Son yıllarda, Marmaris Müzesi tarafından, yerel bir satıcıdan üç adet uzun cam unguentarium satın alınmıştır. Bunların buluntu yeri bilinmemekle birlikte, çok benzer ölçülere, form ve cam özelliklerine sahip olmaları bakımından aynı mezar konteksti içinde, bir arada ele geçmiş olmaları gerekmektedir (Res. la-b, 2a-b, 3a-b, kat. no. 1-3).
Unguentarium, (özellikle tüp biçimli ve şamdan biçimli tipler) cam üf-lemeciliğinin yaklaşık olarak İ.Ö. 25 yılında icat edilmesinden sonra Roma camcılığında en yaygın görülen form haline gelmiştir[1]. Roma günlük yaşamında sıkça kullanılan kokulu yağların, parfümlerin, merhemlerin yani, “unguent”lerin saklanmasına yaradığı için bu isimle tanınmaktadır[2]. Unguentarium, iç kalıp tekniği ile üretilmiş olan cam formların (aryballos, alabastron, amphoriskos, oinokhoe) üfleme tekniğinde yapılmış karşılığı olarak değerlendirilebilir. Basit cam formu olarak Roma İmparatorluğu’nun batı ve doğu topraklarında geniş bir yayılım gösterir.
Ölümden sonra yaşam konusundaki Roma inancına göre, ölen kişinin mezarında kendini evinde hissetmesi için çaba harcanmaktadır[3]. Bu, Roma mezarlarında unguentarium ele geçmesinin nedenlerinden biridir. Öte yandan, diğer bir amaç da mezarların güzel kokmasını sağlamak olarak açıklanmaktadır[4].
Uzun unguentarium tipi, sivri ve masif ayakları ile tümüyle ayakta duramaz özelliktedir. Bu durumda, işlevlerinin “unguent” saklamak kadar taşımak olduğu da anlaşılmaktadır. Bugün bile ayakta duramayan parfüm şişesi geleneği hala bir ölçüde yaşamaktadır (Res. 4). Roma’da Villa Famesina’da saptanan bir duvar resmi üzerinde elinde iki şişe ile parfüm döken bir kadın betimlenmiştir (Res. 5)[5]. Figürün sol elinde tuttuğu parfüm şişesinin bir uzun tipte bir unguentarium olması mümkün görünmektedir. Marlupo’daki bir mezarda yer alan duvar resminde de bir geniş gümüş kase içine yerleştirilmiş cam unguentarium örnekleri bulunmaktadır (res. 6)[6]. Bütün bunlar, Roma günlük yaşantısında bu formun yaygınlığını göstermektedir. Bunun yanısıra, uzun unguentarium tipinin mezar armağanları olarak da sunulmuş olması gerekmektedir. Marmaris Müzesi örneklerinin bu denli iyi korunabilmiş olmaları, onların bir yerleşim yerinde değil, bir mezarın korunaklı ortamı içinde günümüze ulaştıklarını düşündürmektedir.
C.Isings, uzun unguentarium tipinin (Form 9-a) oldukça ender görüldüğünü belirtmekle birlikte, batı Roma buluntu yerlerinden ele geçen örneklerin yer aldığı bir sıralama yapmıştır[7]. Bu tip, ne tüp ne de şamdan biçimli unguentaria kadar yaygın değilse de, günümüzde C.Isings’in listesine eklenecek yeni örnekler de saptanmıştır. Ancak, ne yazık ki, bunların çoğunun buluntu yerleri bilinmemektedir[8].
Uzun unguentarium tipinin doğudan tanınan örnekleri ise, Kıbrıs[9], Hırvatistan'daki Cautat (Epidaurum)[10] ve belki de Suriye-Filistin bölgesinden gelmektedir[11]. Özellikle de Epidaurum unguentarium'u Marmaris Müzesi örnekleri ile form, renk ve ölçüleri bakımından yakın benzerlik göstermektedir (Res. 7)
Anadolu’da da aynı tipin saptanmış bazı örnekleri bulunmaktadır. Afyon Müzesi cam koleksiyonunda ağız kısmı korunamamış olan bir benzer unguentarium yer almaktadır[12]. Bu eserin buluntu yeri belli olmamakla birlikte, yine bir Anadolu buluntusu olması gerekmektedir. Bir diğer benzer unguentarium ise, İstanbul’da Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. koleksiyonundadır (Res. 8)[13]. Yine İstanbul’daki Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonunda da üç adet uzun unguentarium yer almaktadır[14]. Berlin’deki Staadichen Museum’da bulunan uzun unguentarium’un da bir Anadolu buluntusu olduğu söylenmektedir[15]. Bütün bu örnekler aslında, Marmaris’tekilerden biraz farklı özelliklere sahiptirler. Boyunları ile gövdelerinin birleştiği yerde bir boğum bulunmamaktadır. Ayrıca, Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. koleksiyonundaki unguentarium parlak mavi renkte camdan yapılmıştır. Bu, Roma Erken İmparatorluk Dönemi için tipik bir özellik olmakla birlikte, Afyon ve Marmaris örneklerinin doğal ya da renklendirilmemiş camdan yapılmış oldukları görülmektedir. Buna karşılık, Sadberk Hanım Müzesi koleksiyonu örnekleri de renkli band ya da cam ipliği süslemelerine sahiptirler. Bu farklılıklara karşın, genel form özellikleri bakımından, her birini yine de aynı genel tip (Isings, Form 9-a) kapsamında değerlendirmek olasıdır.
Uzun cam unguentarium tipinin tüm örnekleri, İ.S. 1. yüzyıla veya 2. yüzyılın başlarına tarihlenmektedir. Bu, cam üflemeciliğinin artık ticari bir etkinlik durumuna geldiği ve Roma İmparatorluğu çapında bir girişimcilik alanı niteliği taşımaya başladığı bir dönemdir. Artık camcılık Suriye-Filistin bölgesine özgü bir yerel el sanatı olmaktan çıkmış ve evrensel bir hal almıştır[16].
İ.S. 1. ve 2. yüzyıllarda doğuya oranla batı Roma topraklarında camcılığın daha gelişkin olduğu genel olarak kabul edilmektedir[17]. Ancak yine de form ve süsleme bakımından daha gösterişsiz ürünler vermekle birlikte, doğuda da dönemin teknik ve artistik yaklaşımlarını bir ölçüye kadar izlemek ve kesintisiz bir cam üretiminin varlığını saptamak olasıdır.
Bu genel çerçeve içinde, Marmaris Müzesi uzun cam unguentarium örnekleri, batı Roma topraklarında da iyi tanınan ve kimi zaman gösterişli süslemelere de sahip olan bir tipin, daha sade (süslemesiz olmaları renklendirilmemiş camdan yapılmaları bakımından) Roma erken imparatorluk dönemine ait doğulu temsilcileridir.
KATALOG
1. Marmaris Müzesi Env. No.: 9.10.99
Res. I a-b
Yükseklik: 9.5 cm.; çap (ağız): 2 cm.
Doğal yeşil cam, yüzeyde kahverengi ve gökkuşağı irizasyon ve aşınmalar.
Ağız kenarı içe doğru katlandıktan sonra düzleştirilmiş; silindir boyun altta bir boğumla uzun ve damla biçimli gövdeye bağlanmakta. Sini ve içi dolu bir damlacık biçiminde dip.
Serbest üfleme.
Süslemesiz.
2. Marmaris Müzesi Env. No.: 9.11.99
Res. 2 a-b
Yükseklik: 9.5 cm.; çap (ağız): 2 cm.
Doğal yeşil cam, yüzeyde kahverengi ve gökkuşağı irizasyon ve aşınmalar.
Ağız kenarı içe doğru katlandıktan sonra düzleştirilmiş; silindir boyun altta bir boğumla uzun ve damla biçimli gövdeye bağlanmakta. Sivri ve içi dolu bir damlacık biçiminde dip.
Serbest üfleme.
Süslemesiz.
3. Marmaris Müzesi Env. No. : 9.12.99
Res. 3 a-b
Yükseklik : 10.5 cm. ; çap (ağız) : 2 cm.
Doğal yeşil cam, yüzeyde kahverengi ve gökkuşağı irizasyon ve aşınmalar.
Ağız kenarı içe doğru katlandıktan sonra düzleştirilmiş; silindir boyun altta bir boğumla uzun ve damla biçimli gövdeye bağlanmakta. Sini ve içi dolu bir damlacık biçiminde dip.
Serbest üfleme.
Süslemesiz.