Başkalarına ait ve özgünlüğe sahip olan fikirler, ister aynen alınsın, ister araştırmacının kendi üslup ve ifadesiyle aktarılmış olunsunlar, normal olarak alındıkları kaynakların gösterilmesi gerekir. Bilimsel araştırmalarda kaynak gösterme, bilim ahlâkının bir gereği olduğu kadar, çalışmanın doğruluk ve güvenilirliğinin de bir kanıtı sayılır. Kaynak gösterme yöntemleri dipnotlu kaynak gösterme yöntemi ile paragraf içi kaynak gösterme yöntemleri olmak üzere iki gruba ayrılır. Kitaplar, makaleleri, vs. gibi basılı kaynaklarda bu iki başvuru yöntemi de kullanılır. Dipnotlu metot geleneksel yöntemdir; kitap gibi çoğu hacimli çalışmalarda bu sistem daha yaygın olarak uygulanır. Kaynak gösterme yöntemleri konusunda bu bölümde dipnotu sistemi açıklanacak, gelecek bölümde de paragraf içi başvuru yöntemleri incelenecektir. Onu izleyerek de kullanımı oldukça yeni olan, fakat çok hızlı biçimde yaygınlaşan İnternet belgeleri ve öteki elektronik kaynaklarda başvuru konusu ele alınacaktır.
Hangi Bilgiler Neden Kaynak Gösterilir?
Bu kesimde, kaynak göstermenin amaçları, yöntemleri, kullanıldığı yerler ve yazılış biçimleri gibi konularda açıklayıcı bilgiler verilecektir.
Kaynak Göstermede Amaç
Bir araştırmada kaynak göstermenin amaçlarını şöyle sıralayabiliriz:
- Araştırmacının savunduğu görüşlerin doğruluğunu desteklemek,
- Bilgilerin kaynağını göstererek, araştırıcının kendi katkısının ne olduğunu belirtmek ve bu bilgilerin asıl sahiplerine hak ettikleri itibarı vermek,
- Sunulan bilgilerin doğruluk, güvenirlilik ve tarafsızlığıyla ilgili olarak okuyucuya denetim olanağı sağlamak,
- İlgili konularda yeni araştırma yapmak isteyenlere kaynaklar hakkında hazır bilgi sağlamak.
Kaynak Göstermeyi Gerektiren Bilgiler
Bir araştırmada kullanılan bilgi ve belgelerin tümünün kaynağını göstermek gerekmez. Genellikle şu tür bilgilerin kaynağı belirtilir:
- Sıradan bilgilerin dışında kalan her türlü özgün bilgi, fikir, görüş veya eleştiriler,
- Başka kaynaklardan aynen veya değiştirilerek yapılan alıntılar (iktibaslar),
- Başka yazarların kendilerine özgü düşünce, hüküm ve önerileri,
- Bir tablo veya istatistiğin düzenlenmesinde kullanılan verilerin alındığı kaynak.
Şu gibi durumlarda ise kaynak göstermeye gerek yoktur:
- Herkesçe bilinen ve bir özgünlüğü bulunmayan genel bilgiler. Ancak bu tür bilgilerin geçerliliğine yöneltilen eleştiriler özgün nitelikte oldukları sürece bunların kaynağı gösterilmelidir. Örneğin, fiyatı arz ve talebin belirlediği şeklinde bir bilginin kaynağını vermeye gerek yoktur. Fakat fiyatların oluşumunda arz ve talebin geçersizliğini savunan bir görüşün kaynağı belirtilmelidir.
- Herkesçe çok iyi tanınan temel kitaplar, klâsikler veya kutsal kitapların öğüt veya öğretileri. Örneğin Kalkınma Plânlarında sanayileşme için ihracatı artırmanın zorunlu görülmesi veya Kuran’da çalışmanın erdemleriyle ilgili öğütler, vs. gibi.