2.1. Kavramsal Çerçeve: Siyasal Temsil Kavramı
2.1.3. Siyasal Temsil ve Egemenlik
Temsil, özellikle egemenlik kavramı ile olan yakın ilişkisinden dolayı kamu hukuku ve siyaset bilimi literatürünün tartışmalı konularındandır. Öyle ki siyasal temsil birçok filozof ve hukukçunun anladığı anlamda egemen bir iktidardır. Nitekim dünyadaki pek çok anayasa, temsil ile egemenlik arasındaki ilişkiyi vurgulayan ifadelere yer vermektedir. Örneğin 1958 Fransız Anayasası’nın 3. maddesinin ilk fıkrasında, halka ait olan ulusal egemenliğin, temsilcileri ve referandum vasıtalarıyla kullanılacağı hüküm altına alınmıştır. Yine 1949 tarihli Federal Almanya Anayasası’nın m.20/2 hükmünde, egemenliğin halkta olduğu ve bu egemenliğini yetkili organların seçimler yoluyla kullanacağı kayıt altına alınırken, Federal Millet Meclisi’nin seçimlerini düzenleyen m.38/1 hükmünde, milletvekillerinin halkın temsilcisi oldukları ifade edilmiştir. 1947 tarihli Đtalyan Anayasası’nın 1/1. maddesi “Egemenlik halkındır; halk bu egemenliği, Anayasada gösterilen şekil ve sınırlar içinde kullanır” hükmünü içermektedir. 1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 6. maddesi de, “Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini,
Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili organları eliyle kullanır” demek suretiyle temsili demokrasiyi benimsediğini göstermektedir (Gülsoy, 2006: 76, Duverger, 2007: 133).
Böylelikle egemenlik (üstün iktidar), şüphesiz ki onu açıklayacak ifade edecek bir iradenin varlığını gerektirir. Millet, fiziki bir varlığa sahip olmasa da, bir manevi kişi olarak kendine özgü bir iradeye sahiptir. Egemenlik, bu milli irade de ifadesini bulur ve onun tarafından seçilen temsilciler vasıtasıyla kullanılır (Kapani, 2002: 72).
Nitekim bir devlette siyasal iktidarın kaynağının ne olduğu, hükümet edenlerin kullandıkları üstün kudreti, egemenliği nereden aldığı, kısaca devlette egemenliğin sahibinin kim olduğu sorusunun cevabı, egemenlik kavramında düğümlenmektedir. Egemenliğin kaynağı, sahibi, kullanılışı ve sınırları, kavramın başlıca sorunsalları olarak karşımıza çıkmaktadır ve bu sorunsallar, siyasal temsil ile yakından ilişkilidir (Gülsoy, 2006: 72).
Egemenlik ve temsil konusu ile ilgili noktalarda siyaset felsefesinde öne çıkan Althusius, Rousseau, Hobbes, Locke gibi önemli düşünürlerin farklı fikirleriyle günümüz temsil anlayışına kaynaklık etmişlerdir. Bu çerçevede “Bodin, egemenliği bir ölçüde kralın kişiliği ile özdeşleştirmekteyken Althusius, egemenliğin zorunlu olarak bütüncül sembiyotik toplulukta bulunduğunu vurgular. Egemenliğin sahibi tek bir beden oluşturan halktır, kral ise yalnızca bir yöneticidir (temsilcidir). Althusius’un egemenliğin hiçbir zaman bir yöneticiler sınıfının, bir ailenin ya da bir hanedanın mülkiyetine geçemeyeceğine ilişkin görüş, Rousseau tarafından da benimsenecektir. Bu bakımdan Althusius’un halk egemenliğini savunan Rousseau’yu büyük ölçüde etkilemiş olduğu söylenebilir” (Ağaoğulları, 2009: 76-77).
Halk egemenliği fikri temelde Rousseau’nun, halkın kendisiyle ve liderleri arasında yaptıkları Toplumsal Sözleşmesi’ne dayanır. Rousseau halk egemenliğin kurucusu olmasa dahi, ona son şeklini vermenin yanında pratik alanda önemli noktalara gelmesini sağlamıştır (Sarıca, 1969: 88, Russell, 1990: 188). Rousseau’ya, yalnızca kişilere ait olan egemenliğin temsili yolla kullanılmasını tercih ettiren etken, büyük topluluklarda herkesin bir araya gelerek karar almasının güçlülüğüdür. Bu
temsili demokrasinin uygulanma nedenini oluşturmaktadır. Ancak Jean- Jacques Rousseau sözde temsil kurumlarının bütün bir cemaatin iradesi yerine, yalnızca belli sayıda insanın iradesini temsil edeceğini, bunların çakışmasının ve hatta benzerlik göstermesinin hiçbir garantisinin olmadığını da ileri sürmüştür. Rousseau’ya göre yöneten ve yönetilen ayrımı kaldırılamaz, gerçek demokrasi asla var olamaz, çoğunluğun yönetmesi ve yönetilmesi doğal düzene aykırıdır (Duverger, 1986: 8).
Diğer bir ifadeyle Rousseau’nun temsil anlayışına göre bireyin gelecekteki isteklerini şimdiden başkaların iradesine bırakması, onun hürriyetini ortadan kaldırır. Đktidardan hissesine düşenin elinden çıkmasına yol açar. Yani Paulo Coelho deyimiyle “Özgürlüğün özlemini çekecekleri yerde kendilerine bir çoban arayanlara acımak gerekir! Herkes üstün güçle karşılaşabilir, ama üstün güç sorumluluğu başkalarına bırakanlara uzak düşer.” Bundan dolayı insan iradesinin temsil edilmesi mümkün değildir. Nitekim temsili sistemde özgürlükten/hürriyetten söz etmeye imkân yoktur (Zabunoğlu, 1963: 62, Coelho, 2008: 23).
Ancak bu noktada Locke, Rousseau’dan farklılaşarak “Temsil mekanizması altındaki insanın özgürlüğü demek sürekli toplumdaki her insan için ortak ve o toplum içinde kurulmuş yasama iktidarı tarafından çıkarılan kurala (doğal yasaya) sahip olmak demektir… Đşte bu özgürlük keyfi isteğine tabi olmadığım bir özgürlüktür” der (Locke, 2004: 21-22). Şayet doğal yasalara uyulmaz ise doğal durumda her birey doğal yasaları bozan kişinin özgürlüğü üzerinde bir yaptırım gücüne sahip olabilir (Krıegel, 2010: 102).
Temsil sisteminin ilk savunucularından olan Locke’a göre yasama iktidarı ya da egemen iktidar en üstün güçtür ve onun sahibi de halktır. Temsilciler ya da yasa koyucular bu hakkı halk adına kullanır. Halkın yönetimi çoğunluğun iradesi yönünde olur. Peki yasama iktidarı sınırsız mıdır, sorusuna karşılık Locke yasama iktidarının sınırsız olmadığını belirtir. Çünkü kişilerin can ve mal varlıkları, sahip oldukları değerleri kutsaldır. Rızası olmaksızın müdahaleye kimsenin hakkı yoktur. Öyleyse kamu giderleri karşılama ve toplumda ortak iyiliği gerçekleştirmek amacıyla salınacak olan vergi ya halkın iradesine veya temsilcilerinin iradesine dayanacaktır (Koç, 2001: 19-20)
Yine Rousseau, oy verenlerin yalnızca seçim anında özgür olduklarını; temsil edilir edilmez bir kez daha yabancı bir iradenin tebaası olduklarını söylemiştir. 17. yüzyıldan bu yana temsil, halkın kendini doğrudan yönetmek için çok kalabalık olduğu yerlerde doğrudan demokrasinin ikame edicisi olarak görülmüştür… Kişinin kendisinin yönetime katılması, yalnızca sağladığı yarar açısından değil asıl itibariyle de değerli bir şeydir, yalnızca siyasete katılan ve faal bir halk özgürdür. Temsil kurumları, etkin olan yurttaşlığın cesaretini kırar hale gelmiştir (Miller, 1995, 360). En genel mahiyette “insanlar özgür doğarlar, oysa her yerde zincire vurulmuşlardır” diye sözlerine başlayan Rousseau’ya göre, egemenlik genel iradedir, irade ise temsil edilemez. Çünkü milletvekilleri diye adlandırılan kimseler ulusun temsilcileri değildir ve olamazlar da bunlar ulusun bazı işleri yapmakla görevlendirdiği görevlilerdir. Halk kendine temsilci seçtiği anda köle olmuştur (Göze, 2009: 214, Şenel, 1996: 359). Nitekim bu düşüncelerini “Toplum sözleşmesi” kitabında değinerek şöyle belirtir. Egemenlik hangi nedenlerden ötürü başkasına aktarılmazsa, yine aynı nedenlerden temsil edilemez. Egemenlik başlıca genel isteme temsil olunmaz, ya genel istemdir, ya değildir. Đkisinin ortası olamaz. Buna göre, milletvekilleri milletin temsilcileri değildir ve olmazlar. Olsa olsa geçici işlerinin görevlileri olabilirler, hiçbir kesin karara da varamazlar. Halkın onamadığı hiçbir yasa geçerli değildir, yasa sayılmaz. Đngiliz halkı kendini özgür sanıyorsa da aldanıyor, hem de pek çok; o ancak parlamento üyelerini seçerken özgürdür: Bu üyeler seçilir seçilmez, Đngiliz halkı köle olur, bir hiç dercesine iner. Kısa süren özgürlük anlarında, özgürlüğünü o kadar kötüye kullanır ki, onu yitirmeyi hak eder… Ne olursa olsun, bir ulus kendine temsilciler seçer seçmez, özgürlüğünü de varlığını da yitirmiş olur (Rousseau, 2010: 90-92).
Rousseau’dan farklı olarak Montesquieu ise, akılcı bir yoldan giderek temsili bir demokrasiyi akılcı bir temele dayandırmıştır. Halk karar hakkına sahiptir. Ancak kararları almak için gerekli siyasal kültür ve zamana sahip değildir. Dolayısıyla bilgelikleriyle kendini kabul ettirmiş kişileri seçerek egemenlik hakkını kullanmakla yetinmeli, kararların alınmasına doğrudan doğruya katılmak yerine, halkın kendisinin doğrudan yapamayacağı işleri yapmak için temsilcilerini seçmek zorunda olduğunu belirmiştir. (Çam, 2005: 400, Dahl, 1993: 35).
Thomas Hobbes’a göre ise temsil eyleme yetkili olan birinin adına hareket etmektir. Böylelikle, temsilcinin eylemi temsil edilene atfedilir ve onu bağlar. Hobbes temsilin zamana göre ya da faaliyet alanına göre sınırlandırılabileceğini düşünmüşse de, toplumsal sözleşmede insanlar egemeni yetkilendirdiklerinde onu kendilerinin sınırsız temsilcisi yaparlar (Miller, 1995: 359). Böylelikle Hobbes insani yaşamın iğrenç ve kısa olduğu sürekli şiddet ve çatışmanın tehdidiyle karşılaşan ussal insanlar, üçüncü bir partinin yalıtılmış ekonomik öğeler arsındaki etkileşimlerini düzenlemesi ve gözlemesiyle sosyal sözleşmenin değerini anlamışlardır der. Ve şöyle devam eder insanlar bireysel özgürlüklerden bir parça feragat edip, en yüksek güce sahip politik bir otoritece uygulanan sözleşmeler oluşturarak toplumsal istikrar ve politik düzene erişeceklerdir. (Turner, 2000, 32). Yani Hobbes’a göre bir topluluğun üyelerinin birbirleriyle yaptıkları ahitlerle her birinin huzur ve sükûnu ve ortak savunmaları için içlerinden birinin, onun uygun bulacağı şekilde, hepsinin birden gücünü ve imkânlarını kullanabilmesidir. Bu kişiliği taşıyana temsilci ya da egemen denir. Onun dışında kalan herkese temsil edilen denir (Hobbes, 1994: 100).
Tabi burada şunu unutmamak gerekir ki Hobbes’un sözleşmesi, Rousseau’da olduğu gibi vatandaşların kendileriyle temsilciler arasında yaptıkları değil sadece kendi aralarında birbirleriyle yaptıkları sözleşmedir ( Russell, 1990: 188).
Öte taraftan Hobbes, kişiyi, sözleri ve eylemleri ya kendisine ait olduğu ya da bir başkasınınkileri temsil ettiği kabul edilen kimse olarak nitelendirir. Birinci durumda bir doğal kişiden söz edilir. Bir başkasının sözlerini ve eylemlerini temsil eden ise kurgusal ya da yapay kişi olarak adlandırılır. Hobbes, organizmacı görüşünün uzantısı olan ve doğallıktan yapaylığa geçiş olanağı tanıyan temsil kuramını ortaya koyarken, kişinin Latincedeki karşılığı olan persona kavramının, sahnede taklit edilen bir insanın dış görünüşünü ya da bazen yüzü gizleyen maskeyi anlattığını söyler. Bu bakımdan persona aktördür, oyuncudur, temsil edendir. Onun sözlerini ve eylemlerini kendisininkiler olarak kabul eden kimse ise yapımcıdır, yaratıcıdır, temsil edilenlerdir. Her ne kadar Hobbes, bireyleri ya da bireylerin toplamı olan halkı devletin, dolayısıyla da devletin içerdiği egemenliğin temeline yerleştiriyorsa da, modern halk-ulus kuramının tersine, halka temsilcisinden (ya da
temsilcilerimden) bağımsız bir kişilik tanımaz. Đşte burada yaratılan Leviathan, halkın temsilcisi olan egemendir (Ağaoğulları, 2009: 219-220). Bu siyasi varlığın başlangıçta oluşmasını sağlayan anlaşmalar ve sözleşmeler bir emirnameye benzer. Diğer bir değişle tanrının yaratılış öncesinde ‘haydi bir insan yaratalım’ demesi gibidir” ( Hobbes, 1994: 2).
Đşte Hobbes, oluşturduğu ‘Leviathan’ı yani egemen gücü kendi sözcükleriyle şöyle ele alır. Bir insanı ya da insanlardan oluşan bir meclisi atarlar ve varlığı ortaya çıkarırlar, herkes onu genel barış ve güvenliği sağlamakla ilgili konularda hareket eden ya da harekete neden olan bir otorite varlık olarak kabullenir, sahiplenir ve böylece kendi iradelerini onun iradesine, kendi yargılarını onun yargısına teslim ederek boyun eğerler (Redhean, 2001: 140-141).
Ancak şu hususu da gözden kaçırmamak gerekir ki, Hobbes’u temsilin kuramcısı olarak düşünmemek gerekir, o yalnızca temsil kavramını çalışmasının merkezine koyar. Nitekim Hobbes temsil tartışmasını büyük eseri olan Leviathan’ın hemen hemen 16. bölümün tamamına koymuştur (Pitkin, 1972: 14-15).
Nihai olarak, temsil mekanizmasının Hobbes’un kuramına sağladığı çeşitli avantajlar vardır. Her şeyden önce, devlete ya da egemene karşı herhangi bir başkaldırı kuramsal olarak olanaksızlaştırılmıştır. Đkinci olarak, temsil mekanizması, yönetenleri yönetilenlerden ayıran mesafeyi ortadan kaldırmaya yarar. Egemen bir bakıma kendi doğal kişiliğini terk edip onun adına davrandığı halkın kişiliğini üstüne geçirir. Hobbes, De Cive’de çok acayip görünse de kral, halk diye adlandırdığımdır derken bunu kast etmektedir… Bir diğer işlevi, halkı bir doğal kişi olarak yaratmasıdır. Temsil mekanizması, son olarak toplum sözleşmesi kurgusuna açıklık getirir (Ağaoğulları, 2009, 222-224).
Kısacası egemenliğin doğuşundan günümüze gelinceye kadar geçirdiği bu serüvende asli unsurları değişmiştir. Yöneten (temsilci) ve yönetilenlerin (temsil edilen) kimler olacağı, sınırları ne olacağı üzerine her geçen dönem içerinde evrim geçirerek günümüze kadar gelmiştir.
Bu evrimde, modern toplumlarda egemenlik feodal toplum düzeninden mutlak monarşiye geçiş dönemi ile ortaya çıkmıştır. Bu dönemin düşünürleri arasında önemli bir yere sahip olan Bodin ve Hobbes’ta egemenliğin kaynağı tanrı olmakla birlikte, kullanımı ve sahibi noktasında tek kişi belirleyici etkendir. Ancak, hesap verilen tek yer yine tanrıdır (doğal yasalar gereği). Bu evrede önemli olan tek şeyin kilise iktidarlığının bertaraf edilerek yerine egemenliğin tek elde yani mutlak bir monarşide toplanmasıdır. Yani siyasal bir toplumdaki iktidarın kaynağı ve kullanımı da yeryüzüne inmiştir. Böylece modern bir kavram olarak egemenlik, meşruluğunu kendisinde bulmaktadır. Tarihsel gelişim süreciyle, Hobbes’ta tek kişinin mutlaklığı (mutlak monarşi), bölünmez ve devredilmez güce sahip egemen anlayışı Locke’da farklılaşarak egemenliği yasama, yürütme, konfederatif güçler olarak ayırır, bireysel hak ve özgürlükleri ön plana alır, egemen bireyin mutluluğu ve güvenliği için vardır, egemen artık sınırsız bir güce sahip değildir. Yani Locke egemenliğin içeriğini ve sahibini tamamen değiştirmiştir. Daha sonraki süreçte ise; Rousseau, Locke’den farklı olarak egemenliğin mutlak niteliğini daha önceki dönemdeki gibi kurmaktadır, egemenliğin sahibi ve kullanılması tek kişinin yerine tüm topluma aittir. Yani Rousseau egemenliğin içeriğine hiç dokunmadan sadece sahibini değiştirmiştir.
Görüldüğü gibi toplumsal sözleşmenin kuramları içinde en karmaşık olanı Rousseau’ya aittir. Nitekim genel olarak Locke’un kuramı liberal; Hobbes’unki otoriter devleti işaret ederken, Rousseau’nun toplum sözleşmesi, özellikle temsil mekanizması devreye girdiğinde, hem demokratik hem de otoriter devlet tiplerine ulaştırabilecek bir özellik taşımaktadır (Türköne, 2003, 80 ).
Sonuç olarak; günümüzde gelinen aşamada artık egemenliğin bazı temel özellikleri değişmiş, mutlak niteliğinin yerini sınırlı egemenlik anlayışı almış. Benzer bir biçimde bölünmez niteliğinin yerini güçler ayrılığı ile bölüştürülerek kullanımı söz konusu olmuştur.
2.1.4. Siyasal Temsilin Đki Yansıması