Glasgow’daki en son BM iklim değişikliği zirvesi olan COP26’da 40’tan fazla ülke, elektrik üretiminde kömürün aşamalı olarak kaldırılması için bir anlaşma imzaladı. İmza atan ülkeler arasında dünyanın en büyük kömür tüketicilerinden bazıları yer alıyor: Kanada, Polonya, Vietnam, Güney Kore, Ukrayna ve Endonezya.
Büyük ekonomiler 2030’larda enerji sektörlerinde kömür kullanmayı bırakma sözü verirken, daha küçük ekonomiye sahip ülkeler önümüzdeki on yıl içerisinde aynı şeyi vaat ediyor.
Kömür, elektrik üretiminin yanı sıra, demir-çelik fırınları ve çimento fırınları ile daha az ölçüde ev ısıtma sistemleri için yakıt olarak kullanılmaktadır. Kömür madenciliği ve yakılması hala küresel sera gazı emisyonlarının %30’undan fazlasına katkıda bulunuyor, bu nedenle hızla aşamalı olarak sona erdirmek ve yerine temiz alternatifler koymak, iklim değişikliği konusunda uluslararası eylem için öncelik arz ediyor.
Kömür 2012’de İngiltere’nin elektriğinin %41’ini sağlarken, 2020’de sadece %1,6’sını sağladı. Kömürün bıraktığı açığın çoğu, başka bir fosil yakıt olan doğalgaz ile karşılandı.
Gaz kömürden daha az karbon yoğunluğuna sahip bir yakıt olsa bile, eski kömür santrallerini 2050’lere kadar iyi çalışacak şekilde tasarlanmış yeni gaz santralleriyle değiştirmek soruna bir çözüm değil. Kömürü güneş ve rüzgar enerjisi gibi yenilenebilir enerji kaynakları ile (arzdaki boşlukları doldurmak için pil depolama ile) mümkün olduğunca çabuk değiştirmenin mantıklı bir alternatifi henüz yoktur.
Yenilenebilir kaynaklardaki ilerlemeye rağmen, pandeminin ardından hem Almanya’da hem de ABD’de kömürle çalışan elektrik üretimi yeniden artıyor. Bu arada, Çin hükümeti, elektrik arzı krizini ele almak için kömür üretiminde bir genişlemeyi zorunlu kıldı.
En büyük kömür tüketicilerinin çoğu (Avustralya, Çin, ABD, Hindistan ve Güney Afrika) Glasgow’daki kömürden uzaklaşma anlaşmasına katılmadı. Çin’in son zamanlarda denizaşırı kömürlü termik santral için yeni finansman yasağının dünya çapında 44 santrali kapatması bekleniyor, ancak Çin’in yerel kömür santralleri çoğalmaya devam ediyor.
2020’de ilk kez Çin, dünyanın kömür santrali kapasitesinin yarısından fazlasına ev sahipliği yaptı. Halen yapımı devam eden 100 gigawatt (GW) kömür gücüne ve planlama aşamalarında 160 GW daha var.
Güneş enerjisi gibi daha temiz alternatiflerin daha ucuz olduğu yerlerde bile, kömür neden dünya çapında enerji sistemlerinde kalıcı olması konusunda bu kadar inatçı? Ve bu konuda ne yapılabilir?
Kömürün Siyasi Gücünü Kırmak
Kömür hala ucuz, bol ve güvenilir bir elektrik kaynağı olarak görülüyor. Çin, Hindistan, Güney Afrika ve Endonezya gibi tüketimin en büyük olduğu ülkelerin çoğunda, devlete ait şirketler enerji ve madencilik sektörlerine hakim olma eğilimindedir. Hükümetin derinliklerindeki bu güçlü çıkarlar, kömürün aşamalı olarak kaldırılmasına karşı en sert muhalefet olarak baş gösteriyor.
Çoğu zaman, kömür madenciliği ve tüketiminin hızla ortadan kaldırılmasının, bir dizi kamu hizmetini finanse etmek için kullanılan vergi gelirinin kaybı bir yana, kömür endüstrisinin büyük işveren olduğu belirli ülke ve bölgelerin kaçınılmaz olarak yoksullaşması anlamına geldiği varsayılır. Gelişmekte olan ülkelerdeki çoğu kömür santralinin nispeten yeni olduğu göz önüne alındığında, erken kullanımdan kaldırılması sahipleri için ağır mali kayıplara yol açmaktadır.
Kömür enerjisi sektöründe adil bir geçiş (tartışma konusu olsa da) fikri, madencilerin ve diğer işçilerin, yenilenebilir enerji de dahil olmak üzere yeni veya yerleşik düşük karbonlu sektörlere katkıda bulunmak için yeniden eğitilmelerini ve dahil olmaları için desteklenmelerini içerecektir. Bu yolu izleyen endüstriyel stratejiler, Birleşik Krallık’taki eski merkez bölgelerindeki kömür topluluklarını mahveden en kötü yoksunluklardan bazılarını önleyebilir.
Elektrik üretiminden kömürü çıkarmanın aşılmaz teknik engelleri yoktur. Bir elektrik kuruluşunun yakın zamanda en büyük perakende müşterisi ile bazı kömür santrallerini erkenden kullanımdan kaldırmak ve onları güneş enerjisi ile değiştirmek için anlaşma yaptığı ABD gibi ülkelerde zaten devam ediyor.
Çelik üretiminde ve çimento fabrikalarında ise kömürün değiştirilmesi daha zor olsa da mümkündür. Çelik fırınları elektrik ile çalıştırılabilir ve yeşil hidrojen yakıtı Avrupa’daki çok uluslu çimento firmaları ve Almanya ve İsveç’teki çelik üreticileri tarafından zaten deneniyor. Yeşil hidrojen, kömür veya gazdan önemli ölçüde pahalı olsa da, onu üretmek için gereken teknolojiye daha fazla yatırım (ve onu sağlayan yeşil elektriğin maliyetindeki devam eden düşüş) onu fosil yakıtlar kadar beklenen daha ucuz hale getirebilir.
Başta Çin olmak üzere büyük ölçüde kömüre bağımlı olan büyük ekonomiler için fosil yakıtı ortadan kaldırmanın önündeki en ciddi engeller siyasidir. Birleşik Krallık gibi kömürü devreden çıkarma konusunda deneyimli ülkeler, kömür enerjisini ekonomik ve teknolojik olarak uygulanabilir yenilenebilir enerji kaynakları ile değiştirmenin yollarını bulmak için Çin, Endonezya, Hindistan ve diğerleriyle yakın iş birliği içinde çalışmalıdır.
Geçim kaynakları için kömüre bağımlı toplulukların yükünü hafifleten sosyal politikaların tasarlanması, değişime karşı direncin üstesinden gelmesine yardımcı olabilir.
Kömüre bağımlı devletler ayrıca, yalnızca daha düşük enerji faturaları ve halk sağlığı yararları yoluyla kendini amorti edecek olan temiz enerji üretimini genişletmek için değil, aynı zamanda mevcut kömür madenleri ve tesislerinin kullanımdan kaydırılmasından kaynaklanan mali zararını sınırlamak için de büyük miktarda ek yatırım tahsis etmelidir.
Asya Kalkınma Bankası’nın Endonezya ve Filipinler’deki kömür santrallerini satın alıp kapatmayı amaçlayan 2,5 milyar dolarlık yeni fonu, bunu yapmanın bir yolunu sunuyor. Ancak risklere rağmen parayı kömüre çevirmeye devam eden özel şirketleri kurtarmak için kamu parasını kullanmak tartışmasız bir şekilde adaletsizdir ve büyük ölçekte denenirse politik olarak mümkün olmayacaktır.
Kömürün ötesinde hala parlak bir gelecek var, ancak ülkeler orya ulaşmak için kısa vadeli ve kısa görüşlü kazanımlardan vazgeçmeye hazır olmalıdır.
Onur Akkuş