... konulu sunumlar: "Prof. Dr. Hüseyin BAŞLIGİL"— Sunum transkripti:
1 Prof. Dr. Hüseyin BAŞLIGİL SİMÜLASYON DERS 8Prof. Dr. Hüseyin BAŞLIGİL
2 Deneme Sayısı Problemi Simülasyona Başlama Koşulları ve Denge Verilerin sahip olduğu eğilim etkisini minimize etmek için geçiş peryodu etkisini azaltmak üzere asgari 3 yol vardır:1) Mümkün olduğu kadar fazla yeterince bilgisayar koşumu kullanmak.2) Başlangıç peryodunun uygun bir parçasını atmak.3) Tipik denge koşulu olan ilk başlama şartlarını seçmek ve geçiş peryodunu azaltmak.
3 Simülasyona Başlama Koşulları ve Denge Denge durumuna nasıl ulaşılacağı yazarlar arasında farklı görüşlerle sergilenmektedir. Bunlardan bazıları şöyledir:1)CONWAY:Serinin ilk elemanı bir maksimuma veya bir minimuma ulaşınca kalan kısım atılır.2)EMSHOFF ve SİSSON:Bir koşumun sonucu gözlenir. Gözlem sayısı ortalamaya eşitse denge durumuna ulaşmış demektir.3)FISHMAN:Otokorelasyonlu zaman serileri için verilerin anlamlı ölçüde ilişkili olduğu bir peryod(k) hesaplanır ve daha sonraki her koşumdan çıkartılır.
4 Simülasyona Başlama Koşulları ve Denge 4)TOCHER:Geçiş peryodundan önce en uzun çevrim asgari 3 veya 4 defa icra edilir ve anlamlı olmayan başlama koşulları atılır.5)GORDON:Log-log kağıdına örnek ortalamasının varyansı çizlir. Başlama eğilimi yoksa, veriler bir doğru üzerinde bulunur; başlama eğiliminin apsisini göstermek üzere ½ eğimi aşağı doğru gösterilir ve standart sapma 4√n e ters orantılı olarak alınır (n:deneme sayısı).6)EMSHOFF ve SİSSON:Hareketli ort.hesaplanır ve ort. değişmediği sürece denge durumuna ulaşıldığı varsayılır.
5 Ana Kütle Ortalamasının Tahmini X örnek ortalaması, μ ana kütle ortalaması ve (1- ), X in μ±d aralığında bulunma olasılığı olmak üzere; P{μ-d≤X≤μ+d}=1-yazılır.Burada problem deneme sayısının (örnek hacminin) bulunmasıdır. Normalite varsayımı geçerli ise:olmaktadır.
6 Örnek (Sf. 73)0,95 olasılıkla tahmin hatasının ±4 tondan daha az olmak üzere bir kimya prosesinin ort. günlük verimi tahmin edilmek istenir. Yapılacak simülasyonda deneme sayısını bulunuz.Verilere göre tahmin ortalamasının (X), μ±4 ton aralığında bulunma olasılığı %95 olsun. En az ve en çok üretim miktarı arasındaki fark 80 ton olduğu varsayılır ise 4σ=80 yazılarak, σ=20 ve d=4, Zα/2 = 1,96 olur. Değerler formülde yerine konursa n=96 (örnek hacmi) olur.İncelenen Örnekte en az ve en çok üretim miktarları arasındaki fark bilinemez.
7 Örnek (Sf. 73)Ve σ hakkında kesin bir bilgi yok ise (d) için keyfi bir değer atamak yerine tahmin ortalamasının, % 95 olasılık ile (μ±σ/4) aralığına düşme hali bir varsayım olarak benimsenir. Bu durumda d= σ/4 ve Zα/2 = 1,96 yazılır ve n=(1,96)2/(σ/4)2=61 bulunur.Diğer bir yaklaşım; simülasyon için deneme sayısı önceden belirlemek için varyans (σ2) bilinemez ise örneğin varyans (S2)tahmin edilebilir. S2 aracılığı ile de toplam deneme sayısının hesabı yapılabilir.
8 Örnek (Sf. 73)O halde (σ2) bilinmediği zaman bir deneme yapılır ve (n) hesaplanır.t: İlk deneme için istenilen serbestlik derecesi ve güven seviyesi için tablodan alınacak olan (t) değeri,d: İstenilen güven aralığının yarısı,S2 : İlk denemeden elde edilen tahmin varyansı ise; şu formül yazılır.
9 Oran TahminiSimülasyon modellerinin pek çoğunda ilgilenilen parametre bir oran, kesirli bir sayı veya belirli bir yüzdedir. Örneğin askeri silahların taarruza geçme yüzdesi veya belli durumlarda hedefi tahrip etme olasılığı. Endüstriden örnek olarak, ise bir fabrikada üretimin yüzde kaçının hatalı olduğunu veya zamanında bitirilen işlerin yüzdesi bilmek istenilir. Verilen örnekler 2 durumdan birinde bulunma ile özellik göstermektedir. Bu durumlar kazanma-kaybetme, devam etme-etmeme, var-yok gibi sınıflandırılabilir. Bernoulli değişkenleri adı verilen bu cevaplar binomial dağılım özelliği gösterir.
10 Bernoulli Teoremin denemede istenilen özellik sayısı Ø ise, n denemede başarı oranı ve 1 denemede başarı olasılığı arasındaki fark (d) n sonsuza yaklaşırsa sıfır olur. Bu ifade ile, |Ø/n - p|≤d tanımlanarak n»∞ için d»0 yazılır.Konumuz kazanma oranının tahminidir. 1-α, tahminin (p)den (d) ye kadar sapmama olasılığı olmak üzere kazanma oranı,P{|Ø/n - p|≤d }= 1-α olarak yazılır. n oldukça büyük ve p ile q dan biri sıfıra çok yakınsa binomial dağ. normal dağılıma yaklaşır.
11 Bernoulli Teoreminp ve nq 5’den büyük veya npq ≥ 25 ise yaklaşım iyidir. Bu varsayım altında isen=Z2α/2 /4d2 yazılır.Bu ifadenin çözümü için (1-α) ve (d), yani katlanılacak olan risk seviyesi ve Ø/n ile p arasındaki farkın bilinmesine ihtiyaç vardır.
12 Tablo 4. 2. Bernoulli tahminleri için min Tablo 4.2.Bernoulli tahminleri için min.örnek hacmi (α ve d’nin bazı değerleri için)%95 olasılık ve d≥0,02 için örnek hacmi ne kadar olmalıdır?%95 olasılık için Zα/2 = 1,91 dir. Değerler formülde yerine konulur.n= (1,96)2/4*(0.02) ≥2400 bulunur.1-αZα/2dn0,901,650,052720,10680,951,96384960,992,586661670,0217000,0810724001504163261
13 Ana Kütle Varyansının Tahmini Ana kütlenin standart sapması dağılma ölçüsü olarak önemli bir parametre olduğundan, tahmin edilen varyansın kesinliği ile ilgilenilir.(d), (0-1) aralığında bir sayı olmak üzere tahmin varyansı (S2)nin anakütle varyansı (σ2) ye yakınlığı şöyledir:P{(1-d) σ2≤S2≤(1+d) σ2}=1-αBu bağıntı x2 dağılımını elde etmek için kullanılır.(n)oldukça büyük seçilirse x2 dağılımı normal dağılıma yaklaşım yapar ve şu denklemler elde edilir.
14 İki Dağılımın Karşılaştırılması Yukardaki paragraflarda incelenen dağılımın belirli bir duyarlık ile teorik bir dağılıma uygunluğu tartışılmıştır. Bunun için simülasyon denemelerinden elde edilen değerler gerçek değerler ile karşılaştırılır.Daha öncede söylendiği gibi, 2dağılımın uygunluk testi Kolmogrov-Simirnov testidir. Burda ise ilgilenilen konu yine aynıdır,ama anlamlı olacak olan anlamlılık düzeyi ile örnek hacmini belirlemek istenmektedir. İstenen duyarlık ve izin verilen hata ile herhangi bir noktada 2 dağılımın kümülatif izafi frekans dağılımı karşılaştırılarak max. desimal fark anlamında kullanılmıştır.
15 İki Dağılımın Karşılaştırılması Örneğin d=0.10 ile örnek hacmi hesaplanır ise ve mutlak hata %10 u aşarsa Kolmogrov-Simirnov testi seçilen düzeyi için anlamlı farkı belirtir. SPALDING tarafından herbir örnek için kullanılan örnek hacmini hesaplamak için aşağıdaki formüller önerilmiştir:=0,01 için n=(1,65 / d)2=0,05 için n=(1,36 / d)2=0,10 için n=(1,22 / d)2Hesaplanan değerler Tablo 4.3 tedir.
16 Tablo 4.3.İstenilen duyarlıkta simüle edilen bir sistemin örnek hacimleri Anlam Düzeyleri0,100,050,0114918526659674010630,04913115616550,031650205329500,023721608466431488418496265690,001
17 İlişkili VeriSimülasyon modellerinin çoğu için yapılan varsayım doğru değildir. İlişkili verinin anlamı, sonucun bulunacak değeri, değişkenin şimdiki değerini doğrudan doğruya etkiler. Veriler tamamen birbirinden çok bağımsız olursa sonucun şimdiki değerini etkileyecektir. Eğer veriler tamamen birbirinden bağımsızsa 1 tek gözlemle sonuca varılacaktır. FISHMAN ve arkadaşları her bir bilgisayarla denemede gerekli örnek hacminin otokorelasyonun şimdiki değerine çok bağlı olduğunu göstermişlerdir.
18 İlişkili VeriKorelasyon pozitif ve gözönüne alınmamış ise varyansın tahmin edilmesi oldukça zordur. Otokorelasyonlu veri ile ilgili olarak 2 yöntem vardır:1) Simülasyon sonucu eşit alt programlara bölünür ve her bir alt program bağımsız gözlem gibi işlem görür.2) Otokorelasyon fonksiyonu tahmin edilir ve bu tahmin parametrelerine etkisini de içerir.Burada 2.yaklaşımla ilgileneceğiz.n gözlem veya ölçme zamanı ile ilgilidir.
19 İlişkili VeriBilgisayar çıktısı n tane ilişkili gözlem sağlarsa parametrelerin tahmini şöyle olur:σ2x = Ana kütle varyansıρp,x= Otokorelasyonun p. Katsayısım= p:1,2,3 olmak üzere otokorelasyonun hesaplanması için max. süre olmak üzere,,
20 İlişkili VeriKorelasyon katsayısını hesaplamak için bir deneme yapmak gerekir ve denge durumu koşulları altında çıktı veri elde edilir. Bu veri gecikme katsayısı olarak, SX2 ,n denemenin varyansı olarak şu formül bulunur:bulunur.
21 İlişkili VeriOtokorelasyonun max. gecikme n ölçümü %10 için hesaplanır ve ρp,x sıfırdan farklı ise her bir ρp,x i belirli olarak test etmek gerekir.Minimum örnek hacmi şöyledir:
22 Örnek (Sf.80)Bir uygulama için 500 deneme yapılmıştır. Ortalama 205,74 dak ve varyans (S2)=101921,54 hesaplanmıştır. Yukardaki formül ile, gecikme katsayısı;ρ1,x = 0, ρ 2,x = 0, ρ 3,x = 0,1987Hesaplanır. =0,05 güven sınırı ile ± %10 arasında kalan min örnek hacmi bulunuz.Yukardaki formülden n=1757 bulunur.
23 Otomatik Durdurma Kurallarının Kullanılması Bir önceki kısımda istenilen duyarlığın başarılabilmesi için gerekli örnek hacminin bulunması verilmiştir. Simülasyon sırasında yaratılan değerlerin güven sınırını belirlemek için 2.yaklaşım kullanılır. İstenilen güven sınırına ulaşınca simülasyon durdurulur. Bu durumda çok kısa ve çok fazla denemeden çekinilmelidir. Bu durumda veri başına gerekli hesaplama süresi arttırılır.Otomatik durdurma kuralları ile ilişkili diğer bir problem çok az örnek hacmine dayalı tahmin veya durdurmaya ilişkin tahmin yapılmasıdır.
24 Otomatik Durdurma Kurallarının Kullanılması Çok az veri ile çalışıldığı zaman modelin rasgele olma karakteristiğine dayalı olarak durdurulur. Ayrıca bir geçiş süresi düşünülmelidir.Sözü edilen 2 yaklaşım modelin otomatik durdurma kurallarında birlikte kullanılabilir.1) 2 kademe için simülasyon yapılır. Birincisi ile (n) örnek hacmi benimsenir. Tahmin n* değeri daha önceden verilen yöntemlerde kullanılır. n*<n ise simülasyon durdurulur. Aksi halde n*-n defa daha simülasyon yapılır.
25 Otomatik Durdurma Kurallarının Kullanılması 2)Örnek standart sapma(s) hesaplandıktan sonra minimum n değeri için hatlı örnekleme yapılabilir. İlk kez ≤d iseİle karşılaştırılarak simülasyon durdurulur. Her γ değeri için bu hesabı yapmak avantaj sağlar.
26 Varyans İndirgemeBir simülasyon modelinden elde edilen değerlerden biri, örnek ortalamalarıdır. Bu örnek ortalamaların varyansının mümkün olduğu kadar küçük olması arzu edilir. Çünkü varyansın azalması yapılacak bütün istatistik tahminlerin duyarlılığını arttıracaktır.Temel amaç,alternatif karar kurallarının, tasarımın vb parametrelerin en iyisini seçmek ise; önem, mutlak değerlerin belirlenmesinden ziyade izafi kıyas üzerine olacaktır. iki simülasyon koşumunun farkların varyansı şöyledir:
27 Varyans İndirgemeŞeklindedir. Buna göre ortalamaları farklarının varyansı, örnekler arası korelasyon derecesinin ters varyansı, örnekler arası korelasyon derecesinin ters fonksiyonudur. Örnek ortalamalarının farklarına ait olan bu varyans değeri, uygun bir pozitif korelasyon değeri ile azaltılabilir.
28 Varyans İndirgemeYüksek korelasyon ise uygun rasgele sayılar katarının kullanımı ile sağlanır. Bu teknik ilişkili örnekleme olarak bilinir. Değişkenlik kaynağı, aynı koşullar altında ölçülen kontrol edilebilen değişkenlerin değişme etkisine izin verilerek elimine edilir. Örneğin bir stok sistemi için optimum sipariş noktası ve miktarı belirlenmek istenmiş ise rasgele talep ve tedarik süresi dizisi, herbir sipariş noktası ve sipariş miktarı kombinasyonu için yaratılır. Herbir kombinasyonun maliyeti, rasgele talep ve tedarik süreleri dizisinde farklar aracılığı ile yükseltilen ve azaltılan herhangi bir farkla ilgisiz olarak kıyaslanabilir.