"Geeks, MOPs, and sociopaths in subculture evolution" başlıklı güzel bir yazı var. https://meaningness.com/metablog/geeks-mops-sociopaths
takıldığınız az bilinen cafeler, okumakta olduğunuz sanal sözlükler, özel zevklere hitap eden facebook grupları, her nevi forum sitesi bir şekilde bu yazıda incelenen evrimi geçiriyor. sanal komüniteler nasıl doğar, büyür ve ölür konusunda bu kadar gerçekçi tespitleri bir arada bulduğum başka bir yazı olmadığından türkçeye çevirmek istiyorum. arkadaşların da desteğiyle parça parça çevirmeye başladım, bu yazı ara ara kendini güncelleyecektir.
"
- altkültür evriminde geekler, paspaslar ve sosyopatlar.
önsöz: altkültürler öldü. yakında bir ölüm ilanı yazmayı planlıyorum.
altkültürler 1975'ten 2000'lere ana yaratıcı kültürel kuvvetti, ne zaman çalışmayı durdurular. niye?
buna bir sebep -birçok sebebi var- alt kültürler ilgi çekici hale geldiğinde, çömezler (çn: orijinal metindeki
muggle sözcüğü yerine çaylak da denebilir sanırım) tarafından istila edilir ve bu çaylaklar orayı yıkar. alt kültürlerin tahmin edilebilir bir hayat döngüsü vardır, ve bu döngüde popülerlik ölüm demektir. en nihayetinde, 2000'ler civarı, bunu herkes anladı ve altkültürlerin bir şekilde bu dinamikten kaçabileceğini ummaktan vazgeçtiler.
(altkültür dinamiklerine dair analizlerim ile ilgili özetleri şu tablo[1] ve şu sayfadan[2] okuyabilirsiniz.)
bugün, altkültürleri istila ederek yıkan çömezlerin iki ayrı çeşnide geldiğini ve bu ikisinin çok farklı rollere sahip olduklarını ettim; paspaslar ve sosyopatlar. bu fikir, Venkatesh Rao'nun işyeri dinamiklerini analiz ettiği Gervais Principle isimli yazısına dayanıyor. Rao'nun teorisi çirkin ve anlayışlı bir nihilizm örneği, kesinlikle tavsiye ederim.
1- havalı'nın doğuşu (bkz: cool)
bir altkültürden önce, bir sahne vardır. sahne, yaratıcılardan oluşan küçük bir gruptur ve heyecan verici bir "yeni şey" yaratırlar; bu bir müzik janrası veya dini tarikat, film animasyon tekniği veya politik teori olabilir. doğaçlama takılır, örnekler ve varyantlar üretirler, ve ortak paylaşımlı eğlence için birbirleri ile bunları paylaşırlar ve pozitif enerji açığa çıkar.
bu yeni sahne, fanatikleri çeker. fanatikler üretmez, ama enerjileri ile (zaman, para, dalkavukluk, organizasyion, analiz) katkı sağlarlar.
yaratıcılar ve fanatikler, geek'tirler. yeni şey'i tamamen severler; ve büyülenmiş bir şekilde ve ezoterik bir şekilde tüm mevcut zamanlarını ya bu yeni şey'i yaparak, ya da ondan konuşarak değerlendirirler.
eğer sahne, yeterince özelleşmiş ise, sıkıca geek'lere hitap eden bir halde kalır; garip bir hobi olur ve altkültür oluşturmaz.
eğer sahne sıradışı bir şekilde heyecan verici ise, ve "yeni şey", üzerine çok fazla kafa yormadan yüzeysel şekilde anlaşılabiliyorsa, bu paspasları çeker (çn: orijinalde mop=member of the public sözcüğü kullanılmıştı). paspaslar da taraftar olarak adlandırılabilir, ama fanatikler kadar kudurmuş değildirler. güzel zaman geçirmek için gelirler, ve karşılığında ellerinden geldiğince az katkıda bulunurlar.
geek'ler, başta paspasları hoş karşılar, en azından en başta. paspas kitleleri bir sahneyi altkültür yapan şeydir. yaratıcılık büyük oranda cömertçe dışarıya sunumdan kaynaklanır, ve yaratıcılar, eserlerinin mümkün olduğunda çok kişi tarafından kullanılması ve beğenilmesini isterler. bu aynı zamanda ego için de iyidir; bu yeni şey'in gerçekten heyecan verici olduğunu da doğrular, basit ve sıradan bir geek saplantısı değildir yani. dahası, paspaslardan bir miktar para da söğüşlenebilir; bu aşamada sadece bazı yaratıcıların günlük işlerinden çıkıp profesyonel olarak içerik üretimi yapmalarına yetecek kadar, fazlası değil. fanatikler paspaslara göre kişi başı daha fazla enerji harcasalar da, sayıca çok az olduklarından; yaratıcıların tam zamanlı olarak yeni şey ile ilgilenmeleri için yeterli desteği üretemezler. paspasların maddi katkısı sayesinde, yaratıcılar tam zamanlı olarak daha fazla ve daha iyi yeni şey üretmeye başlayabilirler.
2- paspas istilası
fanatikler, saplantılarını paylaşmak isterler ve paspaslar ilk başta bu arzuyu tatmin ederler. ancak, paspasların sayısı arttıkça, baş ağrısı yaratmaya başlarlar. fanatikler tüm organizasyonel işleri yaparlar; en başta sırf geek'lerin yerine ve tamamen kendi cömertliklerinden, sırf geek alt-sosyallik sayesinde eğlenebilmek için. zirveler düzenler (çn: orijinalindeki "event" yerine sözlükçülerin daha aşina olduğu zirve sözcüğünü seçtim), web siteleri yaparlar, afiş bastırırlar, muhasebe işlerine bakarlar. paspaslar sadece pasif olarak iyi olan şeyleir emerler. arada sırada onları bir yerden bir yere sürüklemeniz gerekebilir (çn: mop=paspas çevirisi burada anlamını buluyor), içecek şeylere doğru onlaır süpürmeniz gerekmektedir. yapabileceğiniz en iyi şey, onlardan giriş parası veya üyelik bedeli almaktır; ama kaçınılmaz olarak paspaslar bunun yanlış olduğunu, ve kapitalizmin şeytani olduğunu, ve cüzdanlarını evde unuttukları söylerler.
paspaslar ayrıca kültürü sulandırırlar. yeni şey, her ne kadar çekici olsa da, paspasların tercih ettiğinden daha yoğun, garip ve karışıktır (bkz: normie). paspasların favori şarkıları ve diğer popüler şeyler, yeni şey ile çok ilgisizdir. bazı yaratıcılar bu yüzden daha az radikal, daha kullanıcı dostu, arkadaş canlısı ve basit yaratımlar yapmak zorunda kalırlar.
paspaslar, birbirleri ile normal şekilde iletişim kurarlar, tv'deki gibi, ve bunu fanatikler itici bulur. zirvelerde geek'ler yeni şey hakkında konuşmak ister, ama paspaslar spor ve magazin konusunda saçma sapan konuşur. ayrıca paspaslar kendilerini yetkin görür (çn: entitled için kerameti kendinden menkul da denebilir) ve fanatiklere hizmetçi gibi davranırlar.
fanatikler cömert olabilir, ama onlar geek'leri desteklemek için bu işe soyunmuşlardır, paspaslar için değil. bu noktada tüm fanatikler gidebilir ve altkültür çöker.
3- sosyopat istilası
fanatikler gider ve altkültür çöker demiştik, ama sosyopatlar gelirse işler değişir. bu aşamadaki alt kültür, sömürüye müsaittir. yaratıcılar kültürel sermayeyi, yani havalı olanı üretir. fanatikler de sosyal sermayeyi üretir: ilişkiler ağı - geekler ile güçlü, paspaslar ile zayıf ama sayıca fazla bağ kurarlar. paspaslar, düzgünce sıkıldığında likit kapital, yani para üretirler. bu üç gruptan hiçbiri, diğerini nasıl manipüle edebileceğini ve kaynağının nasıl çıkarılabileceğini ise bilmemektedir.
sosyopatlar seçilmiş yaratıcılarla en iyi arkadaş olur. aynı yaratıcılar gibi giyinirler, ama daha iyi. aynı yaratıcılar gibi konuşurlar, ama biraz daha düzgün. hatta bazıları aynı yaratıcılar gibi içerik üretebilirler, yaratıcı olmasa da, yetkin bir şekilde yapabilirler. geek'ler tamamen kandırılmayabilir, ama onlar bile sosyopatların ne yapmakta olduğunu çözemezler.
paspaslar kandırılırlar. detaylar ile çok ilgilenmezler ve sosyopatlar onlara yaratıcılar gibi görünürler, biraz daha iyi. sosyopatlar odadaki en havalı çocuk oluverir, yaratıcıları yerinden ederler. bu noktada, en güzel görünümlü paspası da yatağa atmaktan geri kalmazlar. kültürel kapitali sağmışlardır.
sosyopatlar ayrıca paspaslardan nasıl para kazanılacağını çözmüşlerdir, bu fanatiklerin hiç beceremediği bir şeydi. daha iyi tanıtım malzemeleri, biraz ışıklı gösteri ve yeni, kamuya daha açık ürün, giriş fiyatları 10 katına çıkar ama paspaslar ödemeye razıdırlar. nasıl oluyorsa, para bir şekilde yaratıcılara gitmez. ancak, birçok yeni yaratıcı daha tam zamanlı olarak bu işe girebilir hale gelir; ve bu da daha fazla satacak ürün demektir.
sosyopatlar ayrıca bazı fanatikleri de hizmetçi olarak işe alabilirler. fanatikler bundan hoşlanmasalar da, en azından yeni şey üzerine tam zamanlı olarak çalışabilir hale geliyorlardı, ki bu hala sevdikleri yeni şey, biraz hafifletilmiş sürümü olsa bile. fanatiklerin geri kalanı dışa itilir, veya tiksinti içinde kırık kalpleri ile ortamdan uzaklaşır.
4- havalı'nın ölümü, ancak...
birkaç yıl sonra, havalı tamamen kullanılmıştır: bunun bir sebebi yeni şey'in artık yeni olmaması, bir sebebi de artık havalı olmayan "hafifletilmiş yeni şey" haline gelmesindendir. paspaslar azaldıkça, sosyopatlar kayda değer ne varsa yağmalar ve bir sonraki sömürülecek hedefe geçerler. arkalarında sadece enkaz bırakırlar: harap olmuş geek'lerin aklında yeni şey'e ne olduğu sorusu vardır artık, ve bu yeni şey'in etrafında oluşan harika arkadaşlıkların nereye gittiğini sorgularlar. (çoğu zaman, geek'ler birbirlerinden nefret eder hale gelmiştir; başta paspasları desteklemenin stresinden, sonrasında da sosyopatların böl-parçala-yönet manipülasyon taktikleri yüzünden).
tabi yaratıcılar "dahi" ise bu böyle olmayabilir. yeni şey'e özgün ve kitlelere hitap edebilen bir albeni katabilirlerse, süperstarlık mertebesine yükselirler. altkültür, onların çevresinde yeniden organize olur, hem de daha dayanıklı bir biçimde. bu yazıda buna değinmeyeceğim. bu noktada, bu sürecin bir sosyopat olmadan gerçekleşmeyeceğini belirtmek isterim. hırslı bir yaratıcı, kitlelerce kabul edilebilir dehası olduğunu bilebilir ve bir ihtimal yıldız da olabilir; ama çok nadiren bulundukları noktadan süperstarlığa nasıl geçeceklerini bilirler.
5- Direniş
Peki şimdi ne yapmak lazım?
Bu bir geek sorusudur. Altkültürün yaşam döngüsü yalnızca geekler için bir problemdir. Paspaslar için önemli olan yalnızca temiz ve maliyetsiz "orijinal sayılabilecek" eğlence ve gündelik ilişkilerden ibarettir. Psikopatlar için ise önemli olan sömürü yoluyla kolayca kazanılabilecek rep yağmurları!:prestij!:, seks, güç veya paradır.
Faydacı bir bakış açısıyla paspaslar geeklere göre inanılmaz oranda yüksek sayıdadır, sonuç olarak sosyal değer anlamında bakarsak "iyidir işte". Birkaç "yumurta kafayı" kırmadan omlet yapamazsınız sonuçta.
Peki şimdi ne yapmak lazım?
Geekler paspasları kabullenmek istemeyebilirler. Aslında başarılı altkültürler kendini adamayacak olanları mümkün olduğunca dışarıda tutmak için girişlerine bariyerler çekerler. Altkültürlerin altın çağında bunlara
poser (yavşak, sahte, taklitçi, artistlik peşinde) derlerdi. Paspasların dışlanması altkültürü geekler için konforlu tutsa da limitlerini ciddi ölçüde kısıtlamaktadır. Genellikler kendi küçük ortamlarını seven ve korumak isteyen geekler ile bizzat kendileri veya topluluklarını büyütmek, geliştirmek veya yenilemek isteyen geekler arasında çekişmeler olur. Her koşulda altkültürün sınırları daima gözenekli!:geçirgen!:dir ve "yeni şey" yeteri kadar "cool" ise paspasları da toplamayı başarır.
Optimum geek/paspas oranı 1/6'dır. Bu oranda paspaslar tüketebildikleri enerjiden fazlasını üretebilirler. 1/10 gibi oranlarda ise ortam çalışmaz hale gelir, bu oran fanatikleri çıldırtmak için adeta bir formül niteliğindedir. İdeal olanı bu oran kontrol altında tutulmaktır. Bazı altkültürler bunu anlamaya zorunlu kalmışlardır "her ne kadar nasıl başardıklarını anlamasam da". Paspaslar sürü halinde hareket ederler. Bazen küçük gruplar halinde olsalar da bazen çabucak büyük kalabalıklara dönüşebilirler.
Sosyopatlar sadece sömürebilecekleri yeteri kadar paspas varsa ortaya çıkarlar, yani sosyopatları azaltmak için paspasları azaltmak iyi bir stratejidir. Bazı altkültürler bunu anlamış ve bu konuda başarılı olmuşlardır.
Diğer bir alternatif ise sosyopatları tanıyıp onları dışarı atmaktır. Geekler sosyopatları tanıma konusunda başarılı olabilseler de bunları dışarı atabilme konusunda başarısızlardır. Paspaslar ise sosyopatların farkına varmazlar veya umursamazlar. Paspasların altkültüre küçük bir katkıları vardır ve sosyopatlar ortamı yakmaya başlarlarsa sadece başka diyarlara yelken açarlar. Sosyopatlar paspasları manipule edebilir ve bu durum geeklerin kalabalıkla başa çıkmasını çok zorlaştırır.
Yeni şey'in küçük bir geek hobisinden fazlası olabilmesi için korkutucu bir şekilde geeklerin sosyopatlara da ihtiyacı vardır; diğer türlü gelip geçici bir moda biçiminde paspas istilası altında ezilir.
Yani ne yapmak lazım?
6- Biraz şeytani olun
...
"
not: çevirinin bazı kısımlarını üstlenen
radiance'a teşekkürler.