ara mayınları bir zamanlar savaşın harabeye çevirdiği Kamboçya'yı felce uğratmıştı. Ülke bugün yaraların sarma konusunda örnek oluşturuyor.
Toprağı parmaklarıyla usulca temizleyen Aki Ra, otlarla kaplanmış toprak yolun beş santim altına gömülü koyu yeşil bir kara mayınını ortaya çıkarıyor. Büyük bir konserve kutusu boyutunda. Kamboçya'nın kuzeyindeki bu kağnı yoluna 15 yıl kadar önce, Kızıl Kmerler tarafından gömülmüş. Burası, dünyanın en fazla mayın döşenmiş ülkelerinden birindeki en yoğun mayınlı bölge.
Aki Ra, "Çin yapımı, 69 sınıfı bir Bouncing Betty" diyor. Kaskının patlamaya dayanıklı siperliği nefesiyle buğulanıyor. Bouncing Betty, sıçrayan anti-personel mayınlarına Amerikalıların taktığı ad. Atılan bir adımın baskısıyla topraktan fırlayıp patlayan bu mayın, dört bir yana şarapnel püskürtür ve bir bölük askerin tamamının bacaklarını parçalayabilir.
Yumuşak sesli, temiz yüzlü Aki Ra, Bouncing Betty'yi iyi tanıyor. Aslında aşağı yukarı bütün mayın türlerinin işleyişini biliyor. 1970'lerin ortalarında, daha beş yaşındayken, Kızıl Kmerler onu ailesinden ayırıp diğer öksüzlerle birlikte ormana götürmüş. Dönem, Kızıl Kmerler'in lideri Pol Pot'un ülkeyi kaosa sürüklediği yıllar. Pol Pot okul, hastane, fabrika, banka ve manastırları kapatmış; işadamlarını ve öğretmenleri infaz etmiş; milyonlarca kent sakinini çalışma kampları ve çiftliklerine yollamış. Aki Ra gibi çocukların minik elleriyse, paha biçilmez birer araç. Aki Ra mayın döşeme, düşman mayınlarını etkisiz hale getirip imha etme ve TNT'yi günümüzde geliştirilmiş infilak aygıtları (IED) olarak bilinen patlayıcılarda yeniden kullanma eğitimi almış.
Yıllar sonra, Vietnam kuvvetleri Kamboçya'yı işgal ettiğinde, bu kez de onlar Aki Ra'yı zorla kendi ordularına katmış ve eski amirlerine karşı savaşmak zorunda bırakmış. 1992 yılında, Birleşmiş Milletler Barış Gücü nihayet Kamboçya'ya geldiğinde, Aki Ra 15 yıldan uzun süredir ormanda yaşıyormuş. Mayın temizleyici olarak BM'ye katılmış. Barış Gücü birlikleri iki yıl sonra ülkeden ayrıldığında, en iyi tarım alanlarının -bostanlar, otlaklar, çeltik tarlaları- çoğu hâlâ mayın doluymuş ve tarlalarını geri almaya çalışan çiftçiler, patlamalarda can veriyormuş. Yaklaşık 15 yıl boyunca Aki Ra, sadece bir bıçak, bir de çomakla ücretsiz istihkâm eri olarak çalışmış, kara mayınlarını patlatmadan önce etkisiz hale getirerek ülkesini karış karış geri kazanmak için uğraşmış. Kendi hesaplarına göre 50 bin kadar aygıtı -tahripli mayın, tanksavar mayını, sıçrayan mayın ve diğer patlayıcılar- etkisiz hale getirmiş.
"Birçok sefer kendi döşediğim mayınları buldum" diyor. Sesinde hem gurur hem de utanç var. Artık mayın temizleme konusunda yetkili bir isim Aki Ra. Kamboçya Yerel Mayın Temizleme Ekibi adlı bir ekibe sahip. Mayın temizleyiciler, patlayıcıları bulmak için özel metal dedektörleri kullanıyor; Bouncing Betty'yi de öyle bulmuşlar.
Aki Ra dikkatle kara mayınının yanına ufak bir patlayıcı yerleştirip teller bağlarken yüzünden ter damlıyor. Ardından ince bir kabloyu 100 metre boyunca uzatıyor. Tüm resmi mayın temizleme örgütleri gibi Aki Ra'nın ekibi de artık kara mayınlarını etkisiz hale getirmektense, yerinde imha ediyor. Bir ağacın arkasına çömelip kırmızı bir düğmeye basıyor Aki Ra. Patlama gerçekten de korkutucu. Yüzünde hafif bir tebessüm. "Etkisiz hale gelen her kara mayını, bacağı kopmamış bir çocuk demek" diyor.
Kamboçya'da 1970-1998 arasındaki savaşta bütün taraflar kara mayını kullanmıştı. 30'un üzerinde farklı kara mayını tipi var. Köylüler bunlara görünüşlerine göre basit adlar takmış: Kurbağa, davul, betel yaprağı, mısır koçanı... Çoğu Çin, Rusya veya Vietnam'da üretilmiş; birkaçı da ABD'de. 1975-1979 arasında 1 milyon 700 bin kadar Kamboçyalının ölümünden sorumlu tutulan Pol Pot kara mayınlarına "mükemmel askerlerim" dermiş. Mayınlar asla uyumaz. Sonsuz bir sabırla beklerler. Savaş silahları olmalarına rağmen, kara mayınları mermi ve bombalardan iki noktada ayrılır. Birincisi, mayınlar öldürmek için değil, sakatlamak üzere tasarlanmıştır. Çünkü yaralı bir asker iki-üç askerin daha yardımına muhtaç olup, düşman kuvvetlerini azaltır. İkincisi ve daha da kötüsüyse, bir savaş sona erdiğinde kara mayınları patlamaya hazır halde toprakta beklemeye devam eder. Dünya çapındaki kara mayını kurbanlarının sadece yüzde 25'i asker. Geri kalanların hepsi sivil. Yakacak çalı çırpı toplayan çocuklar, çeltik eken anneler, keçilerini güden kızlar...
Korkunç geçmişine rağmen Kamboçya bugün, bir ülkenin kara mayınları belasından nasıl kurtulabileceğiyle ilgili örnek oluşturuyor. Ülkede mayın temizleme, kara mayını risk eğitimi ve mayın kurbanlarına destek konulu 10'dan fazla program yürütülüyor. Savaşın patlayıcı kalıntıları olan mayınlar (gerek anti-personel, gerekse tanksavar mayınları) veya IED'ler yüzünden ölen ya da yaralanan kadın, erkek ve çocukların sayısı 1996 yılında 4 bin 320 iken, bu rakam 2010'da 286'ya düştü. Mayın kurbanlarına tıbbi ve mesleki destek sağlanıyor. Okula giden her çocuğa patlayıcıların tehlikeleri öğretiliyor. Kara mayınları hakkında farkındalık yaratmak için hip-hop yarışmaları bile düzenleniyor.
Devamını National Geographic Türkiye'nin Ocak 2012 sayısında okuyabilirsiniz.