26. Niçin bir hadis imamı bir hadisi sahih kabul ederken diğeri sahih kabul etmemiş?
Bu dersimizde şu sorunun cevabını vereceğiz:
— Bir hadis imamı bir hadisi sahih kabul ederken, başka bir imam niçin o hadisi sahih kabul etmemiştir?
Bu sorunun cevabı için ravilerin tabakalarını bilmeliyiz. Hadis ravileri şu beş tabakadan birinde yer alır:
Birinci tabakada bulunan hadis ravileri: Bunlar bir ravide aranan bütün sıhhat şartlarına -yani bir önceki derste anlattığımız 12 şarta- tam ve eksiksiz olarak sahip olan ravilerdir. Yine bunlar hadis aldığı zatı uzun müddet görmüş ve tam bir tanışma hasıl olmuştur. Bu tabakada olan raviler sıhhatçe en üstün ravilerdir. Bu tabaka İmam Buhâri’nin hadis aldığı tabakadır.
İkinci tabakada bulunan hadis ravileri: Bunlar birinci tabadaki raviler gibi, bir ravide aranan bütün sıhhat şartlarına sahiptirler. Ancak bunlar hadis aldığı zatla beraberliği az olan kimselerdir. İmam Buhâri bu tabakanın hadislerini sahih kabul etmezken, İmam Müslim bu tabakanın hadislerini sahih kabul eder. İmam Müslim için ravi ile hocası arasında kısa bir beraberlik yeterlidir. Hâlbuki İmam Buhâri bu beraberliğin uzun bir müddet olmasını şart koşmuştur.
Bu izahla şu mesele anlaşılmış oldu:
— Niçin bir hadisi İmam Buhâri sahih kabul etmezken, İmam Müslim sahih kabul ediyor?
Bunun sebebi, imamların ravide aradıkları şartların farklı olmasıdır. İmam Buhâri ravinin hadis aldığı zatın yanında uzun zaman yaşamasını şart koşarken, İmam Müslim kısa bir beraberliği yeterli görmektedir. Dolayısıyla bir hadisi İmam Buhâri sahih kabul etmezken, İmam Müslim sahih kabul etmektedir. Demek mesele, âlimlere göre, hadisin sahih olabilmesi için gereken şartlardaki farklılıktır.
Üçüncü tabakada bulunan hadis ravileri: Bunlar hocalarıyla uzun zaman beraber olan ancak adalet ve ezber yönlerinde bir kusur ve bir eksiklik bulunan ravilerdir. Bunlar kabul ve ret ortasındadırlar. Bazıları bu ravileri kabul ederken bazıları reddetmiştir. Ebû Dâvud ve İmam Nesâî bu vasıftaki ravilerin nakillerini sahih kabul eder.
Yine aynı meseleye vurgu yapalım:
— Niçin bir hadise İmam Buhari sahih değil derken, Ebû Dâvud ve İmam Nesâî sahihtir diyor?
Çünkü sahih hadiste aradıkları şartlar farklı. İmam Buhâri ravide adalet ve ezber yönünde hiç bir kusuru kabul etmiyor. Hâlbuki Ebû Dâvud ve İmam Nesâî, hadis aldığı zatla uzun süre yaşayan ravilerdeki adalet ve ezber yönündeki bir kusuru kabul ediyor ve onların hadislerini sahih kabul ediyor. Demek fark, hadisi sahih kabul etmedeki usul farkından geliyor.
Dördüncü tabakada bulunan hadis ravileri: Bunlar hem hadis aldığı zatla aralarında tanışıklık olmayan hem de adalet ve ezber yönlerinde bir kusur olan ravilerdir. Bu tabaka İmam Tirmizî’nin tabakasıdır. İmam Tirmizî bu çeşit hadisleri bazı şartlarla kitabına almıştır. Diğer hadis âlimleri ise bu tabakanın hadisini kabul etmemiştir.
Beşinci tabakada bulunan hadis ravileri: Bunlar zayıf ve meçhul ravilerin dahil olduğu grubu teşkil eder. Buhâri ve Müslim’in şartlarıyla amel edenlere göre, bunlardan hadis almak caiz değildir. Ebû Dâvud ve ondan sonra gelenlere göre ise fıkhi meseleleri kuvvetlendirmek için bu tabakaya mensup kişilerden hadis almak caizdir.
Sözün özü: Hadisin sahih olup olmadığı hususundaki ihtilaf âlimlerin ravide aradığı şartların farklılığından ileri geliyor. İmam Buhâri ravinin hadis aldığı zatın yanında uzun zaman yaşamasını şart koşarken, İmam Müslim kısa bir beraberliği yeterli görüyor. Yine İmam Buhâri ve İmam Müslim’e göre, ravinin adalet ve ezberinde hiçbir kusur olmaması gerekirken, Ebû Dâvud ve İmam Nesâî’ye göre, hadis naklettiği zatla uzun süre yaşayan ravilerdeki kusur sorun teşkil etmiyor. İşte bu gibi sebeplerden dolayı da bir âlim bir hadise sahihtir derken, diğeri sahih kabul etmiyor.
Bu izahtan şu da anlaşıldı ki: İmam Buhâri Hazretleri bir hadise sahih değildir dediğinde, biz bu sözden o hadisin uydurma olduğunu anlamıyoruz. Sadece hadisin İmam Buhâri’ye göre, sahihlik şartlarına haiz olmadığını anlıyoruz. Yani İmam Buhâri’nin sahih kabul etmediği bir hadis pekâla sahih olabilir.
Yazar: Sinan Yılmaz