Fenilketonüri (PKU) Hastalığı
Fenilketonüri (PKU), fenilalanin adı verilen bir amino asit parçalanamadığında yeni doğan bebeklerin nadir görülen bir hastalığıdır. Bu durum fenilalaninin birikmesine neden olur. Fenilalanin seviyeleri çok yükseldiğinde, beyinde hasara neden olabilir. Bu zihinsel ve gelişimsel engellere yol açabilir. Aşağıda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.
Fenilketonüri nedir?
Fenilketonüri (PKU), yaşamın ilk günlerinde rutin yenidoğan taraması yoluyla tespit edilebilen doğuştan gelen bir metabolizma hatasıdır. PKU, amino asit fenilalanini işlemekten sorumlu olan fenilalanin hidroksilaz (PAH) adı verilen bir enzimin yokluğu veya eksikliği ile karakterizedir.
Amino asitler proteinlerin kimyasal yapı taşlarıdır, uygun büyüme ve gelişme için gereklidir. Normal PAH aktivitesi ile fenilalanin, başka bir amino asit olan tirosine dönüştürülür. Bununla birlikte, PAH olmadığında veya eksik olduğunda, fenilalanin birikir ve bu durum beyne toksiktir (zararlıdır).
Tedavi olmaksızın, PKU’lu çoğu insan ciddi zihinsel engeller geliştirir. Zihinsel engelliliği önlemek için tedavi, yaşamın ilk günlerinde veya haftalarında başlayan, dikkatle kontrol edilen, fenilalanin kısıtlamalı bir diyetten oluşur.
Fenilketonüri neden olur?
PKU, otozomal resesif bir paternde kalıtsaldır. Resesif genetik bozukluklar, bir birey her ebeveynden anormal bir gen miras aldığında ortaya çıkar. Bir birey bir normal gen kopyası ve bir anormal gen kopyası alırsa, durum için bir taşıyıcı olacaktır, ancak semptomları olmayacaktır. İki taşıyıcı ebeveynin hastalıktan etkilenen bir çocuğa sahip olma riski her hamilelikte %25’tir. Risk erkekler ve kadınlar için aynıdır.
PKU geninde 300’den fazla farklı değişiklik (mutasyon) tespit edilmiştir. Farklı mutasyonlar, değişen derecelerde PAH enzim aktivitesine ve dolayısıyla kandaki değişen derecelerde fenilalanin yükselmesine neden olduğundan, her çocuğun diyetinin bireyin spesifik fenilalanin toleransına ayarlanması gerekir.
Fenilketonüri belirtileri nelerdir?
PKU’lu bebekler genellikle doğumda normal görünür. Erken tarama ve diyet tedavisi ile, etkilenen bireyler asla PKU belirtileri göstermeyebilir. Bununla birlikte, yaşamın ilk günlerinde teşhis edilmeyen ve tedavi edilmemiş bebekler zayıf olabilir ve yetersiz beslenebilir. Diğer semptomlar arasında kusma, sinirlilik ve küçük sivilce benzeri kırmızı deri döküntüsü olabilir.
Gelişimsel gecikme birkaç aylıkken belirgin olabilir. Tedavi edilmeyen çocukların ortalama IQ değeri genellikle 50’den azdır. PKU’daki zihinsel sakatlık, beyinde, bireysel sinir liflerinin yağ örtüsünün (miyelin) tahrip olmasına neden olan yüksek fenilalanin seviyelerinin doğrudan bir sonucudur. Aynı zamanda beyin dopamin ve serotonin (nörotransmitter) seviyelerini azaltarak depresyona neden olabilir.
PKU’lu tedavi edilmeyen bebekler, pigmentasyona neden olan bir madde olan melanin üretimine müdahale eden yüksek fenilalanin seviyeleri nedeniyle alışılmadık derecede farklı göz, cilt ve saç rengine sahip olma eğilimindedir. Ayrıca idrarda veya terde fenil asetik asitin neden olduğu küf veya fare gibi vücut kokusuna sahip olabilirler.
Nöbetler, anormal kas hareketleri, sıkı kaslar, artmış refleksler, istemsiz hareketler veya titreme dahil olmak üzere tedavi edilmemiş bazı PKU hastalarında nörolojik semptomlar vardır.
PKU’lu gebe olan ve tedavi edilmeyen kadınlar düşük yapma veya fetal büyüme (intrauterin gelişme geriliği) problemleri için yüksek risk altındadır. Tedavi edilmeyen PKU’lu kadınların çocuklarında anormal derecede küçük bir baş (mikrosefali), konjenital kalp hastalığı, gelişimsel anormallikler veya yüz anormallikleri olabilir.
Bu semptomların şiddetiyle annede yüksek fenilalanin seviyeleri arasında güçlü bir ilişki vardır. Sonuç olarak, tedaviyi bırakan PKU’lu tüm kadınlar, gebe kalmadan önce tedaviye devam etmeli ve düzenli doktor kontrollerini yaptırmalıdır.
Fenilketonüri nasıl teşhis edilir?
Birçok gelişmiş ülkede tüm yeni doğan bebekler, bir dizi hastalık ve durum için rutin olarak test edilir. Testlerden biri, fenilalanin hidroksilaz varlığını arayan bir kan testidir. Bu enzim eksikse veya kanda çok fazla fenilalanin varsa, daha fazla kan ve idrar testi yapılacaktır. Bunlar PKU tanısını doğrulayabilir. Neredeyse tüm PKU vakaları bu yeni doğan kan testi ile teşhis edilir.
Tarama süreci sırasında nadiren PKU gözden kaçabilir. Bu nedenle, gelişimsel gecikmeleri veya zihinsel engelleri olan herhangi bir yaştaki insanlar genellikle PKU için test edilir.
PKU, bebek doğmadan önce de teşhis edilebilir. Hamilelik döneminde bir kadın, doğmamış bebeğinin hastalığa sahip olup olmayacağını öğrenmek için genetik test yapılmasını isteyebilir. Bu amniyosentez veya koryonik villus örneklemesi ile yapılır.
Fenilketonüri nasıl tedavi edilir?
PKU tedavisinin amacı, plazma fenilalanin düzeylerini 120-360 umol / L (2-6 mg / dL) içinde tutmaktır. Bu genellikle dikkatli bir şekilde planlanmış ve izlenen diyetle elde edilir. Çocuğun fenilalanin alımını sınırlamak, esansiyel bir amino asit olduğu için dikkatli bir şekilde yapılmalıdır. Dikkatle sürdürülen bir diyet, zihinsel engelliliğin yanı sıra nörolojik, davranışsal ve dermatolojik sorunları da önleyebilir.
Tedaviye çok genç yaşta başlanmalıdır, aksi takdirde bir dereceye kadar zihinsel engel olabilir. Bununla birlikte, geç tedavi gören bazı çocuklar bile oldukça iyi durumdadır. Çalışmalar, üç aylıktan önce düşük bir fenilalanin diyeti ile tedavi edilen PKU’lu çocukların normal aralıkta bir IQ ile iyi performans gösterdiğini defalarca göstermiştir.
PKU’lu insanlar diyetle fenilalanin alımını kontrol etmeyi bırakırsa, nörolojik değişiklikler genellikle ortaya çıkar. IQ’lar düşebilir. Diyet düzenlemesi durdurulduktan sonra ortaya çıkabilen ve şiddetlenebilecek diğer problemler arasında okuldaki zorluklar, davranış sorunları, ruh hali değişiklikleri, zayıf görsel-motor koordinasyonu, zayıf hafıza, zayıf problem çözme becerileri, yorgunluk, titreme, zayıf konsantrasyon ve depresyon bulunur.
Yıllar süren tartışmalardan sonra, şimdi klinisyenler arasında diyetin süresiz olarak devam etmesi gerektiği ve diyeti bırakanların ise diyete derhal geri dönmeleri gerektiği konusunda neredeyse evrensel bir kabul vardır. Birçok genç yetişkin diyeti yeniden başlatmış ve kan fenilalanin düzeylerinin düşmesi sonucu zihinsel netlikte iyileşme bulmuştur.
Fenilalanin hemen hemen tüm doğal proteinlerde meydana geldiğinden, sağlığından ödün vermeden sadece doğal gıdaları kullanarak diyetin yeterince kısıtlanması imkansızdır. Bu nedenle, fenilalanin içermeyen özel gıda müstahzarları yararlıdır.
Et, süt, balık ve peynir gibi protein bakımından zengin gıdalara genellikle diyette izin verilmez. Meyve, sebze ve bazı tahıllar gibi doğal olarak düşük proteinli gıdalara sınırlı miktarlarda izin verilir.
İlaç tedavisi
2007 yılında Kuvan (sapropterin hidroklorür), ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından PKU’yu tedavi etmek için onaylandı. Kuvan, PAH enzimi için doğal kofaktör olan BH4’ün fenilalanini tirosine metabolize etmek için aktivitesini uyaran oral farmasötik bir formülasyonudur. Kuvan, fenilalanin kısıtlı bir diyetle birlikte kullanılacaktır. Kuvan, BioMarin Pharmaceutical Inc. tarafından üretilmektedir.
2018’de Palynziq (pegvaliase-pqpz), PKU’lu yetişkinler için FDA tarafından onaylandı. Palynziq, mevcut tedavide kontrolsüz kan fenilalanin konsantrasyonları olan hastalar için enjekte edilebilir bir enzim tedavisidir. Palynziq, BioMarin Pharmaceutical Inc. tarafından üretilmektedir.
Unutmayın, hangi ilacı ne şekilde alacağınıza doktorunuz karar verecektir.
Hastalıkta uzun vadeli görünüm
Uygun tedavi ile fenilketonüri (PKU) iyi bir seyir izler. Düşük fenilalanin diyetine zamanında başlayıp devam ederek, bu konjenital metabolik bozukluğu olan çocuklar uygun bir prognoza sahiptir ve tamamen normal olarak gelişir. Bir iş bulabilir ve çocuk sahibi olabilirler, yaşam beklentileri sınırlı değildir.
Fenilketonüri hastalarının her zaman metabolik bozukluktan sorumlu kalıtım özelliğini bir sonraki kuşağa aktardıklarına dikkat edilmelidir. Bu nedenle ailelerinde fenilketonüri vakaları olan kişiler için kromozom analizi önerilir.
Fenilketonüri nasıl önlenir?
Bu problem kalıtsal bir durumdur, bu nedenle önüne geçilemez. Bununla beraber, çocuk sahibi olmak isteyen insanlar için bir enzim deneyi yapılabilir.
Enzim tahlili, bir insanın bu hastalığın neden olan kusurlu geni taşıyıp taşımadığını belirleyebilen bir kan testidir. Bu test ayrıca anne karnındaki bebekleri taramak ve varsa hastalık tespit etnek için hamilelik sırasında da yapılabilir.
Fenilketonüri hastalığınız varsa, yaşamınız boyunca yediğiniz şeylere dikkat ederek semptomları önleyebilirsiniz.
Bilinmesi gerekenler
PKU erken bulunduğunda tedavi edilebilir. Doktorlar, bu hastalığa sahip olan çocukları yakından izleyecektir. PKU’lu insanlar hayatlarının geri kalanı boyunca kesinlikle doğru diyete uymalıdır. Bu, çok fazla fenilalaninin neden olduğu sorunları önleyebilir.
Çocuğunuzda fenilketonüri varsa, fenilalanin düzeylerini kabul edilebilir bir aralıkta tutmaya yardımcı olmak için sağlık ekibi ile birlikte çalışmalısınız. Doktorunuz çocuğunuzun kanındaki fenilalanin seviyesini düzenli olarak kontrol edecektir.
PKU genetik bir durum olduğundan, diğer aile üyelerini test etme ve PKU’nun ailelerde nasıl geliştiği konusunda genetik bir danışmanla konuşmak isteyebilirsiniz. Daha fazla bilgi ve desteği çevrimiçi olarak aşağıdaki adreslerde bulabilirsiniz:
Kaynak ve ileri okuma:
- https://www.npkua.org/
- http://www.pkunetwork.org/Childrens_PKU_Network/Home.html
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/phenylketonuria/symptoms-causes/syc-20376302
- https://ghr.nlm.nih.gov/condition/phenylketonuria
- https://rarediseases.org/rare-diseases/phenylketonuria/
Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz: