"Neferi olarak arkasından yürüdüm, hiçbir şey de istemedim."
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan için daha önce kamuoyuna yansıyan bu ifadeleri kullanan iş insanı Ethem Sancak, 2006-2010 yılları arasında Brezilya'nın İstanbul fahri konsolosluğu görevini üstlendi. İstanbul'da Brezilya konsolosluğunun olmadığı dönemde göreve gelen Sancak, fahri konsolos olması için Brezilya'ya yapılan teklifin Sabancı Holding Yönetim Kurulu Başkanı Güler Sabancı'dan geldiğini söyledi.
DW Türkçe'nin Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu'nın (ICIJ) desteğiyle katıldığı Gölge Diplomatlar araştırması kapsamında fahri konsolosluk göreviyle ilgili ulaştığımız Ethem Sancak sorularımızı yanıtladı.
DW Türkçe: Bu göreve başladığınızda Brezilya ile ticari ilişkiniz var mıydı?
Ethem Sancak: Hiçbir zaman olmadı. Ben ticari ilişki için yapmadım. Brezilya, Türkiye'ye yaklaşmak istedi "Lula" (dönemin Brezilya Devlet Başkanı) zamanında. Referans olarak beni vermiş. Oradaki çeşitli kuruluşlar bana teklif ettiler. Ben de - o zaman Başbakan'dı - Sayın Cumhurbaşkanımızdan izin aldım. "Yapayım mı?" dedim, "Yap" dedi. Ben de üstlendim. Dört yılda da Türkiye ile Brezilya stratejik ortaklık noktasına kadar geldiler. Brezilya, İran'a karşı ambargoda da Türkiye ile beraber hareket etti. "Lula" Türkiye'ye geldi, gitti. Başarılı bir şekilde iki ülkenin birbirine yakınlaşmasına aracılık ettim. Çok yaklaşınca da biz Sao Paulo'ya, onlar da İstanbul'a resmi konsolosluk atadılar. Benim de görevim bitti.
Peki Brezilya ile ticari ilişkinizin olmamasına ve ülkenin dili olan Portekizce'yi de bilmemenize rağmen neden sizi görevlendirmek istediler?
Ben Brezilya'ya defalarca gitmiştim, hayvancılık işini incelerken. Tarım işine girecektim. Dünyada ette bir numara Brezilya. Tarımlarını inceliyordum. Eski entelektüel birikimimden dolayı da Brezilya'yı biliyordum. Türkiye'de de (dönemin) Sayın Başbakan'la o zaman yakın bir arkadaşlığımız vardı. Onlar da herhalde bu özelliklerimden dolayı temsil görevini bana teklif ettiler. Beni onlara öneren de orada büyük işler yapan Sabancı Holding'in patronu hanımefendi. KORDSA (Sabancı Holding'e ait bir şirket) orada büyük işler yapıyor. "İyi temsil edilmek istiyorsanız. Düzgün bir fahri konsolosunuz olsun" diyerek benim ismimi vermiş Güler Sabancı Hanımefendi. O zamanki Brezilya büyükelçisinin bana söylediği kadarıyla. Sormuşlar, soruşturmuşlar. Bu "hem bir iş adamıdır hem etkindir hem de Başbakan'ın sevdiği yakın arkadaşıdır, size de fayda sağlar" diye. Büyükelçi bana o zaman öyle izah etmişti. (Dönemin) Cumhurbaşkanı Abdullah Bey o da "İyi olur" deyince, Başbakan da "Çok iyi olur" deyince işte görevi üstlendik.
Diplomatik pasaport aldınız mı?
Almadım. Ben istemedim. Teklif ettiler, vatandaşlık da ettiler. Dedim ki Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyım, o bana yetiyor.
Fahri konsolosluk görevinin, size statü ya da iş fırsatları yaratma konusunda bir yardımı oldu mu?
Benim orada hiçbir işim olmadı ki. Ben o zaman ilaç dağıtım işinde dünya sıralamasında onuncuydum. Zaten uluslararası bir kimliğim vardı. Cezayir'de, Mısır da, Rusya'da ilaç dağıtım şirketlerim vardı. Brezilya'da yaptığım hiçbir işim yoktu. Bana hiçbir iş kapısı açmadı. Bir niyetim de yoktu. "Fahri konsolosluğu alayım da o ülkeyle ilişkilerim gelişsin" öyle yaparlar ya. Ben öyle yapmadım. Ben sıra dışı bir şey yaptım. İki büyük ülkeyi yaklaştırmak konusunda bir misyon edindim.
Fahri konsolos olduğunuz zaman Dışişleri Bakanlığı tarafından size hak ve sorumluluklarınız konusunda bir eğitim verildi mi? Bununla ilgili brifing yapıldı mı?
Zaten ben entelektüel birikimimle biliyordum bunları. Öyle bir eğitime de gerek olmadı zaten. Sayın Cumhurbaşkanı, bana beni kabul ettiğine dair resmi belgeyi verdi. Cumhurbaşkanları kabul ederler fahri konsolosluk atamalarını. Ruhsatı aldım Cumhurbaşkanımızdan, göreve başladım.
Fahri konsolosların CC diplomatik plaka ya da silah almak gibi hakları oluyor. Hangi hakları kullandınız?
Ben onların hiçbirini kullanmadım. Kullanan var, bir çok diplomatik geçiş bilmem ne. Bakın mesela, Brezilya devletinin bir yabancıya verdiği en yüksek nişanı bana verdiler. Rio Branco Nişanı. Ben hiçbir zaman o nişanı ne taktım ne de kullandım ben. Duruyor, evde hatıra olarak duruyor. Bir sürü hakları var, ama ben onlara ihtiyaç duymadığım için çok da araştırmadım.
Ethem Sancak kimdir?
İş insanı Ethem Sancak kamuoyunun gündemine Star Gazetesi ve Türkiye'nin büyük ticari ve askeri üreticilerinden BMC (Britih Motor Company) firmasını satın almasıyla geldi. TMSF'den 2014 yılında 357 milyon dolara satın aldığı BMC'yi iki katından fazla fiyatla 2022'de elden çıkardığı ifade edilen Sancak, ihalesini aldığı TSK'nin Ana Muharebe Tankı Altay'ın üretime başlayamamasıyla da eleştirilerin hedefi oldu. Siyasi hayatına ise 1970'lerin sonunda Türkiye İşçi Köylü Partisi'nde başlayan Sancak, sonrasında AKP'ye geçerek MKYK üyesi, Genel Merkez Parti İçi Demokrasi Hakem Kurulu (DHK) üyesi olarak görev yaptı. "Biz Amerika'nın desteğiyle iktidara geldik" şeklindeki açıklaması sonrası ise AKP'den istifa eden Ethem Sancak, Ağustos 2022'de Vatan Partisi'ne katıldı.
#ShadowDiplomats araştırması
"Shadow Diplomats (Gölge Diplomatlar)" uluslararası diplomaside en az incelenen rollerden biri olan fahri konsolosluğa ışık tutuyor. Bu gönüllü diplomatlar, genellikle büyükelçilik veya konsolosluk bulunmayan yerlerde, yabancı hükümetlerin çıkarlarını desteklemek için kendi ülkelerinden çalışıyor. Soruşturma, fahri konsolosluk sisteminin, yeterince denetlenmeden atanan ya da kazandıkları bu statüyü kendilerini zenginleştirmek, kanun yaptırımlarından kaçmak veya siyasi gündemleri ilerletmek için kullanan bazı isimler tarafından baltalandığını ortaya koydu. Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu(ICIJ) ve ABD'li haber kuruluşu ProPublica'nın koordinatörlüğünde hazırlanan, 46 ülkeden 61 medya kuruluşunu kapsayan bir gazetecilik işbirliği olan "Shadow Diplomats (Gölge Diplomatlar)" 160 gazetecinin ortak çalışmasıyla hazırlandı. Türkiye ile ilgili çalışmayı sadece DW Türkçe'nin gerçekleştirdiği küresel araştırmada yer alan gazeteciler skandallara veya ceza davalarına karışmış en az 500 adet fahri konsolos tespit etti.