This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://tr.scribd.com/doc/125914784/Gustave-Flaubert-Madame-Bovary
10/26/2015
text
original
HENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ
Eğer Gustave Flaubert ölümünden sonra yayınlanan kitaplarının başarısını görebilmiş olsaydı,
kuşkusuz, burjuvaların budalaca konuşmalarıyla, değişmez doğrulara dönüşen beylik sözleri,
büyük bir zevkle yazdığı sDictionnaire des Ideas reçues» (Basmakalıp Düşünceler Sözlüğü),
«Madame Bovary* başlıklı özel bir bölümü de içerirdi. Pek az roman vardır ki, eşini aldatan
taşralı bir kadının bu basit öyküsünde olduğu kadar yorumlara, eleştirilere, . övgü ve
kınamalara neden olsun. Mutsuz Emma da unutulmaz Joconde gibi aynı terslikle karşılaşmıştır.
Her iki kahramanın da tek başlarına kazandıkları ün, yapıtların bütünlüğünün gözden
kaçmasına neden olmuştur. Madame Bovary'yi tüm önsözlerinden arındırarak, tüm uzman ve
eleştirmenlerden kurtararak ona yayınlandığı ilk günkü tazeliğini verebilmek düşüncesi ne
güzeldir! Eğer-1857 yılında yaşıyor olup daha ün kazanmamış bir yazarın yeni bitmiş kitabını
açarak şu satırları okuyabilmek olanağım bulmuş olabilseydim: "Okulun çalışma salonundaydık,
kapı açılıp içeri Müdür girdi, arkası sıra da setre pantolon giymiş bir yeni öğrenciyle bir de, koca
bir sıra yüklenmiş bir hademe geliyordu". Bugün bir müzeye girer gibi bir titreme ve saygıyla
okuyabildiğim bu cümle belki o gün ilgimi çekmeyecekti. Belki de eserin daha sonraki
bölümlerini sevmeyecektim. Bütün bunlara inanmam gerçekten olanaksız. Bana öyle geliyor ki,
anlatımın-' daki sıcaklık, gözlemlerindeki doğrulukla böylesine bir öykünün, ön yargıdan biraz
olsun uzaklaşabilmiş her kitap severi etkileye-memiş olabilmesi mümkün değildir.
Kuşkusuz hiçbir yazar yoktur ki, yazmak istediği konuyu Flaubert kadar tam tamına isteğine
uygun bir biçimde kaleme almış olsun. Bu istek, Madame Bovary'yi yaratma düşüncesi kendini
sarmaya başladığı 1849 yılında daha da çarpıcıdır; Flaubert yirmi sekiz yaşındadır ve o zamana
dek hiçbir şey yayınlamamıştır. Daha güzeli o dönemde Flaubert, romantikliğinin doruğunda-'
dır ve «Tentation de Saint Antoine» (Ermiş Antonius)m ilk kitabını yeni bitirmiştir; yapıtını,
konusunun gözüpekliği ve dilindeki zenginlik karşısında şaşıracaklarına inandığı
arkadaşları Louis
6 MADAME BOVARY
Bouillet ve Maxime du Camp'a okumak istemiştir. Oysa hemen son satırın ardından Bouillet
düşüncesini üzgün bir şekilde: "Bunu ateşe atmak ve üzerinde konuşmamak gerekir" diyerek
belirtir. Flaubert üzülür, karşı çıkar ve sonunda çok zengin bir konunun karşısında başının
döndüğünü kabul eder. "Lirizme karşı konmaz bir eğilim duyduğun şu sırada seçefceğin konu,
seni denetleyen, arzularına gem vuran ve içinde lirizmin gülünç olacağı türden olmalıdır",
demekteydi Maxime du Camp. "Cousin Pons, Cousine Bette gibi, burjuvaca yaşantılarla dolu
olaylardan basit bir konu seç ve bunu doğal, hemen hemen teklifsiz bir anlatımla işlemeye
kendini zorla". Bu sözlere yarı yarıya inanan Flaubert uğradığı düş kırıklığını düşünürken Louis
Bouillet şu fikri ortaya atar:
"Niçin Delamare'm öyküsünü yazmıyorsun?" O anda Flaubert' in kafasında bir şimşek çakar.
Eugene Delamare! Flaubert bir zamanlar koket, savurgan, kendini beğenmiş bir eşi olan bu silik
sağlık memurunu tanımıştı. Kadın kocasını aldattıktan ve mahvettikten sonra kendini
zehirlemişti. Taşra kasabası, tekdüze ve göreneğe bağlı bir yaşam, çiftçi dernekleri, eczacı,
eşini aldatan kadın, dedikodular, ölüm... Flaubert tüm bunları görür gibi olur ve şaşırmış bir
durumda mırıldanır; "Ne düşünce!"
Bununla birlikte Maxime du Camp'la Doğu'ya yaptığı gezide aklı Saint Antoine adlı kitabındaydı.
Mısır'dan Filistin'e, Filistin'den Yunanistan'a yaptığı ve yaklaşık iki yıl süren yolculuğunda
romantik coşkusunu yeniden bulmaya çalıştı. Fakat bu uzak ülkeler onu büyülerken aynı
zamanda düş kırıklığına uğratıyorlardı; söylemeye dili varmadı ama, sabahtan akşama değin
gözlerinin önüne serilen bu özgün ve â*ynı zamanda sefillikle dolu manzaradan yoruldu;
basitliğe, gerçeğe, ölçülülüğe duyduğu tepkiyle Fransa'ya . dönmeye can attı. Şimdi tam
tamına Madame Bovary'yi yazacak kıvama gelmişti.
Her şeyden önce Flaubert alışkanlığın verdiği bir davranışla geniş bir biçimde araştırma yaptı,
ortamı inceledi, tanıdığı çeşitli mevkilerdeki insanların sağladığı bilgi kırıntılarıyla
kahramanlarını oluşturdu, planlar yaptı, kendisine malzeme sağlayacak olguları ortaya çıkardı
ve bir düzene soktu. Olayın geçtiği baş yer olan Yonville-1'Abbaye, Dr. Delamare'm yaşadığı ve
çalıştığı Ry kasabasının tam bir kopyasıdır. Günümüzde bile Ry'ye gitmek, Emma'yı ziyaret
etmek demektir. Size hekimin evini, kiliseyi, pazar yerlerini, eczanenin yerini, hanı ve Mme
Delamare'm gömüldüğü mezarlığı gösterirler ve bu yer duygulu kişiler için Mme Bovary'nin
mezarına yapılan bir haç anlamına gelir. Böylesine güçlü bir benzerlik karşısında dikkatli bir
okuyucu kendini, de-
HENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ 7
korun kitabı resimlemek için yaratıldığına bile inandırabilir. Romanın kişilerine gelince, hiç
şüphe yoktur ki Flaubert örneklerini gerçek yaşamdan seçmiştir. Delamare çiftinin acı öyküsüne
tanık olan yaşlı hizmetçi Felicite henüz 1905 yılında Dr. Brunon'a, ihtiraslı ve çok güzel bir
kadın olan hanımının nasıl intihar ettiğini anlatmaktadır. "Hangi zehiri aldığını söylemek
istemedi... Herkes ağlıyordu... Nihayet küçük kızı yalvarmak için önünde diz çöktüğünde,
sonunda gerçeği söyledi!.. O kadar zavallı görünüyordu ki!.." Eczacı Homais ise mesleklerini
Forges'da, Yvetot'da, Ry'de Havre'da sürdüren meslektaşlarından alınan çizgilerle oluşturulmuş
bir tiptir. Fakat Flaubert "yarım daire şeklinde tezgâhı, XVI. Louis ve İmparatorluk dönemi stili
kavanozları ve zehirlerin yerleştirildiği raflarıyla" Ry'deki eczanenin dekorunu kendisine örnek
almıştır. Edebiyat tarihçileri, noter yardımcısı Leon'un, taşralı bir kibar kişi olan Rodolphe'un
(gerçekte adı Louis Campion'du.) sayın Lheureux'nun, Flaubert'e esin kaynağı olan gerçek
yaşamdaki kimliklerini ortaya çıkarmışlardır. Bazı edebiyat tarihçileri ise Emma Bovary'nin hiç
şüphesiz Delphine Delamare'ı çok andırdığını söylemekle birlikte yazarın aynı zamanda bir
rastlantı sonucu heykeltraş Pradier'nin çekici ve hafifmeşrep karısı Louise (Lu-dovica)den de
etkilendiğini göstermek isterler. Flaubert'in kâğıtları arasında da Louise'in sadakatsizlikleri ve
savurganlığı yüzünden kendi sonunu nasıl hazırladığını anlatan hemen hemen elli sayfalık bir el
yazmasına rastlanmamış mıydı? Anlatan kişi ise Louise'in bir kadın arkadaşıydı. İşin ilginç yönü
ise bu acıklı öykünün 1851-1856 yılları arasında yani Flaubert romanını yazarken bir sonuca
ulaşmış olmasıdır. Emma Bovary'nin narin silueti arkasında Louise'in hayali Delphine'inkiyle
birleşmektedir. Belki bir süre sonra başka bir yorumcu üçüncü bir kadının mezarını bularak, en
az ötekiler kadar haklı olarak yapıtın kaynağını ortaya çıkardığını ileri sürecektir. Flaubert
sadakatsiz eşlerin düşecekleri durumu sanki önceden görerek, romandaki kadın kahramanın
düşsel bir kişi olduğunu ileri sürmüştür. "Madame Bovary'nin gerçek yaşamla hiçbir ilişkisi
yoktur, der 1857 yılının mart ayında. Bu bütünüyle uydurulmuş bir öyküdür..." Ve, üç ay sonra
da "Hayır bayım, düşüncelerime esin kaynağı olan hiçbir örnek yoktur. Madame Bovary salt bir
yaratım ürünüdür. Bu kitabın tüm kişileri hayali olup, Yonville-FAbbaye diye bir ülke de mevcut
değildir". Sonunda 1870 yılında düşüncelerini yineler ve Mme Hortense Cornu'ye yazdığı
mektupta görüşlerinde ısrar eder: "Madame Bovary'yi yazdığım sırada bana birçok kereler:
'Yarattığınız kadın Mme X midir?' diye sordular. Hiç tanınmamış kişilerden sürüyle mektup
aldım, hatta içlerinden birinde, Reims'den bir bey,
8
MADAME BOVARY
intikamının (bir kadından) alındığını söyleyerek beni kutladı. Aşağı Seine'nin tüm eczacıları
Homais'de kendi kişiliklerini sezince evime gelip beni tokatlamak istediler..."
Roman yazmayı deneyen herkes bilir ki, gerçek yaşamdan alınmış bir kişiyi tüm özellikleri ve
hatalarıyla birlikte edebiyata aktarmak mümkün değildir. Romancı düşündüğü benzerliğe sadık
kalmaya ne kadar çabalarsa çabalasın, anlatının ahengi, dilin güçlükleri, aynntılardaki zorunlu
seçimler yazarın kahramanının görüntüsünü yavaş yavaş bozar. Çoğu zaman bu kahraman,
fiziksel yapıları ve düşünce biçimleri arasında benzerlik olan çeşitli tiplerden ödünç alınan
çizgilerle zenginleşir. Başlangıçta romanın kahramanının yazarla hiçbir ortak yanı olmasa bile,
onun zihninde yaşaması nedeniyle romancının düşüncelerinden etkilenir. Yaratıcı ile yaratılan
şey arasında bir iletişim başlar, biri diğeri olur. Olgun ve yazarlık mesleğini seçmiş bir kişinin,
yarattığı tiplerin gerçekliğine inanması için olağanüstü derecede bir doğallığa gereksinmesi
vardır. (Zaten bu gerçekliğe kendisi inanmazsa okuyucuları inanır mı?). Burada yazarın baş
özelliği aklı değil sezgi-sidir, daha doğru bir deyişle önemli olan, herhangi bir kişinin
düşüncelerini okuyabilmesi, başka biri olabilmesi yani başka birinin yerine geçebilmesidir. Bu
hafifmeşrep bir kadın, titiz bir eczacı veya aldatılmış bir koca olabilir. Flaubert, Madame Bo-
vary'yi yazarken Flaubert olduğunu unutmakta ve tüm sorunları bir kadının bakış açısıyla
incelemektedir. Şu ünlü şakasını bu anlayış çerçevesinde yorumlamak gerekir: "Madame
Bovary benim!" Aslında yarattığı kişilikle özdeşleşebilmek için kendisini fazla zorlamaya gerek
görmemiştir. İbne Bovary, içinde bulunduğu yaşam biçimini reddetmekte, ozanların betimlediği
yaşamı arzulamakta, tatlı sözler karşısında kendinden geçmekte, ölümsüz tutkulara inanmakta
ve kendisini şatolarda yaşıyor görmektedir. Bu kurtulma, başka biri olma, uçup gitme isteği
Flaubert'in de benliğinden koparamadığı bir duygusallıktır. Emma'nın Charles Bovary, Ro-
dolphe, Leon, Homais ve Lheureux'yle kişileşen somut gerçekliğe çarparak sonunu
hazırlamasına karşılık, Flaubert bu gerçekten, sanatının malzemesini yaratarak kendini
kurtarmaktadır. Doğasında bulunan ikilik, sonuçta Flaubert'e, romantizmden tümüyle
etkilendiği halde karışık düşüncelere de açık olabilmesini sağlamaktadır. "Bende iki ayrı edebi
dile sahip iki ayrı kişilik bulunmaktadır", der 16 ocak 1852 tarihli bir mektubunda; "biri laf
ebeliğinin, lirizmin, baş döndürücü uçuşların, cümle ahenklerinin, yüksek düşüncelerin
tutkunudur; öteki ise elinden geldiğince gerçeği araştıran, en küçük olayı da büyük bir olay
kadar gözler önüne
HENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ 9
sergilemek isteyen, ürettiği şeyi size neredeyse maddi olarak hissettirmek isteyen kişiliğimdir".
Zaten Mme Bovary, Flaubert'in kişiliklerine büründüğü kahramanlardan yalnızca bir tanesidir.
Bu gerçeği kuşku ile karşılayanlara birkaç sene sonra Flaubert'in Bouvard ve Pecuchet adında
iki budalayla kendisi arasındaki benzerliği kesin olarak ileri sürdüğünü hatırlatmak yararlı
olacaktır. Çocukluğundan beri Flaubert insanların budalalığına hayran olmuştur. Ona göre insan
"budalalığı görebilmek gibi kötü bir yetiye sahiptir. Görmesine görür ama bağışlayamaz".
Yazar başkaları aracılığıyla edinilen düşüncelerin düzensizliğine atılmayı ,bu kaos içinde
yıkanmayı büyük bir zevk saymaktadır. "Bouvard ve Pecuchet benliğimi öylesine dolduruyorlar
ki, kendimi onlardan biri sayıyorum. Budalalıklarını kendimin yaptığımı düşlüyorum" demektedir
1872 yılının mayısında! Aynı dönemde Salammbo, Matho, Frederic Moreau, Mme Arnoux,
Herodias ve Saint Antoine için de benzeri duygular içerisinde olduğundan hiç kuşkumuz yoktur.
Duygulanımları iyi yansıtabilmek için her şeyi hissetmek ihtiyacı bazen endişe verici örgensel
bozukluklara yol açabiliyordu. Bir düşünceyle dolu olduğu zamanlar artık davranışlarına
egemen olamıyordu. "Açık havada atla çıktıkları gezintide yanların-dayım; birlikte terliyoruz ve
susuyoruz... Kimi kez sabahın altısında yazarken sözcükler canlılık kazanarak beni öylesine
sürüklüyor ki artık olanca gücümle haykırıyor ve öylesine derinlemesine hissediyorum ki,
karımın da doğruladığı gibi kendimden korkarak, masamdan kalkıyor ve sakinleşmek için
pencereyi açıyorum". (23 aralık 1853'te Louise Colet'ye yazdığı mektup.) Daha sonraları
Emma'nın öldüğü bölümü yazarken kahramanının çektiği acıları maddi olarak duyabilmek için
kişiliğini, gerçekten soyutlama denemesine girişmiştir... "Ağzımda arseniğin tadını öylesine
duyuyordum ki, iki kez ardı ardına gerçek mide spazmı hissettim ve bütün yemek boyunca
kustum..." (Taine'e mektup, 1868.)
Sanatı tarafından esir edilen romancı artık yaşamayı bilmeyen bir kişidir. Kendi öz varlığına
rağmen, artık yalnızca yapıtı için yaşamakta, deliliğe varan bir inatla en küçük güncel olayları
ve duyumladığı her şeyi eserine aktarmakta ve onu beslemektedir. Sokakta duyduğu eğlenceli
bir sözü bile yarattığı kahramanlardan biri için saklamakta, masada bir tabak dolusu tatlı su
ıstakozu gördüğü anda: "Hah işte yazmakta olduğum bölümdeki yemek sahnesinde mönü bu
olmalıdır!" demektedir. Güneşin batışını hayran hayran seyrederken sürekli olarak uyanık olan
dikkati ise, gelecek başka bir bölümde kullanılmak üzere bulutların
10
MADAME BOVARY
meydana getirdiği şekilleri not etmektedir. Edebi uğraşlardan uzaklaşmış göründüğü koşullarda
bile özgür olmayıp gözlemlerini, araştırmalarını sürdürmeye devam eder... Bu durum yazarın
olağanüstü bir inceleme yeteneğine sahip olduğunu kanıtlamaz. Ayrıntılara karşı duyulan bu
doyumsuz açlık, ancak romanın konusuyla ilgili alanlarda kendini göstermektedir. Üzerinde
çalıştığı eserin konusuyla doğrudan ilgisi olmayan bir ortamda yazarın görüş gücü azalmakta ve
dikkati büyük ölçüde kaybolmaktadır. Romancıyı, yaşamı romana bir malzeme olarak görmeye
zorlayan bu profesyonelce değişim, Flaubert'de çok güçlü bir şekilde hissedilmektedir. Yetkin
bir biçimde yazabilme kaygısı, kimilerince saygısızlık olarak nitelenebilecek bazı konuşmaları,
utanmazlıkları Flaubert'in gözünde haklı kılmaktadır. 1853 yılının haziranında doğa bilimcisi
Pouchet'nin karısının cenaze törenine gitmeden önce Louise Colet'ye yazdığı mektupta şunları
söylüyordu: "Eminim ki yarın çok kötü bir gün yaşayacağız ve bu zavallı bilgin de acınacak bir
durumda olacak. Her şeyden yararlanmak gerek diye düşündüğümüz zaman, orada Bovary'm
için de işe yarar malzemeler bulabilirim. Düşüncelerimi başkalarına açacak olsam, bu
davranışım iğrenç olarak görülebilir ama ben bunda bir kötülük görmüyorum. Bir kişinin
gözyaşlarını üslubumun süzgecinden geçirerek başkalarını da atlatabileceğimi sanıyorum". Bu
sözler karşısında ne kadar da acımasız! diyebiliriz. Oysa Flaubert insanların en iyisi, en yüce
gönüllüsü ve en sevecenidir. O yalnızca sanatını her şeyden üstün tutmakta ve görevini bir
papaz gibi yerine getirmektedir. Kalıcı bir eser ortaya koymak için tüm fedakârlıklara hazır olan
Flaubert amacına ulaşmak için, olanakların bayağıca kullanılmasından yana değildir.
Kaz tüyünden kalemini kurbağa biçimindeki hokkasına batı-rıp, Madame Bovary'nin ilk satırım
yazdığı sırada otuz yaşında, sevgiyi tanımış, o ana kadar hiçbir şey yayınlamamış olsa da çok
yazmış, düşüncelerine ve diline egemen olduğundan emin, olgunlaşmış bir kişidir. Romanına,
inanmış bir sofunun dünyadan elini eteğini çektiği gibi başlamıştır. Artık kişisel özel yaşamı,
yarattığı kahramanlara yer açmak için sona ermiştir. Beş seneden daha uzun bir süre
Croisset'deki evine kapanarak içindeki arzularla savaşmıştır. Çalışmasına her gün öğle zamanı
başlamakta, akşam yemeğinde verilen kısa bir aradan sonra geç vakitlere kadar uğraşını
sürdürmektedir. Işık saçan penceresi ise Seine'den geçen denizcilere yardımcı bir nokta
olmaktaydı. Sözcüklerin seçimindeki güçlüklerden ise mektuplarında bol bol yakınmaktadır:
"Bovary'min katı bir dili olmamalı. Bir haftada ancak iki sayfa yazıyorum! Bezginliğin çenesini
dağıtmak için bundan iyi bir yön-
HENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ
11
tem yoktur..." "Bir stile kavuşmak gerçekten çok zor! Bir önceki gün yazdıklarımı tekrar baştan
alıyorum; Bouillet, incelediği yerleri haklı olarak olmamış diye nitelendirdi. Hemen hemen tüm
cümleleri yeni baştan yazmalıyım..." "Böylesine bir konuyu seçmiş olmam ne kadar da kötü!
Böylelikle sanatın boğucu sıkıntısını tanımış olacağım!" Flaubert için biçim ve düşünce, madde
ve ruh gibi bir bütün oluşturur. Bu nedenledir ki cümlelerine gösterdiği özen, yalnızca iyi
yazmak isteğinden değil aynı zamanda iyi düşünebilmek arzusundan da kaynaklanmaktadır.
Yazdığı sayfalar, çizikler, düzeltmeler ve karalamalarla doludur. Sıkışıklığın yaptığı zorlamayla
kendisine göre ikinci planda görünen tüm cümleleri dışarda bırakmakta, kendi deyişiyle
cümleleri "beyaz yağlardan kurtarmak ve salt kaslarıyla ortaya çıkarmak» istemektedir.
...Flaubert George Sand'a gönderdiği bir mektupta "Siz, bütün bir gün boyunca, başınız iki
elinizin arasında, bir kelime bulabilmek için kafa patlatmamn ne demek olduğunu bilmezsiniz.
Sizde düşünce geniş bir şekilde durmadan akan bir nehire benzer. Bende ise bu bir su sızıntısı
halindedir. Çağlayanlar oluşturabilmem için çok çalışmam gerekiyor" demektedir.
... "Bana güzel görünen şey, bir hiç üzerine, dışarıyla hiçbir bağlantısı olmayan, havada
dayanaksız duran yeryüzü gibi yalnızca üslubunun gücüne dayanan bir roman yaratmak
isteyişim-dir. Bu kitap nerdeyse konusuz veya konusu hemen hemen belli olmayan bir eser
olacaktır. En güzel eserler az malzemeyle yaratılmış olanlardır". Bir taşra kasabasının
yeteneksiz küçük bir doktoruyla evlenip, tıkıldığı delikte sıkıntıdan bunalarak kendini hayallerle
oyalayan, tutkulara kapılan, serbest yaşamı tanıyan ve mâli sıkıntılar içinde aşkta düş
kırıklığına uğrayan bir kadım konu alan bir öyküden daha basiti bulunabilir mi? Flaubert bu
olayı çağına göre büyük bir ağırbaşlılık ve şaşırtıcı bir nesnellikle incelemektedir.
Flaubert sürekli olarak kahramanlarını derinlemesine yakalamakta, ayrıntılarıyla işlemekte, açık
seçik ortaya koyarak romanının çatısını kurmakta ve konunun akışına güçlü dayanaklar
kazandırmaktadır. Madame Bovary çoğu kez Don Quichotte ile kar-şılaştırılmıştır. Flaubert'in
romanında da, Cervantes'inkinde olduğu gibi, iki temel kahraman vardır. Bunlardan birincisi
(Don Quichotte ve Emma) cömertliği, düş sevgisini, çılgınlığı sergilerken, diğeri ise (Sancho
Pança, M. Homais) pratik aklı simgelemektedir. Madame Bovary, onurunu yitirerek Emma'nın
yenilgisi ve "şeref madalyası kazanan" budala Homais'nin zaferiyle noktalanır. Bu sonda hiçbir
ahlaki kaygı güdülmez. Flaubert kahra-
I
Up*.
12
MADAME BOVARY
manini yaşamın basit zorunluluklarına uymayı reddettiği için cezalandırdığı halde, onun,
kocasını ve kızını sevebileceğini, konumunun ona sunduğu küçük doyumlarla yetinebileceğini
söylemekten de ısrarla kaçınır. Tersine onun çevresindeki budalalığın ve yavanlığın kurbanı
olarak kabul eder. Kanısına göre Emma'nın. kötü tutumunu haklı gösteren nedenler, Charles
Bovary'nin yeteneksizliği, Rodolphe'un hoyratlığı, Leon'un alçaklığı ve Lheureux'nun rezilliğidir.
Yantutmaz görünmekle birlikte, genç kadına karşı duyduğu acıma hissini ve onun yitip
gitmesine neden olanlara karşı duyduğu nefreti dile getirmekten kendini alıkoyamaz. Hatta bu
tutumundan ötürü onu, en az sevdiği kahramanları karikatürize ettiğinden (örneğin M. Homais)
dolayı kınamak bile gerekebilir. Ne olursa olsun Madame Bovary'yi beğenilmek veya
eleştirebilmek düşüncesiyle yazmadığı kesindir. Romanı âdeta uçsuz bucaksız bir arazide her
yönden kolayca görülebilen bir anıtı andırır. Flaubert'in çalışmassnın yetkinliğinin nedenini tam
olarak kavrayamayan kamuoyu ise, eserin sonsuza kadar kök salması amacıyla yazıldığını
sanmıştır; oysa yazar eserini böyle bir amaç gütmeden, içinden koptuğu gibi özgürce, iyi
kotarılmış bir çalışmanın tadıyla yaratmıştır.
...Madame Bovary ününe, eserin Revue de Paris'de 1856 yılında yayımının yarattığı skandaldan
sonra kavuşmuştur. Eserin ahlak dışı niteliğinden ötürü harekete geçen imparatorluk yönetimi
Flaubert'i 29 ocak 1857'de, derginin yönetmeni ve basımcısıyla birlikte, Paris'te Adalet
Sarayı'nm 6. Ceza Mahkemesinin önüne çıkarır. Silik bir kişiliğe sahip olan savcı Pinard, aşırı
derecede öfkelenerek yaptığı konuşmada,. en kışkırtıcı bölümlerden seçtiği alıntılarla romanın
konusunu anlatarak, eserin bütününün geleneklere yapılan bir hakaret olduğunu iddia eder ve
şu sonuca ulaşır: "Kuralsız sanat, sanat sayılmaz, böyle bir anlayış elbiselerinin tümünden
arınmış bir kadının durumuna benzer. Sanata utanma duygusunu benimsetmek, onu
köleleştirmez tersine onurlandırır..." Flaubert'in avukatı M. Senard, ustaca ve ateşli bir şekilde
yanıt vererek, savcı tarafından okunan bölümlerin belli amaçlarla seçildiğini gösterir ve eserin
en dokunaklı bölümlerinden seçilip, suçlanan cümlelerin ,ancak bir özet niteliğini
taşıyabileceğini belirterek, şu önemli soruyu mahkeme heyetine yöneltir: "Bu tür bir kitabı
okuduktan sonra, bizde kötülüğe karşı bir sevgi mi yoksa bir tiksinme duygusu mu
uyanmaktadır? Romanda tanık olduğumuz suça layık görülen korkunç ceza, erdem duygusunun
doğmasına yor açmamakta midir?" Flaubert çeşitli gerekçelerle mahkemece serbest bırakılır:
"Roman edebi açıdan üzerinde çok çalışılmış bir eser izlenimi verdiğinden... mahkeme-
HENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ
13
de kanıt olarak alman bölümlerin kınanması gereken düşünceleri de içermesine karşılık, yapıtın
bütünü göz önüne alındığı zaman bu tülden yerlerin fazla olmadığı gerekçesiyle, v.b.". Bu
olaydan sonra roman birdenbire ün kazanır. Eleştirmenler ise pusudadır. Madame Bovary'nin
yayınlanmasıyla birlikte kalemlerine sarılırlar. Düşüncesini ilk belirtenlerden biri olan Sainte-
Beuve, açık olmayan bazı yanlarına karşın yapıtın bir "bütünlük ve tutarlılık gösterdiğini" ayrıca
"yazarın veya daha doğru bir deyişle sanatçının, romanın başından sonuna varıncaya dek,
söylemek istediği şeyleri ortaya koyabildiğim" yazar. Ünleri fazla olmayan eleştirmenler ise
daha sert bir tutum takınırlar: "Bu kitap okuduğum eserler arasında ahlaktan en uzak olanıdır".
(Dumesnil); "İkinci sınıf bir kitap". (Paulin Limayrac); "Karşıtların biliminden habersiz olan
Flaubert, bu eksikliği nedeniyle bir bileşime gidememiştir". (Texier); "Sıkıcı, bayağı ve
utanılacak bir yapıt". (Veuillot). Fakat bu sırada Hauteville House'dan Flaubert'e gönderdiği bir
mektupta, Victor Hugo: "Çok güzel bir kitap yarattınız bayım!" demektedir. Satışı fazla olmayan
Artiste gazetesinden Baudelaire adlı biri de yazarın üslubunu "basit bir kanaviçenin taşıdığı
özgünlüğe, özene, canlılığa" benzeterek, şu sonuca ulaşmaktadır: "Büyük bir iş başardınız".
Eserin neden olduğu skandaldan dolayı meraklanan ve ürken okuyucu hâlâ tereddüt içindedir.
Kitabı okumaya başladıkları zaman sıkıntıya benzeyen bir tedirginlik duymaktadırlar. Anlatılan
bu öyküde her şey o kadar katı, o kadar soğuk ve gerçektir ki!.. Okudukları zaman tüyleri
diken diken olmaktadır! O sıralarda Octave Feuillet'nin, Edmond About'nun, Gonzales'in ve Paul
Feval'in kitapları çok gözdedir... Kulağı okşayan sözlerden, kalpleri rahatlatan duygulardan,
hayal kurmaya yol açan entrikalardan hoşlanılmaktadır; çünkü bu tür anlatıların gerçek
yaşamla hiçbir bağıntısı yoktur. Kitapçılarda yeni görünmeye başlayan Feydeau'nun Fanny'si,
Flaubert'in zavallı Emma'sımn tersine, çağdaşlarının gözünde ani ve olağanüstü bir başarıya
ulaşır. "Bir kitabın sönüp gitmesinin nedenlerini kavramak için Fanny'nin okunmasına gerek
var" der Andre Gide.
Madame Bovary'nin kendisine Paris'te ve taşrada yandaşlar bulmaya başlaması yavaş yavaş ve
gizlice olmuştur. Flaubert, yaşamının sonbaharında kendisini terkedilmiş, anlaşılmamış ve
bezgin hissettiği sırada, zaferin yolları kendisine açılmaya başlar. Çağın son çeyreğinde yeni
romancılar ortaya çıkarak kuramlarım tanıtmaya ve yaymaya çalışırlar. Bu yeniler kendisi gibi
üslup sorunu üzerinde fazla durmuyorlarsa da, tümü, onun gibi gerçeği çarpıcı bir biçimde
anlatmak istemektedirler. Bu yeni romancüa-
14
MADAME BOVARY
rın adları; Zola, Daudet, Maupassant ve Bourget'dir... Yaşlı ustanın çevresinde görülen bu
canlılık, halkı uyuşukluğundan kurtarır. Böylelikle geç de olsa binlerce okuyucu Flaubert'in
yapıtıyla tanışır. Bilim yuvaları da genel okuyucunun düşüncelerine destek sağlar. Brunetiere
"Madame Bovary'nin çağdaş edebiyat tarihinde bir baş yapıt olduğuna inanabiliriz" der. Emile
Faguet'ye göre ise: "Flaubert Fransız yazınının en büyüklerinden biri"dir. "Ölümsüz Madame
Bovary ise Shakespeare ve Balzac'inkiler de dahil olmak üzere tanıdığım en gerçek ve kusursuz
kadın kahramandır". Lanson ise Flaubert'i "çağın en sağlam ve dengeli yapıtlarını veren
romancı" olarak selâmlamaktadır.
1880 yılında ölmesine karşın hâlâ üzerinde tutkuyla tartışılan bir yazardır Flaubert.
Evrenselleşen Emma, tüm ülkelerde yaşayan, bütün dilleri konuşan, değişik iklimler altında acı
çeken ve yaşamını yitiren bir kadın kahramandır. İngiliz, Amerikalı, Rus, Alman ve Japon
kadınları onun varlığında kendilerini görmektedirler. Sinema bu öyküye dört elle sarılmakta,
filmleri birbirini izlemekte, dünyaca tanınan ünlü yıldızlar bu küçük taşralı kadını canlandırmak
için birbirleriyle yarışmaktadırlar.
Fakat her zaman görüldüğü gibi yapıtın sürekli artan başarısı bazı gelişmiş kafalarda yeni
soruların uyanmasına neden oldu. Flaubert'in zamanındaki eleştirmenler onun işlediği konulara,
ahlak anlayışına ve düşüncelerine ilgi göstermekteydiler; günümüzün eleştirmenleri ise yazarın
dili üzerinde durmaktadırlar. Sanki olağanüstülüğün yalnızca belirsizlikte, bağıntısız yapılarda,
anlaşılmaz sözlerde bulunabileceğini düşünerek, bu kişiler, üzerinde böylesine titiz çalışılmış bir
dile karşı çıkmaktadırlar. Taslaklara karşı büyük ilgi duyan günümüz eleştirmenleri her şeyiyle
yetkin, bitmiş bir yapıtla ilgilendikleri zaman, gözden düşecekleri inancı içerisindedirler.
Flaubert hırslı çalışması, pro-, fesyonel bilinci, keskin zanaatçı davranışlarıyla onlar üzerinde,
geçmiş bir dönemin yazarı izlenimini yaratmaktadır. Ne yazık ki, geniş bir çevre tarafından
çabuk okunabilmek için hızlı yazan ve böylece çabuk unutulan romancıların çoğaldığı
dönemimizde, onun anlayışına yönelmemiz zorunlu bir hale gelmektedir.
Bereket versin, bazı keskin eleştirilerin varlığına karşın, okuyucu yığınlarının büyük bir kesimi
Flaubert'in romanına duydukları sevgiyi özenle korumaktadır. Bu açıdan Croisset'nin yanlız
adamının kaygılanmasını gerektiren bir neden yoktur. Flaubert hâlâ izlenmekte ve rüzgâr, onu
bir usta olarak kabul etmeyenlerin itirazlarını boğmaktadır. Okuyucuları, özellikle bayan
okuyucuları, Madame Bovary'ye çeken nedenlerin başında acaba, ba-
HENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ
15
zılarmın da ileri sürdükleri gibi, kendi duygusal yaşamlarından bazı parçalar bulabilecekleri
umudu mu gelmektedir? Bu tür bir neden böylesine geniş bir olgunun yanıtı olamaz. Bence,
okumuş olanlara, ölümsüz olarak nitelendirilen bu yapıtın eriştiği saygınlık onan insanüstü
yetkinliğinden kaynaklanmaktadır.
Henri TROY AT Fransa Akademisi Öyesl
i
BİRKAÇ SÖZ
Rahmetli Ataç dostumdu. Ben onu daha «Nurullah Ata Bey» iken tanımıştım. Sık sık buluşup
görüştüğümüz halde, bize birlikte çalışıp iş çıkarmak kısmet olmadı. Gerçi o tarihte İstanbul'da
otururdu; fakat çeviri piyasası öylesine dar, okuma zevki öylesine sönüktü ki, bir araya
geldiğimiz zaman, yapacağımız çalışmalardan değil, memlekette veya Fransa'da çıkan
kitaplardan söz açar, edebî dedikodular yapar, şunun bunun çeviri yanlışları üzerinde
konuşurduk.
Sonra, Nurullah Ata, Ataç olup Ankara'ya gitti ve oraya yerleşti. Buluşmalarımız da artık yalnız
tatil aylarına kaldı. Bunun için, bugün elinizdeki Madame Bovary çevirisi, ikimizin imzasını
taşıdığı halde, karşı karşıya oturup birlikte yaptığımız bir çalışmanın ürünü değildir. Rahmetli
dostum, daha İstanbul'da iken, Madame Bovary'yi dilimize çevirmeye başlamıştı. Çevirisi Ayda
Bir mecmuasında tefrika olarak çıkıyordu. Mecmua 1936' da kapanınca, çeviri de yanda kaldı.
Sonradan, çıkmış olan bölümler, yeniden elden geçirildikten sonra Remzi Kitabevi'ne verilmiş,
fakat arkası gelmemişti. Ataç'ın vakitsiz ölümüyle çevirinin tamamlanması imkânsızlaşmca,
Remzi Kitabevi'nin isteği üzerine, bu işi yapmak bana düştü. Rahmetli dostumun ikinci kısmın
VIII. bölümü ortalarına kadar yürüttüğü çeviriye ben bıraktığı yerden devam ettim ve onun aziz
hatırasına saygısızlık etmemek için, emeğinin eserine hiç el sürmedim. Tam tersine, iki çeviri
arasındaki üslup ayrılığını elimden geldiği kadar ortadan kaldırmak amacıyle, kendi dilimi
onunkine benzetmeye çalıştım. Çünkü bence önemli olan, Madame Bovary'yi benim çevirmem
değil, aziz dostumun çevirisine başladığı bir eseri tamamlamak suretiyle, onun hatırasına saygı
göstermekti. Okuyucuların, Ataç'la aramdaki bu işbirliğini, 1935-1936 yıllarına ka-
MB 2
18
MADAME BOVARY
dar geriye götürüp değerlendirmek insafını göstereceklerinden eminim. İki çeviri arasındaki. bu
zaman uzaklığını kapatmaya çalışırken, çabamı artıran diğer bir konu da, merhumla benim
Gustave Flaubert'e karşı beslediğimiz birlikte hayranlıktı.
Sabri Esat SİYAVUŞGİL Esentepe, 1966
Gustave Flaubert
ve MADAME BOVARY
Gustave Flaubert yalnız Fransa'nın değil, bütün dünyanın en tanınmış romancılarındandır.
Ölmez eserlerinden Salambö, dilimize İsmail Hakkı Alişan tarafından çevrilmiştir. O roman
Gustave Flaubert'in romantik tarzının en güzel eseridir.
Madame Bovary ise tarihi sahneleri canlandırmaya değil, gözünün önünde geçen hayatı,
yaşayan tipleri tespite çalışan Flaubert'in eseridir. Asıl ününü sağlayan da belki bu kitabıdır.
Asabi, hatta hastalıklı bir sanatkâr olan Flaubert, insanların özellikle budalalıklarını
seyretmekten, bunlarla kendini zehirlemekten hoşlanırmış. Madame Bovary'de dünyanın en
unutulmaz budalalarını betimlemiştir. Fakat kitabın asıl konusu bu değildir: Madame Bovary,
kendini, içinde yaşadığı çevreden üstün gören, kocasıyle geçirdiği silik hayattan nefret edip
daha ince bir yaşama isteğiyle kendini birtakım kuklalara, taşra çapkınlarına kaptıran kadının
hikayesidir.
Gustave Flaubert en titiz sanatkârlardandır. Her cümlesi üzerinde saatlerce, günlerce çalıştığı
söylenir. Böyle bir yazarın eserini çevirmeye kalkmanın bir kendini bilmezlik olduğunu bilirim,
ne kadar uğraşsam Madame Bovary çevirisine aslındaki güzellikleri veremem. Fakat yine de bu
romanın çevrilmesi gerektiği kanısındayım.
Hiçbir büyük eser bir defada kusursuz olarak çevrilemez. Benim çevirimde bulunacak kusurlar,
Gustave Flaubert'i sevenleri, o romanı yeniden çevirmeye özendirirse bu, benim için en güzel
ödül olur.
Nurullah ATAÇ
(uuıto
MARIE-ANTOINE-JULES SENARD'a
PARİS BAROSU ÜYESİ
MİLLET MECLİSİ ESKİ BAŞKANI
VE İÇİŞLERİ ESKİ BAKANI
Aziz ve ünlü dost,
Bu kitabın başına ithaftan önce adınızı yazmama izninizi dilerim; çünkü, onun yayınlanmasını
her şeyden önce size borçluyum. Eserim, sizin o eşsiz savunmanızdan sonra, benim gözümde
bile umulmadık bir değer kazandı. Onun için, ne kadar büyük olursa olsun, sizin belagat ve
iyiliklerinizin derecesine hiçbir zaman varamayacak olan saygı ve gönül borcumu lütfen kabul
buyurunuz.
Paris, 12 Nisan 1857
Gustave Flaubert
BİRİNCİ KISIM I
Okulun çalışma salonundaydık, kapı açılıp içeri Müdür girdi, arkası sıra da setre pantolon giymiş
bir yeni öğrenciyle bir de, koca bir sıra yüklenmiş bir hademe geliyordu. Uyukla-yanlar gözlerini
açtı ve herkes, sanki dersine dalmışken birdenbire gürültü duyup şaşalamış gibi ayağa kalktı.
Müdür oturmamızı işaret etti; sonra etüt öğretmenine dönüp yavaş sesle:
— Bu efendiye göz kulak olursunuz, Monsieur Roger, dedi. Beşinciye giriyor. Çalışması, ahlakı
ile kendini beğendirirse, büyükler arasına, yaşına göre bir sınıfa çıkarırız.
Kapının arkasında bir köşeye büzülmüş durduğu için pek de iyi seçilemeyen bu yeni öğrenci, bir
köy uşağıydı; on beş yaşında kadar vardı, boyu da hepimizinkinden uzundu. Saçları köy kilise
ilahicilerininki gibi, alnına yatırılarak düz kesilmişti; uslu, söz dinler ve pek tutuk bir çocuğa
benziyordu. Omuzlan öyle geniş değildi ama, siyah düğmeli, yeşil çuha setrenin koltuk altlarına
dar geldiği belliydi; kol ağızlarından gözüken kırmızı bilekler de herhalde çıplak durmaya
alışıktı. Askısını pek çektiği için, uzun konçlu mavi çorapları, sarımtırak pantolonunun altından
meydana çıkıyordu. Ayaklarında iri iri, kötü boyanmış, çivili kunduralar vardı.
Kalkıp derslerimizi anlatmaya başladık. O, kilisede dinsel öğüt dinliyormuş gibi, kulak kesildi;
ayak ayak üstüne atmaya, dirseğine dayanmaya bile cesaret edemiyordu; saat ikiye gelip de zil
çalınca, bizimle birlikte sıraya girmesi için, etüt öğretmeni kendisine seslenmek zorunda kaldı.
Sınıfa girer girmez, ellerimiz boşalsın diye, kasketlerimizi yere atardık; daha kapının eşiğinde,
duvara çarpıp da toz koparsın diye, sıraların altına fırlatırdık; okulun modası böyleydi.
24
MADAME BOVARY
Bunun farkına mı varmadı? Yoksa ona uymayı göze mi alamadı? Her ne hal ise, biz duamızı
bitirdikten sonra bile, yeni'nin kasketi hâlâ dizinin üstündeydi. Bû, serguçlu kalpaktan tutun da
miğfere, yuvarlak şapkaya, lutr kaskete, takkeye kadar, her milletin her çeşitli başlığına çalan
bir külahtı; hani bazı şeyler vardır, dilsiz çirkinliklerinde bir budalanın yüzünde olduğu gibi,
derin bir belagat bulunur; işte böyle bir şey. Yumurta biçimindeydi ve içi tel çubuklarla
tutturulmuştu; üç burma şeritle başlıyordu; sonra, aralarına kırmızı kurdele dikilmiş, baklava
baklava kesilmiş kadife ve tavşan derisi parçaları sıra-. lanıyordu; bunların üzerinde torbamsı
bir şey vardı ki, bunun arkaya düşen kısmı, içeriden mukavva ile gerilip yol yol şeritlerle
süslenmişti; bunun ucunda da, incecik bir şeride bağlanmış, altın tellerle yapılmış bir küçücük
haç, püskül gibi sarkıyordu. Yeniydi; güneşliği parlıyordu.
Öğretmen:
— Kalkınız, dedi.
Kalktı; kasketi düştü. Bütün sınıf gülmeye başladı.
Eğilip yerden aldı. Yanında oturanlardan biri dirseği ile vurup yine düşürdü; 6, tekrar eğilip
kaldırdı. Hocamız sakalı sözden hoşlanır bir adamdı.
— O miğferi bir yana bıraksamza! dedi.
Sınıfı bir kahkahadır aldı; zavallı çocuk o kadar şaşala-mıştı ki, kasketini elinde mi tutsun, yere
mi bıraksın, yoksa başına mı giysin, bir türlü kestiremiyordu. Yerine oturdu, dizlerinin üzerine
koydu. Öğretmen:
— Ayağa kalkın da adınızı söyleyin, dedi.
Yeni öğrenci, acele acele, heceleri birbirine karıştırarak bir isim söyledi, ama kimse işitemedi.
— Bir daha söyleyin!
O, yine heceleri karıştırarak tekrar etti; bizim bağnşmala-rımızdan onun sesi büsbütün işitilmez
olmuştu. Hoca:
— Daha yüksek söyleyin! Sesinizi biraz daha çıkarın! dedi.
O, son bir çaba göstererek ağzını alabildiğine açtı ve birine seslenilmiş gibi, nefesinin olanca
kuvveti ile şu kelimeyi fırlattı: Şarbovari.
Bir anda sınıfı saran gürültü, tiz seslerle en üst perdelere yükseldi, (Kimimiz uluyor, kimimiz
havlıyor, kimimiz tepiniyor, kimimiz: Şarbovari! Şarbovari! diye bağrışıyorduk) sonra tek
MADAME BOVARY
25
sesler halinde dalgalandı, bin zorlukla dindirildi; fakat yine de, tutulmaya çalışılan bir
kahkahanın iyice sönmemiş bir fişek gibi patlayıverdiği bir sırada, birdenbire canlanıyordu.
Başımıza yağmur gibi yağan cezalar sınıfın düzenini yerine getirdi; öğretmen yazdırtarak,
hecelettirerek, tekrar tekrar okutturarak, o yeni öğrencinin adının Charles Bovary olduğunu
sonunda anlayabilmişti, O zavallıya, hemen gidip kürsünün dibinde, tembeller sırasına
oturmasını emretti. Çocuk yerinden kımıldadı, sonra yine bir durakladı. Öğretmen:
— Ne arıyorsunuz? diye sordu.
Yeni öğrenci, çekingen gözlerini etrafında gezdirerek sıkıla sıkıla:
— Kaske... diyebildi.
Bir gürültü daha kopacaktı ama öğretmenin öfkeyle:
— Hepiniz beşer yüz dize kopya edeceksiniz! diye bağırması üzerine, denizler tanrısının:
«Şimdi ha!» demesi ile sinen dalgalar gibi tısıverdik. Hocanın çok canı sıkılmıştı; kürsünün
üzerine koyduğu başlığının içinden mendilini çıkarıp alnını kurulayarak:
— Hiç rahat duramaz mısınız? dedi. Siz de, yeni efendi, yirmi kere ridiculus sum (1) fiilini
yazacaksınız.
Sonra daha tatlı bir sesle:
— Kasketiniz de bulunur, dedi, merak etmeyin, kimse çal-mamıştır.
Sınıfın sessizliği geri gelmişti. Başlar defterlere eğildi; yeni efendi de, kendisine ara sıra kalem
ucuyle atılan yuvarlanmış kağıtlar gelip de yüzünü mürekkeplemesine rağmen,, tam iki saat,
herkese örnek olabilecek bir vaziyette oturdu. Yüzünü eliyle siliyor ve gözleri eğik, hiç
kımıldamadan duruyordu.
Akşam çalışma salonunda çekmesini açıp kolluklarını geçirdi, ufak çizgiler çizdi. Baktık,
dikkatle, özene özene çalışıyor, kelimeleri birer birer sözlükte arıyor, elini işten esirgemiyordu.
Böyle istek gösterdiği için olacak, daha aşağı sınıfa indirilmedi; çünkü kuralları oldukça
bellemişti, ama anlatımında hiçbir incelik yoktu. Ailesi masraftan çekinip onu okula mümkün
oldu-
i
(1) «Ben gülüncüm» demek..
26
MADAME BOVARY
ğu kadar geç gönderdiği için, ilk Latince derslerini köyün papazı gösterivermişti.
Babası M. Charles-Denis-Bartholome Bovary, orduda cer-rahbaşı yardımcılığı etmiş, 1812'de,
yeni asker toplama işlerinde birtakım dalaverelere adı karıştığından istifasını vermek zorunda
kalmıştı; o zaman da, «kişisel üstünlükleri» nedeniyle altmış bin franklık bir drahoma ele
geçirmişti; bu parayı getiren tuhafiyeci kız, onun boyuna poşuna vurulmuştu. Yakışıklı,
konuşkan, çalımlı bir adamdı; rastıklı bıyıkları favorileriyle birleşmişti; parmaklarına yüzükler
takar, en göz alıcı renklerden elbiseler giyerdi. Onda hem bir yiğit görünüşü, hem de bir ticaret
tellalının inandırma yeteneği vardı. Evlendikten sonra iki üç yıl karısının parası ile geçindi,
boğazına iyi baktı, sabahları geç kalktı, porselen pipolar içti, her akşam tiyatroya gidip eve geç
döndü, kahvelere dadandı. Kayınpeder ölünce çok .bir şey kalmadı, damat buna içerleyip
dokumacılığa girişti, biraz para batırdı ve toprağı altın etmek için köye çekildi. Ama basmadan
anlamadığı gibi tarımdan da anlamıyordu, atlarını işe göndereceğine bineğe kullandı, elma
şarabını satacağına şişelere koyup kendi içti, kümesinin en iyi hayvanlarını kesip kesip pişirdi,
domuzlarının yağı ile av çizmelerini parlattı; arası çok geçmedi, zenginlik peşinde koşmayı
bırakmanın daha hayırlı olacağını kendi de anladı.
Pays de Caux ile Picardie sınırlarında küçük bir köyde, yıllığı iki yüz franga, yan çiftlik, yarı
konak denecek bir ev buldu; tasalı, bağrı dolgun, feleğe küskün, herkesi kıskanır bir adam
olmuştu; daha kırk beşinde, insanoğlundan iğrendiğini, artık rahat etmek istediğini söyleyerek
dünyadan elini, eteğini çekti.
Bir zamanlar karısı onun için deli olmuştu; fakat kendini kul köle ederek sevmesi, kocasını bir
kat daha soğutmuştu. Gençliğinde şen, konuşkan, şefkatli olan kadıncağız, yaşlandıkça, açık
kalan şarabın bozulup sirkeleştiği gibi, geçimsiz, yaygaracı, sinirli olmuştu. Önceleri kocasının,
köyün şırfıntıları peşinde koşmasına, o kerhane senin, bu meyhane benim sürtüp eve geç vakit
bezgin, ağzı leş gibi kokarak gelmesine, sesini çıkarmadan içlenirdi. Sonra gururu ayaklandı. O
zaman sustu, kaderine sessizce katlanıp öfkesini ölünceye dek karnında sak-
MADAME BOVARY
27
ladı. Artık hep iş üstündeydi. Avukatları dolaşır, mahkeme reisine gider, senetlerin ödenme
tarihini düşünür, gidip alacaklıdan vadelerinin uzatılmasını isterdi; evde ütü ütüler, dikiş diker,
çamaşır yıkar, işçilere nezaret eder, onların puslalannı öderdi; Beyefendi ise hiçbir işi üzerine
almaz, küskününü dikip ocağın başına oturur, küllere tükürerek çubuğunu içer ve. ancak
karısını haşlamak için gözlerini açardı.
Bir çocukları olunca sütnineye vermek gerekti. Oğlan eve dönünce, bir kral çocuğu gibi
şımartıldı. Annesi-onu reçelle beslerdi; babası yalınayak koşturur ve filozofluk satayım diye:
«Hayvan yavruları gibi çırılçıplak dolaşsa da olur» derdi. Annenin gösterdiği eğilimlerin aksine
olarak M. Bovary, çocukların erkekçe büyütülmesi fikrini kafasına koymuştu; oğlunu da buna
göre yetiştirmeye çalışıyor, dinç, gürbüz olsun diye, İsparta-lılar gibi sert bir terbiyeden
geçmesini istiyordu. Onun yattığı odada ateş yaktırmaz, ona kadeh kadeh rom içmeyi, dini
alaylar geçerken küfür savurmayı öğretirdi. Fakat yaradılışından yumuşak huylu olan
çocukcağız, babasının yüzünü pek ağartamı-yordu. Annesi onu yanından ayırmazdı; kağıttan
oymalar yapar, masallar anlatır, diller döküp okşayarak, hüzünlü neşelerle dolu bitmez
tükenmez sözler söyleyerek güya onunla konuşurdu. Bu eşsiz dostsuz hayat, bütün hülyalarını
kırıp savurmuştu; kendinin eremediğine, oğlunun ereceğini ummaya başladı. Onun yüksek
mevkilere geçeceğini kuruyor, daha şimdiden onu büyümüş, yakışıklı, sohbeti hoş bir mühendis
veya bir hâkim olmuş gibi görüyordu. Okuma öğretti, hatta evdeki köhne piyanoyu açarak iki
üç küçük şarkı bile belletti. Fakat ilme, irfana pek aldırış etmeyen M. Bovary bütün bunlara:
«Zahmete değmez!» diyordu. Çocuğu yüksek okullara göndermeye, ona bir memuriyet almaya,
ticaret için sermaye vermeye paraları yetecek mi? Hem, cüret gösteren bir adam, ne olursa
olsun hayatta başarılı olur. Madam Bovary dudaklarını ısırıyor, çocuk da köyde kararsız ve
şaşkın dolaşıp duruyordu.
Çiftçilerin peşinden gider, kargalara kesek atıp uçururdu. Hendekler boyunca dut koparıp yer,
eline bir sırıp alıp hindi güder, biçim zamanı ot kurutur, yağmurlu havalarda kilisenin revakı
altında seksek oynar, olanca ağırlığıyle asılarak bir bi yana, bir bi yana uçmak pek hoşuna
gittiği için, büyük bayram günleri zangoca yalvarıp çan çalardı.
28 MADAME BOVARY
Böylece bir meşe gibi büyüdü. Elleri iri iri, yanakları al al. oldu.
On ikisine gelince annesi, artık okutturulmasma babasını razı etti. Bu iş için, köyün papazını
görevlendirdiler. Fakat dersler o kadar kısa ve o kadar düzensizdi ki büyük bir hayrı
dokunamazdı. Papaz, bir vaftiz ayini ile bir cenaze ayini arasında biraz boş vakit bulunca
çocuğu sacrisde'den (1) okutur veya akşam duasından sonra bir yere çıkmayacaksa eve
çağırtırdı. Onu odasına çağırtır, karşılıklı yerleşirlerdi; mumun etrafında küçük sinekler,
pervaneler uçuşurdu. Sıcaktan çocuk uyur, papaz da elleri karnının üstünde kendinden geçer,
az sonra ağzı açık horlamaya başlardı. Bazen de civardaki hastalardan birine viatique (2)
yutturmaktan dönerken Charles'ın kırlarda haylazlık ettiğini görür, yanma çağırır, bir süre
dinsel öğütten sonra bu uygun durumdan yararlanarak bir ağaç dibinde fiil çektirirdi. Fakat o
sırada ya yağmur yağar, ya bir tanıdık geçer, ders bırakılırdı. Ama, papaz gene de
öğrencisinden memnundu, hatta delikanlının hafızasının kuvvetli olduğunu söylerdi.
Charles bu kadarla kalamazdı. Valde Hanım dayattı, Peder Bey de utanıp, daha doğrusu
yorulup, karşı koymaksızın razı oldu. Çocuğun ilk kez kilisede cemaate katılması için bir yıl
daha beklenildi.
Altı ay daha geçti; nihayet ertesi yıl Charles, Rouen Col-lege'ine gönderildi; onu, ekimin
sonlarına doğru, Saint-Romain panayırı vaktinde, babası kendi eliyle götürdü.
Şimdi birimizin bile onun hiçbir halini hatırlaması kabil değildir. O, teneffüslerde oynayan,
çalışma saatlerinde çalışan, ders dinleyen, yatakhanede iyi uyuyup yemekhanede karnını sıkıca
doyuran, kendi halinde bir çocuktu. Velisi, Ganterie sokağında bir hırdavat toptancısıydı; bu
adam ayda bir pazar günü, dükkânını kapattıktan sonra onu okuldan alır, nehir boyunca gezip
gemileri seyre gönderir, akşam yediyi bulmadan tekrar getirip yemeğe yetiştirirdi. Charles, her
perşembe akşamı annesine kırmızı mürekkeple mektup yazıp balmumu ile üç kere mühürlerdi;
sonra oturup tarih defterini temize çeker, veya Ana-
(1) Kilise zinetlerinin ve papaz elbiselerinin saklandığı yer.
(2) Can çekişenlere yutturulan okunmuş ekmek.
MADAME BOVARY
29
harsis Gezi Yazıst'mn çalışma salonunda sürüklenip duran eski püskü bir cildini açar okurdu.
Gezmeye çıktığı günler, kendi gibi bir köy uşağı olan hademeyle konuşurdu.
Olanca dikkatiyle çalışması sayesinde daima sınıfın ortalarında kalabildi; hatta bir kere de
tabiat bilgisinden ikinci çıktı. Fakat üçüncü sınıfı bitirince, bakalorya sınavını kendi kendine
yapabileceğine güvenen ailesi, onu okuldan alıp tıbbiyeye verdiler.
Annesi, tanıdığı bir boyacının evinde, dördüncü katta, ona bir oda tuttu. Yemek işini konuşup
yoluna koydu; eşya, yani bir masa ile iki iskemle buldu, köye adam gönderip yaban kirazından
eski karyolayı getirtti, yavrucağını ısıtsın diye bir dökme soba ile odun aldı. Bir hafta sonra
dönerken oğluna, artık bir başına kalacağı için, akıllı uslu olmasını tekrar tekrar öğütledi.
Charles tıbbiyenin ilan tahtasında ders programını okuyunca sersem gibi oldu; anatomi dersi,
pathologia dersi, eczacılık dersi, kimya, botanik, klinik, tedavi dersleri, ayrıca da sağlık ve tıp
bilgisi; bunların hiçbirinin ne demek olduğunu bile bilmiyordu, sanki hepsi de, insanın içine
yücelik veren karanlıklarla dolu birer tapmağın kapılarıydı.
Bir şey anlamadı; ne kadar dinlese boştu, kavrayamıyordu. Ama yine de çalışıyordu, ciltli
defterleri vardı. Her derse gidiyor, bir tek muayeneyi kaçırmıyordu. Gözleri bağlı dolap beygiri,
ne iş yaptığını bilmeden nasıl dönüp durursa, o da her günkü işceğizini öylece yapıyordu.
Annesi ona masraf ettirmemek için her hafta emanetçi ile bir parça fırınlanmış dana eti
gönderirdi; Charles, sabahları hastane dönüşü, tabanını duvara vura vura, bununla karnını
doyururdu. Sonra derslere, anfilere, hastaneye koşmak, birçok sokaklardan geçerek tekrar eve
dönmek sırası gelirdi .Akşam, ev sahibinin verdiği yavan bir lokmacık yemeği yedikten sonra
odasına çıkar, kıpkırmızı sobanın karşısında ıslak elbisesinin dumanı tüte tüte oturup çalışırdı.
Güzel yaz akşamları, ılık sokakların boşalıp hizmetçi kızların kapı önlerinde volant (1)
oynadıkları saatte, penceresini
<1) Ucu tüylü bir çeşit mantar top.
30
MADAME BOVARY
açıp dayanırdı. Rouen'in bu mahallesine ¦ bayağı bir Venedik hali veren ırmak, aşağıda,
köprüleri ve kafesleri arasından, sarı, mor, mavi suları ile akıp giderdi. Kenara çömelmiş işçiler,
suda kollarını yıkardı. Tavan aralarından uzatılmış sırıklar üzerinde pamuk yumakları kururdu.
Karşıda, damların ötesinde, tertemiz geniş gök, batan kırmızı güneş... Orası kim bilir ne
güzeldir? Akgülgenlerin altı kim bilir ne serindir? Köyün kokularını, kendine kadar gelemeyen
bu kokulan duymak için derin derin nefes alırdı.
Zayıfladı, boyu uzadı, yüzüne âdeta ilgi çekici hüzünlü bir hal geldi.
İşi ihmale vurup o eski kararlarından tabiatıyle birer birer dönmeye başladı. Bir gün
muayeneyi, ertesi gün bir dersi kaçırdı ve tembelliğin tadını alıp yavaş yavaş bir daha hiç
uğramaz oldu.
Meyhaneye dadandı, dominoya düştü. Her akşam pis bir kahveye kapanıp, üzerleri siyah
benekli küçük koyun kemiklerini mermer masalara çarpmak, ona özgür olduğunu gösteren,
kendi gözünde itibarını artıran bir hareket gibi geliyordu. Sanki bununla dünyanın sırlarından
kısmetini almış, yasak zevkler âlemine girmiş oluyordu; içeri girerken, elini kapının tokmağına
koyunca şehvani bir. haz duyar gibi olurdu. O zamana kadar içinde gizli kalmış birçok şeyler
birer birer uyandı; şarkılar öğrenip oyun arkadaşlarını karşılarken söyledi, Beranger için
coşkunluk gösterdi, punch yapmasını öğrendi ve nihayet aşkın ne olduğunu da tattı.
Bu hazırlıkları sayesinde, sıhhiye memurluğu imtihanında döndü. Babası ile annesi, mürüvvetini
kutlulamak için, onu o akşam evde bekliyorlardı!
Charles yaya olarak yola çıktı, köye varmadan önce bir yerde durup annesini çağırttı, ona her
şeyi anlattı. Kadın, bu başarısızlığı hocaların haksızlığından bilip oğlunu affetti ve işi düzeltmeyi
kendi üzerine alarak ona biraz güven verdi.
M. Bovary gerçeği ancak beş yıl sonra öğrendi; artık bu tarihe karışmış bir iş! Sesini çıkarmadı,
hem kendi dölünden gelmiş bir adamın budala olmasına ihtimal veremezdi.
Charles yeniden çalışmaya başladı, başını kaldırmaksızm
MADAME BOVARY
31
sınava hazırlandı, bütün sorulan ezberledi. Oldukça iyi bir numara ile kazandı. Annesi için bu,
ne saadetti! Büyük bir ziyafet verdiler.
Charles nereye yerleşecekti? Tostes'a. Orada hekim olarak ancak bir ihtiyar vardı. Madam
Bovary çoktan beri onun ölümünü bekliyordu; adamcağız daha piliyi pırtıyı toplamadan,
Charles, ona halef diye gidip karşısındaki eve yerleşmişti.
Ama oğlanı okutmak, tıp tahsil ettirmek, hekim diye Tostes'a yerleştirmekle iş bitmiyordu; ona"
bir de kadın bulmak lazımdı. Annesi onu da buldu: Dieppe'li bir mübaşirden dul kalmış, kırk
beşinde, yılda bin iki yüz frank geliri olan bir kadın.
Çirkin, çalı otu gibi kara, tomurcuk açmış fidan gibi sivilceli olmasına rağmen Madam Dubuc'ü
isteyenler hiç de eksik değildi. Maksadına ermek için Madam Bovary'nin onları birer birer saf
dışı bırakması lazım geldi; hayli ustalık gösterdi, papazlardan arkası olan bir sucukçunun
emeklerini bile boşa çıkardı.
Charles evlenmekle halinin iyileşeceğini ummuş, daha serbest olacağını, bildiği gibi hareket
edip parasını istediği gibi harcayacağını sanmıştı. Fakat evin asıl efendisi, kansı oldu; Charles'in
herkesin içinde şunu deyip bunu dememesi, cumaları et yememesi (1), karısının keyfince
giyinmesi, para vermeyen müşterileri mektupla boyuna sıkması lazım geldi. Karısı onun
mektuplarını açıyor, onu her işinde kolluyor, içeride kadın hasta olunca kulağını duvara verip
dinliyordu.
Her sabah çikolatalı sütünü hazırlamak, bitmez tükenmez özenler göstermek lazımdı. Hiç
durmadan sinirlerinden, göğsünden, şurasından, burasından yakınıp duruyordu. Ayak sesinden
rahatsız olurdu; bırakıp gitseler yalnızlığa dayanamazdı; yanına gelseler bu, hiç kuşkusuz,
öldüğünü görmek içindi. Akşam Charles eve dönünce, kadın, yorganın altından sıska kollannı
çıkarır, onun boynuna dolar, yatağın ucuna oturup kederlerinden söze başlardı: «Beni
unutuyorsun, başka birini seviyorsun! Bana mutsuz olacağımı söyledilerdi ya!» derdi; nihayet
ondan bir reçete yazmasını, kendisini biraz daha sevmesini isterdi.
ili
(1) Sofu Katolikler cumaları perhiz yaparlar.
32
MADAME BOVARY II
Bir gece, saat on bir sularında, tam kapılarının önünde duran bir at gürültüsü ile uyandılar.
Hizmetçi kadın, tavan arasının penceresini açtı ve aşağıda, sokakta dikilip bekleyen bir erkekle
bir konuşmadır başladı. Bu adam hekimi götürmeye geldiğini, ona verilecek bir mektubu
olduğunu söylüyordu. Nas-tasie titreye titreye merdivenleri indi, kapının kilidini açtı, sürmesini
çekti. Herif atını bıraktı ve hizmetçinin arkası sıra içeri daldı. Kül rengi püsküllü takkesinin
içinden, bir beze sarılı bir mektup çıkardı ve terbiyeli terbiyeli Charles'a uzattı; Charles yastığa
kolunu dayayıp okumaya başladı. Nastasie, yatağın yanında, ışık tutuyordu. Hanım, utancından
sokaktan yana dönmüş, sırtını çevirmişti.
Bir mavi balmumu ile mühürlenmiş olan bu mektupta M. Bovary'den, bir kırık bacak sarmak
için hemen Bertaux çiftliğine gelmesi rica ediliyordu. Tostes ile Bertaux arası, Lon-gueville ve
Saint-Victor yolundan gidilince, bol bol altı fersah tutar. Gece zifirî karanlıktı. Madam Bovary,
kocasının basma bir kaza gelmesinden korkuyordu. Bunun için seyisin önden gitmesine karar
verildi. Charles üç saat sonra, ay doğunca yola çıkacaktı. Ona çiftliğin yolunu göstermek ve çit
kapılarını açmak için karşıcı bir çocuk çıkarılmasını da tembih ettiler.
Charles, sabahın dördüne doğru, paltosuna sıkıca bürünüp Bertaux yolunu tuttu. Uykunun
harareti ile hâlâ uyanamamış olduğundan, hayvanın rahvan yürüyüşü ona beşik gibi geldi.
Tarlalarda, evlekler boyunca delikler kazıp etrafını dikenle kuşatırlar; hayvan bunların başına
gelip de kendiliğinden durunca, Charles uyanarak sıçrıyor, hemen aklına kırık bacak geliyor ve
bildiği bütün kırıkları hatırlamaya çalışıyordu. Yağmur kesilmişti: Ortalık ağarmaya yüz
tutmuştu, yapraksız elma ağaçlarının dallarında kıpırdamadan duran kuşlar, sabahın serin
rüzgârından korunmak için tüylerini kabartıyorlardı. Düz kır, gözün alabildiğine uzayıp gidiyor
ve birbirinden hayli aralı çiftlikler etrafındaki ağaç kümelerinin bu geniş boz yüz üzerinde
meydana getirdiği kara mor lekeler, ufukta, göğün kasvetli rengine karışıp kayboluyordu.
Charles ara sıra gözlerini açıyordu; sonra zihni yorulup uyku bastırıyor, hemen bir uyuşukluğa
tutuluyor, duygularının yeni teessürlerini hatıralarından ayırt edemeyip
MADAME BOVARY
33
kendini, ikileşmiş gibi hissediyordu; bir taraftan üniversite öğrencisi, bir taraftan evli, bir
taraftan, demincek olduğu gibi, yatağında yatıyor, bir taraftan da, eskiden olduğu gibi,
ameliyat olmuş hastalar koğuşundan geçiyor, lapaların sıcak kokusu, kafasında kırağının yeşil
kokusu ile karışıyor; karyola perdelerin-deki demir halkaların, çubukları üzerinde kaydığını ve
karısının uyuduğunu duyuyordu... Vassonville'den geçerken'bir hendek kenarında, otların
üzerine oturmuş bir çocuk gördü. Çocuk:
— Hekim siz misiniz? düye sordu.
Charles'dan aldığı cevap üzerine, çarıkları elinde, önden koşmaya başladı.
Sıhhiye memuru, kendisine yol gösteren çocuğun sözlerinden M. Rouault'un hali vakti pek
yerinde bir çiftçi olduğunu öğrendi. M. Rouault, o gece, komşularından birinin evinde Epiphanie
(1) ziyafetinden dönerken bacağını kırmıştı. Karısı iki yıl önce ölmüştü. Şimdi yanında yalnız
kızı vardı; eve de küçük hanım bakıyordu.
Tekerlek izleri gitgide genişliyordu. Bertaux çiftliğine varmışlardı. Küçük, uşak bir çitin
aralığından sokulup kayboldu; biraz sonra bahçenin bir ucundan gözüküp kapıyı' açtı. Otlar
ıslak olduğundan atın ayağı kayıyordu; Charles dalların altından başını eğerek geçti. Kulübeye
bağlı çoban köpekleri, zincirlerini çekerek havlıyorlardı. Bertaux çiftliğine girince Charles' in
hayvanı ürküp şaha kalktı.
Burası çekili düzenli bir çiftlikti. Ahırların açık kapıları üzerinden içeriye bir göz atılınca, iri iri çift
beygirlerinin, yepyeni yemliklere başlarını daldırmış, rahat rahat karın doyurdukları
gözüküyordu. Binalar boyunca serilmiş gübre yığınından bir duman yükseliyor; üzerinde,
tavuklarla hindiler arasında, Pays de CauX kümeslerinin ziyneti beş altı tavus kuşu yemliyordu.
Ağıl uzun, duvarları el ayası gibi düz, buğday ambarı yüksekti. Sundurmada kamçılan,
hamutları, bütün takımları ile iki yük arabası, dört sapan vardı; bunların mavi yün örtüleri,
zahire
(1) 6 ocakta yapılan haçı suya atma yortusu. O akşam ziyafet verilip içinde bir tane kuru bakla,
yahut boncuk ve emsali şey bulunan bir çörek yenir. O bakla veya boncuk kime çıkarsa o,
sofranın kralı olur ve bir daha sefere ziyafeti o verir. '
MB 3
34
MADAME BOVARY
ambarlarından dökülen ince tozla kirlenmişti. Gitgide yükselen bahçede ağaçlar muntazam
aralıklarla dikilmişti, havuz başından da bir kaz sürüsünün keyifli keyifli bağrışmaları
duyuluyordu.
Arkasına merinos yününden üç volanlı fistan giymiş bir taze, M. Bovary'yi kapıdan karşıladı,
mutfağa aldı. Ateş gürül gürül yanıyordu. Kimi büyük, kimi küçük kaplarda çiftlik halkının
yemeği hazırlanıyordu. Ocağın içinde ıslak elbiseler kuruyordu. Hepsi de koca koca olan kürek,
maşa ve körüğün ağzı, perdahlı çelik gibi parlıyor, duvarlar boyunca asılı çeşit çeşit mutfak
takımlarına da, ocağın camlardan süzülen ilk güneş ışıkları ile karışmış pembe alevi vuruyordu.
Charles birinci kata, hastayı görmeye çıktı. M. Rouault yatıyordu; yorganların altında kan ter
içinde kalmış, pamuk takkesini başından çok uzağa fırlatmıştı. Bu şişman, kısa boylu, beyaz
tenli, mavi gözlü, başının önü dazlak, ellilik erkek, kulaklarına da küpe takmıştı. Yanında, bir
iskemle üzerinde duran Fransız -rakısından ara sıra bir kadeh doldurup yürek tazeliyordu; fakat
hekimi görünce heyecanı yatıştı ve on iki saatten beri savurduğu küfürleri bırakıp hafiften
inildemeye başladı. Kırık basit bir şeydi ve sonradan bir kötülük çıkarmasına da imkân yoktu.
Charles bundan daha kolayını aklına bile getiremezdi. Hocalarının yaralılar başında takındığı
vaziyetleri hatırlayıp hastasını türlü türlü tatlı sözlerle teselli etti; cerrahların bu okşamaları,
neşterlere sürülen yağı andırır. Kırık tahtası yapmak için, arabalığa gidip birkaç lata getirdiler.
Charles bunlardan birini seçti, parça parça kesip bir cam kırığı ile perdahladı; bir taraftan
hizmetçi kız çarşafları kesip sargı hazırlıyor, Mademoiselle Emma da küçük küçük yastıklar
dikmeye çalışıyordu. İğneliği hayli aradığı için babası kızıp söylendi; kız hiç cevap vermedi,
fakat dikişini dikerken ikide bir iğneyi parmaklarına batırıyor, sonra parmağını- ağzına götürüp
emiyordu.
Charles, kızın tırnaklarının beyazlığına şaştı. Bu tırnaklar parlak, uçları sivri, Dieppe'in fildişi
işlerinden daha temiz, badem biçimi kesilmişti. Halbuki eline güzel denemezdi; belki rengi
gerektiği kadar donuk değildi; parmakları da kuru kuruydu, ellerin uzunluğu da fazlaydı ve
kenarlarında öyle yumuşak yumuşak bükülen hatlar yoktu. Kızın asıl güzel yeri, gözleriydi;
kestane rengi olmalarına rağmen, kirpikleri onları kara
MADAME BOVARY
35
gibi gösteriyordu ve insana samimiyetle bakışında, sanki saf, temiz bir cüretkârlık vardı.
Bacağın sarılması bittikten sonra M. Rouault, hekimi, gitmeden önce bir lokma bir şey yemeğe
davet etti.
Charles aşağı katta geniş bir odaya alındı. Burada, sarıklı, şalvarlı insan resimleri ile donatılmış
bir alaca bez örtülü, üstü sayvanlı koca bir karyolanın önüne küçük bir masa konmuş, iki kişilik
sofra kurulmuş, gümüş el tasları çıkarılmıştı. Pencereye tam karşı gelen yüksek meşe dolaptan
bir susen çiçeği ve nemli çamaşır kokusu geliyordu. Dört köşeye buğday çuvalları sıralanmıştı.
Bunlar, biraz ötede üç basamak taş merdivenle çıkılan ambarda yer kalmadığı için buraya
getirilmişti. Mavi badanalı küherçile altında dökülmeye başlayan duvarın ortasında bir çiviye,
odayı süslesin diye, yaldızlı çerçeve içinde, karakalem bir Minerva başı asılmıştı; bunun altına,
Gotik harflerle: «Sevgili babama» diye yazılmıştı.
Önce hastadan, sonra havadan, şiddetli soğuklardan, geceleyin tarlalara inen kurtlardan
bahsedildi. Mademoiselle Rouault köyde, hele çiftliğin bütün işlerine bakmak kendi üzerine
düşe-liberi, hiç de eğlenemiyordu. Oda serince olduğundan, kız yemek yerken titriyor ve bunun
için, sustuğu zamanlar hafif hafif ısırmayı âdet edindiği dudakları biraz açılıyordu.
Boynuna kıvrık, beyaz bir yaka takmıştı. Saçları, kafata-sını takip ederek hafifçe arkaya kıvrılan
ince bir çizgiyle ortadan ayrılmış kara saçları o kadar düzdü ki, o iki parça tel tel değil de
yekpareymiş gibi gözüküyordu; şakaklara doğru dalga dalga dökülüyor, kulakların ancak
memesini meydanda bırakarak başın arkasında birbirine karışıyor, gür bir topuz teşkil ediyordu.
Köy hekimi saçların böyle dalgalı hatlar çizmesini ömründe görmemişti. Kızın elmacıkları pembe
pembeydi. Erkek gibi, ceketinin iki düğmesi arasından bir bağa gözlük sarkıyordu.
Charles, Rouault babaya, «Allaha ısmarladık» demeye çıktı; aşağı odaya döndüğü zaman kız,
ayakta, alnı cama dayalı, bahçeye, rüzgârdan- devrilmiş fasulye sırıklarına bakıyordu. Döndü:
— Bir şey mi aradınız? diye sordu.
— Kırbacımı bulamadım da...
Charles yatağın üzerini, kapı arkalarını, iskemle altlarını araştırmaya başladı; kırbaç yere,
duvarla çuvalların arasına düş-
36
MADAME BOVARY
müştü. Onu önce Mademoiselle Emma gördü, buğday çuvallarına doğru eğildi. Charles, nezaket
icabı, hemen atıldı, bir taraftan da kolunu uzatmış olduğu için, göğsünün, önünde eğilmiş olan
kızın sırtına değdiğini hissetti. Emma doğruldu, kıpkırmızı olmuştu; Charles'a omuzunun
üzerinden bakarak sığır siniri kırbacını uzattı.
Charles, Bertaux çiftliğine, söz verdiği gibi üç gün sonra değil, hemen ertesi sabah geldi, sonra
her hafta iki kere uğradı; ara sıra, gününü şaşırmış gibi, hiç beklenilmediği zamanlarda da
gözüktüğü oluyordu.
Zaten her şey yolunda gidiyordu; hastanın iyileşmesi, kitapların söylediği seyri takip etti; kırk
altı gün sonra Rouault babanın, odasında yürüme denemeleri yaptığını görenler M. Bo-vary'yi
değeri büyük bir adam saymaya başladılar. Rouault baba: «Yvetot'nun değil, Rouen'in bile en
meşhur hekimleri gelse, beni bundan çabuk iyileştiremezlerdi» diyordu.
Charles'a gelince, o, Bertaux çiftliğine uğramaktan niçin bu kadar hoşlandığım hiç düşünmedi.
Düşünmüş bile olsa, böyle gayret göstermesini hiç şüphesiz, ya kırığın vahametinden, ya kâr
ümidinden bilirdi. Ama hayatının tatsız tuzsuz meşgaleleri arasında Bertaux'ya hasta bakmaya
gitmenin gönül açicı bir istisna teşkil etrilesi sade bunun için miydi? O günler sabahleyin
erkenden kalkar, atım dörtnala sürer, sonra inip ayaklarını otlara siler ve içeri girmeden siyah
eldivenlerini giyerdi. Bahçeye girip de tahta perdenin kapısı kapanırken omuzuna çarpınca,
duvarın üstünde horozun öttüğünü duyunca, uşakların kendisini karşılamak için koştuğunu
görünce içine bir ferahlık gelirdi. Buğday ambarları da, ahırlar da onun içine, ferahlık veriyordu:
«Beni siz kurtardınız» diye avuçlarını okşayan Rouault baba, Mademoiselle Emma'mn yeni
yıkanmış mutfak kirlenmesin diye giydiği takunyeler, her şey onun içine ferahlık veriyordu.
Yüksek ökçelerle boyu biraz uzayan kız, Charles'ın önünden yürürken adımlarını hızlaştınr,
kunduranın köselesine çarpan takun-yelerden hafif bir tıkırtı duyulurdu.
Emma onu yolcu etmek için daima merdivenin başına kadar gelir, at daha getirilmemişse durup
beklerdi. Birbirlerine Allaha ısmarladık demiş oldukları için artık bir şey söylemezlerdi; rüzgâr
kızı sarar, ensesinde topuza giremeyen saçları tel tel havalandırıp karıştırır, önlüğünün birer
kağıt şerit gibi kıv-
MADAME BOVARY
37
ranan püsküllerini kalçası üzerinde oynatırdı. Bir gün, buzların çözüldüğü bir sırada, bahçedeki
ağaçların kabuklarından sû sızıyor, saçaklarda karlar eriyordu. Emma eşikte durmuştu; gitti
şemsiyesini getirip açtı. Arasından güneş süzülen kumru göğsü ipek şemsiye, yüzünün beyaz
derisine oynak ışıklar serpiyordu. Kız bu tatlı sıcaklığa gülümsüyor, gergin hareli kumaşın
üstüne su damlalarının birer birer düştüğü duyuluyordu.
Charles'ın Bartaux çiftliğine gitmeye başladığı ilk günlerde karısı hastanın halini sorardı; hatta
muzaaf usule göre tuttuğu defterde, M. Rouault için temiz bir sahife açmıştı. Fakat onun bir de
kızı olduğunu duyunca, kuşkulanıp işin aslını öğrenmek istedi. Ona, Mademoiselle Rouault'un
Ursulines rahibeleri okulunda okumuş, maruf tabiri ile güzel bir terbiye görmüş olduğunu,
herhalde dans, coğrafya ve resim bildiğini, nakış işleyip biraz da piyano çaldığını söylediler.'
Kadıncağızın zihni altüst oldu! İçinden:
— Ya, dedi, demek bunun için oraya giderken yüzü gülüyor; yağmurdan bozulur diye
korkmadan yeni yeleğini giyiyor! Ah o karı! Ah o karı!
Kadınlık duygusu ile Emma'ya kin bağladı. Önce telmihlerle içini dökmek istedi, ama Charles
anlamadı. Sonra sözlerine, tesadüfenmiş gibi birtakım rumuzlu düşünceler karıştırdı; Charles,
arkasından fırtına kopar korkusuyla bunları da cevapsız bıraktı; nihayet, kadın yana yakıla
sitemlere başladı, kocası onu nasıl yatıştıracağını bilemiyordu. M. Rouault iyileşmiş, para sözü
ettiği de yok, o halde Charles ne diye hâlâ Bertaux'ya gidip durur? Anlamayacak ne var? Orada
bir kadın var da ondan, konuşmasını, gergef işlemesini bilen, tahsil terbiye görmüş bir kız.
Charles böylelerini sever: ona şehir hanımları lazım! Madame Movary:
— Rouault, babanın kızı bir şehir hanımı! değil mi? diyordu. Hadi canım! Büyükbabaları
çobanmış; akrabalarından biri de bir kavga, dövüş işinden az kaldı mahkemelik oluyordu. O
kadar avurt zavurta, pazar günü kiliseye Comte karılan gibi ipekliler giyerek gitmeye lüzum
yok, ne olduğunu biliriz. Babasının zenginliği de laf! Geçen yıl kolza bol olmasaydı taksitlerini
bile veremeyecekti.
Charles bu münakaşalardan bezdi, Bertaux'ya gitmez oldu. Heloise, bir hayli hıçkırmalardan ve
öpüşmelerden sonra, büyük
38
MADAME BOVARY
bir aşk feveranı anında ona, elini kitabı bastırarak bir daha oraya uğramayacağına yemin
ettirmişti. Charles itaat etti; fakat duyduğu arzudaki cüret, hareketindeki pısırıklığa isyan
ediyordu. Zavallı, bönce bir mürailik eseri olarak içinden: «Mademki onu görmemi yasak
ediyorlar, ben de onu severim işte!» dedi. Hem, dul aldığı karı sıska bir şeydi; uzun uzun dişleri
vardı; kış, yaz demez, arkasına aldığı kara atkının ucu kürek kemiklerine kadar inerdi; takır
takır vücuduna kın geçirir gibi giydiği kısacık elbiseler, ayak bilekleriyle kül rengi çoraplar
üzerine kavuşturduğu kundura bağlarını meydana çıkarırdı.
Charles'ın annesi ara sıra onları görmeye gelirdi; fakat birkaç gün sonra gelin onu kendine
uydurur ve artık Charles tahta, onlar burgu, türlü türlü sözler ve itirazlarla başının etini
yerlerdi. «Senin bu kadar çok yemen iyi değil!.. Her gördüğüne şarap ikram etmek nene lazım?
İnat edip de giymemekten maksadın ne?..»
Baharın ilk günlerinde bir hadise oldu: İngouville'li bir noter, kendine bırakılmış ne kadar para
varsa hepsini yanma alarak çekip gitti. Dul Madame Dubuc'un servetine de o bakardı. Gerçi
HĞloise'in bir gemide altı bin frank tahmin edilen bir hissesi ile Saint-François sokağındaki evi
duruyordu; fakat pek göklere çıkarılan bu zenginliklerden evin içine birkaç eşya ile birkaç pırtı
girmişti. İşin aslını bir araştırmak lazım geldi. Meğer Dieppe'teki evin temel direkleri bile ipotek
altında imiş; noterdeki paranın tutarını Tanrı'dan başka bilen yoktu; kayıktaki hisse de üç bin
frangı aşmıyordu. Demek ki hanımcağız yalan söylemişti! Bunları öğrenince ihtiyar M.
Bovary'nin kan beynine çıktı, öfkesinden bir iskemleyi yere vurup paramparça etti: «Oğlumu,
koşumu derisi kadar da etmez böyle kocamış bir kısrağın yanına koştun da felakete sürükledin»
diye karısına çattı. Kalkıp Tostes'a geldiler. Orada işi açtılar. Münakaşalar, kavgalar oldu.
Heloise ağlayarak kocasının boynuna atıldı, ba-babasına, anasına karşı onu koruması için
yalvardı. Charles ondan yana çıkacak oldu. Babası ile anası kızıp gittiler.
Ama ok hedefe değmişti. Sekiz gün sonra kadın bahçede
çamaşır asarken ağzından kan geldi ye ertesi gün Charles'ın,
pencereyi kapatmak için arkasını döndüğü bir sırada: «Aman
Allahım» diye bağırıp bayıldı. Ölmüştü! Hep şaşıp kaldılar.
Mezarlık işini bitirip de eve döndüğü zaman Charles, aşa-
. MADAME BOVAKY
39
ğı katta kimseyi bulamadı. Birinci kata, odasına çıktı; geceliği hâlâ karyolanın ucunda asılı
duruyordu. Bunu görünce masasına dayandı, akşama kadar öyle durup elemli düşüncelere
daldı. Ne de olsa bu kadın onu sevmişti!
III
Bir sabah Rouault Baba, Charles'a, bacağının iyileştirilmesi ücretini kendi eli ile getirdi; gümüş
yetmiş beş frank ile bir de hindi. Başına gelen felaketi duymuştu; dilinin döndüğü kadar
teselliye çalıştı. Omuzuna vurarak:
— Ne olduğunu bilirim! dedi; benim de başımdan geçti! Rahmetli bizim hanım öldüğü zaman bir
başıma kalayım diye tarlalara giderdim; bir ağaç dibine yığılır, ağlar, Allah'ı imdadıma çağırır,
ona saçma sapan şeyler söylerdim; dallara asılmış, karınlarında böcekler kaynaşan
köstebeklere benzemek ister, ge-bersem de kurtulsam derdim. O anda başkalarının, yanlarına
karıcıklarını almış, onlara sarılmış oldukları aklıma geldikçe, sopamı yere vurur dururdum;
âdeta deli olmuştum, yemekten kesilmiştim; inanmazsınız, kahveye gitmek aklıma gelse
iğreniyordum. Ama işte günler akşam oldu, kış geçip bahar geldi, yaz gidip sonbahar oldu,
parça parça, sanki çöp çöp aktı bitti; kederim de geçti, gitti, daha doğrusu dibe indi; çünkü ne
de olsa bir şeyler kalıyor, nasıl söyleyeyim... Sanki insanın yüreğinin üstüne bir taş oturuyor!
Ama ne yapalım; hepimizin başına gelecek, kendimizi çürütecek, ölenle ölecek değiliz ya!..
Kendinizi bir toplayın, Monsieur Bovary; bu da geçer! Bize bir uğ-rasanıza! Kızım ara sıra sizin
sözünüzü ediyor, artık bizi unuttu diyor. Bahar geliyor; sizinle tavşan avına çıkarız, biraz
eğlenmiş olursunuz.
Charles onun öğüdünü tuttu. Bertaux'ya gitti. Orada her şeyi bir gün önceki, yani beş ay önceki
gibi buldu. Armut ağaçları artık çiçek açmıştı; Rouault Baba da şimdi ayaktaydı, gidip geliyor,
çiftliğe daha bir canlılık veriyordu.
Hekimin kederli olması dolayısıyle M. Rouault ona elinden geldiği kadar nezaket göstermeyi
kendine vazife saydığından şapkasını çıkarmamasını rica etti, bir hasta ile konuşur gibi yavaş
sesle söz söyledi; hatta onun için her zamankinden daha ha-
40
MADAME BOVARY
fif bir şey, mesela krema veya armut hoşafı yapılmamış diye kızar gibi oldu. Hikayeler anlattı.
Charles dalıp gülümsedi. Fakat karısını hatırlayıp yine kederlendi. Kahveler içildikten sonra,
ölmüşlerini bir daha düşünmez oldu.
Yalnız yaşamaya alıştıkça karısı da yavaş yavaş aklından çıktı. Başına buyruk olmanın verdiği
zevki, bu yeni zevki tattıkça, yalnızlığı artık eskisi gibi çekilmez bir şey saymıyordu. Şimdi
yemek saatlerini değiştirmek, hiçbir sebep göstermeden eve girip çıkmak, pek yorgun olduğu
zamanlar yatağına, kollarını bacaklarını uzatarak geniş geniş serilmek elindeydi. Kendine nazlı
nazlı baktı ve eşin dostun teselli sözlerini dinledi. Karısının ölmesinin ona mesleğinde de faydası
dokunmuştu; çünkü bir ay onun sözünü edip: «Zavallı delikanlı ne felaket!» demişlerdi. Adı
yayılmış, müşterileri artmıştı; hem artık Ber-taux'ya da gönlünün istediği gibi gidiyordu. İçinde
ne olduğunu kestiremediği bir ümit, belirsiz bir saadet vardı; ayna önüne geçip favorilerini
tararken yüzünü daha tatlı buluyordu.
Bir gün çiftliğe üç sularında vardı; herkes tarlalara çıkmıştı; mutfağa girdi, fakat Emma'yı
hemen göremedi; pencerenin tahta kanatları kapalı idi. Tahtanın yarıklarından giren güneşin
taşlara çizdiği ince çizgiler eşyalara çarpıp kırılıyor, tavanda oynaşıyordu. Masanın üstünde kirli
bardaklara tırmanan sinekler elma şarabı artıklarına düşüp vızıldayarak boğuluyordu. Ocaktan
giren ışık, maden levhaya bulaşmış kuruma bir kadife hali, soğuk küllere bir mavilik veriyordu.
Emma, pencere ile ocağın arasına oturmuş, dikiş dikiyordu; arkasına ipek atkısını almadığı için
çıplak omuzları üzerinde küçük ter taneleri gözüküyordu.
Köy âdetine uygun olarak Charles'a ,bir şey içmesini teklif etti. Onun reddetmesi üzerine ısrar
etti ve en sonunda, gülerek, kendisi ile beraber bir kadeh likör içmesini söyledi. Gidip dolaptan
bir şişe Küraso ile iki küçük kadeh çıkardı, bunlardan birini doldurup ötekine bir iki damla koydu
ve tokuşturup ağzına götürdü. Kadeh hemen hemen boş olduğundan, kız içmek için başını
arkaya devirmişti; dudakları uzamış, "boynu gerilmiş, hiçbir tad duymadığına gülüyor, ince
dişleri arasından dilinin ucunu çıkarıp kadehin dibini yalıyordu.
Yerine oturup tekrar işini eline aldı; beyaz pamuk bir ço-
MADAME BOVARY
41
rabm söküklerini dikiyordu. Çalışırken başı öne eğikti; konuşmuyordu. Charles'ın da söz
söylediği yoktu. Kapının altından gelen rüzgar, taşlara biraz toz serpiyordu; Charles tozun
yerde sürüklenmesini seyrediyor, yalnız kafasının içinde kanının vurduğunu, bir de bahçede, ta
uzaklarda yumurtlayan bir tavuğun bağırmasını işitiyordu. Emma ara sıra avucunu yanaklarına
götürüp serinlemeye çalışıyor, sonra ellerini tekrar soğuşun diye büyük ızgaraların demir
topuzuna dayıyordu.
Mevsim başlangıcından beri baş dönmeleri duyduğundan şikâyet etti; deniz banyosunun
yarayıp yaramayacağını sordu; rahibeler okulundan bahsetti, Charles da kendi okulunu anlattı,
söz sözü açtı. Kızın odasına çıktılar. Emma nota defterlerini, mükâfat diye aldığı kitapları, bir
dolabın alt gözüne atılmış meşe yaprağı taçlarını gösterdi. Sonra annesinden, mezarlıktan söz
açtı, hatta her ayın ilk cuması annesinin kabrine götürdüğü çiçekleri bahçenin hangi
bölümünden kopardığım gösterdi. Fakat şimdiki bahçıvanları hiç işinin ehli değildi; zaten el
adamı iyi iş.mi görür! Hiç olmazsa kışın olsun gidip şehirde oturmak istediğini söyledi; ama
belki köy hayatı-asıl yazm uzun günlerde can sıkıyordu; —söylediğine göre sesi kâh
yumuşuyor, kâh tizleşiyor veya birdenbire bir dermansızlıkla dem çeker gibi bir hal alıyor, kendi
kendine söylendiği zamanlar âdeta bir fısıltı oluyordu;— bazen neşelenip saf saf gözlerini
açıyor, sonra göz kapaklarını yarı indirip gamlı gözlerle bakarak o düşünceden bu düşünceye
dalıyordu.
Akşam evine dönerken Charles, kızın bütün cümlelerini birer birer düşünüp olduğu gibi
hatırlamaya, manalarını tamamlamaya çalıştı; Emma'nın kendisi ile tanışmadan önce geçirdiği
günler hakkında bir fikir edinmek, hayatının o kısmını zihnen kavramak istiyordu. Fakat onu, ilk
gördüğü günkü, veya demincek ayrıldıkları zamanki halinden başka bir halde göz önüne
getirmeye bir türlü muvaffak olamadı. Sonra kızın evlenince ne olacağını, kime varacağını
düşündü. İçini çekti: Rouault Baba çok zengin, kızı da pek güzeldi! Fakat Emma'nın yüzü hep
gözlerinin önüne geliyor ve kulaklarının içinde, bir topaç homurtusu gibi yeknesak bir şey
uğuldayarak: «Ya sen evlensen! Ya sen evlensen!» deyip duruyordu. Gece uyuyamadı, boğazı
sıkılıyor gibiydi, susamıştı; yatağından kalkıp yüzünü yıkadığı güğümden su içti; gök baştan
başa yıldızlarla kaplıydı, sıcak bir
42
MADAME BOVARY
rüzgâr esiyordu; uzakta köpekler havlıyordu. Başını Bertaux'dan yana çevirdi.
Charles: «Ucunda ölüm yok ya» diyerek, bir fırsat düşer düşmez kızı istemeye karar verdi;
fakat her fırsat düştükçe münasip sözleri bulamamak korkusu, dudaklarını birbirine
yapıştırıyordu.
Rouault Baba, evinde hiçbir işe yaramayan kızını başından alsalar, hiç de kızmayacaktı. Kızm
elinden bir iş gelmemesine içinden hak da veriyor: «O, tahsil, terbiye gördü, toprak işleri ile
uğraşsın da ne yapsın!» diyordu. Zaten toprakla uğraşmak da Allah'ın lanetlemesi bir iş değil
mi? Onunla kimin milyoner olduğu görülmüş? Adamcağız para kazanmak şöyle dursun, her yıl
kaybediyordu; çünkü pazarlıkta usta olmasına, mesleğin kurnazlıklarından hoşlanmasına
rağmen, asıl ekim biçim işleri, çiftliğin dahili idaresi hiç de onun harcı değildi. Ellerini öyle canı
çeke çeke ceplerinden çıkarmaz, iyi yemek, iyi ısınmak, rahat döşek isteğinden keyfi için hiçbir
masraftan çekinmezdi. Koyu elma şarabına, kanlı kanlı et yemeklerine, iyice doğulmuş kahveyi
likörle içmeye bayılırdı. Yemeklerini mutfakta tek başına ateşin karşısına oturup yerdi ve küçük
sofrasını önüne, tiyatroda olduğu gibi, her şeyini düzeltip öyle getirirlerdi.
Kızının yanında Charles'in elmacıklarının al al olduğunun farkına varınca, Rouault Baba, bunun
yakında Emma'nın isteneceğine alamet olduğunu anlayıp işi önceden ince ince düşündü.
Charles'i çalımsız buluyordu, doğrusu umduğu damat böyle değildi; ama hekimin, ahlakı temiz,
para tutar, pek bilgili bir adam olduğu söyleniyordu, drahoma için de fazla bir şey istemeyeceği
şüphesizdi. Rouault Baba ise malı'mn yirmi dört acre' ını satılığa çıkaracaktı, duvarcıya, saraca
hayli borcu vardı şarap mengenesinin baskısını da yenilemek lazımdı. İçinden: «Kızı isterse
veririm» dedi.
Eylül sonlarına doğru Charles, çiftliğe gelip üç gün kaldı. Son günü de, ilk ikisi gibi, sözü açmayı
hep bir çeyrek saat sonraya bırakmakla geçirdi. Akşama doğru Rouault Baba Charles'i çiftlik
kapısına kadar uğurladı; çukur bir yoldan yürüyorlardı, biraz sonra ayrılacaklardı; tam sırasıydı.
Charles, çitin köşesine gelince söyleyecekti; nihayet çiti geçtiler, Charles:
— Maître Rouault, dedi, size bir söyleyeceğim var.
MADAME BOVARY
43
Durdular, Charles susuyordu. Rouault baba, için için gülerek:
— Anlatın, bakalım neymiş? dedi. Ben sanki hepsini bilmiyor muyum?
Charles kekeleyerek:
— Rouault Baba... Rouault Baba, dedi. Çiftçi sözüne devam etti:
— Ben çoktan razıyım. Gerçi kız da benim gibi düşünür ama bir de onun fikrini sormalı. Siz
hele bekleyin, ben eve döneyim. O da evet.derse, sözüme alınmayın, eve gelmeniz münasip
olmaz, elâlemden çekinirim, hem kız da pek sıkılır. Ama sizi meraktan kurtarmak için
pencerenin tahta kanadını duvara doğru iterim; siz çite eğitirseniz arkadan görebilirsiniz.
Rouault Baba ayrılıp gitti.
Charles atını ağaca bağladı. Koşup keçi yoluna çıktı, orada bekledi. Yarım saat geçti, sonra
Charles on dokuz dakika daha saydı. Birdenbire duvara çarpan bir şeyin gürültüsü duyuldu;
tahta kanat açılmıştı, demiri hâlâ sallanıyordu.
Ertesi sabah saat dokuzda Charles çiftliğe damladı. O içeri girince Emma kızardı; sıkıldığını belli
etmemek için de biraz gülmeye çalıştı. Rouault Baba, müstakbel damadını kucakladı. Sonra
para işlerini nasıl yoluna koyacaklarını konuşmaya başladılar; ama daha vakit vardı, çünkü
Charles'in matemi bitmeden, yani gelecek yılın baharından önce düğün yapmak ayıp olurdu.
Kış böylece bekleme ile geçti. Mademoiselle Rouault çeyizi ile uğraştı. Eşyanın bir kısmını
Rouen'e ısmarladılar, Emma gömleklerini ve gecelik hotozlarını, tanıdıklarından modeller alıp
kendi dikti. Charles çiftliğe geldiği günler düğün hazırlıklarından bahsediliyor, ziyafetin hangi
odada verileceği konuşuluyor, kaç çeşit yemek olacağı, önce hangisinden başlanacağı
düşünülüyordu.
Halbuki, Emma böyle değil, gece yarısı meşalelerle gelin olmak isterdi; ama Rouault Babanın
aklı kızının bu düşüncesine pek yatmadı, onun için, kırk üç kişilik bir ziyafet hazırlandı, yemek
tam on altı saat sürdü ve ertesi sabah yeniden başladı, sonraki günler de sofradan misafir eksik
olmadı.
44
MADAME BOVARY IV
Davetliler erkenden tek atlı yaysızlar, iki tekerlekli brikler, körüksüz kabriyollar, meşin tenteli
uzun arabalarla çıkageldi-ler; en yakın köylerin delikanlıları da yük arabalarına sıra sıra
dikilmiş, düşmemek için yan tahtalarına tutunmuş, hayvanları tırısa kaldırmış, sarsıla sarsila
geliyorlardı. On fersah uzaktan, ta Goderville'den, Normanville'den, Cany'dan gelenler oldu. İki
ailenin de bütün akrabaları çağırılmıştı; dargın dostlarla barışılmış, çoktan beri aranıp
sorulmayan tanıdıklara bile mektup yazılmıştı.
Ara sıra çitin arkasından doğru bir kamçı sesi duyuluyordu; biraz sonra tahtaperdenin kapısı
açılıyor, içeri giren bir yaysız, ta merdiven başına kadar dörtnala gelip duruveriyor, içindekileri
boşaltıyordu. Kimi sağdan, kimi soldan atlayanlar dizlerini uğuşturuyor, geriniyordu. Başı
hotozlu hanımlar, şehirde gördükleri gibi roplar kuşanmış, altın köstekler takınmışlardı; kimi bir
pelerine sarınıp ucunu kemerinin önüne sıkıştırmış, kimi de renkli küçük bir atkı alıp, boynunu
arkadan açık bırakacak surette sırtından iğnelemişti. Tıpkı babaları gibi giyinmiş çocukların yeni
elbiseler içinde rahatsız olduğu belli idi (hatta çoğuna, o günün şerefine olmak üzere,
ömürlerinde ilk defa olarak birer çift çizme alınmıştı); yanlarında da -«-şüphesiz ya kuzinleri,
ya ablaları olacak— on dört, on altı yaşlarında, premiere communion için dikilen beyaz
elbiselerini bu düğün için uzatarak giymiş, saçlarına güllü pomatlar sürünmüş, eldivenleri
kirlenecek diye içleri titreyen, hiç sesleri çıkmayan, al yanaklı, şaşkın bakışlı kızlar görülüyordu.
Ahır uşakları araba atlarını çözmeye yetmediğinden efendiler de kolları sıvayıp işe girişmişlerdi.
Sosyal durumlarına göre kimisi setre, kimisi redingot, kimisi ceket, kimisi de kısa ceket
giymişlerdi; bütün bir ailenin saygıyla baktığı, dolaptan ancak düğün ve bayram günleri
çıkarılan setreler; yakaları silindir biçimi kesilmiş, cepleri torba gibi geniş, etekleri rüzgârda
sallanan redingotlar; her zamanki gibi güneşliğine bakır çember geçirilmiş kasketiyle beraber
giyilen kaba çuhadan ceketler, çok kısa,' arkalarında iki göz gibi bir çift düğme bulunan ve
sanki dülgerin keseriyle bir vuruşta kesilmişe benzeyen ceketler. Yakası omuzlarına devrik, sırtı
kırmalı ve beli ta aşağıdan dikilmiş bir kemerle sıkıştırıl-
MADAME BOVARY
45
mış yabanlık bulûzları ile de gelenler vardı ama, bunlar, hiç şüphesiz sofranın en alt başına
oturacaklardı.
Kolalı gömlekler göğüslerde birer zırh gibi kabarık duruyordu. Saçlar yeni kesilmiş, kelle kulak
yerinde, tıraşlar perdahlıydı; hatta bazıları, daha güneş doğmadan kalktıkları için sakallarını
iyice görememişler, burunlarının altını çetele çetele çizip çenelerinin derilerini parça parça
soymuşlardı; yolda gelirken açık hava yaraları tahriş etmiş, keyfinden yılışan bütün bu beyaz
yüzlerde pembe damarlar peyda etmişti.
Çiftlikle belediye dairesi arası ancak yarım fersah kadar tuttuğundan yaya gidildi, kilisede nikâh
kıyıldıktan sonra da yine yaya dönüldü. Önce herkes bir arada olduğundan alay, yeşil buğdaylar
arasında, yılankavi dar keçiyolu boyunca dalgalanan bir hamaylıyı andırıyordu; fakat sonra
uzadı, kimi hızlı, kimi konuşarak yavaş yavaş giden parçalara ayrıldı. Köyün çalgıcısı, renk renk
kurdelelerle donatılmış kemanı elinde, en öndeydi; onun arkasından gelinle güvey geliyordu;
akrabalar, dostlar, sıra gözetmeden gelişigüzel dağılmışlardı; çocuklar en arkada kalmış, yulaf
sürgünlerinin çiçeklerini koparıyor, kimse görmeden aralarında oynuyorlardı. Emma'nın gelinliği
pek uzun olduğundan eteği biraz yere sürünüyordu; kız ara sıra durup onu kaldırıyor, sert
otları, deve dikeni iğnelerini, eldivenli parmakları ile birer birer ayıklıyordu; Charles ise ,elleri
boş, o bitirsin diye bekliyordu. Başına yeni ipek bir şapka, sırtına kol ağızlan ta parmaklarının
ucuna kadar inen siyah bir setre giymiş olan Rouault Baba, koluna güveyin annesini almıştı.
Doğrusu bütün bu insanları içinden pek hor gören ihtiyar M. Bo-vary ise, asker terzisi elinden
çıkma tek sıra düğmeli bir redingotla gelmiş, sarışın bir köy tazesine meyhane ağzı iltifatlar
savuruyordu. Kadıncağız selam veriyor, kızarıyor, ne karşılık vereceğini bilemiyordu. Düğünün
öbür davetlileri işlerinden bahsediyor veya, şimdiden neşelenmek için, birbirleriyle şakalar
ediyorlardı; kulak verilince, kırda çalıp duran çalgıcının cızırtısı işitiliyordu. Çalgıcı, alayın
arkada kaldığını görünce durup bir nefes alıyor, teller daha ziyade gıcırdasın diye yayına reçine
sürüyor, sonra tempoyu şaşırmamak için, kemanın sapını indirip kaldırarak yürümeye
başlıyordu. Küçük kuşlar, çalgının sesini ta uzaktan duyup kaçışıyorlardı.
Sofra, sundurmaya kurulmuştu. Üzerine dört sığır filetosu,
4£ MADAME BOVARY
altı sığır yahnisi, dana tencere kebabı, üç koyun budu, ortaya da etrafı kuzukulaklı dört koca
sucukla donatılmış bir süt domuzu rostosu konmuştu. Köşelere rakıyla dolu sürahiler dizilmişti.
Şişelere konan tatlı elma şarabının koyu köpüğü tıpalardan sızıyordu; bütün bardaklara da
daha yemeğe oturulmadan, ağız ağıza şarap doldurulmuştu. Koca koca tabaklara konmuş,
sofranın her sarsılışında dalgalanan sarı kremanın üzerine, küçük küçük harflerden arabesklerle
yeni gelin güveyin markaları yazılmıştı. Turtalarla nugaları yapmak için ta Yvetot'dan adam
getirilmişti. O civarda daha ilk defa iş alan bu pastacı, özene bezene çalışmıştı; yemeğin
sonunda kendi eliyle getirdiği resim biçimi tatlı, hayranlık sesleri ile karşılandı. Bunun kaidesi
olan mavi mukavva, sütunları ve revakları ile bir mabed resmediyordu; yaldızlı kağıttan
yıldızlarla donatılmış oyuklara, mermer çamurundan heykelcikler konulmuştu; ikinci katı ise
Savoie pastasından bir kaleydi ki, bunun da etrafına melek otundan, badem, kuru üzüm, dilim
dilim portakaldan mini mini istihkâmlar yapılmıştı; reçelden gölcüklerin, fındık kabuğundan
gemilerin, kayaların süslediği bir yeşil çayır olan yukarı sahanlıkta, çikolatadan bir salıncağa
binmiş bir küçük Aşk Tanrısı görülüyordu; salıncağın iki direğinin tepesine, birer gülle gibi, iki
sahici gül koncası oturtulmuştu.
Akşama kadar yemek yenildi. Oturmaktan yorulanlar gidip bahçede dolaşıyor veya ambarda
bouchon oynuyorlar, sonra yine gelip, sofraya oturuyorlardı. Sona doğru bazıları uyuyup
horladı. Fakat kahveler gelince herkes dirildi; şarkılar söylendi, maharetler gösterildi, gülle
kaldırıldı, bilek bükme müsabakası yapıldı; yük arabalarını sırtlamaya kalkışanlar, açık saçık
hikaye anlatanlar, kadınlara sarkıntılık edenler oldu. Akşam dönmek vakti gelince, tıka basa
yulaf yemiş hayvanlar, arabaların okları arasına zorla sığdılar; çifte atıyor, şaha kalkıyor,
koşumları kırıyorlardı; efendileri ya küfür savuruyor, ya gülüyordu; bütün gece o civarın
yollarında, atları gemi azıya alıp dörtnala gittiği için hendeklerde sıçrayan, metrelerce çakıl taşı
üzerinden atlayan, çalılıklara takılan yay sızlar, dizginleri yakalamak için kapıdan sarkan
kadınlar görüldü.
Bertaux çiftliğinde kalanlar geceyi, mutfakta içmekle geçirdiler. Çocuklar tahta kanepelerin
altında uyumuşlardı.
Yeni gelin, âdet olduğu üzere kendisi ile şakaya kalkışılma-
MADAME BOVARY
47
ması için babasına rica etmişti. Ama akrabalarından bir balıkçı (bu adam düğün hediyesi diye
bir çift dil balığı da getirmişti), ağzına su doldurup anahtar deliğinden üflemeye kalkıştı;
Rouault Baba tam vaktinde yetişip damadının vaziyetinin böyle münasebetsizliklere
gelemeyecek kadar nazik olduğunu anlatarak buna mani oldu. Balıkçı bu sebebi güç belâ kabul
edip vazgeçti; fakat içinden: «Rouault Baba amma da kibirlenmiş!» dedi ve bir köşede
oturmuş, birkaç kere tesadüfen kendilerine etin en kötü parçaları düştüğü için gördükleri
muameleden şikayetle ev sahibini çekiştiren ve kapalı sözlerle onun fakir düşmesine dua eden
dört beş kişinin arasına karıştı.
İhtiyar Madame Bovary bütün gün ağzını açıp bir çift söz etmemişti. Kendisine ne gelinin giyimi
hakkında danışılmıştı, ne de ziyafetin tertibinde; erkenden çıkıp gitti. Kocası onunla beraber
döneceğine Saint-Victor'a adam gönderip puro sigaraları aldırttı, sabaha kadar onları tüttürdü,
bir yandan da, içine kiraz rakısı karıştırılmış groglar içiyordu; orada bulunanlar bu içkiyi
bilmediklerinden ona karşı itibarları bir kat daha arttı.
Charles, şakacı tabiatlı bir adam değidli ve düğün sofra-sındaki hali hiç de parlak olmamıştı.
Daha çorbaya başlar başlamaz, bir vazife imiş gibi ona yağdırılan nüktelere, cinaslara pek
cevap yetiştiremedi.
Ertesi gün bilakis bambaşka bir adam olmuştu. Sanki bir gün önce asıl kız oydu; gelinin ise bir
şeyler sezdirecek ne bir sözü, ne de bir hali vardı. En kurnazlar bile bu işe akıl erdire-mediler;
Emma yanlarından geçerken, ona, zihinleri işin aslını aramakla meşgul, öyle bakıyorlardı. Fakat
Charles'in gizlediği bir şey yoktu. «Karım» diye bahsediyor, onunla senli benli konuşuyor,
herkese onun nerede olduğunu soruyor, onu her tarafta arıyordu; bazen de alıp bahçeye
götürüyor, ağaçlar altında kolunu onun beline dolayıp, üzerine yarı eğilmiş, başı ile elbisesinin
yakasını buruşturduğu görülüyordu.
Düğünden iki gün sonra gelinle güvey kendi evlerine gittiler: Charles hastaları olduğu için daha
fazla kalamadı. Rouault Baba onları arabasına bindirdi, kendi de Varsonville'e kadar beraber
.gitti. Orada kızını son bir defa daha kucakladı, indi ve yola düzüldü. Yüz adım gitmiş
gitmemişti ki durdu, tekerlekleri toz duman içinde dönen arabanın uzaklaştığını görünce derin
derin içini çekti. Sonra kendi düğününü, geçmiş zama-
48
MADAME BOVARY
mm, karısının ilk gebeliğini hatırladı; o da karısını, terkiye bindirip babasının evinden kendi
evine götürdüğü gün ne kadar neşeliydi! At, karlar içinde tırıs gidiyordu; çünkü onun düğünü
Noel yortusu zamanında, kırlar bembeyazken yapılmıştı. Kadın bir kolu ile ona tutulmuş, bir
koluna da sepetini almıştı; rüzgâr, Pays de Caux kadınlarına mahsus başlığın dantellerini
uçuruyor, bazen getirip dudaklarına sürüyordu. Rouault başını döndürünce yanında, omuz
başında, hotozunun altın arması altında sessiz sessiz gülümseyen karısının pembe yüzünü
görüyordu. Kadın, bazen parmaklarını ısıtmak için ellerini onun koynuna sokuyordu. Bütün
bunlar ne eski bir zamana aitti. Oğullan sağ olsaydı şimdi otuzuna basacaktı! O zaman Rouault
Baba dönüp arkasına baktı, yolun üzerinde bir şeyler göremedi. İçinde, eşyası boşaltılmış bir
evin hüznünü duyuyordu; bol yiyecek, bol içkinin dumanları ile donuklaşmış beyninde sevgi,
şefkat hatıraları kara düşüncelerle karıştığından, bir an, kilise tarafına doğru şöyle bir gitmeyi
düşündü. Ama oraları görmekle kederinin büsbütün artmasından korkup doğru evine gitti.
Charles ile Emma Tostes'a, akşam altı sularında vardılar. Komşular, hekimlerinin yeni karısını
görmek için pencerelere çıkmışlardı.
İhtiyar hizmetçi kadın geldi, selamladı, akşam yemeği henüz hazır olmadığı için özür diledi,
Hanım'a sofra vaktine kadar evi bir dolaşıp öğrenmesini söyledi. ¦
Evin tuğla cephesi sokağın, daha doğrusu yolun tam üstündeydi. Kapının arkasına kısa yakalı
bir palto, bir dizgin, kara meşin bir kasket asılmıştı;' bir köşeye atılmış ve çamuru henüz
temizlenmemiş bir çift çamurluk da yerde sürünüyordu. Sağ tarafta salon, yani hem yemek
yenen, hem de oturulan oda vardı. Tavana yakın kısmı açık renk çiçeklerle süslü kanarya sarısı
duvar kağıdı, bezi iyice gergin olmadığından havalanıp -duruyordu; kenarına kırmızı zıh dikilmiş
beyaz pamuk bezinden perdeler, pencereler boyunca birbirine kavuşuyordu; şöminenin dar
süve pervazı üzerinde, yumurta biçimi karpuzlar altına konulmuş bir çift şamdanın arasında,
Hippokrates hekim heykelli bir
MADAME BOVARY
49
çalar saat âdeta kuruluyordu. Sofanın öbür ucunda Charles'in muayene odası vardı; tahminen
altı ayak genişliğinde olan bu küçük odaya bir masa, üç iskemle ve bir koltuk konulmuştu. Tıp
İlimleri Sözlüğü'nün ciltleri, çam tahtasından kütüphanenin alt rafını da doldurmaya aşağı
yukarı kâfi gelmişti; bu kitaplar, sayfaları henüz açılmamış olmakla beraber, birkaç he-' kim
eline düşüp satıldıkları için hayli yıpranmışlardı. Salça kokusu duvardan işler, muayene
saatlerinde hastaların öksürmesi, dertlerini anlatması mutfaktan işitilirdi. Onun yanında, ahırın
bulunduğu avluya bakan ocaklı büyük bir oda daha vardı ki bu şimdi odunluk, kiler ve ambar
vazifesini görüyordu; lüzumsuz eşya da buraya konurdu; köhne demir parçaları, boş fıçılar,
artık işe yaramaz tarım aletleri ve ne oldukları bir türlü anla-şılamayacak bir yığın tozlu öteberi
ile doluydu.
Boyu eninden fazla olan bahçe, üzerlerine kayısı ağaçlan dayatılmış, samanlı harçla örülmüş iki
duvar arasında, öbür yanı tarla olan bir diken çite kadar gidiyordu. Ortada, kagir bir kaide
üzerinde, arduvaz taşından bir güneş saati vardı; cılız yaban gülleri ile donatılmış dört çiçek
tarhı, önemli bitkilere ayrılan bölmeyi mütenazır bir surette kuşatıyordu. Ta dipte, bodur çam
ağaçları altında, alçıdan bir papaz dua kitabını okur dururdu.
Emma yatak odaları katına çıktı. İlki döşeli değildi; fakat kan kocanın yattığı ikinci odada, bir
girinti (alcove) içinde maun bir karyola vardı. Deniz kabuklarından yapılmış bir kutu komodini
süslüyordu; pencerenin yanındaki masanın üzerine de, bir sürahi içine, beyaz saten
kurdelelerle bağlanmış bir limon çiçeği buketi konmuştu. Bu, bir gelin buketi, öteki kadının
buketiydi! Emma baktı. Charles farkına vardı ve alıp tavan arasına götürdü. Emma, eşyaları
açılıp yerleştirilirken bir koltuğa oturmuş, bir mukavva kutuya koyduğu kendi gelinlik buketi
hatırına gelmiş: «Ya ben de ölüverirsem, acaba onu ne yaparlar?» diye düşünüyordu. - ;
İlk günlerini, evde yapılacak değişiklikleri tasarlamakla geçirdi. Şamdanların karpuzlarını
çıkardı, duvarlara yeni kağıt yapıştırdı, merdiveni boyattı, bahçeye, güneş saatinin etrafına
tahta kanepeler koydurdu; hatta fıskiyeli, balıklı bir havuz yap-tırabilsem diye içi titredi. Kocası
onun araba ile gezmeyi sevdiğini bildiğinden elden düşme, iki tekerlekli, üstü açık bir
MB 4
50
MADAME BOVARY
araba aldı; yeni fenerler, parlak meşinden çamurluklar takılınca araba, âdeta bir tilbury'ye
benzedi.
Charles bahtiyardı, dünyada hiçbir şeyi tasa etmiyordu. Baş başa bir yemek, akşam üzeri
şehir dışında birlikte bir gezinti, kadının saçlarını eliyle kaldırması, onun bir pencere sürmesine
asılmış hasır şapkasını görmek, hasılı bir zevk vereceğini şimdiye kadar hatırına bile getirmediği
birçok şeyler, Charles'ı sürekli bir saadet içinde yaşatıyordu. Sabahleyin yatakta, ikisinin de
başı yastıktayken, kadının gecelik hotozu ile yarı örtülmüş sarışın yanaklarının ayva tüyleri
içinde güneş ışığının oynamasını seyrederdi. Böyle yakından bakıldı mı, kadının gözleri, hele
uyanıp da gözkapaklarını arka arkaya birkaç defa açtığı zaman, daha büyümüş gibi
gözüküyordu; gölgede kara, ışıkta lacivert olan bu gözlerin sanki, dipte koyu, yukarı çıktıkça
.berraklaşan kat kat renkleri vardı. Charles'ın gözü ise bu derinliklere dalar; onun içinde, başına
sardığı ipek mendili, entarisinin yarı açık yakası ile omuzlarına kadar kendi hayalini, minimini
bir resmini görürdü. Nihayet kalkardı. Emma kocasının gitmesini seyretmek için pencereye
geçerdi; arkasında, yanları sarkan gecelik fistanı, iki ıtır saksısı arasında pervaza dirseklerini
dayardı. Charles sokakta ayağını binek taşma koyup mahmuzlarını bağlar, Emma da yukardan
onunla konuşur, ağzı ile bir çiçek veya ot parçası koparıp ona doğru üflerdi. Bu yeşil yaprak
biraz uçar, durur, havada bir kuş gibi yarım daireler çizer, büsbütün yere düşmeden önce,
kapıda hareketsiz bekleyen ihtiyar beyaz kısrağın tüylerine takılırdı. Charles hayvanına
atladıktan sonra karısına bir öpücük gönderir, o da eli ile bir Allahaısmarladık işareti yapar,
pencereyi kapardı. Charles da yola düzülürdü. Uzun toz kurdelesini gözün alabildiğine yayan
büyük yolun üzerinde, ağaçların eğilip beşikler teşkil ettiği patikalarda, buğdayların diz boyuna
çıktığı keçi yollarında, omuzlarında güneş, burun deliklerinde sabahın' taze havası, gönlü
gecenin zevkleriyle dolu, kafası dinç, vücudu rahat, saadetini sanki tekrar tekrar tadardı. Hani
bazı kimseler vardır, sofradan kalktıktan sonra, artık hazma başladıkları leziz yemeklerin hâlâ
tadını çiğner gibi çenelerini oynatır dururlar, tıpkı onlar gibi.
Şimdiye kadar hayatta iyi denecek ne görmüştü? Ne zaman yüzü bir gülmüştü? Dört yüksek
duvar arasında, kendin-
MADAME BOVARY
51
den daha zengin, derslerde daha kuvvetli, onun şivesine gülüp, elbiseleri ile olay eden,
annelerinin manşonları içinde getirip konuşma salonunda verdiği pastaları yiyen arkadaştan
içinde yapayalnız geçirdiği okul yıllarında mı? Tıp tahsil ettiği sırada, bir işçi kızını dansa
götürüp kendisine metres etmeye bile parası yetmediği günlerde mi? Sonra on dört ay, yatakta
ayaklan birer buz parçası gibi soğuk olan o dul kadınla yatmıştı. Şimdi ise bütün hayatını
beraber geçireceği, taparcasına sevdiği güzel bir karısı vardı. Charles'ın nazannda evren,
Emma'mn ipek etekliğinin etrafından ibaretti; onu kâfi derecede sevmiyor diye üzülüyor, onu
göreceği geliyordu; hemen eve döner, yüreği çarpa çarpa merdivenleri çıkardı. Emma'yı
odasında, kendine çeki düzen vermekle meşgul bulurdu; yavaşça yürüyerek girer, onu
ensesinden öperdi. Kadın bir çığlık kopanrdı.
Mütemadiyen onun tarağına, onun yüzüklerine, onun atkısına el sürmekten kendini alamıyordu;
bazen yanaklanndan şa-pur şupur öper, bazen de parmak uçlanndan başlayıp ta omu-zuna
kadar öpücüklerle kaplardı; Emma, musallat olan bir çocuğa çıkışır gibi onu, yarı gülümseyen,
yan rahatsızlık gösteren bir tavırla başından savmaya çalışırdı.
Evlenmeden önce gönlünde aşk uyandığını sanmıştı; fakat bu aşkın neticesi olması lazım gelen
saadetten bir eser .yoktu. İçinden: «Yanılmış olacağım» diyordu. Emma, bahtiyarlık, ihtiras,
kendinden geçme gibi sözlerin, kitaplarda okuyup pek güzel bulduğu bu kelimelerin hayatta
acaba neyin, hangi halin adı olchığunu düşünüp duruyordu.
VI
Paul et Virginie'yi okumuş, kamışlardan yapılmış kulübe, zenci Dingo, köpek Fidel, hele —sizin
için gidip çan kulelerinden daha yüksek ağaçlardan kırmızı yemişler toplayan veya size bir kuş
yuvası getirmek için kumda yalınayak koşan— bir küçük erkek kardeşin tatlı sevgisi, onu
hülyalara daldırmıştı.
• On üçüne gelince babası onu, rahibeler okuluna yazdırmak üzere şehire kendi eli ile-
götürmüştü. Saint-Gervais mahallesinde bir hana indiler, orada akşam yemeğini, Mademoiselle
de La Valliere'in sergüzeştini anlatan resimli tabaklarda yedi-
52
MADAME BOVARY
ler. Resimlerin etrafında, bıçakların yer yer kazıyıp bozduğu yazıların hepsi de ya dindarlık
faziletlerini, ya kalp inceliklerini, ya saray hayatının ihtişamını överek anlatıyordu.
İlk zamanlar sıkılmak şöyle dursun, kendisini eğlensin diye okulun küçük kilisesine (buradan
uzun bir koridorla yemekhaneye geçilirdi) götüren rahibelerin sohbetinden pek hoşlandı.
Teneffüs zamanlarında pek az oynar, din dersini iyi anlar, papaz muavini efendinin sorduğu zor
sorulara hep o cevap verirdi. Sınıfların ılık havası içinde ve bakır haçlı teşbihler taşıyan o beyaz
tenli kadınlar arasında yasaya yasaya mihrap buhurlarından, Hıristos suyu çanaklarının
serinliğinden, kilise şamdanlarının ışıltısından. süzülen huşulu rehavete o da kapıldı. Duaları
takip edeceği yerde .kitabının gök mavi çerçeveler içindeki mukaddes tarih resimlerine bakardı;
hasta koyun'a, sivri oklarla delinmiş Tanrı - Yüreği'ne, çarmıha gerilmeye giderken düşen
İsa'ya gönül vermişti. Nefsine azap etmek için bütün bir gün aç oturmaya kalktı. Düşünüyor,
kendisini hasredecek kutsal bir amaç arıyordu.
Günah çıkarmaya gittiği günler gölgede ellerini kavuşturup yüzünü kafese dayayarak papazin
fısıltısını daha uzun müddet dinleyebilmek için birtakım küçük günahlar icat ederdi. Vaızlarda
boyuna geçen nişanlı, zevç, semavî dost ve ebedi nikâh gibi istiareli sözler, ruhunun ta
derinliklerinde umulmadık hazlar uyandırırdı.
Akşam duadan önce, okulun çalışma salonunda dini kitaplar okunurdu. Bayağı günler özet bir
din tarihi veya., rahip Frayssinous'nun conferences'ı açılırdı; pazar günleri de, zihin dinlendirsin
diye, Genie du Christianisme'den parçalar seçilirdi. Toprak ve edebiyat konularında yine kendi
kendini aksettiren romantik hüznün bu ahenktar figanını, ilk zamanlar ne kadar candan
dinlemişti! Çocukluk yıllan bir esnaf mahallesinin dükkân arkası odalarında geçmiş olsaydı, o
zaman belki, bize ekseriya yazarların kaleminden intihal eden tabiat sevgisi hislerine kalbini
kaptırabilirdi. Fakat kırları, köyleri fazlasryle tanırdı; sürülerin meleyişinin, sütten yapılan
azıklann, sapanların ne olduğunu pek iyi bilirdi. Sakinlerine alışık olduğundan, bilakis, değişikli,
anzalı manzaralar peşindeydi. Denizi ancak fırtmalan için sever, yeşillikten ancak, harabeler
arasına parça parça serpilmiş olursa hoşlanırdı. Ancak bir nevi şahsi kâr çı-
MADAME BOVARY
53
karmasına hizmet edebilecek hallere ehemmiyet verirdi. Yaradılış itibariyle sanatkâr değil, hissi
bir kız olduğundan ve manzaralardan ziyade heyecanlar aradığından, kalbinin derhal coşmasına
yardım edemeyecek her şeyi lüzumsuz bulurdu.
Okula her ay gelip sekiz gün çamaşırhanede çalışan bir ihtiyar kız vardı. İhtilal zamanında malı
mülkü mahvolmuş bir eski kibar aileye mensup olduğu için piskoposluktan himaye görür,
yemekhanede rahibelerin sofrasına alınır, karnını doyurup yukan, işinin başına çıkmadan önce
de onlarla bir süre konuşurdu. Kızlar ekseriya gidip onunla konuşmak için, çalışma salonundan
kaçarlardı. Geçen yüzyılın birçok zendost şarkılarını ezbere bilir, dikişini dikerken yavaş sesle
onları söylerdi. Hikayeler anlatır, haberler getirir, kızlann şehirden ısmarladıkları öteberiyi alır,
daima önlüğünün cebinde taşıdığı ve iki iş arasında uzun uzun birkaç bölümünü birden okuduğu
romanları, büyük öğrencilere gizlice verirdi. Bu kitaplarda hep aşktan, sevgiliden, sevdalıdan,
ıssız köşklerde bayılıp kalan işken: ce görmüş kadınlardan, her konak yerinde bir iki tanesi
öldürülen sürücülerden, her sayfada bir iki taneâi çatlatılan atlardan, karanlık ormanlardan,
gönül endişelerinden, yeminlerden, hıçkırıklardan, göz yaşlarından, öpüşlerden, mehtaplı
gecelerde yüzen sandallardan, ağaçlıklarda feryada gelen bülbülden, birer aslan gibi yiğit, birer
kuzu gibi yumuşak huylu, artık benzeri görülmeyen derecede erdemli, daima tertemiz giyinip
kuşanmış ve çağlayanlar gibi ağlayan beyler'den, yalnız bunlardan söz edilirdi. İşte böylece,
daha on beşinde, Emma'nın ellerine kiralık romanların yağlı tozu sürüldü. Sonradan Walter
Scott'u okudu, tarihi vakalara merak sardı; rüyalarını, hülyalarını artık hep hurçlar, silah
odaları, şato şato dolaşan saz şairleri doldurdu. Yonca biçimi kemerler altında, dirsekleri taşa,
çeneleri ellerine dayalı, bütün günlerini, kırların ta ötesinden, yağız atını dörtnala sürerek
gelecek beyaz sorguçlu süvariyi beklemekle geçiren uzun elbiseli şato hanımları gibi, eski
burçlarda yaşamayı hayal ederdi. O vakitler Marie Stuart'ı dindarcasına severdi.
Kahramanlıkları veya çektikleri acıyla isim bırakmış kadınlara gönlünde coşkun saygı hisleri
beslerdi. Jeanne d'Arc, Heloise, Ag-nes Sorel, dilber Ferroniere ile Clemence İsaure, tarihin
uçsuz bucaksız karanlık semasında, onun için, birer kuyruklu yıldız gibi parlıyordu. O semada,
Aziz Louis ile meşesi, can çekişen
54
MADAME BOVARY
Bayard, Xl'inci Louis'nin birkaç vahşeti, Saint-Barthe'lemy gecesinin bir iki sahnesi, Bâaralı'nın
(IV'üncü Henri) çalımlı yiğitliği ve XlV'uncu Louis'yi öven resimli tabakaların hatırası da daima
vardı ama, bunlar daha gölgede kalıyordu ve aralarında hiçbir ilişki yoktu.
Müzik dersinde öğrendiği şarkılar, yalnız altın kanatlı meleklerden, Meryem Ana'dan, deniz
kenarına yakın gölcüklerden, gondollardan bahsederdi; bunlar zararı dokunmaz şeyler sanılırdı
ama, güftenin manasızlığını ve bestenin acemiliği arasında, hissi hakikatların insanı cezbeden
hayalini sezdiriyorlardı. Arkadaşlarından bazıları, okula, kendilerine isim günü hediyesi diye.
verilen kitapları getirirlerdi. Bunları gizlemek lazımdı ki, bu da hayli zor bir işti. Gece
yatakhanede okurlardı. Emma onların saten ciltlerini itina ile açarak, eserlerinin altına
imzalarını atan ve çoğu ya da bir Comte, ya bir Vicomte olan yazarların isimlerine gözü kamaşa
kamaşa bakardı.
Resimlerin üstünden titreye titreye üfleyerek kaldırdığı kağıt, yarı kıvrıldıktan -sonra usulca
öbür sayfaya kapanıverince meydana, bir balkon parmaklığı arkasından doğru uzanıp, beyazlar
giymiş, kemerine ipek kese takmış bir kızı kucaklayan kısa mantolu bir delikanlı veya, yuvarlak
hasır şapkaları altından insana berrak gözlerle bakan sansın, kıvırcık saçlı İngiliz hanımları
çıkardı. Kadınların bazıları, beyaz pantolonlu iki genç seyisin sürdüğü ve önünde kıvrak bir tazı
koşan arabalara yayılmış, büyük bahçelerde dolaşırdı. Bazıları da, siyah örtüler içinde sedirlere
oturmuş, yanlarında zarfı yeni yırtılmış bir mektup, yarı açık pencereden ay ışığını seyrederek
hülyalara dalardı. En safları, yanaklarında bir damla göz yaşi, gotik bir kafesin çubukları
arasında bir kumru ile ağız ağıza öpüşür, veya, gülümseyen yüzleri omuzlarına yatmış, gemi
burnu pabuçlar gibi ucu yukarı kalkık sivri tırnaklı elleri ile yaprak yaprak papatya koparırlardı.
Ve sizler, çardaklar altında, Hint rakkaselerinin kollan arasında kendinden geçmiş uzun çubuklu
sultanlar, gavur cengaverleri, Türk kılıçları, Yunan külahları, hiçbiriniz bu resimlerde eksik
değildiniz. Hele sizler, şairane iklimlerin manzaraları: hurma ağaçları, çamları bir arada
gösteren, sağında kaplanlar, solunda bir aslan, ufukta Tatarkârî minareler, önde Romalılar
tarafından kurulmuş bir şehrin harabeleri, bir yanda da diz çökmüş develer bulunan
manzaralar... Bütün bun-
MADAME BO.VARY
55
ların etrafından da, balta girmemiş, fakat tertemiz bir orman ve güneşin dikine düşüp titrediği
suyun çelik mavisi aynası üzerinde beyaz yırtıklar gibi gözüken kuğular...
Emma, tam baş ucuna asılmış gaz lambasının ışığı altında, yatakhanenin sessizliğini ve geç
kalmış bir arabanın uzak caddelerden koşup giderken çıkardığı sesi dinleyerek, gözünün
önünden birer birer geçip bütün dünyayı anlatan bu resimleri seyrederdi.
Annesi ölünce ilk günler hayli ağladı. Rahmetlinin saçlan ile yürekler parçalayacak bir tablo
yaptırttı ve Bertaux'ya yolladığı, içi hayat hakkında kederli düşüncelerle dolu mektupta, bir gün
kendisinin de o mezara gömülmek istediğinden bahsetti. Zavallı babası onu hasta sanıp
görmeye geldi. Emma, solgun, hazin ruhlu insanların hayallerinde özene bezene kurdukları
hale, bayağı kimselerin hiçbir zaman varamayacağı o hale, böyle bir hamlede erebilmiş
olduğuna içinden pek seviniyordu. Kendini Lamartine'in şiirlerindeki dolambaçlı hislere bıraktı,
göllerde çalınan harpları, bütün can veren kuğuların şarkılarını, bütün yapraklann dökülmesini,
göğe çıkan bakireleri ve vadilerde insanlara uzun uzun sözler söyleyen Lemyezel'in sesini
dinledi. Bundan iç sıkıntısı duymuyor değildi ama itiraf etmek istemedi; önce alışkanlıkla, sonra
vazgeçmeyi kibrine yedireme-yerek devam etti ve nihayet kendini sükûna kavuşmuş, alnında
kınşık olmadığı gibi gönlünü de kedersiz bulunca şaşıp kaldı.
Mademoiselle Rouault'nun din duygusundan çok şeyler ummuş olan iyi kalpli rahibeler,
gösterilen dikkat ve ihtimamlara onun artık uymadığını farkedince hayli hayret ettiler. Rahibeler
ona dua ettirmek, dünyadan çekilmek arzusu aşılamak, dokuz gün perhizleri tutturmak, vaızlar
vermek, velilerle din uğrunda ıstıraptan kaçmamışlara karşı sonsuz bir saygı duysun diye
telkinlerde bulunmak, vücudunu hor görüp ruhunun selametine çalışsın diye öğütler vermek
hususunda o kadar cömert davranmışlardı ki, kız, dizgini pek fazla çekilen bir at gibi hareket
etti; yani durdu ye gemi, dişleri arasından kurtuldu. Heyecanlarına rağmen yine, ancak gerçek
şeylere eğilim göstermiş, kiliseyi çiçekleri, müziği hissi güfteleri, edebiyatı ihtirasları coşturduğu
için sevmiş olan bu genç kız ruhu, yaradılışına pek aykırı gelen sıkı düzene sinirlendiği gibi,
dinin anlaşılmadan inanılacak hakikatlerine de isyan etti. Babası gelip
56
MADAME BOVARY
onu okuldan aldığı zaman, rahibeler onun gitmesine hiç de esef etmediler. Hatta başrahibe, son
zamanlarda cemaate karşı onun pek fazla saygısızlaştığına kaniydi.
Emma, daha yeni eve döndüğü sıralarda, uşaklara. emir vermekten hoşlandı ama arası çok
geçmedi, köy hayatından tiksinir oldu ve manastır günlerini aradı. Charles'ın Bertaux'ya ilk
geldiği zamanlarda, kız kendini, artık bütün vehimlerden uyanmış, hayatta öğrenilecek,
hissedilecek bir şeyi kalmamış insanlardan sayıyordu.
Fakat yeni bir halin verdiği endişe, belki de o adamı görmekten duyduğu asabiyet, o zajmana
kadar şairane semaların parıltısı içinde uçan pembe tüylü bir kuş gibi gördüğü o harikulade
ihtirası nihayet ele geçirdiğini sanmasına kâfi gelmişti; şimdi de içinde yaşadığı bu sükûnun
hayal ettiği saadet olabilmesini aklı bir türlü almıyordu.
VII
Bazen kendi kendine düşünür: «Hayatımın en güzel, hani şu balayı denilen zamanı işte bu!»
derdi. Onun bütün tadını çıkarmak için, hiç şüphesiz, adları kulağa bir şarkı gibi gelen
memleketlere, düğünden sonraki günlerin en hoş tembellikler içinde geçtiği yerlere gitmek
lazımdı! Posta arabalarında, mavi ipek perdeler arkasında, dik yollar ağır ağır çıkılır; arabacının,
dağda keçilerin çanlarına, çağlayanın derinden gelen sesine karışan şarkısı dinlenir. Güneş
batarken koylar kenarında limon ağaçlarının rayihası koklanır; sonra akşam, villaların taraçala-
rında, kadın erkek baş başa,' birinin parmakları ötekinin parmaklarına dolaşmış, yıldızlara
bakarak, gelecek günler için hülyalar kurulur! Emma'ya öyle geliyordu ki, ancak bir toprağa
mahsus ve başka yerde tutamayan fidanlar gibi,.saadet yetiştirmek de dünyada yalnız bazı
memleketlere vergidir. İsviçre şalelerinin balkonlarına dirseklerini dayamak; yahut bıkkınlığını
İskoçya'da bir küçük kır evi içinde gizlemek; yanında da arkasına uzun yırtmaçlı siyah kadife
ceket, ayaklarına yumuşak çizmeler, başına sivri bir şapka giymiş, kolluklar takmış bir koca...
Bunlar niçin, niçin ona da nasip olmuyordu?
MADAME BOVARY
57
Belki' bütün bunları bir kimseye açmak isterdi. Fakat bulutlar gibi değişen, kasırga gibi
kararsız, dönüp dolaşan bir keyifsizlik nasıl anlatılır ki? Ne kelimeler dilinin ucuna geliyor, ne
fırsat ele geçiyor, ne de içinde cüret buluyordu.
Ama Charles isteseydi, sezseydi, bakışı bir kerecik olsun onun düşüncesini arasaydı, Emma'ya
öyle geliyordu ki, o zaman, olgun yemişlerin el değer değmez düştüğü gibi, kendinin de gönlü
coşuverecekti. Fakat birbirlerini tanıdıkça, aralarındaki teklifsizlik derinleştikçe, içinde, kendisini
kocasından uzaklaştıran bir soğukluk hissediyordu.
Charles'ın konuşması bir sokak kaldırımı gibi dümdüzdü, beylik fikirler oradan her zamanki
kıyafetleriyle geçer durur, ne bir heyecan veya bir gülüşe neden olur, ne de bir hülya
uyandırırdı. Charles, söylediğine göre, Rouen'de iken merak edip tiyatroya, Paris'H aktörleri
görmeye gitmemişti. Yüzmek, kılıç kullanmak, nişan almak gibi şeyleri bilmezdi; karısı bir gün
romanda gördüğü bir binicilik terimini sorunca, onun da ne olduğunu söyleyemedi.
Halbuki bir erkeğin her şeyi bilmesi, birçok sahalarda elinden iş gelmesi, kadına ihtirasın
kudretlerini, zarafet içinde yaşamayı, bütün sırların inceliklerini öğretmesi lazım değil mi?
Bunun ise bir şey öğrettiği, bir şey bildiği, hayatta bir şey istediği yoktu ki! Karısını mutlu
sanıyordu: karısı da ona bu kökleşmiş sükûnu, bu tasasız ağırlığı, ona* kendisinin verdiği
saadet yüzünden garez kesilmişti.
Emma bazen resim yapardı; orada ayakta durup onun kartonu üzerine eğilmesini, yaptığı işi
daha iyi görmek için gözlerini kırpmasını veya parmaklarında ekmek içi yuvarlamasını
seyretmek Charles için büyük bir eğlenceydi. Piyano çalarken de, onun parmakları ne kadar
hızlı giderse Charles o kadar hayran olurdu. Emma tuşlara yukarıdan doğru şiddetle vurur ve
bir baştan bir başa, hiç durmadan, bütün klavyeyi dolaşırdı. Telleri uğuldayan köhne çalgı,
böyle sarsılınca, pencere açıksa sesi köyün öbür ucundan duyulur, caddeden başı açık,
ayaklarında terliklerle geçen icra memuru kâtibi .elinde kağıdı durup dinlerdi.
' Emma diğer yandan evini idare etmesini de bilirdi. Hastalara, güzel cümlelerle yazılmış ve hiç
de fatura kokusu olmayan mektuplarla hesaplarını gönderirdi. Pazar günleri sof-
58
MADAME BOVARY
rada bir misafir varsa, aynabakar eriklerini bağ yaprakları üzerine ehram gibi dizmesini, reçel
hokkalarını olduğu gibi tabağa devirmesini bilirdi; hatta sofraya, el ağız yıkamak için billur
fincanlar almaktan bile bahsediyordu. Bütün bunlar Bovary'nin saygı görmesine yarardı.
Böyle bir karısı olduğu için Charles'm kendi kendine de saygısı artıyordu. Onun kurşunkalemle
çizdiği iki resmi, gayet geniş çerçeveler yaptırıp, uzun, yeşil kaytanla salonun duvarına asmıştı;
bunları gösterirken göğsü kabarırdı. Pazar günü kilise dönüşü evinin önünden geçenler, onu,
ayaklarında işlemeli cici terlikleri, kapısının önünde oturduğunu görürlerdi.
Geç.vakit, saat onda, bazen gece yarısı eve dönerdi. Yiyecek ister ve hizmetçi kadm yatmış
olduğu için kendisine karısı hizmet ederdi. Sofrada daha rahat olur diye arkasından redingotunu
çıkarırdı. O gün kimleri gördüğünü, hangi köylere gittiğini, yazdığı reçeteleri birer birer anlatır
ve kendi kendinden memnun, kalan yahniyi bitirir, peynir doğrar, bir elma yer, sürahideki
şarabın hepsini içer, sonra gidip yatağına girer, sırt üstü yatar horlardı.
Uzun zaman geceleri pazen takke giydiği için, şimdi başına sardığı mendil kulaklarından
kayıyordu; bunun içindir ki, sabahleyin saçları darmadağın yüzüne gözüne dökülürdü; gece
yastığın bağları çözüldüğünden, saçlarının arasına beyaz kuş tüyleri karıştığı da olurdu. Daima
koca koca çizmeler giyerdi; topuğun üstüne gelen kısımda, ayak bileklerine doğru iki kalın
kıvrım bulunur, konçları da sanki birer tahta bacağa geçirilmiş gibi dümdüz dururdu. Charles,
«köy için böylesinin de pekâlâ olduğunu» söylerdi.
Bu tutumluluğunu annesi de pek beğenirdi; ihtiyar Madame Bovary, evinde sertçe bir fırtına
koptu mu, yine eskisi gibi oğlunu görmeye gelirdi, ama gelinine bir hıncı var gibiydi. Onun
«gidişini, para vaziyetlerine kıyasla aşırı» buluyordu; odun, şeker, mum «büyük konaklardaki
gibi çarçur ediliyordu»; mutfakta yakılan kömür ise, yirmi beş tencere kaynatmaya yeterdi!
Gelinin çamaşırlarını dolaplara yerleştirir ve ona, eti getirdiği zaman kasabı kolaçan etmeyi
öğretirdi. Emma bu dersleri dinler, Madame Bovary de bu hususta cömertlik gösterirdi; bütün
gün, dudaklarını hafif hafif büzerek biri, «Kızım», öteki
MADAME BOVARY
59
«Hanım anne» der ve ikisi de, öfkeden titreyen bir sesle, bir-birbirlerine iltifatlar yağdırırlardı.
Madame Dubuc'un zamanında, yaşlı kadm en çok kendisinin sevildiğini hissederdi; fakat şimdi,
Charles'm Emma'ya sevgisini gördükçe buna, artık kendi şefkatinden kaçılıyormuş, haklarına
tecavüz ediliyormuş gibi manalar veriyordu; varını yoğunu kaybetmiş bir adam, bir zamanlar
kendinin olan evde masanın başına oturanlara camlar ardından nasıl bakarsa, o da oğlunun
saadetini öyle hüzünlü bir sükûtla seyrediyordu. Ona, geçmiş günlerin yadigârı diye, kendi
çektiği ıstırapları, katlandığı fedakârlıkları hatırlatır ve bunları Emma'nın aldırışsızlığı ile
karşılaştırarak oğlunun, her sevgiyi unutup yalnız ona tapmasının akıl kârı olmadığı neticesine
varırdı.
Charles ne diyeceğini bilemezdi; annesini sayar, karısını da son derece severdi; birinin
düşüncesinde, görüşlerinde yanıl-madığma kaniydi, ama ötekini de kusursuz buluyordu.
Madame Bovary köyüne döndükten sonra Charles, annesinden işittiği tenkitlerin en
ehemmiyetsizlerinden, bir ikisini, ondan duyduğu sözlerle, çekine çekine tekrara kalkardı ama
Emma, yanıldığını bir kelime ile ispat edip onu hastalarının yanına savardı.
Emma, doğruluğuna inandığı birtakım kuramlara uymak için, kocasına âşık olmaya çalıştı.
Mehtaplı geceler bahçede, ez-berindeki bütün ateşli şiirleri ona okur veya içini çekerek, ağır,
hüzünlü şarkılar söylerdi; fakat kendisini yine önceki gibi sakin bulur, bunların Charles'a fazla
bir sevda, bir parça heyecan olsun veremediğini gprürdü.
Böylece, bir zaman kalbine ateş vermeye çalışıp bir kıvılcım koparamayınca, zaten
hissetmediğini anlamaktan olduğu kadar, kendilerini alışılmış şekillerde göstermeyen şeylere de
inanmaktan âciz olan bu kadın, Charles'ın ihtirasında artık aşırı bir şey kalmadığına kolayca
inamverdi.
Köcasınfh muhabbet hisleri göstermesi artık bir düzene girmişti; hangi saatler kucaklayıp
öpeceği belliydi. Bu da âdetler içinde bir âdet, yemeğin yeknesaklığından sonra beklenilen bir
soğukluk veya bir tatlı gibi bir şey olmuştu.
«Efendi»nin ciğer iltihabından iyileştirdiği bir korucu, «Hanım'a» bir küçük İtalyan tazısı hediye
etmişti; Emma gezmeye çıktığı zaman onu da yanma alırdı; çünkü artık yalnız
60
MADAME BOVARY
kalmak, gözlerinin önünde o hiç değişmeyen bahçe ile tozlu yolun manzarasından kurtulmak
için bazen gezmeye çıktığı oluyordu.
Banneville'in akgürgen korusuna kadar, duvarın tarlalar tarafındaki ucundan, artık içinde
kimsenin oturmadığı köşkün yanına kadar giderdi. Kapısının önündeki hendekte, otlar arasında,
yaprakları keskin uzun sazlar vardı.
Önce etrafına- bir göz gezdirir, geçen gelişinden beri bir şey değişmiş mi diye bakardı.
Yüksükotlarını, sarı şebboyları, iri çakılların etrafını çeviren ısırgan kümelerini, her zaman kapalı
duran ve paslı demir çubukları çürüyüp- parça parça dökülen pancurlarıyle üç pencereyi boylu
boyunca kaplayan yosunu, her şeyi yerli yerinde bulurdu. Kırda koşup daireler çizen, sarı
kelebeklere havlayan, bir buğday tarlası kenarında gelincikleri ısırarak sivri sıçanlar avlayan
tazısı gibi fikri de, bir zaman, oradan oraya dolaşırdı. Düşünceleri sonra yavaş yavaş bir
noktaya takılır, çimene oturmuş, şemsiyesi ile otları karıştıran Emma, içinden: «Yarabbi ne
yaptım da evlendim?» diye tekrar eder dururdu.
Talih başka türlü cilve edip onun karşısına başka bir kısmet çıkaramaz mıydı? O
gerçekleşmemiş olaylar, o bambaşka hayat, o tanımadığı erkek acaba nasıl şeyler olurdu?
Emma bunları düşünür, bunları göz önüne getirmeye çalışırdı. Bütün erkekler Charles gibi
olmaz ya! Öbür koca, önüne çıkamayan o kısmet, güzel, sohbeti hoş, kibar, cazibeli bir adam
olabilirdi; rahibeler okulundaki eski arkadaşları şüphesiz öylelerine varmışlardı. Acaba o kızlar
şimdi ne yapıyorlardı? Şehirde, sokakların gürültüsü, tiyatroların uğultusu, baloların ışıkları
içinde elbette ki, gönüle ferahlık veren; hisleri geliştiren bir hayat sürüyorlardı. Oysa kendisinin
hayatı, penceresi kuzeye açılan bir tavan arası odası gibi soğuktu; iç sıkıntısı, o sessiz örümcek,
karanlıkta gönlünün her tarafına ağını kuruyordu. Ödül dağıtımı günlerini, kazandığı taçları
almak için hocaların oturduğu yüksek yere doğru çıktığı günleri hatırlıyordu. Örgülü saçları,
beyaz elbisesi, üstü açık kara mandola iskarpinleri ile ne şirin bir hali vardı! Yerine dönerken
beyler eğilip onu tebrik ederlerdi; okulun avlusu o günler araba ile dolar, bunlar giderken
kapılarından çıkan eller ona veda işaretleri gönderir, elinde keman
MADAME BOVARY
61
kutusu ile müzik hocası selam vererek geçerdi. O günler ne kadar, ne kadar uzaktı!
Emma, Djali'yi yanına çağırır, dizlerinin arasına alır, parmaklarını onun ince, uzun tüyleri
arasında gezdirerek:
— Sen gam, tasa nedir bilmezsin; öp bakalım hanımını! derdi.
Sonra, ağır ağır esneyen bu endamlı hayvanın gamlı yüzüne bakıp içlenir, onu kendisiyle
mukayese ederek, teselli edilen kederli biriymiş gibi yüksek sesle onunla konuşurdu.
Bazen bir rüzgâr çıkar, denizden meltemler eser ve bir hamlede bütün Pays de Caux yaylasını
kaplayıp tarlaların en uzaklarına kadar tuzlu bir serinlik serperdi. Yerde sazlardan bir ıslık
kopar, kayın ağaçlarının yapraklan ani bir ürperişle hışırdar, tepeleri de durmadan sallanarak
uğuldar dururdu. Emma atkısına sıkı sıkı bürünür kalkardı.
Ağaçlı yolda, dallardan 'süzülüp serilen yeşil ışığın aydınlattığı kısacık yosunlar, Emma'nın
ayakları altında çıtır çıtır bir ses çıkarırdı. Güneş batar; dalların arasından gözüken gök kızarır;
dümdüz sıralanmış ağaçların hep birbirine benzeyen gövdeleri, yaldızlı bir zemin üzerinde
beliren bir dizi kara sütunu andırırdı. Emma'nın içine bir korku düşerdi; Djali'yi çağırır, hemen
caddeden Tostes'a döner, bir koltuğa yığılır ve bütün akşam bir söz bile söylemezdi.
Fakat eylülün sonuna doğru, yaşantısında olağanüstü bir şey oldu; Vaubeyssard'a, Marquis
d'Andervilliers'lere davet olundu.
Restauration devrinde nazırlık etmiş olan Marquis, siyaset âlemine dönmeye niyet etmiş,
mebusluğa adaylığını bir an evvel hazırlamaya başlamıştı. Kışın fakir fukaraya odun dağıttırır;
seçim dairesi meclisinde, vilayete yeni yollar yapılması için ateşli nutuklar söylerdi. Sıcağın en
şiddetli günlerinde, ağzında bir cerahat 'kesesi toplanmış ve bundan, Charles'ın tam zamanında
vurduğu bir neşterle, âdeta mucize kabilinden kurtulmuştu. Bu ameliyatın ücretini vermek için
Tostes'a giden kâhya, akşam dönünce Marquis'ye, hekimin bahçesinde iri iri kirazlar gördüğünü
anlattı. Vaubeyssard'da ise iyi kiraz yetişmezdi; M. le Marquis, Bovary'den birkaç çelik istetti,
bunlar için bizzat gidip teşekkür etmeyi kendine borç bildi. Emma'yı gördü, boyunu poşunu,
köylü kadınlarınkine hiç de benzemeyen selam vermesini beğendi; o kadar ki, genç karı kocayı
köş-
62
MADAME BOVARY
ke davet etmenin aşırı bir alçakgönüllülük olmayacağına kanaat getirdi. Hem bu, herhalde işine
de yarayabilirdi.
Bir çarşamba günü saat üçte, Monsieur ve Madame Bovary, arabalarına binip Vaubeyssard
yolunu tuttular. Arabanın arkasına bir koca sandık bağlanmış, çamurluğun önüne de bir şapka
kutusu yerleştirilmişti. Bundan başka, Charles'ın dizleri arasında da bir kutu vardı.
Şatoya sular kararırken, bahçede yol göstermek için fenerler yakıldığı saatte vardılar.
VIII
Yeni - Zaman işi olan İtalyan tarzındaki şato, çıkıntılı iki kanadı ve üç taş merdiveni ile,
üzerinde birkaç inek otlayan koca bir çimenliğin eteğinde, öbek öbek uzun ağaç kümeleri
arasına yayılmıştı; kumlu, kıvrılan yolun üzerinde de, katmerli zakkum, yabani yasemin ve
kartopu fidanları irili ufaklı yeşil kubbeler meydana getiriyordu. Bir köprü altından bir ırmak
geçiyordu; hafif meyilli, üstleri korularla kaplı iki küçük tepenin çevrelediği çayıra serpilmiş,
saman örtülü binalar, akşam karanlığında hayal meyal seziliyordu; arka tarafta, sık ağaçlıklar
arasında, karşı karşıya sıralanmış arabalıklarla ahırlar vardı ki, bunlar yıkılan eski şatodan
kalmıştı.
Charles'ın arabası orta merdivenin önünde durdu, hemen uşaklar çıktı; Marquis de geldi,
hekimin karısını koluna aldı ve hep birden avluya girdiler.
Burası mermer döşeli, gayet yüksek bir yerdi; ayak patır-dıları, konuşulan sözler orada, bir
kilisedeymiş gibi akisler uyandırırdı. Tam karşıda düz bir merdiven vardı; sol tarafta, bahçeye
bakan bir koridordan geçilip gidilen bilardo salonunda, fildişi yuvarlakların birbirine çarpıp
çıkardığı ses, ta kapıdan duyuluyordu. Emma, salona girmek için o koridordan geçerken
masanın etrafında, yüzleri vekarlı, gerdanları yüksek yakalar üstüne oturtulmuş, hepsi de
rütbeli nişanlı, istekaları dürterken sessiz sessiz gülümseyen adamlar gördü. Duvarın koyu
tahta kaplaması üzerine asılmış yaldızlı büyük çerçevelerin altlarında, siyah harflerle yazılmış
isimler vardı. Emma bunlardan birini okudu: «Jean-Antoine d'Andervilliers d' Yverbonville,
MADAME BOVARY
63
Vaubyessard Comte'u ve Fresnaya baron'u; 20 ekim 1587'de Coutras çenginde ölmüştür.»
Birini daha okudu: «Jean-Antoine -Henry-Guy d'Andervilliers de la Vaubyessard, Fransa amirali
ve Saint-Michel nişanı chevalier'si. 29 mayıs 1692'de Hougue-Saint -Vaast savaşında yaralanıp
23 ocak 1693'de Vaubyessard'da ölmüştür.» Sonrakiler pek iyi seçilemiyordu; çünkü
bilardonun yeşil çuhası üzerine indirilmiş lambaların ışığı, geniş odayı dalga dalga saran gölgeyi
giderememişti. Işık, ufki levhaları kaplayan karanlığı biraz hafifletiyor, parçalanıyor, ancak
cilanın çatlaklarına değince ince hatlar teşkil edebiliyordu; ve bütün o yaldızlı, siyah
çerçevelerdeki resimlerin yalnız açık renk boya vurulmuş kısımları, mesela u,;uk bir alın, insana
bakan bir çift göz, kırmızı elbiselerin pudra dökülmüş omzu üzerine yayılan perukalar veya etli,
yuvarlak bir baldırın yukarısında bir dizbağı tokası görülüyordu.
Marquis kapıyı açtı; hanımlardan biri (Konağın hanımefendisi) ayağa kalkıp Emma'yı karşıladı,
iki kişilik bir kanepeye yanına oturttu ve sanki çoktan ahbabıymış gibi onunla dostça
konuşmaya başladı. Kırk sularında, omuzları güzel, burnu kemerli, ağır ağır, düzenli bir sesle
konuşan bir kadındı; o akşam başına sadece bir dantel örtü örtmüş, bunun ucunu çapraz-vari
arkasına atmıştı. Yanında, uzun arkalıklı bir iskemlede sarışın bir taze oturuyordu; göğülerine
çiçek takmış beyler, şöminenin etrafında hanımlarla konuşuyorlardı.
Saat yedide yemeğe çağınldılar. Erkekler avluya kurulan büyük sofraya, onlardan azlık olan
kadınlar ise, Marquis ve Marquise ile beraber, yemek odasında küçük sofraya oturdular.
Emma, içeri girince, kendini sıcak bir havanın sardığını hissetti; bu, çiçek, iyi cins çamaşır, et
ve kuzu mantarı kokularının birbirine karışmasından oluşan bir şeydi. Şamdanlar-daki mumlar,
gümüş yemiş kâseleri üzerine alevler uzatıyordu; donuk bir buğu kaplamış kesme billur
kadehlerin pırıltıları birbirine aksediyordu; sofranın boyunca çiçek demetleri konmuş, geniş
kenarlı tabakların içine, piskopos başlığı biçimi konmuş peçetelerin iki katı arasına birer beyzi
francala yerleştirilmişti. İstakozların kırmızı kırmızı bacakları tabaklardan dışarı çıkıyor, ajurlu
sepetlerde iri iri yemişler kat kat yükseliyordu; bıldırcınların tüyleri üzerindeydi; dumanlan
tütüyordu; ipek çoraplı, kısa külotlu, beyaz boyunbağı, gömleği işlemeli, bir hâkim
p*W
64
MADAME BOVARY
gibi vakarlı maltre d'hötel, hazır kesilmiş yemekleri misafirlerin omuzları arasında dolaştırıyor
ve herkesin beğendiği parçayı, kaşığının bir değmesi ile, tabağa aktarıveriyordu. Bakır çemberli
bir çini sobanın üzerinde, çenesine kadar tüllere bürünmüş bir kadın heykeli, bu insan dolu
salona hareketsiz bakıyordu.
Madem Bovary, hanımlardan birkaçı eldivenlerini bardaklara sürmediklerine dikkat etti.
Sofranın ta üst başında, bütün o kadınlar içinde yapayalnız, dolu tabağına doğru eğilmiş, bir
çocuk gibi peçesini arkadan bağlatmış ağzından salçaları akıta akıta yemek yiyen bir ihtiyar
oturuyordu. Gözleri çapak çapak olan bu adam, Marquis' nin kayınbabası Due de Laverdiere'di;
vaktiyle Vaudreuil'de, Marquis de Conflans'ın şatosunda ava çıktığı zamanlar, Comte
d'Artois'nın en candan ahbabıydı; M. de Coigny'den sonra ve M. de Lauzun'den önce, Kraliçe
Marie-Antoiriette'in âşığı olduğu da söylenirdi. Düellolar, bahse girişmeler, kadın kaçırmalarla
dolu bir sefahat hayatı sürmüş, servetinin altından girip üstünden çıkmış ve bütün ailesinin
gözünü korkutmuştu. Sandalyesinin arkasında bir uşak duruyor ve onun kekeleyerek, parmağı
ile işaret ettiği yemekleri, kulağına eğilip bağırıyordu; Emma, o sarkık dudaklı ihtiyara ikide bir
gözlerini çevirmekten kendini alamıyor ve ona harikulade, âdeta kutsi bir şeymiş gibi
bakıyordu. O, sarayda yaşamış, kraliçelerin koynuna girmişti!
Buzlu şampanya getirdiler. Emma, ağzında o soğuğu hissedince, bütün tenini bir ürperme
kapladı. Ömründe ne nar görmüş, ne de ananas yemişti.. Toz şekerini bile, başka yerlerde-
kinden daha beyaz buldu.
Sonra hanımlar, baloya hazırlanmak için, odalarına çıktılar.
Emma, sahneye ilk defa çıkan bir aktris özeni ile giyinip kuşandı. Saçlarını, berberin öğütlerine
göre düzeltti, barej elbisesini karyolaya yayıp öyle başından geçirdi. Charles'ın pantolonu
göbeğini sıkıyordu.
— Dans ederken supyelerim rahatsız edecek, dedi. Emma:
— Dans mı diyorsun? diye sordu.
— Öyle ya!
MADAME BOVARY
65
— Sen deli mi oldun? Herkesi kendine güldürürsün. Otur oturduğun yerde.
Sonra:
— Zaten, dedi, hekim kısmına yaraşmaz.
Charles sustu; bir aşağı, bir yukarı dolaşıyor, Emma'nın hazır olmasını bekliyordu.
Onu arkadan, aynada, iki şamdan arasında görüyordu. Kadının kara gözleri daha karalaşmış
gibiydi. Kulaklarına doğru hafif hafif kabaran saçları, lacivert bir parıltı saçıyordu; topuzuna
iliştirdiği gül, yapraklarının ucundaki yapma su damlaları ile, oynak bir sap üstünde titriyordu.
Açık safran rengi elbisesine, yeşil yapraklarla süslü üç gül buketi takmıştı.
Charles gelip onu omzundan öptü.
— Bırak, üstümü buruşturacaksın.
Bir keman ezgisi ve boru sesleri duyuldu. Emma hemen merdivenden indi; koşmamak için
kendini zor tutuyordu.
Kadriller başlamıştı Davetliler geliyor, herkes birbirini itiyordu. Emma kapının yanına bir uzun
kanepeye ilişti.
Kontrdans bitince,, ortalık biraz boşaldı, sonra yine grup grup ayakta konuşan' beyler, ellerinde
büyük tepsiler gezdiren formalı uşaklarla doldu. Oturan kadınlar sırasında renk renk yelpazeler
sallanıyor, çiçek demetleri yüzlerin gülümsemesini yarı örtüyor, bilekleri sıkan beyaz
eldivenlerin altında, tırnakların şekli bile belli olan ellerde, altın tıpalı şişeler dolaşıyordu. Dantel
süsler, pırlantah broşlar, madalyonlu bilezikler buluzlar-da titriyor, göğüslerde parlıyor, çıplak
kollarda şıngırdıyordu. Önden kâkül kâkül kesilmiş, enseden burulmuş saçlara, taç biçimi,
salkım salkım veya dal dal, sevda çiçekleri, yaseminler, nar çiçekleri, başaklar veya peygamber
çiçekleri takılmıştı. Uslu uslu yerlerinde oturan anneler, başlarına sarık gibi kırmızı örtüler
sarmış, somurta somurta bakıyorlardı.
Parmaklarının ucu kavalyesinin elinde sıraya girmiş, dans etmek için yayın ilk
vuruşunu.beklerken Emma'nın yüreği biraz çarptı. Fakat az sonra heyecanı geçti; orkestranın
ahengine uyup sallanarak öne doğru kayar gibi gidiyor, boynunu hafif sallıyordu. Bazen öbür
çalgılar susup da tek başına çalan kemancının bir inceliği oldu mu, Emma'nın dudaklarında bir
tebessüm beliriyordu; içeride kumar masasının üzerine atılan altınların şıkırtısı duyuluyor,
sonra bütün çalgılar birden başlı-
MB 5 '
66
MAUAMtBUVAKİ
yor, pistonlu kornenin sesi tiz perdeden yükseliyordu. Ayaklar yine tempoya uyuyor, eteklikler
kabarıp birbirine değiyor, dans edenler kâh el ele tutuşup, kâh ayrılıyorlardı; bir an önce
önünüzde eğilen gözler bir an sonra yine gözlerinizin içine bakıyordu.
Dans edenler arasına dağılmış veya kapı önlerinde durup konuşan, en genci yirmi beş, en
ihtiyarı kırkında birkaç kişi (on beş kadar) vardı ki bunların yaş, kıyafet veya çehre farkları ne
olursa olsun, hepsi aynı ailedenmiş gibi, kendilerini kalabalıktan ayıran bir halleri vardı.
Elbiseleri herkesinkinden daha iyi dikilmiş, kumaşı her-kesinkinden daha yumuşak gibi
gözüküyordu; şakaklarına doğru kıvrılan saçlarına sürdükleri pomatlar bile herkesin
kullandığından daha iyi gibiydi. Yüzlerinde zenginliğin rengi: hani şu porselenlerin uçukluğu,
satenlerin hareleri, güzel eşyanın cilası ile bir kat daha göze çarpan ve çok lezzetli yemeklerden
bile ölçülü yemek sayesinde sağlığın korunduğunu gösteren o beyaz renk vardı. Boyunları,
alçak -yakalar içinde rahat rahat hareket ediyordu; dudaklarını, üzerine iri markalar işlenmiş,
tatlı bir koku çıkaran mendillerine siliyorlardı. İhtiyarlamaya yüz tutanlarda bir genç hali,
gençlerinde ise bir olgunluk vardı. İlgisiz bakışlarında, günü gününe tatmin edilmiş ihtirasların
sükûnu görülüyordu; nazik, yumuşak tavırları arasında, cins atlan idare etmek, aşüftelerle
düşüp kalkmak gibi kuvveti işleten ve gurura bir eğlence olan yarı kolay işlerin verdiği o bir
nevi sertlik de beliriyordu.
Emma'dan üç adım ötede, lacivertler giyinmiş bir bey, inciden mücevherle süslenmiş uçuk
benizli bir taze ile konuşuyordu. İtalya'dan bahsediyor, Saint-Pierre kilisesi sütunlarının iriliğini,
Tivoli'yi, Vesuve'ü, Castellamare'yi, Cassines'i, Ceneviz güllerini, Coliseum'un mehtabını
methediyorlardı. Emma, öteki kulağı ile de, anlamadığı kelimelerle dolu bir konuşmayı
dinliyordu. Bir hafta önce Miss Arabelle ile Romuljus'u mağlup etmiş ve İngiltere'de bir hendek
atlayarak iki bin altın kazanmış bir deikanlının etrafını almışlardı. Biri, semiren koşu atlarından,
bir başkası da atının adını anlaşılmaz bir hale sokan dizgi yanlışlarından yakınıyorlardı.
Balonun havası ağırlaşmış, lambalar kararmaya başlamıştı. Bilardo salonuna üşüşüldü. Bir uşak
iskemleye çıkıp iki cam
MADAME BOVARY
67
kırdı; bunların gürültüsünü duyunca Madame Bovary başını çevirdi ve pencereye dayanmış
bakan köylü suratları gördü. O zaman Bertaux'yu hatırladı. Çiftliği, çamurlu havuzu, elma
ağaçları altında mintanıyle dolaşan babasını, süthanede parmağını daldırıp süt çanaklarının
kaymağını aldığı eski hali, kendi kendini de görür gibi oldu. Fakat eski hayatının o zamana
kadar berrak kalan hatırası, şimdi geçirdiği saatin göz alan parıltıları arasmda siliniyor ve
Emma âdeta onu yaşamış olduğundan şüphe ediyordu. Şimdi balodaydı; balonun dışında ise
ancak gölge, başka her şeyi kaplayan bir karanlık vardı. Sol elinde, altın suyuna batmış gümüş
bir fincan tutuyor, gözleri yarı" kapalı, kaşığı dişleri arasında, maraskinolu dondurma yiyordu.
Yanında bir hanım elinden yelpazesini düşürdü. Bir bey geçiyordu. Hanım:
— Yelpazem şu kanepenin arkasına düştü, lütfen alır mısınız? dedi.
Bey eğildi, kolunu uzattı; Emma,-onun şapkası içine genç hanımın, muska gibi bükülmüş beyaz
bir şey attığını gördü. Bey, yelpazeyi alıp saygıyla hanıma uzattı; kadın bir baş işareti ile
teşekkür edip elindeki çiçek demetini koklamaya1 başladı.
Gece yemeğinde şişe şişe İspanya ve Rhin şarapları açıldı, balık suyuna çorbalar, subyeler
içildi, pudding â la Trafalgar, te-rafında dondurulmuş et suyu titreyen tabaklarda türlü türlü
sövüşler yenildi; sonra arabalar birbiri arkasından gitmeye başladılar. Muslin perdenin bir
kenarım kaldırıp bakılınca, fenerlerin ışığının karanlıkta kayıp gittiği görülüyordu. Kanepelerde,
sıralarda oturanlar azaldı; oyun için kalan birkaç kişi daha vardı; çalgıcılar parmaklarının ucunu
dillerine değdire değdire serinletiyorlardı; Charles, arkası bir kanepteye dayalı, yarı uyumuştu.
Sabahın üçünde kotiyon başladı. Emma vals etmeyi bilmezdi. Mademoiselle d'Andervilliers ile
Marquise de dahil olduğu halde herkes valse kalkmıştı; gece şatoda yatacak on iki» kadar
misafirden başka kimse kalmamıştı.
Fakat vals edenlerden biri, —gayet açık yeleği göğsüne yapışık gibi duran bu adama teklifsizce
Vicomte deniliyordu— bir ikinci defa gelip Madame Bovary'yi kaldırmak istedi ve:
— Ben sizi idare ederim, görürsünüz, pekâlâ olur, dedi. Ağır ağır başlayıp sonra hızlandılar.
Dönüyorlardı; etrafla-
68
MADAME BOVARY
nnda her şey, lambalar, eşya, duvarların tahta kaplamaları, yer, her şey, mil üzerine konulmuş
bir daire gibi dönüyordu. Kapıların yanından geçerken Emma'nm etekliği kalkıp erkeğin
pantolonuna dolanıyor, ikisinin bacakları birbirine karışıyordu; Vi-cömte'un gözleri Emma'ya
eğiliyor, Emma gözlerini kaldırıp ona bakıyordu; bütün vücudunu bir uyuşukluk sardı. Durdu;
Vi-comte onu daha seri bir hareketle sürükleyerek beraberce dehlizin ta öbür ucuna götürdü.
Kadın orada, heyecanından nefes alamaz bir halde, az kalsın düşüverecekti; başını bir an
erkeğin göğsüne dayadı. Sonra yine dönerek, fakat bu sefer yavaş yavaş, Vicomte onu yerine
getirdi; Emma ayılır gibi duvara dayandı ve eli ile gözlerini kapadı.
Gözlerini tekrar açtığı zaman baktı, salonun ortasında iskemlede oturan bir hanımın önüne üç
erkek, valse davet için, diz çökmüşlerdi. Kadın Vicomte'u seçti ve keman yeniden başladı.
Hep onlara bakıyorlardı. Kadının vücudu dimdik, çenesi eğik, erkek hep aynı vaziyette, göğsü
gergin, eli belinde, ağzı önde, ikisi de bir geçiyor, sonra yine dönüyorlardı. O kadın Emma gibi
değil, vals etmesini biliyordu! Öbür dans edenlerin hepsini yordular.
Bir müddet daha sohbet edildi; sonra geceler, daha doğrusu sabahlar hayrolsun denilip şatonun
misafirleri odalarına çekildiler.
Charles tırabzana asılarak çıkıyor, «sanki bacakları vücuduna girecek gibi» olduğunu
söylüyordu. Oyun masasının başında beş saat dikilip hiçbir şey anlamadan whist seyretmişti,
ayağından çizmelerini »çıkarınca ferahlayıp bir, «oh!» dedi.
Emma omzuna bir atkı aldı, pencereyi açıp dayandı.
Gece kapkaranlıktı. Yağmur serpeliyordu. Emma, gözka-paklannı serinleten nemli havayı derin
derin içine çekti. Balonun müziği hâlâ kulaklarında uğulduyordu; uyumamak, birazdan bırakıp
gitmeye mecbur olacağı bu tantanalı hayatın vehmini bir parça daha uzatmak istedi. '
Ortalık ağardı. Emma şatonun pencerelerine uzun uzun baktı, o gece gördüklerinden her birinin
hangi odada yattığını keşfetmeye çalıştı. Onların nasıl yaşadıklarını bilmek, hayatlarına girmek,
o hayata karışmak istiyordu.
MADAME BOVARY
69
Fakat soğuk ta içine işlemiş, titriyordu. Soyunup yatağa girdi, büzüldü, uyuyan Charles'a
sokuldu.
Sabah kahvaltısında hayli adam vardj. Sofrada ancak on dakika kalındı; likör çıkarılmamasına
hekim hayli şaştı. Sonra Mademoiselle d'Andervillers, fıskiyeli havuzdaki kuğulara atmak üzere,
francala artıklarını topladı ve hep bir arada limonluğa gittiler; burada, ağızlarına kadar dolu
yılan yuvaları gibi, kenarlarından birbirine sarılmış uzun yeşil lifler sarkan, tavana asılmış
saksılar altında diken diken tüylü tuhaf bitkiler, kat kat ehramlar meydana getiriyordu. Ta uçta,
üstü örtülü portakal bahçesinden konağın kahve ocağına (uşakların oturduğu yer) geçilirdi.
Marquis, genç kadın eğlensin diye, ahırları gezdirmeye götürdü. Sepet biçimi yemliklerin
üzerine çini levhalar asılmış, atların adları kara harflerle yazılmıştı. Hayvanlardan her biri,
yanından damak şaklatarak geçilince, yerinde bir asabileşi-yordu. Koşumluğun döşeme tahtası,
bir salon parkesi gibi parlıyordu. Ortada müteharrik iki sütun üzerine araba koşumları yığılmış,
gemler, kırbaçlar, özengiler, gem sulukları duvar boyunca dizilmişti.
Charles, seyislerin birinden arabasını koşmasını rica etti. Arabayı merdiven başına getirdiler,
paketler yerleştirildi. Bo-varyler de Marquis ile Marquise'e saygıların^ sunduktan sonra Tostes
yolunu tuttular.
Emma, sessiz sessiz oturmuş, tekerleklerin dönmesini seyrediyordu. Charles, kanepenin bir
ucuna ilişmiş, kollan iki yana doğru açık, arabayı sürüyor, küçük beygir de kendine pek geniş
gelen oklar arasında tırıs tırıs gidiyordu. Gevşek dizginler sağrıya çarpıp ter köpüklerine
bulanıyor, arabanın arkasına • bağlanmış olan kutu da boyuna küt küt vuruyordu.
Thibourville tepelerine henüz varmışlardı ki, önlerinden, ağızlarında puro sigaraları, birkaç atlı
gülüşerek geçtiler. Emma onlardan birini Vicomte'e benzetti; arkasına dönüp baktı, tırıs veya
dörtnala giden,hayvanların birbirine pek uymayan yürüyüşüne göre kimi batan, kimi çıkan
başların hareketinden başka bir şey göremedi.
Bir çeyrek fersah ötede, kopan çeki kayışını iple bağlayı-vermek için durmak lazım geldi.
Charles, koşumları son bir defa gözden geçirirken yerde,
70
MADAME BOVARY
hayvanın bacakları arasında bir şey görüp aldı; bu, kenarı yeşil ipekli, ortası bir konak arabası
gibi armalı bir tabakaydı.
— İçinde iki puro sigarası da var, dedi; akşam yemeğinden sonra içerim.
Emma:
— Sen tütün içer misin? diye sordu.
— Ara sıra, bir fırsat düşerse...
Charles, tabakayı cebine koyup hayvanı kamçıladı. Eve geldikleri zaman akşam yemeği daha
hazır değildi. Madame öfkelendi, Nastasie terbiyesizce karşılık verdi. Emma:
— Çıkın dışarı, dedi; siz haddinizi bilmiyorsunuz; sizi kovuyorum!
Yemekte soğanlı çorba ile kuzu kulaklı dana eti vardı. Charles keyifle ellerini uğuşturarak:
— İnsanın, evi başka şey, dedi; bir yere benzemez!
Nastasie'nin ağlaması duyuluyordu. Charles o kızcağızı biraz severdi. Vaktiyle karısı ölüp de
yanlız, evin içinde kollan böğründe kaldığı zaman ona Nastasie can yoldaşlığı etmişti. O şehirde
İlk tanıdığı, ilk müşterisi o kız olmuştu.
Nihayet:
— Sen onu gerçekten mi kovdun? diye sordu.
— Elbette! Kim karışırmış ki?
Sonra odaları hazırlanırken oturup mutfakta ısındılar. Charles sigarasını içmeye başladı.
Dudaklarını uzatarak, dakikada bir tükürerek) her nefeste bir kere geri çekilerek içiyordu.
Emma hafifseyen bir tavırla:
— Rahatsız olacaksın, dedi.
Charles sigarasını bıraktı, koşup tulumbadan bir bardak soğuk su içti. Emma tabakayı alıp
hemen dolabın ta dibine atı-verdi.
Ertesi gün, bir türlü bitmek bilmedi. Emma bahçesinde dolaştı, aynı yollardan gidip gidip
geliyor, çiçek tarhlarının, çardağın, alçı papaz heykelinin önünde duruyor, pek iyi bildiği bu eski
şeylere hayretle bakıyordu. Balo ona ne kadar uzak bir zamanda gibi gözüküyordu! Evvelki
günün sabahı ile bugünün akşamını kim birbirinden bu kadar ayırmıştı? Hani fırtına bazen
dağlarda, bir gece içinde büyük yarıklar açıverir, Vaub-yessard'a gitmek de Emma'nın
hayatında öyle bir delik açmıştı. Ama yine de katlandı; güzel elbisesini, hatta saten iskarpinleri-
MADAME BOVARY
71
ni, sanki dindarca bir saygıyla, konsoluna kaldırdı. İskarpinlerin pençeleri, kayan parkenin
mumu ile sararmıştı. Emma'nın gönlü de onlar gibiydi. Zenginliğe sürtünmüş olmak onda da
silinmez bir iz bırakmıştı.
Böylece o balonun hatırası, Emma için bir meşgale oldu. Her çarşamba, sabahleyin uyanınca:
«Ah!» derdi, «bugün sekiz gün oldu... on beş gün oldu... üç hafta oldu, balodaydım!» Sonra
yavaş yavaş hafızasına çehreler birbirine karıştı; dansların havasını unuttu; uşakların
elbiselerini, salonları, odaları iyice göz önüne getiremez oldu; bazı noktalar böyle silinip gitti,
fakat hasret gönlünde yer etti.
IX
Çok vakit, Charles bir işe gitti mi Emma da kat kat çamaşır altına sakladığı yeşil ipek tabakayı
dolaptan çıkarırdı.
Açar, bakar, mine çiçeği ve tütün kokusu sinmiş astarı kokladığı bile olurdu, acaba kimin
tabakasıydı?.. Vicomte'un olacak. Belki de sevdiği kadının bir hediyesidir. Herkesten gizli,
minimini bir pelesenk gergefte işlenmiştir; düşünceli düşünceli çalışan kadıncağız buna kim bilir
kaç saat göz nuru dökmüş, büklüm büklüm yumuşak saçlarını değdirmiştir. Kaneviçenin
deliklerinden bir aşk esintisi geçmiş, her batırılan iğne bu kumaşa ya bir ümit, ya bir hatırayı
iliştirmişti; birbirine dolanmış bu ibrişimler hep aynı sessiz ve ateşli aşkın sürüp gitmesi değil
miydi? Sonra bir sabah Vicomte gelmiş, tabakayı almış, götürmüştü. O, geniş süveli şömineler
üzerinde, çiçek saksıları ile Pompadour saatler arasında dururken, acaba neler konuşulmuştu?..
Emma Tostes'ta Vicomte ise şimdi Paris'te; yani orada? Paris kim bilir nasıl bir yerdir? Adı bile
insana ne sonsuz hayaller veriyor! Emma, kulaklarında bir katedral çanı gibi uğul-dayan,
pomata çanaklarının üzerindeki yazıya varıncaya kadar her yerde gördüğü o ışıldayan adı kendi
kendine yavaşça tekrar etmekten bir haz duyardı.
Gece vakti balıkçılar, yük arabalarına binmiş, Marjolaine şarkısını söyleyerek evin önünden
geç'erken Emma uyanır, demirli tekerleklerin gürültüsünü, şehirden çıkıp da toprak yollarda
boğuklaşıncaya kadar dinlerdi:
72
MADAME BOVARY
— Yarın oraya varacaklar!., derdi.
Hayalinden onların ardı sıra gider, çıkıp inerek bayırlar aşar, yıldızlar altında kırlardan geçerdi.
Belirsiz bir uzaklıktan daima ne olduğunu bilinmedik bir yere gelir, kadının hülyası bundan öte
geçemezdi.
Bir Paris planı aldı; bunun üzerinde parmağını gezdirerek başkentte uzun uzun dolaştığı olurdu.
Caddelerden çıkar, her köşede, sokakların çizgileri arasında, evleri gösteren dört köşe beyaz
lekeler önünde dururdu. Nihayet yorulan gözlerini yumar, karanlıklarda sokak fenerlerinin
burkulduğunu, tiyatroların direkli avluları önünde yayılan arabaların basamaklarını görürdü.
Kadınlara mahsus Corbeille gazetesi ile Sylphe des Salons'a abone oldu. Piyeslerin ilk temsili,
koşular, müsamereler, balolar hakkında yazılanları, bir kelime atlamadan okur; sahneye yeni
çıkan bir kadın artistle, yeni açılan mağazalarla alakadar olurdu. Son modayı, iyi terzilerin
adresini, Opera'ya, Bois de Boulogne'a ne gün gidileceğini bilirdi. Eugene Sue'nün
romanlarından salonların nasıl döşendiğini öğrendi; Balzac'ın, George Sand'ın eserlerini okuyup
şahsi arzularını; heveslerini hiç olmazsa hayalen tatmine çalıştı. Kitabını sofrada bile elinden
bırakmaz, Charles konuşarak yemek yerken, Emma bir romanın sayfalarını çevirirdi. Her
okuduğunda Vicomte'u hatırlatan bir şey bulur, romanlardaki şahısları bir yönden ona
benzetirdi. Fakat merkezini Vicomte'un oluşturduğu daire gitgide genişledi ve taşıdığı hale,
onun çehresinden ayrılıp daha uzaklara yayıldı, kadının birçok başka hülyalarına ışık verdi.
Paris, Okyanus'tan da büyük, ondan da geniş bir şey olmuş, altın ve gümüş yaldızlı bir havaya
bürünmüş, Emma'nın gözleri önünde pırıl pırıl yanıyordu. Ama o hayhuy içinde kaynaşan
kalabalık hayat yine de kısım kısım ayrılmış, birbirinden ayrı tablolara bölünmüştü. Bunlardan
yalnız ikisi üçü Emma' nın gözleri önünde canlanıyor, ötekilerin hepsini gizliyor ve bütün
insanlığı yalnız onlar temsil ediyordu. Sefirler âleminde herkes, duvarları ayna kaplı, döşeme
tahtası cilalı salonlarda, kadife örtüleri sırma saçaklı oval masalar etrafında yaşıyordu. Orada
etekleri yerlerde sürünen elbiseler, büyük büyük sırlar, tebessümler altında gizlenen
heyecanlar, tasalar vardı. Sonra Duchesse'ler çevresi geliyordu: Orada benizler uçuktu; saat
dörtten evvel uyanılmazdı; hepsi de birer biçare melek olan kadın-
MADAME BOVARY
73
larm eteklikleri altından İngiliz dantelleri gözükürdü; hallerine bakılırsa sade hava ve
heveslerine tâbi sanılmakla beraber hepsinin de takdir edilmemiş bir kabiliyeti, meziyetleri
bulunan erkekler her eğlencede atlarını çatlatır, yaz mevsimini gidip Ba-den'de geçirir, kırkına
doğru uslanır, bir zengin kızı bulup evlenirlerdi. Gece yarısından sonra yemek yenen
lokantaların özel odalarında, şamdanlar altında, yazarlarla aktrislerden oluşan alacalı bir
kalabalık keyfeder dururdu.
Bunlar birer kral gibi cömertti, gayet yüksek ihtirasları vardı. Coşup çeşit çeşit garip hülyalara
kapılırlardı. Bunların hayatı ötekilerden üstün, yerle gök arasında, fırtınalar içinde geçen ulvi bir
şeydi. Dünyanın bu hayata karışmayan bölümüne gelince o, Emma'nın nazarında kaybolmuştu,
belirli bir yeri hatta varlığı yoktu. Zaten eşya kendine ne kadar yakın olursa, düşüncesi
onlardan o kadar uzaklaşırdı ki.-Asıl etrafını çeviren şeyler, iç sıkan köy, budala budala orta
halli insanlar, bütün bu bayağı hayat Emma'nın nazarında, içine kendisinin de nasılsa düştüğü
ayrı bir âlemdi; onun dışında ise, gözün alabildiğine uzayan bir mutluluklar ve sevgiler diyarı
vardı. İçindeki arzuya kapılıp ziynet ve ihtişamın verdiği maddi zevkle gönül neşelerini,
itiyatlardaki zarafetle his inceliklerini birbirine karıştırıyordu.
Hint bitkileri gibi aşk için de hazırlanmış bir toprak, özel bir ısı gerekli değil miydi?.. Ay ¦
ışığında iç çekmeleri, uzun uzun kucaklaşıp öpüşmeleri, bırakılıveren ellere akan göz yaşlarını,
vücudu kavrayan ateşleri, şefkatin verdiği rehavetleri; içlerinde özgür bir yaşam sürülen büyük
şatoların balkonundan, perdeleri ipek, halısına ayak gömülen salonlardan, içi dolu
çiçekliklerden, yüksek kerevetler üzerine kurulmuş karyola^ lardan, elmas pırıltılarından,
kordonlu formalar giymiş uşaklardan ayırmaya imkân yoktu.
Her sabah gelip kısrağı tımar eden posta seyisi, koridordan iri iri çarıkları ile geçerdi, mintanı
delik deşik, kalçınları içinde ayaklan çıplaktı. Emma, kısa pantolonlu uşak diye işte bu adamla
yetinmeye zorunluydu!.. Herif, bir kere işi bitti mi, bütün gün bir daha eve uğramazdı; çünkü
Charles akşam dönünce hayvanı ahıra kendi götürür, eyeri çözüp yuları takardı; hizmetçi kız da
bir demet saman getirir, bunu, elinden geldiği kadar, yemliğe koyardı.
74
MADAME BOVARY
Tostes'ten iki gözü iki çeşme ayrılmış olan Nastasie'nin yerine Emma, on dört yaşında, tatlı
yüzlü bir öksüz kız tutmuştu. Ona, pamuklu hotoz giymeyi menetti, bir söz söylerken üçüncü
şahısla hitap etmeyi (1), su getirirken bardağın altına tabak koymayı, içeri girmeden kapıyı
vurmayı, ütü ütülemeyi, kolalamayı, kendi giyinirken hizmet etmeyi öğretti, onu kendine bir
oda hizmetçisi yapmak istedi. Yeni hizmetçi, kovulmamak için, homurdanmadan itaat ederdi;
hanım büfenin anahtarını ekseriya üzerinde bıraktığından, Felicite, her akşam bir miktar şeker
çıkarır, yatağında duasını ettikten sonra kendi kendine yerdi.
Öğleden sonra bazen gidip karşıdaki posta seyisleri ile konuşurdu. Hanım da, yukarı katta,
dairesinde otururdu. Arkasına tamamıyle açık bir robdöşambr giyer; bunun altından, bu-lüzün
şal yakası arasından, üç altın düğmeli, kırmalı gömleği görünürdü. Beline iri püsküllü bir kuşak
sarardı; nar rengi küçük terliklerinin, tam ayak bileği yerinde, etrafa yayılan kurdele bir püskül
vardı. Mektup yazılacak kimsesi olmadığı halde bir sünger kağıdı, bir kalem, kağıt, zarf almıştı;
etajerin tozunu siler, aynaya bakar, eline bir kitap alır, sonra satırlar arasında bir hülyaya dalıp
dizine bırakıverirdi. Seyahate çıkmak veya tekrar rahibeler okuluna dönmek isterdi. Hem
ölsem, hem de Paris'te yaşasam diye dua ederdi.
Charles, yağmur demez, kar demez, kestirme yollardan hayvanını sürerdi. Çiftlikler sofrasında
omletle karnını doyurur, kolunu nemli yataklara sokar, hacamatla akan ılık kanın yüzüne
sıçramasına ses çıkarmaz, göğüs hırıltılarını dinler, leğenlere bakar, bir hayli kirli çamaşır ellerdi
fakat her akşam kendini karşılayan alazlı bir ateş, hazır bir sofra, yumuşak koltuklar ve zarif
giyinmiş, dilber, taze bir koku yayan karısını bulurdu; bu kokunun nereden geldiğini bilmez,
hatta: «Acaba gömleğe derisinden mi geçiyor!» diye düşünürdü.
Emma'da Charles'ın ağzını kulaklarına, vardıran bin bir incelik vardı; şamdanlara kendi icadı
kağıt çanaklıklar takıver-mesi, elbisesinin bir volanını değiştirmesi, gayet basit bir ye-
(1) Frenklerde uşaklar, hizmetçiler, saygı sırasında, «Siz» demez, Monsieur, yahut Madame
ne buyuruyor? Şunu ister mi? diye söz söyler.
MADAME BOVARY
75
ineğe pöhpöhlü bir ad takıvermesi kâfi gelirdi; hizmetçi kız o yemeği iyi pişirememişse bile
Charles, son lokmasına kadar keyifle göçürürdü. Emma, Rouen'de hanımların Saat kösteklerini,
cicili bicili şeyler takmalarını gördü, onlardan kendi de aldı. Şöminenin üzerine koymak için iki
tane mavi cam saksı, bir müddet sonra da yüksüğü altın suyuna batmış bir dikiş takımı istedi.
Charles bu zerafetleri anlamadığı nisbette onların cazibesine kapılıyordu. Onlar hayatın zevkini,
ocağının tadını artırıyordu. Sanki ömrü küçük bir patika, bunlar da onun üzerine kum gibi
serpilmiş altın tozuydu.
Sıhhati yerinde, yüzü terütazeydi; kendini etrafa iyice tanıtmıştı. Kibirli olmadığından köylüler
onun için çıldırırlardı. Çocukları okşar, meyhaneye ayak basmaz ve zaten ahlakı ile herkese
güven verirdi. En çok nezle ve göğüs hastalıkları tedavisinde basan gösterirdi. Hastalarını
öldürmekten pek korktuğu için, Charles ancak teskin edici ilaçlar verirdi; bazen de kusturucu
bir ilaç yazar; «Ayaklarınızı suya koyun» der veya sülük tavsiye ederdi. Doğrusu cerrahlıktan
da çekinmezdi; hastalarını, beygirden kan alır gibi, bol bol hacamat ederdi, diş çekmek
hususunda bir «Bir cehennem zebanisi» bileği vardı.
Nihayet, «Fennin ilerlemelerinden haberdar olmak için», La Ruche Medicale'e abone oldu.
Akşam yemeğinden sonra onu biraz okur, fakat odanın sıcaklığı ile hazım rehaveti bir araya
gelir, beş dakika geçmeden uyûyuverirdi; çenesi iki eline dayalı, saçları bir yele gibi lambanın
ayağına yayılmış, orada Öylece kalırdı. Emma ona bakıp omuzlarını silkerdi. Bari kocası şu az
söyler, geceleri kitaplar içinde çalışır, altmışa gelip romatizmalar çağma girince biçimi bozuk
siyah setrelerine bir sıra nişan sıralayan adamlardan olsaydı!.. Bovary adını, kendinin de
taşıdığı o adın meşhur olmasını, kitapçı dükkânlarma yayılıp gazetelerde tekrar edilmesini,
bütün Fransa'da tanınmasını isterdi. Ama Charles'ın öyle yukarılarda gözü yoktu ki! Geçenlerde
beraber konsültasyona gittiği Yvetot'Iu bir hekim, hastanın yanında soy sop toplanmış olduğu
bir zamanda, ona âdeta hakaret etmişti. Charles, akşam bu vakayı anlatınca Emma o hekime
hayli içerleyip ağır sözler söyledi. Charles müteessir oldu. Gözleri yaşarıp karısını alnından
öptü. Fakat Emma utancından yerler geçiyor, Charles'ı döveceği geliyordu; sofaya çıkıp
76
MADAME BOVARY
pencereyi açtı, sükûn bulmak için serin havayı derin derin içine çekti, dudaklarını ısırarak
içinden: ,
— Ne zavallı adam!.. Ne zavallı adam!» diyordu.
Zaten ona gitgide sinirleniyordu. Charles yaşlandıkça tavrı, hareketleri de âdileşiyordu; yemek
yendikten sonra boş şişelerin tıpalarını kesiyor; diliyle dişlerini temizliyor; çorba içerken her
yudumda gurk gurk diye sesler çıkarıyordu. Artık se-mizlenmeye başladığından, zaten küçük
olan gözleri, elmacıkların şişkinliği ile şakaklara doğru çekilir gibi bir hal almıştı.
Emma bazen onun fanilalarının kırmızı kenarını yeleğinin içine sokar, kravatını düzeltir,
giymeye kalktığı soluk eldivenleri bir kenara atardı; bunları Charles kendi için sanırdı ama hiç
de öyle değildi; Emma, sırf kendini düşündüğü için, sinirine dokunduğu için yapardı. Bazen de,
ona okuduğu şeylerden bahseder, örneğin, bir romanın, yeni piyeslerden birinin bir parçasını
veya yüksek sosyeteye dair gazetede gördüğü bir hikayeyi anlatırdı; çünkü Charles ne de olsa
bir insan, daima dinlemeye, onaylamaya hazır bir muhataptı. İçindekileri tazı köpeğine de
anlattığı olurdu! Öyle zaman olurdu ki, ocağa attığı kütüklere, asma saatin rakkasına bile dert
yanası gelirdi!..
Ama ta gönlünün içinden beklediği bir şey vardı. Darda kalmış gemiciler gibi, gözlerini
hayatının yalnızlığı üzerinde ümitsizce gezdirir, uzaklarda, ufkun sisleri arasından çıkıverecek
beyaz bir yelkenli araştırırdı. Bu hangi rastlantının belirtisi olacak? Onu kendine kadar hangi
rüzgâr getirecek? Onunla hangi kıyılara gidecek? Bu bir şalupa mı, yoksa üç güvertelf bir gemi
mi olacaktı?.. Acaba bin çeşit tasa ile mi, yoksa lombarlarına kadar mutlulukla mı doludur?..
Orasını bilmezdi. Fakat her sabah uyanınca onu o gün için umar, her patırdıyı dinler, yerinden
sıçrar, onun gelmemesine şaşardı; sonra, güneş batınca hüznü biraz daha artar: «Ah! Bir yarın
olsa!» derdi.
Yaz tekrar geldi. İlk sıcaklar başlayıp da armut ağaçlan çiçek açınca, nefes darlıkları çekti.
Temmuzun daha başlangıcından başlayarak ekime kaç hafta kaldığını parmakları ile saymaya
başladı; Marquis d'Ander-villiers Vaubyessard'da belki yine bir balo verir diye düşünüyordu.
Fakat bütün eylül ayı geçti, ne bir mektup geldi, ne de bir davetçi.
MADAME BOVARY
77
O ümidi de kırıldıktan sonra kalbi yine boşalıverdi ve artık sıra ile yine aynı günler başladı.
Demek ki günler, hepsi birbirinden farksız, birbirini izleyip duracak ve bir şey getirmeyecekti!
Başkalarının hayatında ise, ne kadar yavan olursa olsun, günün birinde bir hadise çıkması
ihtimali vardı. Bir maceradan bazen bitmez tükenmez sonuçlar doğar, dekor değişiverir.
Halbuki Emma için bir şey, hiçbir şey olacağı yoktu. Allah öyle emretmişti!.. Gelecek, dipte
kapısı sımsıkı kapalı, karanlık, daracık bir dehlizdi.
Müziği bıraktı. Çalgı çalıp da ne olacak?.. Kim dinleyecek? Arkasında kısa kollu bir kadife elbise
ile bir konser salonunda bir Erard piyanosu başına oturup fildişi tuşlar üzerinde parmaklarını
hafifçe koşturamayacak, hiçbir zaman etrafında hayranlık fısıltılarının kalbine ferahlık veren bir
rüzgâr gibi estiğini duymayacak olduktan sonra çalışıp öğrenmek neye yarar? Resim
defterlerini, nakışlarını dolaba kaldırdı. Neye yarar? Neye yarar?.. Dikiş dikmekten sinirleniyor:
— Her şeyi okudum, diyordu.
Oturup saç maşalarını kızdırır veya yağmurun yağmasını seyrederdi.
Pazar günü, kilisede akşam çanı çalınırken içine ne kadar hüzün çökerdi! Çanın birer birer
vuran çatlak seslerini dikkatli bir şaşkınlıkla dinlerdi. Damda bir kedi, ağır ağır yürüyerek
güneşin solgun ışıkları ile sırtını ısıtıp kabartır, rüzgâr, şehir dışındaki yoldan toz kopa«p getirir,
bazen uzakta bir köpek ulur-du; bir taraftan da çanm o monoton sesi, belirli aralıklarla sürüp
gider, sonra köylere dağılıp kaybolurdu.
Nihayet halk kiliseden çıkardı. Boyanmış çarıklı kadınlar, yeni mintanlarını giymiş köylüler,
onların önlerinde sıçrayan başı açık çocuklar, herkes evlerine dönerlerdi. Beş altı kişi de —Her
hafta aynı adamlar— ortalık iyice kararıncaya kadar, hanın büyük kapısı önünde, «bouchon»
oynarlardı.
O yıl kış soğuk oldu. Her sabah pencereler buz tutmuş bulunurdu; onların arasından geçen ışık,
donuk camlardan süzülür gibi, beyazımtırak bir renk alır, bazen bütün gün hiç değişmezdi.
Akşamın dördü olur olmaz lambayı yakmak lazım gelirdi.
Havanın'güzel olduğu günler Emma bahçeye inerdi. Kırağı, lahanalar üzerinde, uzun parlak
iplikleri birinden öbürüne
78
MADAME BOVARY
uzanan bir sırma işleme gibi parlardı. Kuş sesi duyulmazdı; yaklaşıldığı zaman üzerinde birçok
ayaklı tespihböceklerinin süründüğü görülen duvarın sivri tepesine bir hasta yılan gibi sığınmış
asma, üstü saman örtülü çardak, her şey uykuda gibiydi. Çitin yanında, Amerikan çamlarının
âltinda dua kitabını okuyan üç köşe şapkalı papazın sağ ayağı kırılmıştı; alçısı da dondan pul
pul dökülmüş, heykelin suratını cüzzamlıya döndürmüştü.
Emma sonra yukarı çıkar, kapısını kapatır, kömürleri yayar ve ocağın sıcaklığı ile vücudu
gevşeyip üzerine iç sıkıntısının daha bir ağırlığı çöktüğünü hissederdi. Aşağıya inip hizmetçi
kızla konuşmayı gönlü isterdi, ama buna kibri, utancı mani olurdu.
Her gün, aynı saatte, okulun hocası, başında siyah kadife takkesi ile çıkıp evinin kepenklerini
açar, korucu da bulüzüne bağlı kılıcı ile geçerdi. Sabah akşam posta atları, üçer üçer sokaktan
geçirilip gölden su içmeye götürülürdü. Ara sıra bir meyhane kapısının açılırken çalan çıngırağı;
rüzgâr olduğu zaman da, berberin dükkânı üzerine tabela diye asılmış, küçük bakır leğenlerin
çifte çubukları üzerinde gıcırdadığı duyulurdu. O dükkânda süs, ziynet namına, pencerelerden
birine yapıştırılmış bir eski fistan modeli ile bir de, saçları sapsarı yarım kadın heykeli vardı.
Berber de eğilimini istediği gibi geliştiremediğinden, geleceğinin mahvolduğundan yakınır,
örneğin, Rouen gibi bir büyük şehirde, rıhtımda veya tiyatro yanında, dükkân açmak hülyaları
kurup bütün gün, belediye dairesi ile kilise arasmda tasalı tasalı gezinerek müşteri beklerdi.
Madame Bo-vary gözlerini her kaldırışında onun, başında takkesi, arkasında lasting ceketi ile,
nöbet tutarmış gibi dolaştığını görürdü.
Bazen öğleden sonra, oturma odasının penceresi önünde, siyah favorili, yüzü güneşten
kararmış, beyaz dişlerini göstererek tatlı tatlı gülümseyen bir erkek başı belirirdi. Hemen bir
vals başlar ve çalgının üzerine kurulmuş ufacık bir salonda, boylan parmak kadar oyuncular,
pembe hotozlu hanımlar, uzun ceket giymiş Tyrol delikanlıları, siyah setreli maymunlar, kısa
pantolonlu beyler, koltuklar, kanepeler, konsollar arasında döner, dönerken, köşelerinden
birine yaldızlı kağıtla birleştirilmiş ayna parçaları onları birkaç misli çoğaltırdı. Adamcağız
sağına, soluna, pencerelere bakarak manivelayı çevirir dururdu. Ba-
MADAME BOVARY
79
zen sınır taşına doğru koyu sarı bir tükrük fırlatır, askısı omu-zunu yoran çalgıyı dizinden biraz
kaldırırdı; kâh hazin ve ağır kâh neşeli ve akıcı olan havalar, kutunun arabeskli bir bakır kafesle
örtülü pembe canfes bir perde altından uğuldayarak dağılırdı. Bunlar, başka yerlerde, örneğin
tiyatrolarda çalınan besteler, salonlarda söylenen şarkılar, pırıl pırıl avizeler altında dans edilen
havalardı ve dünyanın Emma'ya kadar gelen yankılarıydı. Kafasının içinde bitmez tükenmez
zarabandalar (1) uyanır ve aklı, bir halının çiçekleri üzerinde rakseden bir Hint çengisi gibi,
çalgıya uyup sıçrar, bir hülyadan bir hülyaya, bir hüzünden bir hüzne geçerdi. Adamcağız,
kasketine atılan beş on kuruşu aldıktan sonra çalgısını bir eski mavi yün battaniyeye sarıp
omuzuna atar, ağır ağır yola düzülürdü. Emma da gözleriyle arkasından onu seyrederdi.
Ama asıl yemek saatlerinde, zemin katındaki sobası tüten, kapısı gıcırdayan, duvarları sızan,
döşeme taşları nemli küçük odada oturmaya dayanamıyordu; sanki hayatın bütün acılığı
önündeki tabağa dolar ve haşlama etin dumanı burnuna geldikçe, ruhunun ta derinliklerinden,
birtakım başka, yavan» tatsız kokular yükselirdi. Charles'ın yemek yemesi uzun sürerdi; Emma
bir iki fındık geveler veya bıçağı ile muşambaya çizgiler çizerek eğlenirdi.
Artık evin işine bakmaz olmuştu; büyük perhiz günlerinin bir kısmını Tostes'ta geçirmeye gelen
ihtiyar Madame Bovary bu değişikliğe hayli şaştı. Eskiden pek titiz, pek zarif olan Emma, şimdi
gün oluyor, hiç üstüne bakmıyor, kül rengi pamuk çoraplar giyiyor, lamba yerine mum
yakıyordu. Zengin olmadıkları için masraftan kaçmak lazım geldiğini, böyle pek mutlu, pek
memnun olduğunu, Tostes'tan çok hoşlandığını söylüyor, daha birtakım böylesine sözlerle
kaynanasının ağzını kapıyordu. Zaten artık kulağına nasihat masihat gireceğe hiç
benzemiyordu; hatta bir gün, hizmetçilerin dinine diyanetine göz kulak olmanın, evin
efendisine, hanımına borç olduğunu söylemeye kalkışan Madame Bovary'ye öyle öfke ile ve
öyle soğuk bir gülümseme ile cevap verdi ki, kadıncağız bir daha o sözü açayım demedi.
<1) XVII. ve XVIII. yüzyıllarda moda olan bir dans.
80
MADAME BOVARY
Emma geçimsiz, günü gününe uymaz bir kadın oluyordu. Kendi için ayrı yemekler pişirtip elini
bile sürmüyor, bir gün sade süt, ertesi gün de on on iki fincan çay içiyordu. Çok vakit inat edip
evden dışarı çıkmaz, sonra nefesine darlık gelir, pencereleri açıp incecik elbiseler giyerdi.
Hizmetçi kıza, bir hayli azarlayıp hakaret ettikten sonra hediyeler verir veya gidip komşularla
çene çalmasına müsaade ederdi; köylü ana babadan doğup onların nasırlı ellerinin katılığını
ruhlarından bir türlü gideremeyen insanların çoğu gibi sert yürekli olmasına, başkalarının
halinden öyle kolay kolay anlamamasına rağmen, kesesin-deki bütün ufaklığı fukaraya attığı da
olurdu.
Şubatın sonlarına doğru Rouault baba, iyileşmesinin hatırasını kutlamak için damadına kendi eli
ile kocaman, güzel bir hindi getirdi ve Tostes'ta üç gün kaldı. Charles hastalarına gittiği için
onunla asıl Emma konuştu. Odada tütün içti, ocağın ızgaralarına tükürdü, ziraat, dana, inek,
kümes ve belediye meclisi sözü etti; o kadar ki, o gidince arkasından Emma kapıyı, kendini
şaşırtan bir memnuniyetle kapadı. Zaten beğenmediği, hafifsediği bir kimse, bir şey oldu mu,
bu hissini gizlemeye çalışmazdı; bazen garip garip fikirler yürütmeye, herkesin övdüğünü
kötüleyip, ahlaksızlık sayılan şeyleri övmeye kalkardı; bunları duydukça kocasının gözleri faltaşı
gibi açılırdı.
Bu sefalet böyle sürüp gidecek mi?.. Emma bundan yakasını kurtaramayacak mı?.. Mutlu
yaşayan kadınlardan aşağı kalan nesi vardı ki! Vaubyessard'da gördüğü nice Duchessele-rin
vücutları kendisininkinden çok daha hantal, davranışları, sohbetleri çok daha bayağıydı.
Bunları düşündükçe Tanrının adaletsizliğine karşı bir nefret duyardı. Başını duvarlara dayayıp
ağlar, gürültülü yaşantıları, maskeli geceleri, küstahça eğlenceleri: «Bunlar elbette insana
benim hiç bilmediğim çılgınca zevkler tattırır!» diye kıskanırdı.
Rengi soluyor, yürek çarpıntıları çekiyordu. Charles «Va-leriane» içirip onu kâfurulu banyolara
soktu. Fakat ne tecrübe edilse onun sinirlerini bir kat daha bozuyordu.
Bazı günler çenesi açılır, âdeta bir konuşma hastalığına tutuluyordu; bu coşkunluk
nöbetlerinden sonra ise, birdenbire bir uyuşukluk başlar, ağzını açmaz, kıpırdamaz olurdu.
Böyle zamanlarda kollarına bir şişe dolusu kolonya dökülürse canlanırdı.
MADAME BOVARY
81
Durmaksızın Tostes'tan şikâyet ettiği için, Charles onun hastalığını memleketin havasına,
suyuna yordu ve gidip başka bir yere yerleşmeyi ciddi olarak düşündü.
Bunun üzerine, Emma sirke içip zayıfladı, ne yapıp yapıp kuru bir öksürük peyda etti ve iştahı
büsbütün kesildi.
Dört yıl oturduktan sonra, «Tam işlerinin yoluna girdiği bir zamanda,» Tostes'tan kalkıp gitmek
Charles için doğrusu ağır bir şeydi. Ama öyle lazım geliyorsa ne denir? Karısını Rouen'a götürüp
eski hocasına gösterdi. Bir sinir hastalığıy-mış, hava değiştirmek lazımmış.
Oraya buraya baş vurduktan sonra, Charles; Neuf-Châtel'e bağlı Yonville-l'Abbaye adında
oldukça büyük bir kasaba bulunduğunu, oranın Leh mültecilerinden olan hekimin bir hafta önce
kaçıverdiğini haber aldı. Nüfusunun ne kadar olduğunu, en yakın meslekdaşın yerini, kaçan
hekimin yılda ne kazandığını, daha birkaç noktayı öğrenmek için, oranın eczacısına bir mektup
yazdı; aldığı cevabı beğendi ve Emma'nın sıhhatinde bir iyilik gözükmezse bahara doğru
göçmeye karar verdi.
Emma, yakındaki yolculuğu düşünerek çekmeyi düzelttiği bir gün, parmağına bir şey battı.
Düğün buketinin teliymiş. Limon çiçekleri tozdan sararmış, sırma zıhlı saten kurdeleler
kenarlarından iplik iplik akmaya başlamıştı. Emma kaldırıp ateşe attı. Buket bir saman
parçasından daha çabuk tutuştu. Sonra küllerin üzerinde yavaş yavaş yanıp eriyen kıpkırmızı,
çalıya benzer bir şey gözüktü. Emma onun yanışını seyretti. Küçük mukavva yemiş taneleri
patlıyor, pirinç teller kıvrılıyor, şerit eriyordu; büzülüp katılaşmış kağıt yapraklar, sobanın
tepesi boyunca birer kara kelebek gibi uçuştu, sonra boruya girip kayboldu..
Mart ayında Tostes'tan hareket ettikleri zaman, Madame Bovary gebeydi.
MB 6
İKİNCİ KISIM
I
Bir zamanlar bir Kapüsen rahipleri manastırı bulunduğu için (Şimdi onun harabeleri bile
kalmamıştır) adına Yonville -l'Abbaye denilen büyücek köy, Rouen'dan sekiz fersah uzaklıkta,
Abbaville yolu ile Beauvais yolu arasında, Rieule ırmağının suladığı vadinin ta bitimindedir. O
küçük ırmak, Andelle nehrine dökülmeden önce, pazar günü çocukların olta ile tutup
eğlendikleri birkaç alabalık bulunan ağzında, üç değirmen işletir.
Yonville-PAbbaye'ye varmak için, Boissiere'de büyük caddeden ayrılır, Leux tepesine kadar
dümdüz giden yolu tutarsınız; oraya varınca, vadi ayaklarınızın altındadır. Irmak, vadiyi
görünüşleri bambaşka iki bölgeye ayırır; sol taraf çayır, sağ taraf sürülmüş toprak. Çayır, basık
tepeciklerin meydana getirdiği tümseğin eteğinde uzayıp arkaya dönünce Bray diyarı otlakları
ile birleşir; doğu tarafında ise, yavaş yavaş yükselen ova gitgide genişler ve artık gözün
alabildiğine sarışın başaklı tarlalar görürsünüz. Çimenin kenarından akan su, çayırların rengi ile
evleklerin rengi arasında beyaz bir çizgi gibidir; o çevre böylece, yere serilmiş, kadife yakası -
sırma şeritli büyük bir mantoyu andırır.
Oraya vardınız mı, karşınızda, ta ufukta, Argueil ormanının meşeleri ile Saint-Jean tepelerinin,
yukardan aşağı irili ufaklı çizgiler taşıyan dik dik yarlarını görürsünüz; bu çizgiler, yağmurların
bıraktığı izlerdir, kül rengi dağın üzerinde beliren ki-• remidi lekeler de, civarda akan bir yığın
çelikli maden sularından ileri gelir.
Burası Normandie ile Picardie ve İle-de-France'ın birleştiği, manzarasında bir özellik olmadığı
gibi, insanlarının dilinde de bir hususiyet bulunmayan, ne idüğü belirsiz bir bölgedir. Neuf
châtel peynirlerinin en kötüleri orada yapılır, ekin de hayli pa-
MADAME BOVARY
83
halıya mal olur; çünkü bu kum ve çakıl dolu gevrek toprağı verimli kılmak için bol bol gübre
lazımdır.
1835 yılma kadar, Yonville'e gitmek için araba yolu yoktu; fakat o yıllarda, Abbaville yolunu
Amiens yoluna birleştiren ve Rouen'den Flandres'a giden arabacıların bazen faydalandıkları bir
kasaba yolu yapıldı. Ama, Yonville-l'Abbaye, «Bu yeni çıkışlara» rağmen, olduğu gibi kaldı.
Ahalisi, tarımı düzeltmeye çalışacaklarına hâlâ, fiyatların düşmesine bakmaz, çayır
yetiştirmekte inat ederler; tembel köy, ovadan ayrılıp kendiliğinden ırmağa doğru büyüyüp
gitmiştir. Ta uzaktan görülür, ırmak kenarına uzanmış hali ile, su başında öğle uykusuna yat-,
mış bir inek çobanını andırır.
Tepenin eteğinde, köprüyü geçtikten sonra başlayan, iki tarafına akçakavak fidanları dikilmiş
şose, doğru kasabanın ilk evlerine götürür. Her yanı çitlerle çevrilmiş olan bu evler, kimine
merdiven, kimine yemiş sırığı dayanmış, kiminin dallarına oltalar ve oraklar asılmış sık yapraklı
ağaçlar altında oraya buraya dağılmış, şaraphane, arabalık, taktirhane gibi binalarla dolu
bahçeler ortasındadır. Gözlere kadar geçirilmiş birer kalpağı andıran saman örtülü saçaklar,
göbekli camlarının ortası şişe dibi gibi düğümlü basık pencerelerinin üçte ikisini örter. Çap-
razvari kara takozlu alçı duvara bazen cılız bir armut ağacı abanır; zemin katlarının kapısına da,
eşiğe kadar gelip. elma şarabına batırılmış, kara ekmek kırıntılarını yiyen civcivlerin içeri
girmesine mani olmak için, alçak, bir tarafından itilince dönen birer tahta perde konulmuştur.
İçerlere doğru gittikçe bahçeler darlaşır, evler sıklaşır, çitler kaybolur; bir pencere altında, bir
süpürge sapına asılmış bir demet eğreltiotunun sallandığı görülür; nalbandın ocağı önünden
geçilir; sonra, kapısında sokağı işgal eden iki üç yeni yük arabası bulunan arabacı ustasının
dükkânı gelir. Sonra, bir parmaklık arasından, parmağını ağzına götürmüş, sükûta çağıran bir
aşk heykeli ile süslü yuvarlak bir çimenlik arkasından beyaz bir ev görünür; taş merdivenin iki
tarafında, dökme demirden birer saksı vardır; kapıda, parıl parıl yanan armalı levhalar asılıdır,
burası noterin evidir ve kasabada bundan güzeli yoktur.
Kilise, sokağın öbür tarafında, yirmi adım ötede, tam meydana çıkılan yerdedir. Onun etrafını
çeviren ve ancak göğüse kadar gelen bir duvar içine alınmış küçük mezarlık o kadar
84
MADAME BOVARY
doludur ki, yere düz düz konuvermiş beyaz taşlar birbirine bitişik gibidir, otlar orada
kendiliğinden, muntazam, dört köşe öbekler meydana getirmiştir. Kilise, X'uncu Charles'ın
saltanatının son yıllarında yeniden yapılmıştır. Ahşap kubbe tepesinden çürümeye yüz tutmuş,
mavi boyası da yer yer koyulaşıp sararmıştır. Kapının üzerinde, erganunların bulunması lazım
gelen yerde, çarıklarla basıldıkça gıcırdayan bir döner merdivenle çı-1 kılan, erkeklere mahsus
bir mahfil vardır.
Düz renk camlardan giren ışık, duvar boyunca dizilmiş ve kimisine, üzeri: «Burası falanın
yeridir» yazılı paspaslar mıhlanmış sıraları yandan aydınlatır. Daha ötede, binanın daraldığı
yerde, günah çıkarma yerinin karşısında, saten fistan giydirilmiş, başına pullu bir tül örtülmüş,
elmacık kemiklerine Sandwich adalarının kadın mabudu gibi allık sürülmüş bir Meryem Ana
heykeli vardır. Büyük mihrabın üzerinde, dört şamdan arasında, «Kutsal Aile» tablosunun bir
kopyasıdır ki> bunun da altında «İçişleri Bakanının Hediyesidir» cümlesi yazılıdır. Kilisede
görülen bundan ibarettir. Koroya ait yerin çam tahtasından iskemleleri boyasız- bırakılmıştır.
Yirmi kadar direk üzerine çatılmış, kiremit örtülü bir damdan ibaret olan sebze hali, Yonville'in
büyük meydanının hemen hemen yarısını kaplamıştır. Paris'ti bir mimarın planına göre yapılmış
belediye dairesi, eczacının evinin yanındaki köşededir. Grek tapmaklarını andırır bir binadır.
Zemin katında, İonia üslubunda üç sütun, birinci katta tam kemerli divanhane ' vardır; bunun
üzerindeki kubbeye de, bir ayağını Özgürlük Ya-sası'na basmış, bir ayağında da adalet
terazisini tutan bir Gaule horozu oturtulmuştur.
Fakat göze en çok çarpan şey, Altın Aslan Oteli'nin yanında, M. Homais'nin eczanesidir! Hele
akşam vakti, çifte cereyanlı gaz lambası yanıp da, camekânı süsleyen kırmızı, yeşil kavanozlar
o iki renk ışıklarını uzağa, yere serdiler mi, havai fişeğini andıran o ışıklar arasından bir bakın,
kollarını masasına dayamış eczacıyı, görürsünüz. Ev yukarıdan aşağıya kadar, kimi düz, kimi
yuvarlak, kimi matbaa işi taklidi harflerle yazılmış; «Vichy, Seltz, Bareges suları, kan
temizleyici murab-balar, Raspail ilacı, Arabistan unları, darcet hapları, Regnault macunu,
sargılar, lapalar, sıhhi çikolata, vs.» gibi türlü ilanlarla kaplıdır. Dükkânın genişliğine büyük
tabelada da, yaldızlı
MADAME BOVARY
85
harflerle: Homais, Eczacı yazılıdır. Dükkânın dibinde, tezgâhın .üzerine mıhlanmış büyük
terazilerin arkasında, bir camlı kapının üstünde «Laboratuvar» kelimesi okunur. Bu kapının
ortasında, siyah zemin üzerine yaldızlı harflerle, Homais adı bir daha yazılmıştır.
Yonville'de görülecek başka bir şey yoktur. Bir kurşun atımı uzunluğunda, iki tarafında birkaç
dükkân bulunan sokak (Kasabanın biricik sokağı), yolu döndünüz mü kesiliverir. Onu sağda
bırakıp Saint-Jean tepeleri eteği takip edilince, çok sürmez, mezarlığa varılır.
Kolera salgınında, mezarlığı büyütmek için duvarlardan biri kısmen yıkılmış, üç acre toprak
daha satın alınmışsa da, mezarlar, eskisi gibi, kapıya bir küme halinde devam ettikleri için bu
kısım boş kalmıştır. Asıl işinden başka mezarcılık ve kilise hademeliği eden, böylelikle her
cenazede iki katlı kazancı olan bekçi, boş topraktan istifade edip patates ekmiştir. Ama küçük
tarlası yıldan yıla darlaşıyor, bunun içindir ki, memlekette bir salgın olunca bekçi, cenaze
sıklaştı diye sevinsin mi, yoksa mezarlar çoğaldı diye keder mi etsin, bilemiyor. Bir gün papaz
dayanamadı:
— Siz ölülerin sırtından geçiniyorsunuz... Lestiboudois! dedi.
Üzüntü veren bu söz onu düşündürdü ve bir süre işine engel oldu; fakat Lestiboudois, patates
ekmeğe hâlâ devam ediyor ve: -
— Ne yapayım, kendiliğinden yetişiyor!., demekten sıkılmıyor.
Anlatacağımız hadiselerden beri Yonville'de hiçbir değişiklik olmamıştır. Kilisenin çan kulesi
üzerinde tenekeden üç renkli bayrak dönüp duruyor; tuhafiyecinin kapısına asılı, alaca bezinden
iki flama, rüzgâr estikçe sallanıyor; eczacının dölütleri, birer beyaz kav yumağı gibi, çamur
rengi ispirtonun içinde çürüyor ve otelin büyük kapısı üzerinde, yağmur yiye yiye solmuş altın
aslan, fino tüyünü andıran kıvırcık yelesini yolculara hâlâ gösteriyor.
Bovarylerin Yonville'e varacakları akşam, o otelin sahibi dul Madam Lefrançois o kadar telaş
içindeydi ki, tencereleri başında uğraşırken alnından iri ter damlaları akıyordu. Ertesi gün
kasabada pazar kurulacaktı. Şimdiden etleri kesip tavukları te-
86
MADAME BOVARY
mizlemek, çorba ve kahve pişirmek lazımdı. Bundan başka, her zamanki müşterilerinin,
doktorla karısının ve hizmetçinin yemekleri hazır edilecekti; bilardo başından kahkahalar
geliyordu; küçük salondaki üç değirmenci, içki getirilmesi için bağırıp duruyorlardı; odun alaz
alaz yanıyor, kömür çatırdıyor, mutfağın masası üzerine, çiğ et parçaları arasına yığılmış
tabaklar, üzerinde ıspanak kıyılan kütüğün sarsıntısından boyuna titriyordu. Kümesten de,
hizmetçinin boğazlamak için tutmaya çalıştığı tavukların bağrışmaları duyuluyordu.
Yeşil meşin terlikli, kadife takkeli, sırma püsküllü hafif çiçek bozuğu bir adam, sırtını ocağa
vermiş, ısınıyordu. Yüzünde, kendi halinden memnun olmaktan başka hiç bir ifade yoktu; başı
ucunda asılı saka kuşu, kamış kafesinde ne kadar kay-gusuzsa bu adam da hayatta o kadar
tasasıza benziyordu: İşte Yonville-l'Abbaye'nin eczacısı.
Otelci kadın:
— Artemise! diye bağırıyordu, biraz çalı çırpı topla, sürahileri doldur, rakı getir, çabuk ol!..
Beklediğiniz misafirlere yemekte tatlı diye ne vereceğiz, onu bile kestiremedim! Aman
Allahım!.. Bilardo salonundaki göç şirketi adamları yine kıyamet koparıyor! Arabalarını da
büyük kapının altına bıraktılar, değil mi? Kırlangıç gelince devirip bir yanını kırar! Sen Polyte'i
çağır da arabalığa çekiversin... İnan olsun, Monsieur Homais, sabahtan beri belki on beş parti
oynayıp sekiz testi elma şarabı içtiler!..
Elinde kevgiri, onlara uzaktan bakarak:
— Bir şey değil, çuhayı yırtacaklar... dedi. M. Homais:
— Ne çıkar? dedi, yenisini alırsınız. Dul kadın haykırır gibi:
—v Ne? dedi. Yani bir bilardo mu alayım?
— Görüyorsunuz ki bunun tutar yeri kalmamış. Madame Lefrançois, size kaç kere söyledim,
yine de söyleyeyim: Siz bundan zarar göreceksiniz, hem pek çok. Şimdiki oyuncular köşe
deliklerinin dar, istekaların ağır olmasını istiyor. Artık bileğe bakan kalmadı, her şey değişti...
İnsan zamanına ayak uydurmalı... Tellier'ye baksanıza...
Otelci kadın öfkesinden kıpkırmızı kesildi. Eczacı devam etti:
MADAME BOVARY
87
— Ne derseniz deyin, onun bilardosu sizinkinden iyi; birinin aklına gelip de, olur a, ya Polonya
veya Lyon'da evi barkı su altında kalanlar yararına vatani bir bilardo müsabakası tertip edilse...
Otelci kadın iri omuzlarını silkerek M. Homais'nin sözünü kesti:
— Biz öyle çulsuzlardan mı yılarız?.. Hadi hadi! Monsieur Homais, Altın Aslan sağ kaldıkça,
müşterisi eksilmez. Bizim sırtımız yere gelmez, ama bir sabah, hem de pek yakında, Cafe
Français'yi kapanmış, kepengine de koca bir yafta asılmış görürseniz hiç şaşmayın!..
Kendi kendine söylenir gibi devam etti:
— Bilardoyu değiştirmeliymiş... Çamaşır katlayıp ütülemek için ne kadar işime yarıyor; hem
av vakti, onun üstünde altı kişi yatırdığım bile oldu... Hivert miskini de nerede kaldı?
Eczacı sordu:
— Beylerin yemeğini çıkarmak için onu mu bekleyeceksiniz?
— O beklenilir mi?.. M. Binet'yi ne yaparız? Görürsünüz, saat altıyı çalar çalmaz, kapıdan girer.
Her işini saat gibi yapmakta eşi emsali yoktur. Daima da küçük salonda yeri hazır olmalı!
Kafasını kesseler başka yerde yemez! Her şeye de bir bahane bulur. Öyle elma şarabını
beğenmez. M. Leon da aksine; onun yedilere yedi buçuklara kadar gelmediği olur; önüne ne
verilse bakmadan yer. Ne iyi delikanlı! Bir kere olsun ağzından sert bir söz duymadım.
— Elbette! Terbiye görmüş bir adamla vergi tahsildarlığı eden bir jandarma emeklisi bir olur
mu?
Saat altıyı vurdu. Binet kapıdan girdi.
Arkasındaki lacivert redingot, zayıf vücudunun etrafına hiçbir buruşuk oluşturmadan dümdüz
düşüyor, tepeden şeritle bağlanmış kulaklıklı meşin kasketin yarı kalkık güneşliği altında,
miğfer giye giye ezilmiş gibi, dazlak alnı gözüküyordu. Siyah çuha yeleği, kıl yakalığı, gri
pantolonu vardı; ayaklarına da kış yaz, parmakları çıkıntılı olduğundan, iki yanı şişkin, pırıl pırıl
boyalı çizmeler giyerdi. Çene kemiğinin altından dolaşıp, ufacık gözlü, kemerli burunlu, donuk
uzun yüzünü bir tarh çevresi gibi kuşatan sarı sakalının bir kılı bile çizgisinden taşmıyordu.
Kağıt oyunlarının hepsinde usta ve iyi bir avcı olan bu adamın
88
MADAME BOVARY
inci gibi de yazısı vardı; evine bir torna almıştı, vakit geçirmek için peçete halkaları yapar, bir
sanatkâr kıskançlığı ve bir «bourgeois» cimriliği gösterip bunları dağıtmaz, evini bunlarla
doldururdu.
Küçük salona doğru yürüdü. Fakat önce oradan üç değirmenciyi çıkarmak lazım geldi; tabağı,
kaşığı, çatalı getirilinceye kadar Binet sobanın yanındaki yerinde ağzını bile açmadan durdu;
sonra âdeti üzere kapıyı kapatıp kasketini çıkardı.
Eczacı, otelci kadınla yalnız kalınca:
— Şu adamın ağzından hiçbir zaman gönül okşayan bir söz çıkmaz! dedi.
Otelci kadın cevap verdi:
— O hep böyledir... Geçen hafta buraya iki yolcu inmişti; kumaş komisyonculuğu
ediyorlarmış. Tatlı dilli, tuhaf iki delikanlı; akşam oturup bir yığın hikaye anlattılar; gülmekten
gözlerimden yaş geldi. İnanmazsınız, M. Binet karagöz balığı gibi, ağzını bile açmadı.
Eczacı:
— Öyle, dedi; herifte hayal yok, dokunaklı bir söz yok, hasılı insanı meclis adamı yapan
özelliklerden hiçbiri yok.
Otelci kadın:
— Ama, dedi, imkânları olduğunu söylüyorlar. M. Homais parladı:
— İmkânları mı?.. Onda ne imkân olur?.. Sonra biraz sakinleşip:
— Belki, dedi, kendi mesleğinde bir değeri vardır. Olur a!.. Biraz durup ilave etti:
— Birçok önemli işleri olan bir tüccarın, yahut bir hukukçunun, bir tabibin, bir eczacının,
zihninin pek meşgul olmasını anlarım; tarih kitaplarında bunun çok örneği vardır. Belki öyle
adamlar kafalarının içinde bir şeyler düşünür. Mesela benim kaç defa başımdan geçti: Bir
etiketin üzerini yazmak için kalemimi masanın üstünde ararım, ararım, bir de bakarım ki
kulağıma iliştirmişim.
Madam Lefrançois o sırada kapıya çıkıp Kırlangıç geliyor mu diye baktı: Ürperiverdi. Karalar
giyinmiş bir adam birdenbire mutfağa girdi. Akşam şafağının son ışıkları içinde, al al yanaklı,
pehlivan yapılı olduğu farkediliyordu.
MADAME BOVARY
89
Otelci kadın, şöminenin üzerine sıra sıra dizilmiş, mumları dikilmiş bakır şamdanlardan birini
alıp:
— Buyurun, rahip efendi, dedi; bir emriniz mi var?.. Ne içersiniz?.. Biraz frenk üzümü şurubu,
bir bardak şarap...
Papaz gayet nezaketle reddetti. Geçen gün Ernemont Manastırında unuttuğu şemsiyesini
aramaya gelmişti; onu akşam evine göndermesini Madam Lefrançois'dan rica ettikten sonra
kiliseye gitmek üzere çıktı; Angelus de (1) çalıyordu.
Ayak sesleri meydandan uzaklaşıp işitilmez olunca eczacı, papazın deminki hareketinin büyük
bir münasebetsizlik oldu-; ğunu söyledi. Onun, sunulan bir kadeh içkiyi reddetmesini, en çirkin,
en pisinden bir iki yüzlülük sayıyordu; M. Homais'ye bakılırsa papazlar kimseye göstermeden
kafayı çekiyor ve yine: «dîme» (2) günlerini getirmeye çalışıyordu.
Otelci kadın papazı savunmaya kalktı:
— Ama o, sizin gibi dört tanesini dizi üzerine kıvırıverir. Geçen yıl bizim samanı boşaltanlara
yardım etti; altı demeti birden kaldırdığı oluyordu, o kadar kuvvetli.
Eczacı:
— Aferin, dedi, siz de kalkıp kızlarınızı böyle güçlü, kuvvetli heriflere gönderin de günahlarını
çıkarsın! Ben, hükümetin yerinde olsam, papazlardan ayda bir kan aldırtırım. Evet, Madam
Lefrançois, her ay, şöyle bol bol bir hacamat, inzibat ve ahlak namına!
— Susun, Monsieur Homais! Siz kâfirin birisiniz. Ne dininiz var, ne imanınız!..
Eczacı cevap verdi:
— Neden olmasın, benim de dinim var, hem benimki, o türlü türlü hokkabazlıklar,
maskaralıklar eden heriflerin hepsi-ninkinden ileri... Bilakis, ben Allah'a taparım. Bizi, vatandaş
ve aile babası vazifelerini görelim diye bu dünyaya getiren, adı ne olursa olsun, bir Yüce Varlık,
bir Yaradan bulunduğuna inanırım. Ama, kiliseye gidip gümüş tabaklar öpmeye, bizden iyi yiyip
içen birtakım soytarıları kesemden beslemeye gereksinme duyamam; çünkü insan Allah'a
saygısını bir ormanda, bir tarla-
(1) Kilisenin duaya çağıran çanı.
(2) İhtilalden önce kiliseye ve derebeylerine verilen aşar vergisi.
90
MADAME BOVARY
da, hatta eski-zaman adamları gibi, gök kubbeyi seyretmekle de gösterebilir. Benim Allah'ım
Sokrat'm, Franklin'in, Voltaire'in, Beranger'nin Allahıdır., Ben Savua Papazının Amentüsü ile 89
ihtilalinin ölmez prensiplerine taraftarım. Yoksa, bahçesinde elinde bastonu ile dolaşan,
dostlarını balinaların karnına yerleştiren, bir feryat koparıp ölen ve üç gün sonra yeniden dirilen
bir Tanrı kabul edemem. Bunlar, aslında manasız, üstelik fizik kanunlarının hepsine aykırı
şeylerdir; sırası gelmişken söyleyeyim, papazların öteden beri kendileriyle birlikte halkı da
sürükleyip bulanık suda boğmaya zorladıklarına, ne korkunç bir bilgisizlik içinde çürümekte
olduklarına bu da bir delildir.
Sustu; gözleri etrafında bir dinleyici kalabalığı arıyordu; çünkü eczacı, galeyana gelip bir an
kendini, belediye meclisi toplantısında sanmıştı. Ama otelci kadının artık onu dinlediği yoktu.
Onun kulağı, uzaktan gelen bir gürültüdeydi. Toprağı döven gevşek nal şakırtılarıyle karışık bir
araba sesi işitiliyordu; nihayet Kırlangıç kapının önünde durdu.
Bu, tente hizasına kadar çıkıp yolcuların etrafı seyretmesine mani olan ve üstlerini başlarını
kirleten iki koca tekerleğin taşıdığı san bir sandıktı. Dar pencerelerinin küçük camları, araba
kapalıyken, çerçeveleri içinde zıngırdıyordu. Üstlerinde belki kırk yıllık bir toz tabakası vardı ki,
bunun şurasında burasında kalmış çamur lekelerini artık sağanaklar bile temizleyemi-yordu.
Arabaya, en öndeki tek başına, arkadaki ikisi yan yana giden üç hayvan koşulmuştu; inişlerde
arabanın dibi sarsıla sar-sıla yere çarpıyordu.
Yonville ahalisinden birkaçı meydana gelmişti; hep bir ağızdan konuşup haber, izahat istiyor,
sepetlerini soruyorlardı. Hivert hangisine cevap vereceğini bilemiyordu. Köyle şehir arasında
emanetçiliği o yapardı. Dükkânlara gider, kunduracıya kösele, nalbanta demir, hanımına bir fıçı
ringa balığı getirir, terziden ısmarlanmış hotozları, berberden kıtık saç alırdı; dönüşte yol
boyunca, paketleri bahçelerin çitlerinden atarak dağıtır, bunun için ikide bir yerinden doğrulur
ve hayvanları durdurmadan avazı çıktığı kadar bağırırdı.
Başlarına bir iş gelmiş, geç kalmışlardı: Madam Bovary'nin tazısı kaçmış, tarlalar arasında
kaybolmuştu. Tam bir çeyrek saat, belki daha fazla, hayvanı ıslıkla çağırmışlardı. Hatta Hivert,
her dakika onu gördüğünü sanıp, yarım fersah geri dön-
MADAME BOVARY
¦91
müştü; nihayet yola devam ettiler. Emma ağlamış, kızmış, bu felâketi Charles'dan bilmişti.
Onunla beraber arabada bulunan kumaşçı M. Lheureux, böyle kaybedilmiş köpeklerin uzun
yıllardan sonra efendilerini bulup tanıdıklarını birçok misallerle anlatarak kadını avutmaya
çalıştı.
— Bir tanesi, dedi, İstanbul'dan Paris'e kadar gelmiş. Bir tanesi de dört ırmağı yüzerek geçip
elli fersahlık yoldan dönmüş; babamın da bir tüylü finosu vardı, kayboldu; tam on iki yıl sonra,
babam bir akşam ziyafete giderken köpek onu tanıyıp sokakta sırtına atılmasın mı!..
II
Arabadan önce Emma atladı, arkasından da sıra ile Felicite, M. Lheureux, bir emzikli kadın indi;
karanlık basar basmaz, oturduğu köşede derin bir uykvuya dalan Charles'ı zorla uyandırdılar.
M. Homais karşılamaya çıkıp kim olduğunu bildirdi; Hanımefendiye ve Doktor Beye saygılarını
sundu, onların hizmetinde bulunabilmiş olmaktan zevk duyduğunu söyledikten sonra ahbapça
bir eda takınıp kendini davete cesaret ettiğini, zaten karısının Yonville'de olmadığını anlattı.
Madam Bovary, mutfağa girince sobanın başına gitti. İki parmağının ucu ile elbisesini dizkapağı
hizasından tuttu, topuklarına kadar kaldırdı ve siyah potinli ayağını, kızaran koyun butunun
üzerinden aleve doğru uzattı. Ateş onu baştan ayağa kadar aydınlatıyor, berrak bir ışık halinde
elbisesinin dokusuna, beyaz teninin düz gözeneklerine, hatta arada bir kırpıştırdığı gözlerinin
kapaklarına doluyordu. Yan açık kapıdan rüzgâr estikçe kadının üzerinden büyük bir kırmızı
renk geçiyordu.
Sobanın öteki tarafmda, san saçlı bir delikanlı Emma'ya sessiz sessiz bakıyordu.
Noter Guillaumin'in yanında kâtiplik ettiği bu Yonville'de pek sıkıldığı için M. L6on Dupois (Altın
Aslan Oteli sürekli müşterilerinin ikincisi işte bu gençti), belki akşam konuşulacak bir yolcu
iniverir ümidiyle yemek vaktini uzatırdı. İşini bitirdiği günler, ne yapacağını bilmediğinden, tam
saatinde gelip çorbadan peynire kadar M. Binet ile baş başa oturmaya çaresiz katla-
92
MADAME BOVARY
nırdı. Otelci kadın, o akşam yemeğe yeni gelenlerle beraber oturmasını teklif edince M. Leon
sevinçle kabul etti. Büyük salona geçtiler; Madame Lefrançois şatafatlı olsun diye, dört kişilik
sofrayı oraya kurdürmuştu.
Homais, nezleden korktuğu için, takkesini çıkarmamasına müsaade istedi. Sonra yanına oturan
Emma'ya dönüp:
— Hanımefendi hiç şüphesiz biraz yorgundur, dedi. Bizim Kırlangıç'ta insan öyle fena sarsılır
ki!
— Öyle ama, dedi, yolculuk her zaman hoşuma gider; yer değiştirmeyi pek severim.
Noter kâtibi içini çekerek:
— Mıhlanmış gibi hep bir yerde kalmak, dedi, ne kadar sıkıcıdır.
Charles atıldı:
— Siz benim gibi hep at sırtında dolaşmaya mecbur olsaydınız...
Leon, Madame Bovary'ye hitap ederek:
— Bana öyle geliyor ki, dedi, dünyada bundan tatlı bir şey olmaz. Ama elimizde olursa... diye
ilave etti.
Eczacı:
— Zaten, diyordu, tababet icrası bizim buralarda öyle pek ağır değildir; zira yollarımız araba
kullanmaya uygun olduğu gibi, çiftçilerimizin hali, vakti yerindedir, ücreti esirgemezler. Sıhhi
durum açısından bağırsak iltihabı, bronşit, safra hastalıkları vesaire gibi alelade
vakalardan başka hasat vakti ara sıra sıtma nöbetleri gözükürse de öyle tehlikeli, kayda değer
özel bir şey yoktur; ancak birçok sıraca vakaları vardır ki, bunların da sebebi, hiç şüphesiz,
köylerimizdeki evlerin sıhhi koşullar açısından pek acı bir halde olmasıdır. Bir de şunu
söyleyeyim ki, Monsieur Bovary, hayli batıl itikatlarla mücadeleye mecbur olacaksınız; ilminizin
gayretleri karşısına her gün, alışıklık, görenek mahsulü birtakım inatlar çıkacak; çünkü hâlâ,
hekime veya eczacıya müracaat lazım geldiği yerde dokuz gün tövbelerine, kutsal emanetlere,
papaza başvuranlar oluyor. Bununla beraber, doğrusu buraların iklimi hiç de fena değildir,
hatta yörede doksanına ermiş birkaç kişimiz var. Termometre (gözlemleri kendim yaptım)
kışın dörde kadar iniyor, en sıcak mevsimde yirmi beş, otuz dereceye yükseliyor. Bu
Reaumur-de", azami yirmi dört, başka bir deyişle Fahrenheit'te, yani İngi-
MADAME BOVARY
93
üz ölçüsünde elli dört eder, fazla değil! —Gerçekten, bizi bir yandan Argueil ormanı kuzey
rüzgârlarına, öbür yandan Saint -Jean tepesi batı rüzgârlarına karşı muhafaza eder; mamafih
bu ısı, ırmağın neşrettiği su buharı ve çayırlarda birçok hayvan bulunması yüzünden—
malumunuzdur ki o hayvanlar bir hayli amonyak, yani azot, hidrojen ve toprağın türabı
nebatisini kendine çekerek, bütün bu tebahhuratı birbirine karıştırıp bir huzme halinde
toplayarak ve bir yandan da kendiliğinden havâ-yı nesimîde bulunması muhtemel elektriğe
karışarak, nihayet sıcak memleketlerde olduğu gibi birtakım sıhhate zararlı miyasmoslar hasıl
edebilir; böyle olmakla beraber bu harareti, geldiği, daha doğrusu gelmesi icap ettiği taraftan,
yani güney tarafından güneydoğu rüzgârları tadil eder ki, rüzgârlar, Seine nehrinde
kendiliklerinden serinleşir ve bize bazen birdenbire, Rusya meltemleri gibi estikleri olur (1).
Madame Bovary, delikanlı ile konuşmasına devam ederek:
— Bari, dedi, civarda gezilecek yerler var mı?
— Pek az. Küçük dağın tepesinde, ormanın kenarında Otlak denilen bir yer var. Bazen pazar
günleri oraya gider, kitabımı açar, güneşin batışını seyrederim.
— Bence güneşin batışı kadar hayranlığa değer hiçbir şey yoktur, ama bilhassa deniz
kıyısından seyredilmeli.
M. Leon:
— Ah! dedi, ben denize bayılırım. Madame Bovary cevap verdi:
— Seyretmesi bile ruhu yükseltip insana sonsuz ideal fikirleri ilham eden o sınırsız uzaklık
üzerinde zekâmız, hislerimiz daha serbestçe açılıyor; size de öyle gelmiyor mu?
— Dağ manzaraları da öyledir, dedi. Akrabamdan biri geçen sene İsviçre'de seyahate çıkmıştı,
göllerin şiiri, çağlayanların letafeti, karlı dağların o heybetli, birer dev gibi duruşu akla hayale
sığmaz diyor. Sellerin ortasında inanılmayacak kadar büyük çam ağaçları, uçurumlar kenarında
asılı kulübeler, bulutlar
(1) Homais'nin ukalaca nutuklarını tamamıyle eski dile çevirmek belki daha doğru olurdu; fakat
cesaret edemedim, ancak birkaç bileşim bıraktım. Son cümlelerin karışıklığı, aslında olduğu
gibi, isteyerek bırakılmıştır. (N.A.). ' ;
94
MADAME BOVARY
açılınca da ayaklarımızdan bin kadem aşağıda boydan boya vadiler gözükürmüş. Böyle
manzaralar herhalde insanı coşturur, ibadete, vecde sevkeder! Bir müzisyenden bahsederler,
hayalini daha çok coşturmak için gidip muhteşem bir manzara karşısında piyano çalarmış; buna
hiç hayret etmem. Kadın sordu:
— Siz müzikle meşgul olur musunuz?
— Bir şey çalmam, ama pek severim...
Homais, tabağına eğilerek delikanlının sözünü kesti:
— Onun sözüne bakmayın, Madame Bovary, alçakgönüllülüğünden öyle söylüyor. Ne
diyorsunuz, azizim! Geçen gün odanızda Ange Gardien'l (Koruyucu Melek) bir söyleyişiniz vardı,
insanı mest ediyordu. Sizi laboratuvanmdan dinledim; bir aktör gibi tane tane söylüyordunuz.
Leon gerçekten eczacının evinde, ikinci katın meydana bakan bir odasında otururdu. Ev
sahibinin bu iltifatına kızardı; fakat M. Homais, hekime dönmüştü, ona Yonville'in başlıca
sakinlerinden bahsediyor, onların hakkında hikayeler anlatıyor, malumat veriyordu. Noterin
servetinin neye bağlı olduğunu kimse bilmiyordu, bir de Tuvache ailesi vardı ki, hayli dert
çıkarıyordu.
Emma sordu:
— Hangi müziği tercih edersiniz?..
— Şüphesiz Alman müziğini; insanı hülyalara daldırır.
— Theatre des Italiens'i bilir misiniz?..
— Daha bilmiyorum; gelecek yıl hukuk tahsilimi bitirmek üzere Paris'e gideceğim, o zaman
görürüm.
Eczacı:
— Şu kaçan Yanoda zavallısından bahsederken muhterem zevcinize de anlatmıştım, dedi, onun
yaptığı delilikler sayesinde Yonville'in en rahat evlerinin birinden istifade edeceksiniz. Evin bir
hekim için en büyük iyiliği, ağaçlıklı bir yola açılan, kimse görmeden girip çıkmaya müsait bir
kapısı bulunmasıdır. Zaten bir ailenin hoşuna gidecek her şey var: Çamaşırlık, kilerli mutfak,
oturma odası, yemiş kileri, her şey. Yanoda keyfini bilir, masraftan kaçmaz bir adamdı!
Bahçenin bir ucunda havuz başına, yazın oturup soğuk bira içmek için bir de kameriye yaptırdı;
hanımefendi bahçe işleri ile uğraşmasını severse...
Charles:
MADAME BOVARY
95
— Bizim hanım öyle şeylerden hoşlanmaz, dedi; ona kaç kez biraz jimnastik yapması söylenildi
ama odasına kapanıp kitap okumayı tercih ediyor.
Leon:
— Ben de öyleyimdir, dedi; akşam rüzgâr pencereye vurur, lamba yanarken ateşin başına
oturup bir kitap açmaktan daha tatlı ne var ki?
Emma, iri iri kara gözlerini ona dikerek:
— Değil mi?., dedi. Leon devam ediyordu:
— İnsan bir şey düşünmez, saatler akıp geçer. Hiç kımıl-damaksızın, görür gibi olduğunuz
ülkelerde dolaşırsınız; düşünceniz hayalle sarmaş dolaş olarak ayrıntılar içinde oynar, yahut
serüvenlerin çevresini izler, şahıslara karışır; onların elbiseleri altında kendi kalbiniz çarpıyor
sanırsınız.
Emma:
— Çok doğru!.. Çok doğru!., diyordu. Leon:
—Bilmem size de hiç oldu mu?.. Bazen insan bir kitapta kendinin de aklından geçmiş bir fikre,
tâ derinden hatıra gelen silinmiş bir hayale rastgelir ki bu, en ince hissinizi anlatıyor sanırsınız.
Emma:
— Onu ben de hissettim, dedi.
— Bunun içindir ki ben bilhassa şairleri severim. Şiiri nesirden daha kalbe yakın buluyorum,
insanı daha çok ağlatıyor.
Emma:
— Ama, dedi, sonunda insanı yoruyor; şimdi ben bilakis bir solukta okunan hikayeleri, korku
veren öyküleri seviyorum. Hayatta çok rasgelinen alelade şahısları, ılımlı duygulan anlatan
romanlardan nefret ediyorum.
Noter kâtibi:
— Hakikaten, dedi, o eserler kalbe tesir etmediği için, bana öyle geliyor ki, sanatın asıl
amacından ayrılmış oluyorlar. Hayatın, hülyamızı inciten bin bir hali arasında., düşüncemizi
sûylu yaratılışlı insanlara, saf sevgilere, mutluluk tablolarına bağlayabilmek ne kadar tatlıdır.
Burada hayattan uzak yaşayan benim biricik zevkim, biricik eğlencem bu; ama insan
Yonville'de okunacak çok bir şey bulamaz ki!..
96
MADAME BOVARY
Emma:
— Burası da şüphesiz Tostes gibi, dedi; bunun için ben daima, kira ile kitap veren bir
kütüphaneye abone oldum.
Bu son sözleri duyan eczacı:
— Hanımefendi kabul etmek lütfunda bulunurlarsa, dedi, bütün kütüphanem emirlerine
amadedir; en iyi yazarların eserlerinden meydana gelmiştir. Voltaire, Rousseau, Delille,
Walter Scotte, L'Echo des Feuilletons, vb; bundan başka çeşitli günlük yayınlar da vardır ki,
bunların arasında, Buchy, Forges, Neufchâtel, Yonville bucakları ve civarı muhabiri olmakla
onur duyduğum gündelik Ruen Feneri de vardır.
İki buçuk saattir sofradaydılar, çünkü hizmetçi Artemise, eski çarıklarını taşlar üzerinde avare
avare sürükleyerek tabakları birer birer getiriyor, her şeyi unutuyor, hiçbir şeyi aklı almıyor,
bilardo salonunun kapısını boyuna yarı açık bırakıp mandalın duvara çarpmasına sebep
oluyordu,
Leon konuşurken, hiç farkına varmadan, ayağını Madam Bovary'nin oturduğu iskemlenin
çubuklarından birine dayamıştı. Kadının boynunda mavi ipek bir boyunbağ vardı ki bu, fitilli bir
patiska yakayı, dimdik tutuyordu; Emma'nm başı ile yaptığı hareketlere göre yüzünün alt
kısmı, tatlı bir eda ile o yakaya gömülüyor veya hafifçe meydana çıkıyordu. Charles ile eczacı
konuşurlarken, onlar böylece yan yana, birbirini açan sözlerin dönüp dolaşıp ortaklaşa bir
yakınlığın değişmez merkezine götürdüğü çeşitli konularda bir sohbete dalmışlardı. Paris'in
tiyatroları, roman isimleri, yeni kadriller, bilmedikleri kibarlar âlemi, Emma'nın oturmuş olduğu
Tostes, şimdi bulundukları Yonville; yemeğin sonuna kadar her şeyi gözden geçirip her şeyden
bahsettiler.
Kahve getirildikten sonra Felicite" yeni evde odayı hazırlamaya gitti; az sonra da sofradan
kalkıldı. Madam Lefrançois küllerin başında uyuyakalmıştı; tavla uşağı da, elinde bir fener,
evlerine götürmek üzere, Monsieur Bovary ile hanımını bekliyordu. Kızıl saçları arasına saman
çöpleri karışmıştı; sol bacağından topallıyordu. Öteki eline de papazın şemsiyesini aldı ve yola
düzüldüler.
Kasaba uykudaydı. Pazar yerinin direkleri, yere büyük gölgeler seriyordu. Sanki bir yaz
gecesiymiş gibi toprak gıpgriydi.
MADAME BOVARY
97
Fakat hekimin evi, otelden ancak elli adım ötede olduğundan, hemen vedalaşıp ayrılmak lazım
geldi. \
Emma, kapıdan girer girmez, sıvalann soğukluğunun omuzlarını nemli bir havlu gibi kapladığını
hissetti. Duvarlar yeniydi, ahşap basamaklar gıcırdıyordu. Birinci kattaki odaya, perdesiz
pencerelerden beyazımtırak bir ışık giriyordu. Hayal meyal ağaç tepeleri ve daha ötede, yarı sis
içine gömülmüş, ay ışığı vurdukça ırmak boyunca bir buhar tabakası yükselen çayır
gözüküyordu. Evin ortasında karmakarışık konsol çekmeceleri, şişeler, perde demirleri, yaldızlı
değnekler, sandalyelere yığılmış şilteler, yere konuvermiş leğenler vardı, eşyayı getiren iki
hamal her şeyi gelişigüzel bırakıvermişlerdi.
Emma, bununla dördüncü defa olarak bilmediği bir yerde yatıyordu. Birincisi rahibeler okuluna
girdiği gün, ikincisi Tos-tes'a vardığı zaman, üçüncüsü Vaubyessard'da, dördüncüsü de bu;
bunların her biri de hayatında sanki yeni bir safhanın başlangıcı olmuştu. Emma, olayların ayn
yerlerde aynı biçimde olabileceğine inanmıyordu; mademki hayatının geçen kısmı fena
olmuştu, bundan sonrakinin daha iyi olacağından kuşkusu yoktu.
III
Ertesi sabah uyanınca noter kâtibini, evin önündeki meydanda gördü. Kendisi henüz gecelik
elbisesi ile idi. Leon başını kaldırıp selam verdi. Emma selamı çabucak iade edip pencereyi
kapadı.
Le"on o gün akşama kadar saatin altıya gelmesini bekledi. Fakat otele girdiği zaman sofra
başında yalnız M. Binet'yi gördü. -
Bir gün önceki yemek onun için mühim bir hadiseydi; o zamana kadar bir hanım'la durmaksızın
iki saat konuştuğu hiç olmamıştı. Eskiden o kadar iyi söyleyemeyeceği şeyleri nasıl olmuş da
ona, hem de öyle bir dille, anlatabilmişti?.. O, genellikle, utangaç bir çocuktu ve yan
sıkılganlıktan, yan hislerini saklama isteğinden gelen bir çekingenliği vardı. Yonville'de onun
edebi, terbiyesi yerinde bir insan olduğu söylenirdi. Yaşlı kimselerin ileri sürdüğü düşünceleri
dinler, politika bahsinde taş-MıB 7
98
MADAME BOVARY
kınlık etmezdi; bir genç için ne güzel şey. Hem, birtakım meziyetleri de vardı: Suluboya resim
yapar, nota okumasını bilir, ve akşam yemeğinden sörira kağıt oynamayacaksa, seve seve
edebiyat sözü ederdi. Bilgisi ile M. Homais'nin saygısını, sık sık çocukları gezmeye götürmek
nezaketini gösterdiği için de Madame Homais'nin sevgisini kazanmıştı. Daima üstleri başları
berbat, o pek arsız ve biraz da anaları gibi hantal çocuklara, hiz-* metçiden başka, eczacı çırağı
Justin de dadılık ederdi. Justin, M. Homais'nin uzaktan akrabasıydı; eve acıdıkları için
almışlardı, dükkândaki işinden başka, uşaklık da ederdi.
Eczacı, doğrusu iyi bir komşu olduğunu gösterdi. Madame Bovary'ye, alışveriş edeceği
dükkâncılar hakkında bilgi verdi, kendi elma şarabı aldığı adamı özel olarak çağırttı, şarabı
tadıp iyisini seçti ve fıçının bodrum katına yerleştirilip yerleştirilmediğine baktı; tereyağının
ucuza alınması için çare öğretti; zangoçluk ve mezarcılık vazifelerinden başka, ev sahiplerinin
isteğine göre gündelikle veya götürü olarak Yonville'in başlıca bahçelerine bakan Lestiboudois
ile pazarlık etti.
Eczacının bu kadar yakından ve dostça paralanması sadece başkalarına bir hayrı dokunmak
ihtiyacından gelmiyordu; bunların altında kendisinin de bir çıkarı vardı.
19 Ventöse XI tarihli kanunun, diplomasız şahısların hekimlik yapmalarını yasak eden birinci
maddesine aykırı hareket etmişti; bu yüzden birtakım gizli ihbarlar üzerine Rouen'a, Krallık
savcısının huzuruna çağırılmıştı. O yüksek adliye memuru M. Homais'yi özel odasında,
arkasında kalın kürklü cüppesi, başında serpuşu ile, ayakta kabul etmişti.
Bu, sabahleyin, mahkeme saatinden önce oluyordu. Koridorda, jandarmaların koca çizmeleri ile
dolaştıkları, daha uzaktan da, kilitlenen kapı gürültülerine benzer sesler duyuluyordu. Eczacının
kulakları çınlamaya başladı, o kadar ki, beynine kan hücum edip ölecek sandı; kendini rutubetli
zindanlara atılmış, çoluğunu çocuğunu göz yaşları içinde perişan, eczaneyi satılmış, şişeleri,
kavanozları dağıtılmış bir halde görür gibi oldu; heyecanı geçsin, aklı başına gelsin diye bir
kahveye girip bir kadeh rom ile Seltz suyu içmek zorunda kaldı.
Yavaş yavaş bu ihtarın hatırası zayıflamış, M. Homais, yine eskisi gibi, dükkânın iç odasında
ufak tefek hastalıklara bakmaya başlamıştı. Fakat belediye reisinin ona kini vardı, mes-
MADAME BOVARY
99
lektaşları da çekemiyorlardı; her şeyden korkulurdu. Hizmetinde bulunup M. Bovary'yi kendine
çekmekle onu minnettar etmiş ye sonradan işin farkına varırsa söz etmesini önlemiş olacaktı.
Bunun içindir ki her sabah Homais, ona gazete'yi götürür ve çoğu zaman da, öğleden sonra,
eczaneyi bir süre bırakıp hekimle yarenlik etmeye giderdi.
Charles kederliydi. Hasta gelmiyordu. Bir yere oturup saatlerce hiç konuşmadan öyle duruyor,
muayene odasına kapanıp uyuyor veya karısının dikişini seyrediyordu. Vakit geçirmek için
evinde ırgatlık etti, hatta boyacıların bıraktığı bir parça boya ile, tavan arasının duvarlarını
süslemeye kalktı. Fakat para meseleleri zihnini işgal ediyordu. Tostes'taki tamirat, hanımın
elbiseleri ve göç için o kadar masraf olmuştu ki, üç bin ecu'dan fazla tutan drahoma, iki yılda
eriyivermişti. Hem Tostes'tan Yon-ville'e taşınırken bir sürü eşya hasara uğramış, hatta
kaybolmuştu; arabanın fazla sarsıldığı bir sırada Quincampoix kaldırımına düşüp tuzla buz olan
alçı papaz da caba!..
Çok şükür ki karısının gebeliğini düşünmek, bu tatlı tasa unu avuttu. Kadının kurtulması
yaklaştıkça Charles'm da sevgisi, artıyordu. Aralarında yeni bir ilişki belirip vücutlarını
yaklaştıracak ve sanki daha girift bir birlik bağı, devamlı bir his peyda olacaktı. Karısının
uzaktan tembel tembel gelişini, korse-siz kalçalarının etrafına yumuşacık gevşek etlerin
doluşunu seyrettikçe, karşı karşıya oturup ona doyasıya baktıkça, koltuğunda yorgun argın
vaziyetler takındığını gördükçe sevincinden çıldı-rıyordu. Yerinden kalkar, kadına sarılır, elleri
ile yüzünü okşar, «annecik» der, dansettirmek ister ve yarı güler, yarı ağlar bir eda ile, o anda
aklına gelen türlü türlü tatlı, şakacı sözler söylerdi. Baba olacağını düşündükçe haz duyuyordu.
Şimdi hiçbir eksiği yoktu. İnsan hayatını boydan boya biliyor ve hayat sofrasına, iki kolunu
dayayıp, gönül ferahlığı ile oturuyordu.
Emma önce büyük bir şaşkınlık duydu; sonra, analık denen şeyin ne olduğunu anlamak için
kurtulmayı arzu etti. Fakat istediği gibi masraf edip pembe ipek cibinlikti sepet beşik, işlemeli
takkeler yaptıramadığı için hüzne kapıldı, çocuk takımı ile uğraşmaktan vazgeçti, onu köyün işçi
kadınlarından -birine ısmarlayıp kendisi bir çöpüne karışmadı. Böylece, annelerin şefkatini
iştahlandıran o hazırlıklarla gönül eğlendirmedi, belki de sevgisi, bunun için, ta başlanbıcından
bir derece sönükleşti.
100
MADAME BOVARY
Fakat Charles her yemekte çocuktan bahsettiği için Emma da onu devamlı bir surette
düşünmeye başladı.
Oğlan istiyordu; gürbüz, esmer olacak, adını Georges koyacak; dünyaya getireceği çocuğun bit
erkek olması fikri, sanki geçmişteki aczlerinin intikamını aldıracak bir ümitti. Erkek kısmı, ne de
olsa, serbesttir; ihtirasları ve memleketleri dolaşır, engellerden atlar, en uzak saadetlere
dişlerini geçirebilir. Kadının ise önüne her zaman engeller çıkar. Hem bir külçe gibi hareketsiz,
hem de kolay eğilip bükülen bir yaratık olan kadının başında, vücudunun rehaveti, kanunun
emrettiği itaatler gibi düşmanları vardır. İradesi, şapkasının bir şeritle tutturulmuş tülü gibi, her
rüzgârın etkisi ile çırpınır; daima sürükleyen bir arzu ve yine daima engel olan bir ahlak
düşüncesi vardır.
Bir pazar günü, seher vakti, saat altıda doğurdu.
Charles:
— Kız!., dedi.
Emma başını çevirip bayıldı.
Çok geçmedi, Madame Homais ile Altın Aslan oteli sahibi Madame Lefrançois koşarak göz
aydına geldiler. Eczacı, saygılı bir adam olduğundan, aralık kapıdan, şimdilik birkaç kutlama
sözü ile yetindi. Çocuğu görmek istedi ve onu vücutça iyi bulduğunu söyledi.
Nekahat günleri sırasında, Emma kızına bir isim bulmak için hayli uğraştı. Önce Clara, Louisa,
Amanda, Atala gibi sonu İtalyan isimlerine benzeyenleri birer birer düşündü; Galsuinde hoşuna
gitmişti, ama Yseult veya Leocadie'yi daha iyi buluyordu. Charles kızma anasının adını koymak
jstedi; ama, Emma razı olmuyordu. Takvim (1) baştan aşağı gözden geçirildi, elâ-leme
danışıldı.
Eczacı:
------ Geçen gün M. Leon'la konuşuyorduk, dedi, çocuğun
adını Madeleine koymayışınıza hayret ediyor; şimdi o isim moda oldu.
Fakat Charles'ın annesi kızıp böyle günahkâr kadın (2) adının lafını ettirmedi. M. Homais'nin
ise, bir büyük adamı,
(1) Takvimlerde her gün azizeden birinin yortusu olarak gösterilir.
(2) Maria-Magdelane, önce bir günahkâr kadındı; sonra İsa.'kenr dişini tövbekar ve
Hıristiyan yaptı.
MADAME BOVARY
101
ünlü bir olayı veya yiğitlik gösterir bir kavramı hatırlatan isimlere sevgisi vardı; dört çocuğuna
da bu usûl üzere ad koymuştu. Böylece, Napoleon şan ve şerefi, Franklin de hürriyeti temsil
ediyordu; Irma belki sadece romantizme bir tavizdi, ama At-halie, Fransız tiyatrosunun en
ölmez usta işine karşı bir anmaydı. Çünkü, M. Homais'nin felsefi inançları, sanat vadisindeki
hayranlıklarına engel olmaz ve düşünürlüğü, hassaslığını boğ-mazdı; farklar gözetmesini bilir,
hayal ile taassubu birbirine ka-rıştırmazdı. Örneğin, Athalie tragedyasındaki fikirleri kınamakla
beraber üsluba hayrandı; eserin ruhuna lanet ediyorsa da bütün ayrıntıları alkışlar, şahıslara
öfkelendiği halde onların nutukları ile coşardı. Onun başlıca güzel parçalarını okudukça
heyecana kapılır, fakat papaz alayının o parçalardan kendi melanetleri için faydalandıklarını
düşündükçe yüreğini üzüntü kaplardı; öyle ki, ruhunu saran bu birbirine aykırı hisler arasında,
kararsız, hem Racine'e iki eli ile taç giydirmek, hem de onunla şöyle bir çeyrek saat tartışmak
isterdi.
Nihayet Emma, Vaubyessard şatosunda Marquise'in bir tazeyi Berthe diye çağırdığını hatırladı;
artık bu ada karar verildi ve Rouault Baba gelmeyeceği için, vaftiz babası olması M. Ho-
mais'den rica edildi. Hediye olarak müessesesi matahlarının hepsinden birer parça, yani altı
kutu hünrlap, bir kavanoz dolusu nişasta peltesi, üç hokka hatmi murabbaı, ayrıca da, bir
dolaptan bulup çıkardığı altı çubuk nöbet şekeri verdi. Ayin gününün akşamı bir ziyafet çekildi;
papaz da gelmişti; kafalar kızıştı.
Likörlere sıra gelince M. Homais İyilerin Tannsı'm tutturdu; M. Leon bir Venedik havası, vaftiz
analığı etmiş olan ihtiyar Madame Bovary de İmparatorluk zamanından kalma bir şarkı
okudular, nihayet Bovary baba, çocuğun getirilmesini istedi ve onu, başından aşağı bir bardak
şampanya dökerek vaftiz etti. Böyle mukaddesatın alaya alınması, rahip Bournisien'i
öfkelendirdi, Bovary baba Tanrılar Savaşı'ndan bir parça okuyarak karşılık verince papaz
gitmeye kalktı; hanımlar yalvanyorlardı; Homais araya girdi ve papazı yerine oturttular; o da,
hiçbir şey olmamış gibi, yarı bıraktığı kahvesini içmeye başladı.
Charles'ın babası Yonville'de bir ay daha kalıp sabahları, meydanda çubuğunu içmeye giderken
giydiği gümüş şeritli asker külahı ile köy halkının gözlerini kamaştırdı. İçkiye de pek
102
MADAME BOVARY
düşkün olduğundan sık sık hizmetçi kızı Altın Aslan'a gönderip bir şişe Fransız rakısı aldırtır,
oğlunun hesabına yazdırtırdı; boyun atkıları güzel koksun diye gelininin bütün kolonyalarını
harcadı.
Emma onunla konuşmaktan hiç de sıkılmıyordu. Herif dünyayı dolaşmıştı: Berlin'den,
Viyana'dan, Strasbourg'dan, subaylık zamanından, metreslerinden, bulunduğu ziyafetlerden
bahsediyor, hem nazik, hoş sohbet gözüküyor, hatta bazen, merdivende olsun, bahçede olsun:
«Charles, karışmam ha!..» diyerek kadını belinden yakalıyordu.
O zaman ihtiyar Madame Bovary, oğlunun saadeti yıkılacak diye kaygılandı ve böyle devam
ederse, kocasının, genç kadının fikirleri üzerinde kötü bir etkisi olmasından korkarak bir an
önce köye dönmeye karar verdi. Belki daha ciddi endişeleri de vardı. M. Bovary hiçbir şeyden
çekinmeyecek adamlardandı.
Çocuk, doğramacının karısına, sütnineye verilmişti; bir gün Emma onu birdenbire özledi ve kırkı
çıkıp çıkmadığını hesaplamadan, Rollet'nin evine doğru yürümeye başladı. Marangoz köyün ta
ucunda, dağın eteğinde, araba yolu ile çayırlar arasında otururdu.
. Öğle vaktiydi; pencerelerin tahta kepenkleri kapatılmıştı; mavi göğün sert ışığı altında parıl
parıl yanan arduaz taşlarından damların tepesinde, sanki kıvılcımlar çatırdıyordu. Ağır bir
rüzgâr esiyordu. Emma yürürken kendinde bir halsizlik hissediyordu, kaldırımın çakılları
ayaklarını zedeliyordu, eve mi dönsem, yoksa bir yere girip otursam mı diye bir düşündü.
Tam o sırada M. Leon, koltuğunun altında bir tomar kağıtla, orada bir kapıdan çıktı. Gelip kadını
selamladı ve Lheu-reux'nun dükkânı önünde, sokağa doğru ilerleyen tentenin gölgesi altına
girdi.
Madame Bovary kızını görmek üzere yola çıktığını, fakat şimdi bir yorgunluk duyduğunu anlattı.
Leon:
— Arzu ederseniz.., diye söze başladı, ama devama cesaret edemedi.
Emma:
— Bir işiniz var mıydı?., diye sordu ve kâtipten aldığı «hayır» cevabı üzerine, kendisine yoldaş
olmasını rica etti.
MADAME BOVARY
103
Daha o akşam Yonville'de bunu duymayan kalmamıştı; belediye reisinin karısı Madame
Tuvauhe, hizmetçisine, «Madame Bovary'nin kendini lekelemekte olduğunu» söyledi.
Sütninenin evine varmak için, sokak geçildikten sonra, mezarlığa gidermiş gibi sola sapmak ve
basık evlerle bahçeler arasında, iki tarafında kurtbağrı ile dolu bir küçük yolu tutmak lazımdı.
Kurtbağrılar, yavşan otları, yaban gülleri, ısırganlar, fundalıklardan yükselen böğürtlenler hep
çiçek açmıştı. Çitlerin delikleri arasından bakılınca, kulübelerin önünde, gübrede yuvarlanan bir
domuz veya boynuzlarını ağaç gövdelerine sürten, bağlı inekler görülüyordu. İkisi, yan yana,
yavaş yavaş yürüyorlar, Emma, Leon'a dayanıyor, Leon da adımlarını kadınınkine uyduruyordu;
önlerinde bir sürü sinek, sıcak havada uğulda-yarak uçuyordu.
Evi, önüne gölge salan bir koca ceviz ağacından tanıdılar. Damı kara kiremit örtülü bu basık
evin çatı deliğinden aşağı bir soğan hevengi sarkıyordu. Dikenli çite dayanmış çalı demetleri;
yere ekili birazcık marul, lavanta çiçeği ve sırıklarında çiçek açmış bezelyenin etrafını
çeviriyordu. Pis bir su akıp otların üzerine yayılıyordu; etrafta ne olduğu pek anlaşılmaz birkaç
pırtı, el örtüsü çorap, kırmızı basmadan bir gömlek asılıydı; çitin üzerine de Amerikan bezinden
bir yatak örtüsü serilmişti. Tahta perde kapısının açıldığını duyunca sütnine, kucağında meme
emen bir çocukla çıkıp geldi. Bir eli ile de, yüzü gözü çıban içinde, cılız, küçük bir oğlanın
elinden tutmuştu; Rouen'li bir şapkacının oğlu olan bu çocuğu, babası ile anası, ticaretle-riyle
fazla meşgul oldukları için, köye bırakmışlardı.
Sütnine:
— Buyurun, dedi, sizin çocuk içeride uyuyor.
Evin, zemin katında bulunan biricik odanın dibinde, duvara dayalı perdesiz geniş bir karyola
vardı; camlarından biri kırıldığı için, üzerine yuvarlak bir mavi kağıt yapıştırılmış pencerenin
önünde bir hamur teknesi duruyordu. Kapının arkasındaki köşede, bulaşık musluğunun taşı
altında, ağzına tavuk tüyü takılmış zeytinyağı şişesinin yanına parlak çivili pabuçlar dizilmişti;
tozlu şöminenin üzerine, çakmak taşları, mum ve kav parçaları arasına bir Mathieu Laensberg
atılıvermişti. Bu odada bulunan lüzumsuz şeylerin sonuncusu da, hiç şüphesiz bir lavan-
If
104
MADAME BOVARY
tacı ilanından kesilip altı kundura çivisiyle duvara mıhlanmış, boru çalan, şöhret sembolü bir
kadın resmiydi.
Emma'nın çocuğu, yerde, bir kamış beşikte uyuyordu. Annesi onu yorgana sarıp kucağına aldı
ve iki tarafına sallayarak ninni söylemeye başladı.
Leon odada dolaşıyordu; arkasına Nankin kumaşından elbise giymiş o -güzel hanımı bu sefalet
manzarası içinde görmek ona bir tuhaf geliyordu. Madame Bovary kızardı; Leon, gözleri ile bir
terbiyesizlik etmiş olmaktan korkarak başını çevirdi. Sonra Emma, işlemeli,yakasına kusmuş
olan çocuğu tekrar yatırdı. Sütnine hemen koştu ve: «Yer etmez, belli bile olmaz!» diyerek
yakayı silmeye başladı.
— Bana daha neler ediyor, bir görseniz!., diyordu; bütün günüm onu temizleyip kurulamakla
geçiyor!.. Bakkal Camus' ye lütfen söyleyiveriniz de lazım oldukça bana biraz sabun versin...
Sizin için de daha iyi olur, benim rahatsız etmemden kurtulursunuz.
Emma:
— Peki, peki, dedi. Allaha ısmarladık, Madame Rollet. Ayaklarını eşikte silerek dışarı çıktı.
Kadıncağız bahçe kapısına kadar beraber gitti; habire gece kalkmanın ne kadar zahmetli
olduğundan bahsediyordu:
— Bazen öyle takatsiz düşüyorum ki, sandalyenin üzerinde uyuyakalıyorum; ne olur, bana
yarım kilo çekilmiş kahve bıraksanız, b:r ay idare eder, sabahları sütle içerim.
Madame Bovary, sabredip kadının teşekkürlerini de dinledikten sonra yürüdü; fakat birkaç
adım ilerlemişti ki bir takun-ye sesi duyup başını çevirdi; yine sütnine geliyordu.
— Ne var?..
Köylü kadın Emma'yı bir kara ağacın altına çekti ve kocasından bahsetmeye başladı; kocasının
işinden kazandığı, yüzbaşının da yılda verdiği altı frankla...
Emma:
— Kısa kesin, dedi.
Sütnine, her kelimede bir içini çekerek:
— Peki, dedi; sabahlan benim yalnız başıma kahve içtiğimi görünce içlenir diye korkuyorum;
bilirsiniz ya, erkekler...
Emma:
MADAME BOVARY
105
— Vereceğiz dedik ya!., diye tekrar ediyordu. Artık can sıkıyorsunuz!
— Ah hanımcığım, o kadarla kalmaz ki!.. Yaralan göğsünde fena fena sızılar bıraktı. Elma
şarabından zayıflıyorum, diyor.
— Çabuk olun, Madame Rollet; istediğiniz ne ise çabuk söyleyin.
Sütnine yerlere kadar eğilerek:
— Söyleyeyim, dedi; bilmem istediğim pek çok mu oldu?.. —Bir kez daha selam verdi—
gönlünüzden ne zaman koparsa —(gözleri yalvanyordu)— bir testicik Fransız rakısı gönderiveri-
niz; onunla çocuğun ayaklarını uğarım, dil gibi yumuşacık ayakları var...
Emma, sütnineden kurtulduktan sonra yine M. Leon'un koluna girdi. Bir süre hızlı hızlı yürüdü,
sonra yavaşladı ve etrafa gezdirdiği gözleri, kadife yakalı bir redingot giymiş olan delikanlının
omuzuna dikildi. M. Leon'un kestane rengi, düz ve güzel taranmış saçları omuzlarına doğru
iniyordu. Emma onun tırnaklarına da dikkat etti: Yonville'de kimseninki o kadar uzun değildi.
Tırnaklarına bakmak kâtibin başlıca işlerinden biriydi; hatta bunun için, yazı takımında özel bir
makas bulunduruyordu.
Yonville'e, ırmak boyundan döndüler. Sıcak mevsîm.de yamaç daha genişlediği için, ırmağa
kadar inen birkaç basamak merdivenleri bulunan bahçelerin duvarları, ta temellerine kadar
görülüyordu. Su, sessiz, koşar gibi akıyor ve bir serinlik hissi veriyordu; uzun ince otlar,
kendilerini iten akıntıya göre eğiliyor ve suyun berraklığı üzerinde bırakılıp yayılmış, yeşil bir
saçı andırıyorlardı. Bazen, kamışların ucuna veya nilüfer yaprak-. lan üzerine, incecik ayaklı bir
böceğin konup yürümesi görülüyordu. Arka arkaya gelip birbirini çatlatan dalgaların mavi
kabarcıklarına güneş doluyor, dallan düşmüş ihtiyar söğütler, suya kül rengi gövdelerini
yansıtıyorlardı; ötede, bütün civarda, çayır sanki bomboştu. O saat çiftliklerde yemek vaktidir;
bunun içindir ki genç kadınla yol arkadaşı yürürken, ayaklarının hep bir sesle toprağa
çarpmasından, birbirine söyledikleri sözlerden ve Emma'nın vücudu etrafında hışırdayan
elbisesinin sürtünmesinden başka bir şey duymuyorlardı.
106
MADAME BOVARY
Sivri tepelerine şişe parçaları dikilmiş bahçe duvarları, bir limonluk camekânı gibi sımsıcaktı.
Tuğlaları arasında sarı şebboylar bitmişti; Madame Bovary geçerken açık şemsiyesinin ucu ile
dokunup onların kuru çiçeklerinin birkaçını ufalayıveriyor-du; bazen de duvarlardan sarkan bir
hanımeli veya bir filbahar dalı, şemsiyenin saçaklarına takılıp bir süre ipeğin üzerinden
sarkıyordu.
Yakında Rouen tiyatrosuna geleceği söylenen İspanyol dans topluluğundan bahsettiler. Emma:
— Gidecek misiniz?., diye sordu.
İstiyorum ama, bilmem mümkün olacak mı?
Birbirleriyle başka bir konuşacakları yok muydu?.. Halbuki gözleri daha bir sohbetle doluydu;
söz kesilmesin diye gelişigüzel cümleler bulmaya çalışıyorlardı. Ama ikisi de kendilerini tatlı bir
gevşekliğin kapladığını hissediyordu; sanki ruhları arasında derin, sürekli bir fısıltı vardı ki, bu,
ağızlardan çıkan fısıltıyı örtüyordu. Yeni duydukları bu tatlılığın şaşkınlığı içinde, ikisi de bu
histen bahsetmeyi, nedenini araştırmayı hiç düşünmüyorlardı. Gelecek mutluluklar, sıcak
ülkelerin kıyıları gibi, kendilerinden önceki genişliğe, özlerindeki gevşekliği güzel kokulu bir
meltem halinde yayar ve bu sarhoşluk içinde kendinden geçen insan, görünmeyen ufku merak
etmeyi bile aklından geçirmez.
Bir yerde toprak, hayvan ayakları altında dövüle dövüle çökmüş, bir çukur meydana gelmişti;
orada çamurun içinde birbirinden uzak taşlara atlayarak geçmek lazım geldi. Bazen Emma bir
dakika durup ayağını basacak bir yer arıyor ve titreyen taşın üzerinde sendeliyor, dirsekleri
havada, beli eğilmiş, gözü telaşlı,, suya düşüvermek korkusuyle gülüyordu.
Bahçenin önüne varınca Madame Bovary küçük tahta kapıyı itti, merdiveni koşarak çıkıp
kayboldu.
Leon yazıhaneye döndü. Noter orada değildi; evraka bir göz attı, sonra bir kalem yonttu,
nihayet şapkasını alıp çıktı.
Argueil tepesine, ormanın başlangıcındaki otlağa gitti; çamlar altında uzandı ve parmakları
arasından göğe baktı. Kendi kendine:
— Ne kadar sıkılıyorum!.. Ah! Ne kadar sıkılıyorum!., diyordu.
MADAME BOVARY
107
Bu köyde, Homais'den başka dostu olmadan M. Guillaumin' in emrinde yaşadığını düşündükçe
haline acıyordu. Kulaktan atma altın gözlük takan, kırmızı favorileri beyaz kravatı üzerine
dökülen M. Guillaumin, ilk zamanlar kâtibin gözlerini kamaştıran İngilizvari sahte tavırlarına
rağmen, ruh inceliklerinden bir şey anlamazdı. Eczacının karısına gelince o, bütün vilayetin
belki en iyi kadınıydı: Koyun gibi halim selim, çocuklarını, anasını, babasını, akrabasını candan
seven, başkalarının felaketine ağlayan, evinde her şeyi gelişigüzel bırakan, korseden nefret
eden bir kadıncağız; fakat o kadar ağır canlı, konuşması o kadar sıkıcı, hali tavrı o kadar bayağı
ve o kadar söz bilmez bir insandı ki, Leon, onun otuz ve kendisinin yirmi yaşında olmalarına,
yan yana iki odada yatmalarına ve her gün görüşmelerine rağmen, onun bir kimseye kadınlık
edebileceğini, onda elbisesinden başka kadınlara özgü bir hal daha bulunabileceğini hiç
düşünmemişti.
Başka da kim vardı ki?.. Binet, birkaç dükkâncı, iki üç meyhaneci, papaz, belediye reisi M.
Tuvache ile iki oğlu; bunlar da zengin, suratları asık, dar kafalı, topraklarını kendileri ekip
biçen, sofralarına kimseyi çağırmayan, son derece bağnaz, sohbetleri çekilmez insanlardı.
Fakat bu insan yüzlerinin meydana getirdiği bayağı zemin üzerinde Emma'nın yüzü tek olarak
kendini gösteriyordu, ama yine de hepsinden uzak gibiydi; çünkü Leon onunla kendisi arasında
ne olduğu tayin edilmez uçurumlar hissediyordu.
İlk zamanlar eczacı ile beraber birkaç defa onun evine gitmişti. Charles onunla dost olmaya pek
istekli gözükmemişti; bunun için Leon, bir yandan saygısızlık etmek korkusu, bir yandan da
hemen hemen imkânsız saydığı daha içli dışlı bir yakınlık isteği arasında kalmış, ne yapacağını
bilemiyordu.
IV
İlk soğuklar basar basmaz Emma odasını bırakıp salona yerleşti; burası alçak tavanlı,
uzunlamasına bir yerdi; şöminenin üzerinde de, aynaya dayalı, dal dal bir ahtapot yuvası
duruyordu. Emma pencerenin yanındaki koltuğa oturur, köy halkının kaldırımdan geçmesini
seyrederdi.
108
MADAME BOVARY
Leon, günde iki defa, yazıhaneden Altın Aslan oteline giderdi; Emma ta uzaktan onun geldiğini
işitir, dinleyerek eğilirdi; delikanlı da, arkasında hep bir biçim elbise, başını çevirmeden
perdenin arkasından süzülür geçerdi. Fakat ortalık karardıktan sonra, çenesi sol avucunun
içinde, başladığı kaneviçe işi dizlerinin üstünde etrafa bakan Emma, birdenbire süzülen o gölge
belirince bazen ürperir ve hemen kalkıp sofranın kurulmasını emrederdi.
M. Homais akşam yemeği yendiği sırada gelirdi. Kadife takkesi elinde, kimseyi rahatsız
etmemek için sessiz adımlarla girer ve daima: «Herkese akşamlar hayır olsun!» diye selam
verirdi. Sonra masa başına, karı ile koca arasındaki yerine oturur, hekime hastalarının halini
sorar, Charles da ne kadar tedavi ücreti alınması gerektiğini ondan öğrenmeye çalışırdı. Sonra
«Gazetede olanların» sözü açılırdı. Homais, günün o saatinde, gazeteyi hemen ezbere bilir,
gerek Fransa'da, gerek hariçte cereyan etmiş ferdi felaket hadiselerini, yazı sahibinin
düşüncelerini de unutmadan, birer birer anlatırdı. Fakat bu konu da ku-ruyuverince eczacı,
sofrada gördüğü yemekler hakkında fikir beyan etmeye başlardı. Hatta bazen yerinden yarı
doğrulup hanıma nezaketle en yumuşak, en iyi parçayı işaret eder veyahut hizmetçiye dönüp
salçalı yemeklerin nasıl pişeceğini ve baharatın ne miktarda sağlığa dokunmayacağı hakkında
salıklar verirdi; yemeklerin kokusundan, etin özünden, usareden, jelatinden bir bahsedişi vardı
ki göz kamaştırırdı. Zaten kafasının içi ilaç ve yemek tarifeleri ile kavanoz dolu dükkânından
kalabalık olan Homais, türlü reçeller, sirkeler, tatlı likörleri kaynatmakta ustaydı; en yeni icat
olunmuş, az kömür sarf eden maltızları bildiği gibi, peynirleri muhafaza etmek, bozulmaya yüz
tutan şaraplara bakmak sanatlarını da bilirdi.
Saat sekizde Justin gelir, eczaneyi kapamak için efendisini çağırır. O zaman M. Homais, hele
Felicite de odada ise, ona alaylı alaylı bakardı; çırağının hekimin evine gelmekten pek
hoşlandığını sezmişti.
— Bizim oğlanın aklından bir şeyler geçiyor, derdi, günahına girmeyelim ama, bana öyle geliyor
ki sizin hizmetçiye abayı yakmış!..
Fakat şikâyetle anlattığına göre, Justin'in daha büyük bir kusuru vardı; daima konuşulanları
dinlerdi. Mesela pazar ak-
MADAME BOVARY
109
samları Madame Homais, koltuklarda uyuyup pek bol basma yüzlerini sırtlanyle sürte sürte
indiren çocukları alıp götürsün diye Justin'i bir kere salona çağırdı mı, onu bir daha dışarı
çıkarmak kabil olmazdı.
Zaten eczacının evindeki pazar akşamı toplantılarına çok gelen de olmazdı; adam çekiştirmesi
ve siyasi kanaatleri, saygıdeğer birkaç kişinin oradan ayaklarını kesmesine sebep olmuştu. Ama
noter kâtibi o toplantılan hiç kaçırmazdı. Kapı çalınır çalınmaz hemen Madame Bovary'yi
karşılamaya koşar, atkısını alır, kadının karlı havalarda ayakkapları üzerine giydiği iri çuha
terlikleri eczanenin masası altında bir kenara yerleştirirdi.
Önce birkaç parti otuz bir oynanır, sonra M. Homais Emma ile «ecarte»ye başlardı; Leon
kadının arkasına geçer, ona oyun öğretirdi. Ayakta durur, ellerini iskemlenin arkalığına dayar,
kadının topuzuna taktığı tarağın dişlerine bakardı. Emma iskambili atmak için her
kımıldanışında fistanının sağ tarafı kalkardı. Yukarıya doğru toplanılmış saçlarından sırtına
doğru inen esmerlik gitgide açılır ve yavaş yavaş gölgede kaybolurdu. Sonra elbisesi, kabarık
bir halde iskemlenin iki yanına düşer, kıvrımlar teşkil eder, yere kadar yayılırdı. Bazen Leon
çizmesinin ona değdiğini hisseder ve birine basmış gibi hemen çekilirdi.
Kağıt oyunu bitince eczacı ile hekim dominoya oturur, Emma da yerini değiştirip, dirsekleri
masaya dayanmış, Illustration'u karıştırmaya başlardı. Kendisi de moda gazetesini getirmiş
bulunurdu. Leon'un yanma oturur, beraber resimlere bakarlar ve biri sayfayı bitirince ötekinin
de bitirmesini beklerdi. Bazen Emma ondan şiir okumasını rica ederdi; Leon baygın, monoton
bir sesle okur, âşıkane parçalarda büsbütün baygın, can çekişir gibi bir eda takınırdı. Fakat
domino gürültüsünden rahatsız olurdu; M. Homais o oyunda çok ustaydı, Charles'a ilklik verir,
yine de yenerdi;- üç oyundan sonra ikisi de ocak başına uzanırlar ve arası çok geçmez, uykuya
dalarlardı. Ateş sönüp kül olur, çaydanlık boşalır, Leon hâlâ okurdu; Emma onu dinler, bir
yandan da lambanın, üzerine arabalara binmiş pierrot'lar, ellerinde terazileri ile ip cambazları
resmedilmiş tül abajurunu eli ile çevirir dururdu. Leon, susup uyumuş dinleyicilerini işaret
ederdi; o zaman yavaş yavaş konuşmaya başlarlar ve söyledikleri, başka kimse duymadığı için,
kendilerine daha tatlı gelirdi.
Böylece aralarında bir çeşit birlik, sürekli bir kitap ve şar-
f
110
MADAME BOVARY
ki notası alışverişi başladı. M. Bovary kıskançlık nedir pek bilmediği için, buna hiç aldırış
etmiyordu.
Charles'a isim günü, hediye olarak, frenoloji bilimine göre yapılıp, ta göğse kadar işaretli, mavi
boyalı güzel bir kafa geldi. Bunu noter kâtibi göndermişti. Zaten onun hekime sevgi ve
saygısının daha başka belirtileri de vardı, Rouen'da bir işi olun* ca gidip onu da yapardı; o
zamanlarda bir romancının kitabı «yağlı bitkiler» merakını moda haline soktuğundan, Leon da
hanıma verilmek üzere alıp Kırlangıç'ta kucağında getirmiş, onların sert tüylerine dokunup
parmaklarını kanatmıştı.
Emma saksılarını koymak için pencerenin önüne parmaklıklı bir tahta taktırttı. Noter kâtibi de
kendine böyle bir «asılı bahçe» edindi; her sabah pencereden birbirlerinin çiçekle uğraşmasına
bakarlardı.
Ama köyün pencereleri içinde bir tanesi vardı, onun, Emma 'nınki kadar boş kaldığı olmazdı:
Pazar günleri'sabahtan akşama kadar, hava açık olduğu zaman her gün öğleden sonra, tavan
arasının penceresi önünde M. Binet'nin, gürültüsü ta Altın Aslan otelinden işitilen tornası
başında çalıştığı görülürdü.
Bir akşam Lepn- eve dönünce, odasında, koyu zemin üzerine açık yaprak işlemeli yarı kadife,
yarı yün bir masa örtüsü buldu. Hemen Madame Homais'yi, M. Homais'yi, Justin'i, çocukları,
ahçı kadını çağırdı; ondan notere de bahsetti, herkes o örtüyü görmek istedi; hekimin karısı
kâtibe ne diye böyle hediyeler veriyor, böyle cömertlik gösteriyordu? Bu herkesin tuhafına gitti
ve nihayet: «Herhalde sevgilisidir de ondan!» dediler.
Leon'un sözleri de bu zannı kuvvetlendiriyordu: Boyuna onun letafetinden, zekâsından
bahsediyordu; o kadar ki, bir gün Binet sert sert:
— Bana ne?» dedi. Ben onun evine gidip gelenlerden değilim ki!..
Ona, «aşkını ilan» için ne yapacağını düşünüp içi içini yerdi; bir taraftan onun fenasına
gitmekten çekinir, bir taraftan bu kadar korkak olduğu için kendi kendinden utanır, bu iki his
arasında kararsız, istek ve üzüntü ile kıvranır dururdu. Sonra gayrete gelip kararını verir,
hemen bir mektup yazardı; fakat bunu yırtar, başka bir güne bırakır, o gün gelince de süreyi
yine uzatırdı. Bazen her şeyi göze almayı tasarlayarak yola çık-
MADAME BOVARY
111
tığı olurdu; fakat Emma ile karşılaşınca kararından vazgeçerdi; o sırada Charles eve döner,
Leon'a, arabaya binip kendisiyle beraber civardaki bir hastaneye kadar gitmeyi teklif ederdi.
Leon hemen razı olup hanımı selamlar, Charles'ın peşi sıra giderdi. Emma'nın kocası da
Emma'nın bir parçası demek değil miydi?..
Emma'ya gelince o, Leon'u sevip ¦ sevmediğini hiç düşünmedi. Onun sandığına göre aşk,
şimşek parıltıları ve gök gürültüleri ile kendini birdenbire gösterir, göklerden düşüp hayatı
altüst eden, iradelerimizi birer yaprak gibi söken, bütün kalbi uçuruma sürükleyen bir kasırgaya
benzerdi (1). Bilmiyordu ki, evlerin taraçalarında oluklar tıkalı ise, hafif yağmurdan da göller
hâsıl olur... Böylece kalbi huzur içinde yaşayıp gidecekti ama, bir gün, duvarda bir çatlak
olduğunu seziverdi.
Bunu şubatın karlı bir gününde farketti.
Öğleden sonra M. Bovary ile Madame Bovary, Homais ile Leon hep bir arada, Yonville'den yarı
fersah ötede yeni kurulan bir iplik fabrikasını gezmeye gitmişlerdi. Eczacı, Napoleon ile
Athalie'yi de, yürümek jimnastik yerine geçer diye yanına almıştı, Justin de, omuzuna
şemsiyeleri yüklenmiş, beraber geliyordu.
Herkesin görelim diye koştuğu o yerde, hiç de görülmeye değer bir şey yoktu. Kocaman boş bir
arsa, karmakarışık kum ve çakıl yığınları, şimdiden paslanmış birkaç çark; orta yerde de küçük
küçük bir sürü penceresi olan dört köşe bir bina... İnşaat henüz tamamlanmamıştı, damın
payandaları arasından gökyüzü hâlâ gözüküyordu. Çatının putreline asılmış, başakla
(1) Böyle «benzerdi» gibi teşbih ıstılahları kullanmanın, Flubert'in üslubuna ne kadar aykırı
olduğunu biliyorum. O, hemen daima istiare ile düşünür. Fakat, onun her istiaresini yeni bir
istiare ile çevirmeye, Türkçenin selikasını bozmadan, Türkçe cümleye bir yabancılık kokusu
vermeden, imkân olmadığını sanıyorum. Herhalde benim elimden gelmiyor; bunu ancak
Flaubert gibi bir sanatkâr yapabilecektir. (N.A.).
112
MADAME BOVARY
karışık bir demet saman, üç renk (1) kurdelelerini rüzgârda şaklatıp duruyordu.
Homais'nin ağzı açılmıştı. Topluluğa bu kuruluşun gelecekteki önemini anlatıyor, taban
tahtalarının dayanıklılığını, duvarın kalınlığını hesaplıyor, M. Binet gibi kendisinin de sırf şahsi
işlerinde kullanılmak üzere yanında bir metre taşımadığına üzülüyordu.
Onun koluna girmiş olan Emma biraz omuzuna yaslanmış, uzakta, hafif bir sis içinde, göz
kamaştırıcı solgunluğunu etrafa yayan güneşin yuvarlağına bakıyordu. Birden başını çevirip
Charles'ı gördü. Kasketini kaşlarına kadar geçirmişti; kalın dudaklarının hafifçe titremesi
yüzüne bir de alıklık çöktürüyordu; sırtı bile, o sakin sırtı bile insanı sinirlendiriyordu; Emma
kocasının bütün bayağılığını redingotunun üzerine apaçık serilmiş gibi görüyordu.
O, öfkesinden bir çeşit iğrenç zevk tadarak kocasına bakarken Leon bir adım ilerlerdi. Benzini
sarartan soğuk, sanki yüzüne daha tatlı bir baygınlık vermişti; kravatı ile boynu arasında
gömleğinin bolca yakasından teni gözüküyordu; uzun saçları altından kulağının memesi
meydana çıkmıştı; Emma onun bulutlara dikilmiş mavi gözlerine baktı ve onları dağların göğü
aksettiren göllerinden daha berrak, daha güzel buldu.
Eczacı birdenbire:
— Seni hınzır seni, diye bağırıp oğlunun yanına koştu; çocuk, kunduraları beyaza boyansın
diye bir kireç yığınının içine girmişti. Babasından işittiği azar üzerine Napoleon ağlamaya
başladı; Justin de bir tutam saman almış, kunduraları temizliyordu. Ama bunun için bir bıçak
lazımdı; Charles kendisinin-kini verdi.
Emma içinden:
— Hele bak!., dedi. Köylü gibi cebinde bıçak taşıyor!.. Kırağı yağmaya başlamıştı, Yonville'e
döndüler.
O akşam Madame Bovary komşulara gitmedi; Charles'ı uğurlayıp da kendini yapayalnız
hissedince sabahki mukayese, gözünün önündeki iki şeyi karşılaştırıyor denecek kadar bir
açıklıkla yeniden başladı; hem bu sefer eşyaya, hatıranın ver-
Yani, Fransız bayrağının üç rengi.
MADAME BOVARY
113
diği boyut genişliği de katılmıştı. Emma yatağına uzanmış, ateşin parlak ışığına bakıyor ve
Leon'un bir eliyle uslu uslu bir buz parçası emen Athalie'yi tutarak, bir eliyle de ince bastonunu
yere bastırıp eğmesini görür gibi oluyordu. Onu pek cana yakın buluyor, bunu düşünmekten
kendini alamıyordu; Leon'un başka günlerdeki başka hallerini, tavırlarını, söylediği sözleri,
sesinin ahengini, hâsılı her şeyi göz önüne getiriyor, öpecekmiş gibi dudaklarını uzatarak tekrar
ediyordu:
—¦ Çok cana yakın, çok cana yakın!..
Sonra:
— Acaba bir sevdiği yok mu?., diye düşündü. Ama kimi sevecek?.. Beni!
Leon'un kendisine âşık olduğunun bütün delilleri o anda hep birden aklına geldi, yüreği oynadı.
Şöminenin alevi tavana neşeli bir ışık halinde aksetmiş, titriyordu; Emma kollarını gererek
sırtüstü yattı.
O zaman bitip tükenmeyen yakınma başladı: «Felek isteseydi... Niçin kabil olmasın?.. Engel
olan mı var?..»
Charles gece yarısı eve dönünce Emma, uykusundan uyanmış gibi bir hal takındı ve kocasının
soyunurken gürültü etmesi üzerine baş ağrısından yakındı, sonra ilgisiz bir tavırla, o akşam
neler olduğunu sordu.
Charles:
— M. Leon erkenden odasına çıktı, dedi.
Emma gülümsemekten kendini alamadı; gönlünü yeni bir büyü kaplamıştı, böylece uyuyüverdi.
Ertesi gün ortalığın karardığı saatte, tuhafiyeci M. Lheu-reux, Emma'yı ziyarete geldi. Bu
dükkâncı doğrusu işini bilir adamdı.
Gaskonya'da doğup Normandiya'da .yerleşmiş, güneylilere özgü gevezeliğine Pays de
Caux'lularin kurnazlığını da katmıştı. Yağlı, gevşek ve sakalsız suratı açık bir meyankökü suyu
ile boyanmışa benziyor, beyaz saçları da küçük kara gözlerinin parlaklığını bir kat daha
artırıyordu. Vaktiyle ne iş gördüğünü iyice bilen yoktu; bazıları ayak satıcılığı, bazıları da
Routot'da sarraflık ettiğini söylerdi. Muhakkak olan bir şey varsa, o da Lheureux'nun çok karışık
hesapları zihninden yapabildiğiydi; bu hususta Binet'nîn bile gözünü korkutmuştu. Fazlasıyle
neza-
MB 8
114
MADAME BOVARY
ket gösterip daima birini selamlar, yahut davet eder gibi yarı eğilmiş bir vaziyet alırdı.
Krepli şapkasını kapıya astıktan sonra, elindeki yeşil mukavva kutuyu masanın üzerine koydu
ve bin bir türlü saygı sözleriyle Madame Bovary'ye, o güne kadar güvenini kazanmamış
olmasından dert yandı. Onunki gibi küçük bir dükkân, zarif bir hanımın dikkatini nasıl
celbedebilir ki?.. «Zarif bir hanım» derken sesine daha bir kuvvet veriyordu. Ama gerek dikiş
malzemesi ve çamaşır, gerek şapka ve tuhafiye hususunda ne istediği olursa getirtebilirdi; her
ay aralıksız dört kere şehre giderdi. En büyük ticarethanelerle ilişkisi vardı. Onu bir kere Üç
Kardeşler, Altın Sakal, Büyük Vahşi ticarethanelerine soruverin; bütün o efendiler Lheureux'yu
pek iyi tanırlar!.. Bugün, pek ender düşen bir fırsatla eline geçmiş birkaç parça şeyi göstermek
için hanımı rahatsız etmişti. Kutudan yarım düzine kadar işlemeli yaka çıkardı.
Madame Bövary yakalara baktı, sonra:
— Şimdilik bir şey lazım değil, dedi. Bunun üzerine M. Lheureux kutudan büyük bir özenle üç
Cezair hamaylısı, birkaç paket İngiliz iğnesi, bir çift hasır terlik ve kürek mahkûmları tarafından
Hindistancevizinden oyulmuş dört kafesli rafadan yumurta fincanı çıkardı. Sonra iki elini
masaya dayadı, boynunu uzattı, belini kırdı, ağzını açtı, Emma'nın o eşyaları kararsız kararsız
gözden geçirmesine bakıyordu. Ara sıra, boydan boya açılmış hamaylıların tozunu almak ister
gibi, tırnağı ile vuruyordu, bu darbe ile ipekliler titreyip sarı pulları, akşam şafağının mavimtırak
ışığı içinde pırıl pırıl yanıyordu.
— Bunlar kaça?..
— Sudan ucuz, dedi, sudan ucuz; ama acelesi yok; ne zaman isterseniz o zaman verirsiniz; biz
Yahudi değiliz ya!..
Emma bir zaman düşündü ve M. Lheureux'ye yine bir eksiği olmadığını söyledi; bunun üzerine
tuhafiyeci:
— Başka bir sefer anlaşırız, dedi; ben hanımlarla daima anlaşırım, bir benimki ile anlaşamam,
o kadar!..
Emma gülümsedi.
Lheureux o latifeden sonra babacan bir tavırla:
— Para için bir düşünceniz olmasın, dedi... Lazımsa ben size bulurum.
Emma hayretle baktı. Lheureux hemen sesini alçaltrp:
MADAME BOVARY
115
— Hem bulmak için öyle uzun uzun aramaya da lüzum yok, dedi; ben söz verdim mi
güvenebilirsiniz!..
Sözü değiştirdi ve M. Bovary'nin o günlerde bakmakta olduğu Cafe Français sahibi Tellier
Babanın nasıl olduğunu sormaya başladı:
— Tellier Babanın da nesi var Allah aşkına?.. Öyle bir öksürüyor ki bütün evi sarsıyor; bilmem
ama iyi görmüyorum, yakında ona fanila gömlek değil, çam tahtasından bir palto giydirmek
gerekecek!.. Gençliğinde vur patlasın, çal oynasın eğlendi!.. Vallahi, hanımefendi, bu adamlar
düzen, tertip nedir, bilmezler!.. İçini ispirto ile yakıp kömür etti!.. Ama insan bir tanıdığın
ölmek üzere olduğunu görünce, ne de olsa tasa ediyor.
Bir taraftan eşyayı toplayıp kutuya yerleştirirken bir taraftan da hekimin müşterileri hakkında
nutka girişmişti. Pencerelere bakıp somurtarak:
— Bütün bu hastalıklar hep havalardan, değil mi?., dedi. Doğrusu ben de kendimi pek iyi
hissetmiyorum; sırtımda bir ağrı var, bugünlerde gelip beyefendiye bir göstermek istiyorum.
Müsaadenizle, Madame Bovary; bir emriniz olursa minnettar edersiniz.
Kapıyı yavaşça kapattı.
Emma yemeğini tepsiyle odasına getirtip ocak başına oturdu; karnını doyurması hayli uzun
sürdü; her şeyi beğendi. Hamaylılar hatırına geldikçe:
— Doğrusu almadığıma çok iyi ettim!., diyordu.
Merdivenlerden bir ayak sesi işitti; Leon geliyordu. Hemen kalktı; kenarı bastırılmak üzere
konsolun üzerine konulmuş toz bezleri vardı; en üsttekini alıp oturdu; L6on göründüğü vakit
Emma çok meşgul gözüküyordu.
Konuşmaları hiç de hararetli olmadı, Madame Bovary ikide bir susuveriyor, Leon da ne
diyeceğini pek bilemiyordu. L6on, şöminenin yanında alçak bir iskemleye oturmuş, parmaklan
arasında fildişi kutuyu çeviriyor, Emma da ya dikiyor, veyahut bezin kenarını kırıp tırnağı ile
bastırıyordu. Bir şey söylemiyordu; Leon da onun, konuşmasına olduğu gibi sükûtuna da-
vurgun susuyordu.
Kadın içinden: «Zavallı çocuk!» diyor, delikanlı da: «Acaba neyimi beğenmiyor?..» diye'
düşünüyordu.
116
MADAME BOVARY
¦
Nihayet Leon, o günlerde noterliğin bir işi için Rouen'a gideceğini söyledi.
— Sizin nota aboneniz bitti; onu da yenileyeyim mi?..
— Hayır.
— Neden?..
— Çünkü...
Dudaklarını ısırdı ve iğnenin ucundaki gri tireyi yavaş yavaş çekti. Bu dikiş işi Leon'u
sinirlendiriyordu. Emma'nın parmak uçları zedelenir gibi oluyordu; delikanlının aklına zarif bir
kompliman geldi, ama cesaret edip söyleyemedi:
— Neden?., dedi, bırakıyor musunuz?.. Emma birden anlâmayıp sordu:
— Neyi?.. Ha, müziği, değil mi?.. Ne yapalım, Öyle olacak. Ev işleri ile uğraşmak, kocama
bakmak lazım; daha birçok şeyler var... Bunların hepsi müzikten önce düşünülecek vazifeler!
Saate baktı. Charles geç kalmıştı. Emma onu merak eder gibi gözüküp iki üç defa tekrar etti:
— Çok, çok iyi adamdır.
Kâtibin M. Bovary'ye saygısı vardı. Fakat ona böyle bir sevgi gösterilmesi, hoşa gitmeyen bir
hayret uyandırdı üzerinde; ama yine de onu övmekte devam etti:
— Zaten, dedi, herkes kendisini övüyor, özellikle eczacı... Emma tekrar etti:
— Doğrusu çok temiz kalpli insandır. Kâtip de karşılık verdi:
— Elbette.
Sonra Madame Homais'den konuşmaya başladı. Çoğu zaman onun sözü açılınca kılığı ile alay
ederlerdi. Emma, Leon'un sözünü keserek:
— Ne çıkar?., dedi. Ailesine düşkün bir kadın tuvalet düşünmez ki!
Yine sustu.
Ertesi günler de hep böyle geçti. Emma'nın sözleri, hali, tavrı, her şeyi değişti. Ev işlerine daha
büyük bir ilgi göstermeye, kiliseye muntazaman gitmeye ve hizmetçisine daha sert
davranmaya başladı.
Berthe'i sütnineden aldı. Eve misafir gelince Felicite çocuğu getirir, Madame Bovary de onu
soyup vücudunu gösterirdi.
MADAME BOVARY
117
Çocuklara bayıldığını iddia ediyordu; çocuk onun tesellisi, gönlünün eğlencesi, delice ihtirasıydı.
Onu severken heyecana gelip, Notre-Dame de Paris'deki Sachette'i hatırlatacak ateşli sözler
söylerdi!.. Ama Yonville'de Hugo'nun romanını okumuş yoktu ki Sachette'i hatırlasın.
Charles eve dönünce terliklerini ısınsın diye ocak ba'şına konmuş bulurdu. Artık yeleklerinin
astarı, gömleklerinin düğmesi eksik olmuyor, pamuklu gecelik takkeleri bile dolaba kat kat istif
ediliyordu. Emma'nın, eskisi gibi onun bahçede gezmek teklifine yüzünü ekşittiği olmuyordu;
hiç sesini çıkarmadan boyun eğdiği emirlerini anlamamakla beraber onun her dediğine razı
oluyordu; Leon yemekten sonra Charles'ın, iki eli göbeğinde, iki ayağı ızgaralara dayalı, yanağı
hazmın verdiği hararetle kızarmış, gözleri saadetle nemli ateş başına kurulduğunu, çocuğun
yerde kilim üzerinde yuvarlandığını, o ince belli kadının da koltuğun arkalığı üzerinden eğilip
kocasını alnından öptüğünü görünce, içinden:
— Ne delilik, derdi. Ona erişmek için ne yapsam ki?
Böylece Leon, Emma'nın o kadar namuslu ve öyle elde edilmez bir kadın olduğuna inandı ki
kalbinden en küçük ümidi bile uzaklaştırdı.
Fakat bu feragati ile Emma'yı görülmedik bir mertebeye yükseltmiş oluyordu. Onu gözünde,
kendisine bir faydası dokunmayacak olan bütün- cismani güzelliklerden ayırdı; Emma onun
kalbinde daima yükseliyor ve sanki tanrılaşacak, uçup o kalpten ayrılıverecek gibi oluyordu. Bu,
hayatla ilişiği olmayan ve ender oldukları için çiçek gibi bakıp yetiştirdiğimiz saf hislerden
biridir; ona kavuşmanın vereceği zevk, onu kaybetmekten meydana gelecek acının yanında hiç
kalır.
Emma zayıfladı, benzi soldu, yüzü uzadı. Siyah saçları, iri gözleri, düz burnu, bir kuşunkini
andıran yürüyüşü ve şimdi daimi olan sessizliği ile o kadında, hayata ancak belli belirsiz
dokunarak geçer gibi, alnında ulvi bir kaderin yazısını taşıyor-muşcasına bir hal yok muydu?..
Gayetle mahzun ve gayetle sakin, hem son derece halim, hem de son derece çekingen, öyle ki,
insan, kiliselerde çiçeklerin mermer soğukluğuna karışan kokusu ile titrediği gibi, onun yanında
da sanki donduran bir büyüye kapılıyordu. Onun cazibesinden yalnız Leon değil, başkaları da
kurtulamıyordu. Eczacı bile:
118
MADAME BOVARY
— Cidden yüksek bir kadın, diyordu; bir kaza merkezine de gitse yaraşır.
«Bourgeois» kadınları onun ev idaresine, hastalar nezaketine, fakirler de insaniyetine hayran
oluyordu.
Fakat onun içini hırs, öfke ve kin kemiriyordu. O düz kırmalı fistanın altında huzurunu
kaybetmiş bir kalp gizliydi; o pek afif dudakları, gönlün ıstırabını anlatmıyordu. Emma Leon'a
âşıktı; yalnızlığı araması da onu düşünüp haz duymak içindi. Onun kendisini görmek, hayalin
verdiği zevki bozuyordu. Leon'un ayak seslerini duyunca yüreği çarpar, sonra karşısına çıkınca
heyecanı geçip en sonunda hüzne dönen bir büyük hayretten başka bir şey duymazdı.
Leon, Emma'mn evinden üzgün çıktığı günler, kadının da, onu bir an daha sokakta görmek için
arkası sıra yerinden kal-kıverdiğini bilmezdi. Emma onun işlerini merak eder, halini yüzünden
okumaya çalışırdı. Gidip onun odasını görmeye bir bahane bulmak için bütün bir hikaye
uydururdu. Eczacının karısını, onunla bir çatı altında yattığı için mutlu sayıyordu. Altın Aslan
otelinin güvercinleri pembe ayaklarını, beyaz kanatlarını oluklara sokup ıslatmak için nasıl o eve
gidiyorlarsa, Emma' nm düşünceleri de hep o evin içinde dolaşıyordu. Fakat Emma aşkını ne
kadar kuvvetle hissederse onu belli etmemek, azaltmak için o kadar şiddetle kalbinin
derinliklerine atıyordu. Leon'un farketmesini ister, bunu kolaylaştıracak rastlantılar, felaketler
hayal ederdi. Emma'yı tutan hiç şüphesiz ki ya tembelliği, ya korkusu, biraz da utancıydı.
Bazen düşünüyor, Leon'u kendinden pek uzaklaştırmış olduğunu, artık vaktin geçip hiçbir ümit
kalmadığını sanıyordu. Böylece bir fedakârlık etmiş olduğuna kaniydi, ama: «Ben iffetli bir
kadınım» diyebilmenin* ayna karşısında boynu bükük tavırlar takınmanın verdiği gurur ve
zevkle biraz teselli buluyordu.
Vücudu saran istekler, para hırsı, sevda çekmenin verdiği hüzün kaynaşıp tek bir gönül acısı
oluverdi; Emma bu düşünceden silkinmeye bakacağı yerde ona sımsıkı sarılıyor, ıstırabı
özlüyor, her şeyi buna fırsat biliyordu. Sofraya getirilen yemekte bir kusur gördü veya bir
kapıyı yarı açık buldu mu sinirleni-verir, alamadığı kadifeyi, eremediği saadeti, hülyalarının pek
yüksek, evinin çok dar olduğunu düşünüp inlerdi.
Onu çileden çıkaran şey, çektiği işkenceyi Charles'ın fark
i
MADAME BOVARY
119
bile etmemesiydi. Emma'nın nazarında Charles'ın, karısını mesut ettiğini sanması budalaca bir
hareket, bu düşünmeyle gösterdiği güven de âdeta nankörlüktü. O adam için mi böyle uslu
oturuyordu? Halbuki her saadete engel olan o değil miydi? Her sefalet onun yüzünden çıkmıyor
muydu? Emma'yı her yanından kıskıvrak bağlayan karmakarışık kayışın sivri toka dili o değil
miydi?
İşte böylece Emma, türlü sıkıntılarının neticesi olan kinini hep kocasının üzerine yükledi. Bu kini
azaltmak için harcadığı her emek bilakis bunu çoğaltmaktan başka bir şeye yaramıyordu;
çünkü boşa giden bu zahmet de öbür üzüntü sebeplerine katılarak ayrılığın genişlemesine
hizmet ediyordu. Kendi içîn duyduğu şefkat, içinde isyan duyguları uyandırıyordu. Evinde
hayatın bayağılığı onu lüks fantezilere, kocasından gördüğü muhabbet günahkârca arzulara
sevkediyordu. Charles'dan nefrete, intikam almaya daha ziyade hak kazanmak için: «Ah! Bana
bir el kaldırsa!» dediği olurdu. Aklına gelen yürek parçalayıcı ihtimallere bazen kendi de
şaşıyordu; onları düşünmek, yine de güler yüz göstermeye, kendi ağzı ile mutlu olduğunu
iddiaya, bah-tiyarmış gibi gözükmeye, herkesi buna kandırmaya mecbur olmak!-..
Ama bu iki yüzlülükten kendi de tiksiniyordu. Bazı günler, Leon'la beraber ta uzaklarda bir yere
kaçıp da talihi, bir daha denemek arzuları duyardı ama, ruhunda hemen ne olduğu bilinmez,
karanlıklarla kaplı bir uçurum açılıverirdi. Kendi kendine:
— Zaten, derdi, artık beni sevmiyor ki! Benim halim neye varacak? Ben kimden bir yardım, bir
teselli umayım? Kim benim derdime derman olur?
Âdeta soluğu kesilir, perişan, yığılıvermiş gibi oturur, sessiz hıçkırır, göz yaşları dökerdi. Onun
bu buhran anlarında içeri giren hizmetçi:
— Beyefendiye niçin söylemiyorsunuz? diye sorardı. Emma:'
— Bir şey değil, derdi; hep sinirden geliyor, sakın beye söyleyeyim deme, sonra üzülür.
Felicite:
— Peki, hanımcığım, derdi. Pollet'de balıkçılık eden Gue'rin Babanın bir kızı vardı, adına La
Gue"rine derdik; ben buraya gelmeden önce Dieppe'deydim, orada tanıdım. Siz de tıpkı onun
120
MADAME BOVARY
onun gibisiniz. Öyle içli, öyle içliydi ki, evin eşiğinde dikilip durduğunu görenler, kapının önünde
asılmış bir kefen sanırlardı. Derdini sorarsanız, sanki kafasının içini sis kaplamış gibi bir şeymiş,
ne hekimlerin ilacı kâr etti, ne de papazın duası... Derdi pek fazlalaştı mı, bir başına deniz
kenarına giderdi; gümrük memuru kola çıkınca onu taşların üzerinde bülurmuş; kız oraya
yüzükoyun yatar, ağlarmış. Kocaya vardıktan sonra geçmiş diyorlar.
Emma: -
— Ama, derdi, ben bu derde kocaya vardıktan sonra tutuldum.
VI
Bir akşam açık pencerenin kenarına oturmuş, Zangoç Lesti-boudois'nın şimşirleri budamasını
seyrederek dalmıştı; birdenbire Angelus çalındığını duydu.
Nisan ayj yeni girmiş, çuha çiçekleri açmaya başlamıştı; ılık bir rüzgâr tarhları okşayarak
geçiyor, ağaçlar da sanki birer kadın olmuş, yağ eğlencelerine hazırlık için kendilerine
çekidüzen veriyordu. Kameriyenin çubukları arasından ve ondan öte bütün civara bakınca,
ırmağın, çayırda akıp otların 'üzerinde girintili çıkıntılı, başı boş hatlar çizdiği görülüyordu.
Akşam buharı kavakların arasından geçiyor, her birini, sanki dallarına takılıvermiş bir
bürümcükten daha soluk, daha şeffaf lacivert bir gölgeye bü-rüyordu. Uzakta inekler
yürüyordu, ama ayak sesleri de böğürmeleri de işitilmiyordu; çan da hâlâ durmamış, havalarda
huzur içindeki iniltisine devam ediyordu.
Bu bir durup yine" başlayan sesi duyunca, taze kadın çocukluk ve okul zillerinin hatırasına
kapıldı. Mihrabın üzerinde çiçek dolu saksılardan, küçük küçük sütunlu kuddas sandukasından
daha yüksek uzun şamdanlar gözünün önüne geldi. Sıra sıra dizilmiş beyaz duvaklı kızlar,
ortasında da dua rahlesine eğilmiş rahibelerin sert, kara başlıkları... Ah! Emma yine. onların
arasına karışıp kaybolabilseydi... Pazar günleri ayin esnasında başını kaldırınca, buhurun dalga
dalga yükselip dönen mavimtırak dumanı içinde Meryem-Ana'nın tatlı yüzünü görürdü. İçine bir
gariplik çöktü; kendini, kasırgaya kapılmış bir kuş-tüyü gibi kimsesiz, takatsiz' hissediyordu;
böylece, kendi de pek
MADAME BOVARY
121
farkına varmadan, kilisenin yolunu tuttu. Ruhunu eğebileceği, bütün hayatı silip unutturacak
herhangi bir ibadete hazırdı.
Köyün meydanında, kiliseden dönen Lestiboudois'ya rast-geldi; zangoç, günün hiçbir saatini
kaybetmemek için, başladığı işi bırakıp bir ikincisine seğirtmeyi, sonra yine birincisine dönmeyi
tercih ederdi; öyle ki, Angelus'ü1,-ne zaman işine gelirse o zaman çalardı. Zaten vaktinden
önce çalmanın, köyün çocuklarına, din dersinin saatini haber vermek gibi bir faydası da vardı.
Çocukların birkaçı gelmiş, mezarlığın taşları üzerinde bilye oynuyorlardı. Birkaçı da duvara çıkıp
ata biner gibi oturmuş, bacaklarını sallıyor, son kabirlerle duvar arasında yetişmiş iri ısırganları
çarıkları ile biçiyorlardı. Mezarlıkta yalnız orada yeşillik vardı; üst tarafı hep taş dolu ve kilisenin
süpürgesi bulunmasına rağmen daima ince bir tozla kaplıydı.
Ayaklarına kalçınlar giymiş çocuklar orada, sanki sırf kendileri için döşenilmiş bir parke
üzerinde gibi koşuyor, bağrışmaları da çanın uğultusu arasından duyuluyordu. Ta kulenin
tepesinden sarkıp bir ucu yerde sürünen kalın halatın titreşimi hafifledikçe uğultu da
kesiliyordu. Kırlangıçlar hafif hafif bağrışarak geçiyor, kanatları ile havayı bıçak gibi kesiyor ve
hemen, duvarın kırmızı kiremitli çıkıntısı altındaki san yuvalarına giriyorlardı. Kilisenin ta
dibinde bir lamba, yani tavana asılmış bir şişe içinde ufacık fitilli bir kandil yanıyordu. Bunun
ışığı, uzaktan, yağın üzerinde titreyen beyazımtırak bir lekeye benziyordu. Kilisenin ön tarafını
kaplayan uzun bir güneş ışını, aşağı tarafların köşelerini büsbütün karartıyordu.
Çocuklardan biri, çok geniş bir delik içinde duran turnikeyi sarsıp oynuyordu, Madame Bovary,
ona:
— Papaz nerede? diye sordu. Çocuk:
— Şimdi gelir, dedi.
Çok geçmedi, papazın evinin kapısının gıcırdadığı duyuldu ve rahip Bournisien gözüktü;
çocuklar çil yavrusu gibi kaçıp kiliseye girdiler. Papaz ağzının içinden:
—Bu yumurcaklar işte hep böyle! diye söylendi.
Ayağı bir din dersi kitabına çarpmıştı; eğilip kaldırdı ve:
— Günah nedir bilmezler ki! dedi.
122
MADAME BOVARY
Fakat Madame Bovary'yi görür görmez:
— Affedersiniz, dedi, birden tanıyamamıştım da...
Din dersi kitabını cebine sokup durdu; Sacriştie'nin ağır anahtarını hâlâ iki parmağı arasında
sallıyordu.
Batan güneşin ışığı tam yüzüne vurmuş, dirsekleri parlak, eteği didiklenmiş yün cüppeye soluk
bir renk veriyordu. Geniş göğsünde küçük düğmeler boyunca giden yağ ve tütün lekeleri,
katmer katmer kırmızı gerdanın yayıldığı beyaz yakadan uzaklaştıkça daha sıklaşıyordu;
derisindeki sarı deri benekler de, kırçıl sakalın sert kılları arasına karışıp kayboluyordu. Akşam
yemeğini yeni yemiş, soluyordu.
— Nasılsınız, iyisiniz inşallah? diye sordu.
Emma: . .
— Hiç iyi değilim, dedi, ıstırap içindeyim. Papaz:
— Ben de öyle! dedi. Ne yapalım, ilk sıcaklar bastı mı insana bir gevşekliktir çöküyor. Ama
Saint-Paul'ün buyurduğu gibi, hepimiz dünyaya ıstırap çekmeye geldik. Sizin rahatsızlığınıza M.
Bovary ne diyor?
Emma, küçümseyen bir hareketle:
— O ne diyecek ki! dedi. Adamcağız şaşkın şaşkın sordu:
— Size bir ilaç yazmıyor mu?.. Emma:
— Bana lazım olan, dedi, dünya ilaçlan değil ki!
Fakat papaz ikide bir kiliseye, diz çökmüş çocuklarının birbirine omuz vurup iskambilden
askerler gibi devrilmelerine bakıyordu.
Emma:
— Size sormak istiyordum... diye söze başladı. Papaz öfkeli bir sesle bağırdı:
— Hele bir geleyim de, Riboudet, bak kulakların ne oluyor... Seni haylaz seni!
Sonra Emma'ya dönüp anlattı:
— Bizim dülger Boudet'nin oğlu; anasının babasının hali
MADAME BOVARY
123
vakti yerinde, ne yaparsa ses çıkarmıyorlar. Ama istese çabuk öğrenecek, çok akıllı şey! Ben
bazen şaka olsun diye ona: «Riboudet derim; hani Maromme yolundaki tepe yok mu, işte onun
gibi. Hatta mon Riboudet derim. Hoş değil mi? Mon Riboudet, Mont-Riboudet! (1). Geçen gün
bunu piskopos efendimize de anlattım; güldüler... Gülmek lütfunda bulundular. - M. Bovary
nasıl?..
Emma duymamış gibiydi. Papaz devam etti:
— Hiç şüphesiz daima meşgul, değil mî? Onunla ben, muhakkak ki bu kasabanın en çok işi
olan iki adamıyız.
Kaba bir gülümseme ile ilave etti:
— Ama, o vücutların hekimi, ben ruhların hekimiyim. Emma, papaza yalvaran gözlerle baktı:
— Evet, dedi, siz her derde dermansınız.
— O bahsi hiç açmayın, Madame Bovary! Daha bu sabah beni ta Bas-Diauville'e götürdüler; bir
ineğin karnı şişmiş; sahibi işin içinde büyü var diyor. Bilmem nedendir, inekleri hep birer
birer... Bir dakika müsaade buyurun! Hey Longuamarre, Baudet, siz daha rahat durmayacak
mısınız?
Bir sıçrayışta kiliseye daldı.
Çocuklar o sırada ilahicilere mahsus rahlenin etrafına toplanmış, sıralara tırmanıyor, dua
kitabını karıştırıyordu; bazıları da, ayaklarının ucuna basarak, günah çıkarma odasına kadar
sokuldukları oluyordu. Fakat papaz birdenbire yetişip şamarlan savurmaya başladı.
Yakalarından tutup havaya kaldırıyor, sanki onlar birer ağaçmış da kilisenin taşlarına dikmek
istiyormuş gibi hızla yere kakıyor, iki diz üstü oturtuyordu.
Emma'nın yanına dönünce alaca enfiye mendilini boylu boyunca açtı, bir köşesini dişleri arasına
sıkıştırdı ve:
— Doğrusu, dedi, çiftçilerin hali acınacak şey! Emma:
— Acınacak daha neler var! dedi.
— Elbette; mesela şehirdeki işçiler...
— Onları demek istemedim...
— Affedersiniz arria onların içinde de ne namuslu, ne er-
(1) Mon-Benîm, Mont-Dağ, tepe. Türkçeye çevrilmesi imkânsız bir cinaslı söz.
124
MADAME BOVARY
demli aile kadınları var! Evliya gibi, melek gibi kadınlar, ama ekmek bulamadıkları gün oluyor.
— Ama, papaz efendi, (Emma söz söylerken ağzının iki köşesi büzülüyordu) öyleleri de var ki
ekmek buluyor da...
— Kışın ateş bulamıyor diyeceksiniz, değil mi?
— Ondan ne çıkar?
— Nasıl ne çıkar? İnsanın karnı tok, sırtı pek olunca... Bana öyle geliyor ki, bir insana başlıca
lazım olan şeyler...
Emma:
— Hay Allahım! Hay Allahım! diye içini çekiyordu. Papaz merak etmiş gibi ilerleyerek:
— Neniz var? dedi, bir sıkıntı mı geldi? Hiç şüphesiz hazım zamanınız olacak. Hemen eve gidip
bir fincan çay için, Madame Bo vary; içinde ham şeker eritilmiş soğuk su da çok iyidir.
— Niçin?..
Emma'da rüyasından uyanmış bir insan hali vardı.
— Demin elinizle alnınızı oğuşturdunuz da gözleriniz karardı sandım.
Sonra, kadının biraz evvelki sözlerini hatırlayıp:
— Bana bir şeyden, bahsediyordunuz, değil mi? dedi. Neydi? Pek hatırlamıyorum.
Emma:
— Hiç... Hiçbir şeyden bahsedecek değildim! diye tekrar etti.
Etrafta gezdirdiği gözleri yavaş yavaş eğilip o cüppeli ihtiyara dikildi. Karşı karşıya durmuşlar,
birbirlerine bir şey söylemeden bakıyorlardı. Nihayet papaz:
— Kusura bakmayın, Madame Bovary, dedi; çünkü vazife her şeyden öncedir. Çocuklara
derslerini verip hepsini evlerine göndermek lazım. Yakında «Premiere Communion»lar
başlayacak. Bu gidişle korkarım ki çocukları iyice hazırlayamayaca-ğız! Bunun için Ascension
yortusundan sonra her çarşamba dersi bir saat uzatacağım. Zavallı yavrucaklar! Onları Tanrı
yoluna ne kadar erken sokarsak o kadar iyi olur; zaten Tanrı da, Mübarek Oğlunu elçi edip, bize
öyle buyurmuş... Güle güle, Madame; beye de benden çok çok selam edersiniz.
Kiliseye girdi ve eşikten ayağını atar atmaz hemen bir kere diz çöktü.
MADAME BOVARY
125
Emma onun, başı biraz omuzu üzerine eğilmiş, yarı açık elleri yanlarına sarkmış, ağır ağır
yürüyerek iki sıra beyaz rahleler arasında kaybolmasına baktı.
Sonra, bir mil üzerine konup vaziyeti değiştirilen bir heykel halinde, kalıp gibi topukları
üzerinde döndü, evinin yolunu tuttu. Fakat papazın kalın sesi, çocukların ince sesi hâlâ kulağına
geliyor, onun arkasından devam ediyordu:
— Siz Hıristiyan mısınız?..
— Evet Hıristiyanım.
— Hıristiyan kime derler?..
— Hıristiyan vaftiz olduktan sonra... vaftiz olduktan... vaftiz olduktan sonra...
Emma merdivenin basamaklarını tırabzana tutunarak çıktı, odasına varınca da kendini bir
koltuğa attı.
Camlardan süzülen beyazımtırak ışık dalga dalga dökülüyordu. Yerli yerinde duran eşyayı sanki
her zamankinden fazla bir hareketsizlik kavramış, etrafını gölge karanlık bir okyanus gibi
çevirmişti. Ocak sönmüş, saat hâlâ işliyordu; Emma, kendi içinde bu kadar çöküntüler varken,
eşyada görünen bu durgunluğa âdeta şaşar gibi bakıyordu. Fakat küçük Berthe, ayağında yün
örgüsü patikleri, pencere ile dikiş masasının arasında dur-'muş, sendeliye sendeliye annesinin
yanına gelmek, onun önlü-ğündeki kurdelelerin ucunu yakalamak istiyordu. Kadın onu eliyle
savarak:
— Rahat bırak! dedi.
Kız biraz sonra yine gelip dizlerine daha ziyade sokuldu; dirseklerini dayadı, iri mavi gözünü
annesine dikti; dudağından aşağı, önlüğün ipek kumaşına doğru iplik gibi salya akıtıyordu.
Kadın büsbütün sinirlendi:
— Rahat bırak! diye tekrar etti.
Çocuk onun bakışından korkup bağırmaya başladı. Emma onu dirseğiyle iterek:
— Eh! sana rahat bırak diyorum! dedi.
Berthe konsolun önüne doğru yuvarlanıp başını bakır topuza çarptı; yanağını kesti, kan aktı.
Madame Bovary onu kaldırmak için hemen koştu, acele ile zilin ipini kopardı, hizmetçiyi var
kuvvetiyle çağırdı; tam dövünmeye başlayacağı sırada içeri kocası girdi. Yemek vakti olmuştu;
Charles işten dönüyordu. Emma durgun bir tavırla:
126
MADAME BOVARY
— Bak, kocacığım, dedi, çocuk oynarken yere düşüp yüzünü kanattı.
Charles: «Merak edilecek bir şey yok, yara önemli değil,» deyip talyon yakısı almaya gitti.
Madame Bovary sofraya inmedi; çocuğunu bir başına beklemek istediğini söyledi. Onun
uyumasını seyrederken, içinde kalan merak da, yavaş yavaş yokoldu; bu kadar küçük bir şey
için telaş etmekle budalalık ettiğine, fazla merhamet göstermiş olduğuna kanaat getridi.
Berthe'in hıçkırması artık kesilmişti. . Şimdi nefesi, pamuk battaniyeyi belli belirsiz
kımıldatıyordu. Yarı aralık kirpikleri altından bir çift fersiz, çukur gözbebeği gö- . rünen
gözkapaklarının yanında iri iri yaşlar durup kurumuştu; yanağına yapıştırılan yakı, derisini yana
doğru germişti. Emma içinden:
— Tuhaf şey! dedi, bu kız ne kadar da çirkin!
Yakıdan kalanı, yemekten sonra eczaneye geri vermeye giden Charles, saat on birde eve
dönünce karısını beşiğin başında buldu. Onu alnından öperek:
— Dedim ya! Kaygılanacak bir şey yok, dedi; hiç üzülme, karıcığım, kendini hasta edeceksin!
Eczacının evinde hayli kalmıştı. Öyle pek telaş etmemesine rağmen Homais ona metanet
vermeye çalışmış, «Yüreğini pek tutmasını» öğütlemişti. Bunun üzerine, çocukların
uğrayabilecekleri tehlikelerden, hizmetçilerin dikkatsizliğinden konuşmaya başladılar. Madame
Homais'nin kendi başına gelmişti de iyi bilirdi: Küçüklüğünde aşçı kadın, onun göğüslüğündan
aşağı bir kürek dolusu kor döküvermişti; yeri hâlâ duruyordu. Bunun üzerine, toprakları bol
olsun, annesiyle babası türlü türlü tedbirler almışlardı. Mesela evlerinde bıçaklar katiyen
bilenmez, döşeme tahtalarına hiçbir zaman cila vurulmazdı. Pencerelere demir parmaklık, süve
pervazlarına kalın çubuk takılırdı. Homais'nin çocukları, kendilerine karışan yok gibi
görünürlerdi, ama arkalarından bir bakan olmayınca yerlerinden bile kımıl-danamazlardı; biraz
nezle olsalar, babalan onlara türlü ilaçlar içirir; dört yaşına, beş yaşına kadar, insaf, merhamet
edilmez, başlarına içi pamuklu, kalın takkeler giydirilirdi. Bu, Madame Homais'nin bir
buluşuydu; kocası, böyle bir basıncın, zihin organlarına zarar vermesinden korkup içinden
üzülür, hatta bazen dayanamayıp:
I
MADAME BOVARY
127
— Senin elinde bu çocukların, Amerika vahşilerinden farkı kalmayacak! derdi.
Charles birkaç defa sözü kesmeye çalışmıştı, ama bir türlü muvaffak olamamıştı. Odadan
çıkarken noter kâtibinin kulağına yavaşça:
— Size bir söyleyeceğim var, dedi,
Leon merdivende onun önüne düştü, içinden: «Acaba bir şeyin mi farkına vardı?» diyordu.
Yüreği çarpıyor, aklına türlü türlü şeyler geliyordu.
Nihayet Charles kapıyı kendi eliyle kapattı ve Leon'dan, Rouen'a gittiği zaman, madeni levha
üzerine iyi bir resmin kaça çıkacağını öğrenmesini rica etti; karısına, duygularını okşayacak bir
sürpriz yapmak, ince bir sevgi eseri göstermek, boylu boyunca bir resmini hediye etmek
niyetindeymiş. Fakat bir kere, «Bunun kaça mal olacağını» bilmek istiyordu; M. Leon hemen
her hafta şehre gittiği için bu işe de bakıvermesi büyük bir zahmet olmazdı.
Leon ne diye ikide bir Rouen'a giderdi? Homais «bu işin içinde bir delikanlılık, bir kadın
dalaveresi» bulunduğundan şüphe ediyordu, ama yanılıyordu; Leon'nun çapkınlıkta gözü yoktu.
O, her zamankinden daha üzgündü; Madame Lefrançois, onun, tabağına konulan yemeğin
çoğunu bıraktığını görüp merak ediyordu. Belki işin aslını öğrenirim diye bir kere de vergi
tahsildarına sordu; Binet suratını asıp:
— Ben ne bileyim? Polis hafiyesi değilim ya! diye cevap verdi. __
Ama arkadaşının hali ona da bir tuhaf geliyordu; çünkü ikide bir Leon'un iskemlesine devrilip
kollarım da iki yanına sarkıtarak karmakarışık sözlerle hayattan şikayet ettiği oluyordu. Böyle
zamanlarda tahsildar ona:
— Hiç eğlenceniz yok da ondan, derdi.
— Ne gibi eğlencem olsun?
— Ben sizin yerinizde olsam bir torna alırdım! Noter kâtibi:
— «İyi ama ben torna kullanmasını bilmem ki, derdi. Bunun üzerine Binet çenesini kaşır, hem
duyduğu kıvancı,
hem de karşısındakini küçümsediğini gösteren bir kurumla:
— O da doğru ya! derdi.
Leon, hiçbir sonuca etmeksizin sevmekten bezmişti, hani
128
MADAME BOVARY
insan, hiçbir şeye karşı ilgisi, hiçbir şeyden umudu kalmayınca hayatın her gün değişmeyen
tekrarı altında ezilir gibi olur, Leon da kendinde işte öyle bir hal hissetmeye başlıyordu.
Yonville' den, Yonvillelilerden o kadar sıkılıyordu ki, bazı kimseleri, bazı evleri görmek onu
sabredilmeyecek derecede sinirlendiriyordu; babacan bir adam diye baktığı eczacıya da
tahammül edemiyordu. Ama bir gün yeni bir işe girip başka bir hayata karışması ihtimali,
gönlüne hoş geldiği kadar içine de korku veriyordu.
Önceleri ürpererek aklına getirdiği bu ihtimal, çok geçmedi, şiddetli bir arzu halini aldı. Maskeli
balolarının mızıkası, grisette'lerinin şakrak sesiyle o ta uzaklardaki Paris, gözlerinin önünde
canlanmaya başladı. Mademki hukuk tahsilini orada bitirecekti, niçin derhal gitmesin? Bir mani
olan mı vardı? Hemen içinden hazırlıklara başladı; neler yapacağını önceden kararlaştırdı.
Hayalinde apartmanına koyacağı'eşyayı da seçti. Orada bir sanatkâr hayatı sürecek, gitar dersi
alacaktı! Bir robdö-şambrı, arkaya doğru yığılan bir beresi, mavi kadifeden bir çift terliği
olacaktı! Şöminenin üzerine çaprazvari bir çift meç asıp ortalarına bir kuru kafa yerleştirecek,
gitarını da en üste; asacaktı... Bunları düşündükçe şimdiden hayran oluyordu.
İşin zor tarafı annesini razı etmekti; ama kendi aklı pek yatmıştı. Yanında çalıştığı noter bile
ona, mesleğinde ilerlemek için bir başka noterlikte de çalışmayı tavsiye ediyordu. LĞon, Paris'i
daha ileriye bırakıp Rouen'da bir ikinci kâtiplik aradı, bulamadı; nihayet annesine uzun, ayrıntılı
bir mektup yazıp hemen Paris'e gidip orada oturmasını gerektiren nedenleri anlattı. Kadıncağız
razı oldu.
Leon acele etmedi. Bütün bir ay her gün Hivert, onun için Yonville'den Rouen'a, Rouen'dan
Yonville'e sandıklar, bavullar, paketler taşıdı; Leon kendisine elbiseler diktirmek, odasındaki üç
koltuğu doldurmak, bir sürü boyun atkısı almak, kısacası, dünya gezisine çıkacak bir yolcudan
fazla hazırlıkta bulunmak işini bitirdikten sonra da hareketini hep bir haftadan öbür haftaya
bıraktı; en sonunda annesinden, tatilden önce imtihanını vermek istediğine göre, bir an önce
yola çıkmasının uygun olacağını bildiren bir ikinci mektup aldı.
Sarılıp vedalaşmak saati gelince Madame Homais ağladı, lustin hıçkırıyordu; Homais, metin bir
erkek olduğundan, üzün-
MADAME BOVARY
129
tüsünü belli etmedi; aziz dostunun paltosunu, Leon'u arabasına bindirip Rouen'a götürecek olan
noterin kapısına kadar kendi elinde taşımak istiyordu. Delikanlının M. Bovary'ye ancak ayak
üstü bir Allaha ısmarladık diyecek kadar vakti kalmıştı.
Merdivenin üst başına varınca o kadar yüreği çarpıyordu ki, duruverdi. O içeri girince Madame
Bovary hemen ayağa kalktı. Leon:
— Ben yine geldim! dedi.
— Sizin geldiğinizi anlamıştım!
Kadın dudaklarını ısırdı, yüzüne kan çıkıp saçlarının dibinden ta boynuna kadar derisi pespembe
kesildi. Omuzunu duvarın tahta kapısına dayamış, ayakta duruyordu. Leon:
— Doktor evde değil mi? dedi.
— Evde değil.
Bir daha tekrar etti:
— Evde değil.
İkisi de sustular. Birbirlerine bakıyorlardı; aynı yürek çarpıntısı içinde birleşen fikirleri, çarpan
iki göğüs gibi, birbirini sımsıkı kucaklamıştı. Leon:
— Berthe'i bir görüp öpmek isterdim, dedi. Emma birkaç basamak inip Felicitd'yi çağırdı.
Leon yalnız kalınca etrafına, duvarlara, raflara, ocağa ayrı ayrı, uzun uzun baktı; sanki hepsini
içine sindirmek, alıp götürmek istiyordu.
Emma hemen geldi, hizmetçi de Berthe'i getirdi; çocuğun elinde, ipe bağlanmış, sarkan bir
fırıldak vardı.
Leon onu boynundan tekrar tekrar öptü:
— Allaha ısmarladık yavrucuğum! Allaha ısmarladık cicim! Allaha ısmarladık!
Annesinin kucağına verdi. Emma:
— Götürün çocuğu! dedi. Yalnız kaldılar.
Madame Bovary arkasını dönüp yüzünü pencereye dayamıştı; Leon kasketini elinde tutuyor,
hafif hafif dizlerine çarpıyordu.
Emma:
Yağmur yağacak, dedi.
— Paltomu yanıma alıyorum,
— Ya!
MB 9
130
MADAME BOVARY
Kadın döndü; çenesini eğmişti; öne doğru uzattığı alnının üzerinden ışık, kaşlarına kadar, bir
mermer üzerinden akar gibi kayıyordu. Emma ufukta neye, nereye bakıyor? O anda içinden
neler düşünüyordu? Anlamak zordu.
Leon içini çekerek:
— Artık Allaha ısmarladık! dedi. Emma silkinerek başını kaldırdı.
— Evet, Allaha ısmarladık... güle güle!
Birbirine doğru ilerlediler, delikanlı elini uzattı; kadın bir an tereddüt etti. Sonra, gülmeye
çalışarak:
— Evet, İngiliz usulü vedalaşalım! dedi ve o da elini uzattı.
Leon'un bütün varlığının özü, parmakları arasında sıcaklığını hissettiği o nemli avuca akıyor
gibiydi.
Sonra elini açtı; gözleri bir kere daha birleşti ve Leon çıkıp gitti.
Çarşı meydanına varınca durdu; dört yeşil panjuru ile o beyaz evi son bir defa daha seyretmek
için bîr direk arkasına gizlendi. Odada pencerenin arkasında bir gölge görür gibi oldu; fakat
perde, kimsenin dokunmadığını göstermek ister gibi topuzundan kurtulup uzun, eğri
kıvrımlarını kıpırdattı, birden yayılıp dümdüz, hareketsiz alçı bir duvar halini aldı. Leon koşmaya
başladı.
Uzaktan, yolun üzerinde, noterin kabriyolesini gördü; arkasına kaba bezden elbise giymiş bir
adam, arabanın yanında durmuş, hayvanı tutuyordu. Homais ile M. Guillaumin konuşuyor, onu
bekliyorlardı.
Eczacı, gözleri dolu dolu olmuş:
— Gelin bir kucaklaşalım, dedi. Paltonuzu getirdim, dostum; aman üşütmeyin. Kendinize iyi
bakın! Sakıntısız davranmayın!
Noter:
— Haydi, Leon, arabaya! dedi.
Homais çamurluğa doğru eğildi, hıçkırıkların kestiği bir sesle, gönlü üzgün, ancak şunu
söyleyebildi:
— Hayırlı yolculuklar! M. Guillaumin:
MADAME BOVARY
131
— Akşamınız hayrolsun! diye cevap verdi. Haydi hayvanı bırakın.
Gittiler; Homais de evine döndü.
**
Madame Bovary bahçe tarafındaki pencereyi açmış, bulutlara bakıyordu. Bunlar, birer kara
sütun halinde, yuvarlanır gibi batıya, Rouen'a doğru kümeleniyor, arkalarında da güneşin uzun
çizgileri, havaya asılmış bir silah takımının altın oklarını andırıyordu; göğün boş kalan kısmını
da bir porselen beyazlığı kaplamıştı. Fakat bir bora çıkıp kavakların başlarını eğdi ve birden,
yeşil yapraklar üzerinde çatırdayarak yağmur boşandı. Sonra yine güneş çıktı, tavuklar
bağrıştı; ıslak çalılıklarda serçeler kanat çırpıyor, kumun üzerinde birikmiş sular, akasyanın
kırmızı çiçeklerini de sürükleyerek akıp gidiyordu. Emma:
— Kim bilir şimdi ne kadar uzaktadır! diye düşündü.
M. Homais her zamanki gibi saat altı buçukta yemek yenirken geldi. Sandalyesine otururken:
— Bizim delikanlı bizleri bırakıp gitti ha? dedi. Hekim:
— Öyle olmuş! diye Cevap verdi; sonra iskemlesinden dönerek sordu:
— Sizde ne var ne yok?
— Ne olacak? Yalnız bugün bizim hanım biraz heyecana kapıldı. Bilirsiniz ya! Kadın kısmı her
şeye üzülüverir! Hele benimki!.. O zaman bir şey söylemek de doğru değil, çünkü onların sinir
yapısı, erkeklerinkinden çok gevşek oluyor.
Charles:
— Zavallı Leoncuk! diyordu. Paris'te nasıl yaşayacak? Oraya alışabilecek mi?
Madame Bovary içini çekti. Eczacı damağını şaklatarak:
— Alışmaz olur mu? dedi. Lokantalarda kadınlarla baş başa yemekler! Maskeli balolar!
Şampanyalar! Hiç tasa etmeyin, öyle şeye herkes alışır.
Bovary karşı çıktı:
— Öyle kendini koyuverecek çocuğa benzemez. M. Homais hemen:
132
MADAME BOVARY
— Ben de sanmam, dedi. Ama ne de olsa etrafındakilere uyması lazım, sonra adı softaya çıkar.
Siz o çapkınların Quar-tier Latin'de, oyuncu kızlarla neler yaptığını bilmezsiniz!.. Zaten Paris'te
üniversite öğrencisi pek gözdedir. Bir parçacık olsun sanattan, müzikten anladılar mı hemen en
kibar konaklara davet edilir, hatta faubourg Saint-Germain (1) hanımları içinde onlara gönül
verenler oluyor. Delikanlılar sonradan onların sayesinde zengin kızlar bulup evleniyor.
Hekim:
— Ama, dedi, korkarım ki Leon orada... Eczacı hemen onun sözünü kesti:
— Hakkınız var! dedi! İşte o da madalyanın ters tarafı! İnsan Paris'te elini hep cebine
götürmek zorundadır. Mesela bir bahçeye, "gezmeye gitmişsiniz; bakarsınız kılığı kıyafeti
yerinde, hatta yakasına nişan rozeti takmış, diplomat sanacağınız bir adam yanınıza gelir.
Konuşmaya başlarsınız; gittikçe daha sokulur, size enfiye ikram eder, yerden şapkanızı alır.
Dostluğu ilerletirsiniz; sizi kahveye götürür, köşküne davet eder, size şaraplar içirir, birçok
kimselerle tanıştırır. Bütün bunlar, yüzde sek- . sen, paranızı aşırmak veya sizi tehlikeli
işlere sürüklemek içindir.
Charles:
— Doğru, dedi; ama benim aklıma daha ziyade hastalıklar gelmişti; örneğin tifo, taşralı
öğrenci ona çabuk tutuluyor.
Emma ürperdi. Eczacı devam etti:
— Yemeklerinin değişmesi bünyede karışıklığa sebep olur da onun için. Hem Paris'in suyu,
lokantaların yemeği, o salçalı baharlı etler, ne derlerse desinler, insanın evinde pişen çorbanın
yerini tutamaz. Ben daima ev yemeğini tercih ederim, daha sıhhidir. Bunun içindir ki Rouen'da
eczacı okuluna giderken bir pansiyona girmiştim, yemeklerimi orada profesörlerle yerdim.
Böylece genel sorunlar hakkındaki düşüncelerini, neleri sevip nelerden hoşlanmadığını
anlatmaya başladı ve bu, Justin gelip hazırlanacak bir ilaç için onu çağmncaya kadar devam
etti. Homais:
— İllallah! dedi; bir dakika rahat yok, hep ırgat gibi ça-
(1) Paris'te en soylu ailelerin oturduğu mahalle.
MADAME BOVARY
133
lışmalı!.. Bir an bir yere gitmeye gelmiyor!.. İnsanı çift beygiri gibi kan ter içinde
uğraştırıyorlar!.. Ne çekilmez çile! Kapıya kadar gittikten sonra:
— Unutuyordum, dedi, haberiniz var mı?
— Neden?
Homais kaşlarını kaldırıp en ciddi tavrını takınarak:
— Bu yıl, dedi, Seine-İnferieure çiftçileri, tarım işlerini konuşmak için Yonville-l'Abbaye'de
toplanacaklarmış. Henüz son karar verilmemiş ama pek muhtemel olduğu söyleniyor. Bugünkü
gazetede de< buna dair birkaç satır vardı. Doğru çıkarsa bizim kaza için son derece önemli bir
şey olur!.. Bunu yine konuşuruz. Zahmet etmeyin, görüyorum; Justin fener getirmiş.
VII
Ertesi gün Emma için iç sıkıcı bir gün oldu. Etrafında ne varsa, eşyanın üzerinde hayal meyal
dalgalanan kara. bir havaya bürünmüş gibiydi; ruhunun uçurumuna dalan keder, ıssız şatolara
dolan kış rüzgârı gibi, hazin ulumalarla doluyordu. Hani bir daha geri gelmeyecek şeylere
hülyamızın bir kapılması vardır, hani her olup bitmiş işten sonra bizi saran bir yorgunluk,
alıştığımız her hareketin durmasından, devamlı bir titreşimin kesilivermesinden doğan bir
ıstırap vardır, o gün Emma işte o hale uğramıştı.
Vaubyessard'dan dönüp de kafasının içinde kadril kasırgaları uğuldadığı günlerde olduğu gibi,
yine gamlı bir durgunluğa, uyuşuk bir yeise tutulmuştu. Leon şimdi ona daha uzun boylu, daha
güzel, daha şirin, daha hayalleşmiş görünüyordu. Ondan ayrılmış olmasına rağmen, bırakıp
gitmemişti, hâlâ oradaydı, evin duvarlarında hâlâ onun gölgesi vardı. Emma, onun yürümüş
olduğu bu halılardan, onun oturmuş olduğu şu boş iskemlelerden, koltuklardan gözünü
ayıramıyordu. Irmak hâlâ akıyor, küçük dalgalarını kaygan sahil boyunca sürüp duruyordu.
Oralarda, yosun tutmuş çakıllar üzerinde kaç defa beraberce gezip suların şırıltısını, şimdi de
duyduğu şırıltıyı dinlemişlerdi!.. Ne güzel güneşli günler görmüşlerdi!.. Öğleden sonra,
bahçenin bir köşesinde, gölgelikte oturup, baş başa ne tatlı anlar geçirmişlerdi!.. O, kuru
çubuklardan yapılmış bir iskemleye ilişir,
134
MADAME BOVARY
başı açık, yüksek sesle kitap okurdu; kırdan esen serin rüzgâr sayfaları hışırdatır, kameriyenin
latin çiçeklerini titretirdi. Ah! Hayatının biricik büyüsü, yegâne saadet ümidi olan o adam gi-
divermişti!.. Emma ne yapmıştı da bahtiyarlığı, önüne geldiği zaman yakalayıvermemişti?.. O,
kaçmaya kalkınca niçin iki eli ile, iki dizi ile cna sarılmamıştı?.. Emma, Leon'u sevmediğine
dövündü; onun dudaklarına susadı. Koşup onun yanına gitmek, kollarına atılmak, «Ben geldim,
ben seninim!..» demek için içi titriyordu. Fakat böyle bir hareketin güçlüğünü düşünüp onu
göze alamaması, arzularına bir de esef katarak onların bir kat daha şiddetlendiriyordu.
O günden sonra Leon'un hatırası, Emma'yı saran can sıkıntısının merkezi oldu; bu hatıra, o
üzüntünün ortasında, yolcuların bir Rus stepinde unuttukları ateşten daha çok parlıyordu.
Emma ona doğru atılıyor, ona sığınıp büzülüyor, sönmek üzere olan o ateşi usulca karıştırıyor,
etrafında onu daha ziyade canlandırabi-lecek şeyler arıyordu; eline derhal geçen fırsatlar gibi
en uzak hatıraları, gerçekten başına gelenler gibi ancak hayalinde geçenleri, nefsinin tatmin
edilmeden dağılan arzularını, rüzgâra kapılmış birer kuru dal gibi kınlan saadet tasavvurlarını,
kısır faziletini, düşmüş ümitlerini, kocalı bir kadın olmak boyunduruğunu, her şeyi topluyor,
hepsini alıyor, kederini kızıştırmak için hepsinden faydalanıyordu.
Yığın belki kendiliğinden tükendiği, belki de pek büyük olduğu için gitgide alevler yatıştı. Aşk,
ayrılıkîa yavaş yavaş söndü, alış'ıklık kederi yavaş yavaş boğdu, soluk semasına al bir renk
vermiş olan yangın parıltısı perde perde kararıp kaybo-luverdi. Gerçi şuurunu kaplayan
uyuşukluğun tesiriyle, kocasına karşı duyduğu iğrenme hislerini ruhunun aşkına doğru bir
atılışı, kinin açtığı yakıcı yaraları şefkat ateşinin tekrar canlan-. ması sandığı da oluyordu; fakat
fırtına esmekte devam ettiği, sevda yanıp kül olduğu, hiçbir yardım gelmediği, hiçbir güneş
doğmadığı için her tarafı büsbütün gece kapladı ve Emma, içine işleyen müthiş bir soğuk içinde
kendini kaybetmişe döndü.
Tostes'taki kötü günler yine baş gösterdi. Emma şimdi kendini eskisinden de mutsuz
buluyordu, çünkü artık kederin ne olduğunu öğrenmiş, ondan hiç, hiç kurtulamayacağını
anlamıştı.
Bu kadar büyük fedakârlıklara katlanmış bir kadın, gönlünün çektiği ufak tefek şeylerden de mi
kaçınsın?.. Bir gotik
MADAME BOVARY
135
dua iskemlesi aldı, tırnaklarını temizlemek için bir ay içinde on dört franklık limon harcadı;
Rouen'a yazıp mavi kaşmirden bir fistan getirtti; Lheureux'un dükkânına gidip hamaylıların en
güzelini aldı; bunu sabahlığının üzerinden beline bağlar, panjurları kapatır, eline bir kitap alır, o
kıyafetle bir kanepeye uzanıp yatardı.
İkide bir saçlarının biçimini değiştiriyordu: Bazen Çin ka-dınlarınınki gibi toplar, bazen kâkül
bırakır, bazen de örerdi; bir süre de, erkek saçı gibi yandan ayırıp ensesi üstüne topladı.
İtalyanca öğrenmek istedi: Bir iki sözlük, bir gramer, bir yığın beyaz kağıt aldı. Tarih ve felsefe
kitapları gibi ağır eserler okumaya kalktı. Bazen gece yarısı Charles sıçrayarak uyanır; bir
hastaya çağırıldığını sanıp dili dolaşarak:
— Geliyorum, geliyorum, derdi.
Buna sebep de-Emma'nm lamba yakmak için kibrit çakması olurdu. Fakat okuması da nakış
işlemesi gibiydi; nakışları yarıda bırakıp dolaba tıktığı gibi kitabın da birine başlar, bir-başkasına
geçerdi.
Öyle buhran anları oluyordu ki, o zamanlarda onu, çılgınca işlere sürüklemek pek kolaydı. Bir
gün kocasına, yarım bardak dolusu Fransız rakısını içebileceğini iddia etti. Charles'ın da
budalalık edip: «Yapamazsın!» demesi üzerine rakıyı diki-verdi.
Yonville'in ev kadınlarının tabiri ile: «Terelelli» olmasına rağmen Emma'da hiç de keyifli bir hal
yoktu; çoğu zaman dudaklarının kenarında hareketsiz bir kasılma gözükürdü: Hani evde kalıp
ihtiyarlamış kızlarla, çökmüş muhterislerin yüzlerini kırıştıran bir büzülme vardır, işte ona
benzer bir şey. Nereye gitse hep benzi uçuk, duvar gibi bembeyazdı; burnunun derisi aşağı
doğru çekilir, gözleri insana dalgın bakardı. Şakaklarında üç tane ak tel buldu diye ihtiyarlık
sözü etmeye başladı.
Sık sık halsizlikler geçiriyordu. Hatta bir gün ağzından kan geldi; Charles'ın telaş ettiğini
görünce:
— Adam sen de! dedi, ne çıkar ki?..
Charles gidip muayene odasına kapandı; masasının başında koltuğa oturup iki kolunu dayadı,
Leon'un hediye ettiği kafanın altında hüngür hüngür ağladı.
Mektup yazıp annesini çağırttı; Emma'nm hali hakkında uzun uzun konuştular.
136
MADAME BOVARY
Neye karar vereceklerini bilemiyorlardı. Emma hekim tedavisine razı olmadıktan sonra ne
yapılabilirdi ki? İhtiyar Madame Bovary:
— Bilir misin ki karına ne lazım?., diyordu. O, kendini zorla bir işe vermeli, el işlerine! O da,
birçok kadınlar gibi ekmeğini kendi kazanmaya mecbur olsa siniri miniri kalmaz. Bütün bunlar
işsizlikten, kendi kendine kuruntu edinmesinden geliyor.
Charles:
— Uğraşmıyor, iş görmüyor değil ki!., derdi.
— Uğraşıyor da ne yapıyor? Birtakım romanlar, kötü kötü kitaplar okuyor, hepsi de din
aleyhinde, papazlar aleyhinde Vol-taire'den alınmış sözlerle dolu. Sana söyleyeyim, oğlum,
bunun sonu hayır değildir; bir insanda din iman olmazsa namus da kalmaz.
Bunun üzerine Emma'nın roman okumasına engel olmaya karar verildi. Bu iş, hiç de kolaya
benzemiyordu. Kaynana:
— Sen onu bana bırak! dedi.
Rouen'den geçerken, kira ile roman veren kitapçıya uğrayacak ve Emma'nın abonelikten
vazgeçtiğini söyleyecekti. O herif: «Benim işim budur» diye zehir saçmakta devam ederse
polise başvurmaya da hakları olmaz mıydı?..
Kaynana ile gelinin vedalaşmaları pek soğuk oldu. Bir arada geçirdikleri üç hafta içinde, sofrada
buluşulduğu zaman veya akşam yatmaya giderken, âdet yerini bulsun diye edilen sözlerden,
hal hatır sormadan başka iki çift lakırdı bile etmemişlerdi.
İhtiyar Madame Bovary bir çarşamba günü hareket etti; o gün Yonville'de pazar kurulmuştu.
Meydan, erkenden, kiliseden otele kadar evler boyunca dizilmiş, kıç üstü devrilip okları yukarı
dikilmiş arabalarla dolmuştu. Öbür tarafa da yelken bezinden barakalar kurulmuştu. Onların
her birinde pamuklular, yün battaniyeler, çoraplar, hayvan, yuları, bir uçları havada dalgalanan
kurdeleler satılıyordu. Yerde, yumurta ehramlarıyle içlerinden yapışkan saman parçaları
gözüken peynir sepetleri arasında,,hurda bakırlar seriliydi; buğday övütme makineleri yanında,
yassı kafeslerde gıtgıtla-yan tavuklar başlarını çubukların arasından çıkarıyordu. Hep bir yere
üşüşüp oradan kımıldamak istemeyen halkın, eczanenin
MADAME BOVARY
137
camlarını kırmasından korkulduğu zaman oluyordu. Çarşamba günleri eczane hiç boşalmazdı:
halkın birbirini iterek oraya girmesi ilaç almaktan ziyade hastalıklar hakkında danışmak içindi:
Homais'nin hekimliği civar köylere o derece ün salmıştı. Onun yılmak bilmez cüretkârlığı
köylülerin aklını çelmişti. Hepsi de ona bütün hekimlerden daha büyük bir hekim diye
bakarlardı.
Emma penceresine çıkmıştı (bunu daima yapardı: taşrada pencere mesire ve tiyatro yerini
tutar); şenlik bilmez heriflerin itişip kakışmalarını seyrederek eğleniyordu. O sırada, yeşil
kadifeden redingot giyinmiş bir bey gördü. Bu adam, ayaklarında kalın dizlikler olmasına
rağmen ellerine sarı eldivenler takmıştı; hekimin evine doğru ilerliyordu; arkasından da başı
öne eğilmiş, düşünceli düşünceli yürüyen bir köylü geliyordu. O bey, kapının eşiğinde Felicite ile
konuşan Justin'e:
— Doktor beyi görebilir miyiz? dedi. Justin'i evin uşağı sanmıştı:
— Kendilerine La Huchette'li M. Rodolphe Boulanger gelmiş dersiniz, dedi.
Bu zatın kendini La Huchette'li diye tanıtması, öyle bir toprağı olduğu için koltuk kabartmak
istemesinden değil, kim olduğunu iyi bildirmek içindi (1).
La Huchette, Yonville civarında bir «Malikâne»nin adıydı; Rodolphe Boulanger, köşkü ve iki
çiftliği ile beraber orayı satın almıştı; çiftlikleri öyle pek sıkıntıya düşmeden, kendi işletiyordu.
Bekâr olarak yaşıyordu; «Yılda hiç olmazsa on beş bin frank geliri» olduğu söylenirdi!
Charles odaya girdi. M. Boulanger adamını gösterip «bütün vücudu karıncalandığı» için kan
aldırmak istediğini söyledi. Köylü, bütün söylenenlere:
— Hafifliktir!., diyordu.
Bu ısrar üzerine Bovary bir sargı ile bir leğen getirdi ve Justin'den leğeni tutmasını rica etti.
Sonra, yüzü sapsarı kesilmiş köylüye:
— Korkmayın!., dedi. Köylü:
(1) Burada, Türkçede gösterilemeyecek bir «nuance» var. Çünkü Fransızcada «de La
Huchette», «L,a Huchette'li» demek olduğu gibi, bir kişizadelik iddiası da olabilir.
138
MADAME BOVARY
— Siz işinize bakın, ben korkmam! diye cevap verdi. Sonra, bir babayiğit tavrı takınıp iri
kolunu uzattı. Neşterin
batması ile kanın fışkırıp aynayı bulaştırması bir oldu. Charles:
— Leğeni beri getirsene! diye bağırdı. Köylü:
— iş! dedi, çeşme gibi be! Kanım amma da kırmızıymış! Öyle olması iyilikten gelir, değil mi?..
Doktor:
— Bazen, dedi, insan önce bir şey duymaz, sonradan bayı-lıverir, hele böyle güçlü
kuvvetlilerde çoğu zaman öyle olur.
Köylü, bu sözleri duyunca, elinde çevirip durduğu neşter muhafazasını bırakıverdi. Omuzları
şiddetle silkinip iskemleni arkalığını gıcırdattı. Şapkası başından düştü. Bovary, parmağın:
damara yapıştırıp:
— Ben böyle olacağını biliyordum!., dedi.
Justin'in elindeki leğen sallanmaya başlamıştı; dizleri titriyordu, rengi uçmuştu. Charles:
— Emma! Emma! diye çağırdı. Kadın koşarak merdivenlerden indi. Kocası:
— Çabuk sirke getir! diye bağırıyordu. Aman Allahım!.. İkisi birden...
Heyecanından baskıyı bir türlü yerleştiremiyordu. M. Boulanger ise Justin'i kucaklamış, masanın
üzerine oturtup arkasını duvara dayamış, bir taraftan da sakin sakin:
— Bir şey yok, telaş etmeyin! diyordu.
Madame Bovary Justin'in kravatını çözmeye başladı. Gömleğinin kordonları kördüğüm olmuştu;
Emma birkaç dakika hafif parmaklarını delikanlının gerdanında dolaştırmaya mecbur oldu;
sonra patiska mendiline sirke döktü; bununla yavaş yavaş Justin'in şakaklarını ıslatıyor, hafif
hafif üflüyordu.
Arabacı ayıldı; fakat Justin'in baygınlığı hâlâ devam ediyor, gözbebekleri —süte atılmış mavi
çiçekler gibi— uçuk akın içinde kayboluyordu.
Charles:
— Aman bunu görmesin! dedi.
Madame Bovary, masanın altına koymak üzere leğeni aldı; yaptığı eğilme hareketiyle fistanı
(bu, dört volanlı, san renkli,
MADAME BOVARY
139
boyu uzun, etekliği geniş bir yazlık elbiseydi), odanın döşeme taşlarına çarpıp etrafına yayıldı;
Emma çömelip kolunu uzatırken biraz sendelediği için kumaşın şişkinliği de yer yer inip
göğsünün kıvrımlarını belli ediyordu. Sonra gidip bir sürahi su getirdi; bardakta şeker eritirken
eczacı da içeri girdi. Telaş arasında hizmetçi ona da haber yetiştirmişti. Homais, çırağının
gözlerinin açıldığını görünce derin bir nefes aldı. Sonra onun etfa-fında dönmeye başladı; şöyle
yukardan aşağıya bakıp:
— Budala! dedi. Gerçekten budalasın! Kelimenin tam ma-nasıyle budala! Bir hacamat da
büyük bir şey mi? Hem de senin gibi hiçbir şeyden korkmaz, güçlü kuvvetli bir delikanlı için!..
Bu oğlanın sincaptan farkı yoktur, insanın gözünü karartacak kadar yükseklere çıkıp ceviz
devşirir... Sen hele bir daha ağzını açıp da övün bakayım!.. Eczacı olacak bir adam için güzel
bir mizaç, doğrusu! Sen, günün birinde, gayet nazik, vahim neticeleri olabilecek bir işde,
hâkimlerin vicdani kanaatini aydınlatmak üzere mahkeme huzuruna çağırabilirsin; orada
soğukkanlılığını muhafaza etmen, fikir selameti ile düşünüp bir erkek olduğunu göstermen
lazıftı, yoksa herkesin nazarında bir aptal olursun!..
Justin cevap vermiyordu. Eczacı devam etti:
— Hem senin burada işin ne? Daima doktor beyi de, hanımefendiyi de rahatsız ediyorsun!
Zaten çarşamba, günleri sana daha çok ihtiyacım oluyor. Şimdi evde tam yirmi kişi var. Seni
merak ettim, her şeyi yüzüstü bırakıp geldim. Hadi, git bakalım! Koş! Beni bekle, şişelere de
göz kulak ol!
Justin giyinip gittikten sonra bir müddet bayılma bahsi açıldı. Madame Bovary ömründe
bayılmamıştı. M. Boulanger:
— Bir hanım için doğrusu fevkalade bir şey! dedi. Ama bazı kimseler de pek zayıf yürekli
oluyor. Mesela ben bir düelloda, şahitlerden birinin, tabancalar doldurulurken çıkan gürültüden
bayıldığını gördüm.
Eczacı:
— Ben, dedi başkalarının kanını görmeye hiç aldırmam; ama kendi kanımın aktığını biraz
düşünsem kendimi kaybedebilirim.
M. Boulanger uşağına artık eve gitmesini kafasına koyduğu işi nihayet yaptırdığı için gönlünün
rahatlamasını söyledi.
140
MADAME BOVARY
— Bu sayede sizinle tanışmak şerefine nail oldum, diye ilave etti.
Bu cümleyi söylerken Emma'ya bakıyordu.
Sonra masanın bir köşesine üç frank bıraktı, gelişigüzel bir selam verip çıktı gitti.
Az sonra ırmağın öte tarafını bulmuştu (La Huchette'e oradan gidilirdi); Emma onu çayırdan
geçerken gördü: Ro dolphe Boulanger kavaklar altında yürüyor, bir düşüncesi varmış gibi ikide
bir duruyordu. O içinden:
— Şirin kadın! diyordu, hekimin karısı hakçası şirin bir kadın!.. Güzel dişleri, kara gözleri, zarif
ayaklan var. Endamı da Paris kadınlarınmki gibi. Acaba nereden buralara düşmüş? O koca herif
bu kızı nereden ele geçirmiş?
M. Rodolphe Boulanger otuz dört yaşındaydı; mizacında hoyratlık, zekâsında oldukça keskinlik
vardı; zaten kadınlarla hayli düşüp kalkmış, onları iyice öğrenmişti. Emma'yı güzel bulmuştu;
bunun içindir ki onu da, kocasını da düşünüyordu:
— Herif çok budalaya benziyor. Kadın hiç şüphesiz ondan bıkmıştır. Herifin tırnakları pis, sakalı
da en aşağı üç günlük. O, hastadan hastaya dolaşırken karısı da evde oturup çoraplarına yama
vurur. Elbette içi sıkılır! Şehirde yaşamak, her akşam dans etmek ister! Zavallı kadıncağız!
Mutfakta masanın üzerine konan sazan balığının nasıl su diye içi titrerse onun da aşk diye içi
titrer. Şöyle nazikçe üç kompliman yapsan insanı çıldırasıya sevecek, hiç şüphe yok! Hem de ne
şefkat gösterir! Ne dilber olur!.. Orası öyle ama, sonra başımdan nasıl atarım?..
Onunla sevişmenin rast gelebileceği engelleri böyle uzaktan düşünmek aklına metresini getirdi.
O, Rouen'lı bir aktrisi «Kapatmıştı»; hatırasından bile bıkkınlık getirdiği o hayalle bir an
oyalandıktan sonra içinden:
— Madame Bovary ondan elbette çok daha güzel, dedi, hem de çok daha taze. Virginie
doğrusu pek semirdi. Neşesi, keyfi de insana usanç veriyor. Karides yemeğe de ne kadar
düşkün.
Kır bomboştu; Rodolphe etrafında, kundurasına kırbaç gibi vuran otların hep biteviye
hışırtısından ve uzakta, yulaflar arasına saklanmış cırlakların gürültüsünden başka hiçbir ses
duymuyordu; Emma yine hekimin odasındaki hali, o elbisesi ile
MADAME BOVARY
141
gözünün önüne geliyor ve Rodolphe onu hayalen soyuyordu. Sopasını hızla vurup yerdeki bir
keseği parçalayarak:
— O, benim olacak!.. Benim olacak! diye bağırdı ve hemen meselenin icra tarafını tetkike
başladı. Düşünüyordu:
— Nerede buluşuruz?.. Nasıl buluşuruz? Çocukla dadısı» sürekli başımızda olacak. Hem
komşular var, kocası var, her cinsten bir türlü sıkıntı, dert var. Bırak sen de! dedi. Çok
vakit kaybetmeli!
Sonra tekrar başladı:
— Ama gözleri de burgu gibi insanın tâ yüreğine giriyor. Benzi de ne uçuk!.: Ben ki uçuk
benizli kadınlara bayılırım.
Argueil yokuşunun tepesine vardığı zaman kararım vermiş bulunuyordu:
— Artık fırsat kollamak lazım!.. Ara sıra evlerine uğrar, onlara av eti, tavuk, hindi gönderirim,
gerekirse kendimi hacamat ettiririm; dost olurum, onları bize davet ederim... Sahi! diye ilave
etti, yakında tarım toplantıları dolayısıyle şenlikler var, elbette Madame Bovary de gelir,
görürüm. İşe başlarız, hem de cüretkârlık göstererek; en emin yol odur.
VIII
O pek beklenilen tarım şenlikleri nihayet başladı. Tören günü daha sabahtan köy halkı,
evlerinin kapısı önüne çıkmış, hazırlıklardan söz ediyorlardı; belediye dairesinin saçağı,
sarmaşıkla donatılmıştı; bir çayıra, ziyafet için bir çadır kurulmuş, kilisenin önündeki meydanın
ortasına da, valinin geldiğini haber vermek, madalya kazanan çiftçilerin adlarını bildirmek için
bir bombard konulmuştu. Buchy milli muhafız kıtası da (Yon-ville'de muhafız kıtası teşkil
edilmemişti) gelip Binet'nin idaresindeki itfaiye bölüğüne katılmıştı. Binet o gün her günkünden
de dik bir yaka takmıştı; sımsıkı forması içinde bedeni o kadar kaskatı kesilmiş, o kadar
hareketsizleşmişti ki, bütün kişiliği, bir tek hareketle yavaş yavaş usul üzere, adım adım kalkıp
inen bacaklarında toplanmıştı. Vergi tahsildarı ile albay arasında öteden beri bir rekabet devam
edegeldiğinden her ikisi de emirleri altındaki adamları ayrı ayrı talim ettiriyorlardı. Birbiri
arkasından bidüziye kırmızı apoletlerin, sonra göğüslükle-
142
MADAME BOVARY
rin geçtiği görülüyordu. Bu hiç durmuyor, boyuna yeniden başlıyordu! Bu kadar şatafat asla
görülmemişti! Köy. halkının çoğu evlerini bir gün önceden temizlemişlerdi; yarı açık
pencerelerden üç renkli bayraklar sarkıyordu, bütün meyhaneler doluydu; kolalı başlıklar, altın
haçlar, renk renk atkılar, hava güzel olduğu için, kardan daha beyaz gözüküyor, güneşin berrak
ışığında parlıyor, kara redingotlarla mavi bez ceketlerin monotonluğunu, saçılmış karışık
renkleriyle, süslüyorlardı. Civar çiftliklerden gelen kadınlar, lekelenir diye korkup bellerine
kaldırdıkları fistanlarını tutan iğneleri attan inince çıkarıyor; kocaları ise, şapkalarını korumak
için üzerlerine örttükleri .mendilleri yerlerinde bırakıp bir uçlarını dişleriyle tutmakta devam
ediyorlardı.
Halk, caddeye köyün iki ucundan geliyordu. Sokakçıklar-dan, ağaçlı yollardan boyuna insan
taşıyor, ara sıra da, gidip şenliği "görmek için evlerden çıkan keten eldivenli hanımların
arkasından kapı tokmaklarının çarptığı duyuluyordu. Herkesin en çok hayran olduğu şey, büyük
memurların oturacağı parmaklıklı tribünün iki tarafına dikilmiş, üzerlerine fenerler asılmış iki
uzun porsuk ağacıydı; bundan başka, belediye dairesinin dört sütununa dayanmış, her birine
yeşilimsi bir bayrak asılıp üzerine sarı sırma ile yazılar işlenmiş dört tane sırık vardı. Bunların
birine: «Yaşasın Ticaret,» ötekine: «Yaşasın Tarım,» -üçüncüsüne: «Yaşasın Sanayi,»
dördüncüsüne de: «Yaşasın Güzel Sanatlar» yazılmıştı.
Fakat bütün yüzlerde bir çiçek gibi açılan sevinç, otelci Madame Lefrançois'yı kederlendirmişe'
benziyordu. Madame Lefrançois, mutfak merdiveninin basamaklarında durmuş, kendi kendine
homurdanıyordu:
— Ne budala herifler! Öyle bezden baraka yaptılar da iyi haltettiler! Bir vali, cambazlar gibi
çadır altında yemek yemekten hoşlanır mı sanıyorlar? Böyle işgüzarlıkların adına «Memlekete
hizmet» diyorlar! Ta Neufchâtel'den pis bir aşçı getirmeye değerdi ya! Hem de kimler için! Bir
alay inek çobanı, baldırı çıplak alayı için!.. ¦
Eczacı oradan geçiyordu. Siyah bir setre, Nankin pamuklusundan pantolon, kunduz derisinden
kundura giymiş, her zamankinin tersine olarak da başına bir şapka, basık bir şapka geçirmişti.
MADAME BOVARY
143
— Allah ömürler versin! dedi; af buyurun acele işim var. Şişman dul kadın nereye gittiğini
sorunca:
— Size garip geliyor, değil mi?., dedi. Ben ki daima la-boratuvarımda otururum, şairin peynire
soktuğu fareden de daha münzeviyim...
Otelci kadın:
— Ne peyniri? diye sordu. Homais:
— Hiç! Hiç! dedi. Sadece şunu söylemek istemiştim, Madame Lefrançois: Her zaman
dükkânıma kapanır otururum. A.ma bugün, böyle bir münasebetle...
Madame Lefrançois küçümseyen bir tavırla:
— Haa! Oraya mı gidiyorsunuz? dedi. Eczacı hayretle cevap verdi:
— Evet, oraya gidiyorum. Ben danışma komisyonunda üye değil miyim ya!
Madame Lefrançois onu birkaç saniye süzdü, sonra gülümseyerek cevap verdi:
— Öyleyse başka! Ama tarımdan size ne? Siz ondan da anlar mısınız?
— Elbette anlarım; ben eczacı, yani kimyager değil miyim? Kimyanın konusu da, Madame
Lefrançois, doğadaki bütün cisimlerin birbiri üzerine etkilerini araştırmak olduğundan, bunun
sonucu olarak tarım da onun alanına dahil demektir! Hem, gübrelerin bileşimi, sıvıların
mayalanması, gazların çözümlenmesi, miyasmaların etkisi gibi şeyler, sorarım size, doğrudan
doğruya kimya değil de nedir?
Otelci kadın cevap vermedi. Homais devam etti:
— Siz bir insanın tarım uzmanı olması için bizzat toprağı sürmesi, kümes hayvanları beslemiş
olması mı lazımdır sanıyorsunuz? O işlerden ziyade, söz konusu maddelerin yapısını, toprağın,
maden filizlerinin durumunu, havanın etkilerini, arazinin niteliğini, madenlerin, suların
özelliklerini, çeşitli cisimlerin yoğunluğunu, kılcallığını bilmek lazımdır! Daha ne bileyim?
Binaların yapılışını, hayvanların yemini, uşakların yemeğini incelemek, gerekirse bu konularda
karar vermek, tutulan yolu eleştirebilmek için sağlık bilgisi kurallarını da çok iyi bilmek gerekir!
Bundan başka Botanik biliminden de anlamak, ağaçları, otları tanımak gereklidir, Madame
Lefrançois! Anlıyor mu-
144
MADAME BOVARY
sunuz? Hangileri sağlığa zararlı, hangileri yararlıdır? Hangi-leri verimsizdir, hangileri
besleyicidir? Hangilerini yok etmeli, hangilerini etmemelidir? Falan ağaç ya da ot nerede tutar,
nerede tutmaz? Bütün bunları bilmek, ayırdetmek, kısacası broşürleri, dergileri okuyup bilimin
ilerlemesinden haberdar olmak, her zaman uyanık davranıp ıslahatı göstermek lazımdır... Otelci
kadın gözlerini Cafe Français'nm kapısından ayırmıyordu, eczacı devam etti:
— Ah! Bizim tarımcılarımız birer kimyager olsa, hiç olmazsa bilimin öğütlemelerini dinler
kimseler olsalar! Mesela ben geçenlerde büyükçe bir risale, yetmiş iki sayfalık !bir muhtıra
kaleme almış, Elma şarabı, imal tarzı, tesirleri ve bu hususta bazı yeni düşünceler diye ad
koymuştum; Rouen'deki Tarım Derneği'ne gönderdim; bu sayede derneğin tarım bölümü yemiş
ağaçlan koluna üye olmak şerefine erdim. İşte benim o eserim basılıp yayılsaydı.-..
Fakat, Madame Lefrançois zihnen o kadar dalgın görünü-1 yordu ki eczacı durmak zorunda
kaldı. Kadın:
— Hele şunlara bakın!, diyordu, anlaşılır şey değil. Böyle pis bir aşçı dükkânı!..
Yün örgü ceketinin ilmiklerini göğsüne doğru çeken omuz silkintileri ile iki elini kaldırıp rakibinin
meyhanesini gösteriyordu. O sırada oradan şarkı sesleri yükselmekteydi.
— Zaten, dedi, artık çok sürmez; sekiz güne varmaz her şey biter.
Homais hayretle geriledi. Madame Lefrançois üç basamak merdiveni indi ve eczacının kulağına
eğildi:
— Nasıl? dedi, sizin haberiniz yok mu? Bu hafta haciz koyacaklar. Lheureux dava açıp
eşyasının satılmasını istemiş. Onu senetlerle katletti.
Akla, hayale gelebilecek her türlü hal1 ve fırsata uygun cümleleri olan eczacı:
— Ne korkunç felâket! dedi.
Otelci kadın, M. Guillaumin'in uşağı Thedore'dan öğrendiği bu işi anlatmaya başladı. Tellier'den
nefret etmesine rağmen bu hususta Lheureux'yu ayıpladığını, onun «Yüze gülüşü, yılan gibi»
olduğunu söylüyordu.
— İşte, dedi, kendisi şurada, Pazar yerinde: Madame Bo-
MADAME BOVARY
145
vary'yi selamlıyor. Madame Bovary'nin bacanda yeşil bir şapka var, Boulanger'nin koluna
girmiş. Homais:
— Madame Bovary mi? dedi. Ben hemen gidip kendisine saygılarımı sunayım. Belki içeride,
sütunlar altında bir yer bulursak memnun olur.
Eczacı, tafsilat vermek için çağıran Madame Lefrançois'yi dinlemeden, dudaklarında
gülümseme, hızlı hızlı uzaklaştı; sağına soluna selamlar dağıtıyor, arkasında rüzgâra kapılıp
dalgalanan kara setrenin etekleriyle hayli yer kaplıyordu.
Rodolphe onu uzaktan görmüş, hızla yürümeye başlamıştı; fakat Madame Bovary'nin vsoluğu
kesildi: Rodolphe da adımlarını ağırlatıp gülümsedi; ve nezakete bakmayarak:
— Şu şişman heriften kaçınmak istiyordum da onun için, dedi; biliyorsunuz ya? Şu eczacı.
Emma ona dirseği ile vurdu, Rodolphe kendi kendine: «Bu da ne demek?» diye düşündü ve
yürümesine devam etmekle beraber kadını göz ucuyle süzdü.
Böyle yandan bakılınca kadının yüzü o kadar sakindi ki, bir şey anlamak kabil olmuyordu. Uçuk
renkleriyle birer saz yaprağını andıran kurdelelerin süslediği oval siyah şapka, o çehrenin
beyazlığını bir kat daha belirtiyordu. Kıvrık iri kirpikli gözleri önüne bakıyor ve iyice açık
oldukları halde, ince derisinin altında hafif hafif vuran kam, onları biraz elmacıkların altına
çekilmiş gibi gösteriyordu. Burun zarını pembe bir renk kaplamıştı. Emma başını omuzuna
eğmişti;-dudakları arasından da dişlerinin sedef gibi parlayan uçları gözüküyordu.
Rodolphe: «Acaba benimle eğleniyor mu?» diye düşündü.
Emma'nm öyle dirsek vurması, sadece dikkat etmesini ihtar içindi; çünkü, M. Lheureux de
onlarla beraberdi ve ikide bir, sohbete girişmek ümidi ile olacak, onlara:
— Hava doğrusu enfes!.. Herkesler dışarıda!.. Rüzgâr doğudan esiyor, gibi sözler söylüyordu.
Madame Bovary'nin de, Rodolphe'un da hemen hiçbir cevap vermemelerine rağmen M.
Lheureux, onların en küçük bir hareketlerini görünce: «Ne emir buyurdunuz?» diye yaklaşıp
elini şapkasına götürüyordu.
Nalbandın evi önüne vardıkları zaman Rodolphe, yolu çi-MB ıo
146
MADAME BOVARY
te kadar takip edeceğine birdenbire bir patikaya saptı; Madame Bovary'yi de beraber
sürüklemişti.
— Allaha ısmarladık, Monsieur Lheureux! diye bağırdı. İnşallah yine görüşürüz!..
Emma gülerek: .— Herifi nasıl da savdınız! dedi.
— Başımıza başkalarını musallat etmenin yeri var mı ya! Hem, mademki bugün sizinle
bulunmak bahtiyarlığına erdim...
Emma kızardı. Rodolphe sözünü tamamlamadı. Artık havanın güzelliğinden, böyle çayır
çimende yürümenin zevkinden bahsediyordu. Yeniden çiçek açmış birkaç papatya gördüler.
Rodolphe:
— Şu koyun gözlerine de bakın! dedi, ne güzel! Köydeki] sevdalı kızların hepsinin de falına
bakmaya yeter.
Sonra ilave etti:
— Birkaç tane koparayım mı? Ne dersiniz?.. Emma biraz öksürüp:
— Sizin de bir sevdiğiniz var mı?.. Rodolphe:
— Orasını Allah bilir! diye cevap verdi.
Çayır artık kalabalıklaşmaya başlıyor, iri şemsiyeleri, sepet-j leri, çocukları ile gelmiş kadınlar
insana çarpıyorlardı.
Ayaklarına mavi çoraplar, topuksuz pabuçlar giyip parmak-J larma gümüş yüzükler takınmış,
yanlarından geçilince süt ko kan hizmetçi kızlara ikide bir yol vermek gerekiyordu. Bunlar^ el
ele vermiş, uzun bir dizi halinde yürüyor ve böylece, ta akçakavaklardan ziyafet çadırına kadar,
boylu boyunca bütün çayıra serpiliyorlardı. Artık hayvanları tetkik zamanı da gelmişti: kazıklara
bağlanmış uzun bir iple koşu meydanı gibi bir yer ayrılmıştı, çiftçiler, birbiri arkasından, oraya
girmeye başlamışlardı.
Hayvanlar orada, yüzleri ipten tarafa çevrilmiş, birbirinin-kinden ya yüksek, ya alçak gelen
sağrıları ile karmakarışık dizilmişlerdi. Uykusu gelmiş domuzlar burunları ile toprağı deşiyor,
danalar böğürüyor, koyunlar meliyor, bir dizlerini kıvırmış inekler karınlarını da çimene yaymış,
ağır ağır geviş getiriyor ve etraflarında vızıldayan küçük sineklerden korumak için gözlerini
kırpıyorlardı.
Kolları sıvalı arabacılar, kısraklar tarafında burunlarını aça
MADAME BOVARY
147
aça bakıp kişneyen, şaha kalkmış aygırları zaptediyorlardı. Kısraklar, başları uzanmış, yeleleri
sarkmış, sakin sakin duruyor, tayları da onların gölgelerinde yatıyor veya bazen meme
emmeye geliyorlardı. Bu bir araya tıkıştırılmış vücutların meydana getirdiği dalga boyunca,
rüzgâra kapılan bir yelenin bir bayrak gibi havalandığı, bazen de birkaç sivri boynuzun veya
koşan birkaç insan başının yükseldiği görülüyordu. Sahadan yüz adım kadar ötede,- ayrıca bir
yerde, ağzı bağlanmış, burnuna demir halka vurulmuş kocaman kara bir boğa vardı ki sanki
tunç-tanmış gibi hiç kımıldamıyordu. Üstü başı lime lime bir çocuk onu bir iple tutuyordu.
İki sıra arasında, hakem heyeti azalan ağır ağır dolaşmaya başladılar; her hayvanın önünde
durup bakıyor, sonra birbirlerine yavaş yavaş fikir danışıyorlardı. İçlerinde en önemlileri gibi
gözüken biri, hem yürüyor, hem de elindeki deftere bir şeyler kaydediyordu. Bu zat, hakem
heyeti başkanı M. Derozerays de la Panville'di. Rodolphe'u görür görmez hemen yanına gitti ve
nazik bir tavırla gülümseyerek:
— Nasıl, bizi huzurunuzdan mahrum mu edeceksiniz, Monsieur Boulanger? dedi.
Rodolphe hemen geleceğini söyleyerek özür diledi, ama başkan uzaklaşır uzaklaşmaz,
Emma'ya:
— Doğrusu, dedi, gitmeye hiç de niyetim yok: Sizin yanınızda olmayı, onun yanında olmaya
tercih ederim.
Rodolphe, Tarım Kurulu toplantılarına hiçbir önem vermemekle beraber, daha rahat
dolaşabilmek için jandarmalara mavi kartını gösteriyor, hatta güzel bir hayvan gördü mü,
durup bakıyordu. Fakat Madame Bovary'nin böyle şeylerle ilgilendiği yoktu; Rodolphe bunu
sezince, Yonville hanımlarının tuvaleti ile alaya başladı; kendisi üstüne başına pek bakmadığı
için özür diledi. Rodolphe'un giyiminde, alelâdelikle özenip bezenmenin bir araya gelmesinden
hasıl olan bir karmakarışıktık vardı; avamdan kimseler bunu, garip bir surette yaşamanın, pek
tuhaf hisler beslemenin, -sanat hevesine esir olmanın ve toplum kurallarını daima hafifsemenin
bir belirtisi sanarak, ya hoşlanır, ya da sinirlenir. Örneğin, Rodolphe'un kollukları pastalı patiska
gömleği, rüzgâr estikçe, külrengi toz bezden yeleği içinde kabarır, kalın çizgili pantolonunun
altında da, alt kısmı vernikli, koncu Nankin bezinden potinleri gözükürdü. Bunlara o kadar
vernik
148
MADAME BOVARY
vururdu ki ayna gibi parlatırdı; çayırda baksanız otların aksettiğini görürdünüz. Rodolphe
onlarla at pisliklerine basar, elini ceketinin cebine sokar, şapkasını yan giyerdi.
— Zaten, dedi, insan köyde oturunca... Emma:
— İyi giyinmek zahmete değmez, dedi.
— Çok doğru! Bu adamlardan hiçbiri, bir elbisesinin biçimi, dikişi nedir, onu bile anlamaz;
insan bunu düşündükçe...
Sonra taşranın bayalığından, onun boğduğu hayatlardan, orada sönüp giden emellerden,
hülyalardan bahsettiler. Rodolphe:
— Bunun içindir ki, diyordu, ben de günden güne kendimi hüzne daldırıp gidiyorum.
Emma hayretle:
— Siz mi? dedi. Ben sizi neşeli bir adam sanıyordum.
— Evet, ama görünüşte öyle; çünkü herkesin önünde yüzüme bir alaycı maskesi takmasını
bilirim. Ama kaç kere, mehtapta bir mezarlık görünce, gidip orada uyuyanlara katılmanın daha
iyi olup olmayacağını kendi kendime sormuşumdur...
— Ah, ya dostlarınız ne olacak? Onları hiç düşünmüyor musunuz?
— Dostlarım mı? Peki hangileri? Dostum.var mı benim? Kim beni düşünüyor ki?
Bu son kelimeleri söylerken sesi dudaklarından âdeta ıslık gibi çıkıyordu.
Arkalarında, üst üste konmuş bir sürü iskemle taşıyan bir adam yüzünden, birbirlerinden,
uzaklaşmak zorunda kaldılar. Adam öylesine yüklenmişti ki, yalnız tahta kunduralarının burnu
ile, öne doğru uzattığı kollarının ucu görülüyordu. Bu, kilisenin iskemlelerini kalabalıktan oradan
oraya taşıyıp duran mezar kazıcısı Lestiboudois'di. Kendi çıkarları söz konusu olunca kafası pek
güzel işlediği için, Tarım Komisyonu toplantılarından faydalanmanın çaresini bulmuştu. Fikri de
para getiriyordu; müşteriden baş alamaz olmuştu. Nitekim, sıcaktan bunalan kasabalılar, hasırı
buhur kokan bu iskemleleri kapışıyorlar ve kilise mumlarının damlalarıyle kirlenmiş kocaman
arkalıklarına bir nevi saygıyla yaslanıyorlardı.
Madame Bovary, Rodolphe'un kolunu tekrar yakaladı; o, kendi kendine konuşuyormuş gibi
devam etti:
MADAME BOVARY
149
— Evet, birçok şeylerden mahrum kaldım; hep yapayalnız. Ah, hayatta bir gayem olsaydı, bir
sevgiye rastgelseydim, birini bulsaydım... O zaman içimdeki bütün enerjiyi harcar, her şeyi alt
eder, her şeyi silip süpürürdüm!
Emma:
— Ama hiç de acınacak bir halde değilsiniz gibi geliyor bana, dedi.
Rodolphe:
— Öyle mi sanıyorsunuz?
— Ne de olsa... serbestsiniz. Tereddütle ilave etti:
— Zenginsiniz. Rodolphe:
— Benimle alay etmeyiniz, dedi.
Emma alay etmediğine yemin ederken, bir top sesi gümbürdedi. Herkes, itişe kakışa kasabaya
doğru yollanmaya başladı.
Bu, yanlış bir işaretti. Vali Bey henüz gözükmemişti. Jüri azası sıkıntılı bir duruma düşmüşlerdi;
oturumu açmak mı, yoksa biraz daha beklemek mi lazım geldiğini bilemiyorlardı.
Nihayet, meydanın ucunda bir büyük kira landosu gözüktü. Beyaz şapkalı bir arabacının boyuna
kırbaç savurduğu iki sıska beygir arabayı çekiyordu. Binet: «Silah başına!» diye bağıracak
zamanı ancak bulabildi; albay da onu taklit etti. Herkes silah çatılarına doğru koşuştu, birbirine
girdi. Bazıları yakalarını bile unuttu. Fakat vilayet arabası bu karışıklığı tahmin etmişe
benziyordu; arabaya koşulmuş iki sıska beygir, tam milli muhafızlarla itfaiyeciler trampet
çalarak sert adımlarla saf tutmaya geldikleri anda, gemlerini kırıta kırıta çekerek, hafif tırısla,
belediye binasının önüne vardılar.
Binet bağırdı:
— Hizaya gel! Albay haykırdı:
— Dur! Sola saf bağla!
Namlu bileziklerinin merdivenlerden tekerlenen bir bakır kazan gibi ses verip gittiği bir selam
dur vaziyetinden sonra bütün tüfekler tekrar yere indirildi.
O zaman, gümüş sırma işlemeli kısa bir frak giymiş, alın tarafı dazlak, başının arka tarafında bir
yumak saç, uçuk be-
150
MADAME BOVARY
nizle, pek halim selim görünüşlü bir zatın arabadan indiği görüldü. Adam, pek kocaman ve kalın
gözkapaklarıyle örtülü gözlerini, kalabalığa bakarken yarı yarıya kapatıyor, aynı zamanda sivri
uçlu burnunu yukarıya dikiyor ve içeriye gömük ağzına bir gülümseme konduruyordu.
Belediye* Başkanını hamailinden tanıdı ve valinin gelemediğini söyledi. Kendisi Vilayet Meclisi
Üyesindenmiş, sonra özür diledi. Tuvache iltifatlarla mukabelede bulundu; beriki bundan pek
mahcup olduğunu bildirdi. Böylece her ikisi, etraflarında Jüri Üyeleri, Belediye Meclisinin ve
kasabanın ileri gelenleri, Milli Muhafız Kıtası ve halk olduğu halde, alınları birbirine değercesine
karşı karşıya kaldılar. Vilayet Meclisi Üyesi Bey, üç köşeli siyah şapkasını göğsüne bastırarak
muhatabını tekrar tekrar selamlarken M. Tuvache da, yay gibi eğilmiş, gülümsüyor, kekeliyor,
söyleyecek söz bulamıyor, Krallığa olan bağlılığını ve Yonville'e lütfedilen şerefi belirtmeye
çalışıyordu.
Hanın uşağı Hippolyte, arabacının beygirlerini dizginlerinden yakaladı ve küt ayağı ile topallaya
topallaya Altın Aslan'ın sundurması altına götürdü. Orada bir sürü köylü toplanarak arabaya
bakmaya başladılar. Tranpet çaldı, top gürledi ve beyler birbiri peşi sıra kerevete çıkarak,
Madame Tuvache'ın iğreti verdiği kırmızı Utrecht kadifesi kaplı koltuklara oturdular.
Bütün bu insanlar birbirine benziyordu; güneşten hafifçe yanmış kumral ve gevşek yüzleri tatlı
elma şarabı rengi bağlamıştı. Kabarık favorileri, fiyongosu iyice gerilmiş beyaz kravatların
tuttuğu katı yakalıklardan taşıyordu. Bütün yelekler kadifeden ve geniş, devrik yakalıydı. Bütün
saatlere, ucunda yumurta biçimi, akikten birer mühür sallanan uzun bir kurdele bağlıydı.
Herkes iki elini kalçaları üzerine dayıyor, henüz apresi olduğu gibi kaldığı için, kocaman
çizmelerin meşininden daha çok parlayan çuhadan yapılmış pantolonlarının apış aralarını
ihtimamla aralıklıyordu.
İleri gelenlerin hanımları arkada, methalde, sütunlar arasında bulunuyorlar, kalabalığın büyük
kısmı ise karşıda ayakta duruyor veya iskemlelere oturuyordu. Lestiboudois, çayırdan sırtlayıp
getirdiği bütün iskemleleri oraya yerleştirmiş, hâlâ gidip kiliseden iskemle getiriyordu. Bu
alışverişiyle ortalıkta öyle bir tıkanıklığa sebep oluyordu ki, kerevetin basamaklarına çok
güçlükle vanlabiliyordu.
MADAME BOVARY
151
M. Lheureux, yerine oturmak üzere önünden geçen eczacıya:
— Bana kalırsa, dedi, şuraya iki Venedik direği dikmek lazımdı: Yenilik olarak biraz ciddi ve
zengin şeylerle donatarak. Hani göze pek güzel görünürdü.
Homais:
— Şüphesiz, dedi. Ama ne yaparsınız! Her şeye Belediye Başkanı el attı. Şu zavallı Tuvache'ın
pek zevki yoktur. Hele sanat dehası denilen şeyden büsbütün mahrumdur.
Bu arada Rodolphe, Madame Bovary ile birlikte, Belediye Konağının birinci katına, toplantı
salonuna çıkmış bulunuyordu. Salon bomboş olduğu için Rodolphe, manzarayı oradan rahatça
seyredebileceklerini söylemişti. Yumurta biçimi büyük masanın etrafından, tam hükümdarın
büstü altında bulunanlardan üç tabure aldı ve pencerelerden birine yaklaştırdı. İkisi de
taburelere yan yana oturdular.
Kerevetin üstünde bir kıpırdama, uzun fısıldamalar, müzakereler oldu. Nihayet Vilayet Meclisi
Üyesi ayağa kalktı; adının Lieuvain olduğu artık öğrenilmişti. İsmi ağızdan ağıza kalabalık
arasında dolaşıyordu. Bir iki kağıdı sıraya koyup daha iyi görmek için gözlerine uygun bir
mesafeye getirdikten sonra söze başladı:
«Beyler,
«Evvelâ müsaade ediniz de (bugünkü toplantının mevzuu hakkında söze başlamadan önce, bu
hususta benimle hemfikir olduğunuzdan eminim,) arzettiğim gibi müsaade ediniz de, Yüksek
İdare Makamlarına, Hükümete, Şevketmeaba, Hükümdarımıza, evet, beyler, amme ve fert
refahının hiçbir şubesi nazarlarından uzak kalmayan, harp gibi, sulhu, sanayii, ticareti, ziraatı
ve güzel sanatları da saydırmasını bilerek, fırtınalı bir denizin bin bir muhatarası arasında
Devlet gerdunesini metin olduğu kadar da hakim bir elle sevk ve idare eden Sevgili Kralımıza
minnet ve şükranlarımızı sunayım.»
Rodolphe:
— Biraz geri çekilelim, dedi.
— Niçin?
152
MADAME BOVARY
Tam o sırada Vilayet Meclisi Üyesinin sesi görülmemiş bir şiddetle yükseldi:
«Vatandaşlar arasındaki çekişmelerin sokak ve meydanlarımızı kana buladığı, mülk sahibinin,
tüccarın, hatta bizzat amelenin, geceleri huzur içinde uykuya dalarken birdenbire yangını haber
veren çan seslerinin gürültüsüyle uyanmaktan titrediği, en yıkıcı sözlerin büyük bir cüretle
memleketi temelinden çökerttiği günler artık mazi olmuştur, beyler!»
Rodolphe:
— Belki aşağıdan beni görürler, dedi. Kötü şöhretim malum, en azından on beş gün müddetle
herkese dert anlatmak zorunda kahrım sonra.
Emma:
— Doğrusu, kendinize iftira ediyorsunuz, dedi.
— Hayır, hayır, adım pek kötüye çıkmıştır, yemin ederim. Vilayet Meclisi Üyesi devam
ediyordu:
«Şayet hafızamdan bu karanlık levhaları defedip nazarlarımı güzel vatanımızın bugünkü
vaziyetine çevirecek olursam, ne görürüm? Her yerde ticaret ve zenaat yeşermekte, her yerde
yeni münakale yollan, devletin bedeninde'yeni kan damarları gibi çoğalarak yeni irtibatlar
kurmakta, büyük imalat merkezlerimiz tekrar faaliyete geçmekte, din daha çok kuvvet bularak
gönüllerimizde gü-lümsemekte, limanlarımız dolup taşmakta, itimat yeniden doğmakta ve
nihayet Fransa rahatça nefes almaktadır!..»
Rodolphe:
— İnsanlık bakımından belki de bu haklı ve yerinde bir şey, dedi.
Emma:
— Ne gibi?
— Ne gibisi var mı? Kaplarına sığmayan insanlar bulunduğunu bilmez misiniz?.. Böylelerine
hem hülya, hem hareket, hem en temiz ihtiraslar, hem de en coşkun keyifler lazımdır. Böylece
insan her çeşit fanteziye, çılgınlığa kendini kapıp koyuverir.
MADAME BOVARY
153
Bu söz üzerine Emma, ona, harikulade memleketleri gezip dolaşmış bir yolcuyu seyreder gibi
baktı ve:
— Biz zavallı kadınların, dedi, böyle bir eğlencemiz bile yok!
— Hazin eğlence; çünkü insan bu eğlencede saadet bulamaz.
— Fakat saadet bulunur mu hiç? Rodolphe:
— Evet, diye cevap verdi, saadete rastgelinir bir gün. Vilayet Meclisi Üyesi devam ediyordu:
«Sizler de zaten bunu anlamış bulunuyorsunuz. Sizler, köylerde yaşayan çiftçiler ve işçiler,
baştan başa medeniyet olan bir eserin barışsever akıncıları! Sizler, terakki ve ahlaklılığın
mücahitleri! Artık anlamış bulunuyorsunuz ki, politika fırtınaları atmosferdeki karışıklıklardan
hakikaten çok daha tehlikelidir...»
Rodolphe:
— Saadete rastgelinir bir gün, diye tekrarladı; ansızın, tam ümitsizliğe düşüldüğü bir günde.
O zaman ufuklar aralanır, sanki «İşte o!» diyen bir sestir bu. O kimseye içinizi dökmek, her
şeyinizi vermek, her şeyi feda etmek ihtiyacını duyarsınız! Karşılıklı uzun uzadıya
konuşmazsanız, birbirinizin içindekileri sezersiniz, birbirinizi rüyalarda görürsünüz. (Bunu
söylerken kadına bakıyordu.) Nihayet, o kadar aranılmış olan bu hazine, şuracığa, karşınıza
gelir, parıldar, kıvılcım saçar. Ama yine de tereddüt edilir, inanmaya cesaret çdihnez, sanki
karanlıktan birdenbire ışığa çıkmış gibi, insanın gözleri kamaşır.
Rodolphe sözlerini bitirirken, cümlesine pandomima da kattı. Sanki başı dönmüş gibi elini
yüzüne götürdü; sonra Em-ma'nın eline bırakıverdi. Kadın elini çekti. Ama Vilayet Meclisi Üyesi
hep devam ediyordu:
«Bundan kim hayrete düşer, beyler? Ancak, insanın gözü kör, kafası geçmiş zamanın peşin
hükümleri içine gömülmüş (evet, söylemekten çekinmiyorum) iyice gömülmüş bulunmalı ki,
tarımla geçinen ahalinin zihniyetini yanlış anlasın. Gerçekten, bundan fazla vatanseverlik, siyasi
da-
MADAME BO VARY
vaya bundan fazla bağlılık, bir kelime ile, bundan fazla zekâ ve anlayış köylerden başka nerede
bulunur? Zekâ deyince, beyler, o satıhta kalan zekâyı, aylak kafaların o lüzumsuz süsünü değil,
fakat herkesin hayrına, ammenin kemaline, devlete muin olmaya çalışmak suretiyle, her
şeyden önce faydalı gayeler peşinde koşmaya kendini adamış derin ve ölçülü zekâyı, kanunlara
saygı ile vazifelerin ifasından doğan zekâyı kastediyorum...»
Rodolphe:
— Ah, yine, dedi. Yine, hep vazife, vazife. Bu kelime harap ediyor beni. Yün fanilalı bir sürü
bunakla ayağı tandırh, eli tespihli bir alay sofu karı, durmamacasma kafamızı şişiriyor vazife,
vazife diye. Anladık, ama vazife, büyük olanı hissetmek, güzel olanı candan sevmektir; yoksa
toplumun sırtımıza yüklediği bayağılıkları ile birlikte bütün göreneklerini kabullenmek değildir.
Madame Bovary itiraz ediyordu:
— Ama yine.de... ama yine de...
— Hayır, hayır! Ne diye ihtirasların aleyhinde nutuk vermeli? Şu dünyada tek güzel şey,
kahramanlığın, coşkunluğun, şiirin, müziğin, sanatların, nihayet her şeyin kaynağı değil mi o
ihtiraslar?
Emma:
— Ama, herkesin kanaatine biraz uymak ve ahlak kurallarına boyun eğmek de lazım, dedi.
Rodolphe:
— Fakat iki türlü ahlak vardır; biri, küçüğü, göreneğe kaçanı, insanların ahlak dediği şey,
durmadan değişen ve yüksek perdeden atıp tutan, saman altından su yürüten, şurada
gördüğünüz budala toplantısı gibi, çıkarcıların ahlakı. Fakat öbürü, ebedi ahlak; etrafımızı saran
peyzaj ve bizi aydınlatan mavi gökyüzü gibi, çepeçevre ve yukarda bulunan ahlak.
M. Lieuvain, cebinden çıkardığı mendile ağzını silmişti; tekrar söze başladı:
«Burada size tarımın lüzumunu ispdt etmem mi lazım, beyler? Kim karşılıyor bizim
ihtiyaçlarımızı? Varlığımızı kim doyuruyor? Çiftçi değil mi? Çiftçi, beyler.
MADAME BOVARY
155
Toprağın o bereketli sapan izlerine gayretli bir elle tohum saçarak buğdayı yetiştiriyor; o
buğday da, gayet hünerli cihazlar sayesinde öğütülüp toz haline getiriliyor ve değirmenden un
adiyle çıkıyor, oradan şehirlere götürülüyor, fırıncının eline geçiyor, o da ondan, fakir kadar
zengin için de lüzumlu bir gıda imal ediyor. Elbiselerimiz için, koskoca sürülerini merada otlatıp
semirten de çiftçi değil midir? Tarım olmasaydı, sırtımıza ne giyerdik, karnımızı nasıl
doyururduk? Hem sonra, beyler, misal bulmak için bu kadar uzaklara gitmeye lüzum var mı?
Kümeslerimizin süsü olan o mütevazi hayvanın ehemmiyetini sık sık düşünmeyen var mıdır
içimizde? O hayvancık değil midir, yataklarımıza yumuşak yastıkları, soframıza o lezzetli eti ve
yumurtalarını temin eden? Tıpkı cömert bir ana gibi çocuklarına her şeyi veren, iyi işlenmiş bir
toprağın bütün nimetlerini birbiri peşi sıra saymak lazım gelse, bunun sonu gelmez. Burada bağ
vardır, başka yerde meyvesinden elma şarabı yapılan elma ağaçları, ötede kolza, daha ileride
peynirin türlüsü; keten, beyler, keteni unutmayalım! O keten ki, son yıllarda büyük bir gelişme
göstermiştir, o keten ki, üzerine bilhassa dikkatimizi çekmek isterim.»
Kimsenin dikkatini çekmesine gerek yoktu; çünkü sözlerini yutacakmış gibi .kalabalığın ağzı bir
karış açıktı. Yanında duran Tuvache, hatibi dinlerken gözlerini dört açıyordu. M. Derozerays,
vakit vakit gözlerini hafifçe yumuyordu. Daha ötede eczacı, bacaklarının arasında oğlu
Napoleon, nutkun bir hecesini dahi kaybetmemek için, avucunu açarak kulağına götürmüş,
dinliyordu. Jürinin diğer azalan, onaylama anlamında, yeleklerine gömülmüş gerdanlarını
hafifçe oynatıyorlardı. İtfaiyeciler, kerevetin aşağısında, süngülerine dayanarak dinleniyorlardı;
ve Binet, kılıcının ucu havada, dirseklerini gererek, dimdik duruyordu. Belki nutku işitiyordu,
ama miğferinin ta burnuna kadar inen viziyeri yüzünden hiçbir şey görmesine" imkân yoktu.
Tuvache efendinin küçük oğlu olan muavininin miğferi çok daha mübalağalıydı; kafasına öyle
kocaman bir miğfer geçirmişti ki, hiç durmadan sallanıyor ve başına doladığı basma sargının bir
ucu aşağıya sarkıyordu. Oğlan, o miğferin altında çocuksu bir tebessümle tatlı tatlı gülümsüyor,
damla damla terleyen kü-
156
MADAME BOVARY
1
çük, solgun yüzünde keyif, yorgunluk ve uyku ifadesi beliri-yordu. .
Meydan, ta evlere kadar hıncahınç dolmuştu. Dirseklerini pencerelere dayamış, yahut kapılarda
ayakta duran insanlar görülüyordu. Justin'in, eczanenin camekânı önünde, baktığı şeyin
temaşasına dalmış gibi bir hali vardı. Sessizliğe rağmen, M. Lieuvain'in konuşması havada
kayboluyordu. Sesi, kalabalıktan gelen iskemle gıcırtılarının yer yer kestiği cümle kırıntıları
halinde kulağa erişiyordu. Sonra, ansızın, arka taraftan bir öküzün uzun uzun böğürdüğü,
yahut köşe başlarında birbirlerine cevap yetiştiren koyunların melediği duyuluyordu.
Sığırtmaçlarla çobanlar, hayvanlarını ta oraya kadar sürmüşlerdi. İnekler burunlarına kadar
sarkan yaprakları dilleriyle kopararak, arada bir böğürüp duruyorlardı.
Rodolphe, Emma'ya yaklaşmıştı; alçak sesle, hızlı hızlı söylüyordu:
,
— Topluluğun bu komplosu sizi isyan ettirmiyor mu? Onun mahkûm etmediği bir tek duygu var
mı? En soylu içgüdüler, en temiz sempatiler hırpalanıyor,'kötüleniyor; ama iki zavallı gönül
birbirine kayacak olursa, kavuşmamaları için her türlü oyunlar oynanıyor. Onlar, yine de
deneyecekler, kanat çırpacaklar, birbirlerini çağıracaklardır. Ne yaparlarsa yapsınlar, er geç, altı
ayda, on yılda bir araya gelecekler, birbirlerini seveceklerdir; çünkü alın yazılan "budur, çünkü
birbirleri için yaratılmışlardır.
Kollarını dizleri üstünde kavuşturmuş duruyor, yüzünü Emma'ya çevirerek ona yakından sabit
bakışlarla bakıyordu. Emma, Rbdolphe'un gözlerinde, siyah gözbebeklerinin etrafına çizik çizik
yayılan küçücük altın ışınlar farkediyor, hatta saçlarına parlaklık veren pomadın kokusunu
duyuyordu. Üzerine bir rehavet çöktü. Vaubyessard'da kendisini valse kaldırmış olan Vicomte
hatırına geldi; onun da sakalından, bu saçlar gibi etrafa aynı vanilya ye limon kokusu
yayılıyordu. Gayri ihtiyari, kokuyu daha iyi içine çekmek için gözlerini yarı yarıya yumdu. Fakat
iskemlesinin üzerinde dikilerek yaptığı bu hareket sırasında, ta uzakta, ufkun ta ötesinde,
arkasında uzun bir toz bulutu bırakarak Leux yamacından yavaşça aşağıya inmekte olan eski
yolcu arabası Kırlangıç'ı gördü. L6on hep bu san arabaya binerek ona gelirdi; sonunda, bir daha
dönmemek üzere yine o
MADAME BOVARY
157
yoldan geçip gitmişti! Onu, pencereden, tam karşısında görür gibi oldu; sonra her şey birbirine
karıştı, bulutlar geçti; hâlâ kendini avizelerin parıltısı altında, Vicomte'un koluna girmiş, valste
dönüyor sandı, Leon uzakta değilmiş de hemen gelecekmiş zannetti; ama yine de Rodolphe'un
başını hep yanında hissediyordu. Bu duygunun tatlılığı, eski arzularının içine siniyor ve
üzerinden rüzgâr esen kum taneleri gibi, o arzular, ruhuna yayılan bu kokunun harikulade
nefesiyle dönüyor, dönüyordu. Birçok kere, sütun başlıklarını saran sarmaşıkların serinliğini
içine çekmek için, buran kanatlarını hızla açıp kapadı. Eldivenlerini çıkarıp ellerini kuruladı;
sonra, mendili ile yüzünü yelpazeledi. Bu sırada, şakaklarının zonklaması arasından kalabalığın
uğultusunu ve cümlelerini dua okur gibi sıralayan Vilayet Meclisi Üyesinin sesini duyuyordu.
Diyordu ki:
«Devam ediniz! Sebat ediniz! Ne göreneğin telkinlerini, ne de pervasız bir ampirizmin fazla
aceleci nasihatlerini dinleyiniz. Bilhassa toprağı ıslah etmeye, iyi gübre kullanmaya, beygir,
sığır, koyun ve domuz cinslerini geliştirmeye dikkat ve himmet ediniz! Bu tarım yarışmaları
sizler için birer er meydanı olsun. Bunlardan galip çıkan, elini mağluba uzatıp daha iyi bir başarı
temennisiyle onunla canciğer olsun! Ve sizler, zahmetli mesailerini hiçbir hükümetin nazarı
itibara almadığı saygıdeğer hizmetkârlar, mütevazı çiftlik uşakları, gelin de o sessiz
faziletlerinizin mükâfatım alın ve emin olun ki, devlet bundan böyle, gözlerini size dikmiş, sizi
desteklemekte, sizi himaye etmektedir. Haklı taleplerinizi karşılayacak ve elinden geldiği kadar
meşakkatli fedakârlıklarınızın yükünü hafifletecekti!»
M. Lieuvain artık- oturdu; M. Derozerays kalkıp başka bir nutka başladı. Nutku, belki üyeninki
kadar süslü değildi, fakat daha olumlu bir üslup niteliği taşıyordu; yani daha özel bilgiler veı
daha. esaslı düşünceler içeriyordu. Mesela, nutukta hükümetin övgüsü daha az yer tutuyor,
buna karşılık, din ve tarım bahsi daha uzun sürüyordu. Bu bahiste din ile tarım arasındaki
ilişkiler, her ikisinin nasıl uygarlığa el birliğiyle hizmet etmiş olduğu anlatılıyordu. Rodolphe ile
Ma-
158
MADAME BOVARY
dame Bovary ise, rüyalardan, önsezilerden, manyetizmadan söz açmışlardı. Hatip, toplumların
meydana çıktığı tarihe kadar çıkarak, insanların ormanlar içinde meşe palamutlarıyle karın
doyurduğu o hoyrat zamanları tasvir ediyordu. Sonra bu insanlar hayvan postlarını terk
etmişler, kumaştan elbise giymişler, toprağı çizik çizik etmişler, asma dikmişlerdi. Bu,
insanlığın hayrına olmuştu; acaba bu keşifte faydadan çok zarar yok muydu? M. Derozerays bu
meseleyi ele almıştı. Sayın Başkan, sapanı ile tafla süren Cincinnatus'u, lahana yetiştiren
Diocletien'i, tarlalara tohum atarak yeni yılı açan Çin İmparatorlarını zikrederken, Rodolphe de
manyetizme bahsinden yavaş yavaş yakınlıklar bahsine geçmiş, genç kadına, bu dayanılmaz
cazibelerin nedenini çok daha önce yaşanmış hayatlarda aramak lazım geldiğini anlatıyordu.
— Nitekim, biz, diyordu, neden birbirimizle tanıştık? Hangi raslantı bunu istedi? Hiç
şüphe yok, birbirine kavuşmak için akan iki nehir gibi, aradaki mesafeye rağmen, ikimizin de
üstünden kayıp gittiğimiz inişler bizi birbirimize doğru itti.
Ve kadının elini yakaladı, Emma elini çekmedi. Başkan:
«Mükemmel ürün ödülü!..» diye bağırdı.
— Mesela az evvel size geldiğim zaman... «Quincampoix'dan M. Bizet'ye...»
-r- Size refakat edeceğimi biliyor muydum? «Yetmiş frank!»
— Hatta yüz kere kalkıp gitmek istedim, sizi takip ettim, kaldım.
«Fışkılar.»
— Bu akşam, yarın, diğer günler ve bütün hayatım boyunca kalacağım gibi!
«Argueil'den M. Caron'a, bir altın madalya!»
— Çünkü kimsede bu kadar tam bir cazibe ve güzellik görmedim.
«Givry-Saint-Martin'den M. Bain'e!»
— Nitekim hatıranızı hep gönlümde saklayacağım. «Bir merinos koçu için...»
MADAME BOVARY
159
— Ama unutursunuz beni, bir gölge gibi silinir giderim. «Notre-Dame'dan M. Belot'ya...»
— Hayır, hayır, düşüncenizde, hayatınızda benim de bir yerim olacak, değil mi?
«Domuz cinsi, iki birinci mükâfat: M. Leherisse ile M. Cullembourg; altmış frank!»
Rodolphe kadının elini sıkıyor, o elin, yakalanmış da tekrar havalanmak isteyen bir kumru gibi
sımsıcak ve titremeler içinde olduğunu hissediyordu. Fakat kadın, ya elini kurtarmak
istediğinden, yahut bu tazyike cevap verdiğinden, parmaklarını oynatır gibi oldu. Rodolphe
haykırdı:
— Ah teşekkür ederim! Beni reddetmiyorsunuz! Ne kadar iyi kalplisiniz! Anlıyorsunuz ki ben
sizinim! Bırakın da sizi göreyim, sizi seyredeyim!
Pencerelerden giren bir rüzgâr, masanın örtüsünü buruşturdu ve meydanda, aşağıda köylü
kadınların bütün o kocaman başlıkları, beyaz kelebeklerin çırpman kanatları gibi hafifçe
havalandı.
Başkan: «Yağlı tohum küspelerinin kullanılışı» diye devam ediyordu. Sonra, birbiri ardından
sıraladı:
«Flaman gübresi, - keten üretimi, - kanal açma, - uzun vadeli icarlar, - hizmetkârların emeği.»
Rodolphe artık konuşmuyordu. Birbirlerine bakıyorlardı. Kurumuş dudakları dayanılmaz bir arzu
ile titriyordu ve parmakları, kendiliklerinden, tatlı bir gevşemeyle, birbirlerine kenetlendi.
«Sassetot - la - Guerriere'den Catherine - Nicaise Elisabeth Leroux'ya, aynı çiftlikte elli dört yıl
müddetle hizmet gördüğü için, yirmi beş frank kıymetinde, bir gümüş madalya!»
Vilayet Meclisi Üyesi, «Nerede Catherine Leroux?» deyip duruyordu.
Kadın bir türlü meydana çıkmıyordu, fısıltı halinde sesler geliyordu:
— Gitsene!
— Sola!
— Korkma!
— Ah, ne budala kadın!
160
MADAME BOVARY
Tuvache seslendi:
— Nerede kaldı bu kadın!
— İşte geliyor!..
— Yaklaşsa ya!
O zaman, pek fakirane elbisesi içinde büsbütün büzülmüş gibi görünen ufak tefek bir ihtiyar
kadıncağızın ürkek ürkek kerevete yaklaştığı görüldü. Ayaklarında tahtadan kocaman galoşlar,
belinde de büyük bir mavi önlük vardı. Kenarı işlemesiz başlığının çerçevelediği sıska yüzü,
buruşukluklarla suyu çekilmiş bir elmadan daha fazla kırış kırış olmuştu. Kırmızı gömleğinin
yenlerinden, mafsalları boğumlu iki uzun el çıkıyordu. Ambarların tozu, çamaşır yıkamaların
sodası, yapağının kiri o elleri öylesine sıvamış, katılaştırmış,-çizik çizik etmişti ki, temiz suda
bol bol yıkanmış olmasına rağmen yine de kirli görünüyor ve hizmet göre göre, sanki çekilmiş
bin bir meşekkatın mütevazı deliliymiş gibi hep yarı açık duruyordu. Yüzünün ifadesinde bir
nevi manastır sertliği vardı. Bu solgun bakışı kederli veya içli hiçbir şey yumuşatmıyordu.
Hayvanlarla düşe kalka, onların dilsizliği ve vurdum duymazlığı kendisine de geçmişti.
Hayatında ilk defa böyle bir kalabalığın ortasında bulunuyordu. Bayraklar, trampetler, siyah
elbiseli beyler ve Şehir Meclisi Üyesinin göğsündeki nişanla içinden ürkmüş, ilerlemek mi, yoksa
kaçmak mı lazım geldiğini, halkın kendisini neden ortaya ittiğini, jüri üyelerinin kendisine niçin
gülümsediklerini kestiremeyerek olduğu yerde dimdik duruyordu. Bu yarım asırlık kölelik, neşe
ile açılıp saçılan o burjuvaların karşısında işte böyle kalakalmıştı.
Başkanın elinden kazananların listesini almış olan Şehir Meclisi Üyesi:
— Yaklaşın pek sayın Catherine-Nicaise-Elisabeth Leroux, dedi.
Kâh elindeki kağıda, kâh ihtiyar kadıncağıza bakarak, babacan bir tavırla:
— Yaklaşın, yaklaşın... diye tekrarladı. Tuvache, koltuğundan sıçrayarak:
— Sağır mısınız kuzum? dedi ve kulağına bağırmaya başladı:
— Elli dört senelik hizmet! Bir gümüş madalya! Yirmi beş frank! Bunlar" hep sizin.
MADAME BOVARY
161
Kadın, madalyayı eline alınca, iyice baktı. O zaman yüzünde saadetle dolup taşan bir tebessüm
belirdi ve giderken şöyle homurdandığı duyuldu:
— Namıma ayin yapsın diye bizim köyün papazına vereceğim bunu.
Eczacı, notere eğilerek:
— Ne kaba sofuluk bu, dedi.
Toplantı sona ermişti; kalabalık dağıldı. Artık nutuklar okunmuş, bitmişti. Herkes yine eski
mevkiine dönüyor, her şey eskisi gibi olup bitiyordu: Efendiler uşakları azarlıyor, onlar da,
boynuzlarında yeşil çelenklerle ahırlarına dönen, müsabakanın gamsız galiplerini dövüyorlardı.
Bununla beraber, milli muhafızlar, süngülerine geçirmiş oldukları çöreklerle, belediye binasının
birinci katına çıkmışlardı. Taburun trampetçisi şişe ile dolu bir sepet getirmişti. Madame
Bovary, Rodolphe'un koluna girdi. O da kendisini evine kadar götürdü. Kapıda birbirlerinden
ayrıldılar. Rodolphe, ziyafet saatini bekleyerek, çayırda tek başına gezindi.
Şölen uzun sürdü; gürültülü ve düzensiz geçti. O kadar izdiham vardı ki, herkes dirseğini
güçlükle kımıldatıyordu. Sıra yerine geçen daracık tahtalar, az kalsın davetlilerin ağırlığı altında
kırılacaktı. Bol bol yeyip içtiler; herkes, ziyafet için ver* diği paranın acısını çıkarmaya
bakıyordu. Bütün alınlardan damla damla ter akıyor, sofranın üstünde, tavana asılmış gaz
lambaları arasında, bir sonbahar sabahı nehirden yükselen buğu gibi, beyazımtırak bir duman
dalgalanıyordu. Rodolphe, sırtını çadırın bezine dayamış, öylesine Emma'yı düşünmeye dalmıştı
ki, hiçbir şey işitmiyordu. Arkasında, çimen üstünde uşaklar kirli tabakları istif ediyorlar,
yanındakiler boyuna konuşuyor, fakat o, cevap bile vermiyordu. Kadehine şarap koyuyorlardı;
uğultunun artmasına rağmen, düşüncesine tam bir sessizlik çökmüştü. Emma'nm
söylediklerini, dudaklarının biçimini hayalinden geçiriyordu. Yüzü, sihirli bir aynadaymış gibi,
asker serpuşlarının madeni tokalarında parıldıyor, elbisesinin kıvrımları duvarlar boyunca iniyor
ve yaşanacak aşk günleri istikbalin panoramasında sonsuzluğa kadar uzayıp gidiyordu.
Onu, geceleyin, donanma fişekleri atılırken tekrar gördü; fakat kocası, Madame Homais ve
eczacı ile beraberdi. Eczacı, havaya karışıp giden fişekleri tehlikeli buluyor, endişe ediyordu. MB
il
162
MADAME BOVARY
İkide birde yanındakilerden ayrılıp Binet'ye tavsiyelerde bulunmaya gidiyordu.
M. Tuvache'ın adresine gönderilmiş olan donanma fişekleri, aşırı bir ihtiyatkârlıkla, mahzene
yerleştirilmişti. Bu sebeple, rutubet alan barut pek ateş almıyordu. Nitekim, havada kuyruğunu
ısıran bir ejder şekli çizmesi gereken en bellibaşlı fişek de tamamıyle güme gitti. Vakit vakit
zavallı bir Roma şamdanı havaya yükseliyor, o zaman halk, ağzı bir karış açık, bir uğultudur
koparıyordu. Bu uğultuya, karanlıktan Öte berileri çimdik-lenen kadınların çığlığı da karışıyordu.
Emma, sessiz, yavaşça kocasının omuzuna yaslanmıştı; sonra başını kaldırıp kapkaranlık
gökyüzünde fişeklerin ışıklı yolunu takip etmeye başladı. Rodolphe yanmakta olan kağıt
fenerlerin ışığında kadını seyrediyordu.
Fenerler de birer ikişer söndü; yıldızlar yandı. Yere birkaç damla yağmur düştü. Emma, eşarbını
şapkasız başına bağladı.
Tam o sırada, Vilayet Meclisi Üyesinin kira arabası handan çıktı. Adamakıllı sarhoş olan arabacı,
birdenbire uyuklamaya başladı. Uzaktan, arabanın körüğü üstünden, iki fenerin arasında, bütün
vücudunun sarsıntılara uyarak bir sağa, bir sola yıkıldığı görülüyordu.
Eczacı:
— Doğrusunu söylemek lazımsa, dedi, sarhoşlukla adamakıllı mücadele etmeli! Bence her
hafta belediyenin kapısına bir liste aşmalı ve o hafta' içinde kendilerini alkolle zehirlemiş ne
kadar kimse varsa, hepsinin adlarını teker teker o listeye yazmalı. Zaten, istatistik bakımından
da, böylece, doğru yıllık rakamlar elde edilmiş olur ve icabında... Ama özür dilerim!..
Yeniden yüzbaşıya doğru koştu.
Yüzbaşı evine dönüyordu, tornasına kavuşacaktı. Homais:
— Acaba iyi olmaz mı, dedi, adamlarınızdan birini gön-derseniz veyahut bizzat kendiniz
gitseniz?..
Tahsildar:
— Beni rahat bırakın, dedi, mademki hiçbir şey yok! Eczacı, dostlarının yanına dönünce:
— Müsterih olun, dedi. M. Binet bana bütün tedbirlerin alınmış olduğuna dair teminat verdi.
Yerlere bir tek kıvılcım
MADAME BOVARY
163
bile düşmeyecek; tulumbalar dolu. Haydi, artık gidelim de yatalım.
Madame Homais, gerine gerine esneyerek:
— Doğrusu, benim de uykum var, dedi. Ne olursa olsun, şu bayram günü de pek güzel geçti
işte.
Rodolphe, tatlı bir bakışla ve alçak bir sesle:
— Hem de ne kadar güzel, dedi.
Birbirlerini selamladılar, sonra aksi istikamette yollarına devam ettiler.
İki gün sonra, Rouen Feneri gazetesinde, o şenlik hakkında uzun bir makale çıktı. Bunu
Homais, hemen ertesi gün, hararetle kaleme almıştı:
«Bu örgü örgü yeşillikler, bu çiçekler, bu girlantlar neye? Hararetini, sürülmüş topraklarımıza
saçan tropikal bir güneşin selleri altında, gazaba gelmiş bir denizin dalgalan gibi, bu kalabalık
böyle nereye koşuyor?»
Arkasından, köylülerin hayat şartlarından bahsediyordu. Şüphesiz, hükümet elinden geleni
yapıyordu, ama bu kâfi değildi. «Cesaret! diye bağırıyordu hükümete, daha binlerce ıslahata
lüzum var, onları da yapalım.» Sonra Vilayet Meclisi Üyesinin kasabaya girişini anlatırken, «Ne
milisin cengâver tavrını», ne «Kasabanın en şen kadınlarını», ne de «orada bulunan ve bazıları,
ölümsüz saflarımızın kalıntıları olup da trampetlerin erkek sesini duyar duymaz hâlâ
yüreklerinizin çarptığım hisseden yaşlı aile babaları» dediği dazlak kafalı ihtiyarlar
unutuluyordu. Jüri üyelerini sayıp dökerken kendi adını da baş tarafta zikrediyor, hatta, eczacı
M. Homais'nin Tarım Derneği'ne elma şarabı hakkında bir muhtıra göndermiş olduğunu da bir
notla hatırlatıyordu. Ödüllerin dağılışına gelince, kazananların sevincini, methiyeye kaçan bir
üslupla tasvir ediyordu. «Baba oğlunu, kardeş kardeşi, koca karışım öpüyordu. İçlerinden bir
çoğu, kazandığı mütevazı madalyayı gururla herkese gösteriyordu. Hiç şüphe yok, evine ve
sevgili karısının yanma dönünce de o madalyayı, gözyaşları içinde, kulübesinin gösterişsiz
duvarlarına asacaktı.
«Saat altıya doğru, M. Liegeard'ın çayın üstünde kurulan ziyafet "sçfrasında, bayramın bellibaşlı
tertipçileri
164 MADAME BO VARY
toplanmış bulunuyordu. Yemek tam bir dostluk ve samimiyet havası içinde yendi. M. Lieuvain
Kralın, M. Tu-vache Valinin, M. Derozerays Tarım, M. Homais, iki kardeş olan Sanayi ve Güzel
Sanatlar, M. Leplichey ıslahat şerefine kadeh kaldırdı. Gece, parlak bir donanma şenliği havayı
ışığa boğdu. İnsanın bu manzaraya hakiki bir ha-yalnüma, gerçek bir opera dekoru diyesi
geliyordu. An . geldi ki, küçük kasabamız, kendini herhalde bir Bin Bir Gece rüyası içinde sandı.
Bu aile toplantısını hiçbir üzücü hadisenin ihlâl etmediğini de belirtmek isteriz».
Ve ilâve ediyordu:
«Yalnız kilise mensuplarının bayrama katılmayışı dikkati çekti. Herhalde din adamları terakkiyi
bambaşka bir tarzda anlıyor olmalılar. O Ma sizin bileceğiniz iş. De Loyola beyler!» (1).
IX
Aradan altı hafta geçti. Rodolphe görünmedi. Bir akşam, nihayet meydana çıktı:
— Hemen gidip ğorünmeyelim, yanlış bir iş yapmış oluruz.
Hafta sonunda da ava gitti.
Avdan dönüşte, vaktin geç olduğunu düşündü, sonra şöyle muhakeme etti:
— Şayet beni ilk günden sevmişse, tekrar görmek sabırsızlığı içinde, baha daha da çok
tutulmuş olmalı..O halde devam edelim!
Emma yalnızdı. Akşam oluybrdu. Camlar boyunca küçük muslin perdeler, alaca karanlığı
koyulaştınyor, üstüne bir güneş ışını düşmüş barometrenin yaldızı, süs bitkisinin aralıklarından,
aynaya ateşler aksettiriyordu.
(1) Cizvit tarikatım kurmuş olan Ignace de Loyola kastedilmektedir.
MADAME BOVARY
165
Rodolphe, ayakta durdu; Emma, onun hatır sormalarına zar zor cevap verdi; Rodolplhe:
— Benim, dedi, işim çıktı. Hasta oldum.
— Mühim bir hastalık mı? yv
Rodolphe, Emma'nın yanma, bir tabureye oturarak:
— Doğrusu, dedi, mühim değildi. Asıl buraya gelmek istemedim de ondan.
— Neden?
— Neden olduğunu tahmin etmiyor musunuz?
Yüzüne tekrar baktı, bu o kadar dik bir bakıştı ki, Emma kızararak başını eğdi. Rodolphe tekrar
söze başlamak istedi:
— Emma...
Kadın, kendisinden biraz uzaklaşarak:
— Efendim! dedi. Rodolphe, melankolik bir sesle:
— Ah! dedi, görüyorsunuz ki buraya gelmemekte haklıy-mışım; çünkü bu ismi, ruhumu
dolduran ve ağzımdan kaçırı-verdiğim bu ismi söylememi bana yasak ediyorsunuz! Madame
Bovary!.. Herkes size bu isimle hitap ediyor!.. Fakat aslında bu sizin isminiz değil, bir
başkasının ismi!
Tekrarladı:
— Bir başkasının! Elleriyle yüzünü kapadı:
— Evet, durmamacasma sizi düşünüyorum!.. Hatıranız beni ümitsizliğe düşürüyor! Ah,
affedersiniz!., gidiyorum... Al-laha ısmarladık!.. Uzaklara, o kadar uzaklara gideceğim ki, bir
daha benden bahsedildiğini duymayacaksınız-!.. Ama ne de olsa... bugün... bilmem nasıl bir
kuvvet beni size doğru itti! İnsan ilâhi kaderle mücadele edemiyor, meleklerin tebessümüne
dayanamıyor! Kendini güzele, sihirkâr, tapılmaya layık olan şeye kapıp koyuveriyor.
Emma, hayatında ilk defa böyle sözler duyuyordu; gururu, bu sözlerin sıcaklığı karşısında,
baştan başa gevşiyordu. Rodolphe devamla:
— Fakat gelmediysem, sizi görmediysem bile, hiç değilse, sizi çevreleyen her şeyi bol bol
seyrettim. Geceleri, her gece, yatağımdan kalkıyor, buraya kadar geliyor, evinize, ay ışığında
parlayan çatıya, bahçenin, pencerenizde sallanıp duran ağaçla-
166
MADAME BOVARY
rina, camların gerisinde, karanlıkta pırıldayan küçücük lambaya, onun pırıltısına bakıyordum.
Ah! Orada, sizden o kadar uzak ve size o kadar yakın bir yerde, bir zavallı insanın bulunduğunu
nereden bilecektiniz...
Emma, boğazında bir hıçkırık, ona doğru döndü:
—¦ Ah! Ne kadar iyisiniz!
— Hayır, sizi seviyorum ,hepsi bundan ibaret! Siz de bundan şüphe etmiyorsunuz zaten. Bunu
söyleyin bana, bir kelime ile! Bir tek kelime ile! Bir tek kelime ile!
Rodolphe, kendini azar azar tabureden yere bırakıyordu; fakat mutfaktan bir tahta kundura
gürültüsü duyuldu ve o anda farkına vardı ki, salonun kapısı da kapalı değildi.
Rodolphe yerinden kalkarken:
— Bir arzumu yerine getirmek lütfunda bulunur muydunuz, bilmem, dedi.
Arzusu, evi gezmekti; evi öğrenmek istiyordu. Madame Bovary bunda bir mahzur görmeyince,
her ikisi de ayağa kalktılar, tam bu sırada Charles içeriye girdi.
Rodolphe, ona:
— Bonjur, Doktor, dedi.
Bu beklenmedik unvanla gururu okşanan hekim, yaltaklanmalara daldı, beriki de bundan
faydalanarak, kendisine biraz çeki düzen verdi:
— Madam bana sıhhati hakkında malumat veriyordu...
Charles, sözünü kesti, hakikaten çok endîşe ediyordu; karısının hafakanları yeniden başlamıştı.
Bunun üzerine Rodolphe, atla gezintiye çıkmanın iyi gelip gelmeyeceğini sordu.
— Elbette! Mükemmel, alâ!.. Fevkalade bir fikir! Hemen tatbik etmelisin.
Emma'nın, atlan olmadığı itirazı karşısında, M. Rodolphe hemen emrine bir tane ayıracağını
söyledi; fakat kadın reddedince, o da ısrar etmedi. Sonra, ziyaretine bir sebep göstermek için,
hacamat olan arabacısının hâlâ başı döndüğünü anlattı. Bovary:
— Gider, görürüm, dedi.
— Hayır, hayır, ben size gönderirim onu. Beraber geliriz, sizin için daha kolay olur.
— Öyleyse mükemmel. Teşekkür ederim. Baş başa kalır kalmaz da:
MADAME BOVARY
167
— Neden, dedi. M. Boulanger'nin o pek kibarca teklifini kabul etmedin?
Emma dargın bir tavır takındı, bin bir bahane aradı ve sonunda bunun belki herkese garip
geleceğini söyledi. Charles, yerinde çark ederek:
— O bana vız gelir, dedi. Her şeyden evvel sıhhat meselesi bu. Haksızsın.
— Peki, ama ata nasıl bineyim, binici kıyafetim yok ki.
— Yaptır kendine bir tane. Kadın razı oldu.
Kostüm hazır olunca, Charles, M. Boulanger'ye, karısının artık emrine amade olduğunu ve
lütufkârlığına güvendiğini mektupla bildirdi.
Ertesi gün, öğle vakti, Rodolphe iki binek atiyle Charles'ın kapısı önüne geldi. Atlardan birinin
kulaklarına pembe ponponlar takılmıştı; sırtında ise geyik derisinden bir kadın eyeri vardı.
Rodolphe uzun, yumuşak çizmeler giymişti. Böylesini Emma'nın o zamana kadar hiç görmemiş
olduğunu düşünmüştü herhalde. Gerçekten, uzun kadife frağı, beyaz triko külot pantolonu ile
sahanlık üzerinde göründüğü zaman Emma da kılığına bayıldı. Zaten hazırlanmış, kendisini
bekliyordu.
Justin, Emma'yı görmek için eczaneden sıvıştı, eczacı da yerinden kalkıp çıktı. M. Boulanger'ye
bir sürü tembihte bulunuyordu:
— Aman dikkat edin! Kaza gelir, göz görmez. Belki atlarınız azgındır!
Emma başının üzerinde bir gürültü duydu. Küçük Berthe'i oyalamak için, Felicite, parmaklarıyle
camlan tıkırdatıyordu. Çocuk uzaktan bir öpücük gönderdi, annesi de ona kırbacının ucuyla
cevap verdi.
Homais:
— İyi gezintiler! diye bağırdı. Tedbirli olun, aman, tedbirli olun!
Onlann uzaklaşmasına bakarak elindeki gazeteyi salladı.
Emma'nın atı toprak kokusunu alır almaz, dörtnala kalktı. Rodolphe da, yanı sıra, atını
koşturuyordu. Zaman zaman bir iki kelime konuşuyorlardı. Emma, yüzü biraz eğik, eli yukarda,
sağ kolunu açmış, kendini eyerin üzerinde sallantının temposuna bırakmıştı.
168
MADAME BOVARY
Bayırın altında Rodolphe dizginleri gevşetti; ikisi birden, bir sıçrayışta ileri atıldılar. Sonra,
yukarda atlar birdenbire durdu, Emma'nın büyük mavi tülü yere düştü.
Ekim ayının ilk günleriydi. Kırın üstünde sis vardı. Ufukta, tepelerin kenar çizgileri üzerinden
buğular uzanıyordu; bazıları da yırtılıyor, yükseliyor, kayboluyordu. Bazen, bulutların
aralığından, uzakta, güneş ışığı içinde, su kıyısındaki bahçeleri, avluları, duvarları ve kilisenin
çan kulesiyle Yonville'in çatıları görünüyordu. Emma kendi evini seçebilmek için gözlerini yan
yarıya yumdu, içinde yaşadığı bu zavallı köy kendisine hiçbir zaman bu kadar küçük
görünmemişti. Bulundukları yükseklikten, bütün vadi, buhar olup havaya karışan solgun ve
geniş bir göle benziyordu. Yer yer ağaç kümeîeri, bu gölden simsiyah kayalar gibi sivriliyor ve
kavakların sisi aşan üst kısımları, rüzgârla kımıldayan kum yığınlarını andırıyordu.
Yanda, çamların arasında, çimen üstünde ılık havanın içinde esmer bir ışık dolaşıyordu. Tütün
kırıntısı gibi kızılımsı bir renk bağlamış olan toprak, hayvanların ayak seslerini boğuyor, atlar,
ilerlerken, yere düşmüş çam kozalaklarını nallarının ucuyla itiyordu.
Rodolphe ile Emma, korunun kıyısını takip ettiler. Emma, Rodolphe'la göz göze gelmemek için
başını çeviriyor, o zaman da, peşpeşe sıralanışı içinde sıkıntı veren çam gövdelerinden başka
bir şey göremez oluyordu. Atlar soluyor, eyerlerin meşini gıcırdıyordu.
Tam ormana dalacakları sırada güneş yüzünü gösterdi.
Rodolphe:
— Allah bizi koruyor, dedi.
— Acaba?..
— İlerleyelim, ilerleyelim!
Dilini şaklattı. Atlar koşmaya başladılar.
Yolun kenarındaki uzun eğreltiotları Emma'nın üzengisine takılıyordu. Rodolphe, atını sürmekle
beraber, arada eğiliyor, otları çekip üzengiden ayırıyordu. Bazen de dallan aralamak için
kadının yanından geçiyor, Emma, dizinin bacağına değdiğini hissediyordu. Gökyüzü masmavi
kesilmişti. Yapraklar kımıldamaz olmuştu. Hep çiçek açmış fundalıklarla kaplı geniş alanlar
vardı. Yapraklarının çeşidine göre boz, kızılımtırak, yahut yaldız sarısı renginde ağaç
kümeleriyle menekşe dolu düz-
MADAME BOVARY
169
Kikler peşpeşe geliyordu. Çoğu zaman, çalıların altından hafif bir kanat çırpıntısının kaydığı
veya meşeler arasında uçuşan kargaların boğuk ve tatlı haykırışı duyuluyordu.
Atlardan indiler. Rodolphe hayvanları bağladı. Emma, önde, tekerlek izlerinin arasındaki
yosunlara basa basa yürüyordu. Eteğinin kuyruğu yukarıya iliştirilmiş olmasına rağmen, fazla
uzun elbisesi ayaklarına dolaşıyordu. Rodolphe, arkasından yürürken, bu siyah kumaşla siyah
potin arasında, kadının çıplaklığından bir şeyler hayal ettiren beyaz çorabının zarafetini
seyrediyordu.
Emma durdu:
— Yoruldum, dedi.
— Nereye gidiyoruz?
Rodolphe cevap vermedi. Kadın, kesik kesik soluyordu. Rodolphe etrafına göz atıyor, bıyıklarını
ısırıyordu.
Genç ağaçların balta ile devrildiği daha genişçe bir yere geldiler. Yere yatmış bir kütüğün
üstüne oturdular. Rodolphe kadına, aşkından bahsetmeye başladı.
Evvela, iltifatlara boğarak, kadının ürkmesini önledi. Sakin, ciddi ve melankolik bir tavır takındı.
Emma, başını eğmiş ayağının ucuyle yerdeki kıymıkları iterek onu dinliyordu.
Fakat şu cümleye:
— Artık kaderlerimiz müşterek değil mi?
— Hayır, diye cevap verdi. Siz de biliyorsunuz, imkânsız bu.
Gitmek için yerinden kalktı. Rodolphe onu bileğinden yakaladı. Kadın.durdu. Rodolphe'u sevgi
dolu ve buğulu gözlerle birkaç dakika süzdükten sonra birdenbire:
— Ah, dedi, bu bahsi kapatalım artık... Atlar nerede? Dönelim.
Rodolphe, canı sıkılmış ve öfkelenmiş gibi göründü. Kadın tekrarladı:
— Nerede atlar? Nerede atlar?
O zaman, ağzında tuhaf bir gülümseme, gözbebekleri, sabit, dişleri kenetlenmiş, kollarını
açarak kadına doğru yürüdü. Kadın tir tir titreyerek geri çekildi. Kekeleyerek:
— Ah! Beni korkutuyorsunuz, dedi. Üzüyorsunuz beni. Gidelim.
170
MADAME BOVARY
Rodolphe'un yüzündeki ifade değişti:
— Mademki öyle.
Derhal saygılı, okşayıcı, mahcup oluverdi. Kadın, koluna girdi. Döndüler.
Rodolphe:
-— Ne oldu size, diyordu. Neden? Anlayamadım. Herhalde yanlış anladınız. Siz benim
gönlümde, yüksek, sağlam ve tertemiz bir mevkide, kaidesi üstünde duran bir meryem
gibisiniz. Fakat yaşamak için size muhtacım! Gözlerinize, sesinize, düşüncenize ihtiyacım var.
Bana yâr, kardeş, melek olunuz.
Kolunu uzatıyor, kadının belini sarıyordu. Emma ise gevşek gevşek kurtulmaya çalışıyordu.
Rodolphe yürürken kadına böyle destek oluyordu.
Yaprakları yiyen iki atın gürültüsünü duydular.
Rodolphe:
— Biraz daha, dedi. Hemen gitmeyelim. Kalın.
Onu, ötede, üstünü, su mercimeklerinin bir yeşillik gibi kapladığı bir küçük göle doğru götürdü.
Solmuş nilüferler, sazlar arasında hareketsiz. duruyordu. Otlar üzerindeki ayak seslerini duyan
kurbağalar, gizlenmek için sıçramaya başladılar. Kadın:
— Kabahatliyim, diyordu, kabahatliyim. Sizi dinlemekle
delilik ettim.
— Niçin?.. Emma! Emma!
Kadın, erkeğin omuzuna yaslanarak yavaşça:
— Ah! Rodolphe, dedi.
Elbisesinin kumaşı, frağının kadifesine takılıyordu, bir hıçkırıkla gerilen beyaz boynunu arkaya
attı ve âdeta bitkin, gözyaşları içinde, uzun bir titremeyle sarsıla sarsıla, elleriyle yüzünü
kapayarak kendini bırakıverdi.
Akşam karanlığı çöküyordu. Ufka yaslanmış güneşin dallar arasından geçen ışıkları,
Rodolphe'un gözlerini kamaştırıyordu. Emma'nın etrafında, şurada burada, yapraklar üzerinde
veya yerde,, sanki sinek kuşları uçarken tüylerini serpmişler gibi, ışıklı lekeler titreşiyordu. Her
yer sessizdi; ağaçlardan tatlı bir şey yayılıyor gibiydi. Emma, çarpıntısı yeniden başlayan kalbini
ve kanının vücudu içinde bir süt nehri gibi dolaştığını hissediyordu. O anda, ormanın ötesinden,
öbür tepelerden upuzun ve ne olduğu belirsiz bir haykırma, sonu bir türlü gelmeyen bir
MADAME BOVARY
171.
jcs duydu. Oynayan sinirlerinin son titreşimlerine bir müzik gibi karışan bu sesi sükût içinde
dinledi. Rodolphe, dişleri arasına bir yaprak sigarası sıkıştırmış, kırık dizginlerden birini çakısı ile
tamir ediyordu.
Aynı yoldan geçerek, Yonville'e döndüler. Çamur üstünde atlarının yan yana bıraktığı izleri,
otlarda aynı taşları yeniden gördüler. Etraflarında hiçbir değişiklik yoktu. Fakat, Emma'nın
başına, dağların yerinden oynamasından beter bir şeyler gelmişti. Rodolphe, vakit vakit
eğiliyor, kadının elini yakalayarak öpüyordu.
At üstünde ne kadar sevimliydi! Narin endamıyle dimdik, dizi atının yelesi üzerinde bükülmüş,
akşam kızıllığı içinde yüzü açık havadan pembeleşmişti.
Yonville'e girerlerken Emma, atını kaldırımlar üzerinde şaha kaldırıp çark ettirdi. Pencerelerden
kendisine bakıyorlardı.
Akşam yemeğinde kocası, halini iyi buldu; fakat gezinti hakkında bilgi isteyince, Emma
işitmemezlikten geldi. Yanan iki şamdanın arasında, dirseği tabağının yanına dayalı, duruyordu.
— Emma!
— Ne var?
— Şey, bugün öğleden sonra M. Aleksandr'a uğradım; nenüz güzelliği yerinde bir kısrağı var,
yalnız dizinin derisi biraz sıyrılmış. Eminim,ki, yüz ekü kadar bir paraya satar....
İlâve etti:
—.Hoşuna gideceğini düşünerek, hayvanı peyledim... Yani satın aldım. Acaba iyi mi yaptım?
Söyle bana... Emma, iyi yaptığını bir baş işaretiyle bildirdi. Bir çeyrek saat sonra da sordu:
— Bu gece çıkıyor musun? ;— Evet, niye sordun?
— Hiç, dostum, hiç.
Charles'den kurtulur kurtulmaz, gidip odasına kapandı.
Evvelâ sersemler gibi oldu; ağaçlar, yollar, hendekler, Rodolphe gözlerinin önüne geliyor,
yapraklar ürperir, sazlar ıslık çalarken, kollarının vücuduna sanlısını hâlâ hisseder gibi oluyordu.
Fakat gözü aynaya ilişince, yüzü kendisine bir4uhaf geldi. Hiçbir zaman gözleri böylesine iri,
böylesine siyah, böylesine
172
MADAME BOVARY
derin olmamıştı. Varlığına sinen harikulade bir şey, onu bambaşka bir şekle sokmuştu.
Kendi kendine: «Bir âşığım var, bir âşığım var!» deyip duruyordu. Bu düşünce, sanki yeniden
bulûğa ermiş gibi kendisine haz veriyordu. Demek o aşk sevincine, ümidini kesmiş olduğu o
saadet hummasına nihayet kavuşacaktı. Her şeyin ihtiras, coşkunluk, sayıklama olduğu
harikulade bir âlemin içine dalıyordu; mavimtırak bir genişlik kendisini sarıyor, duygunun
zirveleri, düşüncesinin ışığı altında kıvılcımlamyor, günlük hayat bu yüceliklerin aralığından,
ancak uzakta, aşağılarda, karanlıklar içinden görünüyordu.
Aklına, okuduğu kitapların kahramanı olan kadınlar geldi. Kocalarını aldatmış bu kadınların lirik
alayı, hafızasında, kendisini büyüleyen sırdaş sesiyle şarkı söylemeye başladı. Bizzat kendisi de,
hayalinde canlanan bu âlemin gerçek bir parçası oluyor, kendini, o kadar imrenmiş olduğu bu
tip sevdâlı kadınlardan biri yerine koyarak, gençliğinin o uzun hülyasını gerçeğe çeviriyordu. Bir
yandan da, intikam almanın zevkini duyuyordu. Çektiği ıstırap kâfi değil miydi? Ama şimdi zafer
onundu; o kadar zaman, içinde tuttuğu aşk duygusu, sevinçle fıkır-fıkır, bütün bütüne
gönlünden fışkırıyordu. Vicdan azabı, endişe ve telâş duymaksızın bunun tadını çıkarıyordu.
Ertesi gün yepyeni bir tatlılık içinde geçti. Birbirlerine yemin ettiler. Emma, ona üzüntülerini
anlattı. Rodolphe, öpücüklerle sözünü-kesiyor, Emma ise, onu, gözkapakları yan açık
seyrederek, kendisine küçük adiyle hitabetmesini ve sevdiğini tekrarlamasını söylüyordu. Dün
olduğu gibi bugün de, ormanda, bir nalıncının kulübesi içindeydiler. Kulübenin duvarları
samandandı; tavanı o kadar basıktı ki, ayaktayken eğilmek gerekiyordu. Bir kuru yaprak yığını
üstünde karşı karşıya oturmuşlardı.
O günden sonra, birbirlerine Allanın günü mektup yazmaya başladılar. Emma mektubunu,
bahçenin ucunda, ırmak kenarındaki taraçanm bir yangına bırakıyor, Rodolphe gelip mektubu
alıyor ve yerine kendi mektubunu koyuyordu. Rodolphe' unkiler, Emma'ya daima pek kısa
geliyordu.
Bir sabah, Charles'ın daha şafak sökmeden evden çıktığını görünce, Emma'ya, hemen gidip
Rodolphe'u görmek hevesi geldi. Herkes daha uykudayken, pekâlâ, Huchette'e koşa koşa gi-
MADAME BOVARY
173
dilir, orada bir saat kalınır ve tekrar Yonville'e dönülebilirdi. Bu fikir aklına gelince, iştahla
soludu; az sonra kendisini çayırın ortasında buldu, arkasına bakmaksızın hızlı adımlarla
yürüyordu.
Gün ağarmaya başlamıştı. Emma, âşığının, kırlangıç kuyruğu biçimindeki iki çatı fırıldağının
koyu lekesinden, fecrin solgunluğu önünde beliren evini uzaktan tanıdı.
Çiftlik avlusundan sonra, şato olması gereken ayrı bir bina vardı. Sanki, o yaklaştıkça duvarlar
kendiliğinden ikiye aynlı-yormuş gibi, hemen içeriye daldı. Büyük bir merdiven dosdoğru
koridora çıkıyordu. Emma bir kapının mandalını kaldırdı ve birdenbire, odanın dibinde bir
adamın uyumakta olduğunu gördü. Bu Rudolphe'du. Emma bir çığlık kopardı.
Rodolphe:
— Sensin ha! Sensin ha! deyip duruyordu. Nasıl gelebil-din? Ah, elbisen de ıslanmış!
Emma, kollarını onun boynuna dolayarak:
— Seni seviyorum, dedi.
Başarıyle neticelenen bu ilk cüretkârane hareketten sonra, Emma artık Charles'm evden her
erken çıkışında çabucak giyiniyor, ırmak kenarına varan samanlıktan ayaklannın ucuna basa
basa iniyordu.
Fakat ineklere köprülük eden kalas çekilip alınmışsa, ırmak boyunca sıralanan duvarları takip
etmek gerekiyordu. Kıyı kaygandı, Emma suya düşmemek için, elleriyle, çiçekleri düşmüş
şebboy kümelerine sarılıyordu. Sonra sürülmüş tarlaların içine dalıyor, incecik potinleri ile
çukura bata çıka, sarsıla, sen-deliye, gidiyordu. Başına bağladığı eşarbı, otların arasında
rüzgârla dalgalanıyordu. Öküz görünce ürküyor, koşmaya başlıyordu. Nefes nefese, yanakları
kızarmış, bütün vücudunda taze bir usare, yeşillik ve açık havayı saça saça şatoya varıyordu.
Rodolphe o saatte henüz uyanmamış bulunuyordu. Emma ile birlikte odasına bir bahar sabahı
giriyordu.
Pencereler boyunca sarı perdeler, içeriye yavaşça, koyu bir sarışın ışık sızdırıyordu. Emma,
gözlerini kırpa kırpa, el yorda-mıyle ilerliyor, saç kümelerine takılmış çiğ damlaları, yüzünü
sanki sarı yakuttan bir hâle gibi sarıyordu. Rodolphe, gülerek onu kendine çekiyor, bağrına
bastırıyordu.
Sonra, Emma daireyi gözden geçiriyor, dolapların çekmece-
174
MADAME BOVARY
lerini açıyor, tarağı ile saçlaruıı tarıyor, tıraş aynasında kendini seyrediyordu. Hatta sık sık,
komodinin üstünde bir sürahinin yanında, limon ve şeker parçaları arasında duran kocaman bir
pipoyu dişlerinin arasına sıkıştırıyordu.
Birbirlerine veda etmeleri bir çeyrek saatten az sürmüyordu. O an gelince Emma ağlıyordu;
Rodolphe'u bırakıp gitmek hiç istemiyordu. Dayandığı bir kuvvet, onu hep Rodolphe'a doğru
itiyordu. Nihayet bir gün Rodolphe, onun tekrar habersiz çıkageldiğini görünce, sanki bir şeye
canı sıkılmış gibi suratını astı.
Emma:
— Nen var? diye sordu. Hasta mısın? Söyle bana?..
Rodolphe, sonunda, ciddi bir tavırla, bu ziyaretlerin ihtiyatsızlık olduğunu ve dile düşeceğini
söyledi.
Rodolphe'un bu endişeleri yavaş yavaş Emma'ya da geçti. Aşk onu başlangıçta sarhoş etmişti;
aşktan ötesini düşünemez olmuştu. Fakat şimdi Rodolphe'un varlığı kendi hayatı için öylesine
zorunluydu ki, ondan bir |eyler kaybetmekten, hatta sadece Rodolphe'un keyfi kaçmasından
korkuyordu. Âşığının evinden dönerken, etrafına endişeli endişeli bakıyor, ufuktan geçen her
şekli, kendisini görebilecek her çiftlik penceresini gözetliyordu. Adımlara, haykırmalara,
sapanların gürültüsüne kulak veriyor, başının üstünde sallanan kavak yapraklarından daha
solgun, daha titrek, durakalıyordu.
Yine bir gün böyle dönerken, birdenbire, bir karabinanın uzun namlusunun kendisine nişan
aldığını sezer gibi oldu. Namlu, bir hendeğin kenarında, yarı yarıya otlara gömülmüş bir küçük
fıçının üstünden çaprazlamasına yükseliyordu. Emma korkudan nerdeyse bayılacaktı; yine de
ilerledi ve fıçının içinden, kutu şeytanı gibi bir adam ayağa kalkıverdi. Ayağında dize kadar
düğmeli tozluklar vardı, kasketini gözleri üzerine indirmişti. Burnu kıpkırmızı, dudakları
titriyordu. Bu, yabani ördek avlamak için pusuya yatmış, yüzbaşı Binet'di.
— Daha uzaktayken seslenseydiniz ya, diyordu. İnsan bir tüfek gördü mü haber vermeli.
MADAME BOVARY
175
Tahsildar, bu sözlerle, az önce geçirdiği korkuyu gizlemeye çalışıyordu. Çünkü, vilayetin bir
emriyle kayıktan başka bir yerde yabani ördek avlamak yasak edildiği için, M. Binet, kanunlara
karşı sayjılı olmakla beraber, nizama aykırı hareket etmiş oluyordu. Bu yüzden her dakika kır
bekçisi ile burun buruna geleceğini zannediyordu. Fakat bu korku, keyfini büsbütün artırıyor ve
fıçısının içinde yapayalnız, kendi kendine, talihi ve kurnazlığıyle övünüyordu.
Emma'yı görünce, yüreğinin üstünden bir ağırlığın kalktığını hissederek, hemen lafa girişti:
— Hava hiç de sıcak değil, insana buz gibi batıyor! Emma hiç cevap vermedi. O, devam etti:
— Siz de 'amma erken çıkmışsınız dışarıya? Emma, kekeler gibi:
— Evet, diye cevap verdi, çocuğumun kaldığı sütninenin evinden geliyorum.
— Çok iyi, çok iyi! Bana gelince, işte gördüğünüz gibi, tanyeri ağardığından beri buradayım.
Hava öyle kötü ki, insanın vücudunda nah bu kadar tüyler olmayacak olursa...
Emma, arkasını dönerek adamın sözünü kesti:
— İyi akşamlar, Mösyö Binet. Adam, donuk bir sesle:
— Hürmetkârınızım Madam, dedi. Tekrar fıçısının içine girdi.
Emma, tahsildarı böyle birdenbire bırakıp gittiğine pişman oldu. Kim bilir, aleyhinde ne kötü
şeyler düşünecekti. Hele süt-nine hikayesi, mazeretlerin en kötüsüydü; Yonville'de herkes,
küçük Bovary'nin bir yıldan beri, ana-babasmın evine dönmüş olduğunu biliyordu. Sonra, o
civarda oturan da yoktu; bu yol yalnız Huchette'e çıkıyordu. Binet, herhalde nereden
döndüğünü tahmin etmiş olmalıydı; hiç şüphe yok, susmayacaktı gevezelik edecekti! Akşama
kadar, gözlerinin önünde hep o av çantalı budalanın hayali, akla gelebilecek türlü yalanlar
tasarlayarak, kafa patlattı durdu.
Charles, gece, yemekten sonra, onu böyle düşünceli görünce, açılsın diye eczacılara götürmek
istedi. Eczanede ilk gördüğü kimse de, yine tahsildar oldu. Tezgâhın önünde ayakta duruyor,
yüzüne kırmızı kavanozun ışığı vuruyordu:
176
MADAME BOVARY
— Lütfen, bana yarım once (1) kadar kezzap. Eczacı:
— Justin, diye bağırdı, bize asit sülfiriği getjr!
Sonra, Madame Homais'nin dairesine çıkmaya davranan Emma'ya:
— Yok, dedi, zahmet etmeyin, şimdi inecek. O geledur-sun, sobaya yaklaşıp ısının... Özür
dilerim... Bonjur, Doktor (Eczacı, bu doktor kelimesini söylemekten pek hoşlanıyordu, sanki
başkasına doktor deyince, bu kelimeye sinmiş şatafatın bir parçası da kendi şahsına gelip
konacakmış gibi)... Sakın ha, havanları devireyim deme! Git de küçük salondaki iskemleleri
getir; salonun koltuklarının yeri değiştirilmez, bilirsin.
Homais, koltuğunu tekrar yerine koymak için tezgâhtan fırlayacağı sırada, Blnet, kendisinden
yarım once'lık şeker asidi istedi.
Eczacı, küçümseyen bir eda ile:
— Şeker asidi mi, dedi, tanımıyorum, bilmiyorum! Sakın asit oksalik olmasın? Oksalik değil mi
istediğiniz?
Binet, çeşitli av takımlarının pasını temizlemek için, kendi hazırlayacağı bir mahlule katmak
üzere aşındırıcı bir maddeye ihtiyacı olduğunu izah etti. Emma ürperdi. Eczacı gülmeye başladı:
— Hakikaten, havalar da pek münasebetsiz hani, öyle rutubetli ki.
Tahsildar, kurnaz bir tavırla:
. — Öyle ama, dedi, rutubete hiç aldırmayanlar da var. Emma, boğulacak gibi oldu.
— Bir de şey verin...
Emma: '
-— Bu adam defolup gitmeyecek mi? diye düşündü.
Yarım once kadar sarı reçine ile terebantin, dört once balmumu, üç yarım once da kemik
kömürü lütfen, bizim takımların vernikli meşinlerini temizlemek için.
Eczacı balmumunu kesmeye başlarken, Madame Homais de kollarında Irma, yanında Napoleon,
ortaya çıktı. Athalie de
(1) Vaktiyle Fransa'da kullanılan bir ağırlık ölçüsü. Bir once 30 gramdan biraz fazla gelirdi.
MADAME BOVARY
177
peşinden geliyordu. Gitti, pencerenin altında, kadife kaplı sıraya oturdu, oğlan bir tabureye
tünedi, ablası ile, babacığının yanında hünnap kutusunun etrafında dört dönüyordu. Eczacı,
hunileri dolduruyor, şişeleri tıpalıyor, etiketler yapıştırıyor, paketler imal ediyordu. Etrafında
kimse konuşmuyordu; yalnız vakit vakit ağırlıkların terazi kefelerini tınlattığı ve çömezine
talimat veren eczacının pes perdeden bir iki kelime söylediği duyuluyordu.
Madame Homais ansızın sordu:
— Sizin küçük ne âlemde?
Müsvedde defterine rakamlar yazan kocası:
— Susalım! diye seslendi.
Madame Homais, sesini alçaltarak yeniden sordu:
— Onu neden getirmediniz?
Emma, parmağıyle eczacıyı göstererek:
— Hişt, hişt! dedi.
Fakat Binet, kendisine uzatılan hesaba dalmıştı, herhalde hiçbir şey duymadı. Nihayet, çıkıp
gitti. O zaman Emma, sıkıntıdan kurtuldu, rahat bir nefes aldı. Madame Homais:
— Ne kadar derin nefes alıyorsunuz, dedi. Emma:
— Burası pek sıcak da ondan, diye cevap verdi.
Ertesi gün, Emma ile Rodolphe artık nerede buluşacaklarını konuştular. Emma, hediye vermek
suretiyle hizmetçisini bu işte kullanmak istiyordu; fakat en iyisi Yonville'de kimsenin gözüne
çarpmayacak bir ev bulmaktı. Rodolphe böyle bir jTer arayacağını vadetti.
Bütün kış mevsimi, haftada üç-dört defa, gece karanlığında bahçeye geliyordu. Emma, mahsus,
parmaklığın anahtarını kaldırmıştı; Charles anahtarın kaybolduğunu sanıyordu.
Rodolphe, geldiğini haber vermek için, pancurlara bir avuç kum atıyordu. Emma da hemen
yerinden fırlıyordu; fakat bazen beklemek gerekiyordu; çünkü, Charles'ın ocak başında
gevezelik etmek âdetiydi, lafın sonunu bir türlü getiremiyordu.
Emma, sabırsızlıktan kabına sığamıyordu; eğer iş gözlerine kalsaydı, kocasını çoktan
pencereden aşağı fırlatır, atardı. Nihayet yatmak üzere yıkanıyor ve geceliğini giyiyordu; sonra
bir kitap alıyor, okuduğu şeylerden pek zevk alıyormuş gibi, MB 12
178
MADAME BOVARY
rahat rahat okumaya dalıyordu. Yatağa girmiş olan Charles, gelip yatmasını söylüyordu:
— Gel artık, Emma, vakit geldi, diyor.
Emma da: •
— Evet, geliyorum, diye cevap veriyordu.
Bununla beraber, gözleri mum ışığından kamaşan Charles, duvar tarafına dönüyor ve uykuya
dalıyordu. O zaman da Emma, yarı çıplak, çarpıntılar içinde, dudaklarında tebessüm nefesini
tuta tuta sıvışıyordu.
Rodolphe'uh geniş bir paltosu vardı. Kadını o palto ile sarıp sarmalıyor, kolunu beline sararak,
hiç konuşmaksızın, bahçenin dip taraflarına götürüyordu.
Kameriyeye, vaktiyle Leon'un yaz geceleri kendisini aşk dolu gözlerle seyrettiği, o tahtaları
yürümüş sıraya gidiyorlardı. Emma'nın artık Leon'u düşündüğü yoktu.
Yaprakları dökülmüş yasemin dalları arasından yıldızlar parıldıyordu. Arkalarında ırmağın
aktığını ve zaman zaman, kıyıda kuru sazların çatırdadığını duyuyorlardı. Şurada burada gölge
yığınları karanlıkta kabarıyor, bazen hepsi aynı anda ürperiyor, sanki onları sarmak için
ilerleyen muazzam siyah dalgalar gibi kâh yükseliyor, kâh eğiliyorlardı. Gecenin soğuğu
yüzünden birbirlerine sımsıkı sarılıyorlar, dudaklarından çıkan solumalar daha gürültülü oluyor,
karanlıkta ancak seçebildikleri gözleri, onlara daha büyük görünüyor ve sessizliğin ortasında
yavaşça fısıldanmış sözler, bir billur şıkırtısı ile ruhlarına siniyor ve çoğalan titreşimlerle devam
edip gidiyordu.
Yağmurlu gecelerde, arabalıklarla ahır arasındaki muayenehaneye sığınıyorlardı. Emma,
kitapların arkasına sakladığı mutfak şamdanlarından birini yakıyordu. Rodolphe, oraya kendi
eviymiş gibi yerleşiyordu. Kütüphanenin, yazı masasının, nihayet bütün dairenin manzarası onu
neşelendiriyordu. Charles hakkında, Emma'yı bir hayli sıkan bir sürü şakalar yapmaktan kendini
alamıyordu. Emma, âşığını daha ciddi, hatta dramatik görmek istiyordu. Mesela, bir defasında,
bahçe yolunda gittikçe yaklaşan ayak sesleri duyar gibi olmuştu.
— Geliyorlar, dedi. Rodolphe mumu söndürdü.
— Tabancaların yanında mı?
— Ne yapmak için?
MADAME BOVARY
179
— Şey... kendini müdafaa etmek için.
— Kocana karşı mı? Bırak şu biçare çocuğu! Rodolphe, sözünü «bir fiskede onu ezerim»
manasına gelen bir el işaretiyle tamamladı.
Emma, bu cesarete hayran oldu, ama bunda bir nezaketsizlik, safiyane bir kabalık sezerek, bir
tuhaflaştı.
Rodolphe bu tabanca hikayesi üzerinde epey durdu. Düşünüyordu ki, Emma tabancadan ciddi
olarak bahsettiyse, bu, gülünç, hatta çok çirkin bir şeydi; çünkü, kendisinin o zavallı
Charles'dan nefret etmesine hiçbir sebep yoktu. Kıskançlıktan yanıp tutuşmuyordu ki. Hatta
Emma'nın, kendisine bu mevzuda etmiş olduğu yeminleri pek hoş karşılamış değildi.
Zaten Emma, gittikçe daha hassas oluyordu. Birbirlerine minyatür resimler alıp vermek
icabetmişti, saçlarından perçim-ler kesmişlerdi; Emma şimdi de bir yüzük, ebedi bağlılıklarının
bir nişanesi olmak üzere, hakiki bir nikâh halkası istiyordu. Rodolphe'a sık sık akşam
çanlarından ve tabiatın sesleri'nden bahşediyor, kendi annesinden, Rodolphe'un annesinden söz
açıyordu. Rodolphe'un annesi öleli yirmi yıl olmuştu. Emma yine de âşığını, öksüz kalmış bir
damlacık çocukmuş gibi, yapmacık sözlerle teselli etmeye kalkıyordu, hatta aya bakarak bazen:
— Eminim ki, onlar şimdi gökyüzünde, bizim aşkımızı haklı buluyorlar, diyordu.
Ama Emma o kadar güzeldi ki! Rodolphe, şimdiye kadar böylesine saf ve masum bir kadına pek
az sahip olabilmişti. Onun nazarında, zamparalıktan pek farklı olan bu aşk, yepyeni bir şeydi.
Onu, kolay alışkanlıklarından ayırıyor, aynı zamanda hem gururunu, hem de şehvetini
okşuyordu. Emma'nın kendi burjuva sağduyusuyle hor gördüğü coşkunluğunu, içinden gayet
hoş buluyordu; çünkü bu coşkunluğun muhatabı kendisiydi. Artık, sevildiğinden emin, pek ince
eleyip sık dokumaz oldu. Tavırları, hissedilmez bir şekilde değişti.
Artık, ne eskisi gibi, Emma'yı ağlatan tatlı sözler, ne de onu çıldırtan ateşli okşamalar kalmıştı.
Öyle ki, Emma'ya, içine dalıp yaşadığı o büyük aşk, yatağı tarafından emilen bir nehrin suyu
gibi, vücudunun altında azalır, tükenir gibi geldi ve kadın, nehir yatağının çamurunu farketti.
Buna inanmak istemiyordu; sevgisini artırdıkça artırdı. Rodolphe ise, kayıtsızlığını gittikçe daha
az gizler oldu.
180
MADAME BOVARY
Emma, ona teslim olmaktan pişmanlık mı duyduğunu, yoksa, aksine .onu daha mı çok sevmek
istediğini bilemiyordu. Kendini zayıf hissetmekten duyduğu zillet, şehvetin ılımlaştırdığı bir kin
haline geliyordu. Bu, artık bir bağlılık değil, âdeta devamlı bir baştan çıkarılma haliydi.
Rodolphe, Emma'yı hükmü altına alıyordu. Kadın da bundan korkuyordu.
Ama, Rodolphe bu zina hayatını keyfine göre sürdürmesini becerdiği için, zevahir her
zamankinden daha sakindi. Altı ay sonra, bahar geldiği zaman, Rodolphe ile Emma, birbirlerinin
karşısında, evlilik muhabbetini rahatça devam ettiren bir karı -kocadan farksızdılar.
İyileşen bacağının hatırası olarak, Rouault babanın hindi gönderdiği günlerdi. Hediye daima bir
mektupla birlikte gelirdi. Emma, mektubu sepete bağlayan ipi kesti ve aşağıdaki satırları
okudu:
«Sevgili evlâtlarım,
Bu mektubumun sizi sıhhat ve afiyette bulacağını ümit ederim ve gönderdiğim hediye de
makbule geçer; çünkü, bana biraz daha körpe, tabir caizse, biraz daha okkalı gibi geldi. Fakat,
gelecek sefer, değişiklik olsun diye, size bir horoz göndereceğim, ama balık isterseniz, o başka,
lütfen sepeti geri gönderin, bundan önceki iki sepetle beraber, bizim arabalığın başına bir
felâket geldi, rüzgârın sıkı estiği bir gece, çatısı ağaçlar üstüne tıçtu. Bu yılki mahsul de hiç
parlak değil. Sizi ne zaman gelip göreceğimi bilmiyorum. Yalnız yaşadığımdan beri, Emmacı-
ğım, evi bırakıp gitmem o kadar zor ki!»
Adamcağız kalemi bırakıp bir müddet hayale dalmış gibi, burada, satırlar arasında bir boşluk
kalmıştı.
«Bana gelince, iyiyim, yalnız, geçen gün bir çoban tutmak için gittiğim Yvetot panayırında
nezleye yakalandım. Bizim çobanı kovdum, boğazına fazla düşkün olması sebebiyle. Bu haydut
soyuyla başımız dertte. Üstelik eli de uzundu.
Bu kış sizin o taraflarda dolaşmış, hatta bir dişini de çektirmiş bir seyyar satıcıdan öğrendim ki,
Bovary gayet sıkı çalışıyormuş. Buna şaşmadım. Bana çektirdiği dişi gösterdi; karşılıklı birer
kahve içtik. Seni görüp gör-
MADAME BOVARY
181
mediğini sordum, bana hayır dedi. Fakat ahırda iki hayvan görmüş, bundan anladım ki, işler
yolundg. Ne mutlu size, sevgili evlâtlarım, Cenabı Hak sizlere her türlü saadeti nasip eylesin.
Benim sevgili torunum Berthe Bovary'i bugüne kadar hiç görmediğime o kadar üzülüyorum ki.
Bahçede, tam senin odanın altına, torunum için bir erik ağacı diktim, yulaf eriği dedikleri
cinsten, kimseye el dokundur^ muyorum, yalnız ona reçel yaptırmak için toplatacağım.
Reçelleri geldiği zaman yesin diye dolapta saklayacağım.
Allaha ısmarladık, sevgili evlâtlarım. Kızım, hem seni, kam de damadımı kucaklar, torunumu iki
yanağından öperim.
Selâmlarıyle sizi seven babanız, THEODORE ROUAULT»
Parmakları arasında o kalın kağıt, birkaç dakika, kalakaldı. Mektupta imla yanlışları birbiri içine
girmişti. Emma, satırlar boyunca bir dikenli çit içine yarı yarıya saklanmış bir tavuk gibi
gıdaklayan tatlı düşüncenin peşine takıldı.
Yazı, ocağın külleriyle kurutulmuştu; çünkü mektuptan elbisesinin üzerine birazcık külrengi toz
döküldü, babasının maşayı yakalamak için ocağa eğilmesini görür gibi oldu. Önün yanıbaşında,
ocağın karşısındaki arkalıksız iskemleye oturmuş, elindeki değneğin ucunu çıtırdayarak
yanmakta olan sazların aleviyle yaktığı günler ne kadar geride kalmıştı!.. Güneşle dolu yaz
akşamlarını hatırladı. Kendileri önünden geçince taylar kiş-ner ve dörtnala koşar, koşardı.
Penceresinin altında bir kovan vardı ve bazen arılar, ışık içinde döne döne uçarken, çarpınca
sıçrayan altın mermiler gibi, camlarına vururdu. O günlerde ne mutluluk vardı! Ne hürriyet! Ne
ümit! Ne hayal bolluğu! Şimdi bunlardan hiçbiri kalmamıştı. Emma, bütün onları, ruhunun
bütün maceralarında, birbirini kovalayan türlü koşullar içinde, bakirelik zamanında, evlilikte,
aşkta harcamış, tıpkı, zenginliğinden bir parçasını yolculuk boyunca rastladığı hanlara bırakıp
giden bir gezgin gibi, o da, hayatı boyunca hepsini bir bir elden çıkarmıştı.
Fakat kim kendisini bu kadar mutsuz etmişti? Hangi gö-
182
MADAME BOVARY
rülmemiş felâket onu böyle altüst etmişti? Başını kaldırdı, kendisine bu kadar acı çektiren
sebebi arıyormuşçasma, etrafına bakındı.
Etajerdeki porselenler üzerinde bir nisan ışını hareleniyordu: Ocakta ateş yanıyordu;
terliklerinin altında halının yumuşaklığını hissetti; gün bembeyazdı, hava ılıktı, kahkahalarla
gülen çocuğunun sesini duydu.
Gerçekten, küçük kız, çimenin üstünde, kurutulmakta olan otların ortasında yuvarlanıp
duruyordu. Bir ot yığınının üstüne yüzükoyun yatmıştı. Dadısı, onu etekliğinden tutuyordu. Les-
tiboudois, ötede, tırmık geçiriyordu, küçük kız, adam yaklaştıkça, iki kolunu havada sallayarak
eğiliyordu.
Annesi:
— Getirin onu bana, dedi ve koşarak çocuğunu öptü. Ne seviyorum seni, benim küçük yavrum,
ne seviyorum seni!
Sonra, yavrusunun kulak memelerinin birazcık kirli olduğunu görünce, hizmetçiyi çağırarak
sıcak su getirtti, temizledi, çamaşırını, çoraplarını, ayakkabılarını değiştirdi, sanki seyahatten
dönüyormuş gibi, sıhhati hakkında bin bit* şey sordu ve sonra, çocuğu bir kez daha öperek,
birazcık da ağlayarak, bu aşırı sevgi karşısında şaşakalmış olan dadıya teslim etti.
Rodolphe, gece, onu her zamankinden fazla ciddi buldu.
Kendi kendine:
— Geçer, dedi, kapristir.
Ve arka arkaya üç randevuya gelmedi. Tekrar meydana çıktığı zaman, Emma, kendisine soğuk
davrandı, hatta yukardan baktı.
— Boşuna vakit kaybediyorsun, şekerim... .
Kederli iç çekmelerini, hatta çıkardığı mendili farketmemiş gibi davrandı.
O zaman da Emma, yaptığına pişman oldu!
Hatta neden Charleş'dan bu kadar tiksindiğini, onu seve-bilmenin daha doğru olup olmadığını
düşünmeye başladı. Fakat kocası, bu duygu dönüşlerini destekleyecek halde değildi. Emma, bir
fedakârlık hevesiyle bocalayıp dururken, eczacı tam zamanında imdadına yetişti.
MADAME BOVARY XI
183
Son günlerde küt ayakların tedavisinde kullanılan yeni bir usule dair övücü bir yazı okumuştu.
Kendisi ilerleme yanlısı olduğundan, Yonville'in de diğer kasabalardan geri kalmaması için,
strephopodie ameliyatlarına burada da başlanması gibi vatanseverce bir fikir kafasında doğdu.
Emma'ya: ,
— Bunda ne zarar ederiz, diyordu. Düşünün bir kere (girişimin yararlarını parmakları üzerinde
bir bir sayıyordu): Hemen hemen kati bir başarı, hastanın acıdan ve çirkinlikten kurtulması,
operatörün derhal şöhret kazanması. Niçin kocanız, mesela şu Altın Aslan'daki zavallı
Hippolyte'i bu dertten kurtarmasın? Unutmayın ki, nasıl şifaya kavuştuğunu gelip geçen bütün
yolculara anlatmaktan geri kalmaz tabii. Sonra (Homais sesini alçaltıyor ve etrafına
bakmıyordu) bu olaya dair gazeteye küçük bir yazı göndermekten beni kim menedebilir? Ya,
elbette, makale dediğiniz şey ortalıkta dolaşır... Herkes ondan bahseder... Sonunda çığ gibi
büyür! Kim bilir! Kim bilir?
Gerçekten, Bovary bu işi başarabilirdi. Emma'nın elinde kocasının becerikliliğinden şüphe
etmesi için hiçbir delil yoktu. Hemen sonra, onu, şöhretini ve servetini artıracak bir teşebbüse
sevketmekten kendisi de büyük bir memnunluk payı çıkaracak-tı.Aşktan daha sağlam bir şeye
dayanmaktan başka da bir şey istediği yoktu zaten.
Charles, eczacının ve kendi karısının teşviki ile bu işe razı oldu, Rouen'dan Doktor Duval'ın
kitabını getirtti, her akşam, başını elleri arasına alarak, okumaya daldı.
O, bir taraftan tırnağına basanları, iç tarafa basanları, dış tarafa basanları, yani
strephoctopodie'yi. strephendopodie'yi ve strephexopodie'yi (yahut daha iyi anlatmak için,
ayağın aşağıya, içe veya dışa doğru türlü iğrilmelerini) ve strephypopodie ile strephanopodie'yi
(başka bir deyimle, alt tarafa kıvrılma, üst tarafa kalkma) harıl hani öğrenip dururken, bir
taraftan M. Homais, bin bir dereden su getirerek han uşağını ameliyat olmaya zorluyordu.
—- Belki azıcık bir acı ya duyacaksın, ya duymayacaksın, iğne batmış da bir yerin azıcık
kanamış gibi olacak, nasır çıkartmaktan çok daha hafif bir şey.
184
MADAME BOVARY
Hippolyte düşünürken, aptal aptal gözlerini döndürüp duruyordu. Eczacı:
— Alt tarafı senin bileceğin iş, diyordu. Ben senin iyiliğin için söylüyorum! Sadece insanlık
duygusuyle! Senin bu çirkin topallıktan kurtulduğunu görmek istiyorum da, ondan dostum. Sen
istediğin kadar aksini söyle, kalçalarının böylesine sallanması, işini görmekte sana çok zarar
veriyordur, herhalde.
Homais, ameliyattan sonra kendisini ne kadar dinç ve çevik hissedeceğini anlattı, hatta
kadınların çok daha hoşuna gideceğini çıtlattı. Bunu söylerken, ahır uşağı salak salak gü-
lümsüyordu. Sonra, onu gururundan yakalamak istedi:
— Sen erkek değil misin, be mübarek? Asker olup da bayrağının altında dövüşmen
icabetseydi, ne yapacaktın? Ah, Hippolyte!
Homais, bunu söyledikten sonra, bu inatçılığa, ilmin nimetlerini tepmek nankörlüğüne akıl
erdiremediğini ilâve ederek, uzaklaşıyordu.
Zavallı adam, nihayet razı oldu. Çünkü, herkes üzerine çullanmıştı. Başkalarının işine karışmak
âdeti olmayan Binet, Madame Lefrançois, Artemise, komşular, ta Belediye Reisi Tu-vache'a
kadar herkes adamcağızı zorladı, nasihata boğdu, utandırdı; fakat asıl ona kararını verdiren
şey, ameliyatın bedava olacağıydı. Bovary, ameliyat için gerekli avadanlığı tedarik etmeyi kendi
üzerine aldı. Bu cömertlik asıl Emma'nın aklına gelmişti, Charles da içinden, karısının bir melek
olduğunu söyleyerek, buna razı oldu.
Eczacının öğütleriyle, işe üç defa yeni baştan başlayarak, marangozla ona yardım eden
çilingire, dört kilo kadar ağırlığı olan bir çeşit kutu yaptırdı. Bu kutuda demir, tahta, saç, meşin,
vida, cıvata, yok yoktu.
Bununla beraber, Hippolyte'in hangi adale ucunu kesmek lazım geldiğini tespit etmek için, küt
ayağının ne cinsten olduğunu bilmek gerekiyordu.
Adamın ayağı, bacağına hemen hemen dik bir çizgi teşkil ediyordu, fakat bu, içeriye doğru
çarpık olmasına mani olmuyordu, öyle ki, bu ayak, hafifçe içe çarpık bir ayaktı. Fakat, at tırnağı
kadar geniş, derisi pürtüklü, adale uçları kuru, kocaman parmaklı, siyah tırnaklan nal mıhlarını
andıran bu uca basan
MADAME BOVARY
185
ayakla han uşağı, sabahtan gece yarısına kadar, geyik gibi dörtnala koşturup duruyordu. Onun,
aralıksız, meydanda ötekine benzemeyen dayanağını ileri uzatarak, arabalar arasında sıçradığı
görülüyordu. Hatta bu sakat bacak ötekinden daha gürbüze benziyordu. Âdeta hizmet ede ede,
sabır ve enerji gibi manevi meziyetler edinmiş olacaktı ki, kendisine ağırca bir iş gösterildiği
zaman, uşak daha çok o sakat bacağına dayanıyordu.
Mademki bu uca basan bir ayaktı, evvela Achille adale bağlantısını kesmek, sonra da içe
çarpıklığı gidermek için, baldır kemiğinin ön veterine el atmak icabediyordu. Çünkü hekim, aynı
zamanda iki ameliyatı birden yapmayı göze alamıyordu, hatta iyi tanımadığı daha mühim bir
kısma neşter dokundurmak korkusuyle titriyordu.
Ne Ambroise Pare, Celse'den sonra, on beş asır aralıkla ilk defa olarak; kesik bir şiryanı derhal
bitiştirip bağlarken, ne Dupuytren, kalın bir beyin tabakasında bulunan bir abseyi açarken, ne
de Gersoul, ilk defa üst çene kemiğini kesip alırken, elinde neşter, Hippolyte'e yaklaşan M.
Bovary kadar yüreği çarpıntılı, eli titrek, kafası ergin değildi. Hastanelerde olduğu gibi, yanında,
bir masa üzerinde, bir yığın bez parçası, mumlu iplikler, bir sürü sargı, dağlar kadan sargı,
eczanedeki bütün sargılar vardı. Kalabalığın gözünü kamaştırmak kadar kendine de o vehmi
vermek için, bütün bu hazırlıkları M. Homais ta sabahtan beri tertip etmişti. Charles deriyi
deldi, kuru bir çıtırtı duyuldu. Veter kesilmiş, ameliyat bitmişti. Hippolyte hayretten kendini
alamıyordu; eğilip Bovary'nin ellerini öptü durdu.
Eczacı:
— Haydi, sakin ol, diyordu. Velinimetine karşı minnettarlığını daha sonra gösterirsin.
Sonra, avluda bekleyen ve Hippolyte'in düzgün yürüyerek meydana çıkaracağını tahayyül eden
beş^altı merakhmn yanına, ameliyat neticesini anlatmaya indi. Charles da, hastasının ayağım
mekanik motora sımsıkı bağlayıp evine gitti. Emma, merak içinde kendisini kapıda bekliyordu.
Hemen boynuna sarıldı. Sofraya oturdular. Charles tıka basa kamını doyurdu. Hatta yemişten
sonra kahve içmek bile istedi ki, bu, ancak pazar günleri, evde davetliler varken göz yumduğu
bir sefahatti.
O akşam, sohbetler ve birlikte hayal kurmalarla geçen çok
186
MADAME BOVARY
sevimli bir akşam oldu. İlerideki zenginliklerinden, aile hayatında yapacakları yeniliklerden söz
ettiler. Charles, şöhretinin yayılacağını, refahının artacağını, karısının daima kendisini
seveceğini görür gibi oluyordu. Emma da, daha temiz, daha güzel, yepyeni bir his içinde refaha
kavuşmaktan, nihayet kendisini delice seven bu zavallı çocuğa karşı birazcık sevgi duymaktan
mutlu oluyordu. Bir an, kafasından Rodolphe'un hayali geçti, fakat bakışlarını hemen Charles'a
çevirdi: Kocasının hiç de çirkin dişleri olmadığını hayretle gördü.
Henüz yatağa girmişlerdi ki, M. Homais, aşçı kadına rağmen, elinde daha mürekkebi
kurumamış bir kağıtla ansızın içeriye girdi. Bu, Rouen Feneri gazetesine göndermek için yazdığı
reklam yazısıydı. Okusunlar diye getiriyordu.
Bovary:
— Siz kendiniz okuyun, dedi.
Okudu:
— «Avrupa'nın yüzünü kısmen bir şebeke gibi kaplayan peşin hükümlere rağmen, ışık,
köylerimize de girmeye başladı. Nitekim salı günü, bizim küçük kasabamız Yonville, aynı
zamanda yüksek bir insanseverlik olayı olan bir cerrahi tecrübeye sahne oldu. M. Bovary, en
seçkin hekimlerimizden biri olan bu zat...»
Heyecandan boğulacak gibi olan Charles:
— Bu kadarı da fazla! Bu kadarı da fazla! diyordu.
— Hayır, katiyen! Ne münasebet!..» «Bir küt ayak ameliyatı yaptı...» ilmi tabirini
kullanmadım, çünkü bilirsiniz, gazetede..., herkes belki anlamazdı; halk yığınlarının...
Bovary:
— Doğrusu da bu, devam ediniz, dedi.
Eczacı:
— Baştan başlıyorum, dedi.
«M. Bovary, en seçkin hekimlerimizden biri olan bu zat, bir küt ayak ameliyatı yaptı. Ameliyat
edilen kimse, Talim meydanında Madame Lefrançois'nın işlettiği ALTIN ASLAN otelinde yirmi
beş yıldan beri ahır uşaklığı eden Hippolyte Tautain adlı şahıstı. Teşebbüsün yeniliği ve
mevzuun uyandırdığı alâka o kadar ahali celbetmişti
MADAME BOVARY
187
ki, müessesenin eşiğinde gerçekten bir izdiham peyda olmuştu. Esasen, ameliyat da göz açıp
kapayıncaya kadar tamamlandı, derinin üzerinde, sanatın himmetiyle asi ve-terin nihayet
teslim olduğunu ilan etmek üzere ancak birkaç damla kan peyda oldu. Hastada, gariptir
(gözümüzle gördüğümüz için söylüyoruz) hiçbir ıstırap alâmeti görülmedi. Vaziyetinde, şu ana
kadar, endişeye mucip alacak hiçbir şey yoktur. Her şey, nekahat devresinin kısa süreceği
zannını vermektedir. Kim bilir, belki de önümüzdeki köy yortusunda Hippolyte'çiğimizin, keyifli
dostlar arasında, neşeli neşeli dans ettiğini ve hepimize, konuşması ve hünerli sıçrayışlanyle
tamamen şifa bulduğunu ispat eylediğini göreceğiz. Yaşasın âlicenap âlimler! Yaşasın
hemcinslerini iyileştirmeye veya acılarını dindirmeye gece gündüz demeden çalışan yorulmak
bilmez insanİarl Yaşasın, bin yaşasın! Körlerin gözleri açılacağını, sağırların işiteceğini,
topalların yürüyeceğini ilan etmenin yeri değil midir artık? Eskiden, taassubun ancak Tanrının
sevgili kullarına vadettiği şeyler, şimdi ilim sayesinde, bütün insanların nasibi oluyor!
Okuyucularımızı bu fevkalâde tedavinin bütün safhalarından haberdar edeceğiz.»
Bütün bunlar, beş gün sonra, Lefrançois ananın telaşlı telaşlı gelerek:
— İmdat! Ölüyor adam!.. Aklım başımdan gidiyor! diye bağırmasına mâni olamadı.
Charles Altın Aslan'a koştu, onun, şapkasız, meydandan geçtiğini gören eczacı da, eczaneyi
bırakıp çıktı. O da nefes nefese, kıpkırmızı kesilmiş, merak içinde, hana geldi ve merdivenden
çıkmakta olan kimselere sormaya başladı:
— Bizim sevimli küt ayaklıya ne oldu?
Müthiş çırpınmalar içinde kıvranıp duruyordu küt ayaklı, öyle ki, içine bacağının sokulduğu o
mekanik aleti, yıkacakmış gibi han duvarına küt küt vuruyordu.
Uzvun vaziyetini bozmamak için, bin bir ihtiyatla kutu çıkarıldı ve korkunç bir manzara ortaya
çıktı. Ayağın biçimi öyle bir şişkinlik içinde kaybolmuştu ki, deri nerdeyse bütün bütüne
çatlayacak gibiydi, üstü söz konusu makinenin sebep olduğu berelerle kaplanmıştı. Hippolyte,
evvelce de bundan acı duydu-
188
MADAME BOVARY
ğundan şikâyet etmişti; fakat kimse aldırmamıştı; şikâyet etmekte tamamıyle haksız olmadığını
kabul etmek gerekiyordu. Adamın ayağı birkaç saat serbest bırakıldı. Lakin şiş biraz iner inmez,
her iki âlim, daha çabuk iyileşsin diye, ayağı, eskisinden daha sımsıkı, tekrar âlete
yerleştirmeyi münasip gördüler. Nihayet, üç gün sonra, Hippolyte artık hiç dayanamayınca,
makineyi yeniden çıkardılar ve gördükleri manzaradan afallayıp kaldılar. Yer yer içlerinden
siyah bir mayiin sızdığı kabarcıklar bulunan kurşuni renkte bir şişkinlik bacağa yayılmıştı.
Vaziyet ciddileşiyordu. Hippolyte'in canı sıkılmaya başlamıştı, Lefran-çois ana, biraz eğlenip içi
açılsın diye onu, mutfağın yanındaki küçük salona yerleştirdi .
Fakat her gün yemeğini orada yiyen tahsildar, böyle bir komşuluktan acı acı şikâyet etti. Bunun
üzerine Hippolyte'yi bilardo salonuna kaldırdılar.
Adamcağız orada, benzi solmuş, sakalı uzamış, gözleri çu-kurlaşmış, başını sineklerin üşüştüğü
kirli yastıkta sağa sola döndürerek, kaim battaniyelerin' altında inliyordu. Madame Bo-vary
kendisini görmeye geliyordu. Kataplazmaları için bez getiriyor, teselli ediyor,
cesaretlendiriyordu. Zaten, yalnız kaldığı da yoktu, bilhassa pazar kurulduğu günler, köylüler,
onun etrafında, bilardo yuvarlaklarım dürtüklüyorlar, istekalarla eskrim yapıyorlar, tütün, içki
içiyorlar, şarkı söylüyorlar, avazları çıktığı kadar bağırıp çağırıyorlardı.
Omuzuna vurarak:
— Nasılsın? diyorlardı. Halin pek o kadar parlak değil galiba. Ama senin kabahatin bu. Şöyle
yapmalıydın, böyle yapmalıydın.
Kendisine tatbik edilen tedaviden bambaşka usullerle iyi-. leşmiş olan kimselere dair bir sürü
hikaye anlatıyorlardı; sonra, teselli makamında:
— Sen kendim fazla dinliyorsun, diyorlardı. Kalksana artık, krallar gibi yatıyorsun boyuna. Ne
halin varsa gör, kazık herif, ama hiç de güzel kokmuyorsun ha!
Gerçekten, kangren de gittikçe yayılıyordu. Bovary bu halden âdeta hastalanmıştı. Her saat
başında, her dakika geliyordu. Hippolyte ona dehşet bürümüş gözlerle bakıyor ve hıçkırıklar
arasında:
MADAME BOVARY
189
— Ne zaman iyi olacağım? diye kekeliyordu. Ah, kurtarın beni!.. Ne kadar bahtsızmışım! Ne
kadar bahtsızmışım!..
Hekim de her defasında, perhiz tavsiye ederek yanından ayrılıyordu. Lefrançois ana,
arkasından:
— Dinleme onu, evlâdım, diyordu. Sana kâfi derecede işkence yaptılar zaten. Kendini daha da
halsiz düşürme. Haydi, yut şunu!.
Ona mükemmel bir et suyu, bir dilim but, biraz domuz yağı getirip veriyor, hatta bazen,
küçücük kadehler içinde içki uzatıyor, ama Hippolyte bunu ağzına götürmek cesaretini kendinde
bulamıyordu.
Papaz Bournisien, halinin fenalaştığını öğrendi, kendisini görmek istediğini haber verdi. Söze
evvela derdine acımakla başladı, arkasından, ilâhi irade böyle tecelli ettiğine göre buna
sevinmesi ve fırsattan derhal faydalanarak Cenabı Hak'la barışması gerektiğini söyledi. İhtiyar;
ruhani, baba tavrı takınarak:
— Çünkü, diyordu, vazifelerini biraz ihmal ediyordun; seni ayinlerde pek seyrek görüyorduk.
Kaç yıldır mukaddes sofraya yaklaştığın yoktu. Anlıyorum, meşguliyetlerin, dünya işlerinin
girdabı, ruhunun esenliğine özen göstermekten seni alıkoydu. Fakat şimdi, bunu düşünmek
zamanı geldi. Ama yine de ümidini kesme. Ben öyle ağır günahlar işlemiş kimseler tanıdım ki,
Cenabı Hak'kın huzuruna çıkmak üzereyken (sen daha o vaziyette değilsin, biliyorum), ondan
mağfiret dilediler ve hiç şüphe yok, buna mazhar olarak öldüler.-Ümit ederim ki, sen de, onlar
gibi, bize iyi örnek olursun. Böylece, bir tedbir olmak üzere, sabah akşam, bir defa «Sizi
selamlarım, lütufkâr Meryem», bir defa da «Gökyüzündeki Babamız» dualarını okusan, ne olur
ki? Evet, yap dediğimi, benim için, hatırım için yap. Ne zarar edersin ki?.. Yapacağına söz
veriyorsun değil mi?
Zavallıcık söz verdi. Papaz artık her gün geliyordu. Han sahibesiyle konuşuyor, Hippolyte'in pek
anlayamadığı şakalar ve kelime oyunlanyle karışık fıkralar anlatıyordu. Sonra bir punduna
getiriyor, yüzüne, uygun bir ifade vererek din meselelerine dokunuyordu.
Bu yardımı başarıya ulaşır gibi oldu; çünkü, çok geçmeden, küt ayaklı, iyileşecek olursa, Bon-
Secours'u ziyarete gitmek arzusunu belirtti. M. Bournisien de bunda bir sakınca
190
MADAME BOVARY
görmediği cevabını verdi, iki tedbir bir tek tedbirden daha işe yarardı. Bunda bir zarar yoktu ki.
Eczacı, Papazın dolapları dediği bu hareketlere pek içerliyordu. Bunlar, onun iddiasına göre,
Hippolyte'in nekahatine zarar veriyordu. Madame Lefrançois'ya boyuna söylüyordu:
— Bırakın şu adamcağızı! Bırakın şu adamcağızı! Sofuluğunuzla maneviyatını bozuyorsunuz!
. Fakat kadıncağızın artık ona aldırdığı yoktu. Her şeyin sebebi, o idi. Hatta, inat olsun diye,
hastanın başı ucuna, dolu bir mukaddes su kabı astı, bir de şimşir dalı yerleştirdi.
Ama yine, cerrahlık kadar din de biçarenin imdadına yetişeceğe benzemiyordu, o önü alınmaz
çürüme, ayaklardan karına doğru ilerliyordu. İlaçlar istendiği kadar çeşitlensin, ka-taplaşmalar
istendiği kadar değiştirilsin, adaleler her gün biraz daha kopuyordu. Nihayet bir gün Charles,
Lefrançois ananın çaresizlikten, büyük bir şöhret sahibi olan Neufchâtel'li M. Ca-nivet'yi getirtip
getirtemeyeceğini sormasına, evet anlamında başını sallamakla cevap verdi.
Tababette doktora yapmış, elli yaşında, parlak bir mevki sahibi, kendinden pek emin bir zat
olan bu meslektaş, ta diz-kapağına kadar kangren olmuş o bacağı görünce, aşağılayarak
gülmekten çekinmedi. Sonra bacağı kesmek gerektiğini açıkça söyleyerek, eczacıya gitti ve
zavallı bir adamı bu hallere sokan eşekler aleyhinde ağzını açtı, gözünü yumdu. M. Homais'yi
redingotunun düğmesinden yakalamış, sarsıyor ve eczanenin içinde bar bar bağırıyordu:
— Bütün bunlar, Paris icadı! İşte başkentteki beylerin fikirleri! Tıpkı şaşılık, kloroform,
mesanedeki taşlan kırma ameliyatı gibi, hükümetçe yasak edilmesi gereken bir alay
canavarlıklar! Ama becerikli görünmek istiyorlar, neticelerine hiç aldırış etmeden, size ilaçlar,
tedavi usulleri sokuşturuyorlar. Bizler, bu kadar usta değiliz, bizler âlim değiliz, nazlı bebek
değiliz, toy züppe değiliz; biz, pratik hekimleriz, hasta tedavi ederiz, sapasağlam bir adama
ameliyat yapmayı aklımızdan geçirmeyiz. Küt ayakları düzeltmek! Küt ayaklan düzeltmek
mümkün mü? Bu, tıpkı bîr kamburu dümdüz etmeyi istemek gibi bir şey!..
Homais bu sözleri dinlerken canı sıkılıyordu ama, reçeteleri ta Yonville'e kadar gelen M.
Canivet'yi öfkelendirmemek ihtiyacıyle, sıkıntısını dalkavukça bir gülümseme ile gizliyordu.
MADAME BOVARY
191
Bu sebeple Bovary'yi müdafaa etmeye kalkışmadı, hatta hiçbir itirazda bulunmadı, prensiplerini
bir yana bırakarak, onurunu ticaretinin daha ciddi çıkarları uğruna feda etti.
Doktor Canivet'nin bacağı kalçadan kesme ameliyatı, köyde mühim bir olay oldu. Bütün köy
halkı, o gün, sabah erkenden kalktılar. Tıklım tıklım olan Grande-Rue'de, sanki adam idam
edilecekmiş gibi bir ölüm havası esiyordu. Bakkalde Hippolyte'in hastalığı tartışılıyordu,
dükkânlarda alışveriş durmuştu; belediye reisinin karısı Madame Tuvache, cerrahın gelişini
görmek sabırsızlığı içinde, pencereden kımıldamıyordu.
Nihayet, kendi kullandığı iki tekerlekli arabasıyle çıkagel-di. Fakat, yandaki dik yayı, zamanla,
doktorun iri vücudunun ağırlığı altında çöktüğü için, araba, hareket halindeyken dahi, biraz
eğiliyordu. Yanında öteki minderin üstünde kırmızı sahtiyan kaplı ve üç bakır tokası ihtişamla
parlayan kocaman bir kutu görülüyordu.
Altın Aslan'ın kapısından kasırga gibi girerken, yüksek sesle bağırarak, hayvanı arabadan
çözmelerini emretti. Sonra ahıra giderek, yulafını yeyip yemediğine baktı. Çünkü, hastalarını
ziyarete gelince, evvela kısrağı ile ve arabasıyle meşgul olurdu. Bunun içindir ki, kendisinden:
«Ah! M. Canivet, acayip bir adamdır» diye bahsedilirdi. Bu sarsılmaz metaneti kendisine daha
da itibar kazandınyordu. Kıyamet kopsa da, kâinatta tek canlı insan kalmasa bile, o,
alışkanlıklarından bir zerresini dahi'feda etmezdi.
Homais, karşısına çıktı. Doktor:
— Size güveniyorum, dedi. Hazır mıyız? Haydi, gidelim! Fakat eczacı, kızarıp boz'ararak, bu
ameliyatta hazır bulunamayacak kadar yufka yürekli olduğunu söyledi.
— İnsan, seyirci olarak kalırsa, diyordu, muhayyile, bilirsiniz, fazla tesir altında kalır! Hem
sonra, benim sinir sistemim öyle...
Canivet:
— Aman efendim, diye sözünü kesti, bana, daha ziyade inmeye müstait gibi görünüyorsunuz.
Hem zaten buna şaşmıyorum, sizler, eczacı beyler, hep mutfağınızın içine takılır kalırsınız, bu
da sonunda mizacınızı bozar tabii. Siz bana bakın: Allahın günü saat dörtte kalkarım, soğuk su
ile tıraş olurum (katiyen üşümem), fanila giymem, nezle olmam, yapım sağlam-
192
MADAME BOVARY
dır. Kâh şu tarzda yaşarım, kâh bu tarzda, filozofça, nasıl rast-gelirse. Bu sayede sizin gibi
nazik değilimdir, ha bir Hıristiyanı doğramışım, ha rasgele bir kümes hayvanını, benim için hiç
fark etmez. Elbette diyeceğiniz, alışkanlık... alışkanlık!..
Bunun üzerine, çarşaflar içinde hafakandan terleyip duran Hippolyte'e hiç aldırış etmeksizin, bu
beyler, konuşmaya giriştiler. Eczacı, cerrahın soğukkanlılığını bir generalin metanetine benzetti.
Bu mukayese, Canivet'nin hoşuna gitti ve sanatının icapları hakkında uzun uzun söz
söylemesine sebep oldu. Cerrah, doktorasız hekimlerin şerefini düşürmesine rağmen, mesleğini
bir nevi risalet addediyordu. Nihayet, hastaya döndü, Homais'nin getirdiği sargıları gözden
geçirdi, bunlar ameliyat sırasında kullanılanların aynıydı. Bacağı tutacak birini istedi.
Lestiboudois'ya gelmesi için haber gönderildi. M. Canivet, kollarını sıvayıp bilardo salonuna
geçti. Bu sırada eczacı, her ikisi de önlüklerinden daha solmuş, kulakları kapıya dikili bekleyen
Artemise ile hancının yanında kaldı.
Bovary, o anlarda, evinden kımıldamaya cesaret edemiyordu. Aşağıda, salonda, içinde ateş
yanmayan ocağın yanma oturmuş, çenesi göğsüne düşmüş, ellerini kavuşturmuş, gözleri bir
noktaya takılı duruyordu. «Ne kötü macera, ne aksilikti bu», diye düşünüyordu. Bununla
beraber, akla gelen her türlü tedbiri de almıştı. İşin içine mukadderat karışmıştı. Ne olursa
olsun, şayet Hippolyte ölecek olursa, onu kendisi katletmiş sayılacaktı. Sonra, hasta
ziyaretlerine gittiği zaman, soranlara bu işi nasıl izah edecekti? Acaba herhangi bir şeyde hata
mı etmişti? Arıyordu, bulamıyordu. Ama en şöhretli cerrahlar bile pekâlâ aldatabilirdi. Fakat
kimse buna inanmak istemezdi. Herhalde gülecekler, dedikodu çıkaracaklardı. Bu dedikodular
For-ges'e kadar, Neufchâtel'e kadar, ta Rouen'a kadar yayılacaktı, her yere yayılacaktı! Kim
bilir, meslektaşları, aleyhinde neler, neler yazacaklardı? Arkasından mesele basma aksedecek,
gazetelerde şuna buna cevap vermek gerekecekti. Sonra, Hippolyte, kendisinden davacı
olabilirdi. Kendisini şimdiden, şerefini kaybetmiş, iflas etmiş, mahvolmuş görüyordu. Bir sürü
faraziyenin hücumuna uğrayan muhayyilesi, onların arasında, denize düşüp de dalgaların
üzerinde yuvarlanıp giden boş fıçı gibi, bocalayıp duruyordu.
Emma, karşısında, ona bakıyordu, zilletini paylaşmıyordu,
MADAME BOVARY
193
bir başka zillet duyuyordu. O da, sanki zavallılığının yirmi kere bol bol farkına varmamış gibi,
böyle bir adamın hâlâ bir işe yarayabileceğini zannetmiş olmasından ileri geliyordu.
Charles, odasında, bir aşağı bir yukarı dolaşıyor, çizmeleri döşemede gıcırdıyordu. Emma:
— Otur yerine, dedi, canımı sıkıyorsun!
Oturdu.
! Nasıl olmuştu da (o kadar zeki bir kadın olduğu halde), bir kere daha aldanmıştı? Sonra,
devamlı fedakârlıklarla kendi hayatını mahvetmesi ne acınacak bir delilikti! Ruhunun bütün lüks
içgüdülerini, bütün mahrumiyetleri, evlenmenin, evliliğin bayağılıkları, yaralı kırlangıçlar gibi
çamura düşen hülyaları, bütün arzu ettiği, bütün istemediği, bütün elde edebileceği şeyler
hatırına geldi. Niçindi, niçindi?
Kasabayı dolduran sessizlik içinde, yürek paralayıcı bir feryat havayı delip geçti. Bovary,
bayılacak kadar sarardı. Emma, sinirli bir hareketle kaşlarını çattı. Bütün bunlar, onun için, bu
mahluk için, hiçbir şey anlamayan, hiçbir şey duymayan bu adam içindi. İşte,, şuracıkta,
gülünç olan adının karısını da lekeleyeceğinden bile habersiz, rahat rahat duruyordu. Onu
sevmek için az mı gayret etmişti, bir başkasına teslim olduğu için, pişmanlıktan az mı gözyaşı
dökmüştü?
Derin bir düşünceye dalmış olan Bovary, ansızın: — Sakın, ayağı dışa çarpık olmasın! diye
haykırdı. Bir gümüş tabağa çarpan bir kurşun mermi gibi, düşüncesi üzerine bu cümlenin
beklenmedik darbesi ile Emma, ür-pererek, ne demek istediğini tahmin etmek istercesine
başını kaldırdı. Sessizce birbirlerine baktılar, şuurlarıyle birbirlerinden öylesine uzaktaydılar ki,
birbirlerini görmekten âdeta afalladılar. Charles, ameliyat edilen adamın, boğazlanan bir
hayvanın uzaktan gelen ulumaları gibi, tiz çığlıklarla kesilmiş uzun iniltiler halinde sürüp giden
feryatlarını dinleyerek, bir sarhoşun bulanık gözleriyle karısına bakıyordu. Emma, morarmış,
dudaklarını ısırıyor, süs bitkisinden kopardığı bir kırıntıyı parmakları arasında evirip çevirerek
korlaşmış gözbebeklerini hemen fırlamaya hazır iki ateşli ok gibi, Charles'a dikiyordu. Onun her
şeyi, suratı, elbisesi, bütün şahsı, yani bütün varlığı, şimdi kendisini öfkelendiriyordu. Eski
iffetinden, bir cinayetmiş gibi pişman oluyor ve ondan hâlâ ne kalmışsa, gururunun azgın
darbeleri MB 13
194
MADAME BOVARY
altında yıkılıp gidiyordu. Zafere ulaşmış zinaya ait bütün kötü alayların tadını çıkarıyordu.
Âşığının hatırası baş döndürücü cazibelerle aklına geliyordu; yepyeni bir vecd ile bu hayale
kapılan ruhunu o hatıranın içine atıyordu. Charles, sanki ölmek üzereymiş, gözlerinin önünde
can çekişiyormuş kadar kendisine hayatından kopmuş, öylesine kaybolmuş gitmiş, öylesine
imkân-sızlaşmış ve hiçleşmiş gibi geliyordu.
Kaldırımdan bir ayak sesi geldi. Charles kalkıp baktı, indirilmiş pancurun aralığından, pazar
yerinin kenarında, güneş altında, boyun atkısıyle alnını silen Doktor Canivet'yi gördü.
Arkasında, Homais, büyük bir kırmızı kutu taşıyordu. Her ikisi de eczanenin yolunu tutmuşlardı.
O zaman Charles, ani bir sevgi ve ümitsizlik içinde karısına döndü ve:
— Öpsene beni, karıcığım, dedi.
Emma öfkeden kıpkırmızı kesilmiş, haykırdı:
— Bırak beni! Charles, şaşırmış:
— Nen var? Nen var? diye tekrarladı, sakin ol, kendine gel! Biliyorsun ki seni seviyorum!.. Gel!
Kadın, korkunç bir tavırla:
— Yeter! diye haykırdı.
Ve, salondan kaçarken, kapıyı öyle şiddetli kapadı ki, termometre duvardan fırladı, yere düşüp
parçalandı.
Charles, perişan, karısının nesi olduğunu düşünerek, halini bir sinir hastalığına yorarak,
ağlamaklı, etrafında uğursuz, anlaşılmaz bir şeyin dolaştığını belli belirsiz hissederek, koltuğuna
yığıldı, kaldı.
Gece, Rodolphe bahçeye geldiği zaman, metresini sahanlığın altına, ilk basamağa oturmuş,
kendisini bekliyor buldu. Birbirlerine sarıldılar, bütün hınçları bu öpüşmenin sıcaklığı içinde, kar
gibi eridi gitti.
XII
Yeniden sevişmeye başladılar. Hatta ekseriya, güpegündüz, Emma'nın aklına esiyor, bir pusula
yazıyor, sonra pencereden Justin'e bir işaret yapıyor, o da, önlüğünü çıkardığı gibi,
MADAME BOVARY
195
Huchette'e yollanıyordu. Rodolphe geliyordu. Bu davetler, canının sıkıldığını, kocasının aşağılık
bir mahlûk olduğunu, hayatının büsbütün bayağılaştığmı söylemek içindi. Rodolphe bir gün,
sabrını kaybederek:
— Ben ne yapabilirim ki, dedi.
— Ah! İstesen!..
Saçları çözük, bakışları dalgın, dizlerinin dibine, yere oturmuştu. Rodolphe:
— Ne gibi, dedi. Emma göğüs geçirdi:
— Gider, başka bir yerde, bir yerlerde yaşardık... Rodolphe gülerek:
— Sen gerçekten çıldırmışsın, dedi, hiç imkânı var mı? Emma aynı mevzua tekrar dokundu;
Rodolphe ise anlama-
mazlıktan geldi ve sözü değiştirdi. Anlamadığı nokta, aşk gibi basit bir işte her şeyin böylesine
çetrefil bir hale getirilmesiydi. Kadının, böyle bağlanmasına yardımcılık eden bir sebebi, bir
yöneticisi olmalıydı.
Gerçekten, bu sevgi, kocasına karşı duyduğu tiksinti yüzünden her gün biraz daha artıyordu.
Kadın birine ne kadar bağlanırsa, ötekinden o nispette nefret ediyordu. Rodolphe ile
buluştuktan sonra kocasıyle karşı karşıya gelince, onu her zamankinden daha sevimsiz,
tırnaklarını her zamankinden daha dört köşe, zekâsını her zamankinden daha hantal, tavrını
her zamankinden daha adi buluyordu. O zaman yine, zevce ve iffetli kadın tavrını muhafaza
etmekle beraber, siyah saçları ya-ğızlaşmış alnına doğru bir perçemle dönen o baş, hem
gürbüz, hem de zarif o boy bos, hâsılı, akıldan yana o kadar tecrübe sahibi olan ve arzuda
böylesine coşkunluk gösteren o adam gözlerinin önüne gelince, yanıp tutuşuyordu! Tırnaklarını
onun için bir kuyumcu özeniyle eğeliyor, derisine sürdüğü kremi ve mendillerine
doldurduğu lavantayı az buluyordu. Kollarını, gerdanını bilezikler, yüzükler ve kolyelerle
dolduruyordu. Ro-dolphe'un geleceği günlerde, mavi camdan iki büyük vazosunu güllerle
donatıyor, dairesini ve vücudunu, bir prens bekleyen fahişe gibi hazırlıyordu. Hizmetçilerin
durmamacasına çamaşır yıkaması icabediyordu. Felicit6 mutfaktan kımıldayamıyor, kü-Çük
Justin ise, ekseriya yanında kalarak nasıl çalıştığını seyrediyordu.
196
MADAME BOVARY
Çocukcağız, F61icite'nin ütü yaptığı uzun tahtaya dirseğini dayayarak, etrafında sergilenen
pazen eteklikler, eşarplar, iş. lemeli yakalar, kalça tarafı geniş, aşağısı gittikçe daralan fistolu
donlar gibi kadın eşyasını hırsla süzüyordu.
Elini eteklik kasnağına veya kopçalara sürerek:
— Bu neye yarar? diye soruyordu. Felicite gülerek:
— Sen hiçbir şey görmemiş misin? diyordu. Sanki senin patronun Madame H'>n.ais böyle
şeyler kullanmaz mı?
— Elbette! Madame Homais!
Sonra, düşünceli düşünceli ilave ediyordu:
— O da Madame gibi bir hanım mı ki?
Fakat Felicite, etrafında oğlanın böyle dört dönmesine sinirleniyordu. Ondan altı yaş büyüktü,
M. Guillaumin'in uşağı Theodore da kendisine kur yapmaya başlamıştı. Kola çanağını yerinden
oynatırken:
— Rahat bırak beni, diyordu. Git de havanda badem ez. Hep kadınların eteği dibindesin. Bu
işlere burnunu sokmak için, bekle de, arsız çocuk, çenende birazcık sakalın olsun.
— Darılmayın hemen, ne olur, gideyim de potinlerini temizleyeyim.
Derhal, ocak pervazının üstünden, Enima'nın çamura —randevuların çamuruna— batmış
ayakkabılarını, yakalıyordu. Parmakları arasında toz olup dağılan bu çamurun, bir güneş
ışınında yavaşça havaya yükselmesini seyrediyordu.
Aşçı kız:
— Ayakkabıların hırpalamaktan amma da korkuyorsun, diyordu. Kendisi temizlediği zaman
buna hiç aldırış etmezdi; çünkü Madame, kumaşının havı biraz dökülen ayakkabılarını hemen
kendisine verirdi.
Emma'nın dolabında bir sürü ayakkabı vardı, Charles en küçük bir ihtarda bulunmaya cesaret
edemiyor, o da istediği gibi har vurup harman savuruyordu.
Nitekim, Emma'nın Hippolyte'e hediye edilmesini münasip gördüğü bir takma bacak için tam üç
yüz frank ödemek zorunda kaldı. Bir mantar tabakasıyle kaplı olan bacakta, zemberekli
mafsallar, karışık bir mekanizma vardı. Üzerine siyah bir pantolon geçirilmiş, ucuna vernikli bir
çizme takılmıştı. Fakat Hippolyte, böyle güzel bir bacağı Allanın günü kullanmâ-
MADAME BOVARY
197
ya kıyamayarak, Madame Bovary'den, kendisine daha elverişli bir bacak tedarik etmesini rica
ediyordu. Hekim, ister istemez, bu bacağın fiyatını da kesesinden ödedi.
Ahır uşağı yavaş yavaş eski işini görecek hale geldi. Yine eskisi gibi kasabayı dört döndüğü
görülüyordu. Charles, uzaktan, kaldırımlar üzerinde bastonunun takırtısını işitince, çabucak
yolunu değiştiriyordu.
Siparişle meşgul olan, tüccar M. Lheureux'di. Bu işi sayesinde sık sık gidip Emma'yı görmek
fırsatını bulmuştu. Onunla, Paris'ten yeni gelen mallardan, bir sürü kadın öteberisinden
konuşuyor, gayet kibar davranıyor, asla para bahsini ağzına almıyordu. Emma, bütün
kaprislerini tatmin etmek hususunda bu kolaylığa kendini bırakıverdi. Mesela; Rodolphe'a
hediye etmek için, Rouen'da bir şemsiye mağazasında bulunan pek güzel bir kırbacı ona sipariş
etti. M. Lheureux, ertesi hafta kırbacı getirip masanın üstüne koydu.
Fakat ertesi gün, tüccar, santimler hariç, tam iki yüz yetmiş franklık bir fatura ile çıkageldi.
Emma'nın nevri döndü, bütün çekmeceleri bomboştu; M. Lestiboudois'ya on beş günlükten
fazla, hizmetçi kıza ise altı aylık borçlan, daha bir sürü takıntıları vardı. M. Bovary, her yıl
Saint-Pierre yortusuna doğru para göndermek âdetinde olan M. Derozerays'dan gelecek
havaleyi sabırsızlıkla bekliyordu.
Emma, evvela Lheureux'yu atlatmaya muvaffak oldu. Fakat adam sabırsızlanıyordu, kendisinin
de alacaklıları peşine düşmüştü, elinde nakit parası kalmamıştı, şayet eline para geçmeyecek
olursa, Emma'ya sattığı bütün malları geri almak zorunda kalacaktı.
Emma:
— Peki, dedi, geri alın!
— Şaka olsun diye söyledim. Yalnız o kırbaca üzülüyorum. Ne yapalım, artık gider beyden
isterim.
Emma:
— Olmaz! Olmaz! dedi. Lheureux içinden:
— Şimdi seni yakaladım! diye düşündü.
Bu keşfinden emin, alçak, her zamanki, gibi ıslığa benzeyen sesiyle:
— Pekâlâ, düşünürüz, düşünürüz../ diyerek çıkıp gitti.
198
MADAME BOVARY
Bu işten nasıl yakayı kurtaracağını düşündüğü sırada, aşçı kız içeriye girerek, ocağın üzerine M.
Derozerays tarafından gönderilmiş, mavi kağıda sarılı küçücük bir tomar bıraktı. Emma, hemen
üzerine atlayıp tomarı açtı. İçinde on beş Napoleon altını vardı. İstediği para tamamdı.
Charles'ın merdivenden çıktığını duydu; altınları çekmecenin dibine attı ve anahtarı aldı.
Üç gün sonra, Lheureux tekrar çıkageldi.
— Size bir teklifim var, dedi. Şayet mutabık olduğumuz meblağ yerine...
Emma, adamın eline on dött Napoleon sıkıştırarak:
— İşte paranız, dedi.
Tüccar serseme dönmüştü. Hayal kırıklığını gizlemek için boyuna özür diledi durdu, bir sürü
hizmet teklifinde bulunduysa da Emma hepsini reddetti. Sonra, adamın kendisine iade ettiği iki
tane beş franklık sikkeyi önlüğünün cebinde birkaç dakika elleyerek olduğu yerde kaldı. Kendi
kendine, parayı daha sonra kocasına iade etmek için, masraftan kısıntılar yapmaya söz
veriyordu.
— Adam sende!., diye düşündü, aklında kalacak değil a. Kabzası altın yaldızlı gümüş kırbaçtan
başka, Rodolphe,
Emma'dan, üzerinde kalpte aşk düsturu yazılı bir mühür, ayrıca, boyun atkısı olarak kullansın
diye bir eşarp, nihayet Charles'ın vaktiyle yolda bulup da karısının sakladığı, tıpkı Vi-kontunkine
benzeyen bir sigara tabakası hediye almıştı. Bununla beraber bu hediyeler, onu kendi
nazarında küçük düşürüyordu. Nitekim birçoklarını reddetti, kadın ısrar ediyordu. Rodolphe onu
müstebit ve fazla yapışkan bulmakla beraber, boyun eğmek zorunda kaldı.
Sonra, çok garip fikirleri de vardı:
— Saat gece yarısını çalınca, beni düşüneceksin, diyordu. Eğer tembihini unuttuğunu
söyleyecek olursa, kıyametler
kopuyor ve sonunda da mutlaka o hiç değişmeyen söze sıra geliyordu:
— Seviyor musun beni?
— Elbette seviyorum.
— Çok mu?
— Elbette çok.
— Başkalarını da sevmedin mi sanki? Rodolphe gülerek:
MADAME BOVARY
199
— Beni bulduğun zaman toy delikanlıya benzer bir halim var mıydı?! diye çıkışıyordu.
Emma, ağlıyor, Rodolphe, kendini kelime oyunlarıyle müdafaa ederek, kadını teselli etmeye
çabalıyordu. Emma:
— Ah! Seni o kadar seviyorum ki, diyordu, biliyor musun, senden artık vazgeçemeyecek
kadap-şeviyorum seni. Bazen, aşk öfkeleriyle içimin parçalandığı zamanlarda da hep seni
görmek istiyorum. Kendi kendime diyorum: «Nerededir? Acaba başka kadınlarla mı
konuşuyor? Hah, şimdi kadınlar ona gülümsüyor, o da onlara yaklaşıyor.-..» Ah, hayır, hiçbiri
hoşuna gitmiyor, değil mi? Daha güzelleri var; fakat ben hepsinden daha iyi sevmesini bilirim!
Ben senin hizmetçinim, halayığınım! Sen benim kralımsın, mabudumsun! Sen iyisin! Sen
güzelsin, sen zekisin, sen kuvvetlisin! ,
Rodolphe bu sözleri o kadar çok işitmişti ki, artık hiçbirinin yeniliği kalmamıştı. Emma da bütün
metresler gibiydi. Yeniliğin cazibesi tıpkı bir elbise gibi, azar azar sıyrılıp düşerek, ihtirasın hep
aynı şekilleri ve aynı lisanı olan o ezeli yeknesaklığını çırılçıplak ortada bırakıyordu. Bu çeşit
maceralarda pek pişmiş olan bu adam, ifadelerin benzerliği altındaki duygu farklarını
seçemiyordu. Çünkü, şehvet düşkünü veya satılık kadınların ağzından da buna benzer
cümlelerin fısıldandığını duymuştu. Bunların samimiyetine pek az inanıyordu; gelgeç
muhabbetleri gizleyen abartmalı sözlerden büyük bir kısmını hesaba katmamak gerektiğini
düşünüyordu. Mademki hiç kimse, asla, ne ihtiyaçlarını, ne kanaatlerini, ne de ihtiraslarını tam
ölçüsünde dile getirebilirdi ve insan sözü, yıldızları aşka getirmek istediğimiz zaman, ancak
ayıları dans ettirecek havalar çalabildiğimiz çatlak bir kazan gibiydi, ruhun da doluluğu bazen
en hoş teşbihlerle dolup taşamaz mıydı sanki?
Fakat, herhangi bir bağlantıda daima biraz açıkta durmasını bilen tenkit üstünlüğü ile,
Rodolphe, bu aşkta tadı çıkarılacak başka zevkler olduğunun farkına vardı. Her nevi utancın
elverişsiz olacağına hükmetti. Kadına, keyfi istediği gibi davrandı. Onu, gayet yumuşak ve
zevkine düşkün bir kadın haline getirdi. Bu, kendine karşı hayranlıkla, Emma hesabına da
şehvetle dolu bir çeşit budalaca bağlılık, kendisini uyuşturan bir saadetti. Ruhu bu sarhoşluğun
dibine dalıyor ve tatlı Yunan şa-
200
MADAME BOVARY
rabj fıçısının içinde büzülmüş kalmış olan Clarence dukası gibi, o sarhoşlukta boğuluyordu.
Sadece aşk alışkanlıklarının tesiriyle Madame Bovary'nin hali ve tavrı değişti. Bakışları daha
cesaretli, sözleri daha serbest oldu. Elaleme nisbet v6riyormuşcasına, elde sigara, Ro-dolphe ile
dolaşmak yakışıksızlığını bile gösterdi. Nihayet bir gün, onun, tıpkı erkek gibi sırtına daracık bir
yelek geçirmiş, Kırlangıç'tan indiğini görenler, hâlâ şüpheleri kalmışsa, işin aslını tamamıyle
anlamış oldular. Kocasıyle pek patırtılı bir münakaşadan sonra, oğluna sığınmaya gelmiş olan
anne Madame Bovary de bu halleri görünce suratı astı. Daha birçok şeyler hoşuna gitmemişti;
evvela Charles, karısına roman okutmaması hususundaki nasihatlerini dinlememişti, sonra evin
halini hiç beğenmiyordu. Bazı tenkitlerde bulunmaya kalktı. Dargınlık çık1-ti, hele bir seferinde
Felicite yüzünden adamakıllı bozuştular.
Anne Madame Bovary, bir gece önce, koridordan geçerken, Felicite'yi kırk yaşlarında, hafif
siyah sakallı bir adamla birlikte yakalamıştı. Adam, ayak seslerini duyar duymaz, mutfaktan
kaçıp gitmişti. Bunu duyan Emma gülmeye başladı; fakat ihtiyar kadıncağız öfkelendi ve
ahlakın hiçe sayılması istenmiyorsa, hizmetçilerin de iffetini gözetmek gerektiğini söyledi.
Gelin hanım, öyle küstah bir bakışla:
— Siz hangi âlemde yaşıyorsunuz? dedi.
Bovary anne, ona, bizzat kendi davasını müdafaa edip etmediğini sordu.
Genç kadın, bir sıçrayışta yerinden fırlayarak:
— Çıkın! dedi.
Charles, ikisini yatıştırmak için:
— Emma!.. Anne!., diye çırpınıyordu. Fakat her ikisi de hiddetle kaçıp gitti. Emma:
' — Ah! Ne görgüsüz kadın, ne köylü karısı!., diye ter ter tepmiyordu.
Charles, annesine koştu. Yaşlı kadın, zıvanadan çıkmış, avazı çıktığı kadar bağırıyordu:
— Ne hayasız kadın! Ne beyinsiz kan! Belki de daha beteri!..
Eğer öbürü gelip özür dilemezse, hemen kalkıp gideceğini
MADAME BOVARY
201
söylüyordu. Charles, karısının yanına gitti, razı etmek için yalvarıp yakardı, önünde diz çöktü.
Emma nihayet razı oldu:
—Öyle olsun! Gidiyorum!., dedi.
Nitekim, bir markiz vakarıyle kaynanasına elini uzatarak:
— Özür dilerim, Madame, dedi.
Sonra tekrar odasına çıktı, kendini yüzükoyun yatağına attı, başını yastığa gömerek çocuk gibi
ağladı.
Rodolphe ile aralarındaki parolaya göre, fevkalade bir hal olursa, pancura beyaz bir kağıt
parçası asacak, o da, Yon-ville'de bulunuyorsa, hemen evin arkasındaki dar sokağa koşup
gelecekti. Emma işareti verdi; üç çeyrek saatten beri bekliyordu ki, Rodolphe'u pazar yerinin
köşesinde gördü. Pencereyi açıp kendisine seslenmek istedi; fakat Rodolphe gözden
kaybolmuştu. Ümitsizlik içinde kendini tekrar yatağına attı.
Ama, aradan pek az zaman geçince ,biri kaldırımda yürüyor gibi geldi ona. Hiç şüphesiz, o idi.
Merdivenden indi, avluyu geçti. Rodolphe orada, dışarıdaydı. Hemen kollarına atıldı.
Rodolphe:
— Etrafına dikkat etsene! dedi. Emma:
— Ah! Başıma gelenleri bilsen! diye cevap verdi.
Her şeyi öyle acele acele, ipsiz sapsız, olayları büyüterek, birçoklarını uydurarak, sık sık konu
dışına çıkarak anlatmaya başladı ki, Rodolphe serseme döndü.
— Haydi, benim küçük meleğim, cesaret, sakin ol, sabret!
— Ama dört yıldan beri,sabrediyorum, ıstırap çekiyorum!.. Bizim aşkımız gibi bir aşk böyle gizli
kalmamalıydı! Bana işkence ediyorlar. Dayanamayacağım artık, kurtar beni!
Rodolphe'a sımsıkı sarılıyordu. Yaşlarla dolu gözleri, su altında alevler gibi kıvılcımlanıyordu;
göğsü sık sık kalkıp iniyordu; Rodolphe, hiçbir zaman onu böylesine sevmemişti. Öyle ki, aklını
kaçıracak gibi oldu ve:
— Ne yapmalı? Ne istiyorsun? diye sordu. Emma: ¦
— Götür buradan beni, kaçır beni, ah, yalvarırım sana! diye inledi.
Ve o beklenmedik onamayı bir öpücüğün lezzetinde yakalamak istiyormuşçasına, dudaklarına
atıldı. Rodolphe:
202
MADAME BOVARY
— Ama... dedi.
— Ne var yine?
— Ya kızın?
Emma birkaç dakika düşündü, sonra:
— Onu da alırız, dedi, ne olursa olsun! Rodolphe, Emma'nın uzaklaşmasına bakarak:
— Ne kadın! dedi.
Zira Emma bahçeye yollanmıştı. Onu çağırıyorlardı.
Bovary anne, o hadiseden sonraki günlerde, gelininde gördüğü değişiklikten hayrete düştü.
Hakikaten, Emma çok daha uysal davranıyordu, hatta hıyar turşusu yapmak için
kaynanasından akıl öğrenmeye kadar iltifatı ileri götürdü.
Bu, her ikisini de daha iyi aldatmak için miydi? Yahut bir nevi şehvetli çilekeşlikle, bırakıp
gideceği şeylerin buruk tadım daha derinden duymak için miydi? Fakat hiç aldırdığı yoktu,
bilakis; pek yakındaki saadetinin önceden çıkardığı tadına dalmış, yaşıyordu. Bu, Rodolphe ile
hiç değişmeyen bir sohbet mevzuu olmuştu. Omuzuna yaslanıyor ve fısıldıyordu:
— Değil mi? Yolcu arabasında olduğumuz zaman!., düşünüyor musun? Mümkün mü? Arabanın
hareket ettiğini hissettiğim zaman, bana öyle geliyor ki, balona binmiş de bulutlara doğru
yollanmış gibi olacağız. Günleri saydığımı biliyor musun?.. Ya sen?
Madame Bovary asla o günlerdeki kadar güzel olmamıştı. Sevinçten, coşkunluktan, başarıdan
gelme, aslında mizaçla hal ve şartların ahengi neticesi, tarifi imkânsız bir güzelliği vardı.
Hırsları, kederleri, zevk tecrübeleri ve her an genç kalan vehimleri, gübrenin, yağmurun,
rüzgârların ve güneşin çiçeklere yaptığı gibi, onu derece derece geliştirmişti. Varlığının nesi
varsa, hepsi, nihayet açılıp saçılıyordu. Gözkapakları, içinde gözbebeklerinin kaybolduğu uzun
âşıkane bakışları için mahsus biçimlenmiş gibiydi. Kuvvetlice alınmış bir nefes burun kanatlarını
aralıyor, birazcık koyu ayva tüyünün ışıkta gölgelendirdiği dudaklarının etli köşesi yukarıya
doğru kıvrılıyordu. İnsan .bakınca, ensesindeki saç topuzunun, cilvede usta bir sanatkâr
tarafından oraya yerleştirildiği hissine düşebilirdi. Bu saçlar, onları her gün çözüp dağıtan,
zinanın gelişigüzelliğine göre, rasgele, kalın bir yığın halinde dolanıyordu. Sesi şimdi, tıpkı
endamı gibi, daha yumuşak tonlarda beliriyordu. Hatta, elbisesinin kıv-
MADAME BOVARY
203
rımlarından ve ayağının kavsinden içine nüfuz eden harikulade bir şey peyda oluyordu. Charles,
evliliklerinin ilk zamanlarında olduğu gibi, onu yine nefis ve dayanılmaz buluyordu.
Gece yarısı eve döndüğü zaman, Emma'yı uyandırmaya kı-yamıyordu. Porselen idare
lambasından tavana titrek ve yuvarlak bir aydınlık vuruyor, küçük beşiğin kapalı perdeleri,
yatağın ¦kenarında karanlıkta şişen bir beyaz kulübeyi andırıyordu. Evlâdının hafifçe nefes alıp
verişini duyuyor gibi geliyordu ona. Şimdi artık büyüyecekti, her mevsim, onu daha hızlı
geliştirecekti. Daha şimdiden, onun, gün batarken küçük yeleği mürekkep lekesi içinde,
kolunda sepeti, güle oynaya okuldan döndüğünü görür gibi oluyordu. Sonra, kızı yatılı bir okula
vermek lazımdı, bu da pahalıya patlayacaktı, ne yapmalıydı? Uzun uza-dıya düşünüyordu.
Civarda küçük bir çiftlik kiralamayı, hastalarını görmeye giderken, her sabah çiftliğe de bir göz
atmayı kuruyordu. Çiftliğin gelirine hiç dokunmayacak, onu Emniyet Sandığı'na yatıracaktı.
Daha sonra, bir yerlerden, neresi olursa olsun, hisse senetleri satın alacaktı. Zaten müşterileri
de artacaktı, buna güveniyordu. Çünkü, Berthe'in iyi yetişmesini, kabiliyeti olmasını, piyano
öğrenmesini istiyordu. Ah, daha sonraları, on beş yaşına basınca kim bilir ne kadar güzel
olacaktı! Hele annesine benzeyip de, tıpkı onun gibi, yazın kocaman hasır şapkalar giyince!
Uzaktan anne ile kızını görenler, onları kardeş zannedeceklerdi. Öyle hayal ediyordu ki, kızı
geceleri, onların yanında, lamba ışığında çalışacak, babasına terlikler işleyecek, ev işleriyle
uğraşacak, bütün evi tatlılığı ve neşesiyle dolduracaktı. Nihayet, kendisini başgöz etmeyi
düşüneceklerdi. Hali vakti yerinde iyi bir delikanlı bulacaklardı; o da kızını mesut edecekti ve bu
hep böyle sürüp gidecekti.
Emma uyumuyordu, uyuyormuş gibi yapıyordu. Kocası, yanında uykuya dalarken, o başka
rüyalara gözlerini açıyordu.
Dört beygir dörtnala kalkmış, sekiz günden beri, onları artık bir daha geri dönmeyecekleri
yepyeni bir diyara götürüyormuş, kolları birbirlerine kenetlenmiş, hiç konuşmaksızın,
gidiyorlarmış, gidiyorlarmış. Ekseriya, bir dağın zirvesinden, birdenbire, kubbeleri, köprüleri,
gemileri, liman ağacı ormanları ve sivri çan kulelerinde leylek yuvaları bulunan, beyaz
mermerden katedralleriyle muhteşem bir belde görüyorlarmış. Araba, yerdeki malta taşları
yüzünden, tırısla gidiyormuş orada. Yolda,
204
MADAME BOVARY
kırmızı bluzlu kadınların, kendilerine uzattığı demet demet çiçekler varmış. Çanların çaldığı,
katırların kişnediği, gitarların fısıltı ve çeşmelerin şırıltısıyle birlikte duyuluyormuş. Çeşmelerin
buğusu, fıskiyeler altında gülümseyen solgun heykellerin ayakucunda, ehram gibi üst üste
konmuş yığın yığın yemişleri serinletiyormuş. Sonra, bir akşam, bir balıkçı köyüne varıyor-
larmış. Orada kayalıklar ve kulübeler boyunca, koyu renkli balık ağları rüzgârda kuruyormış.
Artık orada karar kılıp yaşaya-yacaklarmış. Deniz kenarında, bir körfezin dibinde, bir
palmiyenin gölgelendirdiği düz damlı basık bir evde oturacaklar-mış. Gondola binip
gezinecekler, hamakta sallanacaklarmış. Hayatları ipek elbiseleri kadar rahat ve geniş,
seyredecekleri tatlı geceler kadar sımsıcak ve yıldızlı olacakmış. Bununla beraber, gözlerinin
önünde canlandırdığı bu istikbalin sınırsız genişliği içinden yepyeni hiçbir şey zuhur etmiyordu.
Günler, hepsi birbirinden muhteşem, sanki dalgalara benziyordu ve hepsi, uçsuz bucaksız,
ahenkli, mavimtırak, güneşle örtülü ufukta sallanıp duruyordu. Fakat çocuk, beşiğinde
öksürmeye başlamıştı, yahut Bovary her zamankinden fazla horluyordu. Emma ancak sabaha
karşı, şafak camları ağarttığı ve küçük Justin, meydanda, eczanenin kepenklerini açtığı zaman
uykuya dalabildi. Emma, M. Lheureux'yu getirtmiş şöyle diyordu:
— Bana bir manto lazım olacak, uzun yakalı, astarlı, büyük bir manto.
— Seyahate mi çıkıyorsunuz?
— Hayır! Ama... ne ise, size güveniyorum. Değil mi? Hem • de çabuk lazım!
Adam eğildi.
— Sonra bir de sandık lazım. Pek ağır olmasın, kullanışlı
bir şey.
— Evet, evet, anladım, aşağı yukarı elli üzerine doksan iki santim kadar, şimdi zaten bu boyda
yapıyorlar.
— Bir de gece çantası. Lheureux: '
— Bu işin içinde bir bit yeniği var, diye düşündü. Madame Bovary, kemerinden saatini çekerek
uzattı:
— Alın bunu, alacağınıza mahsup edersiniz. Dükkâncı, buna hacet olmadığını söyledi;
birbirlerini tanıyorlardı, kendisinden şüphe mi edecekti? Ne çocukluk! Fakat
MADAME BOVARY
205
Emma, hiç olmazsa zincirini alsın diye ısrar etti. Lheureux hemen zinciri cebine koyup
yollanırken, Emma arkasından seslendi:
— Bütün bu siparişleri dükkânda alıkoyun. Mantoya gelince —düşünür gibi yaptı— onu da
getirmeyin; yalnız bana işçinin adresini verirsiniz, kendisine de, mantoyu istediğim zaman
vermek üzere hazır bulundurmasını söylersiniz.
Gelecek ay kaçacaklardı. Emma, Rouen'a alışverişe gidiyormuş gibi Yonville'den hareket
edecekti. Rodolphe, yerlerini peyleyecek, pasaportlarını alacak, hatta Marsilya'ya kadar
arabada yalnız seyahat etmek için Paris'e yazacak, oraya varınca da bir araba satın alacaklar
ve hiç durmaksızın, Cenova yoluyle seya-hata devam edeceklerdi. Emma, eşyasını evvela
Leureux'nun dükkânına gönderecek, o da doğrudan doğruya Kırlangıç'a yükleyecekti. Böylece
hiç kimsenin içine şüphe düşmeyecekti. Yalnız, bütün bu hesaplarda çocuğun adı geçmiyordu.
Rodolphe bu bahse hiç yanaşmıyor, Emma'nın da belki hatırına gelmiyordu.
Rodolphe, bazı işlerini yoluna koymak için iki haftalık zamana ihtiyaç gösteriyordu; sonra,
aradan sekiz gün geçince, yeniden on beş günlük mühlet istedi, sonra hasta olduğunu söyledi,
daha sonra bir seyahate çıktı. Ağustos ayı geçti, bütün bu gecikmelerden sonra, artık mutlak
surette 4 eylül pazartesi günü yola çıkmaya karar verdiler.
Nihayet cumartesi oldu, hareketten iki gün öncesi. ,-
Rodolphe gece, her zamankinden daha erken, Emma'yı görmeye geldi.
Emma:
-— Her şey hazır mı? diye sordu.
— Evet.
Bîr çiçek tarhının etrafını dolaştılar, sonra, taraçanın yanındaki duvarın üstüne gidip oturdular.
Emma: -7- Sen üzgünsün, dedi.
— Hayır, neden üzgün olayım?
Ama yine de Emma'ya garip bir şekilde, sevgi ve şefkatle bakıyordu.
— Gidiyorsun diye mi? Sevgilerini, yaşayış tarzını bırakıyorsun diye mi? Evet, anlıyorum...
Fakat benim, dünyada hiçbir
206
MADAME BOVARY
şeyim yok! Benim için sen, her şeysin. Ben de senin için her şey olacağım, ailen olacağım,
vatanın olacağım: Sana bakacağım, seni seveceğim.
Rodolphe, kadını kollarına alarak:
— Ne kadar güzelsin, dedi. Emma, şehvetli bir gülüşle:
— Sahi mi? Seviyor musun beni? Yemin et bakayım!
— Seni seviyor muyum? Seni seviyor muyum! Sana tapıyorum, sevgilim!
Ay, yusyuvarlak, kıpkırmızı, çayırın dibinde, yer hizasından doğuyordu. Siyah ve delikli bir
perde gibi kendisini yer yer gizleyen kavak dalları arasından hızlı hızlı yükseliyordu. Sonra,
beyazlığının zarafeti içinde, aydınlattığı boş gökyüzünde göründü; o zaman da, yavaşlayarak,
ırmağın üzerine, sayısız yıldızlar serpiştiren bir büyük leke düşürdü. Bu gümüş parıltı, ırmağın
dibine kadar, âdeta ışıl ışıl pullarla kaplı, başsız bir yılan gibi kıvranıyordu. Bu, boylu boyunca
üzerinden erimiş elmas damlaları dökülen dev gibi bir şamdana da benziyordu. Tatlı bir gece,
etraflarında yayılıyordu. Dallarla yaprakları tabaka tabaka gölgeler dolduruyordu. Emma,
gözleri yarı kapalı, esen serin rüzgârı derin derin içine çekiyordu. Hülyalarının içinde öylesine
kaybolmuşlardı ki, birbirleriyle konuşmuyorlardı bile. Eski günlerde yaşadıkları aşk, akan ırmak
gibi gür ve sessiz, ha-nımelleri kokusunun getirdiği yumuşaklıkla yeniden yüreklerinde
canlanıyor ve hatıralarına, hiç kımıldamayan söğütlerin otlar üzerinde uzanan gölgelerinden
daha ölçüsüz, daha melankolik gölgeler aksettiriyordu. Sık sık, bir gece hayvanı, kirpi veya
gelincik, av peşinde, yaprakları sarsıyor, yahut duvar boyunca dikili ağaçlardan olmuş bir
şeftalinin kendi kendine dalından yere düştüğü duyuluyordu.
Rodolphe: .
— Ah, ne güzel gece, dedi.
¦— Böyle daha ne kadar gecelerimiz olacak.
Sonra, kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi:
¦— Evet, seyahat iyi gelecek... Ama neden içim üzgün yine? Meçhulden korkma mı bu?
Alışkanlıkları terketmenin tesiri mi... Yoksa?.. Hayır, bu, saadetin fazlalığından! Ne kadar
zayıfım, değil mi? Affet beni!
Rodolphe:
MADAME BQVARY
207
f
— Zamanı henüz geçmedi, iyice düşün, belki pişman olursun, dedi.
Emma şiddetle:
— Hayır! dedi.
Sonra Rodolphe'a sokularak:
— Başıma nasıl bir felaket gelebilir? Sen yanımda olduktan sonra aşamayacağım ne çöl vardır,
ne uçurum, ne de okyanus. Beraber yaşadıkça, bu, her gün daha sımsıkı, daha tam bir
kucaklaşma olacak. Hiçbir şey bize sıkıntı, endişe vermeyecek, hiçbir şey bize engel olmayacak.
Sonuna kadar yapayalnız, baş başa kalacağız... Söylesene, cevap versene?
Rodolphe, belirli aralıklarla: «Evet... Evet!..» diye cevap veriyordu. Emma ellerini Rodolphe'un
saçları arasına daldırmıştı, gözlerinden boşanan iri yaşlara rağmen, çocuksu bir sesle
tekrarlıyordu:
— Rodolphe! Rodolphe! Ah Rodolphe, benim Rodolphe' cuğum!..
Saat gece yarısını çaldı. Emma:
— Gece yarısı, dedi. Demek yarın oldu! Bir gün daha kaldı!
Rodolphe gitmek için yerinden k'alktı, bu hareket sanki firarlarına bir işaret gibiydi. Emma,
birdenbire neşelendi:
— Pasaportlar sende mi?
— Evet.
— Unuttuğun bir şey yok mu?
— Hayır.
— Emin misin?
— Elbette.
— Provence otelinde beni bekleyeceksin değil mi? Tam öğle zamanı?
Rodolphe başıyle bir işaret yaptı. Emma son bir okşayışla:
— O halde, yarına, dedi.
Ve Rodolphe'un uzaklaşmasına baktı. Rodolphe, arkasına bakmıyordu. Emmâ, ardından koştu
ve çalılar arasından suya doğru sarkarak seslendi:
— Güle güle.
208
MADAME BOVARY
Rodolphe karşı kıyıya geçmişti bile, çayırda hızlı adımlarla yürüyordu.
Birkaç dakika sonra durdu ve Emma'nın, beyaz elbisesiyle, bir hayalet gibi, yavaş yavaş
karanlıkta kaybolduğunu gördü, yüreği öyle hızlı çarpmaya başlamıştı ki, yere yuvarlanmamak
için bir ağaca dayandı.
Korkunç bir küfürle:
— Ben de ne budala adamım, dedi. Alt tarafı, güzel bir metresti!
Derhal o anda, Emma'nın güzelliği, bu aşkın bütün zevkle-riyle birlikte gözünde canlandı.
Evvela içlenir gibi oldu, sonra kadına karşı isyan etti.
Ellerini kollarını hareket ettirerek:
— Alt tarafı, diyordu, memleketi bırakıp gidemem, çocuğunun yükünü üzerime alamam.
Kendi kendine metanet vermek için bunları söylüyordu.
— Sonra bir sürü zorluklar, masraf... Yoo, hayır, hayır, bin defa hayır! Bu kadar aptallığa
lüzum yok.
XIII
Evine döner dönmez, Rodolphe, duvarda asılı av ganimeti geyik başının altındaki yazı masasına
kendini hızla attı. Fakat, eline kalemi alır almaz yazacak bir şey bulamadı, iki dirseğini masaya
dayayarak, düşünmeye koyuldu. Az önce verdiği karar, aralarına muazzam bir fasıla
koymuşçasına, Emma, ona uzak bir mazide kalmış gibi geliyordu.
Ondan bir şeyler yakalamak için, kadın mektuplarını saklamak âdetinde olduğu eski bir Reims
bisküvileri kutusunu yatağının yanındaki dolaptan alıp getirdi. Kutudan etrafa rutubetli bir toz
ve kuru gül kokusu yayıldı. İlkönce soluk lekelerle benek benek olmuş bir mendil gözüne ilişti.
Bu onun mendiliydi, bir defasında gezintide burnu kanamıştı. Rodolphe, mendili unutup
gitmişti. Mendilin yanında, Emma'nın verdiği bir minyatür vardı, kutunun köşelerine çarpıp
duruyordu. Tuvaleti ona iddialı, göz süzüşü ise pek bayağı geldi. Bu resme baka baka ve
modelinin hatırasını canlandıra canlandıra, sanki canlı yüzle resimdeki yüz birbirine sürtünerek
ikisi birden silinmişler gibi, belleğinde Emma'nın yüz çizgileri azar azar karıştı. Nihayet mek-
MADAME BOVARY
209
tuplanndan birkaçını okudu, bunlar, seyahatlerine ait açıklamalarla dolu, âdeta iş mektupları
gibi kısa, teknik, acele yazılmış mektuplardı. Uzunlarını, eskiden gönderilmiş olanlarını gözden
geçirmek istedi. Onları kutunun dibinde bulabilmek için, Rodolphe, bütün diğerlerini altüst etti
ve elinde olmayarak, bu kağıt ve hatıra yığınlarını karıştırmaya başladı; birbirine karışmış kuru
çiçek demetleri, bir diz bağı, bir siyah maske, firketeler, saçlar - saçlar! Siyah, sşn saçlar
buldu; bazıları kutunun demirlerine takılmıştı, kapağı açınca kırılıyordu.
Böylece, hatıraları arasında gezinirken, mektupların imlaları kadar değişik olan yazı ve
üsluplarını da tetkik ediyordu. İçlerinde âşıkane veya şakrak, şakacı, melankolik olanları vardı.
Bazıları aşk, bazıları ise para istiyorlardı. Bazı kelimeleri okuyunca, yüzleri, bazı jestleri, ses
tonlarını hatırlıyor, bazen de hiçbir şey hatırlamıyordu.
Bu suretle, düşüncesine hep beraber üşüşen kadınlar, birbirlerine engel oluyor, hepsini bir boya
getiren aynı aşk seviyesinde birbirlerini küçültüyorlardı. Bu birbirine karışmış mektupları avuç
avuç yakalayarak sağ elinden sol eline boşaltmakla birkaç dakika gönül eğlendirdi. Nihayet,
canı sıkılmış, gevşemiş, kutuyu dolaba götürürken içinden:
— Bir sürü maskaralık, diye söylendi.
Bu söz, kanaatini açıklıyordu; çünkü zevkler, bir okul avlusundaki çocuklar gibi, kalbinin
üzerinde o'kadar tepinip durmuştu ki, orada hiçbir yeşillik bitmiyor ve oradan kim geçerse,
çocuklardan daha sersem, onlar gibi adını duvara kazımayı bile akıl edemiyordu.
Kendi kendine:
— Haydi, dedi, başlayalım artık! Yazdı:
«Cesaret, Emma! Cesaret! Hayatınızı mahvetmek istemiyorum...»
Rodolphe:
— Doğrusu da bu zaten, diye düşündü. Onun menfaati uğruna böyle hareket ediyorum.
Namuslu bir adamım beti.
«Verdiğiniz karan iyice düşünüp taşındınız mı? Sizi sürüklediğim uçurumu biliyor musunuz,
zavallı meleğim? Mb 14
210 MADAME BOVARY
Hayır değil mi? Saadete, geleceğe inanarak, güven içinde ve çılgınca bir yola çıkıyordunuz...
Ah, biz ne bahtsızız, ne akılsızız!» Rodolphe, buraya gelince sağlam bir mazeret bulmak için
durakladı.
— Bütün servetimi kaybettiğimi söylesem? Hayır, olmaz, zaten hiçbir şeyi önleyemez bu. Daha
sonra, yeniden başlamak gerekir. Bu cins kadınlara makul söz dinletmek mümkün mü hiç?
Düşündü, sonra ilave etti:
«inanın bana, sizi asla unutmayacağım, size daima derin bir bağlılık duyacağım. Ama, ergeç bir
gün, hiç şüphe yok, bu ateş (insanlık hallerinin akıbetidir bu) azalacaktı! Bize bir bıkkınlık
gelecekti, kim bilir, belki de pişmanlığınıza tanık olmak gibi korkunç bir ıstırap duyacak,
pişmanlığınıza sebep olduğum için ben de nadim olacaktım. Sizin kedere düşmeniz fikri bile
bana azap veriyor, Emma! Unutun beni! Ne diye sizi tanıdım? Niçin o kadar güzeldiniz? Kabahat
benim mi? Hey Allahım! Hayır, hayır, kaderden başka suçlu yok!»
Kendi kendine: — İşte, dedi, hiçbir zaman tesirsiz kalmayan bir söz.
«Ah, o çok rastlanan uçan gönüllü kadınlardan biri olsaydınız, bencillik saikasıyle, sizin için
tehlikeli olmayacak bir tecrübeye girişebilirdim. Fakat, hem cazibenizin, hem de azabınızın
kaynağı olan o nefis coşkunluğunuz, tapılacak kadın olan sizi, gelecekteki vaziyetimizin ne
çürük temellere dayanacağını anlamaktan alıkoydu. Benim de, önceleri bu aklınia gelmedi.
Akıbetleri kestirmeksizin, bir elma ağacının gölgesinde yatar gibi, bu ideal saadetin gölgesine
uzanmıştım.»
— Belki hasislik yüzünden bu işten vazgeçtiğimi sanacak... Adam sen de, ne olursa olsun,
bu işi bitirmek lazım!
«Bu dünya zalimdir, Emma. Nerede olursak olalım, insanlar peşimizi bırakmayacaktı.
Mahremiyeti hiçe sayan, sorulara, iftiralara, hor görmelere, belki de hakaretlere göğüs
germemiz gerekecekti. Size hakaret ha! Ah! Ben ki
MADAME BOVARY
211
sizi bir tahta oturtmak isterdim! Ben ki, hatıranızı bir tılsım gibi ruhumda götürüyorum! Size
ettiğim kötülüklerden dolayı kendimi sürgünle cezalandırıyorum. Alıp başımı gidiyorum. Nereye
mi? Bilmiyorum, çünkü çıldırmış gibiyim! Allaha ısmarladık! Bana karşı merhametli olun! Sizi
elden kaçırmış olan bir talihsizin hatırasını saklayın. İsmimi çocuğunuza öğretin de dualarında
beni ansın.»
İki mumun fitili titriyordu. Rodolphe kalkıp pencereyi kapamaya gitti ve tekrar yerine oturduğu
zaman:
— Galiba bu kadarı kâfi, dedi. Gelip de beni sıkboğaz etmemesi için, şunu da ilave edelim:
«Bu hazin satırları okuduğunuz zaman, ben' uzaklarda olacağım; çünkü sizi tekrar görmek
hevesine kapılmamak için, bir an önce, buralardan kaçmak istedim. Zaaf yok! Tekrar geleceğim
ve belki, ileride bir gün, baş başa verip serinkanlılıkla eski aşkımızdan söz ederiz. Allaha
ısmarladık!»
Mektubun sonuna, Allaha ısmarladık şeklindeki kelimeyi ikiye ayırarak, bir Allaha ısmarladık
daha ilave etti. Bunun pek ince, pek kibar bir buluş olduğuna hükmediyordu.
— Şimdi nasıl imzalayacağım? Sizin pek-vefakâr... Hayır, dostunuz?.. Evet, öyle imzalamalı.
«Dostunuz.»
Mektubu bir daha okudu. İyi buldu. İçlenerek:
— Zavallı kadıncağız, diye düşündü. Beni bir kaya parçası gibi duygusuz zannedecek. Şunun
üstüne birkaç damla gözyaşı lazımdı, ama, ben ağlayamam ki, elimde değil.
Rodolphe, bir bardağa su koyarak parmağını içine daldırdı ve mektubun üzerine yukardan iri bir
damla damlattı, mürekkebin üzerinde solgun bir leke belirdi. Sonra mektubu balmumu ile
kapamak isterken, eline, yürekte aşk kazılmış mühür geçti:
— Bu vaziyette pek uygun düşmeyecek... Ah, adam sende! Ne zararı var?
Bunu da yaptıktan sonra üç pipo içti ve yatmaya gitti. Ertesi gün, yataktan kalktığı zaman
(saat iki sularında, çünkü geç uyumuştu), bir sepet dolusu kayısı toplattı. Mektubu
212
MADAME BOVARY
dibe, asma yapraklarının altına koydu ve hemen çiftlik uşağı Girard'a, sepeti örselemeksizin,
Madame Bovary'nin evine götürmesini tembih etti. Emma ile mektuplaşmak için bu usulü
kullanıyor ve ona, mevsimine göre, ya yemiş, ya av eti gönderiyordu.
— Şayet beni soracak olursa, dedi, seyahate çıktığımı söylersin. Sepeti bizzat onun eline ver...
Haydi, git, dikkatli ol!
Girard sırtına yeni önlüğünü geçirdi, mendiliyle kayısıların üstünü örttü, kocaman ve altı çivili
galoşlarıyle yere zom zom basarak, iri adımlarla, aheste aheste Yonville'in yolunu tuttu.
Eve vardığı zaman, Madame Bovary, Felicite ile birlikte, mutfağın masası üstünde bir yığın
çamaşırla uğraşıyordu.
Uşak:
— Bunu size bizim efendi gönderdi, dedi.
Cebinde para ararken, sanki içine doğmuş gibi, köylüye ürkek gözlerle bakıyor, köylü de böyle
bir hediyenin bu .kadar heyecan yaratmasına akıl erdiremeyerek Emma'yı şaşkın şaşkın
süzüyordu.. Adam nihayet çıkıp gitti. Felicite orada kalmıştı. Emma daha fazla sabredemedi,
kayısıları götürmek içinmiş gibi yemek odasına geçti, asma yapraklarını kopardı, mektubu
buldu, açtı, sanki arkasından korkunç bir yangın patlak vermiş gibi, dehşet içinde, yatak
odasına doğru koştu.
Charles oradaydı, görür gibi oldu; kendisine bir şeyler söylüyordu, hiçbir şey duymadı ve nefes
nefese, kendinden geçmiş, sarhoş gibi, parmakları arasında bir saç levha gibi tıkırdayan o
korkunç kağıdı hep elinde tutarak merdivenden çıkmaya devam etti. İkinci katta tavan arasının
kapısı önünde durdu, kapı kapalıydı.
O zaman, kendini yatıştırmak istedi; mektup hatırına geldi; okuyup bitirmek lazımdı, fakat
cesaret edemiyordu. Hem nerede okusundu? Nasıl? Kendisini görürlerdi.
— Burası iyi, diye düşündü. Kapıyı itti ve içeriye girdi.
Arduvaz taşlarından aşağıya dimdik bir sıcaklık dökülüyor, Emma'nın şakaklarını sıkıyor,
soluğunu kesiyordu; tavan arasının oda gibi kapalı yerine kadar sürüklendi, sürmeyi çekti, göz
kamaştırıcı bir ışık bir anda içeriye daldı.
Karşıda, çatıların üzerinden kır alabildiğine uzanıyordu. Aşağıda, tam altında, köyün meydanı
bomboştu; kaldırımın taş-
MADAME BOVARY
213
lan pırıldıyor, evlerin fırıldakları hareketsiz duruyordu; sokağın köşesinde, bir evin alt katında
tiz perdeden bir gürültü koptu. Bu, tornasını işleten Binet'di.
Emma pencerenin pervazına dayanmış, öfkeden gülerek mektubu yeniden okuyordu. Fakat
dikkatini ne kadar çok toplarsa, fikirleri de o kadar karışıyordu. Rodolphe'u görüyor, onu
işitiyor, ona sarılıyordu; göğsünün altında tos vurur gibi çarpan kalbi, birbirinden farklı
aralıklarla, gittikçe hızlanıyordu. Kıyametin kopmasını isteyerek etrafına bakınıp duruyordu.
Neden bu hayata bir son vermemeliydi? Kim ona mani oluyordu? Serbestti. İlerledi, kaldırıma
bakarak:
— Haydi! Haydi!., dedi.
Aşağıdan yukarıya doğru yükselen ışık çizgisi, vücudunun ağırlığını boşluğa doğru çekiyordu.
Ona öyle geliyordu ki; sallanan meydanın tabanı, duvar boyunca yükseliyor, taban tahtalarının
ucu, yalpa vuran bir gemi gibi eğiliyordu. Tam kenarda, etrafı geniş mesafelerle çevrili, âdeta
boşlukta duruyordu. Gökyüzünün mavisi onu sarıp sarmalıyor, hava, boşalmış kafasında
dolaşıyordu; kendini koyuvermesi, bırakıvermesi kâfiydi. Tornanın gürültüsü, onu çağıran bir
ses gibi, aralıksız sürüp gidiyordu.
Charles:
— Karıcığım! Karıcığım!., diye bağırdı. Emma durdu.
— Nerdesin? Gel artık!
Ölümden kıl payı kurtulduğu düşüncesi, onu az kalsın, dehşetten bayıltacaktı. Gözlerini kapadı,
sonra, koluna bir elin değdiğini hissedince titredi. Bu, Felicite'ydi.
— Mösyö sizi bekliyor, Madame; sofra hazır.
Aşağıya inmek icabetti! Sofraya oturmak icabetti! Yemek yemeyi denedi. Lokmalar-onu
boğuyordu. O zaman, tamir yerlerini muayene ediyormuş gibi peçetesini açtı ve kendini
gerçekten bu işe vermek, bezin ipliklerini saymak istedi. Birdenbire mektubun hatırası
kafasından canlandı. Acaba kaybetmiş miydi? Onu nerede bulmalı? Fakat zihni o kadar bitkindi
ki, sofradan kalkmak için hiçbir bahane uyduracak halde değildi. Sonra, korkak olmuştu;
Charles'dan korkuyordu; o her şeyi biliyordu, bu muhakkaktı! Nitekim, ağzından şu sözler, pek
garip bir tarzda çıktı:
214
MADAME BOVARY
— Galiba uzun bir müddet M. Rodolphe'u göremeyeceğiz?! Emma titredi:
— Kim söyledi bunu sana?
Sesin birdenbire böyle yükselmesinden biraz hayrete düşen Charles:
— Kim mi söyledi, dedi. Girard, az evvel Fransız Kahveha-nesi'nm kapısında rastladım.
Seyahata çıkmış, yahut çıkacakmış.
Emma'nın boğazına bir hıçkırık geldi.
— Bunda şaşılacak ne var? Vakit vakit, eğlenmek için böyle ortadan kaybolur. Doğrusu, ben
kendisine hak veriyorum. İnsan, zengin, üstelik de bekâr olduktan sonra!.. Zaten, dostumuz
eğlenceye pek düşkündür, hovardanın biridir. M. Langlois' nm bana anlattığına göre...
Yemek odasına giren hizmetçi yüzünden, ayıp olmasın diye sustu.
Felicite, etajerin üstüne dağılmış olan kayısıları sepete yerleştirdi. Charles, karısının kızarıp
bozarmasına dikkat etmeksizin, sepeti getirtti, içinden bir kayısı aldı ve hemen ısırdı.
— Oh, pek nefis, dedi. Al, tadına bak. Sepeti uzattı, Emma yavaşça itti.
Charles sepeti birkaç defa karısının burnuna kadar uzatarak:
— Kokla şunu: Ne koku! dedi. Emma:
— Boğuluyorum! diye haykırarak bir sıçrayışta yerinden kalktı.
Fakat, kendini zorlayınca, ıspazmoz geçti. Sonra:
— Bir şey yok, dedi, bir şey yok. Sinir! Otur da yemeğini ye! .
Çünkü kendisini sorguya çekmelerinden, tedaviye kalkışmalarından, yanından
ayrılmamalarından korkuyordu.
Charles, onun sözünü dinleyerek, tekrar yerine oturdu, yediği kayısıların çekirdeklerini avucuna
tükürüyor, sonra da tabağına koyuyordu.
Ansızın, iki tekerlekli bir mavi araba tırısla meydandan geçti. Emma bir çığlık kopardı ve kaskatı
kesilerek sırtüstü yere yuvarlandı.
Gerçekten, Rodolphe, uzun uzadıya düşündükten sonra,
MADAME BOVARY
215
Rouen'e gitmeye karar vermişti. Huchette'den Buchy'e, Yonville yolundan başka yol olmadığı
için, kasabadan geçmek gerekiyordu. Emma, karanlığı şimşek gibi delen fenerlerin ışığında
kendisini farketmişti.
Eczacı, evde kopan vaveylayı duyunca, hemen koşup geldi. Sofra, bütün tabaklarıyle
devrilmişti. Salçalar, et yemeği, bıçaklar, tuzluk, zeytinyağı sürahisi yerlere dökülmüştü.
Charles, yardıma adam çağırıyordu. Berthe, ödü kopmuş, bağırıyordu. Elleri titreyen Felicite,
bütün vücudu çarpıntılarla sarsılan Madamın göğsünü bağrını çözüyordu.
Eczacı:
— Koşa koşa gideyim de, dedi, bizim laboratuvardan kokulu sirke getireyim.
Sonra, Emma'nın şişeyi koklayarak gözünü açtığını görünce:
— Emindim zaten, dedi, bu sirke ölüyü bile canlandırır. Charles:
— Konuş bizimle, diyordu, konuş bizimle! Kendine gel. Karşında ben varım, senin Charles'ın,
seni seven Charles! Beni tanımıyor musun? Bak, işte küçük kızın da burada: Öpsene onu!
Çocuk, boynuna sarılmak için, kollarını annesine uzatıyordu. Emma, başını başka tarafa
çevirerek, kesik kesik:
— Hayır, hayır... Kimseyi istemem! dedi. Tekrar bayıldı. Yatağına götürdüler.
Ağzı açık, gözleri kapalı, ellerini uzatmış, balmumundan bir heykel gibi hareketsiz ve rengi
uçmuş; upuzun yatıyordu.
Gözlerinden ırmaklar gibi yaşlar boşanıyor ve yavaşça yastığa dökülüyordu.
Charles, yatağın bulunduğu oyuğun dibinde ayakta duruyor, eczacı ise, yanında, hayatın ciddi
anlarına yakışan düşünceli bir sessizlik içinde bulunuyordu.
Dirseğiyle Charles'ı dürterek:
— Müsterih olun, dedi, zannediyorum ki şiddetli devreyi atlattı.
Karısının uyumasına bakan Charles:
— Evet, dedi, şimdi biraz istirahat ediyor. Zavallı kadın!.. Şimdi yine ağırlaştı!
O zaman Homais bu arızanın nasıl meydana geldiğini sordu.
216
MADAME BOVARY
Charles, karısının kayısı yerden birdenbire bu duruma düştüğünü söyledi.
Eczacı:
Olur şey değil, dedi. Fakat kayısılar da belki sekteye sebep olabilir! Bazı kokulara karşı aşırı
derecede hassas bünyeler vardır! Patolojik bakımdan olduğu kadar fizyolojik bakımdan da
tetkike değer güzel bir mevzu bu. Papazlar bunun ehemmiyetini anlamışlardı. Bu da insanın
anlayışını sersemletmek ve cezbeye getirmek için tabii. Diğerlerine nisbetle bünyeleri daha
nazik olan insan cinsinde bu neticeye varmak da zor değildir zaten. Yanık boynuz, taze ekmek
kokusuna dayanamayıp bayılanları örnek olarak gösterirler...
Bovary alçak sesle:
— Aman, dikkat edin de uyanmasın, dedi. Eczacı devam etti:
— Bu anormallikler yalnız insanlara özgü değildir, hayvanlarda da görülür. Nitekim, Nepeta
cataria, yani halk deyimiyle kedi otunun bu cins üzerinde şehvet arttırıcı bir tesiri olduğunu
bilmez değilsiniz elbette. Diğer yönden doğruluğunu garanti ettiğim bir örnek olmak üzere
arzedeyim, Bridoux'nun (eski arkadaşlarımdan biri, şimdi Malpalu sokağındaki eczanenin
sahibidir) bir köpeği var, kendisine bir enfiye kutusu gösterilmeye görsün, hemen çarpıntılar
içinde kalır. Arkadaşım, Guillau-me korusundaki köşkünde, dostları önünde bu tecrübeyi sık sık
tekrarlar. Basit bir hapşırtıcının bir etkide bulunabileceği kimin aklına gelir? Son derecede garip
bir şey bu, doğru değil mi?
Eczacının sözlerini dinlemeyen Charles:
— Evet, öyle, dedi.
Beriki, hafif bir kendini beğenmişlikle gülümseyerek devam etti:
— Bu, sinir sisteminde sayısız denecek kadar intizamsızlıklar bulunduğunu ispat eder.
Madamın vaziyetine gelince, itiraf etmeliyim ki, sinir sistemini daima aşırı derecede hassas bul-
muşumdur. Bu nedenle, aziz dostum, arazı yok etmek bahanesiyle mizacı tahrip eden o sözde
ilaçlardan hiçbirini size tavsiye etmem. Hayır, uydurma ilaca lüzum yok, yalnız perhiz, bundan
ibaret! Teskin edici, yumuşatıcı, ekşiliği azaltıcı şeyler! Sonra, belki muhayyileyi de şöyle
bir sarsmak gerektiğini düşünmüyor musunuz?
MADAME BOVARY
217
— Ne yoldan? Nasıl?
—¦ Ah, işte mesele orada! Aslında dava bundan ibaret; son zamanlarda gazetede okuduğum
gibi: That is the question! Fakat Emma uyanarak haykırdı:
— Ya mektup? Ya mektup?
Sayıklıyor zannedildi. Gece yarısından sonra da gerçekten sayıklamaya başladı. Kadında bir
beyin humması patlak vermişti. Kırk üç gün, Charles baş ucundan ayrılmadı. Bütün hastalarını
yüzüstü bırakmıştı. Yatağa girdiği yoktu; aralık vermeksizin nabzını yokluyor, hardal lapası,
soğuk su kompresleri koyuyordu. Ta Neufchâtel'e adam gönderip buz getirtiyordu. Buz yolda
eriyor, tekrar adam gönderiyordu. M. Canivet'yi konsültasyona çağırdı; Rouen'dan eski hocası
doktor Lariviere'i getirtti; ümitsizdi. Onu en çok korkudan şey, Emma'nın bitkinliğiydi; çünkü
konuşmuyordu, işitmiyordu, hatta —vücuduyle ruhu bütün o çırpınmalardan kurtulmuş da
dinleniyormuş gibi— acı bile duymuyor gibiydi.
Ekim ayının ortalarına doğru, arkası yastıklara dayalı, yatağında oturabilecek duruma geldi.
Charles, onun ilk kez üstüne reçel sürülmüş bir dilim ekmek yediğini görünce ağladı. Kuvveti
yerine geliyordu. Öğleden sonra birkaç saat ayakta kalabiliyordu. Bir gün, kendini iyi
hissedince, kocası koluna girip bahçede dolaştırmayı denedi. Bahçe yollarının kumu, kuru
yapraklar altında kayboluyordu. Charles'ın omuzuna dayanmış, terliklerini sürükleye sürükleye,
adım adım yürüyor, gülümsemeye devam ediyordu.
Böylece, bahçenin dibine kadar gittiler, taraçanın yanına geldiler. Emma ağır ağır doğruldu,
bakmak için, elini alnına doğru götürdü: Uzağa, çok uzaklara baktı; fakat ufukta, tepelerin
üstünde, öbek öbek yakılan otların dumanından başka bir şey yoktu.
Bovary:
— Yorulacaksın, sevgilim, dedi. Onu hafifçe kameriyenin altına itti:
— Otur şu sıranın üstüne, rahat edersin. Emma, bayılacakmış gibi:
— Hayır, oraya olmaz, oraya olmaz! dedi. Kendinden geçer gibi oldu ve hemen o akşam,
hastalığı
. daha anlaşılmaz bir yol tutturarak, daha karışık belirtilerle nük-
218
MADAME BOVARY
setti. Bazen kalbi, bazen göğsü, bazen beyni, bazen de elleri kolları ağrıyordu; kustuğu da
oluyordu. Charles bunda bir kanser başlangıcının belirtilerini görür gibi oldu.
Ve zavallı çocuk, üstelik para sıkıntısı içindeydi.
XIV
Önce, eczanesinden aldığı bütün ilaçların parasını M. Homais'ye nasıl ödeyeceğini bilemiyordu.
Her ne kadar, hekim sıfatıyle bunlara para yermeyebilirdiyse de, böylece minnet altında
kalmaktan da biraz utanıyordu. Sonra, evin masrafı, şimdi her şey aşçı kadının elinde kaldığı
için, korkunç nispette artmıştı. Eve hesap pusulaları yağıyordu; satıcılar homurdanıyor-du, hele
M. Lheureux bayağı sıkıştırıyordu. Nitekim, Emma'nm hastalığı en had derecesindeyken,
faturayı şişirmek için vaziyetten istifade ederek, mantoyu, gece çantasını, bir yerine iki sandığı,
daha bir sürü şeyi getirip teslim etmişti. Charles bunlara ihtiyacı olmadığını boşuna söyledi
durdu; ama dükkâncı, küstah bir tavırla, bütün bu malların kendisine ısmarlanmış olduğunu ve
geri alamayacağını, nekahat devresindeki Madamın buna canı sıkılacağını söyledi. Monsieur
iyice düşünüp taşınmalıydı; hasılı, adam, hakkından vazgeçerek malları geri almaktan-sa. dava
açmaya kararlıydı. Charles sonradan, malların dükkâna iade edilmesi emrini verdi, ama Felicite
unuttu; zaten hekimin de başka dertleri vardı; kimse bu işle meşgul olmadı. M. Lheureux
tekrar sıkıladı, zaman zaman kâh tehditle, kâh yana yakıla, öyle dolap çevirdi ki, sonunda
Bovary altı ay vadeli bir senet imzalamak zorunda kaldı. Ama senede imza atar atmaz da aklına
cüretkâr bir fikir geldi: M. Lheureux'den bin frank borç almak. Ezile büzüle, bu parayı temin
etmek mümkün olup olmadığını sordu. Bir yıl sonra borcunu ödeyeceğini ve istenilen faizi de
vereceğini ilave etti. Lhereux, dükkânına koştu, paraları getirdi ve bir senet daha yazdırdı.
Buna göre Bovary, gelecek bir eylülde, satıcının emrine bin yetmiş franklık bir meblağ
ödeyecekti; bu suretle Charles, evvelki senette yazılı yüz seksen frankla birlikte tam bin iki yüz
elli franklık bir borç altına girmiş oluyordu. Böylece, yüzde altı faizle borç para vermek ve
bunun da bir çeyreğini komisyon olarak almak, sattığı eşya
MADAME BOVARY
219
üzerinden de en az üçte bir nispetinde kâr etmekle, dükkâncı, on iki ayda yüz otuz frank
kazanç sağlamış oluyordu; üstelik, işlerin bu kertede kalmayacağını, senetlerin vaktinde
ödenmeyeceğini, yenileneceğini, sıska paracığının, sanki nekahat-hanedeymij gibi, hekimin
evinde beslenerek, günün birinde, çok daha tombul, torbayı çatlatacak kadar semirmiş olarak
kendisine döneceğini umuyordu.
Zaten, neye el atsa altın oluyordu. Neufchâtel hastanesi için elma şarabı müteahhitliği yapıyor,
M. Guillaumin kendisine Grumensil yer kömürü ocaklarının hisse senetlerinden vermeyi
vadediyor, Argueil ile Rouen arasında yeni bir yolcu arabası servisi işletmeyi kuruyordu. Bu
servis, hiç şüphe yok, daha hızlı işleyerek ve daha çok yük taşıyarak, Altın Aslan'ın külüstür
arabasını çabucak iflas ettirecek ve böylece Yonville'in bütün ticareti onun eline geçmiş
olacaktı.
Charles, ertesi yıl bu kadar borcu ne ile ödeyeceğini düşünüp duruyordu; babasına başvurmak
veya bir şeyler satmak gibi çareler arıyor, imkânlar kuruyordu. Fakat babası kulak
asmayacaktı, kendisinin de satacak bir şeyi yoktu. Bu işin güçlüklerini anladıkça, şuurundan
böylesine tatsız bir düşünce mevzuunu hemen uzaklaştırıyordu. Kafasını bu işlerle meşgul edip
Emma'yı unuttuğu için kendine kızıyordu; sanki bütün aklı fikri bu kadında olmalıymış gibi, hep
onu düşünmemek, kendisine onun hakkını yemek gibi geliyordu.
Kış şiddetli geçti. Madamın nekahati uzun sürdü. Hava güzel olduğu zaman, koltuğunu,
meydana bakan pencerenin yanı-, na götürüyordu; çünkü bahçeye garez bağlamıştı, o tarafın
pan-curları daima kapalı duruyordu. Atın satılmasını istiyordu; vaktiyle sevdiği şeyler artık
hoşuna gitmiyordu. Bütün aklı fikri, kendine bakmaktan ibaretti. Kahvaltılarım yatağına
getirtiyor, içilecek sıcak bir şey istemek veya laf etmek için hizmetçisini çağırıyordu. Pazar
yerinin çatısı üzerindeki karlar, odaya beyaz ve hareketsiz bir ışıkla aksediyordu; sonra sıra
yağmura geldi. Emma, Allanın günü, kendisince pek ehemmiyeti olmayan ufak tefek olayların
şaşmaz bir intizamla vukuunu, bir çeşit endişe içinde bekliyordu. Bunlardan en önemlisi,
akşamlan Kırlangıç'm gelişiydi. O anda han sahibesi bağırıyor, diğer sesler ona cevap veriyor,
arabanın üstündeki sandıklan indirmeye giden Hip-polyte'in feneri, karanlıkta bir yıldızı
andırıyordu. Öğle vakti,
220
MADAME BOVARY
Charles eve dönüyordu; sonra tekrar çıkıyordu. Emma bir et suyu içiyor, sonra, saat beşe
doğru, gün batmaya başlayınca, çocuklar, tahta kunduralarını kaldırımda sürükleyerek, hepsi
birbiri peşinden, cetvelleriyle kepenklerin tokmağına vura vura okuldan dönüyorlardı.
M. Bournisien, kendisini bu saatte görmeye geliyordu. Hal, hatır soruyor, havadis getiriyor,
eğlenceli tarafı eksik olmayan kısa ve tatlı bir sohbet içinde kendisini dine bağlamaya teşvik
ediyordu. Cüppesini görür görmez Emma ferahlıyordu.
Bir gün, hastalığının pek ağırlaştığı bir sırada, can çekişmeye başladığını sanmış ve günah
çıkartmak istemişti; odasında takdis hazırlıkları ilerledikçe, şurup şişeleri ile dolup taşan
konsolun bir mihrap haline getirilip Felicite de yerlere yıldız çiçekleri serpince, Emma, kendisini
bütün acılarından, bütün idraklerinden, bütün duygularından kurtaran kuvvetli bir şeyin benliği
üzerinden geçtiğini hissetmişti. Hafifleyen bedeni artık hiçbir şey düşünmüyor, bambaşka bir
hayat başlıyordu. Nasıl ki, yanmakta olan bir buhar duman halinde dağılırsa, varlığı da Tanrıya
doğru yükselerek onun aşkında eriyecek gibi geliyordu kendisine. Yatağın çarşaflarına
mukaddes su serptiler; papaz, mukaddes kaptan mayasız ekmeği çıkardı ve Emma, tanrısal bir
sevinç içinde bayılırcasına, kendisine sunulan kurtarıcının cismini kabullenmek üzere
dudaklarını uzattı. Etrafındaki yataklığının perdeleri bulutlar gibi hafifçe şişiyor ve konsolun
üzerinde yanmakta olan iki iri mumun ışınları, ona göz kamaştırıcı nurlar gibi görünüyordu. O
zaman, uzak mekânlarda meleklerin çaldığı harplerin sesini duyar ve masmavi bir gökyüzünde,
ellerinde yeşil hurma dalı tutan azizlerin ortasında, bütün ihtişamıyle altın bir tahta oturmuş,
kendisini kollarında taşımak üzere bir işaretle yeryüzüne alev kanatlı melekler indiren Ruhûl
Kudüs'ü görür gibi olarak başım yastığa bıraktı.
Bu harikulade manzara, hayal edilebilecek şeylerin en güzeli olarak hafızasında kaldı; öyle ki,
şimdi bile o hissi yeniden duymaya çalışıyordu. O duygu da, bütün benliğini kapla-maksızın,
fakat aynı derecede derin bir tatlılıkla devam ediyordu. Gururdan yorulmuş ruhu, nihayet
Hıristiyanlığın alçak gönüllülüğü içinde dinleniyor ve Emma, zayıf olmanın tadını çıkara çıkara,
iradesinin, kendisinde ilâhi bağışlamanın sızmasına geniş bir gedik açacak olan parçalanışını
seyrediyordu. Demek,
MADAME BOVARY
221
saadet yerine çok daha büyük mutluluklar, diğer aşkların' üstünde bir başka aşk vardı ve
bunlar, aralıksız ve sonsuz, ebediyete kadar artıyordu! Ümidinin kuruntuları arasında, dünyanın
üzerinde dalgalanan ve gökyüzüne karışan bir safiyet hali görür gibi oldu ve o hale katılmak
istedi. Bir azize olmak istiyordu. Tespihler satın aldı, muskalar taşıdı, odasında yatağının başı
ucunda, her akşam öpmek için, çerçevesi zümrütlü bir mukaddes emanet bulunmasını arzu
etti.
Papaz, Emma'nm bu eğilimlerine hayran oluyordu. Fakat, onun bu imanının böyle bir
coşkunlukla zındıklığa ve hatta cinnete gelip dayanmasından da korkuyordu. Lakin, bu gibi
meselelerde fazla bilgisi olmadığı için, görünüşler ölçüyü kaçırınca, Monseigneur Kitaphanesi
sahibi M. Boulard'dan kadın cinsinden zekâ ve irfan sahibi birine kuvvetle tesiri olacak bir
şeyler göndermesini istedi. Kitapçı, sanki zencilere kap kaçak gönderiyormuş gibi, aynı
ilgisizlikle, din kitapları ticaretinde o devirde neler geçer akçe ise hepsini karmakarışık
toparlayıp gönderdi. Bunlar, sorulu, cevaplı küçük broşürler, M. de Maistre tarzında kurumlu bir
ifadeyle kaleme alınmış cüzler, papaz okullarının şair öğrencileri veya tövbe etmiş yosmalar
tarafından iç bayıltan bir üslupla yazılmış, pembe kapaklı romanımsı şeylerdi. Aralarında İyi
düşünün; Hazreii Meryem'in ayaklarına kapanan hovarda, müellifi birçok nişanla taltif edilmiş
M. de***, gençlerin istifadesi için, Voliaire'in hataları, ilah kabilinden eserler vardı.
Madame Bovary' herhangi bir şeye ciddiyetle kendini verecek kadar henüz zihnini
toparlayamamıştı. Sonra da, bunları aşırı bir acelecilikle okumaya başladı; dinin emir ve
tembihlerine içerledi. Tanımadığı insanları yerden yere çalan polemik yazılarının hayratlığı hiç
hoşuna gitmedi. Dinden ilham almış hikayelerin öylesine hayatı bilmeyen insanlar tarafından
yazıldığını gördü ki, bütün bu haller, kendisini, delillerini aradığı gerçeklerden yavaş yavaş
uzaklaştırdı. Ama yine de sebat etti, okuduğu kitap elinden düştüğü zaman, içine, esiri bir
ruhun tasavvur edebileceği en ince bir Katolik hüznünün dolduğunu hissediyordu.
Rodolphe'un anısına gelince, Emma onu kalbinin en derin köşesine indirmişti; o ani, toprak
altında bir kral mumyasından daha şatafatlı ve daha hareketsiz, orada kalıyordu. Bu bü-
222
MADAME BOVARY
yük aşktan bir koku yayılıyor ve her yerden geçerek, Emma' nın, içine kapanıp yaşamak
istediği iffet ve namus havasım tertemiz bir sevginin kokusuyle dolduruyordu. Gotik
üslubundaki dua rahlesi Önünde diz çöktüğü zaman,- vaktiyle zinanın yarattığı sırdaşlıkla
âşığına fısıldadığı aynı tatlı sözlerle şimdi Tanrıya hitabediyordu. Bu, imana kavuşmak içindi;
fakat gökyüzünden hiçbir haz inmiyor ve Emma, muazzam bir aldatmacanın belli belirsiz
duygusu içinde, elleri ayakları yorulmuş, yerinden doğruluyordu. Bu araştırma, ona kalırsa,
fazladan bir meziyetti ve sofuluğununun gururu içinde, kendini, şan ve şereflerini La Valliere'in
bir portresinde tahayyül ettiği, uzun elbiselerinin işlemeli kuyruklarını ihtişamla sürüyerek,
hayatın yaraladığı bir kalbin bütün gözyaşlarını İsa'nın ayakları dibine akıtmak üzere yalnızlığa
çekilen o büyük eski zaman hanımlarına benzetiyordu.
O zaman da, kendini aşırı derecede hayır işlerine verdi. Fakirler için elbise dikiyor, lohusa
kadınlara odun gönderiyordu. Bir gün Charles eve dönünce, mutfakta sofraya oturmuş, çorba
içen üç serseri ile karşılaştı. Emma, hastalığı sırasında, kocasının sütnineye gönderdiği küçük
kızını eve getirtti. Ona okuyup yazma öğretmek istiyordu; Berthe istediği kadar ağlasın ona
artık kızdığı yoktu. Artık tevekkülle her şeyi anlayışla karşılamakta karar kılmıştı. Hangi konuda
olursa olsun, konuşması, hep ideal izlenimlerle doluydu. Kızına:
— Karnının ağrısı geçti mi meleğim? diyordu. • .
Kaynanası Madame Bovary, belki bulaşık bezlerini tamir edecek yerde öksüzlere zıbm örmek
tutkusu dışında, gelininde ayıplanacak bir şey bulamıyordu. Karı koca kavgasından bıkıp
usanmış olan bu kadıncağız, artık bu gürültüsüz evden hoşlanıyordu. Nitekim, her mübarek
cuma günü kendine iri bir domuz sucuğu ısmarlamaktan: çekinmeyen Bovary babanın iğneli
sözlerinden kurtulmak için, ta Paskalyaya kadar oğlunda kaldı.
Emma, sağlam mantığı ve ciddi tavırlarıyle kendisine metanet veren kaynanasının evde
bulunmasından maada, hemen hemen her gün, başkalanyle de düşüp kalkıyordu. Bunlar,
Madame Langlois, Madame Caron, Madame Dubreuil, Madame Tu-vache ve Allanın günü saat
ikiden beşe kadar ziyaretine gelen o iyi yürekli Madame Homais'di. Eczacının karısı, komşusu
hakkında anlatılan dedikodulardan hiçbirine kulak asmak isteme-
MADAME BOVARY
223
misti, humais'nin çocukları da ziyarete geliyorlardı. Justin onlara refakat ediyordu. Onlarla
birlikte Emma'nın odasına çıkıyor, hiç konuşmadan, kapının yanında ayakta, hareketsiz
duruyordu. Hatta ekseriya Madame Bovary, kendisine hiç aldırmadan, tu-valetiyle meşgul
oluyordu. Önce başını sert bir hareketle sallayarak, tarağını çıkarmakla işe başlıyordu. Bu saç
kümesinin siyah halkaları çözülerek, ta dizlerine kadar indiğini ilk kez görünce, biçare çocuk,
ihtişamından ürktüğü harikulade ve yepyeni bir şeyle birdenbire karşılaşmış gibi oldu.
Emma, hiç şüphe yok, onun sessiz arzuları ve sıkılganlıklarının farkında değildi. Hayatından
silinmiş olan aşkın, oracıkta, yanıbaşında, bu kalın bezden gömleğin altında, güzelliğinden
taşan cazibeye açık o delikanlı kalbinde çarptığını farket-miyordu. Zaten, şimdi her şeyi öyle bir
kayıtsızlıkla sarıp sarmalıyordu ki, sözleri öyle sevgi ve bakışları öyle gururla dolu, tavırları öyle
değişikti ki, bencil mi, merhametli mi, faziletli mi, yoksa ahlaksız mı hiç ayırt edilemiyordu.
Örneğin, bir akşam, kendisinden izin isteyen ve bahane ararken kem küm eden hizmetçisine
öyle öfkelendi ki, birdenbire:
— Bu kadar seviyor musun onu, deyiverdi.
Kızarıp bozaran Felicite'nin cevabını beklemeden, kederli bir tavırla ilave etti:
— Haydi, koş bakalım, git de eğlen!
İlkbaharın başlangıcında, Bovary'nin itirazlarına rağmen, bahçeyi baştan başa alt üst ettirdi.
Kocası yine de, onun herhangi bir irade hamlesi göstermesine memnun oldu. Emma iyileştikçe,
iradesini de daha sik kullanıyordu. İlkönce, nekahet devresinde iken, emzik çağındaki iki
yavrunun yanma yamyamdan daha iştahlı bir oğlanı da katarak mutfağa fazlaca gelmeyi âdet
edinen sütnine Rollet anayı kapı dışarı etti. Sonra, Homais ailesinden sıyrıldı; ziyaretçileri de
sırasıyle uzaklaştırdı, kiliseye de eskisi gibi muntazam devam etmez oldu. Bu hali pek beğenen
eczacı, kendisine dostça:
— İşi fazla sofuluğa vurmuştunuz, dedi.
M. Bournisien, eskisi gibi, her gün, akait derslerinden çıkar çıkmaz soluğu Emma'da alıyordu.
Dışarıda kalıp Koru'nun ortasında hava almayı tercih ediyordu. Kameriyeye bu adı vermişti. Bu,
Charles'ın da eve döndüğü saatti. İkisi de sıcaktan
224
MADAME BOVARY
bunalmış oluyordu. Tatlı elma şarabı getiriliyordu ve birlikte, Madamın tamamtyle iyileşmesi
niyetine içiliyordu.
Binet de oralarda bulunuyor, yani biraz aşağıda, taraçantn duvarı dibinde, tatlı su böceği
avlıyordu. Bovary, onu da bir kadeh içki içmeye davet ediyordu. Şarap testilerinin tıpasını
çıkarmakta Binet pek becerikliydi. Memnun bakışlarım etrafına ve ta nihayetlerine kadar
manzarada gezdirerek:
— Şişeyi, diyordu, masa üstünde böyle sağlam tutmalı ve sicimlerini kestikten sonra, mantarı
itmeli, ama yavaş yavaş, tıpkı lokantalarda seltz suyuna yapıldığı gibi.
Fakat elma şarabı, bu tatbikat esnasında, ekseriya onların yüzüne fışkırıyor, o zaman da rahip,
ağız dolusu bir kahkaha ile mutlaka şu nükteyi yapıyordu:
— Nefaseti insanın gözüne çarpıyor!
Papaz, aslında fena adam değildi. Nitekim bir gün eczacının, Charles'a, karısını biraz içi açılsın
diye, Rouen Tiyatrosu' na, meşhur tenor Lagardy'yi dinlemeye götürmesini tavsiye etmesine
hiç içerlemedi. Bu sükûttan hayrete düşen Homais, papazın bu husustaki fkirlerini öğrenmek
istedi. O da kendisine, ahlak bakımından müziği edebiyattan daha zararsız bulduğunu söyledi.
Fakat eczacı, edebiyatı savunmaya başladı. İddiasına göre tiyatro, peşin hükümleri hicvetmeye
yarıyor ve keyif maskesi altında fazilet öğretiyordu.
— Costigat ridendo mores, Monsieur Bournisen, diyordu. Örneğin Voltaire'in trajedilerinin
birçoğuna bakın, onların içine öyle ustaca felsefi düşünceler serpiştirilmiştir ki, bunlar tiyatroyu
halk için gerçek bir ahlak ve diplomasi okulu haline getirir.
Binet:
— Ben, dedi, eskiden Paris yumurcağı adında bir piyes görmüştüm. O piyeste gerçekten kaçık
bir ihtiyar general vardı! Bir işçi kızını iğfal eden iyi aileden bir delikanlıya haddini bildiriyor, o
da, sonunda...
Homais:
— Elbette, diye devam etti, nasıl kötü eczane varsa, kötü edebiyat da var; fakat güzel
sanatların en önemlisini topye-' kûn mahkûm etmeye kalkışmak, bana, Galilee'yi hapsettikleri o
MADAME BOVARY
225
aşağılık devre layık bir ahmaklık, eskimiş bir düşünce gibi gelir.
Papaz:
— Ben de biliyorum, diye itiraz ediyordu, iyi eserler, iyi yazar bulunduğunu; ama, süslü püslü,
insanı kendinden geçiren dairelerde kadınlı erkekli toplantılar, gizliliğe aykırı kıyafet
değiştirmeler, o boyanışlar, o meşaleler, o kadınlaşmış sesler, bütün bunlar bir nevi ruh
laubaliliği yaratır, iffete aykırı düşüncelere, kirli heveslere yol açar. Hiç değilse, bütün kilise
babalarının kanaati böyledir. (Sonra, şehadet parmağı ile bir tutam enfiye yuvarlarken, sesine
birdenbire mistik bir eda vererek ilave etti): Şayet kilise bu temaşaları mahkûm etmişse,
elbette bunun bir hikmeti vardır; bizim de emirlerine itaat etmemiz lazımdır.
Eczacı:
— Neden, diye sordu, kilise, tiyatro sanatkârlarını afaroz eder? Çünkü eskiden, bunların
açıktan açığa ibadetlerde rolü vardı. Koro ile birlikte «mystere» adı verilen bir çeşit farşlar
oynanırdı, bunlarda edep ve haya kuralları çoğu zaman pekâlâ bozulurdu.
Rahip, içini çekmekle kaldı, eczacı ise devam etti:
— Kutsal Kitapta da öyle; siz de bilirsiniz... bir hayli huy-landırıcı... ayrıntıları, gerçekten açık
saçık şeyler vardır içinde!
M. Bournisien'in öfkeli bir hareketi üzerine, eczacı:
— Evet, siz de kabul edersiniz ki, dedi, bir genç adamın eline verilecek şey değildir o
kitap. Sonra da tutarsınız, Arhalie'ye---
Rahip, sabrını kaybederek:
— Kutsal Kitabın okunmasını tavsiye edenler, diye atıldı, bizler değiliz, Protestanlardır.
Homais:
— Ne olursa olsun, dedi, zamanımız gibi bir aydınlık çağında, zararsız, ibret verici, hatta bazen
ruh sağlığına yarayan, öyle değil mi doktor, bir zihin eğlencesini hâlâ kötülemekte ısrar
etmelerine doğrusu pek şaşıyorum.
Hekim, ya aynı fikirde olduğundan kimseyi gücendirmemek için, yahut hiçbir fikri
olmadığından, şöyle üstünkörü,
— Şüphesiz, demekle kaldı. MB 15
226
MADAME BOVARY
Konuşma sona ermişe benziyordu ki, eczacı, şöyle son bir çimdik atmayı münasip gördü:
— Ben, dansözlerin bacak oyunlarını seyretmeye gitmek için sivil giyinen nice papazlar
tanıdım.
Papaz:
— Hadi canım, dedi.
— Evet, tanıdım.
Homais, sözünün her hecesine basa basa tekrarladı:
— Ta-nı-dım.
Bournisien, artık her şeye katlanarak:
— Öyleyse, haltetmişler, dedi. Eczacı dayattı:
— Elbette ya! Yapmadıkları yok ki zaten! Papaz, öyle öfkeli öfkeli bakışlarla:
— Efendi!., dedi ki, eczacı âdeta ürktü ve daha yumuşak bir sesle devam etti:
— Yalnız şunu söylemek istiyorum, hoşgörürlük, insanları dine bağlamak hususunda en emin
çaredir.
Papaz tekrar iskemlesine oturarak tasdik etti:
— Doğrudur! Doğrudur!
Fakat ancak iki dakika daha yerinde kaldı. Gider gitmez
eczacı, hekime:
— İşte, dedi, ağız dalaşı denen şey böyle olur. Gördünüz, adamı nasıl yan bastırdım!.. Velhasıl,
inanın bana, Madamı götürün tiyatroya, hayatınızda bir kerecik olsun, bu kargalardan birini
kudurtmaya yarasa bile, değer doğrusu! Eğer yerime birini bulursam ben de sizinle beraber
giderim. Acele ediniz! La-gardy yalnız bir akşam oynayacak; gayet yüksek ücretle İngiltere'den
çağırmışlar. Söylendiğine bakılırsa yaman bir adammış! Servet içinde yüzüyormuş. Yanında üç
metresiyle birlikte bir de aşçı taşıyormuş. Zaten bütün bu büyük sanatkârlar, mumu hep iki
ucundan yakarlar; muhayyilelerini biraz harekete getirecek bir hovardalık hayatına ihtiyaç
duyarlar. Fakat gençliklerinde para biriktirmek akıllılığını göstermedikleri için hastanelerde
ölürler. Ne ise, afiyet olsun, yarına!
Bu tiyatroya gitmek fikri Bovary'nin kafasında çabucak ye-şerdi. Konuyu karısına açtı. Emma,
yorgunluk, tedirgin olmak, masrafa girmek gibi nedenler ileri sürerek önce buna yanaşmadı;
fakat, olmayacak şey ama, Charles fikrinden vazgeçmedi,
MADAME BOVARY 227
böyle bir eğlencenin karısına yarayacağını iyice kafasına koymuştu; ortada hiçbir engel de
yoktu. Hiç beklemediği bir günde annesi kendisine üç yüz frank göndermişti, günlük borçları hiç
de kabarık değildi, Lheureux efendiye ödenecek senetlerin vadesine daha o kadar zaman vardı
ki, şimdiden düşünmeye gerek yoktu. Sonra, Emma'nın bu işe fazla kibarlık gösterdiğine
hükmederek daha çok ısrar etti; kadın bu ısrardan bunalıp sonunda razı oldu. Ertesi gün, saat
sekizde Ktrlangıç'a bindiler.
Yonville'de kalmasına hiç bir neden bulunmadığı halde, kasabadan kımıldamamak zorunluğunda
olduğuna inanan eczacı, onların yola çıktığını görünce içini çekti ve:
— Haydi bakalım, dedi, iyi yolculuklar! Allanın sevgili kulları!
Sonra, dört farbalalı, mavi ipekten bir elbise giymiş olan Emma'ya dönerek:
\
— Bugün aşk sembolü kadar güzelsiniz, dedi, Rouen'ı kırıp geçireceksiniz.
Yolcu arabası Beauvoisine meydanında Kızıl Haç otelinin önünde durdu. Burası, büyük
ahırları ve küçük yatak oda-larıyle, avlularında tavukların seyyar satıcılara ait çamurlu
arabalar altında yulaf tanesi aradığı, bütün taşra varoşlarında görülen hanlardan biriydi: Kış
gecelerinde rüzgâr estikçe çatırdayan çürümüş tahtadan balkonlu, içi daima yolcu ile, şamata
ile, yiyecek içecekle tıklım tıklım dolu, kapkara masalarının üstü içine alkol karıştırılmış kahve
döküntülerinden tutkallaşmış, kalın camları sinek tersleriyle sararmış, rutubetli peçeteleri mavi
şarap lekeleri içinde ve şehirli kıyafetine girmiş çiftlik uşakları gibi daima köy kokmakla
beraber, sokak tarafında kahvesi, arka tarafında da sebze bahçesi bulunan bir eski zaman
misafirhanesi. Charles, derhal harekete geçti. Ön balkonu paradi ile, salonu localarla karıştırdı,
izahat istedi, yapılan izahları anlamadı, kontrolörden müdüre havale edildi, hana döndü, tekrar
tiyatro bürosuna gitti, böylece, tiyatrodan bulvara, koca şehri boylu boyunca birkaç kez
arşınladı durdu.
Madame kendine bir şapka, bir çift eldiven, bir buket çiçek aldı. Monsieur, tiyatroya perde
açıldıktan sonra varmaktan pek korkuyordu; bu yüzden çorbasını içecek vakit bulamadı,
aceleyle tiyatronun önüne geldiler, kapılar henüz açılmamıştı.
228
MADAME BOVARY XV
Halk, taş parmaklıklar arasında sağa sola ayrılmış, duvarın önünde bekliyordu. Yakındaki köşe
başlarına asılmış koskoca afişlerde acayip harflerle şu kelimeler tekrarlanıyordu: «Lıtcie de
Lammermoor... Lagardy... Op6ra... ves.» Hava güzeldi, sıcak bastırmıştı, kıvırtılmış saçların
arasından terler akıyordu; bütün mendiller elde, kızarmış alınları siliyordu; bazen nehirden
esen ılık bir rüzgâr, meyhanelerin kapısına asılmış, tok bezden perdelerin kenarını hafifçe
kımıldatıyordu. Fakat biraz daha aşağıda, içyağı, deri ve nebati yağ kokan buz gibi bir hava
cereyanı herkesi serinletiyordu. Bu, büyük ve kapkara mağazalarla dolu, üstünden variller
yuvarlanan Charrettes sokağının nefesiydi.
Emma, gülünç görünmek korkusuyle, içeriye girmeden önce rıhtımda bir gezinti yapmak istedi,
Bovary ise, tedbirli hareket etmek için, pantolon cebinde elinde tuttuğu biletleri hep karnına
bastırıyordu.
Methale ayak basar basmaz, Emma'nın kalbi hızlı hızlı çarpmaya başladı. Birinci mevkie giden
merdivenden çıkarken, öbür koridordan sağ tarafa koşuşan kalabalığı görünce, elinde
olmayarak gururla gülümsedi. Üstü kumaş kaplı geniş kapıları parmağıyle itmekten çocuk gibi
zevk duydu; koridorların tozlu kokusunu olanca gücüyle göğsüne çekti, locasına girip oturduğu
zaman, bir düşes şuhluğuyle endamını yay gibi gerdi.
Salon dolmaya başlıyordu, küçük dürbünler kılıflarından çıkarılıyor, uzaktan birbirlerini gören
aboneler, karşılıklı se-lamlaşıyorlardı.
Bunlar, satışlardaki endişelerini güzel sanatlarda avutmaya geliyorlardı; fakat iş de akıllarından
çıkmadığı için, aralarında yine pamuktan, ispirtodan, çivitten söz açıyorlardı. Bir kurşun
buharıyle donuklaşmış gümüş madalyalara benzeyen, saçı ve rengi ağarmış, anlamsız ve sakin,
ihtiyar başlar görülüyordu. Yakışıklı delikanlılar, yeleklerinin açık yerinden pembe veya tirşe
kıravatlarmı göstererek, parterde çalım satıyorlardı. Madame Bovary yukardan, onların san
eldivenli ellerini gererek altın başlı incecik bastonlarına dayanmalarına hayran oluyordu.
Nihayet orkestranın mumlan yandı; avize, façetalannın ışık cümbüşü ile, salona ani bir neşe
saçarak tavandan indi; sonra
MADAME BOVARY
229
1
çalgıcılar birer ikişer içeri girdiler. Önce homurdayan basoların, gıcırdayan kemanların,
borazanlaşan pistonların, cıvıldayan flüt ve büyülülerin uzun curcunası duyuldu. Sonra sahnede
üç kez yere vurulduğu işitildi; davulların uğultusu başladı, bakır çalgılar seslerini yükselttiler ve
perde yükselince, sahnedeki peyzaj meydana çıktı.
Bu, solda bir meşe ağacının gölgesi altında bir çeşme ile, bir orman içi yol kavşağıydı. Köylüler
ve asilzadeler, omuzlarında birer İskoç atkısı, hep bir ağızdan bir av şarkısı söylüyorlardı; sonra
iki kolunu gökyüzüne kaldırarak kötülük meleğini yardıma çağıran bir serkerde ortaya çıktı,
arkasından bir başkası göründü; birlikte çekilip gittiler, avcılar da tekrar şarkıya başladı.
Emma gençliğinde okuduğu eserlerle, Walter Scott'un ro-manlarıyle yeniden karşılaşmış oldu.
Sisler arasından İskoç gayda seslerinin, fundalıklar üzerinde akislerle uzadığını duyar gibi
oluyordu. Zaten, romanın anısı librettoyu anlamayı kolaylaştırdığı için, entrikayı, cümle cümle
izliyor, zihnine gelen kavranılması güç düşünceler, müziğin borası ile derhal dağılıveri-yordu.
Kendini melodilerin akışına bırakıyor ve hatta, sanki keman yayları sinirleri üzerinde
geziniyormuş gibi, bütün benliğiyle bizzat kendisinin titrediğini hissediyordu. Gözlerini dört
açarak kostümleri, dekorlan, şahısları, yüründüğü zaman titreyen boyanmış ağaçları, kadife
külahları, mantoları, kılıçları, bir başka âlemin havası içindeymiş gibi, ahenkle çırpınıp duran
bütün o hayal mahsullerini seyrediyordu. Fakat, genç bir kadın yeşilli bir seyise bir kese
fırlatarak ortaya ilerledi. Sahnede yalnız kaldı, o zaman bir çeşme fısıltısına veya kuş
cıvıldamalarına benzeyen bir flüt sesi duyuldu. Lucie, düşünceli bir tavırla, sol majörden
kavatine başladı; aşktan yakınıyor, kanatları olsun istiyordu. Emma da onun gibi hayattan
kaçarak, bir kucaklaşma içinde uçup gitmek isterdi. Birdenbire, Edgar Lagardy göründü.
Ateşli Güney ırklarına mermerlerin haşmetinden bir şeyler katan o harikulade solgunluk onda
da vardı. Sağlam vücudunu koyu renkte bir eski zaman cepkeni sarmıştı; oymalı bir küçük
hançer sol kalçası üzerinde sallanıyordu, gözlerini baygın baygın süzerken bembeyaz dişleri
meydana çıkıyordu. Diyorlardı ki, bir akşam Biarritz kıyılarında kayıkları onardığı sırada
230
MADAME BOVARY
şarkı söylerken, Polonyalı bir prenses, sesini duymuş ve ona âşık olmuştu. Onun yüzünden de
iflas etmişti. Tenor, kadını yüzüstü bırakarak başka kadınların peşine düşmüştü. Lakin bu hissi
şöhret sanat ününü desteklemeden geri kalmıyordu. Bu diplomat oyuncu da, daima reklamlara
şahsının cazibesi ve ruhunun hassasiyetine dair şairane bir cümle sokuşturmaya pek dikkat
etmekteydi. Güzel bir ses, sarsılmaz bir güven, zekâdan ziyade coşkunluk, lirizmden fazla
şatafat, berber ve boğa güreşçisi kokan bu mükemmel şarlatan tipini daha da göze sokuyordu.
Birinci sahnede herkesi coşturdu. Lucie'yi kollarında sıkıyor, bırakıyor, yine geliyor, ümitsizliğe
düşmüş görünüyordu. Sesinde öfkeli haykırışları, sonsuz bir tatlılıkta hüzünlü hırıltılar izliyor ve
çıplak boynundan, hıçkırıklar ve öpücüklerle dolu notalar çıkıyordu. Emma, onu görmek için
eğiliyor, tırnak-larıyle locasının kadifesini tırmalıyordu. Kontrbasların eşliğinde, tıpkı bir
fırtınanın uğultusu içinde kazazedelerin haykırışları gibi uzayıp giden o melodili şikâyetlerle
yüreğini dolduru-yordu. Bütün sarhoşlukları, bütün hafakanları biliyordu, zaten az kalsın ölümü
bunlar yüzünden olacaktı. Şantözün sesi ona kendi şuurunun yankısı gibi, kendi hayatından bir
şeyler gibi geliyor ve bu vehim onu âdeta büyülüyordu. Fakat, bu dünyada hiç kimse onu böyle
bir aşkla sevmemişti. Son gece, mehtapta, birbirlerine: «Yarına, yarına!..» dedikleri zaman da
o, Edgar gibi ağlamamıştı. Salon alkıştan inliyordu; fügün bütün son kısmına yeniden başlandı;
âşıklar mezarlarının çiçeklerinden, yeminlerden, sürgünden, kederden, ümitten söz ediyorlardı.
Son vedaı da haykırdıkları zaman, Emma, müziğin son titreşimlerine karışıp giden keskin bir
çığlık kopardı. Bovary:
— Bu asilzade, niçin kıza bu kadar zulüm ediyor? diye sordu.
Emma:
— Hayır, etmiyor, o kızın âşığı, diye cevap verdi.
— Ama ailesinden intikam almaya yemin ediyor, oysa öteki, az önce gelen adam: «Lucie'yi
seviyorum, o da galiba beni seviyor» diyordu. Zaten babası ile kolkola çıkıp gittiler. Babası
değil miydi, şapkasında horoz tüyü bulunan o çirkin adamcağız?
MADAME BOVARY
231
Emma'nın açıklamalarına rağmen, Gilbert'in kendi efendisi Ashton'a menfur entrikalarını
anlattığı resitatif duetto başlar başlamaz, Charles, Lucie'yi yanıltacak olan uydurma nişan
yüzüğünü görünce, bunu, Edgar'm gönderdiği bir aşk hatırası sandı. Zaten, kelimeleri fazla
bozan müzik yüzünden, macerayı anlamadığını da itiraf ediyordu.
Emma:
— Ne oluyorsa oluyor, dedi, sen sus! Karısının omuzuna eğilerek:
— Bilirsin ki, dedi, ben ne olup bittiğini anlamak isterim. Emma'nın sabrı tükenmişti:
— Sus, dedi, sus artık!
Lucie, nedimelerin koltuğuna girmiş, saçlarında portakal çiçeklerinden bir çelenk, yüzü beyaz
saten elbisesinden daha solgun, ilerliyordu. Emma evlendiği günü gözlerinin önüne getirdi,
kendisini orada, kiliseye doğru gidildiği zaman, buğday başaklarının ortasında, küçük patikada
görür gibi oldu. Niçin o da Lucie gibi, ayak dirememişti, yalvarmamıştı? Bilakis, kendini attığı
uçurumun farkında olmaksızın, pek neşeliydi... Ah, güzelliğinin en taz© çağında, evliliğin
çirkefinden ve zinanın hayal kırıklığından önce, hayatını âlicenap birine bağlayabilmiş olsaydı, o
zaman fazilet, sevgi, şehvet ve vazife birbiri içinde erir ve kendisi de bu kadar ulvi bir
saadetten yerlere düşmezdi. Fakat bu mutluluk, galiba her arzuyu ümitsizliğe sürüklemek için
uydurulmuş bir yalandı. Emma artık sanatın abartarak büyülttüğü ihtirasların küçüklüğünü
biliyordu. Düşüncesini bu konudan çelmeye çalışarak, ıstıraplarının bu kopyasını ancak gözleri
oyalamaya yarayan bir plastik fantezi saymak istiyor, hatta sahnenin dibinden, kadife kapı
perdesinin altından siyah elbiseli bir adam peyda olunca, küçümseyen bir merhametle içinden
gülümsüyordu.
Adamın İspanyol biçimi kocaman şapkası bir jestle yere düştü ve derhal çalgılarla şarkı
söyleyenler gür sesle sextuor'a başladılar. Edgar, öfkeden ateş saçarak, daha berrak sesiyle
diğerlerinin hepsini bastırıyordu. Ashton, peşten notalarla onu adam öldürmeye kışkırtıyor,
Lucie tizden feryatlar koparıyor, Arthur ayn bir köşede, orta perdeden şarkısını söylüyor,
rahibin yarı bas sesi org gibi uğulduyor, bir taraftan da kadın sesleri onun sözlerini
tekrarlayarak, nefis bir koro halinde devam
232
MADAME BOVARY
ediyordu. Hepsi de aynı sıra üzerinde el kol hareketleri yapıyorlardı; öfke, intikam, kıskançlık,
dehşet, mağfiret ve şaşkınlık, aynı anda, yarı açık ağızlarından dökülüyordu. Horlanmış âşık,
kılıcını çekiyor, dantela yakası, göğsünün hareketlerine uyarak, kesik kesik inip kalkıyor, ayak
bileğinden itibaren genişleyen yumuşak çizmelerinin kırmızı mahmuzlarını tahtalar üzerinde
çınlatarak, iri adımlarla sağa sola gidip geliyordu. Emma, «Halkın ruhuna dalga dalga
boşalttığına göre, herhalde tükenmez bir aşkı olmalı,» diye düşündü. Rolün, içini saran şiiriyeti
sayesinde, sanatkârı hor görme hevesi uçup gidiyor, kalıbına girdiği şahsiyetin yarattığı vehim,
onu adama doğru çekiyordu. Şayet tesadüf istemiş olsaydı, bizzat kendisinin de yaşayabileceği
hayatını, o velveleli, o harikulade, o muhteşem hayatı hayalinde canlandırmaya çalıştı.
Tanışırlardı, sevişirlerdi! Onunla birlikte bütün Avrupa ülkelerinde, bütün yorgunluklarını ve
gururunu paylaşarak, ona atılan çiçekleri toplayarak, kostümlerine kendi eliyle nakışlar
yaparak, başkentten başkente dolaşırdı. Sonra, her gece, bir locanın dibinde, yaldızlı bir
parmaklığın arkasında, yalnız kendisi için şarkı söyleyecek olan o ruhun vecdini, saadetten
mest olarak, devşirecekti. Sahnede rolünü oynarken, hep kendisine bakacaktı. Emma'ya bir
çılgınlık geldi. Tenor kendisine bakıyordu muhakkak! İnsan kılığına girmiş aşkmış gibi,
kuvvetine sığınmak için koşup kollarına atılmak ve ona: «Kaçır beni, götür beni, gidelim!
İçimdeki bütün ateşler, bütün rüyalar senindir!» demek, haykırmak geldi içinden.
Perde indi.
Gaz kokusu nefeslere karışıyordu. Yelpazelerin rüzgârı havayı büsbütün boğucu bir duruma
getiriyordu. Emma dışarı çıkmak istedi. Halk koridorları doldurmuştu, nefes almasına engel olan
çarpıntılarla yine kendini koltuğuna bıraktı. Charles bayılmasından korkarak, ferahlatıcı bir
şeyler getirmek üzere büfeye koştu.
Elinde tuttuğu bardak yüzünden yerine çok güçlükle döp-dü; zira her adımda dirseklerine
çarpıyorlardı, nitekim bardağın dörtte üçünü kısa kollu elbise giymiş Rouen'lı bir kadının
omuzlarına döküverdi. Kadın, soğuk bir şeyin sırtından aşağı aktığını hissedince, sanki kendisini
katlediyorlarmışçasma, tavuslar gibi çığlık kopardı. Bir iplik fabrikatörü olan kocası, Charles'ın
beceriksizliğine kızdı; kadın, mendiliyle, kiraz rengi
MADAME BOVARY
233
taftadan güzel elbisesindeki lekeleri silerken, adam da, kızgın kızgın, tazminat, masraf,
ceremeyi çekmek gibi laflar homurda-nıyordu. Charles nihayet karısının yanına gelebildi ve
nefes nefese:
— Neredeyse, dedi, gelemeyecektim! Öyle bir kalabalık, öyle bir kalabalık var ki!..
— Tahmin et bakalım, yukarda kime rastgeldim? M. Leon'a!
Leon mu?
— Ta kendisi! Gelip sana saygılarını sunacak.
Daha sözlerini yeni bitirmişti ki, Yonville'in eski noter kâtibi locaya girdi.
Elini bir kişizade teklifsizliğiyle uzattı ve Madame Bo-vary de, herhalde daha kuvvetli bir
iradenin cazibesine kapılarak, hiç düşünmeden aynı şeyi yaptı. Yeşil yaprakların üzerine
yağmur yağdığı ve pencere kenarında ayakta birbirlerine Allaha ısmarladık dedikleri o ilkbahar
akşamından beri bunu hissetmemişti. Fakat, derhal durumun icaplarını düşündü ve hatıralarının
bu uyuşukluğunu kendini zorlayarak sarstı, çabuk çabuk bazı sözler kekeledi:
— Ah! Günaydın... Nasıl! Siz burada mısınız? Salondan biri:
— Susun! diye bağırdı, çünkü üçüncü perde başlıyordu.
— Demek Rouen'dasınız, öyle mi?
— Evet.
— Ne zamandan beri?
— Çıkın dışarı! Çıkın dışarı!
Herkes dönmüş onlara bakıyordu; sustular.
Fakat o andan sonra, Emma artık operayı dinlemez olmuştu; davetliler korosu, Ashton ile uşağı
arasında geçen sahne, o büyük remajör duettosu, sanki çalgılar daha az ses veriyormuş ve
sahnedekiler gerilere gitmiş gibi, Emma'dan çok uzaklarda cereyan ediyordu. Şimdi o,
eczacılardaki iskambil oyunlarını, sütnineye gidişlerini, kameriye altında kitap okumalarını, ocak
karşısında başbaşa kalmalarını ve artık unutmuş olduğu o pek sakin, pek uzun, pek gizli, pek
tatlı zavallı aşkı hatırlıyordu. Acaba neden geri dönmüştü? Hangi serüvenlerin akışı onu yeniden
yolunun üstüne atmıştı? Leon, Emma'nın arkasında, omu-zunu bölmeye dayamış duruyordu.
Kadın, burnundan saçları-
234
MADAME BOVARY
na kadar inen ılık nefesin temasıyle zaman zaman ürperdiğini hissediyordu. Leon:
— Oyun hoşunuza gidiyor mu? derken Emma'nın üzerine o kadar eğildi ki, bıyığının ucu
yanağına dokundu.
Kadın umursamaz bir eda le:
— Doğrusu! hayır! Fazla değil.
O zaman Leon, tiyatrodan çıkıp bir yerlerde dondurma yemek teklifinde bulundu. Bovary:
— Yoo, dedi, hemen değil, kalalım. Kızın saçları darmadağın olmuş: Sahne pek trajik olacak
herhalde.
Fakat delilik sahnesi Emma'yı hiç sarmıyordu, şantözün oyununu da fazla abartmalı buluyordu.
Operayı izleyen Charles'a dönerek:
— Pek fazla bağırıyor, dedi.
Kendi samimi zevki ile karısının fikirlerine saygı arasında bocalayan Charles:
— Evet... belki... biraz, dedi. Sonra Leon içini çekerek:
— O kadar sıcak ki...
— Dayanılmaz derecede! Doğru. Bovary sordu:
— Rahatsız mı oluyorsun?
— Evet, boğuluyorum; gidelim.
M. Leon, Emma'nın omuzları üzerine, bin bir ihtimamla uzun dantel a şalını koydu. Üçü birden
tiyatrodan çıkıp rıhtımda açık havada, bir kahvenin camekânı önüne oturdular. Önce,
hastalığından söz edildi, Emma, M. Leon'un canını sıkmamak maksadıyle, ikide birde kocasırfm
sözünü kesiyordu;, M. Leon da, gayet işlek bir noterlikte iki yıl süreyle çalışmak üzere Rouen'a
geldiğini anlattı. Maksadı,.Normandiya'da, Paris'te görülen işlerden bambaşka olan muameleleri
iyice kavramaktı. Sonra Berthe'i, Homais ailesini, Lefrançois ananın durumunu sordu; kocanın
karşısında artık diyecek bir şeyleri kalmadığı için, konuşma çok geçmeden sona erdi.
Operadan çıkan kimseler, Ey güzel melek, benim Lucie'm havasını hafif sesle veya avaz avaz
haykırarak kaldırımdan geçiyorlardı. O zaman Leon, bu işten anladığını göstermek için,
MADAME BOVARY
235
müzikten söz etmeye başladı. Şimdiye kadar Tamburini'yi, Rü-bini'yi, Persiani'yi, Grisi'yi
dinlemişti; onların yanında, Lagardy, parlak şöhretine rağmen, on para etmezdi.
Charles, romlu şerbetini yudum yudum içerken, söze atıldı:
— Ama yine, dediklerine göre, son perdede tamamıyle ha-rikuladeymiş; sonunu görmeden
çıktığıma üzülüyorum, çünkü oyun hoşuma gitmeye başlamıştı.
Kâtip:
— Yakında bir temsil daha verecek zaten, dedi.
Fakat Charles, hemen ertesi gün kalkıp gideceklerini söyledi. Sonra karısına dönerek:
— Eğer yalnız kalmaya razı olursan, sevgilim, diye devam etti, o başka.
Genç adam, beklenmedik bir ümit kapısı açan bu fırsat karşısında, manevrayı da değiştirerek,
oyunun son parçasında Lagardy'nin başarısını övmeye başladı. Fevkalade bir şeydi, bir
şahikaydı! O zaman Charles ısrar etti:
— Pazar günü dönersin, haydi kararını ver! Birazcık olsun hoşuna gideceğini umuyorsan, böyle
yapmakla hata ediyorsun.
Bu arada etraftaki masalar boşalıyordu; garsonlardan biri sezdirmeden gelip arkalarında durdu;
vaziyeti kavrayan Charles, kesesini çıkardı, noter kâtibi hemen kolunu yakaladı; hatta hesaptan
başka, masanın mermeri üzerine iki beyaz sikke çınlatmayı da unutmadı.
Bovary, hafif sesle:
— Gerçekten üzüldüm, dedi, masaya bıraktığınız para...
Beriki dostça bir aldırmazlık hareketi yaptı ve şapkasını alırken:
— Anlaştık, değil mi, yarın saat altıda, dedi.
Charles bir kez daha kendisinin fazla kalamayacağını, fakat Emma için böyle bir zorunluluk
olmadığını söyledi. Emma garip bir tebessümle:
— Doğrusu... bilmiyorum ki... diye kekeledi.
— Öyle ise, düşün daha, geceler insana öğüt verir derler... Sonra, kendilerine refakat eden
Leon'a:
— Mademki şimdi yine bizim memleketli oldunuz, dedi, umarım ki, vakit vakit bize akşam
yemeğine de gelirsiniz?
236
MADAME BOVARY
Noter kâtibi, bunda kusur etmeyeceğini, zaten noterliğin bir işi için Yonville'e gitmek zorunda
olduğunu söyledi. Katedralde saat on bir buçuğu çalarken, Saint-Herbland geçidi önünde
birbirlerinden ayrıldılar.
ÜÇÜNCÜ KISIM I
M. Le"on, hukuk tahsil etmekle beraber, Chaumfere'e de oldukça devam etmişti, orada
kendisini kibar tavırlı bulan işçi kızları arasında epey de süksesi olmuştu. Üniversiteli gençlerin
en aklı başında olanıydı: Saçları ne fazla uzun, ne de fazla kısaydı, üç aylık harçlığını ayın
birinci günü yeyip bitirmezdi, profesörleriyle de arası daha iyiydi. İfrata kaçmaya gelince,
sünepeliği kadar çıtkırıldımlığı yüzünden de, bundan kendini hep korumuştu.
Çoğu zaman, odasında kitap okurken veya akşamları Luxembourg Bahçesi'nin ıhlamurları
altında otururken, kanun kitabını yere bırakır ve Emma'nın anısı aklına gelirdi. Fakat yavaş
yavaş bu duygu zayıfladı, altta yaşamaya devam etse bile, üstüne başka emeller ve hırslar
yığıldı; çünkü Leon, ümidini kaybetmiyordu, içinde hayali dallara asılı bir altın yemiş gibi
sallanan bir belirsiz vaat vardı.
Üç yıl süren bir ayrılıkten sonra onu tekrar görünce ihtirası uyandı. Emma'ya sahip olmayı
istemenin, buna bir karar vermenin artık zamanı geldi diye düşündü. Zaten utangaçlığı da, deli
dolu insanlarla düşe kalka, hayli yıpranmıştı, Paris sokaklarının asfaltını rugan ayakkabısıyle
çiğnemeyen herkesi küçümseyerek taşraya dönüyordu. Nişanları ve arabası olan bir zatın,
meşhur bir doktorun salonunda, dantelalı bir Parisli kadının yanında olsaydı bu zavallı kâtipçik,
hiç şüphesiz, çocuk gibi tir tir titrerdi; fakat burada, Rouen'da, rıhtım üzerinde, bu hekimciğin
karısı önünde, göz kamaştırdığından peşinen emin olarak, kendini gayet rahat hissediyordu.
Nefse itimat, vaziyete bağlıdır: Binanın asma katında, dördüncü kattaki gibi konuşulmaz ve
zengin bir kadının iffetini, tıpkı korsesinin astarındaki zıh gibi, etrafındaki kağıt paraları korur.
238
MADAME BOVARY
Gece, Monsieur ve Madame Bovary'den ayrılırken, Leon onların peşine takılmış, sonra Kızıl
Haç'a girdiklerini görüRce yüz-geri etmiş ve bütün geceyi bir plan düşünmekle geçirmişti.
Ertesi gün, saat beşe doğru, boğazı kurumuş, yanakları solmuş, hiçbir şeyin durduramadığı p
korkaklara özgü kararlılıkla, hanın mutfağına girdi.
Bir uşak:
— Monsieur burada yok, dedi.
Bu ona iyi bir alâmet gibi göründü. Yukarı çıktı.
Emma onun gelmesinden hiç telaşa düşmedi; bilakis, bazen nereye indiklerini
söylemediklerinden dolayı kendisinden özür diledi.
Leon:
— Ama ben tahmin ettim, dedi.
— Nasıl ettiniz?
Leon, bunun rasgele bir içgüdünün itişiyle olduğunu iddia etti. Emma gülümsemeye başladı.
Leon, budalalığını örtbas etmek için, derhal, öğleye kadar şehrin bütün otellerini bir bir dolaşıp
kendisini aradığını söyledi.
— Demek kalmaya karar verdiniz, öyle mi? Emma:
— Evet, ama hata ettim, dedi. İnsanın etrafında bin bir gaile varken, böyle olmayacak zevklere
alışması hiç doğru değil...
— Zannediyorum ki...
— Yok yok, kadın değilsiniz ki siz.
Fakat erkeklerin de dertleri vardı, konuşmaya bazı felsefi düşüncelerle girişildi. Emma, şu
dünyadaki sevgilerin bayağılığı ve kalbin daima gömülü kaldığı ebedi yalnızlık üzerinde uzun
uzadıya durdu.
Göze girmek için veya kendisini de hüzne düşüren bu melankoliyi safcasına taklit ile, genç
adam, tahsili boyunca sıkıntıdan hafakanlar geçirdiğini anlattı. Usûl onu sinirlendiriyor, başka
sahaları daha cazip buluyor, annesi ise, her mektubunda canını sıkmaktan geri kalmıyordu. Her
ikisi de ıstıraplarının nedenlerini daha açıkça belirtiyorlar, her biri, konuştukça, bu karşılıklı dert
yanmanın artan harareti ile biraz daha coşuyordu. Fakat bazen fikirlerinin eksik kalan ifadesi
karşısında duraklıyorlar ve ona tercüman olabilecek bir cümle bulmaya çalışıyorlardı.
MADAME BOVARY
239
Emma bir başkasını delicesine sevmiş olduğunu itiraf etmedi; Leon da kendisini unutmuş
olduğunu söylemedi.
Maskeli balolardan sonra, hamal kıyafetine girmiş kadınlarla yediği yemekleri belki
hatırlamıyordu; sabah sabah sevgilisinin şatosuna doğru çayırlardan koşarak gittiği eski
randevular da, herhalde Emma'nm hatırına gelmiyordu. Şehrin gürültüsü oraya kadar pek az
geliyordu; oda ise, sanki yalnızlıklarını büsbütün daraltmak ister gibi, ufacıktı. Emma, pazenden
bir sabahlık giymiş, saçlarının topuzunu eski bir koltuğun arkalığına dayamıştı. Arkasında,
duvarın sarı kağıdı yaldızlı bir fon gibiydi. Açık başı, ortasındaki- beyaz ayırma çizgisi ve
buklelerinin altından taşan kulak uçlanyle, aynaya aksediyordu.
Emma:
— Affedersiniz, hata ediyorum, dedi, bitmez tükenmez dertlerimle canınızı sıkıyorum.
— Hayır, asla! Asla!
İçlerinde birer damla yaş belirten güzel gözlerini tavana doğru kaldırarak:
— Ah bilseniz, dedi, neler hayal ettiğimi!
— Ya ben! Ben de çok acı çektim. Çoğu kez sokağa çıkıyor, alıp başımı, rıhtım boyunca
sürükleniyordum, peşimi bırakmayan musallat fikirden kurtulamayarak, kalabalığın gürültüsü
içine atıyordum kendimi. Bulvarda, basma resimler satan bir dükkâncıda, bir ilham perisini
gösteren bir İtalyan gravürü vardı. Çözük saçları üstünde unutma beni çiçekleri, kolsuz bir
elbiseye sarınmış, aya bakıyordu. Beni bir şeyler hep oraya sürüklü-yordu; resmin karşısında
saatlerce kaldığımı bilirim.
Sonra, titreyen bir sesle:
— O resim biraz size benziyordu.
Madame Bovary, dudaklarında peyda olduğunu hissettiği o dayanılmaz tebessümü göstermesin
diye başını çevirdi. Leon:
— Çoğu kez, diye ilave etti, size mektuplar yazıyor, sonra da hepsini yırtıyordum.
Emma cevap vermedi. O, devam etti:
— Bazen bir tesadüfün sizi karşıma çıkaracağını hayal ediyordum. Köşe başlarında bazı
kadınları size benzetiyor, kapılarında sizinkini andıran bir şalın, bir ince örtünün dalgalandığı
bütün kira arabalarının peşi sıra koşuyordum...
240
MADAME BOVARY
Emma onu, sözünü kesmeden konuşturmaya kararlı görünüyordu. Kollarını kavuşturup başını
eğerek, terliklerinin fiyongu-na bakıyor, ayak parmaklarını, zaman zaman, terliklerinin sateni
içinde oynatıyordu.
Ama yine de içini çekti:
— Asıl acınacak şey, dedi, benim gibi, lüzumsuz bir ömrü sürüklemektir, değil mi? Eğer
ıstıraplarımız birisine yarayabil-seydi, bir fedakârlık yapmış olmak düşüncesiyle kendimizi teselli
ederdik.
Leon, fazileti, vazifeyi ve insanın kendisini sessizce kurban etmesini övmeye başladı, kendisi
de, bir türlü tatmin edemediği, inanılmaz derecede bir feragat ihtiyacı içindeydi.
Emma:
— Bilmezsiniz, dedi, hastanede çalışan bir rahibe olmayı ne kadar isterdim.
— Heyhat! Erkeklere buna benzer kutsi vazifeler verilmiyor, hiçbir yerde hiçbir meslek
göremiyorum... belki hekimlik...
Emma, hafifçe omuz silkerek, sözünü kesti ve ölmesine ramak kaldığı hastalığından şikâyete
başladı. Ölmemiş olması, ne yazıktı! Şimdi artık ıstırap çekmezdi. Leon derhal mezarın
sükûtuna gıpta etti, hatta bir gece öldüğü vakit kendisine Emma'dan hatıra kalan kadife çizgili
o güzel battaniye içinde defnedilmesini vasiyetnamesine yazmıştı; çünkü her ikisi de, üzerine
bugün mazilerini ayarladıkları böyle bir ideale göre yaşamış olmak isterlerdi. Zaten göz, hisleri
daima çekip uzatan bir hadde aletiydi.
Fakat Emma bu battaniye hikayesine:
— Niçin?., diye sordu.
— Niçin mi? Tereddüt ediyordu.
— Çünkü sizi çok sevmiştim!
Leon, engel atladığından dolayı sevinerek, göz ucuyle Emma' nın çehresini süzdü.
Bu, âdeta rüzgârın çıkıp gökyüzünü bulutlardan temizlemesi gibi bir şey oldu. Bakışlarını
karartan o kederli düşünce yığını mavi gözlerinden sıyrılıp gitti; bütün yüzü parladı.
Leon bekliyordu. Nihayet Emma cevap verdi:
— Ben de bunu sezer gibi olmuştum zaten...
O zaman her ikisi de, zevk ve kederlerini bir tek kelime Me' özetlemiş oldukları o mazideki
hayatın ehemmiyetsiz ha-
MADAME BOVARY
241
diselerini birbirlerine anlattılar. Le"on, filbahardan beşiği, Emma' nın giydiği elbiseleri, odasının
mobilyalarını, bütün evi hatırlıyordu.
— Ya bizim o zavallı kaktüsler ne oldu acaba?
— Bu yıl kış hepsini kuruttu.
— Bilir misiniz .onları ne kadar düşündüm? Çoğu zaman, eskiden yaz sabahları, güneş
pancurlara vurunca ne halde iseler, onları öyle, gözümde canlandırıyordum... ve iki çıplak
kolunuzun çiçekler arasında dolaştığım görür gibi olurdum.
Emma elini Leon'a uzatarak:
— Zavallı dostum, dedi.
Lcon, hemen elin üzerine dudaklarını yapıştırdı. İçini çeke çeke kokladıktan sonra da:
— O zamanlar siz, benim için, hayatımı esir eden, ne olduğunu anlayamadığım bir kuvvettiniz.
Örneğin, bir seferinde size gelmiştim; ama herhalde hatırlamıyorsunuzdur?
— Hatırlıyorum, devam edin.
— Aşağıda, sofadaydınız, son basamakta bulunuyordunuz, çıkmak üzereydiniz; hatta başınızda
küçük mavi çiçekli bir şapka vardı; siz hiç buyurun demeden, elimde olmadan yanınız sıra
yürüdüm. Bununla beraber, her an, aptallık ettiğimin biraz daha farkına varıyordum, fakat yine
de, ne sizi- takip etmeye cesaret ederek, ne de yanınızdan ayrılmak isteyerek, adımlarımı size
uydurmuş, gidiyordum. Siz bir dükkâna girince, ben sokakta kalıyordum, camekândan,
eldivenlerinizi çıkardığınızı ve tez-
¦ gâhın üzerinde para saydığınızı görüyordum. Sonra, Madame Tu-vache'ın kapısını çaldınız,
kapıyı açtılar, ben de, arkanızdan kapanan o kocaman ağır kapının karşısında aptal gibi
kalakaldırıldı. Madame Bovary, onu dinlerken, bu kadar yaşlanmış oldu-, ğuna şaşıyordu;
hatırlanan bütün bu şeyler, ona hayatı çekip uzatıyor gibi geliyordu; bu, onu alıp götüren bir
his ummanı gibi bir şeydi; gözleri yarı kapalı, alçak bir sesle vakit vakit:
— Evet, doğru, diyordu, doğru!.. Doğru!..
Yatılı okullar, kiliseler ve büyük metruk konaklarla dolu Beauvoisine mahallesinde değişik
saatlerin sekizi çaldığım işittiler. Artık konuşmuyorlardı; fakat birbirlerine bakarlarken, sanki
sabit gözbebeklerinden, karşılıklı, sesli bir şey çıkıyormuş gibi, kafalarının içinde bir uğultu
duyuyorlardı. Birbirlerinin elini tutuyorlar ve mazi, gelecek, hatırlamalar ve hülyalar, her şey bu
MB 16
242
MADAME BOVARY
vecd halinin tatlılığı içinde birbirine karışıyordu. Gece, duvarlar üzerinde koyulaşıyordu. Orada,
altlarında İspanyolca ve Fransızca izahatla, Nesi Kulesi'ne ait dört sahneyi gösteren dört
taşbas-ması resmin kaba renkleri, yarı yarıya karanlığa gömülü, hâlâ parlamaktaydı. İner çıkar
pencereden, sivri çatılar arasında siyah bir gökyüzü parçası görülüyordu. t_
Emma yerinden kalkarak konsolun üzerindeki iki mumu yaktı, sonra tekrar oturdu.
Leon: - — Peki? dedi.
Emma:
— Peki? diye cevap verdi.
Leon, kesilen konuşmayı nasıl bağlayacağını düşünüyordu ki, Emma:
— Acaba, dedi, şimdiye kadar hiç kimsenin bana böyle duygular ifade etmemesi nereden
geliyor?
Noter kâtibi hemen, ideal varlıkları anlamanın güç olduğunu söyledi. Kendisi daha ilk görüşte
onu sevmişti; tesadüfün lüt-fuyle daha önceden tanışarak, çözülmez bağlarla birbirlerine
bağlanmış olsalardı, tadacakları saadeti düşünüyor ve ümitsizliğe düşüyordu.
Emma:
— Ben de onu düşündüm bazen, dedi. Leon:
— Ne hülya! diye mırıldandı.
Uzun beyaz kuşağının mavi kenarını elinde kibarca evirip çevirerek, ilave etti:
— Yeniden başlamamıza kim engel olabilir ki?..
— Hayır, dostum, hayır. Ben çok yaşlandım... Siz ise çok gençsiniz... Beni unutunuz! Sizi
başka kadmlau, sevecek... siz de onları seveceksiniz.
— Sizi sevdiğim kadar değil!
— Çocuksunuz siz! Haydi, uslu olalım! Ben böyle istiyorum!
Ona sevişmelerinin imkânsızlığını anlattı, eskisi gibi kardeşçe bir dostluk çerçevesi içinde
kalmaları lazımdı.
Acaba ciddi olarak mı böyle söylüyordu? Baştan'çıkmanın büyüsü ve buna karşı koymanın
zorunluluğuna kendini kaptırmış olan Emma da hiç şüphesiz bunun farkında değildi. Genç
adamı
MADAME BOVARY
243
yumuşak bakışlarla seyrederken, onun titreyen ellerle denediği ürkek okşamaları da hafifçe
itiyordu.
Leon geri çekilerek:
— Ah, affedersiniz, dedi.
Kollarını açarak kendisine doğru ilerleyen Rodolphe'un cüretinden çok daha tehlikeli olan bu
utangaçlık karşısında, Emma* nm yüreğine müphem bir korku düştü. Hiçbir erkek kendisine
Leon kadar güzel görünmemişti. Halinde nefis bir saflık vardı. İndirdiği ince uzun kirpikleri kıvır
kıvır oluyordu. Yanağının o tatlı derisi —Emma'nın düşüncesine göre— kendisine duyduğu arzu
ile kızarıyordu ve kadın, ö yanağa dudaklarını koymak için âdeta can atıyordu. O zaman, sanki
vakti öğrenmek istiyormuş gibi, duvar saatine eğilerek:
— Aman Allahım, dedi, ne kadar geç olmuş; biz hâlâ gevezelik ediyoruz.
Leon, Emma'nın ne demek istediğini anladı ve şapkasını aramaya başladı.
— Ben operayı bile unuttum, gitti! Zavallı Bovary de beni bunun için burada bırakfaydı! Grand-
Pont sokağındaki M. Lor-meaux, kansıyle birlikte beni tiyatroya götürecekti güya.
Artık fırsatı kaçırmıştı, ertesi gün mutlaka kasabaya dönecekti.
Le"on:
— Sahi mi? dedi.
— Evet.
— Ama sizi tekrar görmem lazım, size diyeceklerim var...
— Ne gibi?
— Ciddi, mühim bir şey. Hem sonra, hayır, zaten gidemezsiniz, imkânsız bu! Bilseniz...
Dinleyin beni... Beni hâlâ anlamadınız mı? Hâlâ tahmin etmediniz mi?..
— Halbuki pekâlâ konuşuyorsunuz işte.
— Ah, hep şaka, hep şaka! Yeter, yeter! Bana acıyın da sizi bir kere daha göreyim... bir defa
daha... bir tek defa.
— Pekâlâ!
Durdu, sonra fikrini değiştirerek:
— Ama, burada olmaz.
— Nerede isterseniz.
— Öyleyse...
Düşündü ve sonra kestirip attı:
244
MADAME BOVARY
— Yarın, saat on birde, katedralde. Leon, Emma'nm ellerini yakalayarak:
— Orada olacağım, dedi. Emma ellerini çekti.
Her ikisi de ayakta duruyordu; LĞon, Emma'nın arkasınday-dı. Kadın başını eğince, boynuna
doğru uzandı ve ensesini uzun uzun öptü.
Öpücükler çoğaldıkça, Emma kesik kesik, kıvrak gülüşlerle:
— Siz çıldırmışsınız, ah, siz çıldırmışsınız, diyordu.
Leon, omuzunun üstünden başını uzatarak, kadının gözlerinde bir muvafakat ifadesi aradı. Bu
bakışlarda sadece dondurucu bir haşmet vardı.
Dışarı çıkmak üzere, üç adım geriledi. Sonra titrek bir sesle fısıldadı:
— Yarına.
Emma bir baş işaretiyle cevap verdi ve bir kuş gibi, yandaki odaya kaçtı.
Gece, noter kâtibine, randevuya gelmeyeceğine dair, sonu gelmez bir mektup yazdı; artık her
şey bitmişti, kendi saadetleri-için, birbirlerini görmemeleri lazımdı. Fakat mektubu kapattıktan
sonra, Leon'un adresini bilmediği için, ne yapacağını şaşırıp kaldı.
Kendi kendine:
— Nasıl olsa gelecek, kendim veririm eline, dedi.
Ertesi gün Leon, penceresi açık balkonda şarkı mırıldanarak, iskarpinlerine, hem de birkaç kat
cila sürdü. Beyaz pantolonunu, ince çoraplarını, yeşil elbisesini giydi, ne kadar levantası varsa
hepsini mendiline boşalttı, sonra saçlarını kıvırttı ve arkasından da, zerafeti daha tabii olsun
diye, tekrar bozdu.
Berberin dokuzu gösteren guguklu saatine bakarak:
— Daha pek erken, diye düşündü.
Eski bir moda mecmuasını okudu, çıktı, bir yaprak sigarası içti, üç sokaktan geçti, vaktin
geldiğini düşündü ve ağır ağır, Notre-Dame'ın sahanlığına doğru yürüdü.
Güzel bir yaz sabahıydı. Kuyumcu dükkânlarının camekân-larında gümüş takımlar panldıyordu,
katedrale eğri gelen ışık, gri renkteki taşların kırık yerlerine parıltılar serpiştiriyordu;
gökyüzünde, yonca yaprağı biçimindeki kuleciklerin arasında, bir kuş sürüsü fırdolayı dönüp
duruyordu; bağrışmalarla dolup taşan meydanda, kaldırım taşlarını çevreleyen, ıslak yeşil-
MADAME BOVARY
245
likler ve kuşlara mahsus kedi otları ve kırmızı fare kulaklarıyle yer yer birbirlerinden aralıklı
dikilmiş güller, yaseminler, karanfiller, nergisler ve çuha çiçekleri kokuyordu. Ortada çeşme
şırıldıyor, geniş şemsiyeler altında ve kavun yığınları arasında satıcı kadınlar, başlan açık,
menekşe demetlerini kağıda san-yorlardı.
Genç adam bir demet menekşe aldı. Bir kadın için ilk defa çiçek satın alıyordu. Menekşeleri
koklarken, bir başkasına sunmak istediği bu iltifata sanki kendisi mazhar oluyormuş gibi, göğsü
gururla kabardı.
Bununla beraber, görülmekten korkuyordu; kararlı adımlarla katedrale daldı.
O aralık kilisenin kavası, soldaki büyük kapının ortasında, dans eden Marianne'm altında,
başında tüylü şapkası, belinde kılıç, elinde baston, bir kardinalden daha azametli, mukaddes
kaptan daha parıltılı, eşikte duruyordu.
Kavas, Lyon'a yaklaştı ve kilise adamlannın çocuklan soruya çekerken takındıkları yapmacık bir
güler yüzlülükle:
— Monsieur, buralı değiller herhalde, dedi. Acaba Monsieur, kilisenin meraka değer özelliklerini
görmek istemezler mi?
Le"on:
— Hayır, dedi.
Evvela kilisenin yan kısımlarını şöyle bir dolaştı. Sonra kapıya gelip meydana baktı. Emma
ortada yoktu. Döndü, dua okunan yere kadar geldi.
Kubbeli taban, ojivlerin başlangıcı ve renkli büyük camların bir kısmiyle, içi dolu mukaddes
kaplara aksediyordu. Fakat resimlerin aksi, mermer kenarda kırılarak, daha ileride, malta
taşları üzerine, alacalı bir halı gibi seriliyordu. Dışarının bol güneşi, üç açık kapıdan, üç
muazzam şua halinde, kiliseye dalıyordu. Zaman zaman, dipte, bir zangoç, işi acele sofular
gibi, mihraba yandan diz bükerek geçip gidiyordu. Billur avizeler hareketsiz sarkıyordu. Dua
yerinde bir gümüş lamba yanıyor, yan hücrelerden, kilisenin karanlık yerlerinden bazen, iç
çekişlerini andıran sesler geliyor, bunlara, kapanan bir parmaklığın yüksek kubbeler altında
yankıları devam eden gürültüsü katılıyordu.
Le"on, ciddi adımlarla, duvar boyunca yürüyordu. Hayat kendisine hiçbir zaman bu kadar güzel
görünmemişti. Emma,
246
MADAME BOVARY
güzel ve canayakın, telaşlı, kendisini takibeden bakışları gözetleyerek, volanlı elbisesi, altın
gözlüğü, incecik fotinleriyle, Leon' un tatmadığı bin bir zerafet ve baştan çıkan faziletin o
anlatılmaz cazibesi içinde, az sonra gelecekti. Kilise, onun etrafında, muazzam bir aşk odası
olmaya hazırlanıyordu. Kubbe altlan, karanlıkta, aşkının itirafını dinlemek için eğiliyor, büyük
renkli pencere camları, yüzünü ışığa boğmak için parıldıyor ve buhurdanlar, bir melek gibi güzel
kokuların dumanı içinde görünsün diye, yanmaya hazır duruyordu.
Ama yine Emma gelmiyordu. Leon bir iskemleye oturdu, mavi camları üzerinde kayıkçıların
sepetler taşıdığı görülen bir büyük pencereye gözleri ilişti. Uzun uzun, dikkatle baktı, balıkların
pullarını ve mintanların iliklerini saydı; bu arada, düşüncesi Emma'nın peşinde dolaşıp
duruyordu.
Kavas, bir kenarda, kiliseyi tek başına temaşaya kalkışan bu adama karşı içinden kızıyordu.
LĞon'un bu hareketi ona canavarca bir iş, âdeta kendisini soymak, hemen hemen Allaha
küfretmek gibi geliyordu.
Fakat iri taşlar üzerinde bir ipek hışırtısı, bir. şapka kurdelesi, bir siyah kısa pelerin... Bu,
Emma'ydı! Leon kalktı ve kendisine doğru koştu.
Emma'nın yüzü solgundu, hızlı hızlı yürüyordu. Leon'a bir kağıt uzatarak:
— Okuyunuz, dedi, ama, hayır!
Ve şiddetle elini çekerek, Hazreti Meryem hücresine girdi ve bir iskemle üstünde diz çökerek
dua etmeye başladı.
Genç adam, bu sofu kadın fantezisine kızdı; ama sonra onu, randevunun ortasında, Andaluzyalı
bir markiz gibi kendini duaya kaptırmış görmekten bir başka zevk duydu; çok geçmeden de
canı sıkıldı, çünkü Emma bir türlü duanın sonunu getirmiyordu.
Emma dua ediyordu, daha doğrusu, kalbine gökyüzünden ani bir karar nazil olmasını umarak,
kendini dua etmeye zorluyordu; Allanın inayetine mazhar olmak için de, gözlerini mihraptaki
dolabın ihtişamıyle dolduruyor, büyük vazolarda açmış beyaz çayır çiçeklerinin kokusunu içine
çekiyor, kilisenin yürek çarpıntısını daha da artıran sessizliğine kulak kabartıyordu.
Emma yerinden doğruldu, artık gidiyorlardı. Tam o sırada kavas hızlı hızlı geldi:
MADAME BOVARY
247
— Madame, herhalde buralı değiller? Madame, kilisenin meraka değer hususiyetlerini görmek
istemezler mi acaba?
Noter kâtibi:
— Hayır, dedi. Emma:
— Neden olmasın?
Çünkü sallanmakta olan iffeti yüzünden Hazreti Meryem'e, heykeller, mezarlara, neyi bulursa
ona sarılmak ihtiyacındaydı.
Bunun üzerine kavas, usulüne uygun olarak, onları meydanın yanındaki methale götürdü ve
kendilerine bastonuyle, orada, üstünde ne yazısı, ne de işlemesi olan siyah kaldırım taşlarından
büyük bir daireyi göstererek azametle:
— .İşte, dedi, güzel Ambroise çanının çevresi. Tam kırk bin libre geliyordu. Bütün Avrupa'da bir
eşi daha yoktu. O çanı döken işçi, sevinçten ölmüştür...
Leon:
— Gidelim, dedi.
Kavas yürümeye başladı, tekrar Hazreti Meryem'in hücresine gelince, topyekûn bir izah jestiyle
kollarını uzattı ve sıra sıra desteğe alınmış yemiş ağaçlarını gösteren bir çiftlik sahibinden daha
gururlu:
— Bu alelade taşın altında, dedi, 16 temmuz 1465 tarihinde Montlhery muharebesinde ölen,
Poitou büyük Mareşali, Nor-mandiya valisi, Varrenne ve Brissac beyi Pierre de Bre'ze yatıyor.
Leon dudaklarını ısırarak, yerinde tepiniyordu.
— Sağda, şaha kalkmış bir atın üzerinde gördüğünüz zırhlara bürünmüş bu asilzade ise, onun
torunu, Breval ve Mont-chauvet beyi, Maulevrier kontu, Mauny baronu, kralın mabeyincisi,
ordre şövalyesi ve dedesi gibi Normandiya valisi olup, kitabede de görüldüğü gibi, 25 temmuz
1531'de, bir pazar günü vefat eden Louis de Breze'dir. Altında da, mezara inmeye hazır duran
bu adam yine aynı şahıstır. Hiçliğin bundan daha mükemmel bir timsalini görmek mümkün
olamaz, değil mi? .
Madame Bovary gözlüğünü eline aldı. Leon ise, hareketsiz, bir kelime bile söylemeye, bir tek
harekette bulunmaya kalkış-maksızın, ona bakıyor, gevezelikle kayıtsızlığın bu çifte inadı
karşısında cesaretinin tükendiğini hissediyordu.
Ebedi kılavuz devam ediyordu:
248
MADAME BOVARY
— Onun yanında gördüğünüz şu diz çökmüş ağlayan kadın ise karışıdır; Breze kontesi,
Valentinois düşesi, Diane de Poitiers'dir, 1499'da doğmuş, 1566'da ölmüştür; solda, kolunda
bir çocuk taşıyan kadın ise, Hazreti Meryem'dir. Şimdi, şu tarafa dönünüz: İşte Ambroise'ların
mezarları. İkisi de kardinal ve Rouen başpiskoposuydular. Buradaki, kral XII. Louis' nin
nazırıydı, katedrale çok iyilik etti. Fakirlere otuz bin altın ekü dağıtılmasını vasiyet etmiştir.
Hiç durmadan, boyuna konuşarak, Emma ile Leon'u içi parmaklıklarla dolu bir hücreye soktu,
onlardan birkaçını yerinden kaldırdı ve kötü yapılmış bir heykel olması muhtemel bulunan bir
nevi külçeyi meydana çıkardı. Uzun bir iç çekme ile:
— Bu, dedi, eskiden İngiltere kralı ve Normandiya dukası Arslan Yürekli Richard'ın mezarını
süslüyordu. Calvin'ciler, Monsieur, onu bu hale getirdiler. Kötülük olsun diye, Monsen-yörün
piskoposluk makamı altına, toprağa gömmüşlerdi. İşte, Monsenyörün ikametgâhına gitmek için
geçtiği kapı. Geçelim de Gargouille'u gösteren renkli pencere camını görelim.
Fakat Leon hızla cebinden bir gümüş para çıkardı ve Em-ma'yı kolundan yakaladı. Kavas,
yabancının göreceği daha birçok şey varken, bu zamansız cömertliği anlamayarak, şaşırdı
kaldı:
— Ama, Monsieur, çan kulesinin âlemi, âlem, âlem!.. Leon:
— Teşekkür ederim, dedi.
— Monsieur hata ediyorlar! Yerden itibaren yüksekliği tam dört yüz kırk ayaktır, Mısır'daki en
yüksek ehramdan yalnız dokuz ayak noksan. Baştan başa dökme demirden, sonra...
Leon kaçıyordu; zira neredeyse, iki saatten beri kilisede taş gibi "hareketsiz kalmış olan aşkı,
şimdi de delifişek bir kazancının marifeti ile katedralin tepesine gelip konuvermiş o sipsivri bir
kafesi andıran veya ajurlu bir bacaya benzeyen şeyden buhar olup havaya karışacak gibi geldi
ona.
Emma:
— Peki, nereye gidiyoruz? diyordu.
Leon cevap vermeksizin hızlı hızlı yürüyordu. Madame Bo-, vary parmağını mukaddes suda
ıslatırken, arkalarında, munta-
MADAME BOVARY 249
zam aralıklı bir baston takırtısıyle, birinin nefes nefese geldiğini duydular. Leon dönüp baktı.
— Monsieur!
— Ne var?
Bu, kavastı, koltuğunun altına sıkıştırdığı yirmi kadar ciltsiz kalın kitabı karniyle de
destekleyerek getiriyordu. Bunlar, katedralden bahseden eserlerdi.
¦ Leon kiilseden dışarı fırlarken homurdanıyordu:
— Hay budala!
Küçük bir çocuk sahanlıkta haylazlık ediyordu:
— Git de bana bir araba getir.
Çocuk, kurşun gibi Quatre-Vents sokağından fırladı, gitti. Karşı karşıya, ne yapacaklarını biraz
şaşırmış, birkaç dakika yalnız kaldılar.
— Ah! Leon, doğrusu... bilmem ki... olur mu... Nazlanıyordu. Sonra ciddi bir eda ile:
— Biliyor musunuz, pek yakışıksız olur! Noter kâtibi:
— Neden olsun, dedi, Paris'te olağan bir şey bu. Emma bu söz üzerine, mukavemet edilmez
bir delil karşı-
sındaymış gibi pes etti.
Ama araba bir türlü gelmiyordu. Le*on, Emma'nm tekrar kiliseye girmesinden korkuyordu.
Nihayet araba göründü. Eşikte kalmış olan kavas onlara seslendi:
— Hiç olmazsa kuzey kapısından çıkın, dirilişi, ceza gü-. nünü, cennet, Kral David'i ve
cehennemin alevleri içindeki lanetleri görürsünüz.
Arabacı:
— Monsieur nereye gidecek? diye sordu. Le"on, Emma'yı arabaya sokarak:
— Nereye isterseniz, dedi. Hantal araba yola düzüldü.
Büyük köprü sokağından indi, sanatlar meydanını, Napoleon rıhtımını, yeni köprüyü geçti ve
Pierre Corneille'in heykeli önünde zınk diye durdu.
İçeriden gelen bir ses:
— Devam ediniz! dedi.
Araba yeniden harekete geçti, La Fayette kavşağından iti-
250
MADAME BOVARY
baren, kendini inişe bırakarak, dörtnala şimendifer istasyonuna girdi.
Aynı ses:
— Hayır, hayır, diye bağırdı, dosdoğru gidin!
Araba, parmaklıklardan dışarı çıktı ve ağaçlıklı yola gelince, ulu karaağaçlar arasından, hafif
tırısla devam etti. Arabacı alnını sildi, meşin şapkasını dizleri arasına koydu, arabasını yan
yolların ötesine, nehir kenarına, çimenlerin yakınma sürdü.
Araba nehir boyunca, kuru taşlar döşeli yedekçi yolundan ilerledi, Oyssel tarafından, adaların
ötesine kadar uzun uzun yol aldı.
Fakat, birdenbire, bir sıçrayışta, Quatremares, Sotteville, Grande-Chausse ve Elbeuf
sokağından geçti ve nebatat bahçesi önünde, üçüncü defa olarak durdu.
Aynı ses, daha öfkeli:
—: Yürüsenize! diye haykırdı.
Araba derhal harekete gelerek, Saint-Sever, Curandiers rıhtımı ve Meules rıhtımından geçti;
köprüyü bir kez daha aştı, Champ-de-Mars Meydanı'nı ve siyah ceketli ihtiyarların,
sarmaşıklarla yemyeşil bir taraça üzerinde, güneşte bir aşağı bir yukarı gezindikleri hastane
bahçelerini arkada bıraktı. Bouvreuil bulvarından çıktı, Cauchoise bulvarını, sonra Deville
yamaçlarına kadar bütün Mont-Riboudet'yi dolaştı.
Tekrar döndü ve artık niyetsiz ve istikametsiz, rasgele, gezintiye devam etti. Saint-Pol'e,
Lescure'e, Gargan tepesine, Rouge-Mare'a, Gaillardbois meydanına, Maladrerie sokağına,
Dinanderie sokağına, Saint-Romain, Saint-Vivien, Saint-Maclou, Saint-Nicaise önüne, Gümrük
önüne, Base-Vieille-Tour'a, Trois -Pipes'e ve Cimetiere Monumental'e uğradı. Arabacı, hep
yerinde, vakit vakit meyhanelere ümitsizce bakıyordu. Müşterilerini hangi hareket çılgınlığının
böyle durmamacasına yollara düşürdüğünü bir türlü anlayamıyordu. Bazen mahsus duraklar
gibi oluyor, fakat derhal arkadan öfkeli haykırmaların yükseldiğini işitiyordu. O zaman,
sarsıntılara aldırmaksızın, şuraya buraya çarparak, kayıtsız, keyfi kaçmış, susuzluktan,
yorgunluktan ve kederden âdeta ağlamaklı olmuş, ter içinde kalmış iki sıska beygirine şöyle
temiz birer kırbaç savuruyordu.
MADAME BOVARY
251
Limanda, yük arabalârıyle variller arasında, sokaklarda, sınır taşlarının bulunduğu köşelerde,
şehirliler, küçük perdeleri inik bir arabanın, bir mezar gibi sımsıkı kapalı ve bir gemi gibi
bocalaya bocalaya, durmamacasına aynı yerlerden geçmesi gibi taşrada benzeri görülmemiş bir
hadiseye afallamış, gözlerini dört açarak bakıyorlardı.
Bir defa, gün ortasında, kırlık yerde, arabanın gümüş gibi parlayan fenerlerine güneşin tepeden
vurduğu bir anda, eldi-vensiz bir el sarı bezden perdelerin altından uzandı ve dışarıya kağıt
parçaları attı. Bunlar, rüzgârla etrafa dağıldılar ve az ötede, beyaz kelebekler gibi, çiçek açmış
bir kırmızı yonca tarlasına döküldüler.
Sonra saat altıya doğru, araba Beauvpisine mahallesinin daracık bir sokağı önünde durdu,
içinden, şapkasının tülünü indirmiş bir kadın indi ve başını çevirmeksizin yürüdü.
II
Madame Bovary hana varıp da yolcu arabasını göremeyince şaşırdı kaldı. Kendisini elli üç
dakika beklemiş olan Hivert, nihayet kalkıp gitmişti.
Zaten Emma'yı hareket etmeye zorlayan bir şey yoktu; fakat akşama döneceğine söz vermişti.
Charles da kendisini bekliyordu. Emma, birçok kadınlarda zinanın hem cezası, hem de diyeti
olan o korkak uysallığı kendi yüreğinde hissetmeye başlamıştı.
Süratle bavulunu hazırladı, hana borcunu ödedi, avluda bulduğu iki tekerlekli bir arabaya bindi.
Arabacıyı sıkıştırarak, cesaretlendirerek, her dakika saati ve geçilen kilometreleri sorarak,
Quincampoix'nin ilk evleri hizasında Kırlangıç'ı yakalamaya muvaffak oldu.
Arabada bir köşeye oturur oturmaz, gözlerini yumdu ve bayırın altında'açtı. Nalbantm evi
önünde gerine gerine duran Felicit^'yi ta uzaktan tanıdı. Hivert, atlarını zaptetti, aşçı kadın da
arabanın vasistasına kadar uzanarak, ısrarlı bir tavırla:
— Madame, dedi, hemen M. Homais'nin -evine gitmeniz lazım. Pek acele bir mesele için.
Kasaba her zamanki gibi sessizdi. .Sokak köşelerinde, ha-
252
MADAME BOVARY
vada tütüp duran küçük pembe kümeler vardı, çünkü reçel kaynatma zamanıydı ve Yonville'de
herkes, aynı gün kışlık reçelini hazırladı. Fakat eczacının dükkânı önünde çok daha geniş bir
yığın herkesin hayranlığını çekiyordu. Bu yığın, bir eczanenin kasabalılara ait fırınlara, bir kamu
ihtiyacının ferdi fantezilere gerekli olan üstünlüğüyle, diğer yığınları aşıyordu.
Emma içeriye girdi. Büyük koltuk devrilmişti, hatta Rouen Feneri, iki havan eli arasında yere
serilmiş yatıyordu. Koridorun kapısını itti, çöpleri temizlenmiş frenküzümüyle dolu koyu renkte
küpler, dövülmüş şeker, parça halinde şekerler, masada teraziler, ateşte tencereler arasında,
ta çenelerine kadar çıkan önlükleri ve ellerinde çatallarıyle, irili ufaklı bütün Homais'leri
mutfakta buldu. Justin, ayakta, başını eğiyor, eczacı ise bağırıyordu:
— Kim dedi sana, git de Capharnaüm'den al diye?
— Ne olmuş? Ne var?
— Ne mi var? Reçel yapılıyor; tencereler kaynıyor; fakat şurubu kuvvetli gelmiş ki, nerdeyse
taşacaklar. Git, bir başka tencere getir diyorum. Bizimki de, sünepeliğinden, tembelliğinden,
gidiyor, laboratuvarda capharnaüm'un çivide asılı anahtarını alıyor.
Eczacı, tavan arasında mesleğine ait kap kaçakla eczaların tıklım tıklım doldurduğu küçük bir
odaya capharnaüm demek âdetindeydi. Sık sık sık oraya gider, etiket yapıştırmak, kaptan kaba
devretmek, yeniden sarıp sarmalamakla saatleri geçirirdi. Burasını basit bir depo değil, hakiki
bir mabet sayardı. Elceği-ziyle hazırladığı türlü haplar, macunlar, menkular, ilaçlar, şuruplar,
buradan çıkar ve eczanenin şöhretini civara yayardı. Hiç kimse bu odaya ayak basamazdı. Bu
kurala o kadar itaat ederdi ki, içini de bizzat kendisi süpürürdü. Nihayet, herkese açık olan
eczanesi nasıl gururunu 'teşhir ettiği bir yerse, burası da Homais'nin kendisini bencilce
toparlayarak, yalnız sevdiği işlerle uğraşmaktan zevk aldığı bîr sığınaktı. Bu nedenle Jus-tin'in
sersemliği, ona saygısızlığın son perdesi gibi geliyor ve frenküzümlerinden daha çok kıpjkırmızı
kesilerek, tekrarlıyordu:
— Capharnaüm'den ha! Asitleri, yakıcı alkalileri kilitlediğim anahtarı alarak ha! Oradan yedek
bir tencere getirmek ha, hem de kapaklı bir tencere ha! Belki bir daha onu kullanamayacağım!
Bizim mesleğin nazik işlerinde her şeyin ehemmiyeti
MADAME BOVARY
253
vardır. Hâlâ anlamadın mı ki, her şeyin yeri ayrıdır, ilaç imaline tahsis edilen şeyleri böyle
hemen hemen ev işi denebilecek hizmetlerde kullanmaz caiz değildir. -Bu, âdeta bir tavuğu
neşterle parçalamaya benzer, bu âdeta bir hâkimin... Madame Homais:
— Sakin ol, canım, diyordu. Athalie de, redingotuna yapışarak:
— Baba! Baba deyip duruyordu. Eczacı:
— Hayır, diyordu, bırakın beni, bırakın beni. Vay canına! Vallahi bakkal olsaymışım daha
iyyimiş! Haydi bakalım! Hiçbir şeye saygı göstermeyin, kırın, parçalayın, sülükleri salıverin,
hatmiyi yakın, kavanozlarda hıyar turşusu kurun, sargılan yırtın!
Emma:
— Ama, demişsiniz ki...
— Bir dakika! Biliyor musun başına ne gelecekti?.. Solda, üçüncü rafta, köşede hiçbir şey
görmedin mi? Söyle, cevap ver, ağzından bir söz çıksın!
Çocuk: . — Bil... bilmiyorum, diye kekeledi.
— Ya, bilmiyorsun! Öyle mi? Aman ben biliyorum! Bir şişe görmüşsündür, mavi camdan bir
şişe, ağzı balmumuyla kapalı, içinde beyaz bir toz var, üstünde de kendi elimle yazdım-dı:
Tehlikeli! Biliyor musun içinde ne olduğunu? Arsenik. Demek o şişeye dokunacaksın, sonra
yanındaki tencereyi alacaksın!
Madame Homais, ellerini bitiştirerek:
— Yanında ha! dedi. Arsenik ha? Hepimizi zehirleyecektin sen!
Çocuklar, karınlarında dayanılmaz sancılar başlamış gibi, bağırıp çağırmaya başladılar. Eczacı
devam etti:
— Yahut bir hastayı zehirleyecektin! Ağır Ceza Mahkeme-si'ne gitmemi, suçlular arasına
oturmamı mı istiyordun? Giyotine sürüklenmemi görmek mi istiyordun? Ne yaman alışkanlığım
olduğu halde, bunlarla uğraşırken rıe kadar titizlik gösterdiğimi bilmez misin? Ekseriya,
mesuliyetim aklıma gelince benim bile ödüm kopar! Çünkü, hükümet bizi yerden yere çalı-
254
MADAME BOVARY
yor, tâbi olduğumuz saçma mevzuat, gerçek bir Democles kılıcı gibi tepemizdedir!
Emma, kendisinden ne istendiğini artık düşünmez olmuştu. Eczacı ise nefes nefese
söyleniyordu:
— Görüyor musun sana yapılan iyiliklere nasıl mukabele ettiğini! Sana bir baba cömertliğiyle
sarf ettiğim dikkat ve ihtimamları bak nasıl mükâfatlandırıyorsun!.. Düşün, ben olmasaydım, ne
olurdun? Ne yapardın? Yemeğini, terbiyeni, giyeceğini, bir gün toplumun saflannda şerefle yer
tutmak olanaklarını sana kim veriyor? Ama bunun için, küreğe asılarak ter dökmek, dedikleri
gibi, avuçlarının nasırlaşması gerek. Fabricando fit fa-ber, age quod agis.
Hiddetten o kadar köpürmüştü ki, Latinceden misal getiriyordu. Şayet bilgisi olsaydı, Çinceden
ve Groenland dilinden de misal getirebilirdi; çünkü, tıpkı fırtınalı günlerde, Okyanusun,
kıyısındaki yosunlardan dibindeki kumlara varıncaya kadar açılıp saçılması gibi, ruhunun nesi
var nesi yoksa hepsini rasgele dışa döktüğü o buhranlardan birini geçirmekteydi.
Devam etti:
— Seni adam etmek vazifesini üzerime aldığımdan fena halde pişman olmaya başlıyorum.
Seni, içinde doğduğun sefalet ve pislikte küflenmeye bırakmış olsaydım vaktiyle, çok daha iyi
hareket etmiş olurdum herhalde! Boynuzlu hayvanlara çobanlık etmekten başka bir işe
yaramayacaksın. İlme zerre kadar istidadın yok! Bir etiket yapıştırmasını bile zor beceriyorsun!
Sonra da, burada, evimde beyler gibi, mirasyediler gibi, karnını tıka basa doldurarak
yaşıyorsun!..
Fakat Emma, Madame Homais'ye dönerek:
— Beni çağırmışsınız... ¦
Kadıncağız, kederli bir tavırla Emma'nın sözünü kesti:
— Ya, aman Allahım, nasıl söylemeli bilmem- ki? Bir felâket!
Sözünü bitiremedi. Eczacı güdüyordu:
— Boşalt şu tencereyi! İçini iyice temizle. Götür, yerine koy. Haydi çabuk ol!
Justin'i kısacık bez ceketinin yakasından tutup sarsarken, cebinden yere bir kitap düşürdü.
MADAME BOVARY 255
Çocuk eğildi. Homais, ondan daha atik davrandı, kitabı yerden alarak baktı. Gözleri faltaşına
dönmüş, ağzı bir karış açık kalmıştı.
İki kelimeyi birbirinden ayıra ayıra:
— Evlilikte... aşk, dedi. Oh! Çok güzel! Çok güzel! Mükemmel! Resimleri de var! Yok, artık sen
çok oluyorsun!
Madame Homais ilerledi: — Hayır, sakın dokunma
Çocuklar, resimleri görmek istediler. Eczacı parladı:
— Çıkın dışarı! Çocuklar çıktılar.
Önce, açılmış kitap elinde, gözlerini döndürerek, soluğu kesilmiş, yüzü şişmiş, beyninden
vurulmuş gibi, iri adımlarla bir aşağı, bir yukarı gezindi. Sonra dosdoğru çömezinin karşısına
geldi, kollarını kavuşturarak durdu:
— Demek hiçbir kötü huyun eksik değil, öyle mi, Allahın cezası? Dikkat et, uçurumun
kenarındasın!.. Bu aşağılık kitabın çocuklarımın eline geçeceğini, kafalarını altüst edeceğini, At-
halie'nin yüzünü gözünü açacağını, Napoleon'u doğru yoldan ayıracağını hiç düşünmedin mi?
Oğlum koskoca adam oldu nerdeyse. Hiç değilse, ellerine geçirip okumadıklarından emin misin?
Bana teminat verebilir misin ki?!.
Emma:
— Ama, bana bir diyeceğiniz varmış, Monsieur? dedi.
— Doğru, Madame... kayınpederiniz öldü!
Hakikaten Bovary Efendi, iki gün önce, ansızın, sofradan kalktığı sırada, beyin kanamasından
ölmüştü. Charles, Emma' mn hassasiyetini korumak düşüncesiyle, tedbirde pek ileri giderek, M.
Homais'den bu korkunç haberi karısına sindire sindi-re vermesini rica etmişti.
Eczacı, söyleyeceği cümle üzerinde uzun uzadıya düşünmüş, onu törpülemiş, yuvarlamış,
veznine sokmuştu; böylece cümle, tedbir ve girizgâh, bir ince üslup ve nezaket şaheseri haline
gelmişti. Fakat öfke, belagatı silip süpürmüştü.
Emma, tafsilât istemekten vazgeçerek, eczaneden çıktı; zira M. Hocais tekrar azarlamalarına
başlamıştı. Artık sakinle-şiyordu, Yunan biçimindeki takkesiyle yelpazelenerek, babacan bir
tavırla söyleniyordu:
256
MADAME BOVARY
— Sanma ki bu kitabın tamamıyle aleyhindeyim! Yazarı hekimdi. Eserde öyle ilmi taraflar var
ki, insanın okuyup öğrenmesinde sakınca yoktur, hatta öğrenmesi lazımdır da diyebilirim. Fakat
daha sonra, daha sonra! Hiç değilse erkek olmayı, mizacının kıvamını bulmasını bekleseydin ya.
Emma kapıyı çalınca, kendisini beklemekte olan Charles, kollarını açarak ilerledi ve ağlamaklı
bir sesle:
— Ah, sevgili karıcığım, dedi.
Emma'yı öpmek için hafifçe eğildi. Fakat, kocasının dudakları dudaklarına değer değmez,
ötekinin hatırası canlandı, ürpererek elini yüzünden geçirdi.
Ama yine de cevap verdi:
— Evet, biliyorum... biliyorum.
Charles ona, annesinin hiçbir duygu yapmacığına başvurmaksızın hadiseyi olduğu gibi anlattığı
mektubu gösterdi. Kadın yalnız, kocasının Doudeville'de, emekli subaylarla bir anma
yemeğinden sonra, sokakta bir kahvenin kapısı önünde ölmesi nedeniyle, papazsız can
verdiğine yanıyordu.
Emma mektubu geri verdi. Sonra, akşam yemeğinde, âdet yerini bulsun diye iştahı kesilmiş
gibi göründü. Fakat Charles'ın üstelemesi üzerine, pekâlâ yemeğe başladı. Oysa, karşısında
kocası, üzüntüden bitkin, elini hiçbir şeye sürmüyordu.
Zaman zaman, başını kaldırarak, karısına yeis dolu gözlerle uzun uzun bakıyordu. Bir defasında
içini çekti:
— Kendisini tekrar görmek isterdim.
Emma susuyordu. Nihayet, konuşması gerektiğini anlayarak:
— Kaç yaşındaydı baban? diye sordu.
— Elli sekiz yaşındaydı.
— Yaa!
Hepsi bundan ibaret kaldı. Bir çeyrek saat sonra Charles:
— Zavallı anneciğim, dedi, şimdi ne olacak? Emma, bilemeyeceğini gösteren bir jest yaptı.
Charles, karısını böyle sessiz gördükçe, habere pek üzülmüş olduğunu sanıyor, duyduğu acıyı
büsbütün coşturmamak için, kendini de bir şeyler söylememeye zorluyordu. Ama yine, kendi
üzüntüsünü yenerek:
— Dün, dedi, iyi eğlendin mi bari?
MADAME BOVARY
257
— Evet.
Sofra örtüsü kaldırıldığı zaman, Bovary yerinden kalkmadı. Emma da öyle. Kocasının halini
gördükçe, bu manzaranın monotonluğu yüreğindeki acıma duygusunu yavaş yavaş silip
süpürüyordu. Kocası ona, cılız, sıska, bir hiç, kısacası, her bakımdan biçare bir adam gibi
görünüyordu. Bu adamdan nasıl kurtulmalı? Ne sonu gelmez akşamdı bu! Bir afyon buharı gibi.
uyuşturucu bir şey Emma'yı gevşetiyordu.
Methalde, döşeme tahtaları üzerinde bir sopanın tok gürültüsünü duydular. Bu, Madamın
bavullarını getiren Hippolyt'ti.
Adam, bavulları yere koymak için, tahta bacağıyle, ıkına sıkma yarım çark etti.
Emma, gür kızıl saçlarından ter boşanan biçareye bakarak kendi kendine:
— Başına gelenleri unutmuş bile, dedi. ¦
Bovary, kesesinde ufaklık arayıp duruyordu. Bu adamcağızın, sanki şifa bulmaz beceriksizliğine
canlı bir serzeniş gibi, sadece orada bulunuşunun dahi kendisi için ne kadar zillet verici bir şey
olduğunu anlamaz görünüyordu.
Ocağın üstünde Leon'un menekşelerine gözü ilişince:
— Ne güzel bir buket getirmişsin, dedi. Emma hiç oralı olmayarak:
— Evet, dedi, bugün öğleden sonra satın almıştım... bir dilenci karısından.
Charles menekşeleri aldı, ağlamaktan kızarmış gözlerini onlarla serinleterek kokusunu içine
çekti. Emma, hemen çiçekleri elinden çekip aldı ve bir su bardağına koydu.
Ertesi gün, Madame Bovary anne çıkageldi. Ana oğul, karşılıklı ağlaştılar. Emma, hizmetçilere
emir vermek bahanesiyle ortalıktan kayboldu.
Daha ertesi gün, hep birlikte matem meselesini görüşmek icabetti. Dikiş' kutularıyle birlikte
dere boyuna gidilip kameriyenin altına oturuldu.
Charles, babasını düşünüyordu. Ölümüne kadar pek az sevdiğini sandığı bu adama bu kadar
muhabbet duymasına hayret ediyordu. Madame Bovary anne, kocasını düşünüyordu. Eski
zamanların en kötü günlerini bile özlüyor gibiydi. Pek uzun bir hayıflanma ile her şey
siliniyordu. Dikiş dikerken, iri bir yaş
MB 17
258
MADAME BOVARY
damlası burnundan aşağıya iniyor ve ucunda bir an asılı duruyordu.
Emma ise, ancak kırk sekiz saat önce, dünyadan uzak, tam bir sarhoşluk içinde, âşığıyle
birbirlerine yiyecek gibi bakarak, yan yana bulunduklarım düşünüyordu. O mazi olmuş günün
en göze görünmez ayrıntılarını canlandırmaya çalışıyordu. Fakat kocasıyle kaynanasının orada
bulunuşu, kendisini rahatsız ediyordu. Ne yaparsa yapsın, aşkının zaten dışarıdan gelen
izlenimlerle kaybolu gidecek olan hatırası bozulmasın diye, hiçbir şey dinlememek, hiçbir şey
görmemek istiyordu.
Bir elbisenin astarını söküyor, etrafına bez parçaları saçılıyordu. Bovary ana, gözlerini
kaldırmaksızm, makasını şıkırdatıyordu. Charles ise, kenarları şeritli terlikleri ayağında,
kendisine hırkalık eden koyu renkte eski redingotu sırtında, iki eli ceplerinde duruyor, hiç sesini
çıkarmıyordu. Yakınlarında Berthe, üzerinde küçük beyaz önlüğü, küreğiyle bahçe yollarının
kumunu kuruyordu.
Birdenbire tuhafiyeci M. Lheureux'nun çitten içeri girdiğini gördüler.
Kaderin icaplarını göz önünde tutarak, kendilerine bir hizmette bulunup bulunmayacağını
öğrenmeye gelmişti. Emma, böyle bir hizmete ihtiyaç olduğunu sanmadığını söyledi. Dükkâncı
bu cevaptan hiç alınmadı:
— Çok özür dilerim, dedi, özel olarak görüşmek isterdim. Sonra, alçak sesle ilave etti:
— Hani şu meseleye dair... biliyorsunuz, değil mi? Charles, kulaklarına kadar kıpkırmızı kesildi:
— Evet, evet, öyle ya. Telâş içinde karısına döndü:
— Acaba, dedi, mümkün mü, sevgilim?..
Emma anlayışlı göründü, yerinden kalktı. Charles, bu sefer annesine:
— Bir şey değil, dedi, eve dair ufak tefek işler. Paylanmaktan korktuğu için, annesinin senet
meselesini öğrenmesini istemiyordu.
Başbaşa kalınca, M. Leureux, açıktan açığa Emma'yı mirastan dolayı tebrik etti, sonra şundan
bundan, yemiş ağaçlarından, mahsulden, daima şöyle böyle, kör topal giden sağlığm-
MADAME BOVARY
259
dan söz açtı, herkesin düşüncesinin tersine, sadece ekmeğine katık bulabilmek için ecel teri
döktüğünü anlattı.
Emma, adamın sözünü kesmeden dinliyordu. İki günden beri sıkıntıdan patlayacak haldeydi!
Dükkâncı:
— Artık tamamıyle iyileştinîz, diye devam etti. Zavallı kocanızın üzüntüden neler çektiğini
gördüm. Her ne kadar aramızda bazı çekişmeler olduysa da, iyi çocuktur doğrusu.
Emma, ne gibi çekişmeler olduğunu sordu; Charles siparişlerin geri verilmesini kendisinden
gizlemişti. Lheureux:
— Biliyorsunuz canım, dedi, şu sizin arzu ettiğiniz şeyler, yolculuk çantaları filan gibi.
Şapkasını gözlerine kadar indirmiş, iki eli arkasında, gülümseyerek, hafifçe ıslık çalarak,
Emma'ya, tahammül edilmez bir şekilde, tam karşıdan bakıyordu. Acaba bir şeylerden mi
şüphe ediyordu?. Türlü endişeler içinde bunalıp kalmıştı. Bereket versin adam, sonunda:
— Nihayet kendisiyle anlaştık, dedi, zaten kendisine bir uzlaşma teklif etmeye geldim.
Bu, Bovary'nin imza ettiği senedi yenilemekten ibaretti. Monsieur, nasıl münasip görürse, öyle
hareket ederdi, üzülmesine hiç lüzum yoktu, hele bir sürü sıkıntılı işlerle karşılaşacağı şu
günlerde.
— Hatta bunu bir başkasına, örneğin size devretse, çok daha iyi olur. Bir vekâletname ile
mesele halledilir; o zaman da işlerimizi karşılıklı görürdük.
Emma, hiçbir şey anlamıyordu. Dükkâncı sustu. Sonra, sözü dükkândaki mallara getirerek,
Madamın kendisinden bir şeyler satın almaktan vazgeçemeyeceğini söyledi. Kendisine on iki
metrelik siyah bir yünlü gönderecekti, bundan ferah ferah bir rob çıkardı.
— Üstünüzdeki elbise eve giymeniz için iyi. Ama ziyaretlere gitmek için başka bir tane lazım.
Ben bunu içeriye girer girmez hemen farkettim. Bende Amerikalı gözü vardır.
Kumaşı göndermedi, bizzat getirdi. Sonra ölçü almaya geldi, her seferinde sevimli, hizmete
amade ve Homais'nin deyimiyle, bu işe baş koymuş görünmeye çalışarak ve daima Emma'
260
MADAME BOVARY
ya vekâletname hususunda öğütler sokuşturarak türlü bahanelerle tekrar tekrar geldi. Senetten
asla bahsetmiyordu. Emma' nın bu meseleyi düşündüğü yoktu. Charles, nekahatinin ilk
günlerinde kendisine bir şeyler hikaye etmişti; ama kafası öylesine allak bullaktı ki, hiçbir şey
hatırlayamıyordu. Zaten para konusunda bir münakaşa kapısı açmaya da asla yanaşmadı.
Bovary ana bundan hayrete düştü ve gelininde gördüğü bu mizaç değişmesini, hastalığı
sırasında tutulduğu din duygularına verdi.
Fakat kaynanası gider gitmez, Emma; pratik sağduyusuyla Bovary'nin gözlerini kamaştırmakta
gecikmedi. Malumat almak, ipotekleri tahkik etmek, müzayede ile satışa çıkarmak mı, yoksa
tasfiye etmek mi icabedeceğini anlamak gerekiyordu.
Rasgele'teknik deyimler kullanıyor, nizam, istikbal, basiret gibi büyük laflar ediyor ve
mütemadiyen verasetin güçlüklerini büyültüyordu. Nihayet bir gün kocasına «işleri sevk ve
idare etmek, her nevi borca girmek, bütün senetleri imza veya ciro eylemek, her nevi tediyede
bulunmak ilah» hususunda umumi bir vekâletname örneği gösterdi. Lheureux'un verdiği
derslerden faydalanmıştı.
Charles, bu kağıdın nereden geldiğini safça sordu.
— M. Guillaumin'den.
Sonra, görülmemiş bir soğukkanlılıkla ilave etti:
— Doğrusu, pek güvenemiyorum. Noterlerin kötü bir şöhreti yardır! Belki danışmak
gerekecek... tanıdık biri olsa... ama, kimse yok.
Bir tanıdık bulmak için zihnini yoran Charles:
— Belki Leon kabul ederse...
Fakat mektuplaşma yoluyle anlaşmak güç olacaktı. Emro bizzat Rouen'a gitmeye talip oldu.
Charles teşekkür etti. Kadın ısrar etti. Karşılıklı bir nezaket ve iltifat yarışıdır başladı. Sonunda
Emma, yapma bir isyan edasıyle:
— Hayır, rica ederim, ben gideceğim, dedi. Charles, başını eğerek:
— Ne kadar iyisin, dedi.
Daha ertesi sabah, Emma, Rouen'a gidip M. L6on'a akıl danışmak için Kırİangıç'a bindi: Orada
üç gün kaldı.
MADAME BOVARY III
261
Bu üç gün, dopdolu, nefis, harikulade geçti, gerçek bir balayı oldu. Rıhtım üzerinde Boulogne
Ote/i'ndeydiler. Orada, pancurlar çekilmiş, kapılar kapalı, yerlerde çiçekler ve sabah olur olmaz
getirilen buzlu şerbetlerle yaşadılar.
Akşama doğru, üstü kapalı bir kayığa biniyorlar, bir adaya yemek yemeye gidiyorlardı.
Bu saat, gemi tezgâhlarında, kalafat tokmaklarının gemi karinalarında tınladığı duyulan saatti.
Katran dumanı ağaçlar arasından dağılıyor, nehirde, güneşin kızıllığı altında yüzen, tabaka
tabaka Floransa tuncu gibi karmakarışık dalgalanan, geniş yağlı damlalar görülüyordu.
Verev duran uzun halatları sandalın üstüne biraz sürtünen, rıhtıma bağlı kayıklar arasından
geçiyorlardı.
Şehrin gürültüleri, yük arabalarının takırtısı, seslerin uğultusu, gemi güvertelerindeki köpeklerin
havlaması, azar azar uzaklaşıyordu. Emma şapkasının bağlarını çözüyor, adalarına ayak
basıyorlardı.
Kapısında siyah ağlar asılı duran bir meyhanenin basık salonuna girip oturuyorlardı. İstrongilos,
krema ve kiraz yiyorlardı. Otlar üzerine uzanıyorlar, herkesten uzakta, kavakların altında
öpüşüyorlardı. Saadet içinde kendilerine dünyanın en şahane köşesi görünen bu küçücük
yerde, iki Robinson gibi, sonuna kadar ömür sürmek istiyorlardı. Ağaçları, mavi gökyüzünü,
çimeni ilk defa görmüyorlar, suyun akışını dallar arasında meltemin esmesini ilk defa
işitmiyorlardı; fakat, sanki tabiat daha önceden mevcut değilmiş, yahut arzularının tatmin
edilmesinden beri güzelleşmeye başlamış gibi, herhalde bütün bunlara daha evvel hayranlık
duymamış olacaklardı.
Gece, geri dönüyorlardı. Kayık, adaların kıyısını takip ediyordu. Her ikisi de kayığın dibinde,
karanlığa gizlenmiş, hiç konuşmadan kalıyorlardı. Demir iskarmozlarda dört köşe kürekler ses
çıkarıyor ve bu, bir metronomun tiktakı gibi sessizlik içinde beliriyordu. Arkada ise, sürüklenen
dümen küreği suda tatlı şıpırtısını hiç kesmiyordu.
Bir defasında ay göründü. Ayı melankolik, ve şiirle dolu bularak, hemen şairanelik etmeye
başladılar; hatta Emma şarkı bile söyledi:
262
MADAME BOVARY
Bir gece, hatırlar mısın, sulardan kayıyorduk, ilâh.
Ahenkli ve zayıf sesi sularda kayboluyordu. Rüzgâr, Leon' un etraftan kanat çırpmalar gibi
geçtiğini dinlediği ses titreşimlerini alıp götürüyordu.
Emma, kayığın bölmesine dayanmış, tam karşıda duruyordu. Ay, orada, açık bir pancurdan
içeriye giriyordu. Kıvrımları yelpaze gibi genişleyen siyah elbisesi, onu daha ince, daha uzun
boylu gösteriyordu. Başını kaldırmış, ellerini bitiştirmiş, gözlerini gökyüzüne dikmişti. Bazen
söğütlerin gölgesi onu bütün bütüne gizliyor, sonra ay ışığında, yoktan var olmuş gibi,
birdenbire meydana çıkıyordu.
Leon, onun yanında, yerde, eline kırmızı bir kurdele parçası geçirdi.
Kayıkçı kurdeleyi evirip çevirdikten sonra:
— Belki, dedi, geçen gün gezdirdiğim bir gruptan kalmış olmalı. Pastalar, şampanyalar, borulu
çalgılarla gelen gürültülü patırtılı, kadınlı erkekli bir alay şaklaban vardı kayıkta. Hele bir tanesi
vardı, küçük bıyıklı, uzun boylu, yakışıklı bir adanv keyfine payan yoktu. Ötekiler: «Haydi, bize
bir şeyler anlat..., Adolphe... Adolphe!..» diye bağırıyorlardı galiba.
Emma ürperdi. Leon ona sokularak:
— Rahatsız mı oldun? dedi.
— Yoo, bir şey değil. Herhalde gecenin serinliği olacak. İhtiyar kayıkçı, yabancıya iltifat
olacağını sanarak, yavaşça:
— Kadınsız edemeyen biri olmalı o da, dedi. Sonra avuçlarına tükürerek küreklere sarıldı.
Ama yine de ayrılmak lazım geldi! Veda, pek hazin oldu. Leon mektuplarını Rolet ananın
adresine gönderecekti. Emma çifte zarf hakkında o kadar açık tavsiyelerde bulundu ki, L6on
onun bu âşık kadın kurnazlığına bayıldı.
Emma son öpücükte:
— Bana her şey yolunda diyorsun, değil mi? diye sordu.
— Elbette, elbette.
Fakat, sokaklardan tek başına eve dönerken aklına geldi:
— Niçin bu kadar vekâletname diye tutturuyor?
MADAME BOVARY IV
263
Çok geçmeden Leon, arkadaşlarına tepeden bakmaya başladı, aralarından uzaklaştı ve
dosyalan tamamıyle ihmal etti.
Hep mektup bekliyordu; gelenleri tekrar tekrar okuyordu. Emma'ya mektup yazıyordu.
Arzusunun ve hatıralarının bütün kuvvetiyle onu hayalinde canlandırıyordu. Emma'yı tekrar
görmek isteği, onun uzakta olmasıyle azalacağına büsbütün arttı, o kadar ki, bir cumartesi
sabahı noterlikten sıvıştı.
Bayırın üstüne varıp da vadide rüzgârla dönen teneke bay-rağıyle çan kulesini görünce,
köylerini ziyarete gelen milyonerlerin hissetmesi gereken muzafferane bir gurur ve bencil bir
şefkat karışığı bir haz duydu.
Emma'nın evinin etrafında dolaşmaya gitti. Mutfakta ışık yanıyordu. Perdelerin arasında
gölgesini aradı. Hiçbir şey görünmedi.
Lefrançois ana, kendisini görünce sevinçle çığlıklar kopardı, onu «uzamış ve incelmiş» buldu.
Oysa Artemise, «gürbüz-leşmiş ve esmerleşmiş» buluyordu.
Yemeğini, eskiden olduğu gibi, küçük salonda yedi, ama yalnızdı, tahsildar yoktu; çünkü Binet,
Kırlangıç'ı beklemekten usanmış, yemeğini bir saat erkene almıştı, şimdi artık akşam yemeğini
tam saat beşte yiyor ve yine de ihtiyar hırtlambanın geç kaldığım sık sık söylemekten geri
kalmıyordu.
Leon nihayet kararını verdi. Gidip hekimin kapısını çaldı. Madame odasındaydı, ancak bir çeyrek
saat sonra aşağı indi. Monsieur, Leon'u görmekten pek memnun göründü; fakat ne o akşam,
ne de ertesi gün evden çıktı.
Leon, Emma ile ancak gece geç saatlerde, bahçenin arkasındaki dar yolda —tıpkı ötekiyle
olduğu gibi, dar yolda— yalnız kalabildi. Hava sağanaklıydı, şimşeklerin parıltısında, şemsiye
altında konuşuyorlardı.
Ayrılık tahammül edilmez bir hale geliyordu.
Emma:
— Ölmek daha iyi, diyordu.
Ağlaya ağlaya, Leon'un kolları arasında kıvranıyordu.
— Alaha ısmarladık!.. Allaha ısmarladık!.. Seni ne zaman göreceğim bir daha?
264
MADAME BOVARY
Ayrılmışlarken dönüp tekrar öpüştüler. Emma, her çareye başvurarak hiç değilse haftada bir
defa devamlı olarak serbestçe buluşmak fırsatını elde edeceğini vaadetti. Zaten bundan şüphesi
yoktu. Ümit içindeydi. Kendisine para gelecekti.
Nitekim, odasına, M. Lheureux'un ucuzluğunu methettiği geniş yollu bir çift sarı perde aldı; bir
halı satın almayı kurdu, M. Lheureux: «Alt tarafı atla deve değil» diyerek, kendisine bir tane
tedarik etmeyi nezaketle üzerine aldı. Emma, dükkâncıya iyice dadanmıştı. Günde yirmi defa
adam gönderip kendisini çağırıyordu, o. da hiç ses çıkarmadan,, işini gücünü bırakıp geliyordu.
Rolet ananın neden her gün öğle yemeğini Emma'larda yediği ve ayrıca kendisine özel
ziyaretlerde bulunduğu da bir türlü anlaşılmıyordu.
Emma bu devirde, yani kış başlangıcında, müziğe dehşetli tutkun göründü.
Charles'ın kendisini dinlediği bir akşam, aynı parçaya dört kere yeni baştan başladı ve her
defasında çaldığını beğenmedi. Halbuki, farkı kavrayamayan Charles:
— Bravo, diyordu. Çok güzel! Beğenmemekte haksızsın! Devam et.
— Hayır, olmuyor. Berbat! Parmaklarım durmuş.
Ertesi gün, Charles ondan bir şeyler daha çalmasını rica etti. .
— Peki, arzun yerine gelsin diye çalıyorum.
Charles, arada piyanoyu birazcık unuttuğunu itiraf etti. Emma porteleri şaşırıyor, birbirine
karıştırıyordu. Sonra birdenbire keserek:
— Hayır, olmuyor, dedi, ders almam lazım, ama... Dudaklarını ısırdı ve devam etti:
— Ders başına yirmi frank, çok pahalı! Charles, aptalca sırıtarak:
— Evet, doğru... Biraz pahalı, dedi. Ama yine, bana kalırsa daha ucuz bir şeyler bulunur belki;
zira meşhurlardan çok daha değerli olan, fakat ün salmamış sanatkârlar da vardır.
Emma:
— Bul da göreyim, dedi.
MADAME BOVARY
265
Ertesi gün Charles, eve döndüğü zaman Emma'yı kurnaz bir bakışla süzdü ve nihayet şunu
ağzından kaçırdı:
— Bazen çok inadın tutuyor! Bugün Barfeuchers'deydim. İşte orada, Madame Liegard,
Misericorde'da okuyan üç kızının ders başına iki buçuk frank Vererek, hem de usta bir
öğretmenden piyano dersi aldıklarını söyledi!
Emma omuz silkti ve piyanosuna bir daha el sürmedi. Fakat (Bovary şayet oradaysa),
piyanosunun yanından ne zaman geçse:
— Ah zavallı piyanocuğum, diye içini çekmeye başladı. Emma, kendisini ziyarete gelenlere
müziği bıraktığını, bazı
zaruretler yüzünden yeniden başlayamadığını söylemekten geri kalmıyordu. Herkes ona
acıyordu. Ne kadar yazık olmuştu! İnsanın bu kadar kabiliyeti olunca!
Bunları Bovary'e de söylediler. Herkes kendisini ayıplıyordu ve bilhassa eczacı:
— Yaptığınız doğru değil, diyordu. Tabiatın melekelerini hiçbir zaman bakımsız bırakmamalı.
Zaten, düşünün, dostum. Madamı piyanoya teşvik ederseniz, daha sonraları çocuğunuzun
müzik terbiyesi daha az masrafa malolur. Bana kalırsa, asıl anneler çocuklarını yetiştirmelidir.
Bu, Rousseau'nun fikridir, belki zamanımız için biraz yenidir, fakat eminim, annenin yavrusunu
emzirmesi gibi, aşı gibi, günün birinde mutlaka zafere ulaşacaktır. •
Charles böylece bir defa daha piyano meselesini açtı. Emma, ters ters, piyanoyu satmanın daha
iyi olacağını söyledi. Gururunu o kadar okşamış olan bu zavallı piyanonun evinden gidişini
görmek, Bovary'nin nazarında, karısının bir parçasının tarife sığmaz intihan gibiydi.
— İstersen... dedi, arada sırada bir ders alırsın, bu, alt tarafı bizi iflas ettirmez.
Emma:
— Ama dersler ancak arka arkaya olursa fayda verir, dedi.
Emma böylece, haftada bir defa şehre inmek, âşığını görmek iznini kocasından koparmış oldu.
Hatta bir ay sonra, piyanoda bir hayli ilerlediği kanaatına varıldı.
266
MADAME BOVARY V
Perşembe günüydü. Emma yataktan kalkıyor, sessizce giyiniyordu. Neden bu kadar erken
hazırlandığını diline dolama-ması için Charles'ı uyandırmaktan çekiniyordu. Sonra, bir aşağı, bir
yukarı dolaşıyor, pencerenin önüne geliyor, meydana bakıyordu. Sabahın ilk aydınlığı pazar
yerinin sütunları arasında geziniyor, eczacının pancurları kapalı evindeki tabelanın büyük
harfleri, şafağın solgun rengi içinde seçilmeye başlıyordu.
Saat yediyi çeyrek geçe olunca Emma, Altın Arslan'a gidiyor, Artemise esneyerek ona kapıyı
açıyordu. Hizmetçi kadın, Madame üşümesin diye külleri eşeleyip korları meydana çıkarıyordu.
Emma mutfakta yalnız kalıyordu. Arada sırada dışarı çıkıyordu. Hivert, acele etmeksizin, atları
arabaya koşuyor, aynı zamanda, pamuklu gecelik takkesiyle başını bir delikten uzatan
Lefrançois ananın verdiği siparişleri ve bir başkasının zihnini mutlaka allak bullak edecek olan
izahatlarını dinliyordu. Emma potinlerinin tabanıyle avlunun kaldırım taşlarını dövüyordu.
Hivert, nihayet çorbasını içtikten, gocuğunu giydikten, piposunu yakıp kamçısını eline aldıktan
sonra, arabanın sürücü yerine rahatça yerleşiyordu.
Kırlangıç, hafif tırısla yola çıkıyor, üç çeyrek fersah boyunca yer yer durarak, yol kenarında,
avluların çitleri önünde, arabanın gelişini ayakta gözetleyen yolcuları alıyordu. Geleceklerini bir
gün önceden haber vermiş olanlar, arabayı bekletiyorlardı. Hatta bazıları o sırada henüz
yatakta oluyor, Hivert bağırıyor, çağırıyor, küfrediyor, sonra yerinden iniyor, gidip kapıları
yumrukluyordu.
Ama yine de arabanın dört kanepesi yolcu ile doluyordu. Araba yürüyor, elma ağaçları bir dizi
halinde birbirini takibedi-yor; yol, sarı bir su ile dolu iki uzun hendeğin arasında, ufka doğru
daralarak uzanıp gidiyordu.
Emma yolu baştanbaşa ezber biliyordu; bir otlaktan sonra bir direk, sonra bir karaağaç, bir
ambar veya yol amelesi kulübesi geleceğini önceden kestiriyordu. Bazen, kendi kendini
şaşırtmak için gözlerini kapadığı oluyor, fakat daha ne kadar mesafe kaldığını kestirme
hassasını asla kaybetmiyordu.
MADAME BOVARY
267
Nihayet, tuğladan evler sıklaşıyor, zemin, tekerleklerin altında tınlıyordu. Kırlangıç bahçeler
arasından kayıyordu. Aralıklardan heykeller, yüksek bir kameriye, budanmış porsuk fidanları,
bir salıncak görülüyordu. Sonra, birdenbire şehir meydana çıkıyordu.
Basamak basamak alçalan sise gömülmüş şehir, köprülerin ötesinde belli belirsiz genişliyordu.
Sonra kır, yeknesak bir yayılışla, uzakta, solgun gökyüzünün kararsız alt çizgisine dokunacak
kadar yükseliyordu. Böyle yukardan görülünce, peyzajın baştan başa resim gibi hareketsiz bir
hali vardı; demir atmış gemiler bir köşede birbiri üzerine yığılıyordu; nehir, yeşil tepelerin
eteğinde, eğriliğini daha da yuvarlaklaştırıyordu; adalar, uzun uzun, su üstünde durakalmış
siyah balıklara benziyordu. Fabrikaların bacaları, birer ucu uçup giden koyu renkte muazzam
duman bulutları savuruyordu. Dökümhanelerin uğultu-suyle birlikte, sis altından yükselen
kiliselerin berrak çan sesleri duyuluyordu. Bulvarların yaprağı dökülmüş ağaçları, evlerin
arasında mor çalılıklara benziyor, yağmurdan ıslanmış çatılar, mahallelerin yüksekliğine göre,
değişik değişik parlıyordu. Bazen rüzgâr çıkıyor, bulutları, tıpkı falezlere sessizce çarpıp kırılan
havai dalgalar gibi, Saint-Catherine tepesine götürüyordu.
Bu tortop olmuş varlıklar Emma'ya baş dönmesi veriyor, orada nabızları atan yüz yirmi bin
insan, sanki hep beraber ona, kendilerinde hayal ettiği ihtirasların buharını püskürtüyor-muş
gibi, kalbi kabardıkça kabarıyordu. Aşkı bu genişlik karşısında büyüyor, kendisine kadar
yükselen o belirsiz uğultulu gürültüyle doluyordu. O, bu gürültüyü meydanlarda, gezinti
yerlerinde, sokaklarda tekrar dışarıya boşaltıyor ve eski Norman-diya beldesi, gözleri önüne
uçsuz bucaksız bir başkent gibi, ayak bastığı bir Babil gibi seriliyordu. Meltemi içine çekerek, iki
eliyle tutunduğu pencereden sarkıyordu. Arabanın üç beygiri dörtnala gidiyordu. Taşlar
çamurun altında gıcırdıyor, yolcu arabası sallanıyor, Hivert yoldaki yük arabalarına uzaktan
sesleniyor, geceyi Bois-Guillaume'da geçirmiş olan şehirliler ise, küçük aile arabalarında bayır
aşağı telaşsızca iniyorlardı.
İç gümrük parmaklığı önünde araba duruyordu. Emma tahta meslerini çıkarıyor, başka
eldivenler takıyor, şalını düzeltiyor ve yirmi adım ötede Kırlangıç'tan iniyordu.
O sırada şehir uyanmaya başlıyor, başlarında Yunan bici-
268
MADAME BOVARY
mi takkeleriyle çıraklar dükkânların camekânını siliyorlar, kalçalarına dayalı sepetler taşıyan
kadınlar, sokak başlarında, zaman zaman tiz perdeden bağırıyorlardı. Emma, gözleri yerde,
duvarlara sürtüne sürtüne, inik siyah peçesinin altında keyifle gülümseyerek yürüyordu.
Görülmekten korktuğu için, her sefer en kısa yolu tutmuyordu. Karanlık ve daracık sokaklara
dalıyor, kan ter içinde, Nationale sokağının altına, oradaki çeşmenin yanına çıkıyordu. Burası
tiyatro, meyhaneler ve yosmalar mahallesiydi. .Ekseriya, yanından sallana sallana dekor
taşıyan bir at arabası geçiyordu. Önlüklü hademeler, yeşil fidanların arasındaki iri kaldırım
taşları üzerine kum döküyorlardı. Her taraf absent, yaprak sigarası ve istiridye kokuyordu.
Emma, sokağı dönüyordu; şapkasından taşan kıvırcık saçlarından onu tanıyordu.
Leon, yaya kaldırımı üzerinde yürümesine devam ediyordu. Emma otele kadar onun peşinden
gidiyordu. Leon yukarı çıkıyor, kapıyı açıyor, içeri giriyordu... O ne sarılıp öpüşmeydi!
Öpücüklerden sonra sözler yağıyordu. Birbirlerine haftanın üzüntülerini, önsezişlerini,
mektuplar yüzünden çektikleri endişeyi anlatıyorlardı. Ama artık her şey unutuluyordu; şehvetli
gülüşmeler ve sevgi dolu hitaplarla, karşı karşıya birbirlerine bakıyorlardı.
Yatakları, kayık biçiminde, maundan, büyük bir karyolaydı. Tavandan inen kırmızı Şam işi
perdeler, çok aşağıda, geniş başucu hizasında toparlanıyordu; dünyada hiç bir şey, Emma' nm
bir utanç jestiyle yüzünü elleriyle gizleyerek çıplak kollarını kavuşturduğu zaman, bu kıpkırmızı
renkle kesişen siyah saçlı başı ve beyaz cildi kadar güzel olamazdı.
Göze batmayan halısı, delişmen süsleri ve sakin aydınlığı ile bu ılık daire, ihtirasın
mahremiyetleri için âdeta biçilmiş kaftandı. Çubuklar ok biçiminde nihayetleniyor, içeriye güneş
girdi mi, bakır kancalar ve ocaktaki kenar tutamaklarının iri yuvarlakları ışıl ışıl parlıyordu.
Şöminenin üstünde, şamdanların arasında, kulağa yapıştırılınca denizin gürültüsü duyulan,
pembe renkte iki iri deniz kabuğu duruyordu.
Birazcık solmuş ihtişamına rağmen, neşeyle dolu bu oda-cığı ne kadar seviyorlardı! Bütün
eşyasını her zaman yerli yerinde buluyorlardı; bazen, Emma'mn bir perşembe önce du-
MADAME BOVARY
269
var saatinin altında unuttuğu firketeler meydana çıkıyordu. Ocak başında, pelesenk ağacı
kakmalı bir orta masasında yemek yiyorlardı. Emma cilveli cilveli diller dökerek yemeği
parçalara ayırıyor ve Leon'un tabağına koyuyordu. Şampanyanın köpüğü incecik bardaktan
parmaklarındaki yüzüklere döküldüğü vakit de çapkınca fıkır fıkır gülüyordu. Birbirlerine sahip
olmaktan öylesine coşuyorlardı ki, kendilerini, iki ebedi genç evli gibi, hayatlarının sonuna
kadar yaşayacakları kendi hususi evlerinde sanıyorlardı. Bizim odamız, bizim halımız, bizim
koltuklarımız diyorlardı. Hatta Emma tutturarak, Leon'a hediye ettirdiği terliklere benim
terliklerim diyordu. Bu, pembe satenden, kenarları beyaz tüylü bir çift terlikti. Âşığının dizlerine
oturduğu zaman, bacakları kısa kaldığı için havada sallanıyor ve minimini terlik, konçsuz
olduğundan, çıplak ayağının yalnız parmaklarına takılı duruyordu.
Leon, kadın zarafetinin o anlatılmaz nefasetini ilk kez tadıyordu. Böyle bir konuşma inceliğine,
böyle bir giyinip kuşanma hayasına, bu mahmur kumru hallerine hiç rastlamamıştı. Ruhunun
coşkunluklarını ve etekliğinin dantellerini hayranlıkla seyrediyordu. Zaten, kibar muhitten bir
kadın, evli bir kadın, hasılı gerçek bir metres değil miydi?
Emma kâh mistik, kâh neşeli, kâh geveze, kâh sessiz, kâh öfkeli, kâh uyuşuk, keyif hallerinin
çeşitliliği ile onda bin bir arzu uyandırıyor, sevkitabiiler ve hatıralar canlandırıyordu. Bütün
romanların seven kadını, bütün dramların kahramanı, bütün şiir kitaplarının belirsiz sevgilisi o
idi. Leon, Hamamda odalık 'in kehribar rengini onun omuzlarında buluyor, eski şato
sahibelerinin uzun korsajını onda görüyordu. Emma, Barcelone'un solgun kadını'üa da
benziyordu; fakat her şeyden önce o, Me-lek'ti!
Ona bakarken, ekseriya, kendi ruhunun Emma'ya doğru akıp başının çevresine bir dalga gibi
yayıldığını ve göğsünün beyazlığına-kapılıp aşağı indiğini zannediyordu..
Emma'mn önünde yere oturuyor, iki dirseği dizlerinde, başını uzatmış, gülümseyerek ona
dalıyordu.
Emma ona eğiliyor, sarhoşluktan nefesi tıkanmış gibi mırıldanıyordu:
— Ah, kımıldama! Söz söyleme! Bak bana! Gözlerinden öyle tatlı bir şeyler çıkıyor ki, bana çok
iyi geliyor.
270
MADAME BOVARY
Ona çocuk diyordu:
— Seviyor musun beni, çocuk.
Dudaklarının Leon'un ağzına hücumu yüzünden cevabını duyamıyordu.
Masa saatinin üstünde, yaldızlı bir gırlanta altında kollarını cilve ile geren tunçtan bir cupidon
heykelciği vardı. Ona bakarak, kaç defa kahkaha ile gülmüşlerdi; fakat ayrılmak zamanı
gelince, her şey onlara asık suratlı görünüyordu.
Birbirlerinin karşısında hareketsiz, tekrarlayıp duruyorlardı.
— Perşembeye!.. Perşembeye!..
Emma birdenbire onun başını iki eli arasına alıyor, «Al-laha ısmarladık!» diyerek acele ile
alnından öpüyor ve merdivenlere atılıyordu.
Comedie sokanına, berbere, saç örgülerini düzelttirmeye gidiyordu. Ortalığı karanlık basıyor,
dükkândaki havagazı lambası yakılıyordu.
Tiyatroda oyuncuları temsile çağıran çıngırak sesini duyuyordu; ve karşıda, renksiz suratlı
erkeklerle kıyafetleri eskimiş kadınların kulis kapısından içeriye girdiklerini görüyordu.
Bu fazla basık küçük dükkânda hava çojk sıcak oluyordu. Soba, perukalarla pomatlar arasında,
horul horul yanıyordu. Başını mıncıklayan o yağlı eller ve demir maşaların kokusu çok çabuk
onu sersemletiyor, Emma da üstüne geçirilen sabahlığın altında hemen uyumaya başlıyordu.-
Berber, saçlarını düzeltirken, ona ekseriya maskeli balo bileti teklif ediyordu.
Sonra kalkıp gidiyordu! Sokaklardan geçiyor, Kızıl-Haç'a varıyordu. Sabahleyin kanepe altına
gizlemiş olduğu tahta kunduralarını giyiyor, sabırsızlık gösteren yolcular arasında, yerine
kuruluyordu. Bunların bazıları tepenin eteğinde iniyorlardı. Emma arabada yalnız kalıyordu.
Her dönemeçte, şehrin birbirine karışmış evler üzerinde geniş ve aydınlık bir buhar tabakasını
andıran bütün ışıkları biraz daha fazla görülüyordu. Emma minderin üstünde diz çöküyor,
gözleri bu parıltıya dalıyordu. Hıçkırıyor, Leon'u çağırıyor, ona tatlı sözler ve rüzgârda kaybolan
öpücükler gönderiyordu.
Tepede, yolcu arabalarının ortasında, elinde sopasıyle serseri serseri dolaşan bir adamcağız
vardı. Bir yığın paçavra omuzlarını örtüyor, başında kunduz postundan ortası çökmüş eski bir
kasket, leğen gibi yüzünü örtüyordu; fakat, kasketini çıka-
MADAME BOVARY
271
rınca, gözkapaklarının yerinde, kan içinde iki boş göz çukuru görülüyordu. O tarafının etleri
kırmızı parçalarla lime lime olmuştu. Buralardan sızan sıvılar, ta burnuna kadar yeşil uyuz
pıhtıları halinde donup kalmıştı. Siyah burun delikleri titremelerle soluyordu. Konuşmak istedi
mi, aptal aptal gülerek, başını geri atıyordu; o zaman mavimtırak gözbebekleri fıldır fıldır
dönerek, şakaklara doğru, o açık yaraların kenarına çarpıyordu. Arabaların peşinden giderken,
bir şarkı tutturuyordu:
Çoğu zaman, güzel bir günün sıcaklığı Küçük kıza aşkı hayal ettirir.
Geri kalanında kuşlardan, güneşten, dallarla yapraklardan bahis vardı.
Bazen, başı açık, birdenbire Emma'nın arkasında peyda oluyordu. Kadın, bir çığlık kopararak
geri çekiliyordu. Hivert adamla şakalaşıyordu.. Ona Saint-Romain panayırında bir baraka
tutmasını salık veriyor, yahut, gülerek dostunun hatırını soruyordu.
Ekseriya, araba hareket halindeyken, adamın şapkası, hızla ansızın pencereden içeriye dalıyor;
kendisi de, öbür eliyle, tekerleklerin sıçrattığı çamurlar arasında, basamakta tutunmaya
çalışıyordu. Başlangıçta zayıf ve iniltili sesi gitgide tizleşiyordu. Bu ses, karanlıkta, belirsiz bir
sıkıntının anlaşılmaz feryadı gibi sürükleniyordu. Atların çıngırak sesi, ağaçların fısıltısı ve boş
arabanın kof gürültüsü arasında, bu seste öyle uzaklardan, gelen bir şey vardı ki, Emma'yı
perişan ediyordu. Uçuruma dalan bir bora gibi kalbinin derinliklerine iniyor ve onu uçsuz
bucaksız melankoli iklimlerine sürüklüyofdu. Fakat Hivert, arabada muvazenenin bozulduğunu
farkedince, kamçısını şaklatıp köre yapıştırıyordu. Kamçının ucu yaraların üzerine iniyor, kör de
bir uluma kopararak, çamura yuvarlanıyordu.
Sonra Kırlangıç'm yolcuları, kimisinin ağzi açık, kimisinin başı öne eğik, yandakinin omuzuna
yaslanarak, yahut kollarını kayışa geçirerek, hepsi de arabanın sallantısına göre sallanarak,
nihayet uykuya dalıyorlardı. Dışarıda, beygirlerin sağrısı üzerinde sallanan fenerin ışığı,
kahverengi pamuklu perdelerden içeriye sızıyor ve bütün bu hareketsiz insanların üzerine kanla
karışık gölgeler konduruyordu. Emma, kederden sarhoş olmuş, vü-
272
MADAME BOVARY
cudu titremeler içinde, ruhu sanki ölümün pençesinde, ayaklarının gittikçe daha fazla
üşüdüğünü hissediyordu.
Charles, evde onun gelişini bekliyordu. Kırlangıç, perşembe günleri daima geç geliyordu.
Madame, nihayet teşrif ediyordu! Kızını, âdeta zorla öpüyordu. Yemek hazır değilse,
aldırmıyordu. Aşçı kadını mazur görüyordu. Bu kadına artık ses çıkarmak yoktu.
Ekseriya kocası, onu solgun görünce, hasta olup olmadığını soruyordu.
Emma:
— Hayır, diyordu.
-•— Ama sen bir tuhafsın bu akşam!
— Bir şeyim yok! Bir şeyim yok!
Bazı günler, eve döner dönmez hemen odasına çıktığı oluyordu. Orada bulunan Justin,
kendisine hizmet etmek hususunda bir oda hizmetçisinden daha becerikli, sessizce etrafında
dö-neniyordu. Kibritleri, mumu, kitabı getirip yerli yerine koyuyor, geceliğini ortaya çıkarıyor,
yatağı açıyordu.
Emma:
— Haydi, diyordu, tamam artık, git bakalım.
Çünkü çocuk, ani bir hülyanın sayısız ipliklerine dolanmış gibi, elleri sarkmış, gözleri açık,
olduğu yerde kalakalıyordu.
Tekrar saadete kavuşmanın sabırsızlığı içinde, Emma'ya ertesi gün pek kötü, daha ertesi günler
ise berbat geliyordu. Malum hayallerle alevlenen bu hırçın arzu, ancak yedinci gün, Leon'un
okşamalarıyle rahatça patlak veriyordu. L6on'un ateşliliği ise, hayranlık ve minnet
coşkunluğuna bürünüyordu. Emma gösterişsiz ve kendi içine dönük olarak bu aşkın tadını
çıkarıyor, onu sevgisinin bütün ustalıklarıyle besliyor ve bir gün kaybolup gitmesi korkusuyle
titriyordu.
Ekseriya, melankolik seslerin tatlılığı ile ona:
— Ah, beni bırakıp gideceksin sen, diyordu. Evleneceksin! Sen de ötekiler gibi yapacaksın!
L6on soruyordu:
— Kim o ötekiler?
— Erkekler, canım.
Sonra, onu baygın baygın iterek:
— Siz erkekler, diyordu, hepiniz hainsiniz!
Bir gün, işi felsefeye dökerek, bu dünyadaki hayal kırık-
MADAME BOVARY
273
lıklarından bahsederlerken, Emma (ya kıskançlığını denemek için, yahut çok zorlu bir dertleşme
ihtiyacına kendini kaptırarak) eskiden, Leon'dan önce birini sevdiğini söyleyiverdi, arkasından
da hemen: «Seni sevdiğim gibi değil» dedi, aralarında hiçbir şey geçmediğine dair kızının başı
üzerine yemin etti.
Genç adam, Emma'ya inandı, bununla beraber, ötekinin ne iş yaptığım sormaktan geri kalmadı.
— Deniz albayıydı, dostum.
Bu, her nevi soruşturmanın önünü almak, aynı zamanda savaşa düşkün bir mizaç sahibi ve
iltifatlara alışmış biri olması gereken böyle bir adamı güya büyülemiş olmakla kendine yüksek
bir paye vermek için değil miydi?
Noter kâtibi o zaman kendi mevkiinin ne kadar aşağı olduğunu anladı; apoletlere, nişanlara ve
unvanlara imrendi. Bütün bunlar herhalde onun pek hoşuna gitmişti; müsrifliklerine bakarak
zaten bunu anlamıştı.
Bununla beraber, Emma, acayipliklerinin birçoğundan, örneğin kendisini Ruen'a getirmek için
bir ingiliz atı koşulmuş,, konçlan devrik çizmeli bir seyisin sürdüğü iki tekerlekli mavi bir
arabaya sahip olmak arzusundan hiç söz etmiyordu. Kendisini oda uşağı olarak almasını
yalvarmakla onda bu hevesi uyandıran, Justin'di. Her ne kadar bu mahrumiyet her randevuya
gelişinin zevkini azaltmıyorsa da, dönüşünün acılığını çoğaltıyordu.
Ekseriya, Paris'ten söz açtıkları zaman, sonunda Emma hep:
—- Ah, orada olsaydık ne güzel yaşardık, diye mırıldanırdı. Genç adam, elini saçları üzerinde
gezdirerek, tatlı bir sesle:
— O halde mutlu değil miyiz? derdi.
— Evet, mutluyuz elbette. Ben çılgının biriyim: Öp beni! Kocasına her zamankinden daha
sevimli davranıyordu, ona
fıstıklı kremalar yapıyor, yemekten sonra piyanoda valsler çalıyordu. Charles fanilerin en
bahtiyarı olmuştu, Emma da endişesiz yaşıyordu. Ama bir akşam, damdan düşercesine:
— Sana ders veren Matmazel Lempereur değil mi? diye sordu.
— Evet.
— Peki, ama bugün kendisini Madam Liegard'larda gördüm. Ona senden bahsettim: Seni hiç
tanımıyor.
MB 18
274
MADAME BOVARY
Bu, ortaya yıldırım düşmesi gibi bir şey oldu. Ama yine Emma, tabii bir eda ile:
— Ah, herhalde, ismimi unutmuş olmalı.
— Belki Rouen'da piyano hocası olarak birçok Matmazel Lempereur vardır.
— Mümkün! Sonra canlanarak:
— Ama bende makbuzları var. İşte bak.
Yazı masasına gitti, bütün çekmeceleri karıştırdı, kağıtları altüst etti ve sonunda öyle perişan
bir hale geldi ki, Charles o adi makbuzlar için bu kadar kendini zorlaniamasını söyledi.
Emma:
— Hayır, ille bulacağım, dedi.
Nitekim, ertesi cuma, Charles, elbiselerinin saklandığı karanlık odada ayağına çizme giyerken,
meşinle çorabı arasında bir yaprak kağıt sıkıştığını hissetti. Kağıdı aldı ve okudu:
«Üç aylık ders ve bazı malzeme için altmış beş frank alınmıştır. Velide Lempereur, müzik
öğretmeni.»
— Hay şeytan, nasıl olmuş da girmiş çizmemin içine? Emma:
— Herhalde, dedi, rafın kenarındaki eski fatura dosyasından düşmüş olmalı.
O andan itibaren hayatı sadece bir yalan kumkuması haline haline geldi. Aşkını gizlemek için,
tüllere sarar gibi yalanlara sarıp sarmalıyordu.
Bu, artık bir ihtiyaç, bir merak, bir zevk olmuştu. Öyle ki, şayet dün sokağın sağ tarafından
geçtiğini söylerse, mutlaka sol tarafından geçtiğini anlamak lazım geliyordu.
Bir sabah, âdet edindiği gibi oldukça hafif giyinerek yola çıkmıştı ki, birdenbire kar yağmaya
başladı. Charles pencereden yağan kara bakıyordu, M. Bournisien'i gördü, M. Touvache onu
arabasına almış Rouen'a götürüyordu. Hemen indi ve din adamına, Kırmızı Haç'a varır varmaz
Madama verilmek üzere kalın bir atkı emanet etti. Bournisien, hana varınca Yonville hekiminin
karısını sordu. Hancı kadın, hanımın kendi hanına pek inmediğini söyledi. Papaz akşam,
Madame Bovary'yi Kırlangıç' ta görünce, pek ehemmiyet vermez gibi görünmekle beraber,
başına gelenleri kendisine anlattı; arkasından da hemen o günler-
MADAME BOVARY
275
de katedralde harikalar yaratan, bütün kadınların dinlemeye koştukları bir vaizi övmeye
başladı.
Papaz kendisinden izahat istememiş olsa bile, ileride, başkaları daha mütecessis
davranabilirlerdi. Bu düşünce ile her seferinde Kırmızı Haç'a inmek gerektiğine hükmetti. Bu
sayede, kendisini merdivenlerde görecek olan kasabalılar hiçbir şeyden şüphe
edemeyeceklerdi.
Ama yine de bir gün, Leon'un kolunda Boulogne otelinden çıkarken M. Lheureux ile karşılaştı;
boşboğazlık edeceğini sanarak ödü koptu. Ama dükkâncı o kadar budala değildi.
Fakat üç gün sonra, odasına girdi, kapıyı kapadı ve:
— Paraya ihtiyacım olacak, dedi.
Emma para veremeyeceğini söyledi. Lheureux, ağladı, sızladı, kendisine yaptığı hizmetleri,
gösterdiği kolaylıkları sayıp döktü.
Hakikaten Emma, Charles'ın imzalamış olduğu senetlerden bugüne kadar ancak bir tanesini
ödemişti. İkincisine gelince, ricası üzerine dükkâncı onun yerine iki başka senet almaya razı
olmuştu; hatta onların da vadesi bir hayli uzatılmıştı. Dükkâncı, Gebinden henüz parası
ödenmemiş eşyanın listesini çıkardı. Bunlar perde, halı, koltuklan için kumaş, birçok elbise,
çeşitli tuvalet eşyası gibi şeylerdi; fiyatlarının toplamı yaklaşık olarak iki bin frangı buluyordu.
Emma başını eğdi; satıcı:
— Fakat paranız yoksa, malınız var, dedi.
Aumale civarında Berneville'de fazla bir gelir getirmeyen bir berhanelerinden bahsetti. Burası
vaktiyle M. Bovary baba tarafından satılmış olan küçük bir çiftliğe aitti. Lheureux, kaç hektarlık
arazisi bulunduğuna, komşuların isimlerine varıncaya kadar her şeyi biliyordu.
— Ben sizin yerinizde olsam, diyordu, hemen elden çıkarırdım. Üstelik birkaç para da kalırdı
cebime.
Emma alıcı bulmaktaki güçlüğü ileri sürdü; dükkâncı bir müşteri bulunacağı ümidini verdi; fakat
Emma bunu satmak için ne yapmalıydı?
— Vekâletnameniz yok mu? ¦ . Bu vekâletname sözü içine ferahlık verdi.
Emma:
— Hesabı bırakın, dedi.
276
MADAME BOVARY
— Yok, zahmete değmez.
Ertesi hafta yine geldi, uzun uzadıya uğraştıktan sonra, Langlois adında birini bulduğunu
övünerek anlattı. Meğer adam kaç para vereceğini açmaksızın, uzun zamandan beri oraya göz
dikmiş bulunuyormuş.
Emma:
— Fiyatın ehemmiyeti yok, diye söze-atıldı.
Bilakis, ağırdan alıp herifin nabzını yoklamak lazımdı. Bu iş bir seyahate katlanmaya değerdi.
Fakat Emma böyle bir yolculuğa çıkamayacağı için, Langlois'nm ağzını aramak üzere,
kendisinin o taraflara gidebileceğini söyledi. Gidip geri dönünce de, müşterinin dört bin frank
teklif ettiğini açıkladı.
Bu habere Emma'nm yüzü güldü.
Dükkâncı:
— Doğrusu, dedi, iyi para. ¦ Emma, derhal paranın yarısını cebe indirdi,
borcunu ödemeye kalkınca dükkâncı:
— Yemin ederim, dedi, sizi bir kalemde bu kadar mühim bir paradan mahrum etmek beni
üzüyor.
O zaman Emma elindeki banknotlara baktı, bu iki bin frangın sağlayacağı sayısız miktardaki
randevuları hayalinde canlandırarak:
— Nasıl! Nasıl! diye kekeledi. Dükkâncı babacan bir tavırla gülerek:
— Adam siz de, dedi, fatura denilen kağıda her istenilen şey yazılır. Ben aile işlerini bilmez
miyim? Vi
Elinde tırnakları arasından kaydırdığı iki uzun kağıt, gözlerini Emma'ya dikmiş bakıyordu.
Nihayet, cüzdanını açarak, her biri bin franklık dört tane senet çıkardı ve masaya dizdi.
— İmzalayın bunları, paralar sizde kalsın. Emma fena oldu, ayak diremek istedi. Dükkâncı hiç
sıkılmadan:
— Ama fazlasını veriyorum ya işte, dedi. Bu 'yaptığım size hizmet değil mi?
Bir kalem alarak, hesabın altına yazdı: «Madame Bovary/ den dört bin frank alınmıştır.»
— Kim sizi sıkboğaz ediyor, dedi, mademki altı aya kadar mülkünüzün birikmiş kirasını
alacaksınız, ben de son senedin ödeme vadesini o ödemeden sonraya kadar uzatıyorum zaten.
MADAME BOVARY
277
Emma bu hesaplar içinde biraz bunalıyor, sanki altın paralar torbalarını patlatmış da, etrafında
yerlere saçılıp şıngırdamaya başlamış gibi, kulakları çınlıyordu. Nihayet Lheureux, Vinçart
adında Rouen'da bankerlik eden bir dostu bulunduğunu, onun bu senetleri ıskonto edeceğini,
sonra Madama hakiki borçtan arta kalanını bizzat ödeyeceğini izah etti.
Fakat, iki bin frank yerine, ancak bin sekiz yüz frank getirdi, zira dostu Vinçart (haklı olarak),
komisyon ve ıskonto masrafı olmak üzere, iki yüz frangı kendine ayırmıştı.
Sonra pek ehemmiyet vermeyen bir eda ile, bir de makbuz istedi:
— Bilirsiniz... ticarette... bazen öyle olur ki... tarih, lütfen bir de tarih koyun,
O zaman Emma'nın önünde gerçekleştirilmeye elverişli bir fanteziler ufku açıldı. Bir ekü'yü
ihtiyat akçesi olarak saklayacak kadar tedbirli davrandı ve o para ile vadesi gelen ilk üç senedi
ödedi; fakat dördüncüsü, tesadüfen, bir perşembe günü eve getirildi. Charles, işin aslını
öğrenmek için, karisinin dönü-" şünü dört gözle bekledi.
Bu senetten kocasına behsetmemiş olmasının nedeni, ev idaresi dertleriyle onun canını
sıkmamaktı. Emma kocasının dizlerine oturdu, onu okşadı, diller döktü, veresiye olarak alınan
bir sürü lüzumlu şeyi birer birer sayıp döktü.
— Nihayet, sen de görüyorsun ki, alınan şeylerin miktarına göre hiç de fazla pahalı değil.
Charles ne yapacağını bilemeyince, dosdoğru Lheureux'ye başvurdu. Dükkâncı, bir tanesi yedi
yüz franklık ve üç ay vadeli olmak üzere iki senet imzaladığı takdirde vaziyeti idare edeceğini
söyledi. Charles borcunu ödeyebilmek için annesine-acıklı bir mektup yazdı. Lakin ihtiyar kadın
cevap gönderecek yerde, kendisi kalkıp geldi; Eirima, kocasına bir şeyler koparıp
kopâramadığını sordu.
Charles:
— Evet, dedi, ama faturayı görmek istiyor.
Ertesi gün, sabahın. kör karanlığında Emma Lheureux'ye koştu, bin frangı geçmeyecek yeni bir
hesap çıkarmasını rica etti; çünkü dört bin franklık senedi gösterirse, bunun üçte ikisinin
ödenmiş olduğunu söylemek ve dolayısıyle binanın satıldığını itiraf etmek lazım gelecekti. Satış,
dükkâncının pek gü-
278
MADAME BOVARY
zel idare etmiş olduğu ve aslı esası ancak sonradan öğrenilen bir muameleydi.
Madame Bovary ana, alınan şeylerin fiyatları pek düşük olmakla beraber, masrafı bir hayli
kabarık buldu.
— Halıdan vazgeçemez miydiniz sanki? Niçin koltukların kumaşını değiştirdiniz? Benim
zamanımda her evde, yaşlı insanlar için,.bir tek koltuk bulunurdu—hiç değilse, annemin evinde
böyleydi. Annem de, sizi temin ederim, hanım hanımcık bir kadındı—. Herkes zengin olamaz ki!
Böyle masrafa hiçbir servet dayanmaz! Sizin yaptığınız gibi, nazlı bebek usulü yaşamaktan
yüzüm kızarır benim, hem de ihtiyar olduğum halde, bakılmaya ihtiyacım olduğu halde...
Bakındı hele şu süslere, şu gösterişlere! Nasıl? İki franga ipek astar mı?.. Aynı işi görecek elli
santime, hatta kırk santime ince pamuklular varken!
Emma, kanepeye uzanmış, elinden geldiği kadar sakin bir eda ile cevap verdi:
— Yeter, Madam, yeter artık! Yeter!
Beriki nasihata devam ediyor, böyle giderse, hastanede öleceklerini haber veriyordu. Zaten,
kabahat Bovary'nindi. Bereket versin ki şu vekâletnameyi iptal edeceğine söz vermişti...
— Nasıl?
— Evet, bana yemin etti.
Emma pencereyi açtı, Charles'ı çağırdı, zavallı adam, annesinin kendisinden kopardığı sözü
itiraf etti.
Emma gitti, sonra dönüp mağrur bir tavırla ona kocaman bir kağıt uzattı.
İhtiyar kadın:
— Teşekkür ederim, dedi. Vekâletnameyi ateşe attı.
Emma tiz perdeden, sürekli bir kahkaha ile gülüyordu, sinir buhranı geçiriyordu. Charles:
— Aman Allahım! diye haykırdı. Sen de haksızlık ediyorsun, sen de! Her gelişinde onunla
kavga çıkarıyorsun!..
Annesi omuz silkerek, bütün bunların yapmacık olduğunu söylüyordu.
Fakat Charles, ilk defa isyan ederek, karısının tarafını tut? tu, o kadar ki, Madame Bovary anne
kalkıp gitmek istedi. He
MADAME BOVARY
279
men ertesi sabah evden çıktı, kendisini tutmak isteyen oğluna eşikte:
— Hayır, hayır, dedi. Onu benden çok seviyorsun, bunda haklısın, bu, tabii bir şey. Alt tarafı,
ne olacaksa olur! Görürsün!.. Güle güle oturun... Çünkü sandığın gibi, bu yakınlarda kavga
çıkarmaya gelicilerden değilim ben artık.
Charles yine de Emma'nm karşısında ne yapacağını bileme-, di. Emma da, kendisine
güvensizlik gösterdiği için dargınlığını saklamıyordu; ancak, birçok yalvarıp yakarmadan sonra
yeniden adına vekâletname çıkarılmasına razı oldu, hatta Charles, Emma ile birlikte M.
Guillaumin'e giderek eskisinin aynı bir ikinci vekâletname yaptırdı.
Noter:
— Halden anlarım, dedi, bir bilim adamı hayatın pratik ayrıntılarıyle uğraşamaz.
Charles, zaafına üstün bir meşguliyetin iltifatlı görünüşünü sağlayan bu dalkavukça düşünce ile
kendini daha rahat hissetti.
Ertesi perşembe, otelde, odalarında, Leon ile o ne coşkunluktu! Emma güldü, ağladı şarkı
söyledi, dans etti, şerbetler getirtti, sigara içmek istedi, hasılı, Leon'a acayip, fakat harikulade,
tapılmaya layık bir halde göründü.
Leon, varlığının hangi tepkisinin Emma'yı hayatın zevklerine böyle fırlattığını bilemiyordu.
Çabuk öfkeleniyordu, obur oluyordu, şehvetli oluyordu; Lyon'la birlikte, alnı açık, dediğine
göre, dile düşmekten korkmaksızın, sokaklarda dolaşıyordu. Bununla beraber, Rodolphe ile
karşılaşmak ihtimali zihninde belirir belirmez ürperiyordu. Ona öyle geliyordu ki, birbirlerinden
ebediyen ayrılmış olmalarına rağmen, henüz hâkimiyetinden tamamıyle kurtulmuş değildi.
Bir akşam Yonville'e dönmedi. Charles aklını oynatacak gibi oldu. Küçük Berthe, annesi yok
diye uyumak istemiyor, çatlayacak kadar hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Justin, rasgele yollara
dökülmüştü. M. Homais bile eczaneyi bırakıp gitmişti.
Nihayet, saat on bire doğru, Charles artık yerinde dura-mayarak arabayı hazırladı, içine atladı,
beygiri kamçıladı ve sabahın saat üçüne doğru Kırmızı Haç'a vardı. Kimseler yoktu. Noter
kâtibinin onu görmüş olacağı aklına geldi; fakat nerede oturuyordu? Bereket versin,
patronunun adresini hatırladı, oraya koştu.
280
MADAME- BOVARY
Gün doğmaya başlıyordu. Bir kapının üstünde tabelalar gözüne ilişti. Kapıyı çaldı, birisi, kapıyı
açmaksızın ona istediği adresi söyledi, bu tarife, gece yarısı elâlemi rahatsız eden insanlara
karşı bir alay küfür eklemeyi de unutmadı.
Noter kâtibinin oturduğu evin ne çıngırağı, ne tokmağı, ne de kapıcısı vardı. Charles kapıyı var
kuvvetiyle yumrukladı. O sırada bir polis memuru geçti, o zaman korktu ve çekip gitti.
Kendi kendine;
— Ben çıldırdım galiba, dedi. Herhalde M. Lormeau'da akşam yemeğine alıkoymuş olmalılar.
Lormeau ailesi artık Rouen'da oturmuyordu.
Madame Dubreuil'e bakmak için kaldı herhalde. İyi ama, Madame Dubreuil öleli on ay oluyor!..
Peki nerede öyleyse?
Aklına bir fikir geldi. Bir kahveye girerek adres kitabı'm istedi, acele, acele Matmazel
Lempereur'ün adını aradı, LaRe-nelle-des-Maroquiniers sokağında 74 numarada oturduğunu
öğrendi.
Tam o sokağa giriyordu ki, Emma öbür uçtan çıkıverdi. Charles, kucaklamaktan ziyade âdeta
kadının üzerine atıldı:
— Dün, seni kim alıkoydu?
— Hastaydım.
— Ne hastası?.. Nerede?.. Nasıl?.. Emma elini alnından geçirdi:
— Matmazel Lempereur'ün evinde.
— Emindim! Zaten oraya gidiyordum.
— Boşuna gitme. Az önce sokağa çıktı; fakat bundan sonra kendine hâkim ol. Küçücük bir
gecikmeden bu kadar telaşa düşeceğini bilirsem artık serbest davranamam, anlıyorsun değil
mi?
Bu, kaçamaklarında hiç tedirgin olmamak için kendi kendine verdiği bir çeşit izindi. Nitekim
bundan, keyfi istediği gibi, alabildiğine faydalandı da. Leon'u görmeyi canı istedi mi, rasgele bir
bahane bulup yola çıkıyor, o gün kendisini beklemeyen Leon'u gidip noterlikte buluyordu.
İlk defalar, bu onun için büyük bir mutluluktu; fakat çok geçmeden gerçeği saklayamaz oldu,
yani: Patronu böyle rahatsız edilmelerden çok şikâyetçiydi.
Emma:
— Aldırma, gel, diyordu.
MADAME BOVARY
281
O da sıvışıyordu.
Emma, Leon siyahlar giysin ve XIII'üncü Louis'nin tablolarına benzemek için de çenesinden
küçücük bir sakal bıraksın diye tutturdu. Nerede oturduğunu öğrenmek istedi, evini pek kötü
buldu; Leon utancından kızardı. Emma onun bu haline aldırmadı, sonra kendisininkine eş
perdeler satın almasını tavsiye etti. Leon'un, masraf olacak demesine gülerek:
— Aman sen de, diye karşılık verdi, paracıklarına da ne kadar düşkünsün!
Leon'un her seferinde, son randevudan itibaren neler yapmış olduğunu bir bir anlatması
gerekiyordu. Emma ondan, şiir, kendisi için şiir, kendi namına bir aşk şiiri yazmasını istedi.
Leon ikinci mısraa kafiye bulamadı ve sonunda hediyelik bir kitaptan bir sone kopya etti.
Bütün bunları, kendi gururunu okşamaktan ziyade onun hoşuna gitmek için yapıyordu. Leon
onun fikirlerini münakaşa etmiyordu; bütün zevklerini kabulleniyordu. Emma onun metresi
olacağına, o Emma'nın metresi oluyordu. Emma'nın öpücüklerle karışık tatlı sözleri, Leon'un
yüreğini çeliyordu. Derin ve gizli oluşu yüzünden âdeta madde dışı bir hala gelen bu baştan
çıkarmayı acaba nereden öğrenmişti?
VI
L6on, Emma'yı görmek için Yonville'e gittikçe, ekseriya eczacılarda yemeğe kalırdı. Bir
seferinde kendisinin de nezake-ten eczacıyı davet etmesi gerektiğini düşündü.
M. Homais:
— Hay hay, dedi. Zaten benim de insan yüzü görmeye ihtiyacım var. Burada âdeta
küfleniyordum. Beraberce tiyatroya, lokantaya gideriz, papaz uçururuz.
Madame Homais, kocasının atılmak istediği belirsiz tehlikelerden ürkerek şefkatle:
— Ah dostum, diye mırıldandı.
— Ne varmış, canım? Eczaneden durmadan sızan zehirler arasında yaşamakla sağlığımı yeter
derecede mahvetmiyor muyum sanki? İşte, zaten kadınların huyu böyledir: -Bilimi kıskanırlar,
sonra da en masum, en meşru eğlencelere de karşı koyar-
la1'
282
MADAME BOVARY
lar. Ne olursa olsun, bana güvenin; bugünlerde Rouen'a geleceğim. Birlikte artık vur patlasın,
çal oynasın.
Eczacı, eskiden böyle bir deyim kullanmaktan pek çekinirdi; ama şimdi zamanenin geçer akçesi
saydığı o delişmen ve Parisli üslubuna bayılıyordu ve tıpkı komşusu Madame Bovary gibi, noter
kâtibini Paris âdetleri hakkında merakla sorguya çekiyor, hatta burjuvaları afallatmak
maksadıyle, örneğin gidiyorum yerine kirişi kırıyorum kabilinden argo kelimeler kullanıyordu.
Böylece, bir perşembe günü, Emma M. Homais'ye Altın Aslan mutfağında rasgelince şaşırdı
kaldı. Eczacı, yolcu kıya-fetindeydi, yani sırtında nereden çıktığı belli olmayan kocaman bir
palto, bir elinde bavul, öbür elinde de eczanesinde ayaklarını ısıtmak için kullandığı kürklü bir
tandır vardı. Kasabadan ayrılması halkı meraka düşürmesin diye yola. çıkacağını kimseye
açmamıştı.
Gençliğinin geçtiği yerleri tekrar görmek düşüncesi onu pek heyecanlandırmış olmalıydı ki, o
uzun yolculuk boyunca durmadan konuştu durdu; sonra, şehre varır varmaz hemen arabadan
atlayarak Leon'u aramaya koyuldu. Noter kâtibinin direnmesine rağmen, delikanlıyı büyük
Normandie kahvesine sürükledi. Umumi bir yere girince şapka çıkarmayı taşra âdeti sayarak,
kahveye şapkası başında daldı.
Emma, Leon'u üç çeyrek saat bekledi. Sonunda noterliğe koştu ve aklı türlü ihtimallerle
perişan, Leon'u kayıtsızlıkla itham ederek, zaafını da kendi başına kakarak, alnı pencere
camlarına dayalı saatlerce bekledi.
Berikiler, saat ikide henüz kahvede, sofra basındaydılar. Büyük salon boşalıyordu. Sobanın
palmiye biçimindeki borusu, beyaz tavanda yaldızlı bir sorguçla nihayetleniyordu. Yanlarında,
camekânın arkasında, tam güneşin alnında, küçük bir fıskiye bir mermer havuza şıpırdayarak
dökülüyordu. Havuzda, maydanozlarla kuşkonmazlar arasında, sersemlemiş üç ıstakoz,
kenarda üst üste konmuş bıldırcınlara doğru uzanıyordu.
Homais'nin keyfine diyecek yoktu. Ziyafetten çok lüksten mestolmuştu, ama Pommard şarabı
da melekelerini biraz tahrik ediyordu. Nitekim, romlu omlet gelince, kadınlara dair ahlaka aykırı
düşünceler ortaya attı. Onu en fazla büyüleyen şey, şıklıktı. Güzel döşenmiş bir dairede zarif bir
tuvalete ba-
MADAME BOVARY
283
yılıyordu. Vücut güzelliğine gelince, iyi parpaları da hor görmüyordu tabii.
Leon, ümitsizlik içinde duvar saatinden gözlerini ayırmıyordu. Eczacı ise içiyor, yiyor,
konuşuyordu.
Birdenbire:
— Siz, dedi, Rouen'de, yoksunluk içinde olmalısınız. Gerçi sevgiliniz pek uzaklarda oturmuyor
ama...
Leon kıpkırmızı kesilince de:
— Haydi, haydi, dedi, samimi olalım. İnkâr mı edeceksiniz, Yonville'de?..
Genç adam kekeledi.
— Madame Bovary'nin evinde kur yapmıyor musunuz?
— Kime?
— Hizmetçi kıza!
Şaka söylemiyordu; ama kendini beğenmişlik, her türlü sakınganlığı unutturmuş olacaktı ki,
Leon, istemeyerek itiraz etti. O, yalnız esmer kadınlardan hoşlanırdı.
Eczacı:
— Size hak veririm, dedi, onlar daha ateşli olurlar.
Dostunun kulağına eğilerek, bir kadının ateşli olup olmadığını ne gibi belirtilerden anlamak
lazım geldiğini anlattı. Hatta konuyu genişleterek çeşitli milletlere mensup kadınlardan söz açtı:
Alman kadını edalı, Fransız kadını çapkın, İtalyan kadını hırslı olurmuş.
Noter kâtibi:
— Ya Zenci kadınlar? diye sordu.
— Onlar sanatkârlara layıktır. — Garson, iki küçük fincan kahve!
Le"on nihayet sabırsızlıkla sordu:
— Gidiyor muyuz?
— Yes.
Ama gitmeden önce işyeri sahibini görüp onu kutlamak istedi.
O zaman genç adam, yalnız kalmak için işi olduğunu söyledi.
Homais:
— O halde, dedi, sizi geçireyim bari.
Sokaklardan geçerken, yanındakine kansından, çocuklarından, geleceklerinden, eczanesinden
söz etti, orasının vaktiyle ne
284
MADAME BOVARY
berbat bir halde bulunduğunu, ne çabayla bugünkü mükemmel durumuna getirdiğini anlattı.
Boulogne oteline gelince, Leon onu yüzüstü bırakıverdi, merdivenleri dörder dörder çıktı,
metresini heyecan ve telaş içinde buldu.
Emma, eczacının adını duyunca küplere bindi. Ama genç adamın mazeretleri akla uygundu,
kendisinin hiç kabahati yoktu. M. Hoınais'yi o da tanımıyordu sanki? Onunla vakit geçirmeyi
Emma ile beraber bulunmaya nasıl tercih ederdi? Fakat Emma sırtını dönmüştü bile. Leon onu
durdurdu; ve dizleri üzerine yığılarak, isteri ve yalvarma dolu baygın bir tavırla iki elini beline
doladı.
Emma ayaktaydı; çakmak çakmak olmuş iri gözleriyle ona ciddi ciddi, âdeta korkunç korkunç
bakıyordu. Sonra gözyaşları o bakışları bulandırdı, pembe gözkapakları kapandı, ellerini
bırakıverdi. Leon tarn o elleri ağzına götürüyordu ki, bir uşak görünerek Mösyö'yü aşağıda
beklediklerini bildirdi.
Emma:
— Döneceksin, değil mi?
— Elbette.
— Ama ne zaman?
— Az sonra.
Eczacı, Leon'u görür görmez:
— Numara yaptım, dedi. Hoşunuza pek gitmediğini anladığım bu ziyareti kısa kestirmek
istedim. Haydi, Bridoux'ya gidelim de bir kadeh garus içelim.
Leon, hemen noterliğe dönmesi gerektiğine dair yeminler etti. O zaman da eczacı, kağıt
yığınları ve işlemler konusunda şakalar yaptı. s
— Bırakın biraz, Allahı severseniz Cujas ile Barthole'ü. Size kim karışır? Cesur olun! Bridoux'ya
gidelim. Köpeğini görürsünüz. Görülecek şeydir hani!
Noter kâtibinin hâlâ ayak dirediğini görünce de:
— Peki, ben de noterliğe giderim. Orada sizi bekleyerek ya gazetede okurum, yahut bir kanun
karıştırırım.
Leon, Emma'nın öfkesi, M. Homais'nin gevezeliği ve belki de öğle yemeğinin ağırlığıyle
uyuşmuş, sanki eczacı tarafından büyülenmiş gibi, kararsız duruyordu. Eczacı ise boyuna
tekrarlıyordu:
MADAME BOVARY
285
— Bridoux'ya gidelim! İki adımlık yer, Malpalu sokağında. O zaman, tabansızlıkla, budalalıkla,
insanları hiç de hoş
olmayan hareketlere yönelten o tarif kabul etmez duygu ile, kendini bırakıverdi. Bridoux'ya
gittiler ve adamı, seltz suyu yapmak için bir makinenin kocaman çarkını soluk soluğa
çevirmekte olan üç garsonun başında buldular. Homais garsonlara yol gösterdi. Bridoux'yu
kucakladı. Garus içildi. Leon yirmi kez kalkıp gitmek istedi; fakat öteki, kolundan yakalayarak
durduruyor ve:
— Az sonra, diyordu, ben de kalkacağım. Birlikte Rouen Feneri'ne gider oradaki beyleri
görürüz. Sizi Thomassin'le tanıştırırım.
Ama yine de yakayı kurtardı, bir koşuda otele vardı. Emma'nın yerinde yeller esiyordu. Öfke
içinde az önce kalkıp gitmişti. Randevuda sözünü tutmamayı hakaret saymıştı. Ondan kopmak
için başka nedenler de arayıp buldu: Bir kahramanlıkta bulunmaktan âcizdi, zayıftı, bayağıydı,
bir kadından daha pelte gibiydi, hasisti, tabansızdı.
Sonra, sükûnet bulunca, ona herhalde iftiralarda bulunduğunu anladı. Fakat- sevdiğimiz
kimseleri hor görmek bizi onlardan az çok uzaklaştırır. Mabutlara dokunmamak lazımdır, yoksa
yaldızları elimizde kalır.
İkisi de, mektuplarında çoğu zaman aşklarıyle ilgisi olmayan şeylerden söz etmek derecesine
geldiler; Emma'nın gönderdiği mektuplarda çiçeklerden, şiirden, aydan, yıldızlardan bahis
vardı. Bunlar, bütün dış yardımlarla alevlenmeyi deneyen zayıf düşmüş bir tutkunun safça
başvurduğu çarelerdi. Emma her seferinde, çıkacağı ilk yolculukta derin bir mutluluğa ermeyi
tasar-liyqrdu; fakat sonunda* olağanüstü hiçbir şey duymadığını da kendi kendine açığa
vuruyordu. Bu hayal kırıklığı yeni bir ümitle çabucak siliniyor ve Emma, âşığına daha ateşli,
daha tutkulu dönüyordu. Haşin haşin soyunuyor, korsesinden kopardığı ince bağ, kayan bir
yılan gibi kalçalarının etrafında ıslık çalıyordu. Çıplak ayaklarının ucuna basarak, kapıma kapalı
olup olmadığını bir kere daha muayene etmeye gidiyor, sonra bir tek hareketle bütün
elbiselerini bir anda yere düşürüyor; solgun, hiç konuşmadan, ciddi ciddi, uzun bir ürperme ile,
kendini âşığının koynuna atıyordu.
Bununla birlikte, soğuk ter damlalarının kapladığı bu alın-
286
MADAME BOVARY
da, bu fısıldayan dudaklarda, bu dalgın gözbebeklerinde, bu kolların sarılışında, Leon'a onları
birbirinden ayırmak için ansızın aralarına kayıvermiş gibi gelen, aşırı, kararsız, iç karartan bir
şey vardı.
Leon, ona soru sormaya cesaret edemiyordu; fakat, ne kadar tecrübeli olduğunu farkedince,
kendi kendine, herhalde acının ve zevkin bütün sınavlarını vermiş olmalı diyordu. Vaktiyle
kendisini o kadar büyülemiş olan şey şimdi onu korkutuyordu. Zaten, kişiliğinin her gün biraz
daha yutulmasına isyan ediyordu. Bu sürekli zaferinden dolayı Emma'ya hınç besliyordu. Hatta
onu sevmemeye kendini zorluyor, fakat potinlerinin gıcırtısını duyunca, kuvvetli içkiler
karşısındaki sarhoşlar gibi, kendini pısırık hissediyordu.
Gerçi Emma, yemeklere gösterdiği özenden tutunuz da, giyim kuşam zarafetine ve bakışlardaki
süzgünlüğe kadar, her bakımdan onun üzerine titremekten geri durmuyordu. Yonville'den
göğsünün üstünde güller getiriyor ve onun yüzüne atıyordu; sağlığı için meraka düşüyor, nasıl
davranması gerektiğine dair öğütler veriyordu. Kendine sımsıkı bağlamak için, Allahın da bu işe
karışacağını umarak, boynuna bir Hazreti Meryem madalyonu da geçirmişti. Evlâdına düşkün
bir anne edasıyle, arkadaşları hakkında bilgi alıyordu. Ona:
— Onlarla buluşma, çıkma, yalnız bizi düşün; beni sev, diyordu.
Hayatını göz altında bulundurabilmek de isterdi, hatta peşine adam koymayı bile düşündü.
Daima, otelin yanında, yolculara yanaşan öyle bir serseri vardı ki, isterse, pekâlâ... Fakat
gururu isyan etti:
— Eh, artık ne olursa olsun, isterse aldatsın, umurumda değil!
Bir defasında birbirlerinden erken ayrılmışlardı. Emma tek başına bulvardan geçerek dönerken,
manastırın duvarları gözüne ilişti; karaağaçların gölgesinde bir sıraya oturdu. O zamanlar ne
kadar huzur içindeydi! Okuduğu kitaplara- göre hayal etmeye çalıştığı o anlatılmaz aşk
duygularına şimdi ne kadar hasret çekiyordu!
Evliliğinin ilk ayları ormanda atla gezintileri, vals eden Vikont ve şarkı söyleyen Lagardy,
hepsini gözlerinin önünden
MADAME BOVARY
287
geçirdi... Ve Leon da kendisine tıpkı ötekiler kadar uzak göründü.
Kendi kendine:
— Onu seviyorum ama, diyordu.
Ne olursa olsun mutlu değildi, hiçbir zaman mutlu olmamıştı. Hayatın bu yetersizliği, dayandığı
şeylerin hemen bozulup çürümesi nereden geliyordu?.. Ama, bir yerlerde kuvvetli ve güzel bir
insan, hem coşkunluk, hem de incelikle dolu kıymetli bir varlık, bir melek kılığı altında bir şair
kalbi, gökyüzüne şairane düğün destanları söyleyen tunç telli bir rebap bulunsaydı, onunla
tesadüfen niçin karşılaşmamalıydı? Ah, ne imkânsızlık! Zaten hiçbir şey böyle bir araştırmaya
değmezdi; her şey yalan söylüyordu, her gülümsemenin altında sıkıntıdan bir esneme vardı.
Her sevinç bir lanet, her zevk bir iğrenme gizliyordu ve en iyi öpücükler, dudaklarda
gerçekleşmesi imkânsız daha yüksek bir şehvet özlemi bırakıyordu.
Havada bir madeni hırıltı dolaştı ve manastırın çanı dört kere vurdu. Saat dört! Ona çok
eskiden beri buradan, şu sıranın üstündeymiş gibi geliyordu. Fakat bir kalabalığın küçük bir
yere sığması gibi, sayısız tutkular da tek bir dakikanın içine girebilir.
Emma da yalnız kendi tutkulanyla yaşıyordu, bir arşidü-şesten fazla paraya kıymet verdiği
yoktu.
Ama bir seferinde; ufak tefek, yüzü kıpkırmızı kafası dazlak biri, Rouen'dan, M. Vinçart
tarafından gönderildiğini söyleyerek Emma'ya geldi. Uzun yeşil redingotunun yan cebini
kapayan topluiğneleri çekip çıkardı, hepsini elbisesinin koluna iliştirdi, terbiyeli terbiyeli bir
kağıt uzattı.
Bu, kendisinin imzalayıp da bütün teminatına rağmen Lheureux'nun Vinçart'a ciro ettiği yedi
yüz franklık bir borç senediydi.
Emma hemen hizmetçisini dükkâncıya gönderdi. Adam ge-lemiyordu.
Bunun üzerine, o zamana kadar kalın sansın kaşlannm gizlediği mütecessis gözlerle sağa sola
bakınarak ayakta kalmış olan meçhul adam, saf bir eda ile sordu:
— M. Vinçart'a ne cevap götüreyim?
— Ne cevap mı? Kendisine söyleyin ki, şimdilik param yok... Ama gelecek hafta... Evet,
beklesin, gelecek hafta.
288
MADAME BOVARY
Adamcağız bir tek kelime söylemeden çıktı gitti.
Fakat ertesi günü öğleye doğru Emma'ya bir protesto geldi. Üstünde yer yer iri harflerle
«Maître Harertg, Buchy İcra Memuru» ibaresi yazılı bulunan bu damgalı kağıdı görür görmez
Emma fena halde ürktü ve soluğu kumaş tacirinde aldı.
Onu dükkânında, paket bağlarken buldu.
— Buyursunlar, dedi, emirleriniz?
Kendisine hem çıraklık hem aşçılık eden, on üç yaşlarında, kamburumsu bir genç kızın
yardımıyle, yine kendi işine koyuldu.
Sonra, dükkânın döşeme tahtaları üzerinde kunduralarını takırdata takırdata, Madamın önüne
geçip birinci kata çıktı ve kendisini dar bir odaya aldı. Burada, üzerindeki büyük defterler asma
kilitli verev bir demir çubukla muhafaza altına alınmış, kocaman bir yazıhane vardı. Basma
toplan altında duvara dayalı bir kasa görülüyordu; fakat öylesine büyük çaptaydı ki, içine para
ve senetten başka şeyler de konulmuş olacaktı. Gerçekten, M. Lheureux, rehin karşılığında borç
para vermekteydi. Madame Bovary'nin altın zincirini de, zavallı Tellier Babanın küpeleriyle
birlikte oraya koymuştu. Adamcağız, sonunda küpeleri satmak zorunda kalmış, Quincampoix'da
külüstür bir bakkal dükkânı satın almıştı. Şimdi orada, suratından daha az san şamdanları
arasında, müzmin nezleden geberip gidiyordu.
Lheureux, geniş hasır koltuğuna oturdu:
— Ne var, ne yok?
— Ahn, bakın. Ona kağıdı gösterdi.
— Peki, ne yapabilirim?
O zaman Emma, senetleri ciro etmemek hususunda verdiği sözü hatırlatarak, köpürdü.
— Ama mecbur oldum da, yaptım. Beni sıkboğaz ediyorlardı.
— Şimdi ne olacak?
— Olacağı basit: Bir mahkeme karan, arkasından da haciz... Oldu da bitti!
Emma herifi dövmemek için kendini zor tutuyordu. Adama, yumuşak bir eda ile, M. Vinçart'ı
avutmak çaresi olup olmadığını sordu
MADAME BOVARY
289
— Evet, Vinçart'ı avutmak ha! Kendisini tanımıyorsunuz anlaşılan; o bir araptan daha yırtıcıdır.
Ama yine de M. Lheureux'nun işe müdahale etmesi lazım geldi.
— Dinleyin beni! Zannederim ki bugüne kadar size karşı iyi davrandım.
Ve defterlerinden birini açarak:
— Bakın!
Sonra, parmağını sayfanın altından yukarıya doğru gezdirerek:
— Hah işte... 3 ağustos iki yüz frank... 17 temmuzda yüz elli... 23 martta kırk altı... nisanda...
Bir budalalık yapmaktan çekiniyormuş gibi durdu.
— Mösyö'nün imzaladığı senetlerden söz etmiyorum bile. Onların da biri yedi yüz franklık,
öbürü üç yüz franklık! Aldığınız küçük avanslar, faizler, bir türlü arkası gelmiyor, insanın zihni
karışıyor. Artık ben bu işte yokum!
Emma ağlıyordu, adama «Mösyö Lheureux'cüğüm» bile diyordu. Fakat dükkâncı, bütün suçu o
«Köpoğlu Vinçart»a yük-lüyordu. Zaten kendisinin on parası yoktu, şimdi kimse borcunu
ödemiyordu, herkes onun sırtından geçinmeye bakıyordu, onun gibi biçare bir dükkâncı avans
filan veremezdi.
Emma susuyordu; M. Lheureux ise elindeki kalemin tüylerini ısırarak, herhalde bu susmadan
kaygılanmış olacaktı ki:
— Şayet, diye devam etti, şu günlerde elime para geçse... belki...
— Zaten Barneville'in bakiye hesabı gelir gelmez...
— Nasıl?..
Langlois'nın henüz parayı ödemediğini duyunca, pek hayrete düşmüş göründü. Sonra, tatlı bir
sesle:
— Anlaşalım, ama nasıl?..
— Siz nasıl isterseniz!
O zaman, düşünüyormuş gibi gözlerini kapadı, birkaç rakam yazdı, pek sıkıntıya düşeceğini, bu
işin çok güç bir iş olduğunu, son meteliğini vereceğini söyleyerek, Emma'ya her biri iki yüz elli
franklık ve birbirinden birer ay aralıklı vadeli dört senet yazdırdı.
— Allah vere de Vinçart bana olmaz demese! Esasen, bir MB 19
290
MADAME BOVARY
kere anlaştık, işi savsaklayacak değilim, elma gibi yuvarlak adamımdır ben.
Sonra, hiç oralı değilmiş gibi, Emma'ya dükkâna yeni gelmiş bir sürü mal gösterdi .fakat kendi
kanaatince, hiçbiri Madama layık değildi.
— Meselâ, bakın şu elbiseliğe, metresi otuz beş santime, rengi de hiç atmazmış! Pekâlâ herkes
yutuyor bunu, tabii anlarsınız, işin doğrusu söylenmez ki.
Dükkâncı, başkalarına yaptığı bu aldatmacaları itiraf etmekle, Emma'yı kendisine ne kadar
dürüst davrandığına inandırmak istiyordu.
Sonra, geçenlerde bir satışta bulduğu üç buçuk metrelik bir dantela parçasını göstermek için
kendisine seslendi:
— Bakın, güzel değil mi? Şimdi bu dantelayı koltuk başlarına koyuyorlar, moda böyle.
Bir hokkabazdan daha atik davranarak dantelayı mavi bir kağıda sardı ve Emma'nın eline
tutuşturdu.
— Ama, hiç değilse şeyini öğrenseydim?.. Arkasını dönerek:
— Sonra, sonra, dedi.
Daha o akşam, Emma, kocasını, mirastan artanı derhal göndermesi için annesine mektup
yazmaya zorladı. Kaynana gönderilecek bir şey kalmadığını bildirdi: Tasfiye tamamlanmıştı,
kendilerine, Barneville'den başka, altı yüz liralık bir akar kalıyordu, onu da düzenli olarak
gönderecekti.
O zaman Madam, kocasının hastalarına iki üç fatura gönderdi ve faydasını gördüğü bu usulü
sonraları da bol bol kullandı. Faturalara not olarak şunu da eklemeyi hiç unutmuyordu:
«Bundan kocama hiç bahsetmeyiniz, ne kadar mağrur olduğunu bilirsiniz... Kusura
bakmayınız... Hürmetkarınız...» Gerçi bazı itirazlar oldu ama hiçbiri kocasının eline geçmedi.
Para bulmak için eski eldivenlerini, eski şapkalarını, eski kap kaçağı satmaya başladı; gayet
ustaca pazarlık ediyordu, damarlarındaki köylü kanı- on metelik sektirtmiyordu. Şehre her
inişinde, bazı ufak tefek şeyler satın alıyordu. M. Lheureux başka bir şey bulamayınca, hiç
değilse bunları alıp götürdü. Devekuşu tüyleri, Çin porseleni, sandıkları aldı; Felicite'den,
Madame Lefrançois'dan, Kızıl Haç sahibesinden, herkesten borç
MADAME BOVARY
291
para çekti. Nihayet Barneville'den gelen para ile senetlerin iki tanesini ödedi, diğer bin beş yüz
frank eridi gitti. Yeniden borçlandı ve bu, böylece devam etti.
Bazen, doğrusu hesap yapmaya gayret ettiği de oluyordu, fakat öyle akıl almaz şeyler
keşfediyordu ki, inanası gelmiyordu. O zaman yeniden hesaba girişiyor, zihni çabucak
karmakarışık oluyor, her şeyi olduğu yerde bırakıyor, bir daha da kafa yormuyordu.
Şimdi evin hali pek hazindi! Satıcıların kapıdan asık suratla çıktıkları görülüyordu. Mutfaktaki
ocakların üzerinde mendillere rastgeliniyor ve küçük Berthe, Madame Homais'nin ayıplamasına
rağmen, delik çoraplarla dolaşıyordu. Charles, ezile büzüle bir ihtarda bulunacak olursa, Emma
kaba kaba cevap veriyor, bunda kendisinin kabahati olmadığını söylüyordu!
Neden bu kadar öfkeleniyordu? Charles her şeyi karısının geçirmiş olduğu sinir hastalığı ile izah
ediyor, sakatlığını kusur saydığı için kendi kendine kızıyor, kendini bencillikle suçluyor ve
içinden hemen gidip karısını öpmek geliyordu.
Kendi kendine:
— Hayır, olmaz, diyordu, belki canını sıkmış olurum. Olduğu yerde kalıyordu.
Akşam yemeğinden sonra bahçede tek başına dolaşıyor, küçük Berthe'i dizlerine oturtuyor,
tababet gazetesini açarak ona okuma öğretmeye çalışıyordu. Dersle hiç başı hoş olmayan
çocuk, çok geçmeden o kederli iri gözlerini açıyor ve ağlamaya koyuluyordu. O zaman Charles
çocuğu teselli ediyor, kum üzerinde ırmaklar yapsın diye gidip bahçe kovasıyle su getiriyor,
yahut kınaağaçlarının dallarını kırarak tarhlara ağaç diye dikiyordu. Bu da zaten ot bürümüş
bahçeyi pek bozmuyordu. Les-tiboudois'nın o kadar gündelik alacağı vardı ki! Sonra çocuk
üşüyor, annesini istiyordu.
Charles:
— Hizmetçiyi çağır, diyordu. Biliyorsun ki, yavrucuğum, annen rahatsız edilmek istemez.
Sonbahar başlamıştı, yapraklar şimdiden dökülüyordu,
— İki yıl önce, hastalandığı zamanki gibi!— Ne zaman bitecek bütün bu belâlar!.. Ve elleri
arkasında, yürümeye devam ediyordu.
292
MADAME BOVARY
Madame odasındaydı. Oraya çıkılmıyordu. Emma orada, uyuşmuş, yarı çıplak, bütün gün
kalıyor, vakit vakit Rouen'da bir Cezayirlinin dükkânından satın aldığı saray tabletleriyle tütsü
yapıyordu. Geceleri, yanında uzanıp uyuyan bir adamdan kurtulmak için yapmadığını
bırakmamış ve sonunda kocasını ikinci kata sürgün etmişti. Kendisi sabahlara kadar, içinde
kanlı sahnelerle azgın şehvet betimleri bulunan acayip kitaplar okuyordu. Çoğu zaman dehşete
düşüyor, bir çığlık koparıyordu. Charles hemen koşup geliyordu.
O da:
— Ah, git, git! diyordu.
Yahut bazen, zinanın körüklediği o mahrem alevle daha da yanarak, heyecan içinde, nefes
nefese, safi arzu kesilmiş, pencereyi açıyor, soğuk havayı içine çekiyor, gür saçlarını rüzgâra
dağıtıyor ve yıldızlara bakarak kendine prens aşkları temenni ediyordu. Onu, Leon'u
düşünüyordu. Kendisini doyuran o randevulardan bir tanesini yaşamak için o anda her şeyini
verebilirdi.
Randevular onun bayram günleriydi. Onların muhteşem olmasını istiyordu! Şayet âşığı tek
başına masrafın altından kal-kamazsa, açığı cömertlikle kendisi kapatıyordu. Bu da, hemen
hemen her defasında böyle oluyordu. Leon, başka yerlerde, daha gösterişsiz otellerde de
pekâlâ rahat edebileceklerini kendisine anlatmaya çalıştı; fakat hep Emma'nın itirazlarıyle
karşılaştı.
Bir gün çantasından altı tane altın yaldızlı küçük kaşık çıkardı (bunlar Rouault babanın düğün
hediyesiydi) ve Leon'dan hemen gidip bunları Emniyet Sandığı'na götürmesini rica etti; pek
hoşuna gitmediği halde Leon emri yerine getirdi. Kötü bir vaziyete girmekten korkuyordu.
Sonra, iyice düşününce, metresinin garip tavırlar takındığını, kendisini ondan uzaklaştırmak
isteyenlerin pek haksız olmadıklarını anladı.
Gerçekten, birisi annesine uzun bir imzasız mektup göndermişti. Mektupta, oğlunun evli bir
kadınla kendini mahvettiğini haber veriyordu; kadıncağız, bu işin içinde de ailelerin ezeli
umacısını, yani aşkın derinliklerinde çöreklenen o belirsiz kötü yaratığı, o denizkızını, o canavarı
görür gibi olarak, oğlunun patronu maître Dubocage'a mektup yazd^ o da bu işin mükem-
melen becerdi. Delikanlının gözünü açmak, ona uçurumu
MADAME BOVARY
293
göstermek için, üç çeyrek saat öğüt verdi. Böyle bir macera, sonraları kendi müessesesine de
zararlı olabilirdi. Kadınla ilgisini kesmesi için yalvardı. Kendi menfaati uğruna bunu yapmazsa,-
bari onun için, yani Dubocage için bu fedakârlığa katlanmalıydı.
Leon sonunda bir daha Emma'yı görmeyeceğine yemin etmişti; sözünü tutmadığı için kendi
kendine kızıyordu, çünkü, arkadaşlarının sabahları soba etrafında yaptığı şakaları hesaba
katmasa bile, bu kadın yüzünden başına türlü belâlar gelebilir, daha bir sürü nasihat dinlemeye
mecbur kalırdı. Hem yakında başkâtip olacaktı: Artık ciddi olmanın zamanıydı. Nitekim flütten,
coşkun duygulardan, hayal kurmaktan vazgeçti: Çünkü her burjuva, gençlikte kanı kaynadığı
zaman, bir tek gün, bir tek dakika bile olsa, yine kendini sınırsız tutkulara, pek büyük
girişimlere yetenekli sanır. Çapkının en bayağısı sultan hanımların hayaliyle geçinir, her noterin
gönlünde birazcık şair kırıntısı bulunur.
Leon, göğsünün üstünde Emma birdenbire hıçkırmaya başladı mı artık sıkılıyordu; kalbi, tıpkı
belirli bir müzik dozundan fazlasına tahammül edemeyen insanlar gibi, artık incelikle-. rini pek
farkedemediği bir aşkın gürültüsü karşısında ilgisizlikten uyukluyordu.
Birbirine sahip olmak zevkini yüz katına çıkaran o şaşmaları duyamayacak kadar birbirlerini
fazla tanıyorlardı. Emma ondan ne kadar tiksinmişse, o da Emma'dan o kadar usan-mıştı.
Emma, zinada evliliğin yavanlıklarıyle yeniden karşılaşmıştı.
Fakat nasıl kurtulmalıydı? Sonra böyle bir mutluluğun bayağılığı ile kendini ne kadar aşağılık
içinde hissederse etsin, Emma, alışkanlıkla veya ahlaksızlıkla, o saadetten vazgeçemiyordü;
hatta, her gün biraz daha üstüne düşüyor ,daha da çoğalmasını istemekle, her çeşit saadetin
kökünü kurutuyordu. Ümitlerinin kırılmasından, sanki kendisine ihanet etmiş gibi, Leon'u
sorumlu buluyor, karar vermek cesaretini gösteremediğinden, içinden, «Bir felâket olsa da
ayrılsak.» diyordu.
Ama, bir kadının daima âşığına mektup yazması lazımdır fikriyle, Leon'a mektup göndermekten
de asla geri kalmıyordu.
Fakat yazarken, kafasında başka bir adam, en ateşli hatıralar, okuduğu en güzel şeyler ve en
kuvvetli arzularının yarattığı
294
MADAME BOVARY
bir hayalet beliriyordu; sonunda bu hayalet o kadar gerçek, o kadar ele avuca sığar bir hale
geliyordu ki, Emma hayranlıkla sarsılıyor, fakat niteliklerinin bolluğu altında kaybolarak bir
tanrıya döndüğü için, yine de onu bütün açıklığıyle hayalinde can-landıramıyordu. O hayalet, ay
ışığında ve çiçeklerin güzel kokusu altında, balkonlarda igek merdivenlerin sallandığı
mavimtırak bir ülkede oturuyordu. Emma onu yanıbaşında hissediyor, geleceğini ve bir
öpücükte kendisini alıp kaçıracağını sanıyordu. Sonra, kolu kanadı kırılmış, yine olduğu yere
sırtüstü yuvarlanıyordu; çünkü bu belirsiz aşkın atılımları, onu, azgın zevk ve eğlence
âlemlerinden daha fazla yoruyordu.
Şimdi artık içinde sızısı hiç dinmeyen ve her yeri kaplayan bir kırıklık duyuyordu. Ona sık sık
celpler, damgalı kağıtlar geliyor, fakat bunlara şöyle bir göz atıp geçiyordu. Artık yaşamamak,
yahut uyanmaksızm hep uyumak istiyordu.
Büyük perhizin üçüncü perşembe günü, Emma Yonville'e dönmedi; gece maskeli baloya gitti.
Kadife bir pantolonla kırmızı çoraplar giymiş, başına fiyongolu bir peruka ile yana eğdiği üç
köşeli bir şa_pka geçirmişti. Bütün gece trombonların azgın sesine ayak uydurarak zıpladı
durdu; herkes etrafında halka oluyordu. Sabah olunca kendini tiyatronun girişinde, beş altı
maskelinin arasında buldu. Bunlar, Leon'un hamal veya gemici kıyafetine girmiş olan
arkadaşlarıydı, gidip bir yerlerde yemek yemekten söz ediyorlardı.
Etraftaki kahveler tıklım tıklım doluydu. Rıhtımda en adi cinsinden bir lokantayı gözlerine
kestirdiler. Lokanta sahibi, bunlara dördüncü katta küçük bir oda açtı.
Erkekler bir köşeye çekilip fiskos ettiler; herhalde masraf hakkında konuşuyorlardı. Odada bir
noter kâtibi, iki tıp talebesi ve bir de tüccar kâtibi vardı. Allah için, Emma'ya layık bir meclisti
bu! Kadınlara gelince, daha seslerinden, hemen hemen hepsinin en aşağı cinsten olduğunu
anlamakta gecikmedi. O zaman içine korku girdi, iskemlesini, geri çekti ve gözlerini yere
indirdi.
Ötekiler yemeğe koyuldular. Emma yemedi; alnı ateş gibi yanıyor, gözkapakları karıncalanıyor,
derisi buz gibi soğuyordu. Balonun döşeme tahtalarını, sanki dans eden binlerce ayağın ritmik
vuruşuyle hâlâ gümbürdüyormuş gibi, kendi kafasının içinde duyuyordu. Sonra, punç kokusuyle
yaprak siga-
MADAME BOVARY
295
ralarının dumanı onu büsbütün sersemletti. Bayılıyordu; pencerenin önüne götürdüler.
Gün ağarmaya başlıyordu. Sainte-Catherine tarafında, solgun gökyüzünde büyük bir kırmızı
leke genişliyordu. Kurşun rengi bağlamış nehir rüzgârla ürperiyordu. Köprülerin üzerinde
kimsecikler yoktu; sokak fenerleri sönüyordu.
Emma, nihayet kendine geldi ve orada, hizmetçisinin odasında uyumaktan olan Berthe'i
düşündü. Fakat uzun demir çubuklarla yüklü bir at arabası, evlerin duvarına sağır edici bir
madeni sarsıntı fırlatarak geçti.
Emma hemen oradan sıvıştı, balo kostümünü çıkarıp attı, Leon'a dönmesi gerektiğini söyledi ve
nihayet Boulogne Otelinde tek başına kaldı. Her şeye, hatta kendisine de tahammül edemez
olmuştu. Bir kuş gibi uçup giderek, uzaklarda, lekesiz uzaklıklarda, bir yerlerde yeniden
gençleşmeyi ne kadar istiyordu.
Otelden çıktı, bulvardan, Cauchoise Meydanı'ndan, kenar semtten geçti. Bahçelere bakan iki
yanı boş bir sokağa geldi. Hızlı yürüyordu, açık hava onu teskin ediyordu. Kalabalığın suratları,
maskeleri, kadriller, avizeler, lokantadaki yemek, o kadınlar, her şey, azar azar, rüzgârın
önüne kattığı sis tabakaları gibi kayboldu. Sonra, tekrar Kızıl Haç'a döndü, duvarlarında Nesle
Kulesi'nin resimleri asılı duran ikinci kattaki küçük odasında, kendini yatağın üzerine attı.
Akşamın saat dördünde Hi-vert gelip kendisini uyandırdı.
Eve girer girmez, Felicite ona duvar saatinin arkasında kül rengi bir kağıt gösterdi. Emma
okudu:
«Mahkemenin icra yetkisi veren hükmü gereğince...»
Hangi hüküm? Gerçekten, bir gün önce başka bir kağıt daha gelmişti, ama haberi olmamıştı ki.
Şu kelimeleri okuyunca büsbütün şaşırdı kaldı:
«Kral, kanun ve adalet namına Madame Bovary'ye tebliğ olunur ki...»
Birçok satır atladı ve şunu gördü:
«Yalnız yirmi dört saatlik bir süre içinde.» Ne oluyor? «Sekiz bin franklık bir meblağı ödemek.»
Hatta, biraz daha altında şunlar vardı: «Kendisi, bütün kanuni yollardan ve özellikle mal ve
eşyasının hacziyle zorlanacaktır.»
296
MADAME BOVARY
Yapılacak ne vardı?.. Demek, yirmi dört saat sonra; yarın! Lheureux'nun herhalde kendisini
yine korkutmak istediğini düşündü. Bütün dalaverelerini, hoş görünmelerinin amacını bir anda
kavradı. Tutarın gereğinden fazla şişirilmiş olması içine biraz soğuk su serpiyordu.
Bununla birlikte, boyuna satm almak, parasını ödememek, borç para almak, senetler
imzalamak, sonra, yeni bir vadeye bağlandıkça bedeli artan senetleri yenilemek
suretiyle Emma, Lheureux efendiye karışık işlerinde kullanmak için sabırsızlıkla • beklediği bir
sermaye hazırlamıştı.
Emma, gayet serbest bir tavırla adamın karşısına çıktı.
— Biliyor musun başıma geleni? Herhalde bir şaka olmalı bu!
— Hayır.
— Nasıl hayır?
Ağır ağır ona döndü ve kollarını kavuşturarak:
— Benim, dedi, kıyamete kadar size pîr aşkına müteahhitlik ve bankerlik yapacağımı mı
sanıyordunuz, hanımcığım? Cebimden çıkarıp verdiğim paraların yine cebime girmesi gerek,
haksızlık etmeyelim!
Emma borcun miktarına itiraz edecek oldu.
— Ne yapalım, bu böyle! Mahkeme kabul etti! Elde hüküm var! Onu da size tebliğ ettiler.
Zaten bunları yapan ben değilim, Vinçart.
— Acaba bir şeyler yapmanız...
— Hiçbir şey yapamam.
— Ama... yine de... bir düşünsek.
Emma her çareye başvurdu. Hiç haberi olmamıştı ki... Başına birdenbire gelmişti bu iş...
Lheureux, alaylı bir selamla:
— Kabahat kimin? dedi. Ben ırgat gibi çalışıp dururken siz keyfinize bakıyordunuz.
— Ahlak dersi istemez!
— Ahlak dersinin kimseye zararı olmaz.
Emma küçüldü, yalvardı, hatta o küçük ve güzel beyaz elini dükkâncının dizleri üzerine koydu.
— Bırakın beni! Neredeyse beni baştan çıkarmaya kalkışacaksınız.
— Siz aşağılık bir adamsınız!
MADAME BOVARY
297
Dükkâncı gülerek:
— Oo, oo, pek ileri gidiyorsunuz, dedi.
— Sizin ne adam olduğunuzu herkese söyleyeceğim. Kocama diyeceğim ki...
— Öyle mi? Ben de bir şeyler göstereceğim kocanıza! Lheureux kasasından, Vinçart'ın
ıskontosu sırasında Em-
ma'nın kendisine verdiği bin sekiz yüz franklık makbuzu çıkardı.
— O zavallı adamcağız sizin bu küçük hırsızlığınızı anlamaz mı sanıyorsunuz?
Emma, başına bir topuz inmişten daha beter, olduğu yere yığıldı. Lheureux pencere ile yazı
masası arasında mekik dokurken, boyuna tekrarlıyordu.
— Evet, göstereceğim ona bu makbuzu... göstereceğim ona...
Sonra, kadına yaklaştı ve tatlı bir sesle:
— Biliyorum, dedi, hoş bir şey değil bu; fakat hiç kimse de bu yüzden ölmemiştir alt tarafı.
Mademki paramı iade etmek için bundan başka çareniz yok...
Emma kollarını büke büke:
— Ama nereden bulacağım, dedi.
— Adam sen de! Bu kadar dostunuz var!
Kendisine öyle keskin ve korkunç bir tarzda bakıyordu ki, Emma iliklerine kadar titredi.
— Size söz veriyorum, imzalayacağım...
— Bıktım, usandım artık imzalarınızdan!
— Yine satacağım... Omuz silkerek:
— Hadi canım siz de! dedi. Satacak neyiniz var ki? Ve dükkâna açılan küçük pencereden
seslendi:
— Annette! 14 numaranın üç kuponunu unutma sakın.
Hizmetçi kız geldi; Emma bunun manasını anladı ve «kovuşturmayı durdurmak için ne kadar
para lazım olduğunu» sordu.
— Çok geç artık.
— Ama size binlerce frank, tutarın dörtte birini, üçte birini, hemen hemen tümünü
getirecek olursam?
— Olmaz artık. Yararı yok! Onu usulca merdivene doğru itti.
298
MADAME BOVARY
— Mösyö Lheureux, size yalvarırım, birkaç gün daha sabredin!
Hıçkıra hıçkıra ağlıyordu.
— Hoppala! Şimdi de ağlama faslı!
— Beni mahvediyorsunuz!
— Vız gelir bana, dedi ve kapıyı kapadı.
VII
Ertesi gün, icra memuru Maître Hareng, haciz zaptını tutmak üzere iki şahitle birlikte eve
geldiği zaman, Emma acısını bağrına bastı.
Adamlar, Bovary'nin muayene odasından işe başladılar. Meslek âleti saydıkları kuru kafayı
deftere kaydetmediler; fakat mutfakta tabak çanağı, tencereleri, iskemleleri, şamdanları ve
yatak odasında da etajerdeki bütün ufak tefekleri saydılar. Fistanları, iç çamaşırını, tuvalet
odasını gözden geçirdiler. Em-ma'nın hayatı, en gizli köşelerine kadar, otopsi yapılan bir ceset
gibi, bu üç adamın gözleri önüne boylu boyunca serildi.
Düğmeleri iliklenmiş daracık siyah elbisesi, beyaz kravatı, çok gergin subyeleri ile Maître
Hareng, zaman zaman:
— Müsaade eder misiniz, Madame? Müsaade eder misiniz? deyip duruyordu.
Sık sık, hayranlıkla:
— Çok hoş!.. Çok güzel! diyordu.
Sonra, kalemini sol eliyle tuttuğu bir bağa hokkaya batırarak yazmaya koyuluyordu.
Evin katlarını bitirdikten sonra, tavan arasına çıktılar.
Rodolphe'un mektuplarını Emma orada bir çekmeceye ki-litlemişti. Açmak icabetti.
Maître Hareng, halden anlayan b;r gülümsemeyle:
— Ah, mektuplar! dedi. Fakat, müsaade ediniz, zira içinde başka bir şey bulunup
bulunmadığından bizzat emin olmalıyım.
İçindeki Napoleon altınlarını düşürmek istiyormuş gibi kâğıtları yavaşça eğdi. Emma, vaktiyle
kalbini çarptıran o kağıtlara, parmakları sümüklüböcek gibi kırmızı ve gevşek o iri elin
dokunduğunu görünce tiksindi.
MADAME BOVARY
299
Nihayet gittiler. Felicite içeriye girdi. Emma onu Bovary'yi oyalamak için gözcülük etmeye
göndermişti; ikisi bir olup haciz muhafızını damın altına yerleştirdiler, o da oradan
kımıldamayacağına söz verdi.
Emma o akşam Charles'ı düşünceli buldu. Yüzünün çizgilerinden suçlamalar sezerek, hafakan
dolu bakışlarını ondan ayırmıyordu. Sonra gözleri, Çin ekranlarıyle süslü ocağa, geniş
perdelere, koltuklara, hayatının tassızlığına lezzet katmış olan bütün o eşyaya ilişince, içini
vicdan azabı, daha doğrusu uçsuz bucaksız bir pişmanlık kaplıyor, bu da tutkusunu yok
edeceğine, büsbütün şahlandırıyordu. Charles, iki ayağını ocağın demirlerine dayamış, rahat
rahat kütükleri karıştırıyordu.
Bir an geldi, muhafız, gizlendiği yerde sıkılmış olacak ki, birazcık gürültü etti:
Charles:
— Yukarda biri mi dolaşıyor? dedi.
— Hayır, bir küçük pencere açık kalmış herhalde, rüzgârdan sallanıyor.
Emma, ertesi pazar günü, ismini bildiği bankerleri görmek maksadıyle Rouen'a gitti. Bunlar ya
kıra gitmişlerdi, yahut geziye çıkmışlardı. Fakat yılmadı, rastgetirebildiklerinden para istedi.
Paraya acele ihtiyacı vardı, işi olur olmaz iade edecekti. Bazıları alay etti: Kimse razı olmadı.
Saat ikide Leon'un evine gitti, kapıyı vurdu. Kimse açmadı. Nihayet Leon göründü.
— Seni hangi rüzgâr attı böyle?
— Rahatsız mı ettim?
— Hayır... ama...
Ev sahibinin eve «kadın» almasından hoşlanmadığım itiraf etti.
Emma:
— Sana diyeceklerim var, dedi.
Leon elini anahtara attı. Emma, durdurdu.
— Hayır, burada olmaz, bize gidelim. Boulogne otelindeki odalarına gittiler.
Emma, gelir gelmez bir bardak dolusu su içti. Çok solgundu:
— Leon, dedi, bana yardım edeceksin. Sımsıkı yakaladığı iki elini sarsarak, ilave etti:
300
MADAME BOVARY
— Dinle beni, sekiz bin frank lazım bana!
— Sen delirmişsin!
— Henüz değil.
Arkasından hemen, haciz hikayesini anlatarak, ne berbat bir vaziyette olduğunu izah etti; zira
Charles hiçbir şeyin farkında değildi: Kaynanası kendisinden nefret ediyordu, Rouault Babanın
elinden bir şey gelmezdi; fakat o, yani Leon, ba çok lüzumlu parayı bulmak için hemen paçaları
sıvamalıydı.
— Ama, nasıl olur?.. Emma:
— Amma da bayağı adammışsın! diye haykırdı. O zaman Leon, aptal aptal:
— Seri de işi fazla büyültüyorsun, dedi. Belki bin ekü kadar bir para ile herif^yatışır.
Demek hemen teşebbüse geçmek lazımdı. Üç bin frank bulmak pek olmayacak şey değildi.
Zaten, kendi yerine Leon da pekâlâ borca girebilirdi.
— Git! dene! lâzım! koş!.. Oh! Bir şeyler yap! Bir şeyler yap! Seni daha da seveceğim!
Leon çıkıp gitti, bir saat sonra döndü, suratı bir tören ağırbaşlılığı içinde:
— Üç kişiye gittim, dedi, ama boşuna!
Sonra ocağın iki ucuna karşılıklı oturup, hiç konuşmadan, hareketsiz kaldılar. Emma yerinde
tepinerek omuz silkiyordu. Leon onun fısıldadığını duydu:
— Ben senin yerinde olsaydım, pekâlâ bulurdum.
— Nereden bulurdun!
— Senin noterlikten!
Ve gözlerini Leon'a dikti.
Alev alev yanan gözbebeklerinden cehennemi bir cüret fışkırıyor, gözkapakları şehvet ve
cesaret verici bir tarzda birbirine yaklaşıyordu; öyle ki, genç adam kendisine suç işlemeyi
öğütleyen bu kadının dilsiz iradesi karşısında sıfırı tükettiğini hissetti. O zaman korktu ve her
çeşit izahın önüne geçmek için, eliyle alnına vurarak bağırdı:
— Morel bu gece dönecek! Ümit ederim ki benden esirgemez bunu (Morel, dostlarından biriydi,
çok zengin bir tacirin de oğluydu), ben de yarın sana getiririm.
MADAME BOVARY
301
Emma bu ümidi onun hayal ettiği gibi sevinçle karşılar görünmedi. İşin içinde bir yalan
olduğundan mı şüphe ediyordu? Sonra Leon kızararak devam etti:
— Ama, saat üçe kadar gelemezsem, beni artık bekleme, sevgilim. Artık gitmem gerek kusura
bakma, Allaha ısmarladık!
Elini sıktı, ama o el, ona porsumuş gibi geldi. Emma'nın artık hiçbir şey hissedecek hali
kalmamıştı.
Saat dördü çaldı; Emma, alışkanlıkların dürtüsüne bir makine gibi itaat ederek, Yonville'e
dönmek üzere yerinden kalktı.
Hava güzeldi; güneşin bembeyaz bir gökyüzünde parıldadığı, martın berrak ve sert günlerinden
bireydi. Yabanlıklarını giymiş Rouenlılar, keyifli keyifli geziniyorlardı. Parvis Meyda-nı'na geldi.
İkindi ibadetinden çıkılıyordu; halk, bir köprünün üç kemeri altından akan nehir gibi, kilisenin
üç büyük kapısın- . dan boşanıyordu ve kavas, bunların ortasında, bir kaya parçasından daha
hareketsiz duruyordu.
O zaman Emma, önüne serilen geniş, fakat aşkından daha az derin bu büyük kubbe altına
endişe içinde ve ümitle girdiği günü hatırladı ve peçesinin altında ağlayarak, sersemlemiş,
sarsak, neredeyse bayılmak üzere, yürümeye devam etti.
Açılan bir arabalık kapısından çıkan bir ses:
— Varda! diye haykırdı.
Emma, samur kürk giymiş bir kibar zatın kullandığı iki tekerlekli bir arabanın okları arasında
yeri eşeleyen güzel bir siyah at geçsin diye durdu. Kim bu acaba? Emma onu tanıyordu... Araba
hızlandı ve gözden kayboldu.
Ama önünden geçen adam, o idi, Vikont'tu! Emma dönüp baktı; sokak bomboştu. Kendisine
öyle bir bitkinlik, öyle bir hüzün geldi ki, düşmemek için bir duvara dayandı.
Sonra içinden, «Belki aldandım,» dedi. Aslında, ne olup bittiğini bilmiyordu. İçinden, dışından
her şey onu yüzüstü bırakmıştı. Tarif edilmez uçurumlara rasgele yuvarlanarak, kendini
mahvolmuş hissediyordu. Nitekim, Kızıl Haç'a, gelip de, ecza ile dolu kocaman bir sandığın
Kırlangıç'a yükletilmesine bakan Homais'ciği görünce âdeta sevindi; eczacının elinde, karısına
götürmek üzere bir mendile sardığı altı küçük francala vardı.
Madame Homais, perhiz günlerinde tuzlu tereyağı ile yenilen, bu sarık biçiminde, küçük tıkız
francalaları pek severdi.
302
MADAME BOVARY
Bunlar, belki haçlı seferleri devrinden kalma, Gotik çağı yiyeceklerinin son örnekleriydi; gürbüz
Normandiyalılar, sofrada, meşalelerin sarı ışığı altında, tatlı şarap güğümleriyle dev gibi jambon
ve sucuk yığınları arasında, yutulacak mağribî kelleleri zannederek karınlarını bunlarla
doldururlardı. Eczacının karısı da, dişlerinin pek bozuk olmasına rağmen, o tıkız francalaları,
tıpkı eski Normandiyalılar gibi, kahramanca tıkır tıkır yerdi; bu nedenle, M. Homais, şehre her
inişinde, karısına bunlardan getirmeyi hiç ihmal etmezdi, hep Massacra sokağındaki meşhur
çörekçiden gidip alırdı.
Homais, Kırlangıç'a binmesine yardım etmek için elini Em-ma'ya uzatırken:
— Sizi gördüğüme pek sevindim, dedi.
Sonra, francalaları filenin kayışlarına astı, düşünceli ye Napoleonvari bir tavırla, başı açık,
kollarını kavuşturarak yerine oturdu.
Fakat kör adam, her defasında olduğu gibi, tepenin eteğinde peyda olunca:
— Doğrusu, dedi, idarenin bu kadar çirkin işlere göz yummasını bir türlü aklım almıyor! Bu
biçareleri yakalamalı ve bir işte çalışmaya zorlamalı. Terakki, şerefsizim, kaplumbağa adı-mıyle
ilerliyor. Vahşet içinde yuvarlanıp duruyoruz.
Kör, arabanın kapısı kenarından, duvar halısının çivisinden kurtulmuş bir köşesi gibi sallanıp
duran şapkasını uzatıyordu.
Eczacı:
— İşte, dedi, bir sıraca iltihabı!
Bu zavallıyı çoktandır tanıdığı halde, sanki ilk kez görüyormuş gibi davrandı, dış tabaka, donuk
tabaka, göz akı, yüz biçimi gibi kelimeler mırıldandı ve sonra babacan bir tavırla:
— Dostum, diye sordu, bu korkunç illet sende çoktan beri mi var? Meyhanelerde kafayı
çekeceğine, perhize girsen daha iyi olur.
Ona şarabın iyisini, biranın iyisini, rostonun iyisini tavsiye ediyordu. Kör, bir şarkı tutturmuştu;
zaten pek budala görünüyordu. Nihayet, M. Homais kesesini açtı.
— İşte sana beş santim, bana iki mangır geri ver, tavsiyelerimi unutma, faydasını görürsün.
MADAME BOVARY
303
Hivert, bu nasihatlerin tesirinden şüphe ettiğini açıkça söylemek cesaretinde bulundu. Fakat
eczacı, kendi tertibi olan iltihap geçirici bir merhemle herifi bizzat iyi edeceğine dair teminat
verdi, adresini de söyledi:
— M. Homais, kapalı pazar yerinin yanında, herkes tanır. Hivert:
— Öyleyse, karşılık olarak sen de palyaçoluk et bize bakalım, dedi.
Kör, dizleri üzerine çöktü, başını geriye attı, yeşilimtırak gözlerini fıldır fıldır döndürerek, dili
dışarıda, iki eliyle midesini uğuşturmaya başladı. Aynı zamanda, aç kalmış bir köpek gibi, bir
çeşit boğuk uluma tutturdu. Emma, tiksinti içiride, ona omuzunun üzerinden bir beş franklık
fırlattı. Bütün serveti bundan ibaretti. Onu böyle fırlatıp atmayı hoş bir hareket sayıyordu.
Araba tekrar yürümeye başlamıştı ki, M. Homais, birdenbire pencereden dışarıya sarkarak
bağırdı:
— Unlu şeyler, sütlü şeyler yemek yok! Cildiniz üzerine yünlü şeyler giyin, iltihaplı yerleri ardıç
tohumu tütsüsüne tutmak lazım!
Gözlerinin önünde geçip giden tanıdık şeylerin manzarası, Emma'yı o andaki ıstırabından yavaş
yavaş uzaklaştırıyordu. Üzerine dayanılmaz bir yorgunluk çökmüştü. Evine, afallamış, cesareti
kırılmış, âdeta uyuklayarak geldi.
Kendi kendine:
— Başa gelen çekilir, diyordu.
— Hem sonra, kim bilir? Niçin beklenmedik bir olay birdenbire patlak vermesin? Lheureux bile
pekâlâ ölebilir.
Sabahın saat dokuzunda, meydandan gelen seslerin gürül-tüsüyle uyandı. Pazar yerinin
etrafında bir kalabalık toplanmış, bir direğe asılı kocaman bir ilanı okuyordu. Emma, Justin'in
bir taşın üstüne çıkarak ilanı yırttığını gördü. Fakat, tam o sırada, kır bekçisi çocuğu ensesinden
yakaladı. M. Homais eczaneden çıktı, Lefrançois ananın kalabalığın ortasında nutuk verir gibi bir
hali vardı.
Felicite! Madame! Felâket!
Zavallı kız, heyecanlar içinde, kapıdan kopardığı sarı bir kağıdı hanımına uzatıyordu. Emma bir
bakışta, bütün mobilyasının satılığa çıkarıldığını okudu.
W
304
MADAME BOVARY
O zaman sessizce birbirlerine bakıştılar. Hizmetçi ile hanımı birbirlerinden sır saklamazlardı.
Nihayet Felicite içini çekerek:
— Ben sizin yerinizde olsam, Madame, dedi, M. Guil-laumin'e giderim.
— Sahi mi?
Bu sualin anlamı şuydu:
— Uşak vasıtasıyle evin durumunu biliyorsun, acaba evin efendisinin benden söz ettiği olur
muydu hiç?
— Evet, Madame gidin, iyi edersiniz.
Giyindi, siyah fistanının üstüne kara benekli pelerinini geçirdi. Kimse görmesin diye (çünkü
meydanda hâlâ kalabalık vardı), dere boyundaki patikadan kasaba dışına çıktı.
Noterin parmaklığı önüne geldiği zaman, nefes nefeseydi. Gökyüzü kapanıktı ve biraz kar
yağıyordu.
Çıngırak çalınınca, Theodore, kırmızı yeleği ile sahanlıkta göründü. Eski bir tanıdığıymış gibi,
âdeta laubali bir tavırla gelip kapıyı açtı ve Emma'yı yemek odasına götürdü.
Duvardaki rafı dolduran bir kaktüsün altında büyük bir çini soba horulduyordu. Meşe kağıdı
kaplanmış duvarlara, siyah çerçeveler içinde Steuben'in Esmeralda'sı ile Schopin'in Pu-tiphar'i
asılmıştı. Sofra hazırdı, iki gümüş ısıtacak, billur kapı tokmakları, parke ve mobilyalar, her şey,
titiz, İngilizlere özgü bir temizlik içinde parıl parıl parlıyordu; pencere camları, bütün köşelerine
renkli camlar yerleştirilerek süslenmişti.
Emma:
— İşte yemek odası buna denir, diye düşündü, bana da böyle bir tanesi lazım.
Noter içeriye girdi, sol eliyle dallı robdöşambrını vücuduna bastırırken, öbür eliyle kahverengi
kadifeden takkesini başından çıkarıp hemen tekrar yerine koyuverdi. Takke, ta arkadan
uzatılarak dazlak kafayı çevreleyen üç sarışın perçemin uçlarının çıktığı sağ tarafa, afili bir
tarzda oturtulmuştu.
Noter, Emma'ya oturulacak bir yer gösterdikten sonra, nezaketsizliğinden dolayı özür dileyerek
öğle yemeğine oturdu.
Emma:
— Mösyö, size ricaya geldim...
— Ne hususta, Madame? Sizi dinliyorum... Emma vaziyetini anlatmaya başladı.
MADAME BOVARY
305
Maître Guillaumin, kumaş taciriyle gizlice iş yaptığı için vaziyeti biliyordu. Kendisinden istenen
ipotek karşılığı borçlanma işlerinde gereken parayı hep ondan alıyordu.
Demek, başlangıçta önemsiz, türlü türlü kimselere ciro edilen, uzun vadelere göre sıralanmış,
mütemadiyen yenilenen senetlerin uzun hikayesini (Emma'dan daha iyi) biliyordu. Tacir, bütün
protestoları toplayarak, hemşerileri kendisini yırtıcı bir kaplan bilmesinler diye, dostu Vinçart'ı
kendi adına gereken kovuşturmaya girişmekle görevlendirmişti.
Emma, hikayesini anlatırken, Lheureux aleyhinde suçlamalarda bulunmaktan geri kalmıyor,
noter bu suçlamalara, zaman zaman, anlamı olmyan bir sözle cevap veriyordu. Pirzolasını ye-
yip çayını da içtikten sonra, çenesini, birbirine küçük bir altın zincirle bağlı iki elmas iğne
geçirilmiş gök mavisi kravatı üzerine yasladı ve tatlimtırak, karışık anlamlı, garip bir
tebessümle gülümsemeye başladı. Fakat. Emma'nın ayaklarının ıslak olduğunu görünce:
— Sobaya yaklaşsanıza, dedi, daha yukarıya, çini üzerine koyun ayaklarınızı.
Emma kirletmekten çekiniyordu. Noter, çapkın bir eda ile:
— Güzel şeyler zarar vermez, dedi.
O zaman Emma, adamı heyecanlandırmak istedi, kendi de heyecanlanarak, ona aile hayatının
darlığını, sıkıntılarını, ihtiyaçlarını anlatmaya koyuldu. Noter anlıyordu bunu: Zarif bir kadın!
Yemeğine ara vermeden, tamamıyle Emma'ya doğru dönmüştü, öyle ki, dizi, tabanı soba
üzerinde tüterek bükülen fotinine değiyordu.
Fakat, Emma kendisinden bin ekü isteyince dudaklarını büzdü, sonra, vaktiyle servetinin
idaresini kendi üzerine almamış olmaktan çok üzüntü duyduğunu söyledi, çünkü parayı
değerlendirmenin, bir kadın için bile, çok elverişli, yüzlerce usulü vardı. Örneğin, Grumesnil
kömür ocaklarına veya Havre'daki arsalara hemen hemen tam güven içinde mükemmel
yatırımlar yapmak mümkündü. Böyle yapmış olsaydı, mutlaka kazanacağı akla sığmaz
rakamlardan söz ederek, Emma'nın içindeki ateşi büsbütün körüklüyordu.
— Bana başvurmayışınızın nedeni neydi acaba?
— Bilemiyorum.
MB 20
306
MADAME BOVARY
— Neydi, ha? Sizi o kadar korkutuyor muydum? Bilakis, asıl ben şikayetçi olmalıyım!
Birbirimizi pek az tanıyoruz! Ama ben size karşı içten bağlıyım. Ümit ederim ki, bundan
kuşkunuz
yoktur!
Elini uzattı, Emma'nın elini yakaladı, hırsla öptü, sonra dizinin üstünde tuttu; ona türlü diller
dökerek, nazik nazik par-maklanyle okşadı durdu.
Tatsız sesi, akan bir ırmak gibi, pısır pısır ediyordu; gözlüklerinin parıltısı arasından
gözbebeğinden bir kıvılcım fırlıyor, elleri, kolunu okşamak için, Emma'nın yen'i içinde
ilerliyordu. Emma, yanağında kesik kesik bir soluma hissetti, bu adam onu fena halde rahatsız
e.diyordu.
Bir sıçrayışta ayağa kalktı:
— Mösyö, bekliyorum! dedi. Birdenbire rengi atan noter sordu:
— Ne bekliyorsunuz?
— Parayı.
— Ama...
Sonra, patlak veren çok güçlü bir arzuya dayanamayarak:
— Peki, öyle olsun!..
Robdöşambrına aldırış etmeden, dizlerinin üzerinde Emma' ya doğru sürükleniyordu:
— Kalın, yalvarırım! Sizi seviyorum! Kadmı belinden yakaladı.
Madame Bovary'nin yüzüne hemen kan hücum etti. Korkunç bir tavırla geri çekilirken haykırdı:
—' Benim perişanlığımdan, utanmadan istifade etmeye bakıyorsunuz, Mösyö! Ben acınacak bir
kadınım, fakat satılık değilim!
Çıktı.
Noter, gözleri kaneviçe işlemeli terliklerinde, şaşkın şaşkın kalakaldı. O terlikler, bir sevgilisinin
hediyesiydi. Onlara baka baka avundu. Zaten, böyle bir serüvenin kendisini nerelere
sürükleyeceği belli olmazdı.
Yolun akçakavakları altında sinirli adımlarla kaçarken, Emma söyleniyordu:
— Ne sefil adam! Ne alçak herif!.. Ne adilik! Başarısızlığının hayal kırıklığı, hakarete uğramış
iffetinin öfkesini artırıyordu. Ona, alınyazısı kendisiyle uğraşıyor gibi geliyor ve
MADAME BOVARY
307
bundan büsbütün gurur duyuyordu. Kendine karşı asla bu kadar saygı beslememiş, başkalarını
böylesine hor görmemişti. İçinden gelen bir kavgacılık dürtüsü onu sürükleyip götürüyordu.
Elinden gelse bütün erkekleri dövecek, suratlarına tükürecek, kemiklerini kıracaktı. Solgun,
titremeler içinde, kızgın, yaşlı gözlerle boş ufku tarayarak, kendisini boğan kinden zevk alır
gibi, hızlı adımlarla dosduğru yürümeye devam ediyordu.
Evini görür görmez, kendisine bir uyuşukluk geldi. Artık ilerleyemez olmuştu; ama, lazımdı;
zaten nereye kaçabilirdi?
Felicite kapıda bekliyordu:
— Ne oldu? diye sordu. Emma:
— Olmadı, dedi.
Baş başa vererek, bir çeyrek saat, Yonville'de ona yardım etmesi muhtemel olan değişik
kimseleri gözden geçirdiler. Fakat Felicite hangi ismi söylerse, Emma:
— Hiç olacak şey mi, diyordu, istemezler.
— Mösyö de neredeyse eve dönecek.
— Biliyorum... Beni yalnız bırak.
Her çareye başvurmuştu. Artık yapılacak bir şey kalmamıştı; Charles döner dönmez, ona artık:
— Çekil oradan, demeliydi, üstünde yürüdüğün bu hah artık bizim değil. Evinde, artık ne eşyan
var, ne bir iğnen, ne de bir çöpün, seni ben bu duruma getirdim, zavallıcık!
O zaman kocası bir hıçkırık koparacak, sonra kana kana ağlayacak, nihayet, şaşırması geçince,
affedecekti. Emma dişlerini gıcırdatarak mırıldandı:
— Evet, affedecek beni, beni tanıdığından dolayı kendisini mazur göreyim diye bana bir milyon
vermeyi bile az bulan bu adam, affedecek beni... Asla! Asla!
Bovary'nin kendisine üstün oluşu fikri Emma'yı çileden çıkarıyordu. Ama, ister itiraf etsin, ister
etmesin, ya az sonra, yahut yarın, felâketi öğrenmemesine imkân yoktu; o halde o korkunç
sahneye hazır olmak ve kocasının gönül yüceliğine katlanmak gerekecekti. Tekrar Lheureux'ye
gitmek aklına geldi: Neye yarar? babasına mektup yazmak; çok geç kalmıştı; o anda belki de
ötekinin arzusunu reddettiğine pişman olmaktaydı ki, ağaçlıklı yoldan bir atın tırısla geldiğini
duydu. Bu, Charles'dı. Bahçe kapısını açtı, yüzü kireç gibi bembeyaz kesilmişti. Emma,
308
MADAME BOVARY
kendini merdivene attı, meydandan hızlı hızlı uzaklaştı; kilisenin önünde Lestiboudois ile
konuşan belediye reisinin karısı, onun tahsildarın evine girdiğini gördü.
Hemen koşup Madame Caron'a haber ulaştırdı. Her iki hanım, tavan arasına çıktılar ve sırıkların
üzerine asılmış çamaşırların arkasına gizlenerek, Binet'nin evinin içini rahatça görecek şekilde
yerleştiler.
Binet, tavan arasındaki odasında, tek başına, hilâller ve iç içe oyulmuş kürelerden meydana
gelmiş, bütünü dikili taş gibi dimdik ve hiçbir işe yaramayan o tanımlanamaz fildişi işlerinden
birini tahta üzerine kopya etmekle meşguldü; son parçayı da ele almış ve amacına yaklaşmıştı!
Atelyesinin alaca karanlığında, elindeki aletten, tıpkı dörtnala kalkmış bir atın nallarından
püskül püskül çıkan kıvılcımlar gibi, sarı bir toz uçuşuyordu. İki tekerlek de dönüyor,
uğulduyordu. Binet, çenesi gerdanına yaslanmış, burun delikleri açılmış, gülümsüyor, herhalde
zekâyı kolay güçlüklerle eğlendiren ve ötesinde hayal edilecek hiçbir şeyin bulunmadığı bir
eserle uyuşturan bayağı uğraşlara özgü, eksiksiz bir saadet içinde yüzüyor gibiyjdi.
Madame Tuvache:
— Ah, işte geldi, dedi.
Fakat torna yüzünden, ne söylediğini işitmek pek mümkün değildi.
Nihayet hanımlar, frank kelimesini duyar gibi oldular ve Tuvache ana, yamndakinin kulağına
hafifçe fısıldadı:
— Vergilerini geciktirmek için rica ediyor.
— Görünüş, bu.
Kadınlar Emma'nın, duvarlardaki peçete halkalarına, şamdanlara, tırabzan yuvarlaklarına
bakarak, bir aşağı bir yukarı dolaştığını gördüler; Binet memnun bir tavırla, sakalını
sıvazlıyordu.
Madame Tuvache:
— Acaba adama bir şey sipariş etmek için mi geldi? diye sordu.
Komşusu, cevap verdi:
— Hiçbir şey sattığı yok ki!
Tahsildar, sanki hiçbir şey anlamıyormuşçasına, gözlerini dört açarak dinliyor gibiydi. Emma,
gayet nazik, yalvarır gibi
İr
MADAME BOVARY
309
konuşuyordu. Nihayet adama yaklaştı; göğsü kalkıp iniyordu; artık konuşmuyorlardı. Madame
Tuvache:
— Acaba adama cilve mi ediyor? diye sordu.
Binet, kulaklarına kadar kıpkırmızı kesilmişti. Emma adamın iki elini yakaladı.
— Ah, olur şey değil!
Hiç şüphe yok, tahsildara iğrenç bir teklifte bulunuyordu; Binet, cesur bir adamdı, Bautzen'de,
Lutzen'de çarpışmış, Fran-sa'daki vuruşmalara katılmış, hatta nişan alacaklar listesine girmişti,
birdenbire, yılan görmüş gibi:
— Madame, düşündüğünüz şeye bakın! diye haykırarak, bir hayli geriledi.
Madame Tuvache:
— Böyle karıları kırbaçlamalı! dedi. Madame Caron:
— Peki, nerede şimdi? diye sordu.
Zira Emma, bunlar konuşulurken gözden kaybolmuştu; sonra, büyük caddeye çıktığını,
mezarlığa gidecekmiş gibi sağa saptığını farkedince, türlü türlü tahminler yürüttüler.
Emma, sütninenin evine varır varmaz:
— Rolet ana, dedi, boğuluyorum, çöz şu bağları.
Kendini yatağın üzerine attı; hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Rolet ana, üzerine bir eteklik örttü,
yanında ayakta durdu. Emma' nın cevap vermediğini görünce de, kadıncağız uzaklaşıp,
çıkrığına gitti ve keten eğirmeye başladı.
Emma, Binet'nin tornası dönüyor sanarak:
— Yeter! Durdurun şunu!., diye mırıldandı. Sütnine, kendi kendine:
— Acaba kim rahatsız etti onu? Neden buraya geldi?., diye düşünüyordu.
Emma, onu evinden kovan bir çeşit korkunun etkisiyle buralara kadar koşup gelmişti.
Sırtüstü uzanmış, hareketsiz, gözleri sabit, 'budalaca bir inatla dikkatini toparlamaya çalıştığı
halde eşyayı ancak belli belirsiz ayırtedebiliyordu. Duvarın badanası dökülmüş yerlerini, uç uca
tüten iki odunu, başının üstündeki kirişin yarığında yürüyen uzun bir örümceği seyrediyordu.
Nihayet, zihnini- toparladı. Hatırlıyordu... Bir gün, Leon ile birlikte... Ah! Ne kadar
310
MADAME BOVARY
uzakta kalmıştı bu hatıra... Güneş, ırmağın üzerinde parlıyordu, filbahriler buram buram
kokuyordu... O zaman kendini, kaynayan bir sel gibi hatıralarına kaptırınca, çok geçmeden
dünkü günü hatırlayabildi.
— Saat kaç? diye sordu.
Rolet ana dışarıya çıktı, sağ elinin parmaklarını gökyüzünün daha aydınlık tarafına doğru
kaldırdı ve yavaş yavaş içeriye girerek:
— Nerdeyse üç olacak, dedi.
— Ah, teşekkür ederim! Teşekkür ederim!
Çünkü gelecekti. Mutlaka gelecekti! Parayı tedarik etmişti herhalde. Ama burada olduğunu
bilmediği için, belki öbür tarafa gidecekti; sütnineye, bir koşu eve kadar gidip onu buraya
getirmesini rica etti.
— Acele ediniz!
— Ama, hanımcığım, gidiyorum, gidiyorum işte!
Şimdi, neden her şeyden önce onu düşünmediğine şaşıyordu. Dün, söz vermişti, sözünü
tutmamazlık edemezdi; kendini daha şimdiden Lheureux'nun dükkânında, yazı masasına üç
banknotu sıralar görüyordu. Sonra, Bovary'ye olup bitenleri açıklayıcı bir masal uydurmak
gerekecekti. Ne masalı?
Sütnine bir türlü geri dönmüyordu. Fakat, kulübede saat bulunmadığı için, Emma zamanın
uzunluğunu gözünde fazla büyütmekten de çekiniyordu. Bahçede, adım adım, dört dönmeye
başladı. Çit boyunca patikadan gidiyor, kadıncağızın bir başka yoldan dönmüş olacağını ümit
ederek, hızla geri dönüyordu. Nihayet, beklemekten usanarak, bir türlü üstüne kondurmadığı
kuşkuların saldırısı altında, orada bir yüzyıl mı, yoksa bir dakika mı beklediğini kestirmekten
âciz, bir köşeye oturdu, gözlerini kapadı, kulaklarını tıkadı. Bahçe kapısı gıcırdadı: Emma bir
sıçrayışta ayağa kalktı; fakat daha ağzını açmadan, Rolet ana:
— Sizde hiç kimseler yok! dedi.
— Nasıl olur?..
— Hiç kimse! Mösyö ağlıyor. Sizi çağırıyor. Sizi arıyorlar. Emma hiç cevap vermedi. Etrafına
bakına bakına, kesik
kesik soluyordu; köylü kadın ise, yüzündeki ifadeden korkmuş, delirdiğini sanarak, elinde
olmadan, geri geri çekiliyordu. Emma, birdenbire alnına vurdu, bir çığlık kopardı, çünkü
Rodolphe'un
MADAME BOVARY
311
hatırası, karanlık bir gecede çakan büyük bir şimşek gibi, zihninde doğuvermişti. Ne iyi, ne
ince, ne cömert insandı! Hem, şayet böyle bir hizmette bulunmakta tereddüt edecek olursa, o
mahvolan aşklarını bir tek bakışla hatırlatarak, kendisini buna zorlamasını bilirdi. Böylece, az
önce kendisini çileden çıkarmış olan şeye kendi ayağıyle teslim olmaya gittiğini bilmeden, böyle
bir zilletin zerre kadar farkına varmadan, Huchette'in yolunu tuttu.
VIII
Yürürken kendi kendine: «Ne diyeceğim? Neresinden başlayacağım?» diüye düşünüyordu.
Yolda ilerledikçe, fundalıkları, ağaçları, tepedeki kamışları, ta ötedeki şatoyu tanıyordu. Kendini
yeniden ilk sevgisinin heyecanları içinde buluyor, büzülüp kalmış olan yürekceğizi bu
duygularda şevkle genişliyordu. Yüzüne ılık bir rüzgâr esiyordu; kar, eriyerek tomurcuklardan
damla damla otlara düşüyordu.
Eskiden olduğu gibi, parkın küçük kapısından içeri girdi, sonra sık yapraklı iki sıra ıhlamur
ağacının çerçevelediği tören avlusuna vardı. Ihlamurlar ıslık çalarak üzerine dallarını
sallıyorlardı. Kulübelerindeki köpekler hep bir ağızdan havlıyorlar, sesleri ortalığı çınlattığı halde
kimse meydana çıkmıyordu.
Manastırlarda veya hanlarda olduğu gibi, sıra sıra birçok odanın açıldığı, tozlu iri taşlar döşeli
bir koridora varan, tahta tırabzanlı, dikine ve geniş bir merdivenden çıktı. Solda, uçta, en
dipteki oda onun odasıydı. Parmaklarını kilidin üstüne koyduğu anda, birdenbire kuvvetten
kesildi. Orada bulunmamasından korkuyor, bunu âdeta temenni ediyordu, ama yine de bu onun
son ümidi, son kurtulma şansıydı. Bir dakika kendi kendini dinledi; içinde bulunduğu zaruret,
cesaretini kuvvetlendirdi, içeriye daldı.
Rodolphe, iki ayağını şöminenin pervazına dayamış, ateşin karşısında pipo içiyordu.
— Ha! Siz misiniz! dedi.
— Evet, benim... Size akıl danışmaya geldim, Rodolphe.
312
MADAME BOVARY
Rodolphe, bütün gayretine rağmen, ağzını açıp da bir şeyler söylemiyordu.
— Hiç değişmemişsiniz, her zamanki gibi güzelsiniz, Emma, acı acı:
— Ah, dedi, talihsiz bir güzellik bu, dostum, onu hor görmenizden belli.
Rodolphe o zaman, daha iyisini uyduramadığı için, belirsiz deyimlerle özür dileyerek, neden o
şekilde hareket etmiş olduğunu izaha başladı.
Emma sözlerine, sözlerinden daha çok da sesine ve şahsının görünüşüne kapılıverdi; öyle ki,
ayrılışlarına dair anlattığı bahaneye inanır gibi göründü, belki de gerçekten inandı. Güya bu, bir
üçüncü şahsın şerefi ve hatta hayatiyle sıkı sıkıya bağlı bir sırdı.
, Emma, kederli gözlerle ona bakarak:
— Ne ise, dedi, çok ıstırap çektim ben. Rodolphe, filozofça bir eda ile cevap verdi:
— Hayat böyledir işte.
— Bari ayrıldığımız günden beri sizinki iyi geçti mi?
— Ne iyi... ne de kötü.-
— Hiç ayrılmasaydık belki daha iyi olurdu.
— Evet... belki! Rodolphe'a yaklaşarak:
— Emin misin? İçini çekti:
— Ah Rodolphe! Buseydin!.. Seni çok sevmiştim!
İşte o anda elini yakaladı, tıpkı ziraat şenliğinde olduğu gibi, parmakları birbirine dolanmış, bir
süre öylece kaldılar. Rodolphe bunu bir gurur meselesi yaparak, içlenmemek için kıvranıp
duruyordu. Fakat Emma, onun göğsüne yaslandı ve:
— Sensiz yaşamamı nasıl isterdin? dedi. İnsan saadete alıştı mı vazgeçemiyor! Ben
mahvolmuştum! Öleceğimi" sandım! Bütün bunları anlatırım sana, görürsün. Oysa sen, benden
kaçtın!..
Çünkü Rodolphe, o erkeklere özgü korkaklıkla, üç yıldır, Emma ile karşılaşmamak için elinden
geleni yapmıştı. Emma, sevdalı bir kediden daha sokulgan, cana yakın baş hareketleriyle
devam ediyordu:
MADAME BOVARY
313
— Başkalarını seviyorsun, itiraf et. Onlara hak veriyorum, aslına bakarsan. Onları mazur
görüyorum; bana yaptığın gibi, onları da baştan çıkarmışsındır. Sen bir erkeksin! Kendini
sevdirmek için her şeyin var. Ama yeniden başlayacağız, değil mi? Birbirimizi seveceğiz! Bak,
artık gülüyorum, mutluyum!.. Konuşsana!
Fırtınalı yağmurdan bir mavi koncaya düşmüş su gibi bir damla gözyaşının titrediği bakışıyle,
harikulade güzeldi.
Rodolphe onu çekip dizlerine oturttu, alaca karanlıkta son bir güneş ışınının altın bir ok gibi
panldadığı dümdüz saç örgülerini elinin tersiyle okşuyordu. Emma alnını eğiyordu; Rodolphe
nihayet onu yavaşça, dudaklarının ucuyle gözkapakların-dan öptü.
— Ama, sen ağlamışsın! Neden?
Emma hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı. Rodolphe bu hali aşkının boşalması sandı; sustuğu için
de, bu sessizliği son bir utanç saydı ve o zaman:
— Ah, affet beni, dedi. Sen hoşlandığım tek kadınsın. Ben aptallık ettim, kötülük ettim! Seni
seviyorum, daima da seveceğim! Nen var? Söyle bana!
Rodolphe diz çökmüştü. Emma:
— Nem mi var?., dedi. Ben mahvoldum, Rodolphe! Bana üç bin frank borç ver!
Rodolphe yavaş yavaş yerinden doğrulurken, yüzü de gittikçe ciddileşiyordu:
— Ama... ama...
Emma hızlı hızlı devam etti:
— Biliyorsun ki, kocam bütün servetinin idaresini bir notere bırakmıştı; adam kaçtı, gitti. Biz
de borca girdik; müşteriler para ödemiyorlardı. Zaten tasfiye hesapları da henüz
tamamlanmadı; ileride elimize para geçecek tabii. Fakat bugün, üç bin frangımız olmadığı için,
haciz koyacaklar; hem de şimdi, şu anda; ben de dostluğuna güvenerek buraya geldim.
Rodolphe, rengi birdenbire atarak: «Ah! Demek bunun için gelmiş!» diye düşündü.
Nihayet, gayet sakin bir tavırla:
— O kadar param yok, aziz Madame, dedi.
314
MADAME BOVARY
Yalan söylemiyordu. Aşkın üzerine düşen sağanaklardan en soğuğu ve en yıkıcısı para istemek
olduğundan, böyle bir hayırlı iş yapmak genellikle hoşa gitmese bile, parası olsaydı, mutlaka
verirdi.
Emma evvela ona birkaç dakika bakakaldı.
— Demek o kadar paran yok! Birkaç defa tekrar etti:
— Demek o kadar paran yok!.. Kendimi bu yüz kızartıcı duruma düşürmemeliydim. Sen demek
beni hiç sevmedin! Sen de başkalarından farklı değilsin!
Kendi kendini ele veriyor, kendini mahvediyordu. Rodolphe kendisinin de «sıkıntıda» olduğunu
söyleyerek, sözünü kesti. Emma:
— Ah, dedi sana acıyorum! Hem de ne kadar acıyorum, bilemezsin!..
Duvardaki silahlıkta parıldayan gümüş savatlı bir karabinaya gözü İlişince:
— Ama, dedi, insan bu kadar fakir olursa, tüfeğinin dipçiğini gümüşletmez! (Boulle saatini
göstererek), sedef kakmalı duvar saati de almaz, diye devam etti; kırbaçlarına altın suyuna
batmış gümüş sap da taktırmaz!.. —Elini sürerek— Saatinin zincirine altından ıvır zıvır da
asmaz! Ah, hiçbir şey eksik değil, odasında likör takımına varıncaya kadar; ^ünkü kendini
seviyorsun, iyi yaşıyorsun, bir şaton, çiftliklerin, koruların var; sürek avına çıkıyorsun, Paris'e
seyahat ediyorsun... Şöminenin üzerindeki kol düğmelerini alarak, bunlardan başka bir
şeyciğin olmasa bile!., diye bağırdı. Yalnız şu aptalca şeylerin en kıymetsizi bile, satınca para
eder!.. Hayır, alacak değilim! Senin olsun!
İki kol düğmesini bir hayli uzağa fırlattı, düğmelerin altın zinciri duvara çarparak koptu.
— Ama, ben, sana her şeyimi verirdim, her şeyimi satardım, bir gülüş, bir bakış için, bana bir
«Teşekkür ederim!» demeni iştimek için, ellerimle iş görürdüm, sokak ortasında dilencilik
ederdim. Ama sen, sanki bana hiç azap çektirmemişsin gibi, şurada rahatça koltuğunda
oturuyorsun, öyle mi? Sen olmasaydın, bunu bilmiş ol, ben mutlu yaşayabilirdim! Kim seni
zorladı? Birisiyle bahse mi girdin? Ama yine de beni seviyor-
MADAME BOVARY
315
dun, söylediğine bakılırsa... Az önce de diyordun bunu... Ah, keşke beni kovsaydın! Ellerimde
hâlâ öpücüklerinin sıcaklığı var. Diz çökerek ölünceye kadar beni seveceğine yemin ettiğin yer,
işte burası, şu halının üstü! Beni inandırdın, iki yıl, en muhteşem, en tatlı rüyalar içinde
dolaştırdın beni!.. Ha? seyahat projelerimizi hatırlarsın değil mi? Ah, mektubun, mektubun!
Benim kalbimi parçaladı o! Sonra, ona tekrar geliyorum, o, zengin, mutlu, hür! Yalvararak ve
bütün sevgimi getirerek, rasgele birinin yapacağı bir yardımı istemek için geliyorum ona, o ise
beni itiyor, çünkü bu kendisine üç bin franga mal olacak!
Rodolphe, mütevekkil öfkelerin çoğu zaman bir kalkan gibi sarındığı tam bir sükûnetle:
— O kadar param yok, dedi.
Emma çıktı gitti. Duvarlar titriyor, tavan onu eziyordu; rüzgârın dağıttığı kuru yaprak
yığınlarında tökezleyerek, ağaçlıklı uzun yoldan tekrar geçti. Nihayet, parmaklığın önündeki
hendeğe geldi; açmak için öyle acele ediyordu ki, kilidin üzerinde tırnakları kırıldı. Sonra, yüz
adım ötede, nefes nefese, yuvarlanmak üzereyken, durdu. O zaman, başını döndürünce parkı,
bahçeleri, üç avlusu ve cephesinin bütün pencereleriyle o kılı kıpırdamayan şatoyu bir kez daha
gördü.
Şaşkınlıktan kendini kaybetmiş, damarlarından bütün kırı dolduran sağır edici bir müzik gibi
yayıldığını sandığı yürek çarpıntısından başka, kendisinden artık tamamıyle habersiz, kalakaldı.
Zemin, ayakları altında sudan daha yumuşaktı, yerdeki izler ise, ona, sahile vuran koyu renkli
muazzam dalgalar gibi göründü. Kafasının içinde hatıra ve fikir namına ne varsa, bir donanma
gecesinin bin bir mehtap fişeği gibi, karmakarışık, bir hamlede fırlayıp gidiyordu. Babasını,
Lheureux'nun yazıhanesini, oradaki odalarını, bir başka manzarayı görür gibi oldu. Deliriyordu,
korktu, bulanık da olsa, zihnini toparlayabildi; çünkü, bu feci durumunun nedenini, yani para
sorununu artık hatırlamıyordu. Ancak aşkı yüzünden ıstırap çekiyordu, can çekişirken,
hayatlarının kanayan yaralarından _akıp gittiğini hisseden yaralılar gibi, o da, ruhunun yalnız
bu hatıradan boşandığını duyuyordu.
Gece çöküyordu, kuzgunlar uçuşuyordu.
Birdenbire kendisine öyle geldi ki, ateş renginde kürecik-ler, çarpınca dağılan mermiler gibi
havada patlıyor, dönüyor,
316
MADAME BOVARY
dönüyor, sonra ağaçların dalları arasından kara saplanıp eriyordu. Bu mermilerin her birinin
ortasında, Rodolphe'un yüzü gözüküyordu. Bunlar çoğalıyor, yaklaşıyor, Emma'nın içine nüfuz
ediyordu; her şey kayboldu. Emma, evlerin, uzakta sis içinde parıldayan ışıklarını farketti.
O zaman vaziyeti, bir uçurum gibi, karşısına çıktı. Göğsü parçalanacakmış gibi soluyordu.
Sonra, ona âdeta neşe veren bir kahramanlık coşkunluğu içinde, koşa koşa tepeden indi, inek
kalasını, patikayı, ağaçlıklı yolu, pazar yerini geçti ve eczacının dükkânı önüne geldi.
Kimsecikler yoktu. İçeriye girmeye hazırlanıyordu; fakat çıngırağın sesine gelenler olabilirdi.
Çitten içeri kaydı, nefesini tutarak, duvarları yoklaya yoklaya, mutfağın eşiğine kadar ilerledi.
Orada, ocağın üstünde bir mum yanıyordu. Justin, kollarını sıvamış, içeriye yemek
götürüyordu.
— Ha, yemek yiyorlar, dedi. Bekleyelim.
Justin mutfağa döndü. Emma camı tıkırdattı. Çocuk dışarı çıktı.
— Anahtar! Yukarının anahtarı, hani orada şeyler var...
— Nasıl!
Justin, gecenin kapkara fonu önünde beyazlığı büsbütün beliren yüzünün solgunluğundan
hayrete düşmüş, ona bakıyordu. Emma ona harikulade güzel ve bir hayalet gibi haşmetli
göründü; ne istediğini anlamadan korkunç bir şeyler sezdi.
Fakat Emma peşten, tatlı, karşı konulmaz bir sesle hemen devam etti:
— İstiyorum! Ver o anahtarı.
Aradaki bölme ince olduğundan, yemek odasında çatalların tabaklar üzerindeki şıkırtısı
işitiliyordu.
Kendisini uyutmayan fareleri öldürmek lâzım geldiğini iddia etti.
— Mösyöye haber vermek lazım.
— Hayır! Kal burada!
Sonra, sanki umursanacak bir şey değilmiş gibi:
— Şimdilik lüzum yok, ben ona sonra söylerim. Haydi gidelim, sen ışık tut bana.
Laboratuvar kapısının açıldığı koridora girdi. Duvarın üzerinde Capharnaüm etiketini taşıyan bir
anahtar vardı. Sabırsızlanan eczacı:
MADAME BOVARY
317
— Justin! diye bağırdı.
— Yukarı çıkalım. Justin, peşi sıra geldi.
Anahtar kilidin içinde döndü ve Emma, dosdoğru üçüncü rafa gitti. Hafızası onu iyi
yöneltiyordu. Mavi kavanozu yakaladı, tıpasını çıkardı elini içine daldırdı, bir avuç dolusu beyaz
toz çıkardı ve hemen ağzına atıp yutmaya başladı.
Justin bağırarak üzerine atıldı:
— Durun!
— Sus! Yoksa gelirler...
Çocuk çırpınıyor yardıma çağırmak istiyordu.
— Kimseye bir şey söyleme, yoksa suçu efendine yükletirler!
Sonra birdenbire rahatlayarak, âdeta yapılmış bir görevin huzuru içinde çıkıp gitti.
Charles, haciz haberiyle aklı başından gitmiş, eve döndüğü zaman, Emma az önce çıkmış
bulunuyordu. Bağırdı, ağladı, bayıldı, fakat Emma dönmedi. Nerede olabilirdi? Felicite'yi Ho-
maislere, Tuvachelara, Leureux'nun dükkânına, Altın Arslan'a, her tarafa gönderdi. Endişesi
biraz hafifler gibi oldu mu, saygınlığının sıfıra indiğini, servetinin mahvolduğunu, Berthe'in
istikbalinden hayır kalmadığını kavrıyordu. Ne sebeple?.. Bir şey bildiği yoktu! Akşamın saat
altısına kadar bekledi. Nihayet, daha fazla duramayarak, Emma'nın Rouen'a gitmiş olacağı
düşüncesiyle, büyük yola çıktı, yarım fersah yürüdü, kimseye rastgel-medi, biraz daha bekledi,
geri döndü.
Emma eve gelmişti.
— Ne oldu?.. Niçin?.. Anlat.bana!..
Emma yazı masasına oturdu, bir mektup yazdı, altına günün tarihini ve saatini ilave ederek,
yavaş yavaş mühürledi. Sonra, merasimli bir tavırla:
— Yarın okursun, dedi; o zamana kadar, rica ederim, bana bir tek şey sorma... Hayır, bir tek
şey sorma!
— Ama...
— Ah, bırak beni!
Boylu boyunca yatağına uzandı.
Ağzında duyduğu buruk bir tatla uyandı. Charles'ı gördü ve gözlerini tekrar yumdu.
318
MADAME BOVARY
Acı duyup duymadığını kavramak için merakla kendini dinliyordu. Bir şey yoktu! Henüz hiçbir
şey yoktu. Saatin tik-tağını, ateşin gürültüsünü, yatağının yanında ayakta duran Charles'ın
nefes alıp verişini işitiyordu.
— Ölüm de pek önemli bir şey değilmiş, diye düşündü. Uyuyacağım ve her şey bitecek!
Bir yudum su içti ve duvar tarafına döndü. O berbat mürekkep tadı devam ediyordu:
— Susadım!.. Ah, çok susadım! diye içini çekiyordu. Charles bir bardak su uzatırken sordu:
— Nen var?
— Bir şey değil!.. Aç pencereyi... boğuluyorum! Birdenbire gönlü bulandı; o kadar ani oldu ki,
yastığın altındaki mendili almaya zor vakit bulabildi.
Hızlı hızlı:
— Kaldır şunu, dedi; at şunu!
Charles boyuna soruyordu; o, cevap vermiyordu. Birazcık heyecana düşüp de kusmak
korkusuyle, hareketsiz duruyordu. Ama yine de, ayaklarından kalbine kadar buz kesilmeye
başladığım hissetti.
— Ah, işte başlıyor, diye mırıldandı.
— Ne diyorsun?
Hafakanlar içinde, sanki dilinin üstünde gayet ağır bir şey varmış gibi, boyuna çene kemiklerini
aralayarak, başını tatlı bir hareketle döndürüp duruyordu. Saat sekizde kusmalar yeniden
başladı.
Charles, küvetin dibinde, porselenin üstüne yapışmış bir nevi beyaz tortu bulunduğunu'
farketti.
— Olur şey değil, dedi. Çok garip! Emma kuvvetli bir sesle:
— Hayır, dedi, aldanıyorsun!
O zaman Charles, elini yavaşça, âdeta okşar gibi, midesi üzerine götürdü. Emma keskin bir
çığlık kopardı. Charles, ürkerek geri çekildi.
Sonra, önce hafiften, inlemeye koyuldu. Şiddetli bir titreme ile omuzları sarsılıyordu. Yüzü,
büzülmüş parmaklarını batırdığı çarşaftan daha beyaz kesilmişti. Düzensiz atan nabzı, şimdi
âdeta hissedilmiyor gibiydi.
MADAME BOVARY
319
Bir madeni buhar içinde donmuşa benzeyen morarmış yüzünden damlalar sızıyordu. Dişleri
birbirine vuruyor, büyümüş gözleri etrafına bulanık bulanık bakıyor, bütün sorulara yalnız başını
sallayarak cevap veriyordu; hatta iki üç kez gülümsedi bile. İniltileri yavaş yavaş daha da
kuvvetlendi. Boğuk bir çığlık kopardı; kendini daha iyi hissettiğini, az sonra yatağından
kalkacağını söyledi. Ama vücudu sarsılmaya başladı:
— Aman Allahım, ne feci şey! diye haykırdı. Charles, kendisini diz üstü yatağın önüne attı:
— Söyle, ne yedin? Allah aşkına cevap ver! Emma'nın o ana kadar hiç görmediği sevgi dolu
gözleri
ona bakıyordu.
Emma, artık zor çıkan bir sesle:
— Ne mi, dedi, orada... orada!..
Charles yazı masasına atıldı, mührü kopardı ve yüksek sesle okudu: «Hiç kimse
suçlanmasın...» durdu, elini gözlerinin üzerinden geçirdi, tekrar okudu.
— Nasıl! İmdat! Koşun buraya!
Yalnız bir tek kelimeyi tekrarlamaktan başka bir şey yapamıyordu: «Kendini zehirlemiş, kendini
zehirlemiş!» Felicite, Ho-mais'y.e koştu, eczacı, meydandakileri birbirine kattı; Madame
Lefrançois Altın Arslan'da olayı duydu; oradakilerden bazıları kalkıp komşularına haber verdiler
ve kasaba, bütün gece, uyanık kaldı.
Charles, perişan, kekeleye kekeleye, nerdeyse yere yuvarlanacak, odada dört dönüyordu.
Eşyaya çarpıyor, saçlarını yoluyordu; eczacı, bu kadar korkunç bir manzara ile karşılaşacağını
hiç aklına getirmemişti.
M. Caniver ile doktor Lariviere'e mektup yazmak üzere eve döndü. Zihni allak bullak olmuştu;
on beşten fazla müsvedde yaptı. Hippolyte, Neufchâtel'e hareket etti ve Justin, Bo-vary'nin
atını öylesine mahmuzladı ki, hayvan onu, yorgunluktan bitkin ve yan yarıya gebermiş, Bois -
Guillaume tepesinde bıraktı.
Charles, tıp lügatini karıştırmak istedi, gözü seçemiyordu, satırlar dans ediyordu. Eczacı:
— Sakin olun! diyordu. Sorun sadece kuvvetli bir panzehir vermektir. Zehir ne idi?
320 MADAME BOVARY
Charles mektubu gösterdi. Zehir, arsenikti. Homais:
— Öyleyse, dedi, tahlilini yapmak lazım.
Çünkü, bütün zehirlenme olaylarında bir tahlil yapmak gerektiğini biliyordu; Charles,
anlamadan cevap verdi:
— Ah, yapınız, yapınız! Kurtarınız onu!..
Sonra, Emma'nın yanına gelerek, yere, halının üzerine yığıldı, başını yatağın kenarına
dayayarak hıçkırmaya başladı. Emma:
— Ağlama, dedi. Az sonra artık seni üzmeyeceğim!
— Niçin? Kim seni zorladı?
— Öyle lazımdı, dostum.
— Mutlu değil miydin? Benim yüzümden mi? Elimden geleni yaptımdı ama!
— Evet... Doğru, sen iyisin, sen!
Elini yavaş yavaş kocasının saçları arasında gezdirdi. Bu temasın tatlılığı, kederini büsbütün
artırıyordu; onu, hele kendisine en fazla sevgi gösterdiği bir anda kaybetmek düşüncesiyle,
bütün varlığının ümitsizlikten yıkıldığını hissediyordu; çabucak karar vermek zorunluluğu,
zihnini allak bullak ettiği için, hiçbir çare bulamıyor, bilmiyor, cesaret edemiyordu.
Emma, bütün ihanetlerle, alçaklıklarla, kendisine azap veren sayısız arzularla artık alâkası
kalmadığını düşünüyordu. Şimdi artık kimseden nefret etmiyordu; bir alaca karanlık karışıklığı
zihnine çökmüştü, dünyanın bütün gürültülerinden ancak şu zavallı kalbin, uzaklaşan bir
senfoninin son yankısı gibi tatlı ve belirsiz, kesik kesik şikâyetini işitebiliyordu.
Dirseğinin üzerinde doğrularak:
— Bana küçüğü getirin, dedi. Charles sordu:
— Fenalaşmıyorsun, değil mi?
— Hayır! Hayır!
Çocuk, dadısının kolları arasında geldi. Ciddi, hâlâ düş görüyor gibi bir hali vardı, çıplak ayakları
uzun geceliğinden dışarıya çıkıyordu. Karmakarışık olmuş odaya şaşkın şaşkın bakıyor ve
eşyalar üzerinde yanan şamdanlarla kamaşan gözlerini kırpıyordu. Bu, herhalde kendisine
yılbaşı, yahut büyük perhiz sabahlarını hatırlatıyordu, çünkü o günlerde de böyle şamdan-
MADAME BOVARY
321
ların ışığında erken erken uyandırılır ve hediyelerini almak için annesinin yatağına gelirdi.
Nitekim sordu:
— Peki, nerede annem? Herkesin sustuğunu görünce de:
— Ama benim küçük ayakkabımı göremiyorum, dedi. Felicite, çocuğu yatağa doğru eğiyor,
oysa o daima şömine tarafına bakıyordu.
— Sütnine mi aldı ayakkabımı? diye sordu.
Madame Bovary, zinalarını ve felâketlerini hatırlatan bu ismi duyunca, ağzına kadar gelen daha
güçlü bir başka zehirden tiksinmişçesine, başını çevirdi. Bu arada Berthe'i yatağının üzerine
koydular.
— Ah anneciğim, gözlerin ne kadar da büyümüş! Ne kadar da solmuşsun! Ne çok terliyorsun!..
Annesi ona bakıyordu. Küçük, geri geri çekilerek:
— Korkuyorum, dedi.
. Emma öpmek için elini yakaladı; çocuk çırpınmaya başİadı. Yatağın yanında hıçkıran Charles:
— Yeter! Alın götürün! diye bağırdı.
Sonra belirtiler bir aralık durur gibi oldu; çırpınmaları hafiflemiş gibiydi; Charles, onun her
anlamsız sözüne, göğsünün biraz daha sakin her solumasına bakarak, ümide kapılıyordu.
Nihayet, Canivet içeriye girince, ağlayarak kollarına atıldı.
— Ah, siz misiniz? Teşekkür ederim! Ne iyisiniz! Şimdi çok daha iyi. İşte, bakın...
Meslektaşı hiç de aynı fikirde değildi, bizzat dediği gibi, kestirme yoldan, mideyi tamamıyle
temizlemek için kusturucu bir ilaç verdi.
Emma çok geçmeden kan kustu. Dudakları daha fazla kısıldı. Elleri ayakları büzüldü, vücudunu
koyu lekeler kapladı, nabzı parmakların altında gergin bir iplik, neredeyse kopacak bir harp teli
gibi kayıyordu.
Sonra, korkunç bir tarzda bağırmaya başladı. Zehire lanetler savuruyor, küfür ediyor, acele
etsin diye yalvarıyor, kendisinden daha çok can çekişen Charles'ın içirmeye uğraştığı her şeyi
kaskatı kesilmiş kollanyle itiyordu. Charles ayakta, mendili dudakları üzerinde, göğsü hırıltılar
içinde ağlıyor, ta topuklarına kadar bütün vücudunu sarsan hıçkırıklardan boğuluyordu;
MB 21 '
322
MADAME BOVARY
Felicite odada oradan oraya koşup duruyordu; Homais hareketsiz, derin derin içini çekiyordu,
M. Canivet ise, her zamanki metanetini muhafaza etmekle birlikte yine de heyecanlanmaya
başladığını hissediyordu.
— Vay canına!.. Peki ama, içindekilerini çıkardı, mademki sebep ortadan kalktı...
Homais:
— Neticenin de ortadan kalkması lazım, diyordu, bu aşikâr.
Bovary:
— Kurtarsanıza onu! diye haykırıyordu.
Nitekim Canivet, eczacının: «Belki bu şifa ile sona erecek bir had devredir» varsayımına kulak
asmadan, hastaya te-riak vereceği sırada, bir kırbacın sakladığı duyuldu; bütün camlar titredi,
kulaklarına kadar çamura batmış üç atın var kuvvetleriyle göğüsleyerek uçurduğu bir posta
arabası, bir sıçrayışta pazar yerinin köşesinden meydana çıktı. Doktor Lariviere geliyordu.
Bir tanrı gökten inseydi bundan fazla heyecan yaratamazdı. Bovary ellerini havaya kaldırdı.
Canivet her şeyi bıraktı, Homais, daha doktor içeriye girmeden önce, başındaki takkeyi çıkardı..
Doktor Lariviere, Bichat'nın önlüğü altından çıkmış o büyük cerrahi okuluna, taassup derecesine
varan bir aşkla sanatlarına bağlı, o sanatı vecd ile, dirayetle icra eden, artık soyu tükenmiş
filozof hekimler nesline mensuptu! Öfkelendiği zaman hastanesinde her şeyi tir tir titretirdi.
Öğrencileri kendisine öyle saygı ile bağlanırdı ki, hekimlik etmeye başlar başlamaz, elden
geldiği kadar onu taklit etmeye çalışırlardı; nitekim civardaki şehirlerde hekimlik eden eski
öğrencilerinin üzerinde de, onun merinos yününden uzun yeleği ile, kol ağızlarının düğmeleri
çözülünce ıstırapların içine hemen dalmak istermiş gibi, hiç eldiven taşımayan o tombul ve çok
güzel ellerini birazcık örten, geniş siyah frağina rast gelinirdi. Nişanları, unvanları, akademileri
hor gören, fakirlere karşı misafirperver, cömert, babacan, fazilete inanmaksızın fazilet
sahibiydi; şayet zekâsının inceliğinden bir iblisten korkar gibi çekinilmeseydi, bir ermiş
sayılabilirdi. Neşterlerinden daha keskin olan bakışları, dosdoğru insanın ruhuna işler, iddialarla
utanmalar arasından her çeşit
MADAME BOVARY
323
yalanı sıyırıp çıkardı. Onda büyük bir yeteneğin, servetin, çalışma ile geçmiş kırk yıllık tertemiz
bir meslek hayatı şuurunun bahşettiği babayani bir ihtişam vardı.
Ağzı açık, sırt üstü yatan Emma'nın ölüye benzeyen yüzünü görünce kaşlarını çattı. Sonra,
Canivet'nin anlattıklarını dinler gibi görünerek, şehadet parmağını burun deliklerinin altında
dolaştırdı ve:
— Âlâ, âlâ, diye tekrarladı.
Fakat omuzlarını ağır ağır oynattı. Bovary bunu gördü: Bakıştılar; acıların türlüsünü görmeye
alışmış olan bu adam, kendini tutamadı ve gözlerinden göğsüne bir damla yaş düştü.
Canivet'yi yandaki odaya götürmek istedi. Charles peşlerinden geldi.
— Durumu çok kötü, değil mi? Acaba hardal lapası koysak? Siz o kadar hayat kurtardınız, bir
çare bulun!
Charles iki koluyla adama sarılmış, göğsünün üstünde âdeta kendinden geçmiş, şaşkın,
yalvaran gözlerle ona bakıyordu.
— Metin ol, yavrucuğum, dedi, artık yapılacak hiçbir şey yok!
Ve doktor Lariviere arkasını döndü.
— Gidiyor musunuz?
— Yine geleceğim.
Arabanın sürücüsüne emir verecekmiş gibi dışarıya çıktı, tıpkı onun gibi, Emma'nın kendi
gözleri önünde ölmesine pek meraklı olmayan Canivet efendi de yanındaydı.
Eczacı meydanda onlara yetişti. Mizacı itibariyle, meşhur kimselerin yanından ayrılmazdı.
Nitekim, beraber yemek yemeği kabul etmek suretiyle kendisine şeref vermesini M. Lariviere'
den ısrarla rica etti.
Derhal, güvercin getirsin diye Altın Arslan'a, pirzola olarak nesi varsa alınsın diye kasaba,
krema için Tuvache'a, yumurta için de Lestiboudois'ya adam gönderildi. Eczacı bizzat
hazırlıklara yardım ediyor, Madam Homais de önlüğünün şeritlerini çeke çeke:
— Kusura bakmayın efendim, diyordu; bizim şu zavallı kasabada insan bir gün öncesinden
haberi olmazsa...
Homais bir nefeste: «Ayaklı kadehler!» diye seslendi.
— Şehirde olsaydık, şöyle güzel bir paça dolması tedarik ediverirdik.
324
MADAME BOVARY
— Sus canım!.. Sofraya buyurun, doktor!
Eczacı ilk lokmalardan sonra, felâkete dair bazı tafsilat vermeyi münasip gördü:
— İlkönce gırtlakta bir kuruluk var zannettik, sonra üst karın nahiyesinde dayanılmaz sancılar,
bol bol kusmalar, koma.
— Peki, kendini nasıl zehirlemiş?
— Malumatım yok, doktor, hatta bu arsenik asidini de nereden tedarik ettiğini bilmiyorum.
O sırada, bir yığın tabak götürmekte olan Justin'i bir titremedir aldı.
Eczacı sordu:
— Nen var?
Genç adam, bu soru üzerine, her şeyi büyük bir gürültü ile yere düşürüverdi. Homais bağırdı:
— Aptal! Beceriksiz! Eşek herif! Fakat, hemen kendine hâkim olarak:
— Bir tahlile girişmek istedim, doktor, dedi, evvel emirde, bir tüp içinde dikkatle soktum...
Cerrah:
— Keşke boğazına parmaklarınızı soksaydınız! dedi.
Meslektaşı, kusturucu ilaç nedeniyle biraz önce gizlice kuvvetli bir zılgıt yediği için, susuyordu;
küt ayak ameliyatı günlerinde hayli pervasızlık ve gevezelik eden Canivet'cik, şimdi pek
mütevazı olmuştu, üstadı tasdik makamında hep gülümseyip duruyordu.
Homais, ziyafet sahibi olmanın gururu içinde, açılıp saçılıyordu. Bencil bir duygu ile kendi
durumuna bakarak, Bovary' nin yürekler acısı vaziyeti de keyfini belli belirsiz artırmıyor değildi.
Sonra doktorun orada bulunuşu da onu büsbütün coşturuyordu. Bütün bilgisini ortaya döküyor,
kuduz böceği, upas (I), mencenila, engerek yılanı hakkında gelişigüzel bilgiçlik ediyordu:
— Hatta bazı kimselerin pek sıkı bir tütsüden geçmiş kan sucukları yüzünden zehirlendiklerini,
yıldırımla çarpılmışa döndüklerini bir yerlerde okudum, doktor! Galiba, eczacılık üstat-
(1) Cava yerlilerinin oklarına sürdüğü bir zehirin adı.
MADAME BOVARY
325
larından ve hocalarından birinin, meşhur Cadet de Cassicourt' un kaleme aldığı mükemmel bir
raporda görmüştüm!
Madame Homais, ispirto yakan o sallantılı aletlerden birini yakalamış, içeriye girdi; zira Homais
kahveyi sofrada pişirmeye pek meraklıydı, zaten kahveyi hep kendi eliyle kavurur, kendi eliyle
öğütür, kendi eliyle harmanını yapardı.
Şeker uzatırken:
— Saccharum, doktor, dedi.
Sonra, beden yapıları hakkında cerrahın düşüncesini öğrenmek merakiyle, bütün çocuklarını
yemek odasına getirtti.
Nihayet, M. Lariviere'in gideceği sırada, Madam Homais, kocası hakkında kendisine akıl
danışmak istedi. Akşam yemeğini yer yemez hemen uyuklamaya başlamakla kanını pıhtılaştır-
dığından şikâyet etti.
— Uykusu, duygusuna engel değildir.
Doktor, kimsenin pek farkına varmadığı bu cinasa biraz gülümseyerek, kapıyı açtı. Fakat
eczane hıncahınç doluydu. Hep küllere tükürmek âdetine bakarak karısının akciğer iltihabına
yakalanmış olmasından korkan M. Tuvache'dan; sonra, bazen pek şiddetli açlık duyan M.
Binet'den, kaşıntıları olan Madam Caron'dan, ikide birde başı dönen Lheureux'den, romatizma
çeken Lestiboudois'dan, midesi ekşiyen Madame Lefrançois'dan güç belâ yakayı kurtarabildi.
Nihayet, arabaya koşulu üç beygir harekete geçti ve eczanedekiler, doktorun hiç de
hatırseverlik göstermediğini söylediler.
M. Bournisien, elinde mukaddes yağlarla pazar yerinden çı-kıverince, kalabalığın dikkati bu
sefer başka tarafa döndü.
Homais, prensiplerine bağlı bir adam olarak, papazları ölü kokusuna koşan kargalara benzetti;
bir kilise adamı görmek hiç de hoşuna gitmiyordu, zira siyah cüppe ona kefeni hatırlatıyor, o da
birinden korktuğu için ötekinden tiksiniyordu.
Bununla birlikte, Homais, görevim dediği şeyden kaçınmayarak, M. Lariviere'in gitmeden önce
böyle hareket etmesini sıkı sıkıya tembih ettiği Canivet ile birlikte, Bovary'nin evine döndü.
Hatta, karısının itirazları olmasaydı, hayatın zorlu gereklerine alıştırmak için, bir ders, bir
örnek, ileride belleklerinde yer edecek muhteşem bir tablo olsun diye, iki oğlunu da birlikte
götürecekti.
İçeriye girdikleri zaman oda, iç karartıcı bir görüntüyle
326
MADAME BOVARY
doluydu. Beyaz bir peçete serilmiş dikiş masasının üstünde, yanan iki şamdanın ortasında, iri
bir haçın yanında bir gümüş tabak içinde beş altı pamuk yumağı vardı. Emma, çenesi göğsüne
yaslanmış, gözlerini alabildiğine açıyordu. Elceğizleri, can çekişenlerin bir an önce başlarına
kefeni çekmek ister gibi yaptıkları o korkunç ve yumuşak hareketlerle, çarşafın üstünde
sürükleniyordu. Charles heykel gibi solgun, gözleri kor gibi kıpkırmızı, hiç ağlamadan, yatağın
ayak ucunda, yüzünü ona dönmüş, ayakta duruyor, papaz ise, bir diziyle yere çökmüş alçak
sesle bir şeyler mırıldanıyordu.
Emma yavaş yavaş yüzünü döndürdü ve birdenbire papazın omuzlarındaki mor şalı görünce
sevinir gibi oldu. Herhalde, eşi görülmemiş bir sessizlik havası içinde, başlamakta olan sonsuz
huzur hayalleriyle, ilk mistik özlemlerinin kaybolmuş lezzetine yeniden kavuşuyordu.
Papaz yerinden doğrulup haçı aldı; Emma o zaman, susuzluktan içi yanıyormuş gibi boynunu
uzattı, dudaklarını Tanrı -İnsan'm vücuduna yapıştırarak, can çekişen bütün gücüyle, o ana
kadar vermediği en büyük aşk öpücüğünü kondurdu. Sonra papaz, Misereatur ve Indulgentiam
dualarını okudu, sağ elinin şahadet parmağını kutsal yağa batırdı ve sürmeye başladı; önce, bu
alçak dünyanın bütün saltanatlarına hırsla dikilmiş gözlere, sonra ılık meltemle aşk kokularına
düşkün burun deliklerine, sonra, yalan söylemek için açılmış, gururla inlemiş ve şehvetle
bağırmış ağıza, sonra, tatlı temaslardan hoşlanan ellere, nihayet, arzularının tatminine
koşarken vaktiyle pek hızlı giden, fakat artık kımıldamayacak olan ayak tabanlarına sürdü.
Papaz parmaklarını sîldi, yağa batırılmış pamuk kırıntılarını ateşe attı, can çekişen hastanın
yanına oturup acılarını artık İsa'nın ıstıraplanyle birleştirmesini ve kendini Tanrının
bağışlamasına terk etmesini söyledi.
Telkinlerini bitirirken, az sonra kendisini saracak olan ilâhî şan ve şerefin bir sembolü olmak
üzere, eline kutsallaştınlmış bir mum sıkıştırmayı denedi. Çok kuvvetten düşmüş olan Emma,
parmaklarım kapayamadı. M. Bournisien olmasaydı, mum yere düşecekti.
Ama yine de rengi o kadar atmamıştı, sanki bu kutsamadan şifaya kavuşmuş gibi, yüzünde bir
huzur anlamı vardı.
Papaz bu hali belirtmekten geri kalmadı, hatta Bovary'ye»
MADAME BOVARY
327
Tanrının, kurtuluşları için uygun gördüğü takdirde bazı kimselerin hayatını uzattığını anlattı;
Charles da bir gün, tıpkı böyle ölmek üzereyken, onun aynı törenden geçtiğini hatırladı:
— Belki de ümitsizliğe düşmemek lazım, diye düşündü.
Nitekim Emma, rüyadan uyanıyormuşcasına, yavaşça etrafına bakındı, sonra, sözleri anlaşılır
bir sesle, aynasını istedi ve gözlerinden iri yaşlar boşanıncaya kadar, bir süre üzerine eğilip
kaldı. O zaman içini çekerek, başını geriye geriye attı ve yastığın üzerine bıraktı.
Göğsü de sık sık inip kalkmaya başladı. Dili tamamıyle dışarıya çıktı; gözleri dönerken,
sönmekte olan iki lamba fanusu gibi donuklaşıyordu, sanki, ruh bedenden kopmak için çırpı-
nıyormuşçasına, azgın bir nefesle sarsılan kaburga kemiklerinin o korkunç hızlanması olmasa,
şimdiden öldüğüne hükmedilebilirdi. Felicite, haçın önüne diz çöktü, eczacının bile dizlerinin
bağı biraz çözülür gibi oldu. Bu arada Canivet dalgın gözlerle meydana bakıyordu. Bournisien,
yüzü yatağın kenarına doğru eğilmiş, arkasında etekleri yerde sürünen uzun siyah cüppesiyle
tekrar duaya başlamıştı. Charles, yatağın öbür tarafında, yere diz çökmüş kollarını. Emma'ya
uzatıyordu. Ellerini yakalamış, sıkıyor, yüreğinin her atışında, yıkılan bir kalıntının tepkisi gibi
titriyordu. Hırıltı şiddetlendikçe papaz ölüm duasını daha hızlı okuyordu. Dua, Bovary'nin kesik
kesik hıçkırıklarına karışıyor ve bazen hepsi, bir matem çanı gibi çınlayan Latince hecelerin
boğuk mırıltısı içinde kayboluyordu.
Ansızın sokaktan yere sürünen bir sopa ile tahta kunduraların gürültüsü duyuldu; bir ses, şarkı
söyleyen, kısık bir ses yükseldi:
«Güzel günde sıcak basar Küçücük kız aşka susar.»
Emma, çözük saçları ve iri iri açılmış sabit gözbebekleriyle, bir an için yeniden hayata
kavuşmuş bir ceset gibi doğruldu.
«Tez toplamak için bir bir Başakları hem kaç kere, Nanette'im durur, eğilir Bu nimeti veren
yere.»
328
MADAME BOVARY
Emma:
— Kör! diye haykırdı.
Ve, biçarenin sonsuz karanlıklar içinden bir dehşet gibi dikilen çirkin yüzünü görüyormuş gibi,
korkunç ve ümitsiz bir kahkaha ile katıla katıla gülmeye başladı.
«O gün rüzgâr pek yamandı Kısa etek havalandı!»
Bir sarsıntı onu şilteye devirdi. Herkes yaklaştı. Emma artık hayatta değildi.
IX
Bir kimsenin ölümünden sonra, hiçliğin bu geri tepmesini kavramak ve inanmaya katlanmak o
kadar zordur ki, ortalığa daima şaşkınlık gibi bir şey yayılır. Fakat Charles, hareketsiz kalışının
farkına varınca:
— Elveda! Elveda!., diye bağırarak, Emma'nın üzerine atıldı.
Homais ile Canivet onu odadan dışarı çıkardılar.
— Sakin olunuz! Charles çırpınırken:
— E vat, diyordu, makul olacağım, kötü bir şey yapmayacağım. Ama bırakın beni! Onu görmek
istiyorum! Karım o benim!
Ve ağlıyordu. Eczacı:
— Ağlayın, diyordu, doğaya karşı gelmeyin, açılırsınız! Charles bir çocuktan daha güçsüz,
kendisini aşağıya, yemek
odasına götürmelerine karşı durmadı. M. Homais de çok geçmeden evine döndü.
İltihap geçirici merheme kavuşmak ümidiyle ta Yonville'e kadar sürüklenerek gelen ve yoldan
her geçene eczacının nerede oturduğunu soran kör, meydanda karşısına çıktı.
MADAME BOVARY
329
— İyi, iyi! Sanki yapılacak başka işim kalmamış gibi! Ne yapalım, daha sonra gel!
Ve acele acele eczaneye girdi.
İki mektup yazması, Bovary'ye teskin edici bir ilaç hazırlaması, zehirlenmeyi gizleyecek bir
yalan uydurması, Fener için bir makale kaleme alması gerekti. Havadis almak için kendisini
bekleyen kimseler de cabasıydı. Yonvillelilerin hepsine, vanilyalı krema yaparken şeker yerine
arsenik kullandığı öyküsünü dinlettikten sonra, bir kez daha Bovary'nin evine yollandı.
Onu yalnız buldu (M. Canivet az önce gitmişti), pencerenin yanına, bir koltuğa oturmuş, yemek
odasının döşeme taşlarını şaşkın şaşkın seyrediyordu.
Eczacı:
— Şimdi törenin saatini bizzat tespit etmeniz gerek.
— Niçin? Ne töreni?
Sonra, ürkek bir sesle kekeleyerek:
— Hayır, olmaz, değil mi? Yanımda kalmasını istiyorum. Homais, iş olsun diye, ıtır çiçeklerini
sulamak için etajerdeki sürahiyi aldı.
Charles:
— Ah, teşekkür ederim, dedi, siz ne iyisiniz! Eczacının bu hareketi onda o kadar hatıra
canlandırmıştı
ki, boğulur gibi oldu ve sözünü tamamlayamadı.
O zaman Homais, onu oyalamak için, biraz çiçekçilikten söz etmeyi uygun gördü; bitkilerin
rutubete ihtiyacı vardı. Charles tasdik makamında başını eğdi.
— Zaten, havalar yakında düzelir. Bovary:
— Ya! dedi.
Eczacı, yapacak başka bir şey bulamayınca, renkli camın küçük perdelerini yavaşça araladı.
— Bakın, dedi, M. Tuvache geçiyor. Charles bir makina gibi tekrarladı:
— M. Tuvache geçiyor.
Homais ona tekrar cenaze hazırlıklarından söz etmeye cesaret edemedi; Charles'ı buna razı
eden papaz oldu.
Muayene odasına çekildi, eline kalemi aldı ve bir süre hıç-kıra hıçkıra ağladıktan sonra, yazdı:
330 MADAME BOVARY
«Beyaz ayakkabıları ve tacıyle birlikte, gelinlik elbisesi içinde gömülmesini istiyorum. Saçları
omuzlarına dökülmelidir; biri meşeden, diğeri, akajudan, bir diğeri de kurşun olmak üzere, iç
içe üç tabuta konulmalıdır. Bana hiçbir şey söylenmesin, metin olacağım. Hepsinin üstüne
büyük bir yeşil kadife serilsin. Böyle istiyorum. Dediğimi yapın!»
Bu işle uğraşanlar, Bovary'nin şairane fikirlerinden pek hayrete düştüler; eczacı derhal ona
giderek:
— Bu kadife bana pek fazla gibi geliyor. Zaten, masraf... Charles:
— Siz ne karışıyorsunuz? diye bağırdı. Bırakın beni! Siz onu zaten sevmediniz! Haydi gidin!
Rahip koluna girerek ona bahçede bir gezinti yaptırdı. Bu dünya işlerinin boşluğuna dair sözler
söyledi. Tanrı büyüktü, iyiydi; hiç şikâyet etmeden iradesine itaat etmek, hatta kendisine
şükreylemek lâzımdı.
Charles ağzına gelen küfrü savurdu:
— Ben nefret ediyorum, o sizin tanrınızdan! Rahip göğüs geçirerek:
— İsyankârlık hâlâ içinizde, dedi.
Bovary uzaklaşmıştı. Duvar boyunca dizi dizi ağaçların yanı sıra iri adımlarla yürüyor, dişlerini
gıcırdatıyor, lanetler savurarak gözlerini gökyüzüne dikiyordu; fakat bir tek yaprak bile
kımıldamadı.
Yağmur çiseliyordu. Göğsü bağrı açık oian Charles nihayet titremeye başladı; içeri girip
mutfakta oturdu.
Saat altıda meydanda bir teneke gürültüsüdür duyuldu: Bu, kasabaya dönen Kırlangıç'tı;
Charles alnı cama dayalı, birbiri arkasından arabadan inen bütün yolculara baktı durdu. Felicite,
yatsın diye salonda yere bir yatak serdi; Charles kendini yatağa attı ve uyudu.
Filozof olmasına rağmen, M. Homais'nin ölülere saygısı vardı. Nitekim zavallı Charles'a hınç
beslemeksizin, o gece üç cilt kitap ve not almak için bir defterle birlikte, cenazeyi beklemek
üzere yine eve geldi.
M. Bournisien oradaydı; yataklıktan çekilip dışarıya çıkarılmış olan karyolanın baş ucunda iki
büyük mum yanıyordu.
MADAME BOVARY
331
Sessizlikten bıkıp usanan eczacı, bu «bahtsız genç kadın» hakkında bazı şikâyetlerde
bulunmakta gecikmedi; papaz şimdi yapılacak şeyin onun için dua etmekten ibaret olduğu
cevabını verdi.
Homais:
— Bununla birlikte, dedi, iki şıktan biri: Ya (kilisenin dediği gibi) bağışlamaya kavuşarak
ölmüştür, o takdirde bizim dualarımıza ihtiyacı yoktur; yahut tövbekar olmadan (bu da zannım-
ca din adamlarının deyimidir) vefat etmiştir; o zaman da...
Bournisien sert bir tavırla, yine de dua etmek gerektiğini söyleyerek, eczacının sözünü kesti.
Eczacı:
Ama, dedi, Tanrı bizim gereksinmelerimizi bilir, dua neye yarayacak öyleyse?
— Nasıl! Dua mı? Siz Hıristiyan değil misiniz?
— Affedersiniz! Ben Hıristiyanlığa hayranımdır. Çünkü Hıristiyanlık evvela köleleri azat
etmiştir, dünyaya ahlak getirmiştir...
— Mesele bu değil! Bütün kitaplar...
— Evet, evet, kitaplara gelince, açın da bakın tarihe; onları cizvitlerin tahrif ettiğini herkes
bilir.
Charles içeriye girdi, yatağa doğru ilerledi ve yavaşça perdeleri açtı.
Emma'nın başı sağ omuzuna düşmüştü. Açık duran ağzının köşesi, yüzünün alt kısmında siyah
bir delik gibiydi, ellerinin başparmakları ayaklarına doğru bükük duruyordu; bir çş-_ şit beyaz
toz yer yer kirpiklerine konmuştu. Gözleri, sanki örüm- . çekler üzerine ağlarını örmüş gibi,
yüzünün solgunluğu içinde kaybolmaya başlamıştı. Çarşaf, memelerinden dizlerine kadar çökük
duruyor, sonra ayak parmaklarının ucunda yeniden yükseliyordu; Charles'a sonsuz yığınlardan
muazzam bir ağırlık cesede çöküyor gibi geldi.
Kilisenin saati ikiyi çaldı. Taraçanm dibinde, karanlıklarda akıp giden ırmağın derin fısıltısı
duyuluyordu. M. Bournisien, zaman zaman, gürültü ile burnunu siliyor ve Homais kalemini
kağıt üstünde gıcırdatıyordu.
— Haydi sevgili dostum, çekilin artık, bu manzara yüreğinizi parçalıyor!
332
MADAME BOVARY
Charles gidince, eczacı ile papaz tekrar tartışmaya başladılar. Biri:
— Voltaire'i okuyunuz, Holbach'ı okuyunuz, Encyclopedie' yi okuyunuz, diyordu.
Öbürü ise:
— Birkaç Portekiz Yahudisinin Mektupları'm okuyunuz, diyordu. Eski hâkim Nicolas'nın
Hıristiyanlığın Sebep ve Hik-meti'ni okuyunuz.
Hararetleniyorlardı, kıpkırmızı kesilmişlerdi, birbirlerini dinlemeden, aynı zamanda
konuşuyorlardı; Bournisien bu kadar cüretkârlığa kızıyor, Homais bu kadar aptallığa hayret
ediyordu. Tam birbirlerine küfürler savurmak kertesine gelmişlerdi ki, Charles tekrar ortaya
çıktı. Sanki bir büyü onu çekiyordu. O da durmadan merdivenleri çıkıyordu.
Onu daha iyi görmek için tam karşısında duruyor, derinliği yüzünden artık ıstıraplı olmaktan
çıkmış böyle bir seyredişte kendinden geçiyordu.
Aklına hep katalepsi hikayeleri, manyetizma mucizeleri geliyordu; son derece isterse, belki onu
diriltebileceğini düşünüyordu. Hatta bir defasında, cesedin üzerine eğildi ve yavaşça: «Emma!
Emma!» diye haykırdı. Ağzından hızla çıkan nefesi, mumların alevini duvar üzerinde titretti.
Şafak vakti, Bovary ana geldi; Charles onu öperken, tekrar gözyaşları döktü. İhtiyar kadın,
tıpkı eczacının teşebbüs ettiği gibi, defin masrafları hakkında ona bazı öğütlerde bulunmaya
kalktı. Charles o kadar öfkelendi ki, kadıncağız sustu, hatta oğlu kendisine derhal şehre inip
gereken şeyleri satın alma işini havale etti.
Charles öğleden sonra hep tek başına kaldı; Berthe'i Madame Homais'ye götürmüşlerdi;
Felicite, Lefrançois ana ile yukarda, odadaydı.
Akşam olunca ziyaretler başladı. Charles hiç konuşmadan el sıkıyor, sonra şöminenin önünde
geniş bir yarım daire halinde sıralananların yanına oturuyordu. Ziyaretçiler yüzleri yere eğilmiş,
bacak bacak üstünde, arada bir derin göğüs geçirerek ayaklarını oynatıyorlardı; hepsi de can
sıkıntısından patlıyordu; fakat hiçbiri ötekilerden önce kalkıp gitmek istemiyordu.
Homais (iki günden beri meydandan yalnız onun gelip geçtiği görülüyordu), saat dokuzda bir
sürü kâfuru, aselbent ve
MADAME BOVARY
333
güzel kokulu otlarla birlikte geldi. Kokuyu önlemek için de, bir kap dolusu klor getirmişti. O
sırada, hizmetçi kız, Madame Lefrançois ve Bovary ana, Emma'nın etrafında döneniyorlar, onu
giydirme işini tamamlıyorlardı. Uzun katı bezi, saten ayakkabılarına kadar örtecek biçimde
üzerine çektiler. Felicite hıçkırıyordu:
— Ah zavallı hanımcığım! Zavallı hanımcığım! Han sahibesi içini çekerek:
— Bakın, diyordu, hâlâ da ne kadar güzel! Hani nerdeyse az sonra yerinden kalkacak gibi.
Başına tacını koymak için yeniden üzerine eğildiler. Başını biraz yukarıya kaldırmak
icabediyordu, tam o anda ağzından, sanki kusuyormuş gibi, kapkara bir sıvı yığını boşandı.
Madame Lefrançois:
. — Ah Yarabbi! Elbisesi, dikkat edin elbiseye! diye bağırdı. Eczacıya dönerek: Bize yardım
etsenize, dedi. Yoksa korkuyor musunuz?
Eczacı omuz silkerek:
— Ben, korkmak mı? dedi. Neden korkacakmışım? Eczacılık tahsil ederken, Hötel-Dieu'de
türlüsünü gördüm. Teşrih an-fisinde punç yapıp içerdik! Hiçlik bir filozofu korkutmaz; hatta, her
zaman da dediğim gibi, bilime hizmet etsin diye, kendi cesedimi bile hastanelere bağışlamak
niyetindeyim.
Papaz, eve varır varmaz, Mösyönün ne halde olduğunu sordu ve eczacının cevabı üzerine:
— Biliyorsunuz, dedi, yarası henüz pek taze.
O zaman Homais, herkes gibi sevgili bir eşi kaybetmek tehlikesine maruz bulunmadığı için
papazı kutladı; bunun arkasından da papazların bekârlığı konusunda tartışma başladı.
Eczacı:
— Çünkü, diyordu, bir erkeğin kadınsız yaşaması doğal değildir. Öyle cinayetler görülmüştür
ki...
Papaz:
— Behey Allanın akıllısı, diye cevap verdi, çoluk çocuğa karışmış bir adam, örneğin günah
çıkartma işinde nasıl sır tutabilir?
Homais günah çıkartmaya da dil uzattı. Bournisien savundu; günah çıkartma sayesinde
birçoklarının hak yoluna döndüklerini anlattı durdu. Birdenbire namuslu adam oluveren hır-
334
MADAME BOVARY
sızlara dair çeşitli fıkralar hikaye etti. Askerler vardı ki, kefaret mahkemesi önüne gelince,
gözlerini bağlayan bağların düştüğünü hissetmişlerdi. Fribourgs'da bir papaz vardı, o...
Daha anlatacaktı ama, karşısındaki uyuyordu. Sonra, kendisi de odanın fazla ağır havası içinde
biraz tıkanır gibi olmuştu, gidip pencereyi açtı, gürültüsü eczacıyı uyandırdı. Ona:
— Alın bir tutam, dedi, alın, uykuyu açar. Uzaklarda, bir yerlerde ardı arası kesilmeyen köpek
havlamaları geliyordu.
. Eczacı:
— Bir köpek uluyor, işitiyor musunuz? diye sordu. Papaz:
— Köpekler ölülerin kokusunu alırlarmış derler. Anlar da böyledir; onlar da sahipleri ölünce
kovanlarını bırakıp gider-lermiş...
Homais bu batıl inançlara itiraz etmedi, çünkü yeniden uykuya dalmıştı.
Daha gürbüz bir adam olan Bournisien, bir süre daha dudaklarını kıpırdattı durdu; sonra, çenesi
yavaşça göğsüne yaslandı, kocaman kara kitabı elinden düştü, horlamaya başladı.
Göbekleri öne fırlamış, yüzleri şişmiş, somurtkan, o kadar çekişmeden sonra aynı insani
güçsüzlük içinde karşı karşıyay-dılar; yanlarında uyur gibi yatan ceset kadar hareketsizdiler.
Charles onları uyandırmadan, içeriye girdi. Bu, sondu, Emma'ya veda etmeye gelmişti.
Güzel kokulu otlar hâlâ tütüyordu. Mavimtırak buhar dalgaları pencerenin pervazı üzerinde
içeriye dalan sisle karışıyordu. Gökte birkaç yıldız parıldıyordu; hoş bir geceydi.
Şamdanların balmumu iri damlalar halinde yatağın çarşafı üzerine düşüyordu. Charles, gözlerini
sarı alevlerinin parıltısında yorarcasına, mumların yanmasına bakıyordu.
Bir ay ışığı kadar beyaz saten elbisenin üzerinde hareler titreşiyordu. Emma bunların altında
kayboluyordu; Charles'a öyle geldi ki, Emma, kendinden dışarıya yayılarak eşyanın etrafında,
sessizlikte, gecenin içinde, esen rüzgârda ve yükselen nemli kokularda eriyip kayboluyordu.
Sonra birdenbire, onu Tostes'daki bahçede, dikenli çite dayalı bir sıranın üzerinde, yahut
Rouen'da, sokaklarda, evlerinin kapısı önünde, Bertauxlann avlusunda görüyordu. Elma,ağaçla-
MADAME BOVARY
335
nnm altında dans eden delikanlıların neşeli kahkahalarını hâlâ duyuyordu; oda, saçlarından
yayılan güzel koku ile dolmuştu ve elbisesi kollannın arasında bir kıvılcım çıtırdısı ile ürperi-
yordu. Bu kadın, aynı kadındı!
Böyle uzun zaman bütün o kaybolan saadetleri, Emma'nın, tavırlarını, hareketlerini, sesinin
yankısını hatırladı durdu. Bir yakınmanın peşi sıra daima bir başkası geliyor ve bu durum,
yükselen bir denizin dalgaları gibi durmadan devam ediyordu.
Korkunç bir meraka kapıldı; yavaşça, parmaklarının ucuyle, titreye titreye, örtüsünü kaldırdı.
Ama öyle bir dehşet çığlığı kopardı ki, odadakiler uyandı. Onu aşağıya, yemek odasına
götürdüler.
Sonra Felicite" geldi ve Mösyönün saç istediğini söyledi.
Eczacı:
— Kes bir parça, dedi.
Hizmetçi kız cesaret edemediği için, eline makası alarak kendisi öne atıldı. O kadar titriyordu ki,
makası birkaç kez şakakların derisine batırdı. Nihayet, heyecana karşı kendisini toparladı,
makası rasgele iki üç kere açıp kapadı, bu da, o güzel siyah saç yığınında beyaz izlerin
belirmesine sebep oldu.
Eczacı ile papaz, zaman zaman uyuklamakla birlikte, yine eski uğraşlarına daldılar ve her
uyanışlarında karşılıklı olarak birbirlerini uyumakla suçladılar. O zaman M. Bournisien odaya
kutsal su serpiyor, Homais ise yere birazcık klor atıyordu.
Felicite, onlar için komodinin üzerine bir şişe Fransız rakısı ile peynir ve kocaman bir çörek
koymuştu. Artık dermanı kalmayan eczacı, sabahın dördüne doğru içini çekti:
— Hani ağzıma bir lokma bir şey koysam, fena olmayacak!
Papaz, hiç nazlanmadı; ayin yapmaya gitti ve döndü. Sonra, yediler, içtiler, kederli saatlerden
sonra insanları saran o belirsiz neşe yüzünden olacak, nedenini bilmeden birazcık da şa-
kalaştılar; son kadehte papaz, eczacının omuzunu sıvazlayarak:
— Bir gün gelecek, anlaşacağız, dedi.
Aşağıda, girişde, eve gelen işçilerle karşılaştılar. Charles, iki saat süreyle tahtalar üzerinde
çınlayan çekiç darbelerinin işkencesine katlanmak zorunda kaldı. Sonra Emma'yı meşeden
tabuta yatırdılar, tabutu da diğer ikisinin içine yerleştirdiler; fa-
336
MADAME BOVARY
kat en üstündeki tabut biraz genişti, aradaki boşlukları bir şilteden çıkardıkları yünle doldurmak
icabetti. Nihayet, üç kapak da rendelendikten, çivilendikten, lehimlendikten sonra, tabut ka-
pının önüne kondu; kapılar ardına kadar açıldı ve Yonville ahalisi içeriye doldu.
Rouault Baba geldi. Siyah örtüleri görür görmez, hemen meydanda bayıldı.
X
Rouault Baba, eczacının mektubunu olaydan ancak otuz altı saat sonra almıştı. M. Homais,
hassasiyetini göz önünde tutarak mektubu o tarzda kaleme almıştı ki, doğru dürüst bir anlam
çıkarmanın imkânı yoktu.
Adamcağız önce inme inmiş gibi yere yığıldı. Sonra henüz ölmediği anlamını çıkardı. Fakat
ölmüş de olabilirdi... Nihayet sırtına bulüzünü geçirdi, şapkasını giydi, ayakkabısına bir mahmuz
taktı ve dörtnala yola çıktı. Bütün yol boyunca, Rouault Baba, nefes nefese, yürek çarpıntıları
içinde kendini yedi bitirdi. Hatta bir defasında attan inmeye mecbur oldu. Gözleri görmez
olmuştu, etrafında sesler duyuyordu, çıldırdığını hissetti.
Gün doğdu. Bir ağacın üstünde uyuyan üç siyah tavuk gözüne ilişti; bu uğursuzluktan ödü
koparak, titremeye başladı. Hazreti Meryem'e kilise için üç tane papaz göğüslüğü adadı,
Bertaux mezarlığından Vassonville kilisesine kadar yalınayak yürümeyi vaadetti.
Hanın adamlarına seslenerek Maromme'a girdi, omuzlaya-rak kapıyı kırdı, yulaf torbasına
saldırdı, yemliğe bir şişe tatlı elma şarabı boşalttı ve midillisine atladığı gibi tozu dumana kattı.
Kendi kendine, «Emma'yı herhalde kurtarırlar,» diyordu; hekimler bir çare bulacaklardı, bu
muhakkaktı. Kendisine anlatılmış olan bütün inanılmaz iyileşmeler hatırına geldi.
Sonra onu ölmüş gibi gördü. Oradaydı, önünde, yolun ortasında sırtüstü yatmıştı. Dizginleri
çekti ve hayal kayboldu.'
Quincampoix'da, kalbine kuvvet versin diye, üst üste üç İcahve içti.
MADAME BOVARY
337
Mektubu yazanın bir isim yanlışlığı yaptığını düşündü. Cebinde mektubu aradı, orada olduğunu
eliyle anladı, fakat açmaya cesaret edemedi.
Sonra bunun belki bir muziplik, birinin intikamı, bir sarhoşun şakası olması ihtimali aklına geldi;
zaten ölmüş ise, bilinmeyecek miydi? Ama nereden? Kırda hiçbir fevkalâdelik yoktu; gökyüzü
maviydi, ağaçlar sallanıyordu; bir koyun sürüsü geçti. Kasaba göründü; Rouault babayı, atının
üzerinde iyice eğilmiş, habire sopa vurarak, hızla ilerlediğini gördüler, kolanlardan kan
damlıyordu.
Kendine geldiği zaman, gözyaşları içinde Bovary'nin kolları arasına düştü:
— Kızım! Emma'cığım! Yavrum! Anlatın bana... Charles, hıçkırıklarla cevap verdi:
— Bilmiyorum! Bilmiyorum! Bir belaya uğradık! Eczacı, onları birbirinden ayırdı.
— Bu yürekler acısı ayrıntıların gereği yok. Ben Mösyöye anlatırım. Bakın cemaat geliyor. Biraz
metanet, canım, filozof olun biraz!
Zavallı çocuk, metin görünmek istedi ve birkaç kez tekrarladı:
— Evet... cesaret! Rouault Baba:
— Pekâlâ, dedi metin olacağım, hay Allah belasını versin! Sonuna kadar yanından
ayrılmayacağım.
Çan çalıyordu. Her şey hazırdı. Yola çıkmak icabetti.
Kilisenin ön tarafındaki tahta koltuklara yan yana oturdular ve üç ilâhicinin dua okuyarak
mütemadiyen önlerinden gelip geçtiğini gördüler. Nefirin sesi gayet gür geliyordu. M. Bour-
nisien, büyük tören kıyafetinde tiz bir sesle okuyordu; kutsal ekmeğin korunduğu dolabı
selamlıyor, ellerini kaldırıyor, kollarını uzatıyordu. Lestiboudois, elinde asasıyle kilisede
dolaşıyordu; tabut rahlenin yanına, dört sıra mum arasına yerleştirilmişti. Charles'ın içinden,
kalkıp o mumlan söndürmek geldi.
Ama yine de kendini sofuluğa vermeye, onu tekrar göreceği bir öbür hayat ümidine kapılmaya
çalışıyordu. Emma'nın çok önce, çok uzaklara bir seyahate çıktığını hayal ediyordu. Fakat,
şunun altında olduğunu, her şeyin bittiğini, toprağa gömeceklerini düşündükçe, azgın, kapkara,
ümitsiz bir öfkeye dü-MB 22
338
MADAME BOVARY
şüyordu. Bazen, hiçbir şey hissetmediğini sanıyor, kendini alçaklıkla suçlamakla birlikte,
acısının böyle hafiflemiş olmasından zevk duyuyordu.
Kilisenin döşeme taşları üzerinde, eşit aralıklarla yere inen ucu demirli bir sopanın tok
gürültüsü gibi bir ses duyuldu. Gürültü dipten geliyordu, kilisenin yandaki alçak kısmında
hemen durdu. Koyu renkte kaba bir ceket giymiş olan bir adam, binbir güçlükle diz çöktü. Bu,-
Altın Arslan'm uşağı Hippolyte'di. Yeni bacağını takmıştı.
İlâhicilerden biri, yardım parası toplamak için kilisenin cemaat yerini dolaşmaya başladı.
Kocaman paralar, birbiri peşi sıra gümüş tepsi üstünde çınlıyordu.
Bovary öfke ile bir beş franklık fırlatırken:
— Çabuk olsanıza! diye haykırdı. Ben neler çekiyorum!
Kilisenin adamı yerlere kadar eğilerek kendisine teşekkür etti.
İlâhi okunuyordu, diz çökülüyordu, tekrar kalkılıyordu, bir türlü sonu gelmiyordu! Charles, ilk
zamanlarda bir defa beraberce dinsel törende hazır bulunduklarını ve öbür tarafta, sağda,
duvar dibinde durduklarını hatırladı. Çan yeniden başladı. İskemleler yerlerinden oynatıldı.
Cenaze taşıyıcılar, tabutun altına üç sırık koydular, kiilseden çıkıldı.
O anda Justin eczanenin kapısında göründü, rengi uçmuş, sarsak sarsak hemen içeriye girdi.
Cenaze alayını görmek için pencerelerde yer almışlardı. Charles, önde, dimdik yürüyordu.
Cesur bir tavır takınıyor ve daracık sokaklardan veya kapılardan çıkarak kalabalıkta sıraya
girenleri, işaretle selamlıyordu. Her iki yanda üçerden altı kişi ağır adımlarla yürüyor ve sık sık
nefes alıyorlardı. Papazlar, ilâhiciler ve iki korocu çocuk De Profundis'i okuyorlar; sesleri
dalgalanmalarla alçalıp yükselerek, kıra doğru uzanıyordu. Bazen cemaat bir patikanın
dönemecinde kayboluyor, fakat büyük gümüş haç daima ağaçların arasında^ yükseliyordu.
Kadınlar, kukuletaları inik, siyah yas tüllerine bürünmüşler, arkadan geliyorlardı; ellerinde
yanmakta olan iri mumlar vardı. Charles, bu bitmez tükenmez dua tekrarı ve meşale geçişi, bu
gönül bulandırıcı balmumu ve cüppe kokulan karşısında bayılacak gibi oluyordu. Serin bir
meltem esiyordu, çavdarlar ve kolzalar yemyeşildi; yolun kenarında, dikenli çitlerin üzerinde
MADAME BOVARY
339
çiy taneleri titreşiyordu. Türlü türlü neşeli gürültüler ufku dol-duruyordu; uzakta, tekerlek izleri
üzerinde ilerleyen bir at arabasının gıcırtısı, durmamacasına öten bir horozun kokorikosu veya
elma ağaçları altında kaçtığı görülen bir tayın dörtnala gidişi. Açık gökyüzü pembe bulutlarla
beneklenmişti; süsenlerle örtülü kulübelerin üzerine mavimtırak hareler dökülüyordu; Charles
geçerken, avluları tanıyordu. Böyle bir sabah vakti, bazı hastalannı ziyaret ettikten sonra, o
avlulardan geçtiğini ve Emma'ya döndüğünü hatırlıyordu.
Üstüne beyaz gözyaşları serpilmiş siyah örtü, zaman zaman yerinden oynuyor ve tabut
meydana çıkıyordu. Yorulan cenaze taşıyıcılarının adımları ağırlaşmıştı; cenaze, her dalgada
yalpa vuran bir filika gibi dura kalka ilerliyordu.
Mezarlığa vardılar.
Erkekler aşağıya, çimenlikte çukur kazılmış yere kadar yürüdüler.
Çukurun etrafında halka oldular; papaz söz söylerken, kenarlara atılmış kırmızı toprak,
gürültüsüzce, durmadan; köşelerden akıyordu.
Sonra, dört ip yerli yerine konunca, üzerine tabutu ittiler. Charles inişine baktı. Hep iniyordu.
Nihayet bir çarpma duyuldu; ipler gıcırdayarak yukarıya çıktı. Bournisien, Lestiboudois'nın
uzattığı küreğe iyice doldurduğu toprağı çukura sürdü; taş parçalannın çarptığı tabutun
tahtasından, sonsuzluğun yankısına benzeyen korkunç bir gürültü yükseldi.
Rahip, kutsal su kabını yanındakine uzattı. Bu, M. Homais' di. Eczacı onu ciddi ciddi salladı,
sonra Charles'a verdi. Charles dizleri üstüne toprağa yığıdlı, «Elveda!» diye bağırarak var
kuvvetiyle abdanı sallamaya başladı. Ona öpücükler yolluyor, onunla birlikte gömülmek için
çukura doğru sürükleniyordu.
Alıp götürdüler; diğerleri gibi o da, belki bu işi bitirmiş olmanın belirsiz kıvancı içinde, sessizliğe
kavuşmakta gecikmedi.
Rouault Baba, dönüşte, rahat rahat piposunu içmeye koyuldu; Homais, içinden bunu biraz
yakışıksız buldu. Keza, M. Binet'nîh hiç ortalıkta görünmediğini, Tuvache'ın da dinsel törenden
sonra sırra kadem bastığını, noterin uşağı Theodore'un ise «mademki âdet olmuş, sanki siyah
bir elbise bulunamamış
340
MADAME BOVARY
gibi* maviler giydiğini gözden kaçırmadı. Bu gözlemlerini anlatmak için de, bir gruptan ötekine
gitti durdu. Herkes ve özellikle cenazeye gelmiş olan Lheureux, Emma'nın ölümüne acıdı.
— Zavallı kadıncağız! Kocası için ne acı! Eczacı:
— Eğer ben olmasaydım, diyordu, canına kıymağa kalkışacaktı!
— Ne iyi bir kadındı! Daha geçen cumartesi günü bizim dükkânda görmüştüm kendisini!
Homais:
— Mezarı önünde söylemek üzere birkaç söz hazırlamaya bile vakit bulamadım, dedi.
Eve ^dönünce, Charles üstündekileri çıkardı, Rouault Baba da yeniden önlüğünü giydi. Gömlek
yeniydi; yalnız kasabaya gelirken, yenleriyle sık sık gözlerini sildiği için boyası atmıştı.
Gözyaşlarının izleri, gömleği kirleten toz tabakası içinde yol yol görünüyordu.
Bovary ana da onlarla beraberdi. Her üçü de susuyordu. Nihayet yaşlı adam içini çekerek:
— Hatırlıyor musunuz, dostum, dedi, rahmetli ilk karınızın öldüğü sırada, bir defa Tostes'a
gelmiştim, o. zaman sizi teselli etmiştim, söyleyecek sözler bulmuştum; ama şimdi...
Sonra bütün göğsünü sarsan uzun bir inilti ile:
— Ah, dedi, benim işim bitti artık! Karımın öldüğünü gördüm... sonra oğlum gitti... şimdi de
kızım!
Artık bu evde uyuyamayacağını söyleyerek, hemen Bertaux' ya dönmek istiyordu. Hatta
torununu bile görmeyi reddetti.
— Hayır, hayır! Yüreğim büsbütün parçalanacak. Yalnız siz kendisini bol bol öpün! Allaha
ısmarladık!.. Siz iyi çocuksunuz! Baldırına vurarak, sonra, dedi, bunu hiç unutmayacağım,
korkmayın! Yine her zamanki gibi hindinizi göndereceğim.
Fakat, bayırın üstüne varınca, vaktiyle Emma'dan ayrılırken Saint-Victor yoluna dönüp baktığı
gibi, arkasına döndü. Çayırda batmakta olan güneşin eğri ışınları altında kasabanın bütün
pencereleri alev almış gibiydi. Elini gözlerinin önüne götürdü, ufukta, ağaçların beyaz taşlar
arasında yer yer siyah demetler halinde belirâiği duvarlarla çevrili bir yer gördü, sonra, midillisi
topalladığı için, ağır ağır yoluna devam etti.
Charles ile annesi yorgunluklarına rağmen, gece geç vakit-
MADAME BOVARY 341
lere kadar oturup konuştular. Eski günlerden ve gelecekten söz açtılar. İhtiyar kadın, Yonville'e
gelecekti, evini idare edecekti, artık birbirlerinden ayrılmayacaklardı. Yıllardan beri elinden
kaçırmış olduğu bir sevgiye yeniden kavuştuğuna içinden sevinerek, oğluna tatlı dille ne
yapacağını bilemiyordu. Saat gece yarısını çaldı. Kasaba, her zamanki gibi sessizdi. Charles ise,
uyanık, hep onu düşünüyordu.
İçi açılsın diye bütün gün ormanda dolaşmış olan Rodolphe, şatosunda rahatça uyuyordu, Leon
da, Rouen'da uyumaktaydı.
Fakat biri vardı ki, o saatte gözüne uyku girmiyordu. Çamlar arasındaki mezarın üstünde bir
çocuk, yere diz çökmüş ağlıyordu. Hıçkırıklarla parçalanan göğsü, aydan daha tatlı ve geceden
daha sır dolu, uçsuz bucaksız bir pişmanlığın baskısı ile kalkıp iniyordu. Parmaklık birdenbire
gıcırdadı. Bu, unuttuğu küreği almaya gelen Lestiboudois idi. Duvardan atlayan Justin'i tanıdı
ve patateslerini çalan hırsızın kim olduğuna dair bir fikir sahibi oldu.
XI
Charles, ertesi gün küçük kızını eve getirtti. Çocuk annesini sordu. Ona, evde olmadığını,
kendisine oyuncaklar getireceğini söylediler. Berthe birçok defalar daha annesinin sözünü etti;
sonra, zamanla, artık düşünmez oldu. Bu çocuğun neşesi Charles'ın yüreğini burkuyordu,
eczacının o dayanılmaz tesellilerine de katlanması gerekiyordu.
Lheureux, dostu Vinçart'ı yeniden kışkırtınca, çok geçmeden para meseleleri yine patlak verdi.
Charles yine boğazına kadar borca girdi; çünkü Ona ait olan eşyadan hiçbirinin satılmasını
istemiyordu. Annesi buna çok kızdı. Charles ondan daha fazla öfkelendi. Artık tamamıyle
değişmişti. İhtiyar kadın evi bırakıp gitti.
O zaman herkes istifade etmeye baktı. Emma bir tek ders dahi almadığı halde (Bovary'ye
göstermiş olduğu o ödenmiş faturaya rağmen) Mademoiselle Lempereur altı aylık ders ücreti
istedi; oysa bu iki kadın arasında bir anlaşmaydı. Kira ile kitap veren adam üç yıllık abonman
parası talep etti. Rolet ana yirmi
342
MADAME BOVARY
kadar mektubun posta parası diye tutturdu; Charles bu işin aslını sorunca da:
— Ne bileyim ben, herhalde iş için olacak? diye cevap vermek inceliğini gösterdi.
Her borcu ödedikçe, Charles, artık sonu geldi sanıyordu. Fakat hiç durmadan başka borçlar
ortaya çıkıyordu.
O zaman eski vizitelerinden kalan alacaklarım istedi. Karısının göndermiş olduğu mektupları
kendisine gösterdiler. Bunun üzerine özür dilemek icabetti.
Felicite artık Madamın elbiselerini giyiyordu; hepsini değil, çünkü Charles bunlardan bazılarını
saklamıştı ve onları seyretmek için gidip tuvalet odasına kapanıyordu. Fe'licite' hemen hemen
onun boyundaydı; öyle ki, ekseriya Charles, kendisini arkadan görünce, vehme kapılıyor ve:
— Ah! Gitme! Gitme! diye haykırıyordu.
Fakat, Pentecöte yortusunda, Felicit6, eski hanımının ne kadar elbisesi kalmışsa, hepsini
çalarak, Theodore'la birlikte Yon-ville'den kaçtı gitti.
Yine o sıralarda dul Madame Dupuis, «oğlu Yvetot'da Noter M. Leon Dupuis ile Bondeville'den
Mademoiselle L6ocadie Leboef'ün izdivacım» Charles'a haber vermekle şeref kazandı. Charles,
gönderdiği tebrik mektubuna şu cümleyi de sıkıştırdı:
«Zavallı karım buna ne kadar sevinecekti!»
Bir gün, evin içinde rasgele dolaşırken, tavan arasına kadar çıktı, terliğinin altında tortop olmuş
bir kağıt parçası hissetti. Açtı ve okudu: «Cesaret, Emma! Cesaret! Hayatınızı mahvetmek
istemiyorum.» Bu, Rodolphe'un mektubuydu, sandıklar arasına düşmüş ve orada kalmıştı.
Şimdi de çatı penceresinden esen rüzgâr onu kapıya doğru sürüklemişti. Charles, vaktiyle
Emma'nın ondan daha çok rengi atmış, ümitsizlik içinde, ölmek istemiş olduğu aynı yerde,
hareketsiz ve şaşkın kalakaldı. Nihayet, ikinci sayfanın sonunda küçücük bir R harfi keşfetti.
Kimdi acaba? Rodolphe'un eve pek sık uğrayışını, birdenbire ortadan kayboluşunu, ondan
sonra, iki üç kez karşı karşıya geldikleri zaman gördüğü sıkıntılı halini hatırladı. Fakat
mektubun hürmetkar üslubu onu yanılttı.
MADAME BOVARY
34.3
— Belki uzaktan uzağa birbirlerini sevmişlerdir? diye düşündü.
Zaten Charles, meselelerin derinliğine inen insanlardan değildi. Delillerin karşısında geriledi ve
belli belirsiz kıskançlığı, kederinin sonsuz genişliği içinde kayboldu.
İçinden, «Herkes ona hayran oluyordu herhalde?» dedi. Bütün erkekler, hiç şüphesiz ona göz
dikmişlerdi. Böylece, Emma kendisine daha güzel göründü ve içinde ona karşı devamlı ve azgın
bir arzu peyda oldu. Bu arzu onun tasasını alevlendiriyordu ve artık gerçekleşemeyeceği için de
sonsuzdu.
Sanki hâlâ yaşıyormuş gibi, hoşuna gitmek için, onun zevklerini, fikirlerini benimsedi. Rugan
çizmeler satın aldı, beyaz kravatlar takmayı âdet edindi. Bıyıklarına kozmatik sürüyor, tıpkı
onun gibi emre yazılı senetler imzalıyordu. Emma onu mezardayken bile baştan çıkarıyordu.
Gümüş takımlarını parça parça satmak zorunda kaldı, sonra salonun mobilyalarını sattı. Evin
bütün odaları boşalıyordu; yalnız yatak odası, onun odası, eskisi gibi kalmıştı. Akşam
yemeğinden sonra Charles oraya çıkıyordu. Yuvarlak masayı ocağa doğru itiyor ve onun
koltuğunu yaklaştırıyordu. Karşısına oturuyordu. Yaldızlı bir şamdanda bir mum yanıyordu.
Berthe, yanı başında, basma resimleri boyuyordu.
Zavallı adam, kızını bağsız potinler ve koltuğunda kalçalarına kadar yırtık bulüzlerle gördükçe
bu kılıksızlığa pek üzülüyordu. Hizmetçi kadının bu işlere el sürdüğü yoktu. Fakat Berthe o
kadar tatlı, o kadar cana yakındı ki, o küçük başının, gür sarı saçlarını pembe yanakları üzerine
dökerek öyle zarif bir eğilişi .vardı ki, Charles'ın içini, sonsuz bir hazla, o reçine kokan, bozuk
şaraplar gibi buruk bir zevkle dolduruyordu. Oyuncaklarını tamir ediyor, ona mukavva ile
kuklalar yapıyor, yahut bebeklerinin yırtılmış karnını dikiyordu. Sonra, gözleri dikiş kutusuna,
yerde sürüklenen bir kurdeleye, yahut masanın bir çatlağına sıkışıp kalmış bir firketeye ilişecek
olursa, hülyaya dalıyordu. O zaman öylesine bir kederli hali oluyordu ki, kızcağız da tıpkı onun
gibi kederleniyordu.
Artık kimse onları görmeye gelmiyordu. Çünkü, Jüstin, Rouen'a kaçmış, orada bakkal çıraklığı
ediyordu. Eczacının çocukları da küçüğü gittikçe daha seyrek ziyaret ediyorlardı. M.
344
MADAME BOVARY
Homais, sosyal durumları arasındaki farkı göz önünde tutarak, sıkı dostluğun devamına pek
aldırış etmiyordu.
Merhem ile iyi edemediği kör ise, tekrar Bois-Guillaume bayırına dönmüş, eczacının hiçbir işe
yaramayan tedavisini yolculara anlatıp duruyordu. O derecedeki, Homais şehre indiği zaman,
onunla karşılaşmamak için, Kırlangıç'm perdeleri arkasına gizleniyordu. Heriften nefret
ediyordu. Kendi şöhretini korumak için, adamcağızdan her ne pahasına olursa olsun kurtulmak
maksadıyle, el altından, hem zekâsının derinliğini, hem de kibrinin alçaklığını gösteren bir fesat
dolabı çevirmeye başladı. Tam on ay süreyle, Rouen Feneri'nde ardı ardına şu kısa yazılar çıktı.
«Verimli Picardie diyarına uğrayan herkes, hiç şüphe yok, Bois-Guillaume bayırında, yüzünde
korkunç bir yara ile dolaşan bir yoksula rastgelir. Bu adam herkesi rahatsız eder, canından
bezdirir ve yolculardan tam manasıyle vergi alır. Serserilerin haçlı seferlerinden getirdikleri
cüzzamı ve sıracayı umumi mahallelerimizde serbestçe teşhir ettikleri o korkunç ortaçağ
devrinde mi yaşıyoruz hâlâ?»
Yahut:
«Serseriliği yasak eden kanunlara rağmen, büyük şehirlerimizin civarı dilenci sürüleriyle dolup
taşmakta devam ediyor. İçlerinde tek başlarına dolaşanlar da var. Bunlar, ötekilerinden daha
az tehlikeli değildir. Şehirlerimizi idare edenler, ne düşünürler acaba?»
Sonra Homais bazı hikayeler de yaratıyordu:
«Dün Bois-Guillaume bayırında ürkek bir at...» Arkasından körün sebep olduğu bir kazanın
öyküsü geliyordu.
Sözün kısası, öylesine uğraştı ki, adamı tutukladılar. Fakat sonra salıverdiler. Adam yeniden
başladı... Homais de keza. Bu bir çatışmaydı. Zaferi eczacı kazandı; zira düşmanı, ömrünün
sonuna kadar bir düşkünler evinde yaşamaya mahkûm edildi.
Bu başarı onu cesarete getirdi ve o günden sonra kaza dahilinde çiğnenmiş bir tek köpek,
yanmış bir tek ambar, dayak yemiş bir tek kadın olmadı ki, daima ilerleme aşkı ve papazlara
MADAME BOVARY 345
beslediği hınçla harekete gelen eczacının kalemiyle derhal okuyuculara duyurulmamış olsun.
Homais, ilkokullarla hocalık eden cahil rahipler arasında, neticesi hep ikincilerin aleyhine çıkan
karşılaştırmalar yapıyordu. Bir kiliseye yüz frank verildi mi hemen Saint-Berthe"lemy katliamını
hatırlatıyordu. Yolsuzlukları ihbar ediyor, herkese çatıyordu. Kendi dediği gibi, Homais, rast
geldiği şeyi temelinden çökertiyordu. Tehlikeli bir adam oluyordu.
Bununla beraber gazeteciliğin dar sınırları içinde kalmak onu sıkıyordu, çok geçmeden kitap,
eser yazmaya kalktı! O zaman İklime dair gözlemlerle birlikte Yonville Kantonunun genel
istatistiği, adlı eseri kaleme aldı ve istatistik kendisini felsefeye şevketti. Büyük sorunlarla
uğraştı: Sosyal problem, fakir sınıfların ahlaka yönetilmesi, Balıkçılık, Kauçuk, Demir Yolları, vs.
Sonunda burjuva olmaktan utanır oldu. Artist tavırları takınmaya başladı, tütün içiyordu!
Salonunu süslemek . için iki tane gayet şık Pompadour heykelciği satın aldı.
Eczaneyi de ihmal etmedi, bilakis! Keşifleri yakından takip ediyordu. Büyük çikolatacılık
hareketini gözden kaçırmıyor-du. Aşağı-Seine Vilayetine Şo-Ka'yı ve revalentia'yı ilk getiren o
oldu. Pulvermacher hidro elektrik zincirlerine coşkun bir hayranlık gösteriyordu. Kendisinin de
bir tane vardı. Akşamları fanila yeleğini çıkardığı zaman, Madame Homais, altında kocasının
kaybolduğu o altın helezon karşısında mest oluyor, bir İskit'den daha çok dolaklı ve sargılı, bir
sihirbaz gibi gösterişli olan bu adama yanıp tutuştuğunu hissediyordu.
Emma'nın mezarı hakkında da pek parlak fikirleri oldu. Evvelâ, alt tarafı büzme perde şeklinde
bir kırık sütun, sonra bir piramit, daha sonra bir vesta mabedi, etrafı sütunlu bir yuvarlak
dam... yahut «bir harabe yığını» teklif etti. Bütün planlarda, kederin zorunlu sembolü saydığı
salkım söğütten asla şaşmıyordu.
Charles ile Homais, bir mezar müteahhidinde çeşitli lâhit-leri görmek için Rouen'a gittiler.
Yanlarına da Bridoux'nun dostu Vaufrylard adında, durmamacasına tekerleme söyleyen bir
ressam aldılar. Nihayet yüz kadar desen gözden geçirildikten, bir şartname hazırlatıktan ve
tekrar Rouen'a bir yolculuk yaptıktan sonra, Charles, iki esas cephesinde «sönmüş bir meşale
taşıyan bir peri» bulunacak bir türbe üzerinde karar kıldı.
346
MADAME BOVARY
Kitabeye gelince, Homais, Sta Viator'dan (1) güzel bir şey bulunmayacağını söylüyor ve bunda
ısrar ediyordu. Hayal gücünü zorluyor, dilinin ucuna hep Sta Viator geliyordu... Nihayet arkası
aklına geldi: Amabilem conjugem Calcas! (2). Bu kitabe kabul edildi.
İşin tuhafı, Bovary durmadan Emma'yı düşündüğü halde, onu unutuyordu. Belleğinde tutmak
için gösterdiği çabalara rağmen, bu hayalin kendisinden uzaklaştığım hissetmekten çok
üzülüyordu. Ama yine her gece Emma rüyasına giriyordu. Bu hep aynı rüyaydı: Charles ona
yaklaşıyor ve tam sarıldığı anda, Emma çürümüş bir külçe halinde kollarından dökülüyordu.
Charles'ın bütün bir hafta her akşam kiliseye girdiği görüldü. M. Bournisien de kendisine iki üç
ziyarette bulundu, sonra peşini bıraktı. Zaten papaz, Homais'nin rivayetine göre, gün geçtikçe
daha hoşgörüsüz, daha bağnaz oluyordu. Çağın zihniyetine ateşler püskürüyor ve her on beş
günde bir, vaız-da, herkesin bildiği gibi, kakasını yiyerek ölen Voltaire'in can çekişmesini
anlatmayı ihmal etmiyordu.
Bovary pek idareli yaşadığı halde, eski borçlarını ödeyecek vaziyette değildi. Lheureux hiçbir
senedi uzatmayacağını bildirdi. Hacizden kaçmaya artık imkân yoktu. Charles o zaman
annesine başvurdu. İhtiyar kadın kendi mallan üzerinde bir ipotek yaptırmasına razı oldu, ama
Emma aleyhinde de yazmadığını bırakmadı. Hatta bir de, fedakârlığının karşılığı olmak üzere,
Felicite'nin talanından artakalmış bir şalı istedi. Charles bunu reddetti. Bozuştular.
İlk barışma girişimi yine annesinden geldi. İhtiyar kadın, kendisine can yoldaşı olsun diye küçük
kızı kendi evine almayı teklif ediyordu. Charles buna razı oldu. Fakat hareket anında cesaretini
kaybetti. O zaman aralan büsbütün, kesin olarak açıldı.
Sevdiklerini kaybettikçe, Charles kızına daha sıkı sıkıya bağlanıyordu. Fakat çocuk onu
kaygılandırıyordu; çünkü bazen öksürdüğü oluyordu, elmacık kemiklerinin üzerinde kırmızı
lekeler vardı.
(1) Latince: Dur yolcu!
(2) Latince: Güzel bir kadını çiğniyorsun!
MADAME BOVARY
347
Charles'ın karşısında, neye dokunsa altın eden, sağlıklı ve neşeli eczacı ailesi sere serpe
yaşıyordu. Napoleon kendisine laboratuvarda yardım ediyor, Athalie ona takke işliyor, Irma
reçel kavanozlarının ağzını kapamak için kağıttan yuvarlaklar kesiyor ve Franklin bir nefeste
çarpım tablosunu ezberden okuyordu. Homais babaların en mutlusu, insanların en talihlisiydi.
Ama yanlış! Bir tutku onu için için kemiriyordu: Homais nişan istiyordu. Türlü sebeplerle bunu
hakketmişti.
1. Kolera esnasında sonsuz bir feragatle çalışarak kendini göstermişti; 2. Kendi hesabına olmak
üzere, halk yararına çeşitli eserler yayınlamıştı, örneğin... (Elma şarabı, imal tarzı ve tesirlerine
dair adlı bildirisini, sonra, akademiye göndermiş olduğu, elma ağaçlarına dadanan tüylü bir
böceğe dair gözlemlerini, istatistik kitabını, hatta eczacılık tezini de) zikrediyordu. Birçok
(halbuki bir tane) bilim derneğinde üye olması da cabasıydı.
Sonra bir çark yaparak:
— Nihayet, diyordu, yalnız yangınlarda gösterdiğim çaba, yeter de artar bile.
Bu nedenle Homais iktidara yanaşıyordu. Seçimlerde Vali Beye gizlice büyük yardımları
dokundu. Sonunda kendini sattı, yüzsüzlük etti. Hatta hükümdara, kendisine hakkaniyetle dav-
ranılmasını istirham eden bir dilekçe gönderdi; ona, «Bizim iyi kalpli kralımız» diyor, kendisini
IV'üncü Henri ile mukayese ediyordu.
Ve her sabah, eczacı, nişan alanlar arasında ismini görmek için gazeteye sarılıyordu. Adı bir
türlü çıkmıyordu. Nihayet, artık sabrı tükenerek, bahçesine çimenle bir şeref yıldızı çizdirdi,
kurdelesini benzetmek için de tepesine ottan iki hotoz kondurdu. Kollarını kavuşturup
hükümetin beceriksizliği ve insanların nankörlüğü konusunda derin düşüncelere dala dala
bunun çevresinde geziniyordu.
Charles, saygıdan veya araştırmalarını geciktiren bir çeşit şehvani hazla, Emma'nın kullandığı
pelesenk ağacından yazı masasının gizli gözünü henüz açmamıştı. Bir gün nihayet, önüne
oturdu, anahtarı çevirdi, yayı itti. Leon'un bütün mektuplan oradaydı. Bu sefer artık kuşkuya
yer yoktu! Son mektuba kadar hepsini yutarcasına okudu, hıçkırarak, uluyarak, kendinden
geçmiş, çılgın gibi, bütün köşe bucağı, bütün mobilyaları, bütün
348
MADAME BOVARY
çekmeceleri, duvarların arkasını aradı durdu. Bir kutu keşfetti, bir tekmede çökertti.
Karmakarışık aşk nameleri arasında Ro-dolphe'un resmi yüzüne fırladı.
Bu kadar üzüntüye düşmesine herkes hayret etti. Artık sokağa çıkmıyordu, ziyaret kabul
etmiyordu, hastalarını bile gidip görmek istemiyordu. O zaman kendini içkiye vermek için
kapandığını iddia ettiler.
Ama yine de bir meraklı, bazen bahçenin çiti üstünden uzanıyor, yırtık pırtık elbiseler giymiş bu
uzun sakallı yabani adamın, yürürken, yüksek sesle ağladığını hayretle görüyordu.
Yazın, akşamları, kızını da yanma alarak mezarlığa gidiyordu. Gece iyice bastırıp da meydanda
Binet'nin tavan arası penceresinden başka aydınlık bir yer kalmadığı zaman eve dönüyorlardı.
Bununla birlikte ıstırabının hazzı tam değildi, çünkü etrafında bunu kendisiyle paylaşacak hiç
kimse yoktu. Ondan söz etmek için Lefrançois anayı ziyaret ediyordu.Fakat, han sahibesi,
kendisi de dertli olduğu için, onu yarım kulakla dinliyordu. Çünkü, M. Lheureux, Ticaretin
gözdeleri'ni kurmuştu. Alışveriş işlerinde büyük bir şöhreti olan Hivert de, aylığının artırılmasını
istiyor ve «Rakip tarafa» geçmek tehdidinde bulunuyordu.
Charles bir gün —son varlığı olan— atını satmak için gittiği Argueil pazarında Rodolphe'a rast
geldi.
Birbirlerini görünce sarardılar. Sadece kartım göndermekle yetinmiş olan Rodolphe, evvela
kekeleye kekeleye özür diledi, sonra cesaretlendi ve pişkinliği (hava pek sıcaktı, ağustos ayı
idi) Charles'ı meyhanede bira içmeye çağıracak kadar ileri götürdü.
Karşısında, masaya dirseklerini dayamış, konuşurken yaprak sigarasını çiğniyor, Charles ise,
karısının sevmiş olduğu bu insan karşısında hayallere dalıyordu. Ondan bir şeyler görür gibi
oluyordu. Bu bir hayranlıktı. Bu adamın yerinde olmayı ne kadar isterdi.
Karşısındaki, herhangi bir telmihin sızabileceği bütün duraklamaları basit cümlelerle doldurarak,
tarımdan, hayvanlardan, gübreden bahsetmeye devam ediyordu. Charles onu dinlemiyordu,
Rodolphe bunun farkındaydı, yüzünün hareket eden çizgilerinden hatıraların geçişini takip
ediyordu. Bu yüz, yavaş yavaş kızarıyor, burun kanatlan hızlı hızlı açılıp kapanıyor, dudakları
titriyordu;
MADAME BOVARY
349
hatta bir an geldi, Charles, korkunç bir öfke ile gözlerini Rodolphe'a dikti. O da, bir çeşit korku
içinde, durakaldı. Fakat çok geçmeden Charles, hafif ve yorgun bir sesle tekrar konuşmaya
başladı:
— Size düşmanlık beslemiyorum!
Rodolphe hep susuyordu. Charles ise, başını elleri arasına almış, sönmüş bir ses ve sonsuz
acıların o her şeyi oluruna bırakan edasıyle:
— Hayır, dedi, artık size düşmanlık beslemiyorum!
Hatta buna büyük bir laf, o ana kadar hiç söylemediği tek büyük lafı ilave etti:
— Kabahat alın yazısında!
O yazgıyı eliyle yöneltmiş olan Rodolphe, bu sözü, onun durumunda bulunan bir adam için fazla
kalenderce, hatta komik, biraz da bayağı buldu.
Ertesi gün, Charles gitti, kameriyenin altındaki sıraya oturdu. Kafesten ışıklar geçiyordu. Asma
yapraklarının gölgesi kumların üzerine düşüyordu, buram buram yasemin kokuyordu, gök
masmaviydi, kunduz böcekleri çiçek açmış zambakların etrafında vızıldıyordu; Charles, kederli
gönlünü dolduran belirsiz aşk buharları içinde bir delikanlı gibi âdeta tıkanıyordu.
Saat yedide, öğleden beri kendisini hiç görmemiş olan küçük Berthe, akşam yemeğine
çağırmak için geldi.
Charles, başı duvara yaslanmış, gözleri kapalı, ağzı açık, elinde uzun bir demet siyah saç
tutuyordu.
Çocuk:
— Baba, gelsene, diye seslendi.
Ve oyun yaptığmı sanarak, onu hafifçe itti. Charles yere yuvarlandı. Ölmüştü.
Otuz altı saat sonra, eczacının daveti üzerine M. Canivet koşup geldi. Otopsi yaptı, hiçbir şey
bulamadı.
Her şey satılınca, elde on iki frank yetmiş beş santim kaldı. Bununla da Matmazel Bovary'nin
büyükannesinin evine kadar yolculuk gideri karşılandı. İhtiyar kadıncağız da aynı yıl öldü.
Rouault Baba inmeli olduğu için, kızı bir teyze yanına aldı. Kadın fakirdi, hayatını kazansın diye
onu bir pamuk ipliği fabrikasına gönderdi.
350
MADAME BOVARY
Bovary'nin ölümünden sonra, üç hekim birbiri peşi sıra Yonville'e geldi, ama dikiş tutturamadı,
M. Homais derhal hepsinin gücünü tüketti. Eczanesi arı kovanı gibi işliyor, hükümet onu
kolluyor, kamuoyu ise koruyor.
Şimdi kendisine şeref nişanını da verdiler.
İl
Bir hekimin oğlu olan Gustave Flaubert,
1821 yılında doğmuş ve Croisset'deki
mülkünde 1880'de ölmüştür. Çağdaşı
yazarlar üzerinde büyük bir hayranlık
uyandıran, buna karşın gözüpekliğine kızan
döneminin okuyucuları tarafından az izlenen
Flaubert, günümüzde Fransız yazınının en
büyüklerinden biri olarak kabul
edilmektedir. 1857'de yazılmış olan Madame
Bovary, onun başyapıtını oluşturmaktadır.
"...Pek az roman vardır ki, eşini aldatan
taşralı bir kadının basit öyküsünde olduğu
kadar yorumlara, eleştirilere, övgü ve
kınamalara neden olsun.
... Okumuş olanlarca, ölümsüz olarak
nitelendirilen bu yapıtın eriştiği saygınlık,
onun insanüstü yetkinliğinden ileri
gelmektedir.
etmek demektir. Size hekimin evini, kiliseyi, pazar yerlerini, eczanenin yerini, hanı ve Mme Delamare'm gömüldüğü mezarlığı gösterirler ve bu yer duygulu kişiler için Mme Bovary'nin mezarına yapılan bir haç anlamına gelir. Böylesine güçlü bir benzerlik karşısında dikkatli bir okuyucu kendini, deHENRI TROYAT'NIN ÖNSÖZÜ 7 korun kitabı resimlemek için yaratıldığına bile inandırabilir. Romanın kişilerine gelince, hiç şüphe yoktur ki Flaubert örneklerini gerçek yaşamdan seçmiştir. Delamare çiftinin acı öyküsüne tanık olan yaşlı hizmetçi Felicite henüz 1905 yılında Dr. Brunon'a, ihtiraslı ve çok güzel bir kadın olan hanımının nasıl intihar ettiğini anlatmaktadır. "Hangi zehiri aldığını söylemek istemedi... Herkes ağlıyordu... Nihayet küçük kızı yalvarmak için önünde diz çöktüğünde, sonunda gerçeği söyledi!.. O kadar zavallı görünüyordu ki!.." Eczacı Homais ise mesleklerini Forges'da, Yvetot'da, Ry'de Havre'da sürdüren meslektaşlarından alınan çizgilerle oluşturulmuş bir tiptir. Fakat Flaubert "yarım daire şeklinde tezgâhı, XVI. Louis ve İmparatorluk dönemi stili kavanozları ve zehirlerin yerleştirildiği raflarıyla" Ry'deki eczanenin dekorunu kendisine örnek almıştır. Edebiyat tarihçileri, noter yardımcısı Leon'un, taşralı bir kibar kişi olan Rodolphe'un (gerçekte adı Louis Campion'du.) sayın Lheureux'nun, Flaubert'e esin kaynağı olan gerçek yaşamdaki kimliklerini ortaya çıkarmışlardır. Bazı edebiyat tarihçileri ise Emma Bovary'nin hiç şüphesiz Delphine Delamare'ı çok andırdığını söylemekle birlikte yazarın aynı zamanda bir rastlantı sonucu heykeltraş Pradier'nin çekici ve hafifmeşrep karısı Louise (Lu-dovica)den de etkilendiğini göstermek isterler. Flaubert'in kâğıtları arasında da Louise'in sadakatsizlikleri ve savurganlığı yüzünden kendi sonunu nasıl hazırladığını anlatan hemen hemen elli sayfalık bir el yazmasına rastlanmamış mıydı? Anlatan kişi ise Louise'in bir kadın arkadaşıydı. İşin ilginç yönü ise bu acıklı öykünün 1851-1856 yılları arasında yani Flaubert romanını yazarken bir sonuca ulaşmış olmasıdır. Emma Bovary'nin narin silueti arkasında Louise'in hayali Delphine'inkiyle birleşmektedir. Belki bir süre sonra başka bir yorumcu üçüncü bir kadının mezarını bularak, en az ötekiler kadar haklı olarak yapıtın kaynağını ortaya çıkardığını ileri sürecektir. Flaubert sadakatsiz eşlerin düşecekleri durumu sanki önceden görerek, romandaki kadın kahramanın düşsel bir kişi olduğunu ileri sürmüştür. "Madame Bovary'nin gerçek yaşamla hiçbir ilişkisi yoktur, der 1857 yılının mart ayında. Bu bütünüyle uydurulmuş bir öyküdür..." Ve, üç ay sonra da "Hayır bayım, düşüncelerime esin kaynağı olan hiçbir örnek yoktur. Madame Bovary salt bir yaratım ürünüdür. Bu kitabın tüm kişileri hayali olup, Yonville-FAbbaye diye bir ülke de mevcut değildir". Sonunda 1870 yılında düşüncelerini yineler ve Mme Hortense Cornu'ye yazdığı mektupta görüşlerinde ısrar eder: "Madame Bovary'yi yazdığım sırada bana birçok kereler: 'Yarattığınız kadın Mme X midir?' diye sordular. Hiç tanınmamış kişilerden sürüyle mektup aldım, hatta içlerinden birinde, Reims'den bir bey, 8 MADAME BOVARY intikamının (bir kadından) alındığını söyleyerek beni kutladı. Aşağı Seine'nin tüm eczacıları Homais'de kendi kişiliklerini sezince evime gelip beni tokatlamak istediler..." Roman yazmayı deneyen herkes bilir ki, gerçek yaşamdan alınmış bir kişiyi tüm özellikleri ve hatalarıyla birlikte edebiyata aktarmak mümkün değildir. Romancı düşündüğü benzerliğe sadık kalmaya ne kadar çabalarsa çabalasın, anlatının ahengi, dilin güçlükleri, aynntılardaki zorunlu seçimler yazarın kahramanının görüntüsünü yavaş yavaş bozar. Çoğu zaman bu kahraman, fiziksel yapıları ve düşünce biçimleri arasında benzerlik olan çeşitli tiplerden ödünç alınan çizgilerle zenginleşir. Başlangıçta romanın kahramanının yazarla hiçbir ortak yanı olmasa bile, onun zihninde yaşaması nedeniyle romancının düşüncelerinden etkilenir. Yaratıcı ile yaratılan şey arasında bir iletişim başlar, biri diğeri olur. Olgun ve yazarlık mesleğini seçmiş bir kişinin, yarattığı tiplerin gerçekliğine inanması için olağanüstü derecede bir doğallığa gereksinmesi vardır. (Zaten bu gerçekliğe kendisi inanmazsa okuyucuları inanır mı?). Burada yazarın baş özelliği aklı değil sezgi-sidir, daha doğru bir deyişle önemli olan, herhangi bir kişinin düşüncelerini okuyabilmesi, başka biri olabilmesi yani başka birinin yerine geçebilmesidir. Bu hafifmeşrep bir kadın, titiz bir eczacı veya aldatılmış bir koca olabilir. Flaubert, Madame Bovary'yi yazarken Flaubert olduğunu unutmakta ve tüm sorunları bir kadının bakış açısıyla incelemektedir. Şu ünlü şakasını bu anlayış çerçevesinde yorumlamak gerekir: "Madame Bovary benim!" Aslında yarattığı kişilikle özdeşleşebilmek için kendisini fazla zorlamaya gerek görmemiştir. İbne Bovary, içinde bulunduğu yaşam biçimini reddetmekte, ozanların betimlediği
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?