Küçük Verrieres şehri Franche - Comte'nin en güzel şehirlerinden biri sayılabilir. Kırmızı kiremitli sivri damlı beyaz evleri, koca kestane kümelerinin en hafif dönemeçlerini bile doldurduğu bir tepenin yamacına dizilir. Bir zamanlar İspanyollar tarafından yapılmış, ama şimdi yıkıntı durumuna gelmiş surlarının yüz adım kadar aşağısında Doubs ırmağı akar.
Verrieres bir bakıma kuzeyden yüksek bir dağla çevrilmiştir, bu Jura'mn kollarından biridir. Daha ilk ekim soğukları çıkar çıkmaz Verra'nm kat kat dorukları karla dolar. Dağdan kopup gelen bir dere, Doubs'a kavuşmadan önce Verrieres'den geçer ve birçok kereste yapımevini işletir, bu pek kolay ve şehirliden daha çok köylü olan halkının büyük bir çoğunluğuna belli bir gelir sağlayan sanattır .Ama bu şehirciliği zenginleştiren bıçkılar değildir. Napoleon'un düşüşünden beri, hemen bütün Verrieres evlerinin ön yüzlerini yenileştiren genel olanak, Mulhouse denen, renkli bez fabrikası sayesinde sağlanmıştır.
İnsan şehre ayak bastı mı gürültü ve görünüşte korkunç bir makinanın gürültüsünden serseme döner. Ağır, yeri titretici bir gürültü ile inen yirmi balyoz, dere suyunun döndürttüğü bir çarkla dönen küçük demir parçalarını yerleştiren çiçeği burnunda ve güzel kızlardır. Görünüşte, pek ağır sayılan bu iş, Fransa'yı İsviçre'den ayıran dağlara ilk uğrayan yolcuyu en çok şaşkına çeviren işlerden biridir. Eğer, Verrieres'e giren yolcu, ana caddeye çıkan insanların
15
kulaklarını sağır eden bu şirin çivi fabrikasının kimin malı olduğunu sorarsa, yayvan yayvan şöyle denir ona: Kimin olacak! Belediye başkanının.
Yolcu, Doubs kıyısından başlayıp tâ tepenin doruğuna yükselen bu küçük Verrieres caddesinde birkaç dakika durdu mu, ortalıkta işi başından aşkın ve önemli bir bayın dolaştığını görmesi bire yüz ihtimal dahilindedir.
O görünür görünmez bütün şapkalar hemen çıkar baştan. Saçları kırdır, kurşun renginde elbise giymiştir. Bir sürü nişanı, geniş alnı, gaga burnu vardır, hele toptan bakıldı mı yüzü belli bir düzgünlükten uzak değildir: yüzün, kırk sekiz ya da elli yaşlarındaki insanlarda hâlâ görülebilen o bir soylu yakışıklılığını belediye başkanı ağırbaşlılığı ile birleştirdiği, ilk bakışta bile görülür. Fakat belli bir kendini beğenmişlik ve bilmem ne gibi bir dar kafalılık ve az çok beceriksizlik durumu karşısında Paris'li bir yolcu sanki beyninden vurulmuşa döner. En son bu adamın kabiliyetinin kendisine yapılan borcu son meteliğen kadar ödetmeğe, vereceğini de elinden geldiğince geç vermeğe dayandığı anla-vŞilır.
Verrieres belediye başkanı B. de Renal, işte böyle bir adamdır. Sokağı çalımlı çalımlı geçtikten sonra, belediye dairesine girer ve yolcunun yok olur gözlerinden. Ama yolcu, yürümesine devam ederse, yüz adım kadar yukarıda, oldukça güzel görünüşlü bir ev, sonra, eve bitişik bir demir parmaklığın arasından alabildiğine hoş bahçeler görür. Bundan öte, Bourgogne tepelerince yaratılmış ve gözlerin beğenisi için istekle kurulmuş gibi görünen bir ufuk çizgisidir açılır. Bu görünüm, yolcuya insanı boğmağa başlayan ufak tefek para işlerinin o bunaltıcı havasını unutturur.
Onu bu evin B.de Renal'm malı olduğu söylenir. Verrieres belediye başkanı daha yakında tamamlandığı bu yontma taştan güzel evi çivi fabrikasından kazandığı paralara horçludur. Ailesi, dendiğine göre, eski ile, İspanyol ailesi imiş, bir de, gene dendiğine göre, memlekete XIV. Louis'nin buraları almasından çok önce gelip yerleşmiş.
1815 yılından beri fabrikatör olduğundan yüzü kızarır; 1815 yılı onu Verrieres belediye başkanı seçmiştir. Bu Doubs'a kadar kat kat inen muhteşem bahçenin ayrı ayrı bölümle-
16
rine desteklik eden, set biçimi duvarlar, B.de Renal'ın demir ticaretindeki bilgisinin karşılığıdır.
Almanya'nın Leipsick, Frankfurt, Nuremberg, v.b. endüstri şehirlerini kuşatan bu canım bahçeleri biz Fransa'da da görebiliriz diye tasalanmayın hiç. Franche - Comte'de insan ne kadar duvar ördürür, toprağını ne kadar taş üstüne taşla doldurursa, o kadar komşularının saygısını kazanmağı hak eder. Kapladıkları bazı küçük arsa parçalarını, altın döke döke satın aldığından, B.de Renal'ın duvar dolu bahçeleri, gene hayranlık uyandırmıştır. Söz gelişi, Verrieres'e girerken, Doubs kıyısında tuhaf duruşu gözünüze çarpan, damının üzerinde bulunan bir levhada da. büyük harflerle, SOREL adını yazılı gördüğünüz bu kereste bıçkısı, altı yıl önce, B. de Renal'ın bahçelerinin dördüncü şeddinin duvarının yapıldığı arsa üzerinde bulunuyordu.
Belediye başkanı, büyük burunlu olmasına rağmen, kalkıp katı yürekli ve dik kafalı köylü olan ihtiyar Sorel'e birçok teklifte bulunmuştu; bıçkısını başka bir yerde kurmasını sağlamak için ona avuç dolusu altın dökmek zorunda kaldı. Bıçkıyı işleten o herkesin malı dereye gelince, B.de Renal, Paris'te gördüğü saygıdan cesaret alarak, onu bile yolunu başka yöne çevirmeği başardı. Bu talih kuşu 1828 seçimlerinden sonra kondu başına.
Bir dönüm toprağa karşılık Sorel'e beş yüz adım aşağıda doubs kıyılarında dört dönümlük yer verdi. Bundan böyle, bu yer çam tahtası ticaretine daha uygun düştüğü halde, varlıklı oldu olalı söylenen deyimle, Sorel baba, tırnağına takarak ve komşusunu kızdıran, mal sahibi olma illeti ile, 6.000 franklık bir para koparmanın da bulmuştu yolunu.
Bu uzlaşmanın çevredeki namuslu kişiler tarafından tartışıldığı gerçektir. Hele bir yol, bundan dört yıl önce, bir pazar günü, belediye başkanı elbisesiyle kiliseden dönen B. de Renal, uzaktan, çevresini üç oğlu sarmış ihtiyar Sorel'in, kendisine baka baka, gülümsediğini gördü. Bu gülümseyiş belediye başkanının ciğerine işledi, o gün bugündür arsa değişimini daha ucuza yapabilirdim diye düşünüp durur.
Verrieres'de milletin saygısını kazanmak için, duvar üstüne duvar örerken, Paris'e gitmek üzere ilkyazın Jura bo-
ll
gazlarını geçen duvarcıların İtalya'dan getirdikleri bir plânı uygulamamak, esastır. Böylesi bir yenilik ihtiyatsız mal sahibine ölünceye dek sürüp gidecek bir alık damgasını vurdurur, Franche - Comte'de saygı gören akıllı ve tedbirli kimseler yanında iyice gözden düşmüş olurdu o da.
Doğrusunu söylemek gerekirse, bu aklı başında insanlar çevre yanda en zorlu istibdatı yaratırlar; bu uğursuz söz yüzünden Paris denen şu koca cumhuriyette yaşayan insan için küçük illerde oturup kalma dayanılmaz bir şeydir hani. Genel düşünce zulmü, ne zulüm hem de! Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kadar Fransa'nın küçük şehirlerinde de hayvanlık demektir.
F.: 2
BÖLÜM II
BİR BELEDİYE BAŞKANI
İtibar! Bayım, hiçbir şey değil mi? Aptalların saygısı, çocukların şaşkınlığı, zenginlerin kıskançlığı, bilgenin de hor görüşü. BARNAVE.
B. de Rerial'm yönetici olarak ün salması için sonsuz bir payanda duvarı, Doubs'un yatağından bir yüz adım kadar yukarıdaki tepe boyunca uzanıp giden genel geziye gerekli idi besbelli. Bu şirin yer sayesinde bu gezin Fransa'nın en güzel tabiat köşelerinden biri olmuştur. Ne var ki, her ilk yaz, yağmur suları geziyi iz iz yapar, burada arklar açar ve burasını ayak basılmış duruma sokardı. Milletçe duyulan bu sıkıntı. B. de Renal'ı yirmi ayak yüksekliğinde ve otuz ya da kırk kulaç uzunluğunda bir duvar ördürmekle belediye işini ölümsüz kılma gibi mutlu zorunluluk karşısında bıraktı.
Bu duvarın korkuluğu için B.de Renal üç kez Paris'e gitme zorunda kaldı, zamanın işiçleri bakanı Verrieres gezisinin baş düşmanı kesilmişti çünkü; şimdi bu duvarın korkuluğu dört ayak yükselmededir yerden. Hem bugün, şimdiki ve geçmişteki bütün bakanlara sanki meydan okumak içinmiş gibilerden, üzeri yontma taşlarla da süslüdür.
Daha dün bırakılmış Paris balolarını düşünerek, göğsümü maviye çalan güzelim kurşun renkli koca tav kalıplarına vererek, gözlerim, ama kaç kez dalmıştır Doubs vadisine! Daha ilerde, sol kıyıda, sonlarında gözün derecikleri iyiden iyiye seçtiği beş altı vadi kıvrıla kıvrıla uzayıp gitmektedir. Derelerin çağlayan sıçradıktan sonra görülür Doubs'a döküldüğü. Bu dağlarda güneş alabildiğine sıcaktır; hele
19»
tam tepede parlaymca, bu set üzerindeki yüce çınarlar sayesinde yolcunun hayali korunur. Bu ağaçlar hemen boy vermelerini ve maviye çalan güzelim renklerini, belediye başkanının sonsuz payanda duvarı ardına yığdırdığı, ayrı yerlerden getirilme toprağa borçludurlar, çünkü, belediye kurulunun karşı duruşuna inat, başbakan geziyi altı ayak dana genişletmiştir (o her ne kadar kıralcı ve ben de her ne kadar liberal isem, gene de alkışlarım bu tutumunu), işte bu yüzden gerek onun düşüncesine ve gerekse dilenciler yurdunun mutlu başkanı, B. Valnod'nun düşüncesine göre şu set, Saint-Germain - en-Laye'deki setle karşılaştırılabilir.
Bana gelince, ben, DOĞRULAR GEZİSİ üzerine bula bula tek söz bulurum söylenecek; B.de Renal'a bir nişan verilmesine neden olan mermer levha üzerinde, on beş ya da yirmi yerde okunur bu resmî ad; Doğrular Gezisi'nde tuhafıma giden nokta, yetkisi bu ulu çınarları kestiren ve kabuk soydururcasına budatan zalim anlayıştır. Bunlar basık, yuvarlak ve yassı başları ile, sebze bahçelerindeki bitkilerin en bayağısına benzeyecek yerde, İngiltere'de görülen yüce çınarlar gibi olmaktan daha çoğunu istemezlerdi öyle. Gel gör ki belediye başkanının yönetimi sıkıdır, belediye malı sayılan tüm ağaçlar yılda iki kez budanmaktadır. Çevredeki liberaller, papaz yardımcısı B. Maslon'un budama ürünlerinin üzerine oturma illetine tutulduğundan beri belediye bahçıvanının elinin çok daha insafsız olduğunu ileri sürdüler, sürdüler ama kabak tadı verdiler doğrusu.
Bu genç kilise adamı, papaz Chelan'a ve çevredeki birkaç köy papazına göz kulak olsun diye, birkaç yıl önce, Be-sançon'dan gönderilmişti. Verrieres'e çekilmiş, belediye başkanının dediğine göre, hayattayken hem jakoben, hem de Bonaparta olan, İtalyan ordusundan ihtiyar bir alay cerrah-başı, bir gün bu canım ağaçların her yıl budanmasından kendisine yana yakıla dert dökme cesaretinde bulunmuş. B. de Renal, Legion d'honneur nişanı almış bir cerrahla konuşulurken yeterince yüksekten bir duruşla:
— Ben severim gölgeliği, demiş; ben severim gölgeliği, gölge versinler diye budatıyorum benim ağaçları, bir ağacın anlamam öyle başka işe yaramasını ben, hele, faydalı ceviz gibi, bir de para pul getirmezse.
2ü
Verrieres'de işte herşeyin başı sayılan büyük söz: GELİR GETİRMEK. Yalnız bu söz şehirde yaşayanların dörtte üçünden çoğunun her zamanki düşüncesini döker ortaya.
Size bu denli güzel gibi görünen bu şehircikte gelir getirmek herşeyin başı sayılan nedendir. Gelen yabancı, şehri çevreleyen serin ve derin vadilerin güzelliğine kapılarak, bura insanlarının güzellik'e gönül bağlamış olduklarını sanır ilkin; boyuna memleketlerinin güzelliğinden söz açarlar yalnız: bu noktaya büyük önem verdikleri yadsınamaz; ama bu güzellik parası hancıları varlıklı kılan birkaç yabancı çeki-yordur çünkü, çünkü böylece, vergi yoluyla, şehre gelir sağlı-yordur
Güzel bir güz günü, B.de Rânal kolunu karısına vererek Doğrular Gezisi'nde dolaşıyordu. Durmadan yüksek sesle konuşan kocasını dinlerken, Bn.de Renal kolunu karısına vererek Doğrular Gezisi'nde dolaşıyordu. Durmadan yüksek sesle konuşan kocasını dinlerken, Bn.de RenaPın gözü üç küçük çocuğun davranışlarını merakla kolluyordu. On bir yaşında kadar olabilen en büyüğü, sık sık korkuluğa yaklaşıyor da üzerine çıkmağa kalkıyordu. Bu durumda tatlı bir ses Adolphe diye sesleniyor, çocuk da boyundan büyük işini öylece bırakıyordu. Bn.de Renal otuz yaşlarında, ama gene epey güzel bir kadın gibi görünüyordu.
Yüzü her zamankinden daha uçuk B.de Renal, alaya alınmış bir adam haliyle:
— Bu yakışıklı Paris zübbesi, pişman olur bu işe, di-yordu. Ben sarayda üç beş dostu olmayan insan değilim ki..
Ne var ki sizlere, iki yüz sahife taşradan söz açmak istediğim halde, bir taşra konuşmasının uzunluğunu ve sinsî alaylarını dinletme zulmünü gösteremezdim.
Bu uğursuz Paris'li yakışıklı bay, Verrleres belediye başkanına göre, daha iki gün önce, yalnız cezaevine ve Verrie-res dilenciler yurduna değil, bir de, belediye başkanı ile çevredeki belli başlı çiftlik beylerince piraşkma yönetilen hasta-haneye burnunu sokma yolunu bulan, B. Appert'den başkası değildi.
Bn.de Renal korka korka:
21
— Ama, diyordu, yoksulların varını yoğunu olanca içten doğrulukla koruduğunuza göre, ne haksızlık edebilir bu Paris'li bay size?
— Yalnız iftira yağdırmak için geliyor, o, sonra gidip liberaller partisinin gazetelerinde yazılar yazdırtacak.
— Dostum, siz hiç okumuyorsunuz ki o yazıları.
— Fakat bize söz açıyorlar bu jakoben yazılarından; bütün bunlar bizi avutmasına avutuyor ama iyilik etmemize de engel oluyor. Bana geünce, ömrüm boyunca bağışlamam papazı.
BÖLÜM III YOKSULLARIN MALI
Erdemli ve oyun bilmez bir papaz bir Tanrı armağanıdır köy içjuı.
FLEURY.
Seksenlik ihtiyar olan, ama dinçliği ve sarsılmaz huyu da bu dağların sağlam havasına borçlu bulunan Verrieeres papazının, her saatte, cezaevini, hastahaneyi ve hattâ dilenciler yurdunu gezme hakkına sahip olduğunu bilmek gerekir. Paris'ten tavsiye üzerine papaza gönderilen B. Appert, böyle garip şehirciğe, sabahın saat altısında gelmekle kurnazlık etmişti.
Fransa ayan üyesinden, taşranın da en varlıklı çiftlik beylerinden olan, B.le Marquis de la Mole'un kendisine yazdığı mektubu okurken, papaz Chelan'ı bir düşüncedir aldı.
En sonu kısık sesle: «Ben ihtiyarım ve burada sevilmi-şimdir, cesaret edemezler!» dedi içinden. Sonra hemen, ileri yaşlı olmasına rağmen, içinde biraz tehlikeli güzel bir iş yapmanın beğenisini yaşatan kutsal ateşin parladığı gözlerle, Paris'li baya bakarak:
— Benimle gelin, bayım, dedi, kapıcının ve hele dilenciler yurdundaki gözcülerin önünde, göreceğiniz şeyler hakkında sakın hiçbir düşünce ileri sürmemeğe bakm.
22
B. Appert, karşısındakinin iyi yürekli bir insan olduğunu anladı: Saygıdeğer papazın yürüdü peşinden, cezaevini, hastahaneyi, dilenciler yurdunu dolaştı, bir yığın soru sordu ama, garip karşılıklara rağmen, gene de en ufak mızmızlık işareti göstermedi.
Bu dolaşma birkaç saat sürdü. Papaz B. Appert'i yemeğe çağırdı ama o, yazılacak mektupları filân olduğunu ileri sürüyordu: mert dostunun başını daha çok belâya sokmak istemiyordu. Bu baylar, saat üç sularında, dilenciler yurdunun denetlemesini bitirip sonra gene cezaevine döndüler. Burada, kapıda kapıcıyı, altı ayak boyunda ve eğri bacaklı dev gibi kapıcıyı buldular; korkunun etkisinden adamın iğrenç yüzü büsbütün çirkinleşmişti.
Papazı görür görmez, kendisine:
— Ah! Bayım, dedi, yanınızda gördüğüm bu bay, sakın, B. Appert olmasın?
— Ne çıkar?
— B. Appart'i cezaevine sokmamak üzere, valinin bütün gece atını dört nala sürerek gelen bir jandarmayla gönderdiği, pek sıkı buyruk aldım da dün.
Papaz:
— Size şunu söyliyeyim ki, dedi, yanımda bulunan, bu yolcu, B. Appart'dir. Günün ve gecenin her saatinde cezaevine girmeğe, hem de canımın istediğini yanıma alıp girmeğe hakkım olduğunu bilmiyor musunuz yoksa?
Kapıcı kısık sesle, sopa yeme korkusundan istemeye istemeye boyun kırarak bir buldok gibi başını eğerek:
— Biliyorum, bay papaz, dedi. Ama, Bay papaz, karımla çocuklarım var benim, bir dile düşersem yerimden atarlar sonra beni; aylığımdan başka şeyim yok geçinmek için.
İyi yürekli papaz, gitgide duygulanmış bir sesle:
— Ben de yerimden olursam daha kötü duruma düşmüş bulunurum, dedi.
Kapıcı hemen:
— Arada dağlar kadar fark var! dedi; sizin, bay papaz, sizin 800 lira yılık geliriniz olduğu gün gibi belli, hem bağınız, bahçeniz var üstelik...
23
Türlü anlamlara gelen, yirmi ayrı biçimde tartışılan, küçük Verrieres şehrinin bütün nefret dolu kinlerini iki gündür alabildiğine kızıştıran olaylar, bunlardı işte. Şimdi de, B.de Renal'm karısı ile ettiği hafif ağız dalaşma konu oluyordu. O sabah yanma dilenciler yurdu başkanı, B. Valenod' yu almış, en acı hoşnutsuzluğu göstermek üzere papazın evine gitmişti. B. Chelan'ı savunacak kimse yoktu; karşımdakilerin sözlerinin anladı bütün önemini.
— Acı patlıcanı kırağı çalmaz, baylar! Bu çevrede işinden edilen, seksenlik, üçüncü papaz da ben olurum. Elli altı yıldır buradayım; geldiğimde, bir köyden başka birşey olmayan şehrin ben vaftiz ettim hemen hepsini. Her Tanrı'-nm günü, bir zamanlar büyük-babalarını evlendirdiğim gençlerin nikâhını kıyıyorum. Ailem sayılır benim Verrieres; yabancıyı görünce, dedim ki içimden: «Paris'ten gelen bu bay; düpedüz bir liberal olabilir, dedim, liberaller pek bollaştı çünkü; ama yoksullarımızla tutuklularımıza ne kötülük edebilir?»
B.de Renal'ın çıkışları, hele, dilenciler yurdu başkanı, B. Valenod'nun büsbütün artan söylenişleri karşısında, ihtiyar papaz, titreyen bir sesle:
— Oldu olacak, baylar! azlettiriniz beni, diye bağırdı. Bu yüzden memleketten gene de ayağımı dışarı atacak değilim. Kırk sekiz yıl önce, 800 lira gelir getiren bir tarlanın mirasçısı olduğum bilinmede. Ben de bu gelirle yuvarlanıp giderim işte. Baylar, aylığımdan metelik biriktirmedim, belki bu yüzden beni işimden attırmağı diline doladıklarında pek korkmuyorum öyle.
B.de Renal, karısı ile gül gibi geçinir giderdi; ama, karısının korka korka: «Bu Paris'li bay tutuklulara ne kötülük edebilir?» diye tekrarladığı bu söze ne karşılık vereceğini bilmediğinden, birden patlayacak gibi oldu ki bu anda bir çığlık kopardı kadın. Çocukların ortancası şeddin duvarı üzerine çıkmış, bu duvarın öte yanında bulunan bağdan yirmi ayaktan fazla yüksek olmasına rağmen, koşuyordu burada. Oğlunu ürkütmek ve yere düşürtmek korkusu Bn. de Renal'ı ona seslenmekten alıkoyuyordu. En sonunda, hünerine gülen çocuk annesine baktığında, uçuk benzini gördü
24
onun, geziye atladı da yanına koştu. Bir hayli azar işitmiş oldu.
Bu küçük olay konuşmanın akışını değiştirdi.
B.de Renal:
— İhtiyar kerestecinin oğlunu, Sorel'i mutlak evime almak istiyorum, dedi; bizim için büsbütün şeytan çekici olmağa başlayan çocuklara bakar. Genç bir papazmış, daha açıkçası kalır yeri yokmuş papazdan, iyi lâtince biliyormuş, çocukların bilgilerini ilerletir; çünkü sağlam bir karakteri var, diyor papaz. Yılda 300 frank maaşla yiyecek içecek de veririm. Ahlâkından yana şüpheliyim biraz; çünkü, Legion d'honneur nişanı almış, yeğenleri olduğu bahanesi altında, kalkıp, Sorel'lerde pansiyoner olarak kalmağa gelen bu ihtiyar cerrahın arkadaşı. Bu adam yalnız liberallerin gizli bir casusu da olabiir en sonu; dağlarımızın havasının nefes darlığına iyi geldiğini söylüyor; ama kazın ayağı pek öyle değil. Bonaparte'm (I) İtalya'daki tekmil savaşlarına katılmış, üstelik, dendiğine bakılırsa, imparatorluk için bir zamanlar olmaz bu diye oy pusulası doldurmuş. Bu liberal So-rel'in oğluna lâtince öğretiyordu, beraberinde getirdiği bir yığın kitabı ona bırakmış. Bugüne kadar kerestecinin oğlunu hiç düşünmemiştim çocuklarımızın yanma almağı; fakat papaz, aramızın ölünceye dek açılmasına neden olan olaydan tam bir gün ögce bu Sorel'in üç yıldır, papaz okuluna girme isteği içinde harıl harıl din bilgisi çalıştığını söyledi; demek ki liberal değil, lâtince de biliyor üstelik.
B.de Renal, diplomatça bir durumla karısına bakarak:
— Bir bakıma pek yerinde bu iş, diye devam etti; Vale-nod arabası için satın aldığı iki güzel Normandia atından pek caka satıyor satmasına. Fakat çocukları için mürebbisi yok.
— Elimizden alabilir bunu.
B.de Renal, aklına getirdiği pek yerinde düşünceden ötürü karısına, bir gülümseyişle, teşekkür ederek:
— Tasarımı demek yerinde buluyorsun? dedi.
— Aman, Yarabbi! canım dostum, böyle ne de tez karar veriyorsun!
— Ben, ben karakter sahibiyim de ondan, papaz da pe-
25
kâlâ sezdi. Hiçbir şeyi saklamıyalım öyle, burada liberallerle çevrilmiş etrafımız. Beni eminim, kıskanıyor bütün kumaş tüccarları; iki üç tanesi yüklerini tutuyor; öyle ya! Pek isterim B.de Renal'ın çocuklarının, mürebbilerinin yanı sıra gezintiye çıktıklarını görmelerini. Bu deli edecek onları. Büyük babam bize, çocukluğunda, bir mürebbisi olduğunu sık sık anlatırdı. Bu iş bana yüz liraya patlayacaktır ama, şerefimizi korumak için gerekli bir masraf sayılabilir.
Bu beklenmedik karar Bn.de Renal'ı iyice düşündürdü. Uzun boylu, yapısı güzel, bu dağlarda söylendiğine bakılırsa, memleketin en hoşu sayılan bir kadındı. Duruşunda belirgin bir duruluk, yürüyüşünde gençlik saçan bir hava vardı; bu duru, masumluluk ve canlılık taşıyan güzellik, Parisli bir adamın gözünde, tatlı şehvet düşüncelerine kapılmağa dek uzanabilirdi. Böyle bir başarıyı öğrenmiş olsaydı, yerin dibine geçerdi. Bn. de Renal. Bu gönülde hiçbir zaman ne hoppalık yer etmişti, ne de gösteriş. Dilenciler yurdunun küpü dolu başkanı, B. Velenod, dalga geçmeğe yeltenıyor-du ama, hiçbir başarı kazanamadı, erdemine karşı yavan bir parlayış gösterdi; çünkü bu B. Valenod, iri yarı güçlü kuvvetli, al yüzlü ve gür kara favorili kart delikanlı, taşrada güzel adam denen soydan, o kaba, küstah ve gürültücü insanlardan biri idi.
Pek çekingen, üstelik anı anma uymaz bir yaratılışta bulunan Bn.de Renal, özellikle, B. Velenod'nun durmadan hareket etmesinden ve bağıra bağıra konuşmalarından bıkıp usanmıştı. Verrieres'de sevinç denen şeye karşı duyduğu tiksinti, doğuştan büyük burunlu diye adı çıkmasına neden olmuştu. Böyle şeyleri düşünmezdi ama, şehrin insanlarının evine geldiklerini görmekten hoşlanırdı hiç değilse. Kocasının önünde hiçbir getirtmek gibi en yerinde fırsatları kaçırdığı için biz onun, buralı bayanların gözünde, aptal sayıldığını saklamayacağız. Yeter ki kendi güzel bahçesinde tek başına dolaşsın, hiçbir zaman dert yanmazdı öyle.
Şimdiye dek kocası hakkında yargı vermeğe, üstelik ko-caeınm canını sıktığını açıktan açığa söylemeğe bile dili varmayan, temiz yürekli bir insandı. Kendi kendine bile söyle-meksizin, koca ile karı arasında, daha tatlı bağlantılar ol-
26
madiğini sanıyordu. Hele birini subay, ikincisini yargıç, üçüncüsünü ise rahip yapmayı düşündüğü çocukları üzerine tasarılarını sayıp döktüğünde ölesiye seviyordu B.de Renal'ı. Uzun sözün kısası, B.de Rânal'ı tanıdığı tekmil erkeklerden çok daha az sıkıcı buluyordu.
Kocası hakkındaki bu yargı akla uygundu. Verrieres belediye başkanı bir amcasından miras aldığı yarım düzüne saçma sapan söz yüzünden nükteci ve hele tatlı dilli bir adam diye tanınıyordu. İhtiyar yüzbaşı de Renal devrimden önce B le due d'Orleans'm piyade alayında çalışmış, artık Paris'e gittiğinde prensin salonlarına buyur edilmişti. Buralarda Bn.de Montesson'u, ünlü Bn. de Genlis'yi, Palais -Royal yaratıcısı, B. Ducrest'i görmüştü. B.de Renal'm hikâyelerinde pek sık geçerdi bu insanlar. Fakat anlatılacak bu kadar güzel şeylerle dolu bu anı onun için bir iş oldu artık ve, birkaç zamandır. Orleans hanedanına özgü hikâyelerini ancak büyük fırsatlarda diline doluyordu. Zaten, paradan söz açıldığı zaman bir yana, pek kibar olduğu için, haklı olarak, Verrieres'in en kibar adamı sayılırdı.
BÖLÜM IV
BİR BABA İLE BİR OĞUL
Böyle isem eğer Suç benim mi?
MACHIVELLI.
Verrieres belediye başkanı, ertesi sabah saat sekiz sulamada, Sorel babanın bıçkısına giderken, içinden: «Karım gerçekten de akıllı! Büyüklük bende kalsın diye, her ne kadar kendisine açmadımsa da, söylendiğine göre, bir melek kadar iyi lâtince bilen, bu küçük rahip Sorel'i almazsam, dilenciler yurdu başkanının, bu yaman adamın, benimle aynı düşüncede olabileceğini ve delikanlıyı elimden kapabileceği-ni, aklımın ucundan bile geçirmemiştir. Çocuklarının müreb-bisinden böbürlenerek nasıl da söz açardı!.. Bu mürebbi, bir yol evime gelince, acep papaz cübbesi mi giyecek?»
27
B.de Renal, bu kayguya dalmıştı ki uzaktan, aşağı yukarı altı ayak boyunda, daha sabahın bu erken saatinde, Doubs boyunca, yedekçi yoluna yığılı yığılı vermiş kereste parçalarını ölçmekle pek uğraşır gibi görünen, bir köylü gördü. Belediye başkanının yaklaştığını sezince hiç de memnun bir durum almadı köylü; kereste parçaları yolu tıkıyordu çünkü, üstelik kaçak getirilip yığılmıştı bunlar.