Polonya dünyaca ünlü sinema yönetmenini yitirdi.
Andrzej Wajda bir sinema ustasıydı.
Polonya’nın dünyaca ünlü sinema yönetmeni, sinema kuramcısı, senarist ve ressam Andrzej Wajda (06.03.1926-09.10.2016) filmleri ve ülkesinde yetiştirdiği sinema öğrencileriyle ünlüydü. Yönettiği filmler önce ülkesinde ve sonra dünyanın birçok ülkelerinde onun tanınmasını sağladı. Çünkü o, bir sinema ustasıydı. Krakow’da resim ve sinema eğitimi aldı. Bilinçli bir eğitimden geçen bu genç sinema insanı, Polonya kültürüne, sanatına, Polonya halkının toplumsal ve sosyal yaşamına geniş boyutlarla bakıyordu.
Kanal adlı filmiyle Wajda’nın ilk ama olağanüstü çıkışı oldu. Neydi Kanal? Hitler Almanya’sı Avrupa’da kabına sığamıyordu. Hitler’in ırkçı ve faşist uygulamaları onu emperyalist amaçlara yöneltti. Avrupa’da genişlemek istiyordu. Durup dururken Polonya’dan Danzink (Gıdansk) koridorunu istedi. Özgürlüğüne düşkün Polonya hayır, dedi. Almanya, Polonya’ya saldırdı (1939). Hitler 2. Dünya Savaşı’nı başlattı. Savaş teknolojisi yüksek olan Almanya, bütün olanaklarıyla Polonya’ya yüklendi. Gdansk’tan sonra Polonya’yı işgale yöneldi, fakat Polonya savaşarak direndi. Alman Ordusu Varşova’ya giremedi. İşte Varşova Direnişi’nde (1941) Polonya halkı destan yarattı. Hitler ordusuna emir verdi; “Varşova’yı haritadan silin,” dedi. O güzelim tarihi kent, Varşova, yakıldı, yıkıldı ama halk teslim olmadı.
KANAL FİLMİ
Wajda, Varşova Direnişi’ni bütün boyutlarıyla Kanal adlı filmde ortaya koydu. (1956) Kanal filmi, Wajda’nın olağanüstü yapımıydı.
1970 yılında Polonya’ya gittim. Sahne sanatlarını incelemek ve araştırmak amacıyla. Tiyatro, opera, bale, müzik gibi alanların en başarılı ürünlerini izledim, sanatçılarını tanıdım. Bir süre sonra Kültür Bakanlığı’ndan yetkili Bayan Maksara, Andrzej Wajda’nın benimle görüşmek istediği haberini verdi. Nedir? diye sordum. “Andrzej Wajda, Spuçesmi (Çağdaş) Tiyatrosu’nda Play Strimberg’in oyununu sahneye koyuyor, bu oyunun genel provasını görmenizi istiyor ve sizi özel olarak tiyatroya davet ediyor.” Genel provayı izlemeye gittim. Wajda, Yıllar öncesinden tanışıyormuşuz gibi beni çok sıcak karşıladı. Sanatçıları tanıştırdı. Üç kişilik bir oyundu. Womnicki, Wapicki ve Kraftuwna rolleri paylaşıyorlardı. Kıran kırana bir genel prova gerçekleşti. Bu üç sanatçıyı da daha önce oyunlarında izlemiştim. Polonya’nın önde gelen sahne sanatçılarıydı. Bu bakımdan Wajda’nın oyuncu seçimi çok yerindeydi. Sonuna kadar soluksuz izlediğim oyun olağanüstü güzellikteydi. Genel provadan sonra sanatçılar ve Wajda’da da geldi ve konuşmayı sürdürdük. Wajda, görüşlerimi ve düşüncelerimi öğrenmek istedi. Ayrıntılı biçimde açıkladım. Bir sinema yönetmeninin, ilk tiyatro denemesinde böylesine bir başarıya ulaşması onun bu alanda da büyük başarılara imza atacağının bir göstergesiydi.
İkinci yıl Polonya’ya gittiğimde Wajda ile doğal olarak yine karşılaştım. Beni Praga’daki çok donanımlı, yeni bir tiyatroda Dostoyevski’nin “Suç ve Ceza” adlı oyununa davet etti. Praga, yoğun bir işçi bölgesiydi. Varşova ile Praga arasında Wistül Nehri geçiyordu. Kapalı gişe oynanmakta olan Suç ve Ceza, Wajda’nın tiyatro yönetmenliğinde de dorukta oluşunu bir kez daha kutladım. Tiyatroda kuyruklar oluşuyordu. Suç ve Ceza, yıllarca afişte kaldı. Praga’da oturanların kuyruğu bitmeden, Varşovalılar oyunu izlemek için adeta yarıştılar. Bu büyük yapım, benim unutamayacağım güzellikteydi. Dostoyevski’nin kahramanları sahnede inanılmaz yorumlarla anlatılıyordu. Ertesi yıl gittiğimde Womnicki, Zelwerowiç Tiyatro Akademisine davet etti beni. Oradaki çalışmaları görmem için. Womnicki bu akademinin rektörüydü. Hem kendi sınıfının çalışmalarını izledim, hem de Wajda’nın tiyatroda sinema dersini verdiği sınıfa birlikte girdik. Sinema dersini oradaki Wajda’nın derin ve üstün bilgilerini, nasıl yalınlaştırarak, öğrencilerine anlatışına tanık oldum.
FABRİKANIN BÜTÜN ÜRETİMİNİ ALMANLAR ALIYORDU
Polonya’daki çalışmalarım uzun yıllarımı aldı. Kent kent dolaşıp, ünlü yönetmenlerin başarılı oyunlarını izledim. Polonya’da Bir özellik daha görmüştüm. Faşizmin en ağır darbesini yiyen ülkelerin başında geliyordu. Krakow yakınındaki Auschwitz kampı, gaz odaları, insan yakan fırınlarıyla ünlüydü. Gestapo görevlileri, gaz odasında öldürülen çocuk, kadın ve erkekleri fırınlarda nasıl yaktıklarını filme çekmişlerdi. Bu film on altı buçuk dakika uzunluktaydı. Çünkü, artık Alman Orduları yenilmeye başlamıştı. Bu kampta, gaz odalarında ve fırınlarda yakılan insanların milyonları aştığı belgelerle kanıtlanıyordu. Yahudi soykırımı bu kampta doruğa çıkarılmıştı. Son kalan iki yüz kişi de hücrelere konmuştu. Onların da sonu gelecekti. Ancak Sovyet Ordularının bu bölgeye yaklaşması üzerine hücreye koyulan iki yüz kişinin yok edilmesi gerçekleşmek üzereydi. Bu vahşeti yer altı radyoları bütün dünyaya duyurmaya başladı. Bunun üzerine Gestapo buradaki iki yüz kişiyi alarak, Berlin’deki Buchenwald kampına götürdü. Bu gidenler arasında çok yakın ve sevgili dostum, ünlü tiyatro insanı Jusef Szajna da (Yusef Şayna) vardı. Suçu iki arkadaşı ile birlikte Krakow’daki bir metaluji fabrikasını havaya uçurmalarıydı. Bu fabrikada üretimi yapan Polonyalı işçi ve mühendislerdi. Gece gündüz çalıştırılan fabrikanın bütün üretimini Almanlar alıyordu. İşte Szajna yanına iki arkadaşını alarak, bu fabrikayı havaya uçurdu. Çalışanların hepsi tutuklandı, Gestapo onları kurşuna dizmeye hazırlanırken, Szajna ve iki arkadaşı ortaya çıktı ve bu sabotajı kendilerinin yaptıklarını kanıtladılar. Çalışanlar serbest kaldı ve bu kez kendileri tutuklandı. Ancak tutuklu bulundukları hapishaneden bir gecede kaçtılar. Sonradan Prag’da yakalanan Szajna’nın Auscwitz kampına atılmasının nedeni buydu. Bu Szajna ayrı bir yazının konusudur. Polonya tiyatrosuna yenilikler getirdi. Büyük katkılar sağladı. Yıllarca Stüdyo Tiyatrosunu yönetti. Deneysel tiyatronun en büyük ve en zorlu örneklerini verdi. Polonya’nın bu deneysel tiyatroları 2 Dünya Savaşından sonra olağanüstü başarılarla, yeniliklerle gösteriler sundu. Szajna, Grotowski ve Kantor gibi deneysel tiyatronun büyük ustaları erişilmesi güç oyunlar sergilediler. Bunları Türkiye’de ilk tanıtan bendim. Yeni roman anlayışı ile ülkemiz okurlarına tanıttığım Oğuz Atay da edebiyatımızın yeni bir yazarıydı. 36 yıl sonra Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar’ına post modern diyenler hâlâ Oğuz Atay’ı ne yazık ki anlayamadıklarını da böylece açıklamış oluyorlar!
Polonya sahne sanatları üstüne çalışmalarım uzun yıllar sürdü. Betrtold Breht’in bütün oyunları Polonya’da oynandı. Bu da Polonya Tiyatrosunun farklı bir göstergesidir. Bu oyunların çoğunu gördüm. Breht’in kendi tiyatrosunda Berliner Ensemble’de sahneye koyamadığı birçok oyunlarıyla birlikte, Polonya’da bütün oyunları sahnelendi ve sahneleniyor.
O yıllarda çalıştığım hiçbir yayın organı, gazete ve dergiler Polonya ve Rus tiyatrosunu yazmama izin vermediler. Ancak arkadaşım Seçkin Selvi ve Tanju Cılızoğlu’nun çıkardığı “Tiyatro 70”de ancak Polonya tiyatrosunu yazabildim. Diğer sahne sanatlarını yazamadım. Çünkü bu bir tiyatro dergisiydi. Dergi yayın hayatını sürdürdüğü yıllarda ben yazılarıma devam ettim.
1976’da Polonya Kültür Bakanlığı yazdığım bütün yazıları, Lehçeye çevirerek değerlendirmişti. Aynı yıl Polonya Kültür Bakanlığı tarafından bana ödül verildi. Gerekçeleri şöyleydi: Polonya Orta Avrupa ülkesi olmasına karşın emperyalist Batı ülkeleri Polonya Tiyatrosunu izledikleri halde görmezden geliyorlardı. Benim yazılarım, eleştirilerim Polonya Tiyatrosunu değerlendiren ilk yabancı eleştirmen olarak değerlendirildi ve ödüle lâyık görüldü. 2015 yılında da Polonya-Türkiye ilişkilerinin altı yüzüncü yılı nedeniyle Polonya Devlet Nişanını aldım.
ANDRZEJ WAJDA’NIN ÜNLÜ FİLMLERİNDEN BİR KESİT
Güneşe Doğru Yürüyorum, Kanal, Küller ve Elmaslar, Her şey Satılık, Sinek Avı, Savaştan Sonraki Görünüm, Kayıp Orman, Düğün, Pilatus ve Diğerleri, Vaatler Ülkesi, Mermer Adam, Wikolu Genç Kızlar, Orkestra Şefi, Demir Adam, Danton, Almanya’da Bir Aşk, Aşk Olayları Günlüğü, Ecinniler.
Daha birçok filmleri olan Wajda’nın; Cannes’da Kanal’la Özel Jüri Ödülü, diğer filmleriyle Altın Ayı ve Oscar Ödüllerinin de sahibidir.
Filmleriyle ve tiyatro çalışmalarıyla uluslararası bir üne sahip olan yakından tanıdığım, Polonya halkının bir övüncü olan değerli dostum Andrzej Wajda’yı saygı ve sevgi ile anıyorum.
Hayati Asılyazıcı
Odatv.com
İYİ Parti’den ihraç edilmek istenirken mahkeme kararıyla geri dönen...
36 milyon dolarlık vurgunun boyutunu Odatv’ye anlattı...