Rusyanın füze mezarlığı Altay halkının geçim kaynağı oldu
Orta Asya'nın Altay bölgesinde bulunan Kazak bozkırları, Sibirya'nın karlı ormanları ve Moğolistan'ın kurak ovaları arasında bir kavşak noktası. Bu bölgede Sibirya dağ keçisi, liken kayalar üzerinde misk geyiği ve ilkbaharda geri çekilen kar alanlarını takip eden kahverengi ayılarla birlikte dolaşıyor. Burası dünyada doğası bozulmamış en doğal alanlardan biri. Ancak bu rutin doğallık, son yıllarda bir hayli bozuldu. Bunun nedeni ise, dünyanın en eski, en büyük ve en işlek uzay üssünün ana uçuş yolunun hemen altında oturmasıdır: Baykonur Uzay Üssü
- TM Dijital Haber Merkezi - Gökhan Ertaş
1955 yılında Güney Kazakistan'ın otlaklarında inşa edilen Baykonur Uzay Üssü (Baikonur Cosmodrome), birçok tarihi görev için fırlatma alanı oldu. Dünyanın ilk yapay uydusu Sputnik 1, buradan fırlatıldı; uzaya çıkan ilk insan olan Yuri Gagarin'in 1961 yılındaki uçuşu da buradan başladı. Baykonur bugün, aylık ticari, bilimsel ve askeri fırlatmalar dahil, dünyanın dört bir yanından gelen uzay misyonlarına ev sahipliği yapıyor. ABD mekik programının iptal edilmesinden bu yana Baykonur'dan başlatılan Rus Soyuz kapsülleri, Uluslararası Uzay İstasyonu'nu (ISS) idare etmek için kalan tek yaşam çizgisi haline geldi. NASA, 2006 ve 2018 yılları arasında, Rus uzay ajansı Roscosmos'a istasyona astronotları taşıması için yaklaşık 3,4 milyar dolar ödedi.
Tüm bu roket trafiği, uçuş yollarının koridoru boyunca büyük miktarda enkaz oluşturuyor. 6,3 tonluk bir uyduyu coğrafi yörüngeye çıkarmak için yaklaşık 700 ton ağırlığında 4 aşamalı bir Rus Proton roketi gerekir. Roket, kuzeydoğu uçuş yolunda ilerlerken güçlendirici roketler 3 aşamada gemiden ayrılır ve Dünya'ya geri düşer. NASA’nın Florida’daki Kennedy Uzay Merkezi’nden başlatılan roketler güçlendiricilerini nispeten zararsız bir şekilde Atlantik Okyanusu'na doğru düşürebiliyor; ancak Baykonur, okyanustan mümkün olduğu kadar uzaktadır. Bu, Rus roketlerinin güçlendirici aşamalarının kurak arazide geri düştüğü anlamına gelir. Düşen ilk etap güçlendirici roketler genellikle fırlatma rampasının 90 kilometre içine düşer, ancak yıkıcı etkiye sahip ikinci etap güçlendiriciler tam 14 dakika boyunca uçar ve 1000 kilometre uzaklıktaki Altay bölgesine düşer.
Rus medyası, lansmanların 1950'lerde başlamasından bu yana, bazılarının 10 metre uzunluğa sahip olduğu 2 bin 500 tondan fazla roket (uzay) enkazının yağdığını tahmin ediyor. Sovyet döneminde hükûmet, kısmen uzay programı ile ilgili gizli sızıntı endişeleri nedeniyle düşen güçlendirici roketlerini bulup geri götürmeye çalıştı. Bununla birlikte, Sovyetler Birliği'nin çöküşünden bu yana, bu uzay enkazı parçaları Kazakistan ve Altay dağlarının otlaklarında paslanmaya bırakıldı.
Uçuşlar, uçuş yollarının altında yaşayanlar için alışıldık bir manzara haline geldi. Bir bölge sakini, roket uçuşları için, "Düşen enkaz parçaları ‘gecenin öfkeli kırmızı gözü gibi’ görünüyor. Sonra harika bir ses geliyor ve ‘küçük bir deprem’ toprağı sallıyor.” diyor.
Roscosmos, roket aşamalarının düşmesi gereken bölge boyunca dar bir kara şeridi belirler. Bu bölge içerisindeki sakinlere, kendilerini güvenceye almak için 24 saat önceden haber verilecek ve bu alanın dışında insanların zararları için tazminat talep edebilecekleri belirtiliyor. Bununla birlikte, bölge dışında gerçekleşen olaylar da bir hayli fazla. 2008 yılında 4 buçuk metre uzunluğunda bir parça enkaz köye düşmüş ve bir evi paramparça etmiştir. Fırlatmalar plana göre gittiğinde bile enkaz yağar; başarısızlıkların çok daha ciddi sonuçları olabilir. 2011 yılında, Soyuz-U roketinin üstündeki insansız bir uzay kapsülü, lansmanının ilk 5 dakikasında başarısız olduğunda, roketin bir sonraki güçlendirici aşamaları hala yakıtla doluyken Dünya'ya geri döndü ve Altay dağlarında patladı. Ortaya çıkan patlama, hiç kimsenin zarar görmemesine rağmen 100 kilometre ötedeki pencereleri parçaladı.
AYDA BİR KEZ ROKET FIRLATILIYOR
Birçok bölge sakini, bölgeyi enkazla dolduran ve artık ayda bir kez fırlatılan roketlerden korkarken, diğerleri bunun içinde eşsiz bir fırsat görüyor. Hurda satıcıları, roket fırlatma lansmanlarının açıklanmasını bekliyor ve sonra dürbünle gökyüzünü izliyor. Enkazın yollarını izliyor ve ciplerle, hatta atlarla çarpışma alanlarına gidiyorlar. Kaynak maskeleri dışındaki koruyucu eldivenler sayesinde, değerli hafif metallerinin enkazlarını, titanyum ve alüminyum alaşımlarını ve bakır tel gibi diğer faydalı bileşenleri soymak için teknik malzemelerini de yanlarında taşıyorlar. Bölgeyi ziyaret edenler, tavuk kümeslerinin çatısında orijinal Proton amblemini gösteren roket parçalarıyla yapılmış kulübeleri gördüklerini belirtiyor. Roket gövdelerinin parçalarından bile çocuklar için çiftlik araçları ve kızaklar üretildi.
Bu hurda satıcıları için tehlikeli bir iş. Roket parçaları düştüklerinde hala yanar, zararlı buharları süzdürür ve kuru bozkırlarda yangın söndürürler. Bununla birlikte, bölgenin güvencesiz ekonomik gerçekliği, ilave gelir kaynağının vazgeçilmez olduğu anlamına gelir. Bu durum, burada bir endüstri haline geldi. Başka yerlerde periyodik olarak gökten yağmur yağarken, bu bölgede dünyanın en zengin uluslarının atıkları yağıyor.
Bölge sakinlerinin roket parçalarını köylerine geri getirme eğilimi ciddi tehlikelere yol açıyor. Özellikle Rus ve Çin roketlerinin kullandığı türden roket yakıtı oldukça fazla oranda toksik bileşenler içerir ve atılan roket bölümleri Dünya'ya geri döndüklerinde yakıtlarının yüzde 10'u da kalabilir. Bunlardan en korkulan ise, heptil’dir. Heptil, son derece toksiktir ve kanserler ve doğum kusurları ile bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. 2008'de Altay bölgesindeki bir çiftçi, atlarından dördünün roket döküntülerinden kaynaklanan zehirli maddelerin otlak alanlarının toprağına döküldüğü iddiasıyla öldüğünü belirtti.
HALK HAYVANCILIK VE TARIMLA GEÇİNİYOR
Altay halkı büyük ölçüde toprağa bağımlıdır, ekin yetiştirir, hayvan yetiştirir ve Sibirya sedirindeki bakir kar ormanlarında çam fıstığı arar. Bölgedeki doktorlar, toprağa düşen uzay çöplüğünün, yiyecek ve suya karışan toksik bileşiklerin çoğalmasıyla ilgili sağlık sorunlarını artırmakta olduğunu ileri sürüyor. 2005 yılında bir doğa çalışması, etkilenen bölgelerdeki çocukların endokrin ve kan hastalıkları geliştirme ihtimalinin iki katı olduğunu ve diğer tüm hastalıkların oranlarının da belirgin şekilde yükseldiğini gösterdi. Bazı köylerde, neredeyse her çocuğun sarılık ile doğduğu bildiriliyor. Çiftçiler, zehirli kimyasallarla kör olan Sibirya geyiklerini gördüğünü anlattı. Kanıtları reddeden Rus hükûmeti, roket enkazı ve devam eden sağlık sorunları arasında bir bağlantı olduğu halde, araştırmalarını halkın gözünden uzak tutmayı seçiyor.
Bugün, Altay'ın göze çarpan ve zehirlenen çayırları, dünyadaki eşitsizlik ve teknolojik ilerlemenin maliyetleri için çarpıcı bir metafor gibi gözüküyor. En zengin ülkeler, vatandaşlarını ve makinelerini güneş sisteminin daha ileri bölgelerini keşfetmek için gönderirken, enkazları dünyanın en yoksul kesimlerinden bazıları üzerine yağar.