Dolaylama; bir kelime ile anlatılabilecek bir kavramı, birden fazla kelime ile anlatma durumudur ve ad aktarmasının bir türüdür. Bu çeşit aktarmalarda genellikle parça söylenip bütün anlatılmaya çalışılır. Bu yüzden dolaylama mecaz sanatlarından doğan bir olgudur. Mecaz-ı mürselin parça ilişkisine benzeyen bir özellikle oluşturulur. Fakat dolaylamalarda mecaz-ı mürselden farklı olarak benzetmek amacıyla yapılan bir benzetme söz konusudur.
Örnek
Ormanların kralı benzetmesinde aslan kastedilmiş olup, aslanın ormandaki diğer canlılara oranla gücü göz önünde vulundurulmuş ve bu benzetme, benzetmek amacı ile yapılmıştır. Mecaz-ı mürsellerde ise benzetme amacı güdülmeden bir benzetme söz konusu olmaktadır. Dolaylamaları mecaz-ı mürselden ayıran küçük fark da buradan kaynaklanır. Üstelik mecaz-ı mürsel sanatı, tek bir kelime ile de yapılabilir. (Binanın suyu patladı, Ankara, Atina’ya bir nota gönderdi. gibi ) Ancak dolaylama, birden fazla sözcükle yapılır ve benzetme amacı güdülerek yapılan bir benzetme ve mecaz anlam söz konusudur.
Dolaylama örnekleri;
- File bekçisi topu ağlarda gördü. (Kaleci)
- Yavru vatanı karış karış gezdik. (Kıbrıs)
- Bu sene bacasız sanayi gelirleri düştü. (Turizm)
- Bu yöremiz kara elmas açısından zengindir. (Kömür)
Dolaylama ve Ad aktarması
Dolaylama, herkes tarafından bilinen, tahmin edilen veya en azından o mevzuda konuşanların çarçabuk anlayacağı benzetmelerdir.
- On iki dev adam: Basketbol takımı
- Filenin Sultanları: Bayan basketçiler
- Süper Star: Ajda Pekkan
- Sanat Güneşi: Zeki Müren
- Eğenin incisi: İzmir
- Bacasız sanayi: turizm
Dolaylama ile ad aktarması arasında hem yakınlık hem de karşıtlık ilişkisi vardır; çünkü dolaylama, ad aktarmasının bir türüdür; ama daha az sözcük değil çok sözcük kullanılır. Sözcükler, ait olduğu kavramdan başka bir kavrama aktarıldığında yan anlam kazanır. Ad aktarması, mecaz-ı mürseldir.
Mecazı mürsel ise: Bir adın, kendisiyle, ilişkili, onun kapsamı içindeki başka bir adın yerine kullanılmasıdır. Veya aralarında benzerlik ilişkisi bulunan iki kavramdan birini diğerinin yerine kullanılmasıdır. Örneğin; Orhan Veliyi okudum derken O. Veli ile eseri arasında bir ilişki vardır.
O. Veli’yi okudum derken O. Veli söylenmiş, ama eseri kastedilmiştir. Dolayısıyla aralarında çok yakın ilişki olan iki şeyden biri söylenmiş diğeri kastedilmiştir. Ve bu yapılan benzetmede benzetme amacı güdülmemiştir.
Dolaylamada benzetmenin amaç olduğu fark edilmelidir. Filenin sulatanları denmiş bayan basketbolcular kastedilmiş, ama ilgi münasebeti üzerinden benzetme amacı güdülerek benzetme yapılmıştır.