

Bugün Batı Avrupanın sanayi merkezlerinde ve metropollerinde yaşayan 30 milyondan fazla göçmen işçinin tarihi, örneğin geçen yüzyıl başında Amerikaya göç edenlerinkinden farklı bir yol izledi. Aradaki en önemli fark; hem göç edenler hem de göçmen işçi alan ülkelerin uzun süre, olay geçici bir durum olarak algılamaları ya da sanmaları oldu. Bir başka deyişle Avrupadaki göçmen işçiler geldikleri ülkeyi yıllarca geçici bir gurbet; kendilerini çağıran ülkeler de onları bir gün geri dönecek yabancı veya misafir işçiler olarak tanımladılar.
Almanya basta olmak üzere göçmen işçi alan gelişmiş kapitalist ülkeler ilk başta, yabancı işçilerin ülkede yerleşmesini değil, iş piyasasındaki duruma göre rotasyonunu planlamışlardı. Bunun sonucu olarak da yabancı işçilerin ülkedeki ikametleri süresince, yerli halk ve işçi sınıfıyla kaynaşmasını, dayanışmasını engelleyecek çeşitli önlemler aldılar. Yabancılar Yasası gibi özel hukuk düzenlemeleri, çalışma ve oturma haklarının kısıtlanması, politik hakların sınırlanması ve ülkenin sosyal, kültürel yaşamına katılımın teşvik edilmemesi, bu türden önlemlerdi.
YERLİ HALKIN
GÖÇMENLERE BAKIŞI
İşçi göçü alan devletlerin aldığı bu önlemler yerli halka gayet normal geldi ve çoğunluk bilinçli ya da bilinçsiz olarak kendi hükümetlerinin, göçmen işçileri dışlayan yabancılar politikasına destek verdiler. Yerli halkın yabancı işçilerin geçiciliğine inandırılması, onların yabancılara olumsuz bakmasına yol açtı. Bu yüzden, sosyal ve yasal eşitlik, kültürel kaynaşma ve sınıfsal dayanışma gibi talepler sadece solcu grupların veya ilerici göçmen örgütleriin talepleri olarak kaldı, yerli halkta pek fazla bir ilgi ve destek bulmadı.
Öte yandan, göçmenler de yabancı statüsünden kurtulamadıkları, siyasi haklar elde edemedikleri için, kendi talep ve tercihlerini politik arenada ifade edemediler. Bunu yerli siyasetçi ve partiler, göçmenler adına, onların onayını almadan vekaleten yürüttüler. Ne var ki, bunların en ilerici ve demokrat olanları bile taleplerinde göçmenlerin beklentilerini karşılamaktan uzak kaldılar. Bu partilerden (örneğin Alman Sosyal Demokrat Partisi = SPD gibi) bir kısmı da tek yönlü bir entegrasyonu hatta asimilasyonu, görünüşte daha insancıl formüllerle gizleyerek, göçmenlerden yana olduklarını göstermeye çalışarak, kilise misyonerleri gibi davrandılar.
Yerli işçi sınıfları da, ikinci, üçüncü sınıf yabancı işçilerin varlığının yarattığı olanakların rahatlığına (daha kalifiye işlerde çalışma, daha yüksek ücret alma gibi) ve cazibesine kendilerini kaptırmaktan kurtulamadılar. Yabancı sınıfdaşlarının geçiciliğine inandıkları için de, ekonomik kriz dönemlerinde işsizlik dalgası kendilerine de ulaşıp rahatları kaçınca, çok basit denklemler kurmaya başladılar. Örneğin, makarnacı İtalyanlar, sarımsakcı Türkler kapı dışarı edilirlerse kendilerinin işsiz kalmayacağı düşüncesine kapıldılar. Politikacılar tarafından yerli halkla yabancılar arasındaki rekabet olarak adlandırılan bu durum, o ülke sendikalarında da kendini gösterdi. İstihdam konusunda izlenen resmi politikaları ve rotasyoncu uygulamalarını (geri dönüşü teşvik, çalışma ve oturma haklarının kısıtlanması gibi önlemleri) sessizce kabullendiler.
GÖÇMENLERİN
KENDİLERİNİ ALGILAYIŞI
Yerliler gibi yabancıların bizzat kendileri de yaşadıkları olayın geçiciliğine inandılar/inandırıldılar. Onların geleceğe bakışını ve tutumunu belirleyen de bu yanlış inanç oldu. Çoğunun amacı ve isteği, para biriktirmek ve bir gün zengin olarak geldiği ülkeye geri dönmekti. Bu nedenle de çoğunluk, kendilerine o ülkenin sadece üretim ve tüketim süreçlerinde verilen konuk rolünü benimsedi.
Yaşamın sadece konukluk düzeyinde algılanması, doğal olarak göçmenlerin o ülkenin sosyal, kültürel ve politik yaşamına katılmalarını da engelledi. Böylece, yerli halktan kopmuş, kendi benzerleri (memleketlileri) ile geçmişi yapay bir biçimde yaşatarak, kesin dönüş yapacakları günü beklemeye başladılar. Bu Kesin dönüş umuduna saplanıp kalan göçmenler, göç sürecinin karmaşık sorunlarına yanıt aramaktan kaçtılar ya da sorunları erteleyen, dışa kapalı bir yaşam modeli geliştirdiler. Bu kapalı ya da içe dönük yaşam modelini benimsemeyip de yerli kültüre açılanların çoğu da gerekli bilgi ve birikimlerden yoksun oldukları için, sosyal ve kültürel süreçlerde, ve bu süreçleri belirleyen karar organlarında maalesef fazla etkin olamadılar. Bir başka ifadeyle, göçmenler, yerlilerin kendilerini dışlamalarına ve kapitalist kültürün kendilerini kuşatmasına eşitlikçi (emanzipe) bir temelde karşılık veremediklerinden, adete gettolaşmış bir yaşam modelini tercih ettiler. Bu model özellikle Türkiyelilerde içinden kopup geldikleri ve bir gün geri döneceklerini umdukları ülkelerin ahlaki, kültürel ve dinsel normlarını / değer yargılarını çok daha tutucu bir biçimde barındıran bir tür sırça köşke benziyordu. Birinci kuşak göçmenler, içinde büyüdükleri toplumun normlarını benimsemeye başlayan yeni kuşakları da bu sırça köşkte yaşamaya zorladılar.
Geçici olmaya inanmanın yol açtığı bu dışa kapalı yaşam biçimi, göçmenlerin sorunlarına gerçekçi çözümler üretmesini ve örgütlü mücadelesini de güçleştirdi. Kısıtlı da olsa var olan politik oyun alanlarını değerlendirmede kararsız kaldılar. Göçmenlerin yapamadıkları bir başka şey de, kendi sorunlarını göç ettikleri ülkenin ve toplumunun sorunları olarak görmesi ve göstermesi, böylece yerlilerle ortak politik paydalar geliştirilmesi oldu.
ALMANYADAKİ
TÜRKİYELİ GÖÇMENLERİN
KÜLTÜREL Profİlİ
Almanyadaki Türk göçmenlerin çoğunluğunun, diğer göçmenler gibi, yaşadıkları olayın geçiciliğine inanması, kültürel yaşamlarını önemli ölçüde belirledi. Aradan geçen zaman içinde Türkiyede uğradığı dönüşümü ve değişimi fark etmedikleri bir Türk-İslam Kültürünü daha tutucu ve daha abartılı bir biçimde sürdürmeye çalıştılar. Diğer bir deyişle, gettolaşmış yaşam modeli, tepkisel ve biçimsel yönü ağır basan, orjinaliyle uyuşmayan farklı bir yan kültürün (göçmen kültürü) ortaya çıkmasına yol açtı.
Bu yeni gelişen Göçmen Kültürünün anatomisine baktığımızda üç temel yapı taşı görülüyor: Bunlardan ilkini İslamiyet oluşturuyor. Giyim-kuşam ve beslenme başta olmak üzere günlük yaşamın her alanına, insani ilişkilere, davranış biçimlerine, çocukların eğitimine kadar bir çok alanı etkiliyor. Çok farklı cemaatleri, sayısız mescitleri, giderek çoğalan camileri, Kuran kursları, gizli ya da açık cihad çağrıları ile, Türkiyeli Müslümanlara yani bir hayat ya da hazır çözüm reçeteleri sunan, ama buna karşılık ve yerli Hıristiyan toplum tarafından giderek daha çok bir tehlike ve tehdit olarak algılanan bir İslam.
Almanyadaki Türk Göçmen Kül-türünün ikinci temel taşını ise Anadoluluk oluşturuyor: Bir taraftan içinde feodal izler taşıyan, öte yandan duygusal ve insani yanı ağır basan, ta Yunus Emrelerden akıp gelen bir damardan beslenen tefekkürü, mistik yönüyle Doğulu olan ve de Batılıların maddeci, bireyci kültürüne pek bilinçli olmasa da bir seçenek olma iddiasını taşıyan, Anadoluluk.
Türk göçmen kültürünün üçüncü yapı taşı ise, özellikle öğrenim görmüş, eğitimli kesimlerde kendini gösteren Batılılıktır. Türkiyede yüzyılı aşkın bir süredir sürdürülen Batılılaşma çabalarının buradaki insanlara yansımamış olması elbette düşünülemez. Söz konusu Batılılık anlayışı, Türkiyede olduğu gibi Almanyada da kendisini Batı Düşüncesi ile bire bir özdeştirmekten çok, Batı kültürüne ve yaşam biçimine bir tür özenme ya da öykünme şeklinde tezahür etmektedir. Ve Türkiyeli Türklerin kendilerinin Avrupalı sayılmasından onurlanmaları gibi, Avrupalı Göçmen Türkler de, Türkiyenin ve kendilerinin Batılı sayılmasından hoşlanırken, sayılmamasından ise büyük bir hayal kırıklığı duymaktadırlar.
Türkiyelilerin kültürel profili bu üç unsur tarafından belirlenmekle birlikte homojen bir Türk göçmen kültüründen bahsetmek yanlış olur. Türkiyedeki etnik ve dinsel farklılıkların da bu kültüre doğrudan yansıdığı dikkate alındığında, oldukça karmaşık ve renkli bir görünüm ortaya çıkmaktadır. Burada Türk hükümetlerinin yaptığı gibi, Türkiyeden göçmen alan devletlerin hükümetleri de bu heterojen yapıyı yeri geldikçe (Örneğin, Kürt-Türk ya da Sünni-Alevi ayrımı yaparak) kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya çalıştıklarını belirtmek gerekir.
KÜLTÜREL İLETİŞİMİ
ENGELLEYEN SORUNLAR
45 yıllık göç süreci sonunda, Alman toplumu ile sağlıklı bir kültürel iletişim kurduğumuz ve kendimize özgü kültürel bir yol çizebildiğimiz maalesef söylenemez. Bireyin hala çok geri planda kaldığı Türk toplumunda, kültür deyince; toplumun bütün üyelerini bağlayıcı kurallar, değer yargıları hatta tek-tip bir yaşam biçimi anlaşılıyor. Bu anlayış Türkiyelilerin Almanlara ve Alman kültürüne karşı özellikle onların sadece günlük yaşamlarına bakarak olumsuz önyargılar üretmesine zemin hazırladı.
Bir başka deyişle, Türk göçmenler Almanların yaşamında kendi kültür değerleri ve yaşam biçimlerinin izdüşümünü göremedikleri için Almanları, düşük ahlaklı, inançsız, maddeci ve aile kavramı olmayan bir kitle olarak gördüler. Ve belki de bu nedenle Almanlara ve Alman kültürüne uzak durdular. Burada sunu da belirtmekte yarar var: Biz, Türklerin kültürü, kolektif değerler ve tek-tip bir yaşam biçimi olarak algılayışı, siyasi iktidarlara ve örgütlere kültürü özellikle de dini siyasi etkileme/sömürü alanı olarak kullanma imkanı verdi. Bu da Türkiyeli göçmenlerin büyük çoğunluğunun, Almanyadaki politik sistemden tamamen kopuk, dini ve etnik ayrıma dayalı kuruluşlarda örgütlemesi sonucunu doğurdu.
Kültürel diyalogu ve alışverişi engelleyen bir başka neden ise çoğunluk toplumunun göçmenlerin kültürüne bakış açısı oldu. Almanlar, Türkiyelilerin kültürüne bir tür Avrupalı-üstünlük ve bizzat kendilerinin belirlediği kültür ölçütleri ile yaklaştılar. Böylece, aslında işgüçleri dışında başka sergileyecek pek bir şeyleri olmayan ve en-alt statüleri almaya zorlanan Anadolu insanlarını çok geri veya ilkel bularak, onların kültürel anlamda entegre olamayacağını söylediler.
Yerlilerin bu yaklaşımının kültürel bir alışveriş/diyalogu teşvik etmediği ortada! Ya biz , Türkiyeli göçmenler buna karşı ne yaptık? Büyük çoğunluğumuz Almanların bu iki yaklaşımını (aşağılama veya acıma) fark edip sessizce protesto ederek, kendi kabuğumuza (Gettomuza) çekildik ve kaybolmaya, eskimeye yüz tutmuş kültürel değerlerimizi, özellikle de islami değerleri daha bir yücelterek bir tür savunma duvarı oluşturup çok-kültürlü toplum talebini gündemimize almak gereğini bile duymadık.
Almanyada zamanla oluşan; akademisyen, işadamı, bürokrat, sanatçı ve yazarlardan oluşan ve Türkiyeli göçmenlerin elit-tabakası denebilecek grup ise, henüz kendilerine düşen tarihi görevi anlamış olmak ve üstlenmekten uzak görünüyor. Çünkü bu grup içinde de aynen Almanlar gibi kendi hemşerileri hakkında iki farklı düşünce kendini gösteriyor. Bir kısmı, onları geri kafalı veya cahil olarak görüp hiç bir zaman Alman kültürüne uyum sağlayamadıklarını iddia ediyor. Bir başka kesim ise, tam tersine tür Türk- milliyetçiliğini ya da katı bir İslamcı Yaşamı savunarak, Alman kültürünü reddeden/dışlayan ve böylece sosyal-kültürel gettolaşmayı teşvik edenler de var. İşin acı tarafı, her iki toplum için de en sağlıklı olan üçüncü yolu; yani özeleştiriye dayalı bir kültürel diyalogu isteyen ve savunanların sayısının maalesef giderek azalması! Bu durumda tek umut, tarihin tekerleğinin geriye dönmeyeceğine olan inancımız.