Aşıların kısa tarihine daha önce burada , ve her aşının nasıl hazırlandığına ve etki şekline burada ve burada değinmiştik. Aşılamanın (vaksinasyon) kısa tarihi ile ilgili bu blog yazımız Dünya Sağlık Örgütü’nden (DSÖ) alınmıştır.
1400-1700
En azından 15. yüzyıldan itibaren, dünyanın farklı yerlerindeki insanlar, sağlıklı insanları kasıtlı olarak çiçek hastalığına (smallpox) maruz bırakarak hastalıkları önlemeye çalıştılar (variolasyon olarak bilinen bir uygulama (çiçek hastalığının bir adından sonra, ‘la variole‘). Bazı kaynaklar, bu uygulamaların MÖ 200 gibi erken bir tarihte gerçekleştiğini öne sürüyor.
1721’de Leydi Mary Wortley Montagu, Türkiye’deki uygulamayı gözlemlediği gibi, iki kızının çiçek hastalığına karşı aşılanmasını isteyerek çiçek hastalığı aşısını Avrupa’ya getirdi.
1774’te Benjamin Jesty bir çığır açtı. İnsanlara yayılabilen bir sığır virüsü olan inek çiçeği (cowpox) enfeksiyonunun bir kişiyi çiçek hastalığından (smallpox) koruyabileceği hipotezini test etti.
Mayıs 1796’da, İngiliz doktor Edward Jenner bu keşfi genişletti ve 8 yaşındaki James Phipps’i bir sütçü kızın elindeki inek çiçeği yarasından toplanan maddeyle aşıladı. Phipps, lokal bir reaksiyona maruz kalmasına ve birkaç gün kendini iyi hissetmemesine rağmen tamamen iyileşti. İki ay sonra, Temmuz 1796’da Jenner, Phipps’in direncini test etmek için Phipps’e bir insan çiçek hastalığı yarasından alınan maddeyi aşıladı. Phipps’in sağlığı mükemmeldi ve çiçek hastalığına karşı aşılanan ilk insan olmuştu. ‘Aşı‘ terimi daha sonra Latince inek, vacca kelimesinden alınmıştır. Çiçek aşısının tarihçesi hakkında daha fazlasını burada okuyabilirsiniz.
1800’ler
1872’de, felç geçirmesine ve iki kızının tifodan ölmesine rağmen, Louis Pasteur laboratuvarda üretilen ilk aşıyı yarattı: tavuklardaki kümes hayvanı kolera aşısı.
1885’te Louis Pasteur, temas sonrası aşılama yoluyla kuduzu başarıyla önledi. Tedavi tartışmalıdır. Pasteur, aşıyı daha önce iki kez insanlar üzerinde kullanmayı denedi ancak başarısız oldu ve bir insana hastalık ajanı enjekte etmek hâlâ yeni ve belirsiz bir yöntem.
Pasteur tıp doktoru değildi. Ancak, riske rağmen, hasta Joseph Meister’a her biri daha güçlü dozda içeren 13 adet kuduz virüsü içeren yaptı. Meister hayatta kaldı ve daha sonra Pasteur’ün Paris’teki mezarının bekçisi oldu.
1894’te Dr Anna Wessels Williams, bir difteri bakteri suşunu izole etti ve bu bakteri hastalık (difteri) için bir antitoksin geliştirmede çok önemli rol oynadı.
1900’ler
1918’den 1919’a kadar İspanyol Gribi salgını, 67 ABD askerinden 1’i dahil olmak üzere dünya çapında tahmini 20-50 milyon insanı öldürerek grip aşısını ABD askeri önceliği haline getirdi. İnfluenza aşılarıyla ilgili erken deneyler yapıldı: ABD Ordusu Tıp Okulu 1918’de 2 milyon dozu test etti, ancak sonuçlar kesin değildi.
Grip aşısının tarihçesi hakkında daha fazla bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
1937’de Max Theiler, Hugh Smith ve Eugen Haagen sarıhummaya karşı 17D aşısını geliştirdiler. Aşı, 1938’de onaylandı ve o yıl bir milyondan fazla insan aşı oldu. Theiler, daha sonra bu çalışması için Nobel Ödülü‘nü aldı.
1939’da bakteriyologlar Pearl Kendrick ve Grace Eldering, boğmaca (pertusis) aşısının etkinliğini gösterdiler. Bilim adamları aşılamanın çocukların hastalanma oranlarını 100 çocukta 15’ten 100’de 2’ye düşürdüğünü gösterdi.
1945’te ilk grip aşısı askeri kullanım için onaylandı, daha sonra1946’da sivil kullanım için onay aldı. Araştırma, her ikisi de çocuk felci aşısıyla yakından ilişkili olmaya devam eden doktorlar Thomas Francis Jr ve Jonas Salk tarafından yönetildi.
1952-1955 arasında, ilk etkili çocuk felci (polio) aşısı Jonas Salk tarafından geliştirildi ve denemeler başladı. Salk ertesi yıl aşıyı kendisi ve ailesi üzerinde test etti ve 1954’te 1.3 milyondan fazla çocuğu içeren toplu denemeler yapıldı.
1960 yılına gelindiğinde, Albert Sabin tarafından geliştirilen ikinci bir çocuk felci aşısı türü kullanım için onaylandı. Sabin’in aşısı canlı zayıflatılmıştı (virüs zayıflatılmış (atenüe) formda kullanıldı) ve ağızdan, damla veya küp şeker üzerinde verilebiliyordu. Oral çocuk felci aşısı (OPV) ilk olarak Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa’da test edildi ve üretildi. Çekoslovakya, dünyada çocuk felcini ortadan kaldıran ilk ülke oldu. Çocuk felci aşısının geçmişi hakkında daha fazla bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
1967’de Dünya Sağlık Örgütü, gözetim ve aşılama yoluyla 30’dan fazla ülkede çiçek hastalığını yok etmeyi amaçlayan “Yoğunlaştırılmış Çiçek Hastalığını Yok Etme Programı”nı duyurdu. Eradikasyon (yani hastalığı ortadan kaldırma), bir hastalığın tek bir alanda ortadan kaldırılmasından daha fazlası anlamına gelir (DSÖ bunu “belirli bir patojenin, kasıtlı çabalar sonucunda, yeniden bulaşma riski olmaksızın kalıcı olarak sıfıra indirilmesi” olarak tanımlar).
Çiçek hastalığı o zamanlara kadar çoğunlukla Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Japonya’da ortadan kaldırıldı. Duyurunun ardından, benzeri görülmemiş bir küresel dayanışma oldu. Devam eden Soğuk Savaş’a rağmen, Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği programı desteklemek için birleştiler.
1969’da, Dr. Baruch Blumberg hepatit B virüsünü keşfettikten dört yıl sonra, mikrobiyolog Irving Millman ile birlikte virüsün ısıl işlem görmüş bir formunu kullanarak ilk hepatit B aşısını geliştirmeye çalıştı. Plazma türevli etkisizleştirilmiş bir aşı, 1981’den 1990’a kadar ticari kullanım için onaylandı ve 1986’da geliştirilen genetiği değiştirilmiş (veya DNA rekombinant) bir aşı bugün hala kullanılıyor.
1971’de kızamık aşısı (1963), yakın zamanda geliştirilen kabakulak (1967) ve kızamıkçık (1969) aşıları Dr Maurice Hilleman tarafından tek bir aşıda (MMR) birleştirildi. Kızamık aşısının tarihçesi hakkında daha fazla bilgiye buradan ulaşın.
1974’te Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından dünya çapında aşılama programları geliştirmek için “Genişletilmiş Bağışıklama Programı (EPI, şimdiki adıyla Temel Bağışıklama Programı)” kurulmuştur. EPI tarafından hedef alınan ilk hastalıklar difteri, kızamık, çocuk felci, tetanoz, tüberküloz ve boğmaca idi.
1978’de pnömokokal pnömoninin 14 farklı suşuna karşı koruma sağlayan bir polisakkarit aşı ruhsatlandırıldı ve 1983’te 23 suşa karşı koruma sağlayacak şekilde genişletildi.
1980’de Dünya Sağlık Asamblesi (DSÖ Çiçek Hastalığının Ortadan Kaldırılması Küresel Komisyonu’nun tavsiyesi üzerine hareket ederek) çiçek hastalığının ortadan kaldırıldığını (eradike edildiğini) ilan etti: “Dünya ve tüm insanları, en eski zamanlardan beri birçok ülkede salgın şeklinde yayılan ve ardından ölüm, körlük ve şekil bozukluğu bırakan en yıkıcı hastalık olan çiçek hastalığından kurtuldu.”
ABD’de 1970’lerden 1980’lere kadar, boğmaca vakaları 1976’da tüm zamanların en düşük seviyesine indi. tüm hücre aşısı, hastalığın korkularına ağır basmaya başladı.
1985 yılında, Haemophilus influenzae tip b‘nin (Hib) neden olduğu hastalıklara karşı ilk aşı, David H Smith‘in onu üretecek bir şirket kurmasının ardından ruhsat aldı. Smith ve Porter W Anderson Jr, 1968’den beri bir aşı üzerinde birlikte çalışıyorlar.
1988’de çiçek hastalığının ortadan kaldırılmasının ardından, DSÖ gözünü çocuk felcine dikti ve “Küresel Çocuk Felcini Yok Etme Girişimi” başlattı.
1980’lerin sonlarında, çocuk felci 125 ülkede endemiktir ve girişim, 2000 yılına kadar eradikasyonunu gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. 1994’te çocuk felci Amerika’dan, ardından 2002’de Avrupa’dan yok edildi ve 2003’te hastalık sadece 6 ülkede endemiktir. Çaba devam ediyor.
1995’te Anne Szarewski, insan papilloma virüsünün (HPV) rahim ağzı kanseri tespiti ve taramasındaki rolünü özetleyen bir ekibe liderlik etti araştırmacılar bir HPV aşısı üzerinde çalışmaya başladı. HPV virüsleri çok yaygındır ve genellikle minimal semptomlar gösterir, ancak yüksek riskli HPV suşları diğer tıbbi durumlara, özellikle serviks kanserine neden olabilir. Szarewski, bivalan HPV aşısının geliştirilmesinde baş araştırmacı olmaya devam ediyor.
1999 yılında, küçük çocuklarda şiddetli ishal hastalığının en yaygın nedeni olan rotavirüse karşı ilk aşı, onaylandıktan yalnızca bir yıl sonra, bağırsak sorunları riskine ilişkin endişeler nedeniyle geri çekildi. Aşının daha düşük riskli bir versiyonu 2006 yılında piyasaya sürüldü. 100’den fazla ülkede kullanıma girmesi 2019 yılına kadar sürdü.
2006 yılında Human Papillomavirus (HPV) için ilk aşı onaylandı. HPV aşısı, rahim ağzı kanserini ortadan kaldırma çabasının önemli bir parçası olmaya devam ediyor.
2016’da “Menenjit Aşı Projesi“nin başarısı, kamu-özel ortaklıklarının aşı geliştirmeye yardımcı olmada oynayabileceği kilit rolü vurgulamaktadır. Aşı, kullanılmaya başlandığı ilk 5 yılda Afrika’nın menenjit kuşağı ülkelerinde serogrup A meningokok hastalığını neredeyse tamamen ortadan kaldırdı ve şu anda rutin ulusal bağışıklama programlarına entegre ediliyor.
Dünya Sağlık Asamblesi, salgın hastalıklar sırasında araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin hızlı bir şekilde etkinleştirilmesini sağlayan küresel bir strateji ve hazırlık planı olan Ar-Ge Planını memnuniyetle karşılamaktadır. Amacı, hayat kurtarmak ve büyük ölçekli krizleri önlemek için kullanılabilecek etkili testlerin, aşıların ve ilaçların mevcudiyetini hızlandırmaktır.
Yıllar süren hızlandırılmış aşılamaların ardından, Amerika bölgesinin endemik kızamıktan arınmış olduğu ilan edildi. Aşılama kapsamındaki boşlukların neden olduğu birçok ülkede salgınlar, hastalığın 2018’de yeniden ortaya çıkmaya başladığını gösteriyor. DSÖ ve PAHO sürveyansı artırdı ve aşılama kampanyaları başlattı.
2019 yılında Gana, Malavi ve Kenya’da sıtma (malarya) aşısı pilot uygulaması başlatıldı. RTS/S aşısı, hastalıktan ölme riski en yüksek olan grup olan küçük çocuklarda en ölümcül ve en yaygın sıtma türünü önemli ölçüde azaltabilen ilk aşıdır.
DSÖ, hastalığa yanıt olarak daha geniş bir araç setinin parçası olarak, yüksek risk altındaki ülkelerde kullanılmak üzere bir Ebola aşısının ön yeterliliğini onaylamaktadır. 2021’de salgın yanıtını sağlamak için küresel bir aşı stoğu oluşturuldu.
Maymun çiçek hastalığını önlemek için üçüncü nesil bir çiçek aşısı onaylandı ve böylece ilk maymun çiçeği aşısı oldu.
30 Ocak 2020’de DSÖ Genel Direktörü, yeni koronavirüs 2019 (SARS-CoV-2) salgınının Uluslararası Öneme Sahip Halk Sağlığı Acil Durumu olduğunu ilan etti. 11 Mart’ta DSÖ, COVID-19’un bir pandemi olduğunu doğruladı.
Etkili COVID-19 aşıları, bazıları yeni mRNA teknolojisi kullanılarak benzeri görülmemiş bir hızla geliştirilir, üretilir ve dağıtılır. Aralık 2020’de, ilk COVID-19 vakasının tespit edilmesinden sadece 1 yıl sonra, ilk COVID-19 aşı dozları uygulanıyor.
2021’de, kıtalar arasında dağıtılan ve uygulanan dozlarla COVID-19 aşısının piyasaya sürülmesi devam ediyor. Ancak aşılama kapsamındaki eşitsizlikler salgını dizginleme çabalarını tehdit ediyor: Temmuz 2021 itibarıyla aşıların neredeyse %85’i yüksek ve orta-üst gelirli ülkelerde uygulandı ve %75’ten fazlası yalnızca 10 ülkede uygulandı. .
DSÖ, Üye Devletleri ciddi hastalık ve ölümleri durdurmak, sağlık çalışanlarını güvende tutmak ve toplumları ve ekonomileri yeniden açmak için düşük gelirli ülkelerdeki sağlık çalışanlarının ve risk altındaki grupların aşılanmasına öncelik vermeye çağırmaktadır.
2 yüzyıldan fazla bir süredir, çiçek hastalığına karşı dünyanın ilk aşısının bulunmasından bu yana insanlar ölümcül hastalıklara karşı aşılanıyor. Tarih bize aşıyla önlenebilir hastalıklara karşı tam ve etkili bir küresel yanıtın zaman, mali destek ve işbirliği gerektirdiğini ve sürekli teyakkuz gerektirdiğini öğretti.
1500’lerdeki çığır açan uygulamalardan COVID-19 aşılarında kullanılan yeni teknolojilere kadar çok yol kat ettik. Aşılar artık zatürreden rahim ağzı kanserine ve Ebola’ya kadar 20’den fazla hastalığa karşı korunmaya yardımcı oluyor; ve sadece son 30 yılda, büyük ölçüde aşılar sayesinde çocuk ölümleri %50’nin üzerinde azaldı. Ama daha fazlası yapılmalı.
Dünyanın birçok yerinde, her 5 çocuktan 1’i hala aşısız kalıyor. Önümüzdeki on yıllar, hiçbir çocuğun veya yetişkinin aşıyla önlenebilir bir hastalıktan muzdarip veya ölmemesini sağlamak için küresel işbirliğine, finansmana, kararlılığa ve vizyona ihtiyaç duyacaktır.
g.co/historyofvaccination adresinde daha fazlasını keşfedin.
Kaynak: A Brief History of Vaccination
Aşı tarihi ile ilgili ek kaynaklar: