D, özellikle yumurta sarısında, sütte ve balık yağlarında boldur.
Vitamin E, sıçanlarda sıhhatli adale ve asap kondüsyonunun korunması, olağan karaciğer işlevi, erkeklerde döllenme ve kırmızı kan küreciklerinin imhasının önlenmesi bakımından ehemmiyetlidir. Sıçanlar omnivor olduklarından, gıda gereksinmeleri hemen hemen tamamen bizimkiyle aynıdır ve vitamin E’nin insanlar için de aynı miktarda ehemmiyetli olduğu söylenebilir. Ancak bu vitaminin yetersizliği insanlarda çok ender görülür ve rastgele bir noksanlık bulgusu da öğrenilmemektedir. Neticede, bunun insanlar için gerçekten esas olup olmadığı mevzusu büyük miktarda tartışmalıdır. Ancak, Vitamin E’nin faydalı bir tesiri olduğu da şüphe götürmez.
Bir Hayli mutajen ve potansiyel kanser yapıcı maddelerin her birinin dış yörüngesinde bir boşluk üreten oksijen atomlarının oluşmasına yol açarlar. Buna bir misal, karasız bir bileşik olan hidrojen peroksittir H202’dir. Oksijen, yüksek derecede elektronegatif olduğundan, oksijen radikalleri olarak öğrenilen bu bileşikler çok reaktiftirler ve dolayısıyla potansiyel deviricilerdir. Yağda çözünen vitamin E, lipit çeperlerdeki radikallerle tepkimeye girip onları detoksifiye eder; suda çözünen vitamin C bu işlevi sitoplazmada ve hücre dışı akışkanda reelleştirir.
Sebzelerde bulunan karotenoyitler, vitamin A’nın en büyük kaynağı olmanın yanısıra, oksijen radikallerini, özellikle singlet oksijeni bağ yapmamış atomik oksijen detoksifiye etme maharetine sahiptirler.
Vitamin K, kan pıhtılaşması için zorunlu kimyevilerden birinin üretimi için zorunludur. Yetersizliği kan pıhtılaşmasında yavaşlamaya ve bazen de kanamalara yol açar. İnsanlarda, yeteri kadar vitamin K sıradanda bağırsak kanalındaki bakteriler tarafından birleşimlenir; fakat yağların ve yağda çözünen maddelerin bağırsaklardan emilmesini aksatan bir gidişat olursa, noksanlık oluşur. Büyük ölçülerde antibiyotik alınımı, bağırsak bakterileri tarafından birleşimlenen bu vitaminde ve öbür vitaminlerde geçici bir yetersizliğe yol açar; özgül olmayan bu tip ilaçlar, yalnızca hastalık yapıcı bakterileri değil, işlevlerimiz için zorunlu bağırsak bakterilerini de öldürürler.