“Kitaplarından başka bir aşkı olmayan bir insanım” şeklinde kendini tanımlayan Adam Smith 1723’te, İskoçya’da Fife Kontluğu’na bağlı Kirkcaldy kasabasında doğmuştur. Adam Smith dört yaşına geldiğinde başından tuhaf bir olay geçmiştir. Kasabadan geçmekte olan bir çingene grubu onu kaçırmıştır. Ancak amcasının çabalarıyla çingenelerin izi bulunmuş ve çingeneler kaçarken Adam’ı yolun kenarına bırakmışlardır.
Nitekim çingene olamayan Adam on yedi yaşında burs kazanarak Oxford’a girmiştir. 1751 yılında Adam Smith’e Glasgow Üniversitesi Mantık Kürsüsü önerilmiş, orada kısa bir süre çalıştıktan sonra kendisine Ahlak Felsefesi Kürsüsü verilmiştir. Bu yıllarda Oxford’un aksine, Glasgow, İskoç Aydınlanmasının merkeziydi. Smith, David Hume’un yakın dostu, Francis Hutcheson’un ise öğrencisiydi. 1758 yılında Glasgow üniversitesinde dekanlığa terfi eden Smith’i İngiliz düşünürlerinin en ünlüsü yapan ise 1759 yılında yayınladığı Ahlaki Duygular Kuramı (The Theory of Moral Sentiments) adlı eseridir. Smith bu kitabında, ahlaki onaylamanın ve reddetmenin kökenini araştırmıştır.
Smith 1764 yılında Fransa’ya gitmiş ve burada François Quesnay ile tanınmıştır. Tıp doktoru olan Quesnay, Fizyokrasi olarak bilinen bir iktisadi görüş ortaya atmış ve Ekonomik Tablo adını verdiği bir iktisadi çizelge geliştirmiştir. Quesnay, dönemin hâkim görüşü olan “servetinin temel unsuru altın ve gümüştür” görüşünün aksine, servetin üretimden kaynaklandığını ifade etmiş, bu servetin ise bütün ülkede elden ele geçtiğini belirtmiştir. Bu tanımlamayı yaparken de tıp doktoru olmasının verdiği geçmiş sebebiyle bu süreci insan vücudundaki kan dolaşımına benzetmiştir. Yine Quesnay, laissez-faire gibi radikal bir çıkışı da o dönemde savunmuştur. Nitekim Adam Smith, Fransız doktor Quesnay’e derin bir hayranlık duymuş ve Quesnay’in ölümü üzerine de Ulusların Zenginliği (The Wealth of Nations) adlı eserini ona ithaf etmiştir.
François Quesnay
Ulusların Zenginliği bir ders kitabı değildir. Smith bu kitabı çağı için yazmıştır. Yine bu kitabın devrimci bir önemi ve değeri vardır. Kuşkusuz Smith’den yoksulları tahta çıkarması da beklenemezdi fakat diğer taraftan bu kitap burjuvazinin de doktriner bir savunucusu değildir. Kitap, herhangi bir sınıfın çıkarını savunmaktan ziyade bütün ülke refahıyla ilgilenmektedir. Bütün ülke refahına giden süreci ise, insanların kişisel çıkar ve tutkularının toplumun bütününün çıkarının en iyi noktaya gelmesini sağlayacak görünmez bir el’in sağlayacağını savunmaktadır. Yine bu noktada kişisel çıkarın yanında rekabetin de bu amaca ulaşılmasında önemli olduğunu belirtir. Kısacası, piyasa mekanizmasında toplumun ihtiyaçlarının düzenli olarak karşılanmasını sağlayacak bir kendi kendine düzen sistemi oluşturulmuştur.
Smith, bütün üretimin tek amacı ve sonucunun tüketim olduğunu söyler. Devlet müdahalesinin ise en düşük düzeyde olmasını savunur. Genel refahı arttırma durumunda ise devlet müdahalesine karşı değildir.
Adam Smith yaşamının sonuna onur ve saygıyla ulaşmıştır. Edmund Burke, onu görmek için Edinburgh’a gelir. Glasgow Üniversitesi’nin Lord rektörü seçilir. 1790 yılında vefat eden Smith, Canongate Kilisesi’nin bahçesine gösterişsiz bir mezar taşının altına gömülmüştür. Mezar taşının üzerinde, “Ulusların Zenginliği’nin yazarı Adam Smith burada yatıyor” yazılıdır.
Ülkemizde Ulusların Zenginliği, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlarından Milletlerin Zenginliği adıyla yayınlanmıştır.
Kaynak
Heilbroner, Robert L. (2013) “İktisat Düşünürleri: Büyük İktisat Düşünürlerinin Yaşamları ve Fikirleri çev.Ali Tartanoğlu, Ankara: Dost Kitabevi