Güncelleme tarihi: 30 Nis 2021
18 Şubat 2021 tarihinde Perseverance uzay aracı, Mars'taki Jezero Krateri'ne başarıyla iniş yaptı. Mars 2020 Görevi adı altında Perseverance yani Azim, bölgede yaşam izi aramak üzere keşfe çıkarak taş örnekleri toplayacak ve vakti geldiğinde bunları Dünya'ya götürecek. Aşağıdaki videoda Perseverance'ın Mars'a inişinin gerçekçi bir canlandırmasını izleyebilirsiniz.
Perseverance'ın özelliklerinden kısaca bahsedecek olursak NASA'nın diğer bir uzay aracı olan Curiosity'den 126 kg daha ağır olmakla birlikte 3 metre uzunluğu, 2.7 metre genişliği ve 2.2
metre yüksekliği ile onunla hemen hemen aynı boyutlara sahip. Aracın kendisini ve sahip olduğu donanımları 3D olarak incelemek ve hakkında çok daha fazla bilgi sahibi olmak için aşağıdaki linklere tıklamanızı tavsiye ederiz:
NASA, Perseverance'ın iniş teçhizatıyla ve Mars2020 Perseverance göreviyle ilgili bilinmesi gereken bilgiler içeren bir PDF de yayınlamış. Ona da bu linkten kolayca ulaşabilirsiniz.
Şimdiye kadar hiçbir insan Mars'taki bu kratere ayak basmamış olsa da, bilim insanları Türkiye'de bulunan Salda Gölü sayesinde bu kraterden ne beklemeleri gerektiği hakkında birtakım fikirlere sahip.
Önce krater kavramına bir açıklık getirelim:
Dünya'daki anlamıyla krater; genelde yanardağ zirvesinde bulunan, içinden magmanın çıktığı yanardağ ağzıdır. Mars'taki Jezero Krateri ise çarpma krateri olarak bilinir: Bir gökcisminin kendinden daha büyük başka bir gökcismine hiper hızla çarpması sonucu oluşturduğu dairesel çöküntüdür. Artık Jezero Krateri denildiğinde neyden bahsedildiğini biliyoruz.
Peki neden Salda Gölü?
Türkiye'deki bir gölün Mars'taki bir kraterle ne alakası olabilir diye düşünebilirsiniz, fakat bu iki basin benzer jeoloji ve mineroloji barındırıyor. Öyle ki, Salda Gölü Jezero Krateri'ne benzer karbonat mineralleri ve deltalar içerdiği bilinen Dünya üzerindeki tek göl. Jezero Krateri'nin de bir zamanlar bünyesinde göl barındırdığı düşünülmekte.
Salda Gölü'ndeki kıyı şeridi ve onu çevreleyen temel kaya, farklı kökenlere sahip sedimentleri barındırıyor: Koyu renkte görünen sedimentler temel kayanın maruz kaldığı aşındırmalar sonucu oluşmuş. Açık renkteki sediment ise karbonat minerali hidromagnezitten oluşmakta.
NASA'nın Mars Keşif Aracı'ndan gelen bilgilere göre Jezero Krateri'nin batı sınırlarında, havza mineralleri ve muhtemelen karbonattan oluşan bir karışım saptandı. Bilim insanları bu karışımın eskiden orada bulunan gölün kıyı şeridini oluşturduğunu düşünüyor.
Biosignature denilen biyolojik işaretlere yani geçmiş veya sürmekte olan yaşama dair kanıtlar hakkındaki araştırmalara ışık tutma potansiyellerinden dolayı, araştırmacılar özellikle Salda Gölü'nü çevreleyen açık renkli sedimentle ilgileniyor.
Salda Gölü çevresindeki hidromagnezit çökeltilerinin mikropların oluşturduğu kaya tepecikleri olan "mikrobiyalit"lerden oluştuğu düşünülmekte. Hidromagnezit çökeltileri Jezero Krateri'nde tespit edilen karbonat mineralleriyle benzer olabilir. Bu yapılar, mikropların bir zamanlar aktif olduğunu gösteren indikatörler olduğundan araştırmacılar Mars kraterinde de bu taşların izlerini arayacaklar.
Jezero Krateri'nin yanındaki delta, bir zamanlar burada bir gölün bulunduğuna dair büyük bir kanıt niteliği taşıyor. Benzer olarak Salda Gölü de çevredeki temel kayalardan aşınarak oluşmuş taşlar içeren alüvyon yelpazesi içermekte. Salda Gölü'ndeki taşların alüvyon yelpazesine nasıl yerleştiği üzerine yapılacak çalışmalar, Perseverance ekibinin Jezero'daki tortusal çalışmalarına ışık tutabilir.
Salda Gölü'ndeki yeraltı suları, göl kimyasının değişmesinin mikropların ortamlarına etkilerinin bilinmesi adına büyük bir öneme sahiptir. Jezero'daki yeraltı sularının nasıl bir role sahip olduğu henüz bilinmemekte. Salda Gölü'nde yapılacak çalışmalar, araştırmacalara eski yeraltı sularının kanıtında ve ileriki zamanlarda bulunabilecek potansiyel biyoişaretler hakkında avantaj sağlayabilir.
Tüm bu araştırmalar sonucunda bilim insanları birtakım sorulara cevap aramaya başladı: Eski Jezero gölünde mikroplar nerede yaşamış ve mikrobiyal yapılarını nereye inşa etmiş olabilirler? Yaşadıklarına dair en iyi kanıtlara nereden ulaşılabilir? Deltalar mı, yeraltı su kaynaklarından mı, çamurlu körfezlerden mi yoksa pasif kıyı şeritlerinden mi?
KAYNAKÇA
[1] Patel,K. What a Lake in Turkey Can Tell Us about Mars (February 17th, 2021) (20 Şubat 2021 tarihinde erişilmiştir.)
[2] 2020 Mission Perseverance Rover, NASA Science Mars, Quick Facts (20 Şubat 2021 tarihinde erişilmiştir.)
[3] Mars2020/Perseverance, NASA Science Mars (March,2020) (20 Şubat 2021 tarihinde erişilmiştir.)
[4] 2020 Mission Perseverance Rover, NASA Science Mars, Landing Press Kit (20 Şubat 2021 tarihinde erişilmiştir.)