“Tamamıyla değersiz ve kesinlikle çalınamaz”. Bu sözler Nikolay Rubinstein’e aitti; Tchaikovsky’nin 1 numaralı piyano konçertosunu ithaf ettiği kişi. Rubinstein, bu sözleri 1874’ün Noel akşamı, Tchaikovsky kendisine konçertodan bir bölüm çaldıktan sonra sarfetmişti. Üstelik de Rubinstein sıradan bir kişi değildi; çok iyi bir piyanist ve Moskova Konservatuarı’nın direktörüydü. Bestede değişiklikler yapılmasını istediğinde, Tchaikovsky bu isteğe sadece küçük bir değişiklikle cevap verdi: Rubinstein’ın adını silip piyano virtüözü Hans von Bülow’un adını yazdı.
Rus besteci Tchaikovsky, 3 piyano konçertosunun ilki olan bu yapıtı yazdığında 1874 yılının Kasım ve Aralık aylarıydı ve 24 yaşındaydı. 1875 Şubat’ında eserin orkestralaması yapıldı. 25 Kasım Boston, Massachusetts prömiyerinde solist Bülow idi ve eser çok büyük beğeni kazandı. Tchaikovsky, daha sonraları Rubinstein ile anlaşmazlıklarını giderdi ve 1989 yılında eserde yaptığı yeni düzenlemelerde Rubinstein’ın bazı önerilerini dikkate aldı. Bunu izleyen yıllarda Rubinstein bu eseri repertuarına sık sık aldı.
Gülsin Onay’ın Lila Müzik tarafından piyasaya sunulan CD’sinde, Tchaikovsky’nin bu eserini değerli piyanistimizin 7 Kasım 1997 tarihindeki Bratislava konser kaydından dinleyebiliriz. Onay’ın albümündeki kitapçıkta da belirtildiği üzere “solist ve orkestra arasında bir düello şeklinde” gelişen konçerto, Tchaikovsky’nin hayal gücünün zenginliği ile doludur. Pek çok virtüöz için bir kilometre taşı olarak kabul edilen konçertonun icrasında Gülsin Onay’a Byristik Rezucha yönetimindeki Slovak Filarmoni Orkestrası eşlik etmekte. CD kitapçığındaki “Salonu hıncahınç dolduran seyircilerin de büyük çoşkuyla karşıladığı bu icra içerdiği enerji, virtüözlük, tutku ve dram ile fazla söze mahal vermeden benzersizliğini ispatlamaktadır” sözleri Gülsin Onay’ı sahnede izlemiş olan müzikseverleri yeniden heyecanlandıracak yerinde kullanılmış bir ifadeyi içermekte. Öte yandan, Onay’ı ve Orkestra’yı dinlerken CD’nin kitapçığında yer alan eserle ilgili açıklamalar son derece aydınlatıcı:
“Tüm eserin yarısından çoğunu oluşturan, hem süre hem de ölçü sayısı olarak, muazzam birinci bölüm en az beş ana tema içerir. Piyanoda güçlü re bemol majör akorlarının eşlik ettiği meşhur açılış teması sadece girişte duyulur… Bölümün tamamı, müthiş yaratıcı biçimde gelişen temalar; nefes kesen çift oktavlar ve harikulade bir kadansın yer aldığı heyecan verici piyano partisi; solist ve orkestra arasında ustaca kurulmuş denge; dram ve lirik tarz arasında yarattığı karşıtlık ile son derece tatmin edici bir kompozisyon oluşturur.”
Konçertonun ikinci bölümünü de şu bilgiler eşliğinde dinlemek hem eğitici, hem de keyifli:
“…İkinci bölümün dış kesimleri yalın ve dingin bir ezgi üzerine oturtulmuştur; ancak bu ezgi flüt, piyano, çello ve obua arasında birinden diğerine geçerken, Tchaikovsky, her defasında alltaki eşliği zekice değiştirir. Dış kısımlar uçuşan “scherzo” karakterdeki “prestissimo, leggressimmo” orta kısmın çevresini oluşturur. İkinci bölümün ortasındaki “prestissimo”nun başlangıcında ve bitişinde, önceki temalardan birinin hınzırca ritmik sürprizler ile hızlandırılmış ve dönüştürülmüş hali yer alır. Piyano, bu temanın özündeki popüler Fransız şarkısının (Il faut s’amuser, danser et rire) etrafını kendi canlı dansı ile süsler. Son kısımda ana tema iki kere yine farklı eşliklerle tekrar eder. Son röprizde piyanoda ünison oktavlarla verilen karşı ezginin ifadesi… son derece güzeldir. Bu ezgi trillerden doğar ve artık obuada olan asıl ezgi en yüksek noktasına ulaşrken eriyip gider.”
Gülsin Onay’ın CD’sinde dinlediğimiz Tchaikovsky’nin 1 numaralı piyano konçertosunun son bölümü ile ilgili olarak Lila Müzik’in notları şöyle:
“Çoşkulu bir rondo formundaki üçüncü bölüm, bir Ukrayna halk şarkısına dayanan ana temasıyla bölümler arasında en dolambaçsızıdr. Tchaikovsky’nin müziğinin tipik bir özelliği olan çeken armonisi üzerine çok uzun bir “crescendo” ile lirik ikinci temanın orkestra ve solist tarafından tekrarlanmasından oluşan son doruğa ulaşır. Ancak bundan önce solist klavyenin tümüne yayılan bir çift oktav sağanağı ile hakimiyetini teyit eder”.
Gülsin Onay’ın Lila Müzik etiketiyle piyasada bulunan albümü sadece Tchaikovsky’nin 1. Piyano Konçertosu ile sınırlı kalmıyor. Aynı zamanda Rachmaninov’un meşhur 3 numaralı piyano konçertosunu da içeriyor. Bu eseri de bir diğer yazımızda değerlendirelim ve şimdi, Gülsin Onay ve Slovak Filarmoni Orkestrası’ndan Tchaikovsky’nin bu büyük yapıtını bu güzel CD’den dinleyelim.
Not: Gülsin Onay’ın Lila Müzik’ten çıkan diğer tüm albümlerinde olduğu gibi bu albüm de son derece yararlı bilgiler içeren bir kitapçıkla müziksevere ulaşıyor. Bu kitapçıklar, klasik müziği öğrenmek, bu müziği “okuyabilmek” isteyen kişiler için hazine değerinde. Bu konuda emeği geçen herkesi kutlamak gerekiyor.
[Bu yazıda, Nigel Gayler’ın Classic FM Mart 2011 sayısındaki makalesi ve Gülsin Onay’ın Lila Müzik firması tarafından çıkarılan CD’sindeki kitapçıktan yararlanılmıştır]