Silah sesleri duyulduğunda Dansira Karikumutima ayağa fırladı.
M23 isyancılarının Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin Kuzey Kivu eyaletindeki köyü Cheya’ya ulaştığı Mart günü hakkında “Ailemle birlikte kaçtım” dedi. “Her biri korkudan farklı bir yöne koşarak dağıldık.”
Aylar sonra, 52 yaşındaki kocası ve 11 çocuğu, Rutshuru kasabasındaki gayriresmi bir kampta yeniden toplandılar, burada geceleri bir okulda kalıyorlar ve gündüzleri yiyecek arıyorlar.
Doğu DRC’de yükselen oynaklığın son kurbanları arasındalar. Afrika Stratejik Araştırmalar Merkezi’nin Haziran ayı sonlarında kötüleşen güvenlik durumuyla ilgili raporunda uyardığı gibi, kontrol edilmezse, huzursuzluk “Büyük Göller bölgesinde devletlerarası çatışmayı yeniden alevlendirme riski taşır”.
M23, çatışmaların on yıllardır süregeldiği, ancak özellikle son aylarda tırmandığı, istikrarsız bir bölge olan Doğu DRC’de faaliyet gösteren 100’den fazla silahlı grup arasında yer alıyor. Çatışma ve insan hakları ihlallerini izleyen Kivu Security Tracker’a göre, 2017’den bu yana yaklaşık 8.000 kişi şiddetle öldü. Birleşmiş Milletler’e göre, sadece bu yıl 700.000 olmak üzere 5.5 milyondan fazla insan yerinden edildi.
Norveç Mülteci Konseyi, DRC’yi 2021’de dünyanın en çok gözden kaçan, yeterince ele alınmayan mülteci krizi olarak tanımladı; bu, 2020 ve 2017’de de yaptığı üzücü bir ayrım.
Güvensizliği körüklemek: Doğu DRC’nin bol doğal kaynaklarının kontrolü için karmaşık bir jeopolitik, etnik ve ulusal rekabet ve rekabet.
Çatışma, DRC ile komşu Ruanda arasındaki gerilimi tırmandırdı; bunlardan bazıları, etnik Hutuların yaklaşık 800.000 Tutsi ve ılımlı Hutu’yu öldürdüğü Ruanda’daki 1994 soykırımından kalma. DRC’deki kaynaklar ve nüfuz için rekabet, Ruanda ve Uganda arasında uzun süredir devam eden rekabeti de keskinleştirdi.
M23 nasıl sığar?
DRC ve başkanı Felix Tshisekedi, Ruanda’yı doğu DRC’de Kongo ordusuyla savaşan ana isyancı grup M23’ü desteklemekle suçluyor. M23’ün liderleri arasında etnik Tutsiler de var.
23 Mart Hareketi’nin kısaltması olan M23, adını Kongo hükümeti ile Kongo ordusundan ayrılan ve 2012’de Kuzey Kivu’nun eyalet başkenti Goma’nın kontrolünü ele geçiren şu anda dağılmış bir isyancı grup arasındaki başarısız 2009 barış anlaşmasından alıyor. Grup, ertesi yıl Kongo ordusu ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki BM İstikrar Misyonu’nun (MONUSCO) özel kuvvetleri tarafından geri püskürtüldü.
Ruanda ve başkanı Paul Kagame, DRC’yi ve ordusunu, soykırıma karışmış bazı savaşçıları içeren Kongo merkezli, çoğunlukla Hutu isyancı bir grup olan Ruanda’nın Kurtuluşu için Demokratik Güçleri (FDLR) desteklemekle suçluyor.
Yeniden canlanan krizi ne tetikledi?
Geçen Kasım ayında, M23 isyancıları, Uganda ve Ruanda sınırlarına yakın Kuzey Kivu’da birkaç Kongo ordusu mevzisine saldırdı. İsyancılar, Mayıs ayında Kongolu bir askeri üssün ele geçirilmesini ve Haziran ayında Uganda sınırına yakın bir ticaret kasabası olan Bunagana’nın kontrolünü ele geçirmeyi içeren ilerlemeler kaydettiler.
MONUSCO’nun başkanı olarak DRC’deki en üst düzey BM yetkilisi olan Bintou Keita, Haziran ayında M23’ün siviller için artan bir tehdit oluşturduğu ve yakında misyonun 16.000 asker ve polisini etkisiz hale getirebileceği konusunda uyardı.
New York Üniversitesi Kongo Araştırma Grubu başkanı Jason Stearns, Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’ne (CSIS) Haziran ayında verdiği brifingde, M23’ün yenilenen saldırılarının “Kongo hükümetine taleplerine cevap vermesi için baskı yapmayı” hedeflediğini söyledi.
İsyancılar, Demokratik Kongo Cumhuriyeti hükümetiyle imzalanan ve kendilerine af çıkaracak ve onları Kongo ordusuna veya sivil hayata yeniden entegre edecek Nairobi anlaşması olarak bilinen 2013 tarihli bir anlaşmanın uygulanmasını istiyorlar.
Uganda nasıl dahil oluyor?
Afrika Merkezi raporunda, “DRC ve Great Lakes bölgesindeki Uganda ve Ruanda arasında uzun süredir devam eden rekabet, mevcut krizin temel itici gücüdür” dedi. Raporda, “DRC ile komşuları, özellikle Ruanda, Uganda ve Burundi arasında ve tüm bu komşular arasında her düzeyde derin bir güvensizlik seviyesi” belirtildi.
Geçen Kasım ayının sonlarında, Uganda ve DRC, İslam Devleti’ne bağlı ve ABD hükümeti tarafından terör örgütü olarak belirlenen silahlı bir Ugandalı isyancı grubu olan Müttefik Demokratik Güçleri (ADF) yakalamak için Kuzey Kivu’da ortak bir askeri operasyon başlattı. Uganda Devlet Başkanı Yoweri Museveni, geçen Ekim ve Kasım ayında Kampala’daki intihar saldırılarından ADF’yi sorumlu tuttu.
Afrika Merkezi raporuna göre, Ugandalı yetkililer Ruanda’yı M23’ü ADF’ye karşı çabalarını engellemek için kullanmakla suçladı ve BM’nin “Uganda’yı M23’e yardım etmekle suçladığını” da ekledi. BM müfettişleri on yıl önce Ruanda’nın olaya karıştığına dair güvenilir kanıtlar iddia etmişti.
Kongo Araştırma Grubu’ndan Stearns, Uganda-DRC ortak askeri operasyonunun “bölgede jeopolitik dalgalanma etkileri” yarattığını ve Ruanda’nın esasen Uganda’nın müdahalesinin Doğu Kongo’daki çıkar alanına “ihlal ettiğinden” şikayet ettiğini söyledi.
Hangi ekonomik faktörler rol oynuyor?
Çatışmaların bir kısmı, Doğu DRC’nin elmas, altın, bakır ve kereste dahil olmak üzere geniş doğal kaynaklarının kontrolü üzerinde. Ülkede, pillerin cep telefonlarına, diğer elektronik cihazlara ve uçaklara güç sağlaması için ihtiyaç duyulan başka mineraller (kobalt ve koltan) var.
Endüstri web sitesi Mining Technology Şubat ayında, DRC’nin “elektrikli araç çağının Suudi Arabistan’ı olabileceği” yönündeki spekülasyonları “DRC, dünyadaki kobaltın %70’inden fazlasını üretiyor” ve “gezegenin koltan rezervlerinin %60’ını elinde tutuyor”. ”
Afrika Merkezi raporu, “Uganda ve Ruanda destekli isyancı grupların – M23 dahil – Kivus’taki madenlerden iki ülkeye uzanan stratejik ancak gayri resmi tedarik zincirlerini kontrol ettiğini gösteren yeterli kanıt olduğunu” kaydetti. Grupların kaçakçılığı yapılan mallardan elde edilen geliri “silah satın almak, zanaatkar madencileri işe almak ve kontrol etmek ve yozlaşmış Kongo gümrük ve sınır görevlilerinin yanı sıra asker ve polise ödeme yapmak için” kullandığını söyledi.
Erişimin de değeri vardır. 2019’un sonlarında, Tanzanya’nın standart hat demiryolunu Burundi üzerinden DRC’ye genişletmek için üç yönlü bir anlaşma imzalandı ve son iki ülkeye Tanzanya’nın Dar es Salaam’daki Hint Okyanusu limanına erişim sağladı.
Ve Haziran 2021’de, DRC’den Tshisekedi ve Uganda’dan Museveni, ülkeleri birbirine bağlayan üç yoldan ilkinin temel atılmasına başkanlık etti. Doğu Afrika’nın haberine göre, projenin iki ülkenin ticaret hacmini ve sınır ötesi şeffaflığını artırması ve “altyapı diplomasisi” yoluyla ilişkileri güçlendirmesi bekleniyor. Proje, Goma’nın Kivu Gölü üzerindeki limanını sınır kasabası Bunagana’ya bağlayan bir yolu içeriyor.
CSIS brifinginde Stearns, “Uganda ve Burundi arasındaki Ruanda, tüm bunların olduğunu görüyor ve dışlandığını hissediyor, marjinalleştirildiğini hissediyor” dedi.
Ruanda’nın DRC ile kendi anlaşmaları vardı – RwandAir rotalarını uçurmak ve Kongo’da çıkarılan altınları işlemek dahil – ancak Kongo hükümeti Haziran ortasında tüm ticaret anlaşmalarını askıya aldı.
Krizi çözmek için neler yapılabilir?
Bu baharda Doğu Afrika Topluluğu bölgesel bloğuna kabul edilen DRC, sivilleri korumak ve isteyerek silahlarını bırakmayan savaşçıları zorla silahsızlandırmak için Kenya liderliğindeki bir bölgesel güvenlik kuvveti için topluluğun Haziran ayında yaptığı çağrıyı kabul etti.
Gücün konuşlandırılması için herhangi bir tarih belirlenmedi.
2023’te yeniden seçilmek üzere olan 59 yaşındaki Tshisekedi, Ruanda’nın güvenlik gücünün bir parçası olamayacağını söyledi.
64 yaşındaki Ruanda Devlet Başkanı Paul Kagame, Ruanda Yayın Ajansı’na bununla “bir sorunu olmadığını” söyledi.
İki lider, 6 Temmuz’da Angola’nın başkentinde yapılan bir toplantıda, DRC’deki çatışmalar konusunda bir “gerilimi azaltma süreci” üzerinde anlaştı. Diplomatik yol haritası, düşmanlıkların durdurulması ve M23’ün derhal geri çekilmesi çağrısında bulundu.
Ancak ertesi gün Kuzey Kivu’nun Rutshuru bölgesinde M23 ile Kongo ordusu arasında çatışma çıktı.
M23 isyancıları adına konuşan Binbaşı Willy Ngoma, VOA’nın Swahili Servisi’ne grubunun anlaşmayı tanımadığını söyledi.
2013 anlaşmasına atıfta bulunan Ngoma, “Başkan Tshisekedi ve Kongo hükümetiyle bir anlaşma imzaladık” dedi ve “hükümetle görüşmeye hazırız. Her ne diyorlarsa – savaşmayı bırakıp doğu DRC’den ayrıldığımızı söylüyorlar – nereye gitmemizi istiyorsunuz? Biz Kongoluyuz. Tekrar sürgüne gidemiyoruz. … Kongolu olarak haklarımız için savaşıyoruz.”
Kongo hükümeti, barış görüşmeleri devam etmeden önce M23’ün DRC’den çıkmasını istediğini söyledi.
Analizine katkıda bulunan bir Afrika Merkezi araştırma görevlisi olan Paul Nantulya, “Ruanda ile DRC arasındaki uzun süredir devam eden gerilimleri çözmenin zaman alacağını” öngördü.
VOA ile e-posta yoluyla paylaşılan yazılı gözlemlerde, “Kongo ve komşuları arasında – Ruanda’dan başlayarak doğrulanabilir ve uygulanabilir bir çatışma azaltma girişimi” ve “Kongo’da kapsayıcı bir demokratikleşme süreci” çağrısında bulundu.
Ruanda’nın DRC büyükelçisi Vincent Karega, Haziran ayında VOA’nın Orta Afrika Servisi ile yaptığı röportajda, nefret söyleminin çatışmayı körüklediği konusunda uyardı. Geçmişteki soykırımlara atıfta bulunarak, “bütün dünyanın parmağını ona doğrultması ve en kötüsü daha kötüye gitmeden önce durdurulmasını sağlaması” çağrısında bulundu.
Etienne Karekezi, Geoffrey Mutagoma, Venuste Nshimiyimana, Austere Malivika ve Margaret Besheer bu rapora katkıda bulundu.