Mbiyolojik çeşitliliğin kaybıyla mücadele etmek için insan dışkısının dondurulmasıyla mı? İsviçre’de böyle bir proje başladı. Bu, sayısız bitki ve hayvan türünün yok olduğu doğadaki çarpıcı gelişmeyle ilgili değil: insan biyoçeşitliliğinin de tehdit altında olması. Zürih Üniversitesi’nden tıbbi mikrobiyolog Adrian Egli, “Bağırsaktaki biyolojik çeşitliliği kaybettiğimizi bulduk” diyor. “Amazon’da batı nüfusuna kıyasla çok daha fazla çeşitlilik var. Bunun stresle, antibiyotiklerle ve ayrıca beslenmeyle ilgisi var.”
Egli, yaptığı bir karşılaştırmayla herkesin içinde nasıl bir hazine bulunduğunu açıkça ortaya koyuyor: “Bir gram dışkıda bin milyar bakteri var; bu da gezegendeki insan sayısının 125 katı” diyor. “İçinizde neyin yaşadığını düşündüğünüzde inanılmaz.” Bir insanda 300 ile 500 arasında farklı tür var.
Uluslararası bir projede, hâlâ kurtarılabilecek olan şey artık kurtarılacak: İnsan dışkısı için devasa bir kasaya sahip olan “Mikrobiyota Kasası” – Svalbard’daki çeşitli gıda bitkilerinden elde edilen tohumların depolandığı tohum kasasına benzer. Egli’nin söylediği gibi bakteriler özel bir çözümde onlarca yıl hayatta kalabilir.
Bağırsak florasına yönelik araştırmalar şu anda başlangıç aşamasındadır. Egli, “Mikrobiyom hakkındaki bilginin obeziteyi, diyabeti, romatizmal hastalıkları veya kronik bağırsak iltihabını olumlu yönde etkileyecek tedaviler geliştirmek için kullanılması mümkündür” diyor. Mikrobiyom ayrıca mantarları ve virüsleri de içerir, ancak bakteriler özellikle önemlidir çünkü birçok önemli metabolik özelliğe sahiptirler.
Zürih, Gloriastrasse, Zürih Üniversitesi: Adrian Egli’nin laboratuvarında beyaz önlüklü insanlar her türlü steril alet ve ekipmanla çalışıyor. Masanın üzerinde petri kapları, içindekileri içeren küçük şeffaf cam tabaklar var. Laboratuvar müdürü Diana Albertos Torres’in incelediği şey, dışkı örneklerinden topladığı bakterilerdir.
Deneyimsiz bir göz, kırmızı agar plakasında yalnızca küçük noktalar görebilir. Torres bunun muhtemelen Pseudomonas aeruginosa adlı bir bakteri olduğunu ve diğer şeylerin yanı sıra zatürreye de neden olduğunu biliyor. Ama hiçbir tehlike yok. Torres gülerek “Hayır, bakteriler kabuğun dışına atlamıyor” diye güvence veriyor. Laboratuvar gerekli güvenlik önlemleri altında çalışmaktadır.
Olası tedaviler olarak dışkı nakli
Yeni makine ve yöntemler sayesinde bağırsak bakterilerini genetik olarak araştırmak artık mümkün ve uygun maliyetli. Egli, “Her hafta yeni keşifler oluyor” diyor. “Ve tüm insanlık bakterilerin analizinden yararlanabilir.” Örneğin mikrobiyom, kanser ve otoimmün hastalıklar gibi hastalıklarla bağlantılıdır.
Özel bir özellik: Sindirim sisteminde, anaerobik bakteriler olarak adlandırılan, havayı tolere edemeyen çok sayıda bakteri yaşar. Egli’nin açıkladığı gibi henüz çok fazla araştırılmadılar. “Bağırsakta havayı tolere edemeyen bakteri sayısının, izole edebildiğimiz ve hakkında bilgi sahibi olduğumuz bakterilerin 1000 katı kadar olduğu kesin.”
Egli, bir gün bakterilerin hedeflenen kullanımının kanser tedavilerine verilen yanıtı iyileştirebileceğinin mümkün olduğunu söylüyor. Dışkı nakli farklı bir tıp alanıdır. “Hasta bir kişiye verilen optimal mikrobiyotaya sahip bir dışkı örneği; çalışmalar bunun iyileşmeye katkıda bulunabileceğini gösterdi.”
Venezuela’dan gelen ve ABD’de araştırma yapan mikrobiyolog Maria Gloria Dominguez-Bello, yıllardır bağırsak bakterilerinin güvenli olması için kampanya yürütüyor. Amazon bölgesinden alınan örnekleri örnek alarak, insanlarda bakteri çeşitliliğinin yaşadıkları yere ve yaşam koşullarına bağlı olarak ne kadar farklılaştığını belirleyen ilk kişilerden biriydi.
Birkaç yıl önce İngiliz epidemiyolog Tim Spencer bir deney yaptı: Tanzanya’daki yerli avcı-toplayıcılarla üç gün geçirdi ve onların yaşam tarzını ve baobab meyve kabukları ve her türlü et dahil yiyeceklerini paylaştı. Çevrimiçi “The Conversation” dergisinde bildirdiği gibi, yalnızca üç gün sonra bağırsaklarındaki biyolojik çeşitlilik yüzde 20 arttı.
Çeşitlilik neden önemlidir? Oxford Üniversitesi’nden mikrobiyolog Frances Spragge liderliğindeki bir ekibin, “Science” dergisinde az önce bildirdiğine göre, bağırsak bakterileri, örneğin insanları hasta eden patojenlerin kolonizasyonunu önleyebiliyor.
İnsanlar iyi bir mikrobiyota katkıda bulunabilirler. Örneğin lif açısından zengin bir beslenme önemlidir. Bu, büyük ölçüde sindirilmeyen bitki bazlı gıda bileşenlerini ifade eder. Diğer şeylerin yanı sıra, tokluk etkisinin yanı sıra, sindirilen gıdanın midede ve bağırsaklarda ne kadar süre kalacağını ve besinlerin vücut tarafından ne kadar iyi emildiğini de etkilerler.
Alman Beslenme Derneği’ne (DGE) göre, yüksek lif alımının kardiyovasküler hastalıklar, tip 2 diyabet, obezite, yüksek tansiyonun yanı sıra kolon ve meme kanseri üzerinde koruyucu etkileri vardır. Lif açısından zengin gıdalar arasında baklagiller, kuruyemişler ve tohumlar, tam tahıllı ürünler ile enginar, biber ve ravent gibi sebze ve meyveler bulunur.
Egli, Lozan Üniversitesi’nden Pascale Vonaesch ve Zürih’teki ETH Üniversitesi’nden Nicholas Bokulich ile birlikte “Mikrobiyota Kasası”nın pilot ekibinde çalışıyor. Egli’de Etiyopya, Laos, Porto Riko ve İsviçre’den alınan yaklaşık 2.500 dışkı örneğinin eksi 80 derecede dondurulduğu dondurucular bulunuyor.
Kolay değil: Bakteri çeşitliliğini korumak için örneklerin birkaç saat içinde dondurulması gerekiyor. Dominquez-Bello’nun uzak Amazon bölgelerinde sıvı nitrojen kullanılarak flaşla dondurulmuş numuneler. İsviçre’ye ihracat için sürekli bir soğuk zincir ve çok sayıda evrak işi gerekiyor.
Egli’ye göre pilot proje neredeyse tamamlandı ve büyük ölçüde olumlu sonuçlar alındı. Yakın zamanda dünyanın dört bir yanından on binlerce numunenin Zürih’e ulaşması bekleniyor. Egli, bunu yapabilmek için son depolama için bir kasa yapılması gerektiğini söylüyor. Laboratuvarındaki buz sandıkları yakında artık yeterli olmayacak.