“Kanal İstanbul” Türkiye’yi karıştırdı. Siyasetten sokağa, herkes bunu konuşuyor.
Kimi “İstanbul’u mahvedeceğinden”, kimi “Türkiye’yi şaha kaldıracağından”, kimi “fakirleri daha fakir yapacağından”, kimi de “rant elde etmek için yapıldığından” dem vuruyor.
Kimileri de meselenin bir başka boyutuna giriyor ve “Amerika’nın Karadeniz egemenliği için kanalı Erdoğan’a yaptırttığını” iddia ediyor. Rusya bu toz duman arasında “Montrö anlaşması değişmez” deyip, “Karadeniz’deki güç dengesinden” memnun olduğunu vurguluyor.
Ama ilk önce sizlere şu Karadeniz’deki “güç dengesini”, bu dengede değişimleri ve bunun da Boğazlar rejimine etkilerini kısaca anlatayım.
Osmanlı için talihsiz zamanlar. Yıl 1918. Yenilmiş. “Mondros Mütarekesini” ve “Serv Anlaşmasını” imzalamış.
Boğazlar ve onların şehirleri işgal edilmiş. Boğazlar ve deniz rejimi yabancıların kontrolünde, egemenlik devredilmiş vaziyette.
Karadeniz, Akdeniz deniz geçişini kontrol eden güçlü devlet yok artık. Kontrol İngiliz ve Fransızlarda.
Kurtuluş savaşı da bu dengeyi değiştiremedi. Lozan’da aynı denge korundu. Kontrol yabancılarda. Yönetim için, BM’ye (o zamanki Milletler Cemiyeti) bağlı “Boğazlar Komisyonu” kuruldu. “Eski” ve “Yeni” Türkiye’nin orduları boğazların etrafından çekildi.
Lozan Boğazlar Sözleşmesi, üç önemli konuyu kapsıyordu:
- Boğazların askerden arındırılması,
- Boğazlarda gemilerin geçişini denetleyecek ve Milletler Cemiyeti’ne bilgi verecek yetkili bir Boğazlar Komisyonu’nun kurulması,
- Askeri bakımdan Türkiye için tehlike oluşturacak durumlara engel olmak amacıyla Milletler Cemiyeti’nin (özellikle İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya’nın) garantisinin sağlanması.
Karadeniz havzasının önemli gücü Rusya, Birinci Dünya Savaşı sürecinde yaşadığı “Ekim 1917 devrimi” ile bu sırada sahneden çekilmişti.
Karadeniz havzasında “denge”, “suyun aşağısındakilere” geçmişti. İngiltere, Fransa, İtalya, Amerika terazinin ağır basan kefesindeydi.
Anlaşma da işte bu dengeye göre yapıldı. “Suyun aşağısındakilere” Karadeniz’e sokabilecekleri deniz ve hava gücü açısından çok ciddi avantajlar verdi. Türkiye de “etkisiz eleman” konumundaydı.
İmzalanan “Boğazlar Mukavelesine” göre; “bir devletin Karadeniz’e doğru Boğazlardan geçirebileceği azami kuvvetin miktarı; Karadeniz’e sahildar devletlere mensup ve geçiş esnasında Karadeniz’de mevcut en kuvvetli donanmanın ve uçaklarının azami kuvvetinin toplam miktarını aşmayacaktı.” Dışarıdan geleceklerin azami gücü bu olacaktı.
Kısıtlama gibi görülen husus aslında, dışarıdan gelenlerin Karadeniz’e ciddi bir donanma gücü ve hava gücü sokabilmesine imkan veriyordu. Bu durum Rusya-SSCB aleyhine bir “kuvvet dengesi” oluşturuyordu Karadeniz’de. Ekim 1917 devrimi olmasaydı anlaşma zor yapılırdı.
Yeni Rusya anlaşmayı imzalamadı ve Komisyona da katılmadı. Rusya-SSCB, bundan hep rahatsız oldu. Avrupa’da artan gücüne paralel olarak, Karadeniz dengesini kendi lehine değiştirmeye çalıştı.
Karadeniz güç dengesinin Rusya aleyhine bozulması üzerine, Rusya; Baltık donanmasından gemilerinin önemli bir kısmını Karadeniz’e nakletti.
Elbette, Karadeniz güç dengesini korumak isteyenler, İtalya gibi, anlaşmanın şartlarından yararlanarak Karadeniz’e ilave donanma ve hava kuvveti sokarak karşılık veriyordu. Fransa ve İngiltere de; Romanya’nın donanmasını modernize etme görüntüsü altında, Karadeniz’e donanmalarını ve hava kuvvetlerini soktu.
Durum çığırından çıkıyordu. Karadeniz Rusya aleyhine oluşan bir güç dengesi içinde, potansiyel savaş alanına dönmüş, küçük bir kıvılcım bekliyordu.
Türkiye, yetkisizdi ve duruma müdahale edemiyor, sadece seyrediyordu.
Avrupa, yeni bir savaş eşiğine doğru hareketlenmiş, Rusya’nın hangi cephede yer alacağı belirsizdi. Rusya, Karadeniz’de güç dengesini lehine çevirmek için Türkiye üzerinde baskı uygulamaya başladı. Almanya’da Hitler iktidara gelmiş ve savaş riski çok artmıştı.
Türkiye savaşın nasıl gelişeceğinden endişe ediyordu. “Lozan Boğazlar Sözleşmesinin, yalnızca barış durumuna ilişkin düzenlemeleri öngördüğünü, savaş tehlikesi altında bulunan Türkiye’yi koruyacak hükümlerin bulunmadığını ve Türkiye’ye kendini savunma hakkı verilmesi gerektiğini” ileri sürerek, Boğazlar üzerinde milli bir kontrol kurmaya gayret ediyordu.
İngiltere, Fransa ve hatta Amerika, Almanya’nın oluşturabileceği tehdidin, Rusya ile dengelenebileceği düşüncesini de dikkate alarak, Türkiye’nin talebini kabul etti ve Rusya’nın bütün isteklerini onaylayarak, Temmuz 1936’da Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalandı. Anlaşmayı; Fransa, İngiltere, Bulgaristan, Japonya, Sovyetler Birliği, Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya imzaladı. Anlaşma ile Boğazların yönetimi Türkiye’ye geçmiş oldu.
Bu anlaşma ile “Karadeniz’deki güç dengesi” Rusya lehine döndü. Türkiye ise; “kendi topraklarında milli kontrolü sağladı”, küresel güç dengesinde, “dengeleyici bir faktör” olarak denklemde yerini aldı. Türkiye, kuralları “uygulayan” olarak artık denge unsuruydu. Ayrıca savaş veya savaş tehlikesinin kendisine yönelmesi halinde, Boğazları savaş gemilerine kapayabilecekti. Bu Türkiye’yi Karadeniz güç dengesinin oluşmasında “başat güç” haline getiriyordu.
Montrö, Karadeniz’de sahili bulunan devletlere daha avantajlı şartlar sağlıyordu. Özellikle savaş gemilerinin iki yönde geçişi sınırlamalara tabi oldu. Kritik maddeleri şöyle:
“Barış zamanında, Karadeniz’e kıyıdaş olsun olmasın, bayrakları ne olursa olsun, hafif su üstü gemileri, küçük savaş gemileri ve yardımcı gemiler, Türk hükümetinden gerekli izinleri almak kaydıyla ve gündüz girmek ve Sözleşmede yer alan hükümlere uymak kaydıyla, Boğazlardan geçiş özgürlüğünden yararlanabilecekler.”
“Karadeniz’e kıyıdaş Devletler, 15 bin tondan yüksek bir tonajda bulunan savaş gemilerini tek başlarına, en çok iki torpido eşliğinde olmak koşuluyla geçirebilecekler.”
“Karadeniz’de kıyısı olan ülkeler 8 gün önceden, olmayan ülkeler ise 15 gün önceden Türkiye’ye geçiş taleplerini iletecekler.”
“Karadeniz’de bulunmalarının amacı ne olursa olsun, kıyıdaş olmayan Devletlerin savaş gemileri bu denizde yirmi bir günden fazla kalamazlar.”
“Boğazlarda transit olarak bulunan savaş gemileri taşıdıkları uçakları hiçbir durumda, kullanamazlar.”
“Türkiye savaşan devlet değilse, anlaşma çerçevesinde, savaşmayan devletlerin savaş gemileri Boğazlardan geçebilirler. Savaşan herhangi bir Devletin savaş gemilerinin Boğazlardan geçmesi yasaktır.”
“Türkiye savaşan devlet ise veya kendisini savaş tehdidi altında görüyorsa, bütün savaş gemilerinin geçişi konusunda Türk Hükümeti tam yetkiye sahiptir.”
Türkiye’ye verilen yetkiler, süper. Akdeniz-Karadeniz “deniz güç dengesinde” ciddi bir unsur.
Rusya-SSCB başlangıçta anlaşmadan memnundu. Ancak, Stalin dönemindeki “askeri ve ekonomik büyüme” nedeniyle, Rusya-SSCB anlaşmayı sınırlandırıcı buluyordu.
2‘inci Dünya savaşı sonrası, Avrupa ve Balkanlar istikametinde genişleyen Rusya-SSCB, Montrö’yü “gücünü sınırlandıran” en önemli faktör olarak görmeye başladı. Bu nedenle Türkiye sınırlarını, Boğazları, Montrö’yü tartışmaya açtı. Boğazlarda Rus üsleri talep etti.
Türkiye şoktaydı. Bu dönemde, Türkiye Rusya ile “saldırmazlık anlaşması” yapmak için çok uğraştı ama Rusya buna yanaşmadı. Rusya-SSCB’nin Boğazlar konusundaki talepleri Dünya’yı ürkütüyordu.
Rusya, bu güçlü döneminde Montrö’nün “emperyal gücünü sınırlandırdığını” değerlendiriyordu.
Ağustos 1946’da Rusya-SSCB Türkiye’ye Boğazlar konusunda bir nota verdi.
- Boğazlar bütün memleketlerin ticaret gemilerine daima açık olmalı,
- Boğazlar Karadeniz devletlerinin harp gemilerine daima açık olmalı,
- Karadeniz’de sahili bulunmayan devletlerin harp gemilerinin Boğazlardan geçmesi, özel şekilde öngörülen haller hariç, yasaklanmalı,
- Boğazlar rejiminin tespiti Türkiye ile Karadeniz Devletlerinin yetkisinde olmalı,
- Bu rejimin uygulanmasını ve Boğazların savunulmasını Türkiye ile Rusya ortaklaşa yürütmeli.
Rusya Karadeniz’i diğerlerine kapatmak, kendi deniz gücünü ise sınırsızca Akdeniz’e aktarmak istiyor. Bunun için de Montrö değişsin talebini masaya koyuyor, dikte ediyor.
Nasıl beğendiniz mi? “Putin aşıkları.” Bunları siz unutsanız da tarih kitapları yazıyor. Ders almayanlar, aynı akıbetleri sürekli yaşarlar.
Batıya ve güneye doğru hızla genişleyen bu devasa gücün, Montrö’yü kaldırma talebi, herkesi uyandırdı. Türkiye yapılan bir çok anlaşma ile; Marshall yardımlarına, IMF’ye ve NATO’ya dahil edildi. Karadeniz güç dengesini kendi lehine bozmuş olan Rusya-SSCB’nin Montrö’yü fiilen kaldırarak, gücünü Akdeniz’e aktarmasının da önüne geçilmiş oldu.
Bu Türkiye’nin Batı ile kalıcı işbirliğinin de başlangıcını teşkil etti.
Montrö bu defa “Akdeniz’deki güç dengesini sağlayan” en önemli faktör haline geldi.
Değişmeyen bir şey vardı, Türkiye’nin yine “denge enstrümanı” olması. Bu stratejik değerde bir faktör. Kıymetini bilmek lazım.
Sevgili okuyucu, anlatmaya çalıştığım, Montrö’nün “uluslararası güç dengelerine bağlı olarak oluşmuş bir durum” olduğu. Ancak dengelerdeki büyük değişimlerin kuralları değiştirebildiği ve değiştirebileceği. Türkiye’nin elindeki anlaşmanın, hem Karadeniz, hem Akdeniz güç dengesinde çok önemli rol oynadığı ve oynayabileceği. Boğazların stratejik değerinin ise “anlaşmanın içeriğine bağlı” olduğu. Türkiye için, kritik hususun “denge unsuru rolünü kaybetmemek” olduğu.
Ancak siz Kanal İstanbul meselesini de merak ediyorsunuz, haklı olarak.
Kanal İstanbul, bu denge oyunu içinde “etkisiz eleman”. Sözünü bile etmeye gerek yok. Zaten herhangi bir rolü de yok. Sıradan, anlamı olmayan bir kanal. Yani stratejik bir değeri yok.
Modern bir “vaha” yaratıp, kıymeti az olan arazileri “fahiş fiyata satabilmek” için, yapılmak istenen bir suyolu. Araplar alacak anladığım kadarı ile. Paraları bol, alsınlar. Ama aldıklarına pişman olurlar. Boğaz nere, Kanal nere. Ayda yılda bir gemi geçecek de balkondan bakacaklar. Biraz bu “Jet Fadıl” projelerine benziyor. Alanlar uyanacak ama geç kalacaklar muhtemelen. Umalım kimse batakçılık yapmasın. Devletin ismi var sonuçta.
Kanal İstanbul Montrö’yü filan etkilemez. Montrö’yü, bırakın Kanal İstanbul’un etkilemesini, Türkiye bile etkileyemez. Montrö “Uluslararası bir denge” üzerine oturuyor. Henüz dengenin bozulmasını gerektirecek bir durum da yok. İçiniz rahat olsun. Montrö Boğazlar Sözleşmesi, yalnızca İstanbul Boğazından geçişleri düzenleyen bir antlaşma değil, Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve İstanbul (Karadeniz) Boğazı deniz trafiğini düzenleyen bir antlaşma. Karadeniz’den Saros’a kadar kanal yapılsa da Montrö değiştirilemez. Kanalın kullanımı da Montrö kurallarını bozamaz. Kanal ve Boğazlar Montrö içinde birlikte değerlendirilir. Kanal da Montrö’ye tabi olur. Zira mesele güç dengesini korumak.
İstanbul halkına yazık edeceklerini, fakir fukaranın ekmeği ile oynanacağını, vatandaşın vergilerini batıracaklarını, birkaç inşaatçıyı zengin edeceklerini, müflis bir proje olacağını bilmesem, “yapsınlar” derim, alacak “salak” bulunduktan sonra.