Olabileceğinizin en iyisi dışında bir şey kabul etmeyin.
Hayatınızı bir sanat eserine dönüştürün.
Bu belgeselde, Sigmund Freud’un bilinçdışı hakkındaki fikirlerinin, iktidardakiler tarafından kitleleri kontrol etmek için demokrasi çağında nasıl kullanıldığını anlatacağız. Geçen bölümde, Freud’un düşüncelerinin 1950’de Amerika’da nasıl yayıldığını anlattık.
Bu düşünceler, Freud’un kızı Anna ve halkla ilişkileri icat eden yeğeni Edward Bernays tarafından pazarlanmıştı.
Bernays, Freud’un teorilerini reklam ve pazarlamanın kalbine taşıdı.
Senin gibi bir adam, yani, böyle bir araba mı satın aldı!
Her ikisine göre de, bütün insanların içinde gizli bir irrasyonel kişilik vardı. Bu kişilik, hem bireyin iyiliği için, hem de toplumun dengesi için kontrol altında tutulmalıydı. Ancak Freud’lar iktidardan devrilmek üzereydiler. Rakipleri, onların insan doğası hakkında yanıldığını söylüyorlardı. İçteki benlik bastırılıp kontrol edilmek yerine, kendini ifade edebilmesi için teşvik edilmeliydi. Böylece yeni bir güçlü insan türü ortaya çıkacak, daha iyi toplum oluşacaktı. Fakat aslında bu devrimden çıkan şey tam tersiydi. İZOLE OLMUŞ, SAVUNMASIZ VE EN ÖNEMLİSİ AÇGÖZLÜ BİR BENLİK.
Şirketler ve siyaset tarafından manipüle edilmeye daha öncekilerden çok çok daha yatkın bir kişilik. İktidardakiler artık benliği kontrol etmek için onu bastırmaya değil, sonsuz arzularını beslemeye başlamıştı.
HEPİMİZİN KAFASINDA BİR POLİS GEZİYOR
Burada yaptığımız şey duyguların özgürleşmesi. Yani sadece bastırılan hatıralar değil, bastırılan duygular da özgürleşiyor.
Örneğin, bağırmak, ağlamak, sinir boşaltmak.
İnsanların sinirini bozuyorsun!
Buna izin vermeyeceğim!
Hayır! Hayır!
Öldürürüm seni!
Bu şey
Ben yaşlı bir adamım, bakın.
Bütün gücümü toplayamıyorum, ama genç insanlar böyle hislere sahiplerse yapabilirler.
Hiç fena değil.
1950’lerde, bir grup dönek psikanalist yeni bir terapi biçimine başladı. New York’ta küçük odalarda çalışıyorlardı. Duygularını açıkça ifade etmeleri için hastaları teşvik ediyorlardı.
Yardım edin.
Güzel, söyle, söyle.
Yardım istiyorum, yardım.
Bu, Amerikalılara hislerini nasıl kontrol edeceklerini öğreterek zengin ve güçlü hale gelmiş olan Freudiyen psikanalistlere karşı doğrudan bir saldırıydı. Freud’un deyişiyle, onlar duygulardan korkuyorlardı.
Dr. ALEXANDER LOWEN= Deneysell Psikoterapist 1950’ ler
1950’ler Onlara göre, onların istediği şey kapalı insanlardı, oldukça düzenli, doğru şeyi yapan, doğru hayatı yaşayan tipler. Bunu istiyorlardı. Ama yoğun duyguların olmadığı bir hayat. Freud’un kendisi duygusal değildi, o bir entelektüel Freud’du. Ben de entelektüeldim, biliyorum, ama şu an daha fazla bir şeyim. Bu grubun lideri, Freud ve ailesinin nefretini kazanmış bir adamdı. Wilhelm Reich.
Reich, Kanada sınırındaki uzak dağlarda kendine yaptırdığı evde izole bir yaşam sürüyordu. Reich ilk olarak, 1920’lerde Viyana’da Freud’un sadık öğrencilerinden biriydi. Ama, psikanalizin temel yaklaşımları üzerinden Freud’a karşı çıktı. Freud’a göre yine de, insanlar halen ilkel hayvani içgüdülerle hareket ediyorlardı. Toplumun görevi ise, bu tehlikeli güçleri bastırıp kontrol etmekti. Reich tam tersini düşünüyordu. “İnsan zihninin içindeki bilinçdışı güçler iyidir,” diyordu. Bunların toplum tarafından bastırılması işi bozuyordu.
[Bilinçdışı iyiydi de, çevresi kötüydü]
İnsanları tehlikeli hale getiren işte buydu.
MORTON HERSKOWITZ: Wilhelm Reich’ın öğrencisi 1949-52
Reich ve Freud, insan doğası hakkında temel farklılıklar taşıyan iki görüşe sahiptiler. İşin özünde, Freud kontrolsüz, şiddet dolu, savaştaymış gibi, cehennem içinde duygular görüyordu. Reich’e göre bunlar insanlığın kaderi değildi. Orijinal dürtülerin açığa çıkmasına izin verilmediği için böyle oluyordu. İşin ardında yatan doğal dürtü, Reich’a göre libidoydu, yani cinsel enerji. Eğer bu açığa çıkarsa, insanlar neşv-ü nema (gelişme-yetişme) bulacaktı. Fakat bu düşünce onu sadece Sigmund Freud ile değil, kontrolsüz cinsel güçlerin tehlikeli olduğuna inanan Anna Freud ile de karşı karşıya getirdi. Babama göre, libidoyu özgürleştirince siz de özgür oluyordunuz.
LORE REICH RUBIN: Wilhelm Reich’ın kızı
Zamanında nevrozun iyi orgazm eksikliğinden ya da orgazm olmamaktan kaynaklandığı teorisini geliştirdi. Ve bu, biliyorsunuz Anna Freud bakireydi. Yani bu çok önemli. Çünkü hiç bir erkekle cinsel ilişkisi olmamıştı. Burada ise bir adam, sağlıklı olmanın yolu iyi orgazmdan geçer diyor, karşısında ise bir kadın, mastürbasyon yaptığı gerekçesiyle babası tarafından analize alınıyor. Bir yanda cinselliğe gerçekten karşı olan bir kadın, diğer yanda cinsel özgürlük vaazları veren bir adam var. Yani, bir çatışma kaçınılmazdı, değil mi?
Çatışma, 1934′te İsviçre’de bir konferansta aleniyet kazandı. Psikanalitik hareketin tanınmış lideri Anna Freud, Wilhelm Reich’ı hareketin dışına itti. Adamın kariyerini mahvetti. Babamdan cidden kurtuldu, bir kenara attı. Sanırım, benim yapmaya çalıştığım şeylerden biri de Anna’dan kurtulmak.
Açar mısınız?
Yani, bence Anna Freud’un yaptığı yanına kar kalmamalı, insanlar bilmeli. Babamı Uluslararası Psikanaliz Birliği’nden attırmak için manevralar yaptı.
Yani intikam alıyorsunuz?
Eh, öyle de denebilir.
Peki. Ya da bir doğruyu düzeltmek.
Hayır!
Bir yanlışı düzeltmek. Burayı yayınlamasanız iyi olur.
Buna Freudiyen sürçme denmiyor mu?
Evet, öyle deniyor.
Reich Amerika’ya kaçtı. Kendine bir ev ve labaratuvar yaptırdı. Muhteşem fikirleri delilik noktasına kadar varmıştı. Libidinal enerjinin kaynağını keşfettiğini düşünüyordu. Bu kaynağa “orgon enerjisi” adını verdi ve kocaman bir silah yaptı.
ORGON ENERJİSİ: GÖZLEM EVİ
Bu silah atmosferdeki orgonu toplayarak bulutlara doğru püskürtecek, böylece yağmur oluşturacaktı. Aynı zamanda, dünyanın geleceğini tehdit eden UFO’lara karşı da bu silahı kullanabileceğini söylüyordu. bindokuzellialtı’da Reich, federal yetkililer tarafından tutuklandı. Çünkü orgon enerjisi kullanarak kanseri iyileştirdiğini iddia ettiği bir cihaz satıyordu. Reich, deli muamelesi gördü. Hapse atıldı, bütün kitapları ve yazıları mahkeme kararıyla yakıldı. Bir yıl sonra Reich hapishanede öldü.
Freudiyenlere göre, asıl tehdit unsuru artık tamamen ortadan kalkmıştı. Fakat yanılıyorlardı. Freudiyenlerin fark etmediği şuydu: Amerikan toplumu üzerindeki etkileri de artık tehdit altındaydı. Bu durum bir açıdan sadece onların fikirlerini gözden düşürmüyor, aynı zamanda Reich’ın düşüncelerinin Amerika’da ve kapitalist dünya içerisinde çok daha fazla kabul görmesini sağlıyordu.
AMA SONRA BİRDENBİRE
Sanki, tek dokunuşta “Tüketici, kral”dır. Onun heveslerine göre üreticiler, toptancılar ve perakendeciler oluşuyor. Onun güvenini kazanan, bu oyunu da kazanır. Onun güvenini kaybedenin kendisi de kaybolur.
1950′lerin sonunda psikanaliz Amerika’da tüketim kültürünü yönlendirmekte epey etkili oldu. Çoğu reklam şirketinde psikanalistler çalışıyordu. Geçen bölümde gördüğümüz gibi, tüketici eğilimlerini anlamak için yeni yollar geliştirmişlerdi. En başta da focus grubu geliyordu. Burada tüketiciler ürünler hakkında duygularını serbestçe dile getiriyorlardı. Böylece ürünlerin pazarlanması için yeni yollar keşfedildi. Tüketicinin gizli bilinçdışı arzularına hitap ediliyordu.
“Alışveriş için Teşekkürler”
Fakat 1960′ların başında yeni kuşak bu düşünceye saldırdı. Amerikan şirketlerini, insanları ideal tüketici haline getirmek için duygularını manipüle etmek amacıyla psikolojik yöntemler kullanmakla suçladılar.
REKLAM, MANİPÜLASYON DEMEKTİ.
ROBERT PARDUN: 1960 ‘larda Aktivist Öğrenci
Reklam, içinizden gelmeyen, başkasından gelen bir şeyi size yaptırmak için bir yöntem.
Birisi diyor ki, “Bu sene toz pembe renkli gömlekle, ona uygun toz pembe ayakkabılar giymelisin.”
Ben de diyorum ki,
“Neden? O ben değilim ki, o zaman başka birisi olurum.”
Ürettikleri malları satın alacak birisi olmanızı istiyorlardı. Bir başkasının aracı olma hisi, ben böyle olmak istemedim. Ben bir başkasının adamı olmak istemiyorum. Ben kendim olmak istiyorum. 1960′ların ortasında Amerika’da kampüs içinde protesto hareketleri başladı. Öğrencilerin asıl hedeflerinden biri Amerikan şirket dünyasıydı. ŞİRKETLERİ, AMERİKAN HALKININ BEYNİNİ YIKAMAKLA SUÇLUYORLARDI. Tüketim kültürü sadece para kazanmayı sağlamıyor. Kitleleri koyun haline getirmek için de kullanılıyor ki, bu sırada hükümet Vietnam’da vahşi ve yasadışı bir savaş yürütebilsin.
Öğrencilerin hocası, ünlü radikal düşünür Herbert Marcuse’ydi. Marcuse psikanaliz okumuştu. Freudiyenlere karşı çok sert eleştiriler getiriyordu:
“İnsanların, seri üretim nesneleri üzerinden duygularını ve kimliklerini ifade etmeye indirgendiği bir dünya yaratmak isteyenlere yardımcı oldular. Bunun sonucu olarak, “tek boyutlu insan” dediği, konformist (uyumlu kimseler) ve bastırılmış bir tip ortaya çıktı.”
HERBERT MARCUSE: Röportaj 1978
Psikanalistler, Amerika’yı yönetenlerin kirli işlerini yapan ajanlara dönüştüler. Yönetimdeki iktidar yapısının bireylerin sadece bilincini değil, bilinçdışını ve bilinçaltını da ne kadar büyük ölçüde manipüle ve kontrol edebildiğini görmek en çarpıcı fenomenlerden biriydi. Bu durum psikolojik bir temelde meydana çıktı.
Freud’un belirttiği bilinçdışı ilkel güdülerin kontrolü ve manipülasyonu söz konusuydu.
Ekran başındaki sevgili Amerikalıları bir düşünün.
Hepsinin de beyni yıkanmış, çocuklar.
Hepsinin beyni yıkanmış.
BEYNİ …İKİLMİŞ
Marcuse’nin söylediklerini takip eden yeni öğrenci solu, bu toplumsal kontrol sistemine karşı saldırıya geçti. Düşüncelerini şu sloganla özetlediler:
“Hepimizin kafasında bir polis geziyor. Onu yok etmeliyiz.” Bu polisi yok etmenin yolu ise, onu oraya yerleştiren devleti ve şirketleri yok etmekten geçiyordu.
Weatherman adlı bir grup şirketlere bombalı saldırılar düzenledi. Onlara göre bu şirketler, hem tüketim malzemeleri üzerinden insanların zihnini kontrol ediyor, hem de Vietnam’da kullanılan silahları üretiyordu.
BERNADINE DOHRN: Weatherman Devrimci Örgütü Kurucusu
Tarih boyunca görülmüş en vahşi düzenin içinde yaşarken, şiddete başvurmamak mümkün değil. Şiddete başvurmayacağım diye asla söz veremem.
LINDA EVANS: Weatherman Devrimci Örgütü Üyesi
Maddi değerler üzerine kurulmamış bir yaşam sürmek istiyoruz. Ancak bütün yönetim sistemi ve Amerikan ekonomisi, bencillik, kişisel hırs ve kar etmek üzerine kurulmuş durumda. Yani insan olabilmek için, birbirimizi sevmek ve eşit olmak için, birbirimize roller biçmemek için, kendi pozitif yaşam değerlerimizi uygulamaktan bizi alıkoyan yönetim biçimini devirmemiz gerekiyor. Fakat Amerikan devleti buna şiddetle karşılık verdi.
1968′de Chicago’da yapılan demokrasi toplantısında, polis ve ulusal muhafızlar binlerce göstericinin üzerine salındı. Böylece, Amerika’da yeni solun acımasızca bastırıldığı dönem başlamış oldu. 18 ay sonra Kent State Üniversitesi’nde dört öğrencinin öldürülmesiyle olaylar doruğa çıktı. Bu muamele karşısında sol kesim dağılmaya başladı. Devletin gücüyle karşı karşıya kalmıştık. Bu güç, tahmin ettiğimizden çok daha büyük, kuvvetli ve keskindi. Ve bu noktada, sanki taktik değişikliğine gidilmiş gibi bir şey oldu. Bu şiddetli müdahale karşısında, yeni sol kesim yeni bir fikre yönelmeye başladı. Madem insanların kafalarının içindeki polisi çıkarmak için devleti yıkmak mümkün değildi, o zaman herkes kendi zihnine ulaşmanın bir yolunu bulmalı, devlet ve şirketler tarafından yerleştirilen kontrol mekanizmalarını kendisi yok etmeliydi. Bu sayede yeni bir birey, yani yeni bir toplum oluşacaktı.
STEW ALBERT: Yippie Partisi Kurucu Üyesi
Aktif siyasetin içinde olan insanlar şuna ikna olmuştu; eğer kendilerini değiştirip sağlıklı birey olmayı başarırlarsa ve yalnızca insanların kendini değiştirmesini hedefleyen bir hareket başlarsa, bir gün gelecek ve bütün bu süregiden pozitif değişim sayesinde toplum kendiliğinden dönüşecekti, yani niceliğin niteliğe dönüşümü diyebiliriz. Ama siyasi aktivizm şart değildi. Yeni bir benlik oluşturma meselesiydi. Eğer yeterince insan kendisini değiştirirse, toplum da değişebilirdi. Yani, kişisel olan şeyler de politik hale geldi?
Evet, kişisel alan politik oldu. Ama kişisel olan şeyleri değiştirmeden siyasi bir değişim yaratmanız mümkün değildi. ABD’nin devlet gücüne karşı gelme şansımız yoktu. Yani, onların silahlı gücü vardı. Ve yeni bireyi oluşturmak için, Wilhelm Reich’ın fikir ve yöntemlerine başvurdular. Ölümünden bu yana, Reich’ın fikirlerini temel alan küçük bir psikanalist grubu yeni yöntemler geliştirmişti. Amaçları, toplum tarafından bireylerin zihnine kazınan kurallardan kurtulmayı sağlayacak yollar geliştirmekti. Merkezleri, California’nın uzak bir kıyısında eski küçük bir oteldeydi. Esalen Enstitüsü adını vermişlerdi. Fritz Perls, Esalen’de en önde gelen psikanalistti.
Perls, Reich tarafından eğitilmişti.
Toplu yüzleşme benzeri bir teknik geliştirmişti.
İnsanları zorluyor, toplumun tehlikeli bulduğu ve bastırılması gerektiği düşünülen hislerini herkesin önünde dışa vurmalarını istiyordu. İçimdeki şeyden korkuyorum, küçük bir şeytan gibi duruyor orada.
Pek fazla dışarı çıkmıyor.
Ortaya çıkarmak çok zor.
FRITZ PERLS ATÖLYESİ Esalen Enstitüsü 1960′lar
Şimdi o içindeki şeyi sandalyeye koy ve konuş onunla. Perls buna, grubun önünde sıcak sandalyeye oturmak diyordu. Diyelim ki bu sıcak sandalye, siz de Perls olun. Beni, kendi kurallarımı koymaya, kendimi açığa çıkarmaya doğru yönlendiriyorsunuz.
MICHAEL MURPHY: Esalen Enstitüsü Kurucusu
İçimdeki her unsura açık olup onları fark etmemi sağlıyorsunuz. Sonra da içimdeki güce hâkim oluyorum.
Şeytan mı olayım?
Evet. Evet, dışarı çıkabilirim. Adamın içinden çıkabilirim.
Adamı bir kenara atabilirim.
“Seni,” diye söyle, “seni.”
Seni bir kenara atabilirim.
Seni, evet. Şeytanı bizimle yalnız bırak şimdi.
Hepinizi ağlatırım.
Kendinizi berbat hissedersiniz. Belki de sonsuza kadar.
Şu gördüğünüz ağızdan çıkacak öyle şeyler söylerim ki, istediğim herkesi mahvederim, her birinizi.Tabii dışarı çıkarsam. İçinizden kimseye acımam.
Sana bile.
Tamam. Şimdi nasıl hissediyorsun?
Daha iyiyim.
Yani, gerçekten dürüst olduğumu hissettim.
Peki. Güç ne kadar artıyor dikkat edin.
Yani, kim olduğunuzun, nasıl davrandığınızın, nasıl hissettiğinizin, dünyadaki bütün varlığınızın esas sahibi siz olmalısınız. Yani, size bir özerklik tanıyor, özgürlüğünüzün sahibi siz oluyorsunuz. Benden korkulur. Güçlerimi harekete geçirdiğimde benden korkarsınız.
“Güçlerimle sizi korkutuyorum,” deyin.
Güçlerimle sizi korkutuyorum.
Şimdi, gücü nerede hissediyorsunuz, ellerde mi, kaslarda mı?
Güçsüzüm. Uyanın!
İçimdeki süper gücü istiyorum, Allah’ın belası!
Tamam, tamam Dur artık.
Bu yaptığım hoş değildi, sadece yapmak istiyordum ve yaptım.
Esalen’de çalışanlara ve Perls’e göre, burada bireyin içindeki hakiki benliği dışa vurması için yöntemler yaratıyorlardı. Beni alkışlamalarını istiyorum. Onlara göre bu sayede, toplumsal koşullanmadan kurtulmuş yeni özerk varlıklar ortaya çıkacaktı. Chicago’da yenilgiye uğrayan sol kesim arasında bu fikir müthiş ilgi uyandırdı. Bu yöntemler eski düzeni yıkacak kadar güçlü bir yeni bireyi açığa çıkarmak için kullanılabilirdi. 60′ların sonu ve 70′lerin başında, binlerce insan Esalen’e üşüştü. Bundan birkaç yıl öncesine kadar, orası kenarda kalmış gizli kapaklı bir yerdi. Şimdi ise, kişisel dönüşüm amaçlı ulusal bir hareketin merkezi olmuştu:
İnsanın Potansiyeli Hareketi.
Çok çekici hale geldi. İnsanlar bu keşif akımına katılmak istiyordu. Yedi-sekiz yıl içinde Amerika’da, Esalen’i örnek alan civarında benzer yerler açıldı.
Kendimi özgürleşmiş hissediyorum.
Cidden mi?
Harika bir şey.
Ve ciddi bir siyasi anlam kazandı. Kişisel dönüşümü toplumsal dönüşümden ayrı tutamazsınız. İkisi birlikte işler. Hareket büyüdükçe, Esalen yöneticileri bu yöntemleri toplumsal sorunları çözmek için kullanmaya karar verdiler. Önce ırkçılıkla başladılar. Radikal zenci ve beyazlardan oluşan yüzleşme grupları düzenlediler. Her iki grup da, toplum tarafından içlerine işlenen ırkçı hislerini dışa vurmaları için teşvik edildi. Bunu yaparken o hisleri aşacaklar, sonra karşıdakini birey olarak kabul edeceklerdi.
“Aşkın bir deneyim olarak radikal yüzleşme,” adını verdiğim bir yüzleşme dizisi başlattım. Böyle bir zenci/beyaz yüzleşmesinin gerekli olduğunu, bu sayede iki ırk arasındaki meselenin köküne inebileceğimizi düşündük. Çekingen ve kibar davranmakla olmuyordu. Doğrudan aslanın midesine inecektik, bu ırk ayrımcılığının temeline. Ve son derece çarpıcı oldu. Esalen Enstitüsü’nde yapılan en sert toplantıları yaşadık.
Şuna bak içi beyazmış, üstünde kıyafetin var, ayakkabın var. Bana baktığından eminsin öyle mi?
Mahalledeki polis belası da sizden geliyor.
Yok ya? Nerden benim oluyor polis?
Hükümetiniz var, belediye başkanınız var. Yapma ya. Başkan sizin, elçiler sizin.
Sen de oy kullanıyorsun.
Vietnam’da insan öldürdünüz.
Onların hepsi köle işçilerdi. Bir sürü binalar gökdelenler var, ekonomik ve siyasi olarak hepsine hakimsiniz. Onlar da mı sizin değil?
Hem bizim, hem sizin.
Sonra zenciler toplanıp beyazlara saldırdılar.
Bütün hepsini oturup seyrettik. Buna birini dikizlemek diyorlardı.
Dikizlemek derken, en gizli sırlarını öğrenmek. Şarlatanlıklarını falan, hepsini.
Mesela beyaz liberaller. Beyaz liberallerin çok üzerine gittiler.
“Ben özgürüm,” saçmalığını anlatma bana şimdi.
Şerefsiz yalancının tekisin, açık pembe bir orospu çocuğusun.
Buraya niye geldiniz bilmiyorum ki.
Sizin kara kitabınız yok mu?
Ha?
Refah içinde gibisiniz.
Ha?
Ne diye geldiniz buraya?
Bacaklarınızı ayırıp oturmuşsunuz karşımda, külotlarınızı sergiliyorsunuz.
Peki niye geldiniz o zaman?
Zenci/beyaz yüzleşme grupları tam bir felaketti. Zenci radikallere göre bu iş, onları zayıflatmak amaçlı hain bir saldırıydı. Onları özgür bireylere dönüştürmeye çalışan Esalen, aslında ırkçılığa karşı mücadelelerinde onlara güç veren tek şeyi de yok ediyordu; ortak zenci kimliği.
Benim sebebim mi?
Senin sebebin. Senin burada olma sebebin benimkinden farklı.
Sonra, İnsanın Potansiyeli Hareketi, kişisel gelişimin işe yarayacağını düşündüğü başka bir toplumsal gruba yöneldi.
Rahibeler.
Ama bu sefer daha başarılı oldular. Los Angeles’ta bulunan Temiz Kalp Manastırı, Amerika’daki en büyük dini kız okullarından biriydi. Birkaç radikal psikoterapist manastıra geldi. Kişisel özgürleşme yöntemlerini, kimlikleri dışarıdan dayatılan kurallarla belirlenen ve bunları çok derin bir şekilde içselleştirmiş olan bireyler üzerinde denemek istediler. Modern görünmek isteyen manastır, deneye katılmayı kabul etti. Yüzlerce Temiz Kalp rahibesiyle hafta sonlarında yüzleşme toplantıları düzenledik. Rahibeler çok çekingendi.
Dr. WILLIAM COULSON: Rahibelerin yüzleşme grubu lideri
Normal insanlardan daha fazla içine kapanık oluyorlar. Onlara dedik ki,
“Bu kadar çekingen olmayın, kendinizi serbest bırakın.”
“Siz iyi insanlarsınız, içinizdeki gerçek kişiyi saklamanıza gerek yok.”
“Rahibe rolünü oynamanıza gerek yok.”
“Mahzun bakışlar atmanıza gerek yok.”
“İhtiyatlı olmak fazla abartılan bir erdem.”
“Kendinizi zorluyorsunuz,
Temiz Kalp rahibe adayı Psikoterapi deneyi sırasında röportaj
“Kimliğinizi arıyorsunuz,”
“kim olacağınızı.”
“Aynı zamanda hizmete adanmış “
“Bir hayat yaşamaya çalışıyorsunuz.”
“Bütün bunları kimliğinize uydurmaya çalışıyorsunuz. Ama aslında, yani, bu iş çok karmaşık oluyor bazen. Bazen kafanızdaki engeli aşıp çılgın ve aptalca şeyler yapıyorsunuz. Bahçede koşup portakal çalıyorsunuz, buzdolabından kola aşırıyorsunuz, çılgınca şeyler. Kendimi ikiyüzlü gibi hissettim ve insanların beni ne giydiğime göre değil, kim olduğuma göre yargılamasını istedim. Bu değişimden memnunum yani. Korkuyorsunuz ama devam ediyorsunuz.
“Evet, korkudan ölebilirim, ama buna değiyor.”
Deney, manastırı dönüştürmeye başladı. Rahibeler, sıradan kıyafet giyme alışkanlıklarını bırakmaya karar verdiler. Ama psikoterapistler, başka güçleri de uyandırdıklarını gördüler. Ortaya çıkardığımız şeylerden biri cinsel enerjiydi. Kilisenin başarıyla engellediği şeylerden biri, artık engel tanımıyordu. Cemaat üyesi bir rahibe vardı. Öncekinden bile daha özgür olabileceğini düşündü. Sınıf arkadaşlarından birini baştan çıkardı. Sonra, aday rahibelerin başındaki daha yaşlı rahibeyi de baştan çıkardı. Çok tutucu biriydi ve onu bile cinsellik yoluyla özgürleştirmek istedi. Yaşlı olan, adayı alıp arabayla markete götürdü, geri geldiler, garaja girdiklerinde ona yaklaştı, uzun uzun dudaklarından öptü, sonra muhtemelen ilk defa öpüşen aday, daha fazlasını istedi. Deney büyük bir felakete yol açtı. Bir yıl içinde 300 rahibe, yeminlerinden azat edilmek için Vatikan’a dilekçe verdi, ki bu sayı manastırın yarısından fazlaydı. Altı ay sonra ise manastır kapandı. Geride birkaç tane rahibe kalmıştı. Ama onlar da radikal lezbiyen rahibelerdi. Diğerleri dini yaşamı terk ettiler.
Rahibelikten istifa mı ettiler?
Evet, artık normal insan oldular.
SANA SÖYLÜYORUM DİNLE HER YERDEYİZ ARTIK!
60′ların sonunda, kendini keşfetme düşüncesi Amerika’da hızla yayılıyordu. Yüzleşme grupları, kendini geliştirmeye ve yozlaşmış kapitalist kültürden uzak kalmaya dayandığı için radikal bir alternatif kültür olarak görülen her şeyin merkezi oldular. Kendimiz olabilmek için onları özgürleştirmek istiyorum. Amacımız sevgi, deneyimler, pozitif bir yaşam tarzı. Sizin yaşam tarzınız yanlış demiyoruz. Sadece özgür olmak istiyoruz, ne olmak istiyorsak onu olmak. Ya da kendimizi aradıkça ne olduğumuzu bulursak, o olacağız.
Amerikan şirketleri üzerinde bu durum ciddi sorunlar yaratmaya başlamıştı. Çünkü bu yeni bireyler, öngörülebilir tüketiciler gibi davranmıyorlardı. ÖZELLİKLE DE HAYAT SİGORTASI SEKTÖRÜ ENDİŞELİYDİ. Üniversiteyi bitiren öğrenciler arasında hayat sigortası yaptıranlar gittikçe azalıyordu. Amerika’nın en iyi piyasa araştırmacısı Daniel Yankelovich‘ten bu durumu analiz etmesini istediler. O da psikanaliz okumuştu.
DANIELl YANKELOVICH:Yankelovich Partners Piyasa Araştırma Şirketi
Hayat sigortası işi, o dönemde protestan ahlakına en çok yaslanan işti. Gelecek için fedakârlık yapan bir insansanız, ancak o zaman hayat sigortası yaptırırsınız. Eğer bugün için yaşıyorsanız, hayat sigortasına ihtiyacınız kalmaz. Yani, ortaya çıkmaya başlayan bazı yeni değerlerin, bir noktada protestan ahlakının temel değerlerine karşı olduğunu hissetmişlerdi. Gördüklerim karşısında şaştım kaldım.
Geleneksel ve hâkim yoruma göre, bu durumu yaratan aşırı uçlardaki siyasi akımlardı. Fakat biz açıkça gördük ki, bu yorum aslında gerçeğin üzerini örtüyor. Bu durumun temelinde kendini ifade etme meselesi vardı. Birey ve içimizdeki benlik meselesiyle uğraşıyorlardı. İnsanlar için bu çok önemli hale gelmişti, kendini ifade edebilmek.
Yankelovich, bu yeni dışavurumcu bireylerin gelişimini ve davranışlarını incelemeye koyuldu. Şirketlere verdiği bilgiye göre, bu yeni insanlar yine tüketiciydiler. Fakat artık onları Amerikan toplumunun dar katmanlarına sıkıştıracak hiçbir şey istemiyorlardı. Daha ziyade, konformist bir dünyada onların farkını yansıtacak, bireyselliğini ortaya çıkaracak ürünler istiyorlardı. Amerikan şirketleri böyle şeyler üretmiyordu. Ürünlerin zaten her zaman duygusal bir anlamı vardı. Yeni olan şey ise, bireysellikti. Ana fikir şuydu; “bu ürünle kendimi ifade ediyorum.”
Bu ürün küçük bir Avrupa arabası olabilir. Belli bir müzik sistemi olabilir. Kendinizi sunma biçiminiz, kıyafetleriniz. Kaslarımdan ani bir enerji fışkırıyor. İnsanlar artık bu gibi şeyler için para harcıyordu. Çevrelerine kim olduklarını anlatmak için. Fakat üreticilerin, görünen piyasalar ve tüketiciler hakkında neler olduğuna dair gerçekten en ufak fikri yoktu. Büyük reklam şirketleri, işletme grupları denen ekipler kurdular. Bu yeni bireylere nasıl hitap edecekleri hakkında çalışmalar yapıyorlardı. Ajanslardan birinin müdürü, bütün çalışanlara bir bildiri gönderdi.
“TOPLUM KURALLARINA UYUM SAĞLAMAYANLARA UYUM SAĞLAMALIYIZ,” diyordu.
“Bobby Dylan’ın yaptığı müziği dinleyip, sinemaya daha çok gitmeliyiz.”
Ama asıl sorun, focus gruplarına bu dışavurumcu bireylerin artık pek katılmamasıydı. Reklamcılar, kendi başlarının çaresine bakacaklardı. Çok hoş yeni bir ürünümüz var, dans edeceksiniz, gözden kaybolmak için bir fırsat. Lezzetli küçük kareler malt buğdayından, çatallı, çıtır çıtır ve enfes bir tadı var. Daha hızlı ama. Ben de onu diyorum. Folk rock olacak, ama folk ve rock çok olacak. Ve çok daha ciddi bir sorun vardı aslında. Kendini ifade etmek isteyen insanlar için yapılacak üretim, çeşitlilik yaratmak anlamına geliyordu. Ancak Amerika’da geliştirilen seri üretim sistemleri, eğer aynı nesnelerden çok sayıda üretilirse karlı olabiliyordu. Bu sistemler, konformist bir toplumun sınırlı arzularını karşılamak için mükemmeldi. Dışavurumcu birey, bütün bu üretim sistemini tehdit ediyordu. Üstelik tehdit hızla büyümek üzereydi.
AKLINIZ NASIL?
Hadi! Çünkü bir girişimci, bu yeni bağımsız bireyin seri üretimi için bir yöntem icat etmişti. Adı, Werner Erhard idi. Geleneksel olarak zihnimizde olduğunu sandığımız bazı şeyler aslında dış dünyada bulunur, şimdi o noktaya da geliyoruz.
Erhard, EST adlı bir sistem icat etmişti: ERHARD SEMİNAR TRAİNİNG.
Nasıl kendileri olacaklarını öğrenmek isteyen yüzlerce insan hafta sonu oturumlarına katılıyordu. Bir süre sonra EST’nin taklitleri de çıktı; mesela İngiltere’deki Exegesis. Erhard’ın yöntemlerinin bir çoğu İnsanın Potansiyeli Hareketi‘nden alınmaydı. Fakat Erhard, bu hareketi yeterince ileri gitmedikleri için eleştiriyordu. Ona göre, bütün insanların içinde merkezi bir çekirdek olduğunu söyleyen bu hareket, insan özgürlüğüne başka bir sınırlama getiriyordu. Aslında sabit bir benlikten söz edemezdik. Yani, insan ne olmak istiyorsa onu başarabilirdi. İnsanın Potansiyeli Hareketi’nin tezine göre, insanların özünde gerçekten iyi bir şeyler vardı.
WERNER ERHARD= EST’nin Kurucusu
Eğer yüzeydeki katmanları kaldırırsanız, güya elinizde bir öz kalacaktı. Bu öz kendiliğinden zaten dışavurumcu bir öz idi. Hakiki benlik buydu, muhteşem bir şey ortaya çıkacaktı. Gerçekte olan ise, bu son katmana ulaşmış insanlar gördük ve bu katmanı da aştıklarında ellerinde hiçbir şey kalmamıştı.
Tamam, it!
Hadi, itele!
EST oturumları çok yoğun ve acımasızdı. Her katılımcı bir sözleşme imzalıyordu. Buna göre, toplum tarafından oluşturulan kimliklerini kırmak için, eğitimciler gerekli gördükleri her şeyi yapacaklar ve kimse ayrılmayacaktı.
Hadi dedim!
Bastır, it!
Senden daha güçlü bastırırsam ezilip gideceksin.
Artık sertçe itmen lazım, hadi şimdi.
Ha şöyle, it geriye.
Güzel, aferin. Güzel!
Bir daha!
Evet!
EST eğitimindeki esas mesele, katman altındaki katmanın altındaki katmanlara doğru ilerlemekti. Sonunda en alt katmana gelip onu da kaldırdığınızda, orada tamamen boşluk ve anlamsızlık olduğunu fark ediyorsunuz. Şimdi bu, varoluşçuluğun geldiği son noktadır.
EST ise bir adım daha ileri gitti. İnsanlar fark etmeye başladı ki, buradaki sadece anlamsızlık ve boşluk değil, anlamsızlık ve boşluğun kendisi anlamsız ve boş bir şeydi. Böyle bakınca, büyük bir özgürlük olduğunu görüyorsunuz. Bütün bu sıkışma, kendinizi mahkum ettiğiniz bütün kurallar yitip gidiyor. Elinizde ise koca bir hiçlik kalıyor. Hiçlik ise, olağanüstü güç kazandıran bir çıkış noktası. Çünkü bir şey yaratmak için önce bir hiçliğe ihtiyacınız vardır. Bu hiçlikten yola çıkarak insanlar bir yaşam yaratabilecek hale geldiler ve kendilerine benlik oluşturma şansı buldular.
Kendilerini icat edeceklerdi?
Kendilerini icat edeceklerdi. Ne olmak istiyorsanız olabilirsiniz. O sesi çıkarmaya başlamanızı istiyorum, ve bu ses yoluyla insanları ve dünyayı nasıl istiyorsanız o şekilde yaratacaksınız. Erhard’ın yaptığı, en önemli şeyin birey olduğunu vurgulamaktı.
JESSE KORNBLUTH: Gazeteci, New Times 1970’ ler
Toplumsal mevzuların bir önemi yoktu. Sizi ilgilendiren tek şey, tatmin edici bir yaşam sürüp sürmediğinizdi. EST katılımcıları oturumlardan çıktıklarında, kendini düşünmenin bencillik değil, en büyük görev olduğunu düşünüyorlardı.
Gel beni öp ve gülümse,
beni bekleyeceğini söyle,
hiç bırakmayacakmış gibi bana sarıl.
JOHN DENVER: EST Mezunu
Eğitim iki hafta sonu sürüyor. Gerçekten hayatımdaki en inanılmaz deneyimdi. Bu deneyime ömür boyu minnettar kalacağım. Çok faydasını gördüm. Kim olduğumuzu gerçekten bilmek istiyoruz. Hayatımızda birçok şey yaşıyoruz, kendimizle ilgili gittikçe daha çok şey öğreniyoruz. Bizi ayakta tutanın gerçekte ne olduğunu bulmak, kendimizi nasıl keşfedeceğimizi görmek istiyoruz.
EST büyük bir başarı kazandı. Şarkıcılar, film yıldızları ve yüz binlerce sıradan Amerikalı 1970′lerde bu eğitimlerden geçti. Fakat belli bir süreç içinde, kişisel dönüşüm hareketini başlatan siyasi fikir yok olmaya başladı. Başlangıçtaki fikre göre, kendini keşfetme ve ifade etme yoluyla yeni bir kültür doğacaktı. Bu sayede devletin iktidarına meydan okunacaktı.
Kültürümüzü siyasetten ayırmalarına izin vermeyeceğiz.
Hepimiz insanız, hepimiz birlikteyiz.
Fakat şimdi de, insanların basitçe kendi içinde mutlu olabileceği, toplumu değiştirmenin bununla ilgisi olmadığı düşüncesi ortaya çıkmaya başlıyordu. Bu düşüncenin önde gelen isimlerinden biri de Jerry Rubin‘di. 1968′de Rubin, Yippie’lerin lideri olarak Chicago yürüyüşünü yönetmişti. Ama artık o da EST eğitiminden geçmişti. Ölmeye hazırdım ve bir anlamda kurban kompleksine sahiptim. Sanırım bu hepimizde vardı. Kendini feda etme idealinden vazgeçtim.
JERRY RUBIN: Yippie Partisi Kurucusu Röportaj 1968
Artık eskisi kadar haksızlık üzerinden hareket etmiyorum. Şimdi kendimizi kendi içimizden yeniden yarattık. Temel olarak siyaset ortadan kalkmış, tamamen bu yeni yaşam tarzı gelmişti. Benliğin daha da derinine inme arzusu baş göstermişti. Şu anda ise fazla abartılı bir bireye dönüştü. Yakın arkadaşım ve Yippie kurucularından Jerry Rubin de kesinlikle bu yönde hareket etti. Ve bence, kendi başına kendini geliştirip mutlu olabileceği fikrine kapılmaya başlıyordu.
Tek kişilik sosyalizm.
Öyle mi?
Böyle mi düşünüyordu?
Aslında bu kapitalizmin ta kendisi.
İşin esprisi orada.
Bence çok komik.
Bence komik, çünkü insanlar hayatlarının büyük bölümünü geçmişlerine hapsolmuş ve geçmişleriyle kafayı yemiş, geçmişle sınırlı bir halde geçiriyor. Bundan kurtulmak büyük bir özgürlük getiriyor. İnsanlar kendilerini yaratabiliyorlar.
EST, Amerikan toplumunun bütün katmanlarında hızla yayılan bir düşüncenin yoğunlaşmış ve canlanmış ifadesiydi. Kitaplar ve televizyon programları, ‘insanın ilk görevi kendisi olmaktır’ düşüncesini yaymaktaydı. Bu değişimi gözlemleyenler, bu düşüncenin ne kadar hızlı yayıldığını görünce şaşkınlığa düştüler.
DANIEL YANKELOVICH: Piyasa Araştırmacısı
1970 ‘te bu düşünce toplumun küçük bir kesiminde vardı. Belki yüzde 3-5 kadar. 1980′de ise toplumun % 80’ine yayılmıştı. Şunu sordunuz,
“Nasıl kendimizi gerçekleştirebiliriz?”
Sabah kalkıp diyeceksiniz ki, her sabah tıraş olduğumda aynaya bakıp kendime söylerim, gerçekten söylüyorum:
“Bugün kimse günümü zehir edemez. Kimse!”
Benlik ve iç benlikle bu kadar haşır neşir olanlar, toplum içinde 1970 ‘ler boyunca gittikçe yayıldı ve arttı. Beni geçmişte yaşamaktan kurtardınız. Bugünden itibaren deneyimlerimi olumlu yönde kullanmaya başladım ve hem bugün hem de yarın için daha iyi bir insan olmak istiyorum. Ama tabii mesele şuraya geliyor, kendini ifade eden biri nasıl olunur?
İşte bu noktada, Amerikan kapitalizmi devreye girmeye karar verdi ve bireylere kendilerini ifade etmeleri için yardımcı oldu. Bunu yaparken de çok büyük paralar kazandı. İlk iş olarak, bu yeni insanların kendileri olmak için ne istediklerini keşfetmek amacıyla, kafalarının içine girmenin yollarını buldular. Bunun yolunu iş merkezleri değil, Amerika’daki en güçlü bilimsel araştırma merkezlerinden biri buldu. Kaliforniya’daki Stanford Araştırma Merkezi (SRI), şirketler ve hükümet için çalışıyordu. Bilgisayarların ilk gelişimlerinin büyük bölümünü onlar yapmıştı. Savunma Bakanlığı için de, sonradan Yıldız Savaşları Projesi adı verilecek bir çalışma yapıyorlardı. 1978 ‘de, SRI’de çalışan birkaç ekonomist ve psikolog, önceden kestirilemeyen yeni tüketicilerin arzularını okuyup ölçme ve karşılamanın bir yolunu bulmaya karar verdiler.
JAY OGILVY: Psikolojik Değer Araştırması Yöneticisi, SRI 1979 -88
O döneme kadar önem verilmeyen bütün arzular, istekler ve değerleri ölçmek için titiz bir yöntem geliştirme düşüncemiz vardı. İş dünyasında ne derler bilirsiniz, “Ancak ölçebildiğiniz şeyi yaparsınız.” Temelde üreticilere şunu söylüyorduk, eğer gerçekten sadece temel ihtiyaçları değil, çok daha gelişkin insanların bireysel heves, arzu ve isteklerini de karşılamak istiyorsanız, işi parçalara ayırmak zorundasınız, her şeyi bireyselleştirmek zorundasınız. SRI, bunu yapabilmek için bireyi özgürleştirme işine başlamış olanların yardımına başvurdu. İnsanın Potansiyeli Hareketi’nin önderlerinden birisi olan psikolog Abraham Maslow‘a gittiler. Esalen gibi yerler yapılan çalışmaları gözlemleyen Maslow, psikolojik kategorilere dair yeni bir sistem geliştirmişti. Buna “İHTİYAÇLAR HİYERARŞİSİ” diyordu. İnsanların hislerini özgürleştirdikçe geçtiği farklı duygusal aşamaları tanımlıyordu.
En üstte kendini gerçekleştirme yer alıyordu. Bu noktadaki bireyler tamamen kendi yolunu kendi çiziyor, toplumdan bağımsız hareket ediyordu. SRI ekibi, Maslow’un hiyerarşisini temel alarak toplumu kategorize etmenin yeni bir yolunu bulabileceğini düşündü. Sosyal sınıfları değil, farklı psikolojik ihtiyaçlar ve dürtüleri temel alacaklardı. Bunu test etmek için dev bir anket hazırladılar. İnsanların kendilerini nasıl gördüğüne, içsel değerlerine dair yüzlerce soru vardı. Sorular, insanların Maslow’un kategorilerine uyup uymadığını görmek için tasarlanmıştı. İnsanların gerçekten nasıl hissettiğini bulmaya çalışıyorduk. O yüzden bu rahatsız edici soruları sorduk.
AMINA MARIE SPENGLER: Psikolojik Değer Araştırması Program Yöneticisi 1979-86
Soruları sorması için anket düzenleyen bir şirketi görevlendirdik. Onlar bile şimdiye kadar böyle bir şey görmediklerini söyledi. Genellikle hafta içinde bir mektup göndermek zorunda kalırsınız. Sonra bir mektup daha ve en sonunda cevap alabilmek için telefon açmanız gerekir. Bizim ankette % 86 oranında geri dönüş oldu ve sadece bir mektup gönderdiler. İnsanlar bu anketi severek doldurdular.
“Başka anketiniz varsa doldurabilirim” diye notlar iliştirilmiş sayısız anket geldi. Çünkü bizim sorularımız, insanlara daha önce hiç düşünmedikleri şeyleri düşündürüyordu. O sorular üzerine düşünmek hoşlarına gitti.
Ne gibi mesela, içlerindeki hisler mi?
Evet, aslında ne hissettikleri, gibi. Onları neyin motive ettiği, hayatlarının anlamı, önem verdikleri şeyler. Yani, bir acayip gelmişti.
Cevaplar daha sonra bilgisayarda analiz edildi. İnsanların kendilerini nasıl gördüğüne bakınca, Maslow’un kategorilerine uyum sağlayan belli şablonlar ortaya çıktı. Hiyerarşinin en tepesinde, bütün sosyal sınıfları içeren, büyük ve genişlemekte olan bir grup belirdi. SRI bunlara “KENDİNİ YÖNETENLER” diyordu. Bu insanlar kendilerini toplumdaki konumları ile değil, kendi yaptıkları seçimlerle tanımlıyorlardı. Ama SRI şunu keşfetti; bu insanlar kendilerini ifade etmek için seçtikleri farklı davranış kalıpları üzerinden tanımlanabilirdi. Kendini ifade etme biçimleri sonsuz değildi ve belli türlere ayrılabiliyordu. SRI ekibi bunu ifade eden bir terim geliştirdi: YAŞAM TARZI. Yeni bireyciliği kategorize etmeyi başarmışlardı. Geliştirdikleri sisteme Değerler ve Yaşam Tarzları, kısaca VALs diyorlardı.
Bu değişimin önde gelen üç yeni VALs grubu var.
SRI Değerler ve Yaşam Tarzları Promosyon videosu 1983
Bunlara topluca kendini yönetenler diyoruz. Bu insanlara göre kişisel tatmin paradan ve statüden daha önemli. Kendilerini ifade etmeye eğilimliler. Karmaşık ve bireyselci bir yapıları var. BEN KENDİMİM diyenler Rob “Ben kendimim” diyor. Ben kendimim diyenler yeni değer arayışındalar, geleneklerden koparak kendi standartlarını yaratıyorlar. Rob, kendi ismini bile kendi yaratmış: Rob-ot. Jody bir deneyselci.
DENEYSELCİLER
Bu grup, doğrudan tecrübe ederek kendilerini geliştirme arayışında. Deneyselciler aynı yerde uzun süre durmuyor. Her şeyi bir kere denemek peşindeler. Tabii bütün bu aktiviteler için ürün ve hizmete ihtiyaçları var. Aktif hobileri var, basit ürünlere sahipler ama bunların fiyatı illa ki ucuz değil.
TOPLUMSAL BİLİNÇ SAHİPLERİ
Ben bir kitapçıyım, kitap satıyorum.
Bir işadamıyım. Bu, kapitalizme inandığım anlamına gelmiyor. Sadece şu an yaptığım iş bu.
SRI, anahtar sorudan oluşan basitleştirilmiş bir anket hazırladı. Bunları cevaplayan herkesi, hemen gruptan birine koyabiliyorlardı. İşletmeler bu sayede ürünlerini hangi grubun satın aldığını görebiliyordu. Böylece ürünlerin nasıl pazarlanacağına da karar veriyorlardı. Amaç, ürünü o grubun değer ve yaşam tarzını gösteren bir sembol haline getirmekti. “Yaşam tarzı pazarlaması” böyle başlamıştı. Bu sayede, insanlara sadece nüfus, yaş aralığı ve gelir düzeyi falan açısından bakılmadı. Altta yatan motivasyonlarını gerçekten anlama şansımız oldu. Yani, pazarlamanın büyük kısmı insanların eylemlerine bakıp, ne yapacaklarını tahmin etmekten ibaretti. Fakat bizim yaptığımız farklı bir şeydi. İnsanların derinde yatan değerlerine bakıp, onların yaşam tarzını tahmin etmeye çalışıyorduk. Nasıl bir evde yaşadıklarını, nasıl bir araba kullandıklarını. Böylece şirketler onlara farklı yollarla bir şeyler satabiliyordu. Onları anlıyorlardı, belli etiketleri vardı. İnsanların neye benzediğini, nerede yaşadıklarını, yaşam tarzlarını biliyorlardı. Eğer bir ürün belli bir grubun değerlerini yansıtıyorsa, o grup tarafından satın alınabilirdi. Değer ve Yaşam Tarzları sistemini güçlü kılan şey buydu. Kendini gerçekleştirmek isteyenlerin hangi yeni ürünü seçeceği tahmin edilebiliyordu. Sistemin bu gücü çarpıcı biçimde ortaya çıkmak üzereydi.
VALs sistemi sadece alacakları ürünü değil, oy verecekleri siyasetçileri de tahmin edebilecekti.
Hanımlar beyler, Amerika’nın yeni başkanı karşınızda, Ronald Reagen!
1980 yılında Ronald Reagen başkanlık yarışına girdi. Kendisi ve danışmanları, yeni bireycilik üzerine kurulan bir program izleyerek seçimi kazanacaklarını düşünüyordu. Bu program, hükümetlerin elli yıldır insanların hayatına yaptıkları müdahaleye savaş açmaktı. Bir konuşma yazdım. Temel kararları insanlar versin, yargıçlar önümüzden çekilsin, bürokratlar çekilsin, merkezi hükümet çekilsin. Reagen’a konuşma başlığı olarak birçok şey önerdim. O ise şunu seçti;
“Hakimiyet milletindir.”
İnsanlar tekrar yönetimi ele alsın, kendi kaderlerini kontrol etsinler, Washington’daki bir grup elit kesim yapmasın. Şöyle düşünüyorum, Washington’da uygulayacağım yönetim şekli, burada size bahsettiğim sorunların hepsini çözebilecekmiş gibi yapmak değil. Ama sizinle birlikte olursak çözebiliriz. Yönetimi ele aldığımda, Amerikan halkının sırtından hükümeti indirip sizleri özgür bırakacağım, işte o zaman en güzelini siz yapacaksınız. (Bizim siyasetçiler aynı konuşmayı yapıyorlar)
Radikal bir çıkıştı. Ilımlı cumhuriyetçiler bunun bir intihar olduğunu düşündüler. Jimmy Carter gülünç buldu, basın ise fazlasıyla negatifti. Fakat tuhaf bir şey oldu, New Hampshire ‘daki ankette çok iyi sonuçlar çıktı. Burası kazanmamız gereken ilk büyük eyaletti. Asıl tuhaf olan, Reagen’ın politikalarına çok güçlü bir destek varmış gibi bir hava esmesiydi. Geleneksel seçim anketleri, sınıf, yaş ve cinsiyet temelinde tutarlı bir çizgi bulamıyordu. Değer ve Yaşam Tarzları sistemini geliştirenler ise bunun sebebini bildiklerini düşünüyorlardı. Sistemlerini hem Amerika’da, hem de İngiltere’de deniyorlardı. Onlara göre, hem Reagen, hem de Thatcher’ın bireysel özgürlükle ilgili mesajları, hiyerarşinin en tepesinde olan, kendini yöneten gruba hitap ediyordu. Çünkü onların kendilerine bakışı da böyleydi. O insanlar birey olmayı, bireyselci olmayı gerçekten önemsiyorlardı.
CHRISTINE MacNULTY= SRI Değer ve Yaşam Tarzları Ekibi Program Yöneticisi 1978-81
Thatcher ve Reagen’ın ortaya koyduğu mesajlara erken dönemde bakarken şunu dedik, genç insanların çoğuna gerçekten hitap edecek sözcükler kullanıyorlardı, özellikle de kendini gerçekleştirme yolunda ilerleyenlere hitap ediyorlardı. Bu insanlara “kendini yöneten insanlar” diyorduk. Birçok meslektaşımız bunun tamamen saçmalık olduğunu söyledi. Çünkü kendini yöneten insanların toplumsal duyarlılığı çok yüksekti, muhafazakâr bir partiye asla oy vermezlerdi, ya da cumhuriyetçilere asla oy vermezlerdi. Fakat biz dedik ki, Thatcher ve Reagen onlara bu şekilde hitap etmeye devam ederse, sonunda oy vereceklerdir.
Öyle bir liderlik düşlüyorum ki, hükümeti sırtınızdan alacağım ve en iyi bildiğiniz şeyi yapabilmeniz için herkesi özgür bırakacağım. Teşekkür ederim.
Kendini gerçekleştirme hedefinde olan bireylerin solcu değil de sağcı bir politikacıyı seçmeleri çok aykırı bir düşünceydi. Değer ve Yaşam Tarzları ekibi, bu tahminlerini test etmek için seçim anketi düzenledi. Buradan çıkan sonuçları, yeni psikolojik kategorilerle karşılaştırdılar. Ankette sorulan “Kime oy vereceksiniz?” sorusuna Thatcher ve Reagen diye cevap verenlerin kendini yönetenler olduğu çok belliydi. O seçimlerdeki farkı da onlar yarattı. Onların Thatcher ve Reagen’a oy vermesi farkı yarattı. Kendi ekibimde bulunan meslektaşlarım bile bu duruma gerçekten şaşırdı. Bu sonuç, geliştirdiğimiz yöntemin gücünü gösterdi. Çünkü kendini yöneten kişileri sokakta ayırt etmeniz çok zor. Thatcher ve Reagen’a oy veren bu insanlar kendini yönetenler, her kesimden çıkabilirdi. Sosyal sınıflar açısından bir korelasyon (ihtimal) görmek de çok zor. Yani, eğer gidip yaş, cinsiyet, sosyal sınıf diye bakarsanız, hiçbir zaman bunları bulamazsınız. Fakat eğer onların değerlerini yakalayabilen bir anketle giderseniz, hemen kolayca tanıyabilirsiniz.
Bu yeni bir yöntem miydi?
Evet, tamamen yeniydi.
1981′in başında, Ronald Reagen başkanlığı devraldı. Ancak, ekonomik felakete sürüklenen bir ülkeyle karşılaşmıştı. 1970′lerdeki korkunç enflasyon, Amerika’nın geleneksel ağır sanayisinin büyük bölümünü yok etmişti. Milyonlarca işsiz vardı. Ama seçim kampanyasında sözüne sadık kalan Reagen, savaştan bu yana bütün hükümetlerin yaptığı gibi yardım etmek amacıyla müdahale etmeyeceğini söyledi.
RONALD REAGEN= Devir-teslim töreni Ocak 1981
Amerika, büyük ekonomik kayıplar ve acılarla karşı karşıya. Ulusal tarihimizdeki en uzun ve en kalıcı enflasyonlardan birini yaşıyoruz. Kapanan fabrikalar çalışanları işsizliğe, acıya ve onursuzluğa mahkum etti. Bu kriz içinde, hükümet sorunlarımıza çözüm değildir. Hükümetin kendisi bir sorundur. Fakat Amerika’nın hasta ekonomisi kurtarılmak üzereydi. Hükümet tarafından değil, yeni insanlar tarafından, yani piyasa araştırmacılarının tespit ettiği kendini gerçekleştiren bireyler tarafından. Yeni ekonomi denilen sistemin motorunu oluşturmak üzereydiler. Ne istersen olabilirsin.
“SEN”
Peki yardım için gerçekten ne istiyorsunuz?
Lezzetli bir ürün bence iyi olurdu. Neden böyle bir şey istiyorsunuz?
Yöntemlerden birisi, insanlara bir soruyu sürekli, tekrar tekrar sormak. Şöyle soruyorduk,
“Ne istiyorsunuz, gerçekten ne istiyorsunuz, neden onu istiyorsunuz?”
Sonra cevapları hakkında konuşmaya başlıyorlardı. Aklından geçenleri, mahrem şeyleri de anlatıyorlardı. Bu yöntem, soğan soymaya benziyordu. İnsanların korunmak için bir sürü tabakadan oluştuğunu düşünürseniz, düşünceler ve davranışlardan, inançlardan, biz merkezde duran şeye ulaşmak istiyorduk. Değer ve Yaşam Tarzları icat edildikten sonra, psikolojik piyasa araştırmaları sektörü büyümeye başladı. (Yaşam Koçu)
60′lerde Freudiyen psikanalistler tarafından geliştirilen focus grubu yöntemi, daha yeni ve etkili bir şekilde uygulanıyordu. FOCUS GRUBUN ESAS AMACI, AZ ÇEŞİTLİ ÇOK SAYIDA ÜRÜNÜ SATMAK İÇİN İNSANLARI BAŞTAN ÇIKARMANIN YOLLARINI BULMAKTI. Ama şimdi focus grubu farklı bir şekilde kullanılıyordu; yaşam tarzı gruplarının asıl hislerini keşfetmek için. Ve böylece, bu grupların kendilerini nasıl görüyorlarsa o şekilde ifade etmesine vesile olan yeni ürün çeşitleri yaratılacaktı. Tüketim toplumu tarafından dayatılan konformizme karşı isyan eden jenerasyon, artık onu kucaklıyordu, çünkü bu sayede kendileri olabiliyorlardı.
STEW ALBERT: Yippie Partisi Kurucu Üyesi
Kapitalizmin en zekice başarısı, benim gibi insanların bile ilgi duyabileceği ürünler yaratmaktı. Jerry Rubin gibi insanların satın almak isteyebileceği ürünler var. Kapitalizm, daha geniş anlamda bir benliğe işaret eden ürünler üretmek için büyük bir endüstri geliştirdi. Bizimle aynı fikirdeymiş gibi görünen, insanın sonsuz olduğu hissini veren, istediğiniz şeyi yapabileceğinizi düşündüren ürünler. BİZİM FELSEFEMİZİ ALDI VE ONUNLA BARIŞTI. Sonra da güya sizin bu sınırsız birey olmanıza yardım eden ürünler çıkardı. Size bir yaşam tarzı satan, bir varoluş tarzı satan ürünler. Ürün size değer satmaya başladı.
Bunu giyeceksiniz, böyle bir evde yaşayacaksınız, böyle mobilyalarınız olacak, bu bilgisayarı kullanacaksınız.
Normal kotlarınız var mı?
Çok çeşidimiz var, kot, ipek kabanlar var.
Şu restoranda yemek yiyeceksiniz, bunların hepsinde bir değer var.
Çağdaşlık, soğukkanlılık,
PHIL KNIGHT: Nike Başkanı
Bu gördüğünüz kesinlikle bir pazarlama değildir. yani, bu HAREKETİN ASIL ÇIKIŞ NOKTASI OLAN KENDİMİZE ÖZGÜRCE BİR KİMLİK YARATMA DÜŞÜNCESİ YERİNE, BİR KİMLİĞİ SATIN ALABİLME DÜŞÜNCESİ GELDİ.
Güya dünyayı değiştirmek bizim elimizdeydi, dünyayı istediğimiz gibi dönüştürecektik. Giydiğim kıyafet bir önermedir.
Bu yeni arzu yığınına paralel olarak endüstriyel üretim teknikleri de gelişti.
Bilgisayarlar sayesinde artık üreticiler, az sayıda malı ekonomik olarak üretebilir hale gelmişlerdi. Seri üretimin yarattığı engeller ortadan kalkmıştı. Seri üretim icat edildiğinden beri Amerikan şirketlerinin korkulu rüyası haline gelen bu endişe de artık yok olmuştu. Gereğinden fazla mal üretmekten korkuyorlardı. Bu yeni bireyle birlikte, tüketicinin arzuları sınırsız gibi görünüyordu. Amerika’da şirketlerin her zaman en büyük derdi, arzın talepten fazla olması meselesiydi. Gereğinden fazla ürettiklerini düşünüyorlardı. Bunları satacak bir pazar olmadığını düşünüyorlardı. Artık böyle şeyleri pek duymuyoruz. Çünkü önceden sınırlı ihtiyaçları olan bir pazar kavramı vardı. O ihtiyaçlar giderildiğinde artık pazar bitmiş demekti. Şimdi ise, sınırsız ve sürekli değişen ihtiyaçlarla tanımlanan bir pazar var. KENDİNİ İFADE ETMEK PAZARA HAKİM OLMUŞ. (Özgürleşme kazığını yine insanlar yemişti.) Ürün ve hizmetler artık sonsuz değişik yöntemle ihtiyaçlara cevap verebilir. Bu yöntemler ise durmadan değişir. Dolayısıyla, ekonomilerin sınırları kalkmış oluyor. Bu arzu patlaması neticesinde, Amerikan ekonomisini yeniden canlandıran, hiç bitmeyecekmiş gibi duran bir tüketim patlaması meydana geldi. Bütün bu düşüncenin çıkış noktasına göre, bireyin özgürleşmesi sonucunda toplumsal kurallardan bağımsız yeni insanlar ortaya çıkacaktı.
Bu radikal değişim gerçekleşmişti. FAKAT BU YENİ İNSANLAR BİR YANDAN ÖZGÜR HİSSEDERKEN, DİĞER YANDAN KİMLİKLERİNİ OLUŞTURMAK İÇİN ŞİRKETLERE GİTTİKÇE BAĞIMLI HALE GELDİLER. Şirketler şunu fark etti; insanların özgün bireyler gibi hissetmesini teşvik etmek onlara yarayacaktı. Ve ardından insanlara bu bireyselliği ifade etmek için yol göstereceklerdi.
İnsanların konformizme isyan ettiğini hissederek yaşadığı bir dünya, şirketler için bir tehditten öte, en büyük fırsat haline gelmişti.
Bugün nereye gitmek istiyorsunuz?
ROBERT REICH= Clinton hükümeti üyesi, İktisatçı 1993-97
Bir anlamda bu, bireyin zaferiydi. Belli bir bireysel tutkunun zaferiydi. Dünyadaki her şeyi ve bütün ahlaki yargıları bireysel tatmin çerçevesinde değerlendiren bir bakış açısı vardı. Aslında bu mantıkla gidersek varacağımız nihai nokta, toplumun olmadığı, bir grup bireyci insanın kendi bireysel refahını gözeterek bireysel tercihler yaptığı bir dünyadır.
Bir sonraki bölümde, Amerika ve İngiltere’deki sol siyasetçilerin yeniden iktidara gelmek için şirketler tarafından geliştirilen yöntemleri nasıl kullandığını göreceğiz. Ama fark etmedikleri bir şey vardı. Şirketlerin işine yarayan bu yöntemler, kendi siyasi inançlarını temelden sarsacaktı. Kendilerini, yeni bireyin açgözlü arzuları arasında sıkışmış halde bulacaklardı.
YORUM:
İnsanları birileri aldatmak için sürekli düşünüyorlar. Sizde onların düşüncelerini ters çıkarabilmeniz için hile yollarını bilmeniz gerekir. Ancak okumayan milletimizde bu komplolara ne zamana kadar dayanacak bilemiyorum.
“Başkalarının doğru diye söylediklerine inanmadan önce şüphe edin. Bunda maddî ve maneviyat ayrımı yapmayın. İbrahim aleyhisselâm gibi araştırın, sonuçta hakikati göreceksiniz. Yoksa ……..………….”
PDF İNDİR