Boris Vian’ın 20’li yaşlarındayken yazdığı romanlarını 20’li yaşlarımın başında okumaya başlamıştım. “Eğitimimden nefret ediyorum Bay Brul, çünkü okumayı bilen çok embesil var,” diyordu örneğin Kırmızı Ot isimli romanının kahramanı; “Beşinci sınıfta, altıncı sınıfa geçmemin tek ilerleyişim olması gerektiğine inandırdılar beni. Son sınıfta bitirme sınavını vermem gerekiyordu. Ardından bir diploma. Evet bir amacım olduğunu sanıyordum Bay Brul, ama hiçbir şeyim yoktu. Başlangıcı ve sonu olmayan koridorda, bir embesiller konvoyunda, diğer embesilleri izleyerek ilerliyordum. Hayatımızı diplomalarla geçiştiriyoruz”. Böylesi cümleler, o dönem benim için pek “iyi örnek” değildi tabii ama Boris Vian metinlerinin çekiciliği de aslında tam olarak buydu! Kitaplarının 68 olaylarında elden ele dolaşması; 1970’ten sonra Émile Zola, Jean-Paul Sartre ve Albert Camus ile birlikte Fransa’da öğrencilerin en çok okuduğu dört yazardan biri olması tesadüf olmasa gerek. Ben de art arda diğer romanlarını okumaya geçiyordum ki, Yürek Söken isimli romanının 1985 tarihli Can Yayınları baskısının ilk sayfalarında, romanın çevirmeni Cemal Bali Akal’ın giriş yazısı sayesinde Boris Vian’ın jazz’la olan yakın ilişkisini de öğrenmiş oldum.
Şöyle yazıyordu Cemal Bali Akal: “İçinden geldiği gibi ve çok hızlı yazan, yazdıklarının üstünden geçmeyi de sevmeyen Vian’ın oldukça uzun bir sürede ortaya çıkardığı romandı Yürek Söken, aynı zamanda da son romanı. Bu tarihten sonra roman yazmayan Vian’ın ilgilendiği sanatların başında müzik geliyordu, özellikle de jazz. Kardeşleri Alain ve Lélio ile, Fransa’nın en iyi amatör jazz orkestralarından biri olan Claude Abadie Topluluğu’nda yer alan, Club du Tabou ve Club St Germain-des-Prés’de çalışan, Claude Luter’le çalan Vian, iyi bir trompetçiydi. Yalnızca trompet çalmakla kalmamış, Fransa’da Amerikan jazz’ının, sonra da modern jazz’ın savunuculuğunu üstlenmiş, bu konuda konferanslar vermiş, Jazz Hot ve Jazz News gibi dergilerde yazılar yazmıştı.” Dolayısıyla edebiyat ile jazz’ın kesiştiği kavşakta, adı anılmadan geçilmeyecek isimlerden birisi de, hiç kuşkusuz Boris Vian. Belki romanlarında merkezi bir rol oynamıyor jazz ama hayatının merkezinde yer aldığına şüphe yok; daha doğrusu, hayatının merkezlerinden yalnızca biri…
Hayatının merkezlerinden yalnızca biri, çünkü Boris Vian aslında ne boş vakitlerinde trompet çalan bir yazardı ne de boş vakitlerinde roman yazan bir trompetçi. Üstelik onu yalnızca yazar ya da trompetçi olarak anmak da haksızlık. Örneğin 2009 tarihli Boris Vian, La Vie Jazz isimli belgeselin hemen ilk dakikalarında Boris Vian’la yapılmış görüntülü bir röportaja yer verilir. Meslekleriyle ilgili soruyu Boris Vian şöyle yanıtlar: “Her şeyden önce ben bir mühendistim”. Evet, aynı zamanda mühendistir Boris Vian, üstelik dahice bir buluş da yapmış (berat sahibi) bir mühendistir. Bir araya getirip sıraladığımızda ise şöyle bir tabloyla karşılaşırız: Romancı, şair, oyun yazarı, mühendis, trompetçi, besteci, bale ve operalara imza atan bir sanatçı, senarist, müzik direktörü… Diğer bir deyişle, ölümün erken geleceğini hissetmişçesine dur durak bilmeden üretmiştir sanki Boris Vian ve hepsini birden, yalnızca 39 yıllık bir ömre sığdırabilmiştir.
Boris Vian’ın sağlığı, aslında her zaman bir engel teşkil etmişti kendisine; trompet çalmayı bırakıp jazz’la olan ilgisini köşe yazarlığına “indirgemesinin” sebebi de, doktorunun kesin uyarısıydı. “Trompetime saldığım her soluk ömründen çalıyor,” dediğinde belki kimse inanmamıştı ona ama doktorunun ciddi uyarısı vardı; sağlığına dikkat etmeli ve başlangıç olarak da düzenli olarak orkestrayla çalmanın verdiği yorgunluğa dur demeliydi. Ölüm onu bir jazz sahnesinde değil belki ama bir sinema salonunda yakaladı. 23 Haziran 1959 günü hayata gözlerini yumduğunda, Mezarlarınıza Tükreceğim isimli romanının film uyarlamasını izliyordu.
Sonuç olarak, Boris Vian’ın kitaplarının birer jazz kitabı olduğunu söyleyemeyiz belki ama, hepsini, bir jazz’cının yazdığı kitaplar olarak nitelendirebiliriz rahatlıkla. Boris Vian’ın jazz’la olan ilişkisi de dahil olmak üzere, hayatının merkezindeki diğer uğraşlarıyla ilgili Türkçedeki en ayrıntılı kaynak ise, Noël Arnaud’nun –bu yazıda da sıkça başvurduğum – Boris Vian’ın Paralel Hayatları isimli çalışmasıdır. Türkçeye Alev Er’in çevirdiği bu biyografi, 2013’te İletişim Yayınları tarafından yayımlanmıştı.