Standartlar yapıları, uygulama alanları ve uygulama şekillerine göre üç ana başlık altında gruplandırılabilir:
2.2.1. Yapı Karakterlerine Göre Standartlar
Yapı karakterlerine göre de standartlar, Temel ve Türev Standartlar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır:
126.96.36.199. Temel Standartlar: Mal alışverişlerinde ve çeşitli hizmetlerde anlaşmaya, değer biçim ve kıyaslamaya yarayan genel kapsamlı standartlardır. Ölçü birimi, yazı, rakam, terim standartları bu gruba girmektedir.
188.8.131.52. Türev Standartlar: Temel standartlardan yararlanmak suretiyle meydana getirilen standartlardır. Bu standartlar aşağıdaki gibidir:
1. Madde Standartları: Maden cevheri gibi maddeleri tabii halleri ile bir örnek yapan standartlardır.
2. Mamul (Ürün) Standartları: İnsanların mamül, yarı mamül ve tabii şekilde faydalandıkları tarım ürünlerini veya sanayi ürünlerini birörnek yapan standartlardır.
3. Usul (Metod) Standartları: Herhangi bir hizmetin türlü alet ve araçlar kullanılarak, ne şekilde yapılacağını belirten standartlardır.
4. Hizmet Standartları: Çeşitli ihtiyaçların nasıl, nerede, ne şekilde kullanılacaklarını ve tüketileceklerini gösteren standartlardır.
2.2.2. Uygulama Alanlarına Göre Standartlar63
1. İşletme Standartları: İşyerlerinin, belirli ihtiyaçlarını karşılamak için düzenledikleri kendilerine özel standartlardır.
2. Endüstriyel Standartlar: Aynı malı üreten sanayi kuruluşlarının kendi mamulleri için hazırladıkları standartlardır.
3. Milli Standartlar: Kuruluşların kendi milli sınırları içerisinde uygulaması için hazırlanan standartlardır.
4. Bölgesel Standartlar: Ticari ilişkilerde bulunan ülkelerin ortak konularda fayda sağlamak maksadıyla aralarında anlaşarak düzenleyip ve uyguladıkları standartlardır.
5. Uluslararası Standartlar: Uluslararası standart kuruluşları bünyesinde, üye ülke standart kuruluşları tarafından ortakla olarak hazırlanan ve üye ülkelerde uygulanan standartlardır.
2.2.3. Uygulama Şekillerine Göre Standartlar64
184.108.40.206. Mecburi Standartlar: Özellikle can ve mal güvenliği ile doğrudan ilgili konulara yönelik olarak ilgili bakanlıkça yürürlüğe konan standartlardır. Uygulanmaması durumunda cezai yaptırımları vardır.
Ülkemizde mecburi uygulamaya konulması gerekli olarak görülen bir Türk Standardı, TSE’nin tavsiyesi, standardın ilgili olduğu bakanlığın onayı ile resmi gazetede yayımlanarak mecburi olarak uygulamaya konulur. Ancak, ilgili bakanlık gerekli gördüğü takdirde, TSE’nin tavsiyesine ihtiyaç olmadan da gerekli gördüğü standardı mecburi olarak uygulamaya koyabilir.
220.127.116.11. İhtiyari Standartlar: Mecburi uygulamaya konulan standartların dışında kalan standartlardır.
63 Kölük, Dilsiz, Kartal, a.g.e., s.10-11
2.3. STANDART HAZIRLAMA
Standart hazırlama kurumlarının temel görevi, çeşitli alanlarda geçerli olan standartları hazırlamaktır. Standartlar, kamu ve özel sektör kuruluşları ile üniversitelerin uzmanlaşmış temsilcilerinden oluşan ihtisas kurulları tarafından hazırlanmaktadır. Standart hazırlama kurumları ayrıca, mevcut standartlarda revizyonlar veya değişiklikler de yapmaktadırlar.
2.3.1. Yeni Standartlar
Yeni standartlar hazırlanırken genel olarak aşağıdaki işlemler65 sırasıyla yapılır:
1. Önce ülke sanayisinin imkân ihtiyaç ve teknolojik seviyesi göz önünde bulundurularak bir öncelik sırası belirlenir.
2. Konular, ilgili hazırlık gruplarına yönlendirilir.
3. Hazırlık grupları, her bir konu için o konuda uzmanlaşmış en az üç kişiden oluşan bir teknik komite oluşturur. Bunlardan biri konunun raportörlüğünü yapar.
4. Teknik komiteler tasarıyı hazırlamaya başlar. Kendi aralarında görev bölümü yaparak gerekirse yurt için veya yurt dışında araştırmalar yapar.
5. Teknik komite, hazırladığı tasarıyı ilgili ihtisas kuruluna yönlendirir. İhtisas kuruluna, konu raportörünün de katıldığı bir toplantıda tasarıyı değerlendirir. Tasarı, değerlendirme neticesinde uygun bulunursa, görüşleri alınmak üzere ilgili kamu veya özel sektör kuruluşlarına, üniversite ve araştırma kurullarına gönderilir. Bu işleme birinci mütalaa denir.
6. Gelen görüşler hazırlık grubunda değerlendirilerek uygun görülenler tasarıya işlenir. Ortaya yeni bir metin çıkar. Bu işleme birinci olgunlaşma denir.
7. Olgunlaşan tasarı, görüş bildiren kurum veya kuruluşlara yeniden gönderilir. Bu işleme ikinci mütalaa denir.
8. Gelen görüşler ihtisas kurulunda yeniden değerlendirilerek tasarı olgunlaştırılır. İhtisas kurulu çalışmayı yeterli görmezse görüş almaya devam eder. Ancak yeterli görülürse tasarıyı teknik kurula sevk eder.
9. Konu teknik kurul tarafınca görüşülür. Teknik kurul tasarıyı yeterli görmezse ilgili hazırlık grubuna iade eder. Teknik kurulun kabul etmesiyle teknik kurula sunulan tasarı artık tasarı olmaktan çıkar ve standart ünvanını alır.
10. Standart, teknik kurulda kabul edilen şekliyle basılır ve yayımlanır. 2.3.2. Revizyonlar
Yürürlükteki standartlar belirli aralıklarla değerlendirilmektedir. Özellikle teknoloji karşısında yetersiz kalan standartların revizyona ihtiyacı olur. Standartlarda revizyon yapılması amacıyla araştırma yapılması mecburi değildir. Çoğu zaman standardın uygulayıcılarından gelen tepki ve taleplere göre gerekli revizyonlar yapılabilir. Revizyona alınan standart yeni hazırlanıyormuş gibi66 gerekli prosedürlere tabi tutulur.
2.3.3. Tadiller (Değişiklikler)
Uygulama sırasında standartların esasla ilgili olmayan fakat değişmesi gereken birtakım bölümleri ortaya çıkabilir. Bu durumda standartların tadil edilmesi gerekir. Tadil edilen standart, düzeltilmiş şekliyle ilgili hazırlık grubu tarafından teknik kurula sunulur. Teknik kurul uygun görürse tadil gerçekleştirilir.
Teknolojinin gerisinde kaldığı tespit edilen standartlar ise ilgili hazırlık grubunun teklifi ile teknik kurul tarafından iptal edilerek yürürlükten kaldırılır.67
2.4. BELGELENDİRME VE AKREDİTASYON
Belgelendirme, bir mal, süreç veya hizmetin belirlenmiş bir standart veya ayrı bir dokümana uygunluğunun tarafsız bir kuruluş tarafından tescil edilmesidir.68 Uygunluk değerlendirmesi hizmetleri vermekte olan laboratuar, muayene ve belgelendirme kuruluşlarının nitelikleri ile çalışmalarının yeterliliği konusunda; ürünlerin standartlara uygun ve güvenli olduğunu göstermek amacıyla tanzim edilmiş tek bir belge ile uluslararası pazarlarda kabul edilmesine Dünya Ticaret Örgütü (WTO) ve bölgesel ekonomik bloklar tarafından özel bir önem verilmektedir. Bu
66 Kölük, Dilsiz, Kartal, a.g.e., s.15
67 Kölük, Dilsiz, Kartal, a.g.e., s.15
68Standardizasyonda Belgelendirmenin Rolü, http://www.tse.org.tr/Turkish/Standart/Genel2.asp#2.2
öneme bağlı olarak, uygunluk değerlendirmesi faaliyetlerinde bulunan kuruluşların; ortak prensip ve işleyiş usullerine uygun olarak çalışmalarının sağlanması, belirlenmiş uluslararası kriterler karşısında yeterliliği tespit edilenlerin verdiği belge ve raporların karşılıklı tanınabilirliğinin temin edilmesi amacıyla, birçok ülke, uygunluk değerlendirmesi sahasını düzenleyen akreditasyon birimlerini oluşturmaktadır.
Ayrıca, piyasaya sürülen bir ürünün, tüketicinin can ve mal güvenliğini tehdit etmemesi ve çevrenin korunmasına yönelik olarak teknik düzenleme ve standartlara uygun olması gerekmektedir. Ürünlerin ilgili teknik düzenleme ve standartlara uygun olduğunu tespit ederek belgelendiren kuruluşların, bu süreçte yer alan muayene birimleri ve laboratuarların, resmi otoritelerce yapılmakta olan denetim çalışmaları kapsamındaki deney çalışmalarının, uzmanlık gücü yeterli ve kalite sistemine sahip birimlerce yapılmasını sağlamak, kamuya ait bir görev olarak belirlenmiştir. Bu görevi yerine getirmede en önemli araç durumunda olan akreditasyon kuruluşları, ilgili yasal düzenlemelerle resmi otorite olarak yetkilendirilmektedir.69
2.5. ULUSLARARASI STANDARDİZASYON ÇALIŞMALARI