"Aferin" sözü ile başlar ödül. Sonra bir bakmışsın kalem, kitap, kıyafet, bisiklet, oyuncak bebek olur. O da ne? Büyür, telefon-tablet olur! Masumca başlar sonra kontrolden çıkar. Önünü kesmek doğru kullanmak gerekir.
Ne zaman Kullanmalı?
Ödül bir davranışı ilk kez başlatmak için kullanılabilir. Ancak çocuğu sürekli ödüle maruz bırakmak ve ödülle motive etmeye çalışmak çıkmaz bir sokaktır. Sürekli ödülün miktarını artırma şeklinde ilerler ki sonu da gelmez. Diyelim ki çocuğa el yıkama alışkanlığı kazandırmaya çalışıyoruz. İlk başta her el yıkama sonrası minik bir ödül (aferin, bir çıkartma vb.) verilebilir. Çocuk her davranıştan sonra bir ödül beklentisi içerisine girecektir. Sürekli aynı ödülü vermeye devam edilirse çocuk motivasyonunu kaybeder. "Bu çıkartmanın 3 boyutlusu yok mu?" der. Çünkü nefis hep daha iyisini ister.Bu sefer anne-baba ödül miktarını artırma yolunu seçerse, "dönülmez akşamın ufkundayım" size eşlik eder! Bunun yerine ödüle ulaşma şeklini değiştirmek gerekir. Ödül bazen 3, bazen 7, bazen de 2. davranıştan sonra verilirse çocuğu dinç ve dinamik tutar. Bir heyecan uyandırır ve en etkili biçimi budur. Yetişkinlerde bile işe yarar. Kumar makinelerinin çalışma mantığı da budur aslında. O yüzden bağımlılık yapar. Ödülün ne zaman geleceğinin bilinmemesi ve bu durumun yarattığı heyecan duygusu…
Ceza işe yarar mı?
Ceza 2 türlüdür.
I. türünde bağırılır, kızılır hatta fiziksel şiddet uygulanır. Uzun vadede çocuğun zihninde telafisi imkânsız yaralar açacak olan bu ceza türünü uygulamak doğru değildir.
II. tür cezada ise çocuk sevdiği bir şeyden mahrum bırakılır.İlla ki bir ceza uygulamak gerekiyorsa II. türden bir ceza uygulanmalıdır. Örneğin: "Kardeşine vurduğun için bu akşam televizyon izlemeni yasaklıyorum" şeklinde. II. tür ceza uygulanırken çocuk sevgi ve ilgiden yoksun bırakılmamalıdır. "Bir daha annen olmayacağım senin, git başkası annen olsun vb." söylemler doğru değildir.
Ceza verilirken nelere dikkat edilmeli?
Diyelim ki cezayı bir yöntem olarak seçtik. Tutarlı bir şekilde uygulanan cezalar daha etkili olacaktır. Cezayı açıklarken gülünmemeli, vakarlı duruş sergilenmelidir. Ceza aldığını öğrenen kişinin öfkelenmesi kaçınılmazdır. Çocuğun sergileyeceği agresif tavırlar başka ceza verilecek durumları da ortaya çıkarabilir. Çözmesi gereken soruları bitirmeyen bir çocuğa soru sayısını artırarak ceza vermek gibi görev ve ödev üzerinden verilen cezalar doğru değildir. Unutulmamalıdır ki davranışı kontrol etmek için elverişli bir yöntem olmayan ceza, davranışın doğrusunu da göstermediği için istenmeyen durumu tamamen ortadan kaldırmaz. Cezalar kişiliği hedef almamalı, davranışı hedef almalıdır.
Peki ödül ve cezayı hayatımızdan çıkarmak mümkün müdür?
Ödül ve cezaya alternatif olan etkili yöntemler vardır. Bir sonraki yazıda da bu konuyu ele almak üzere.
Sağlıcakla…