ERDEM AHLAKT: SON DoNEM TARTI$MALARA itigXitrt
ELE$TIREL sin OTGTnLENDiRME
Sedat Yazrcr
Gaziosmanoasa 0niversitesi Editim Fakilltesi
I. Girig
Son yirmi yrl iginde, <izellikle ingilizce yayrmlanan felsefe dergi ve kitaplalnda, erdem ahlakrna iligkin hrzla artan bir ilginin varhf,rna tantk oluyoruz.
Bu ilginin belli bagh nedenlerinden biri modern ahlak felsefesinde temel yaklaqrmlardan Kantgr ve yararcr kuramlann eksiklitini ve yetersizlif,ini vurgulayan yazrlar olmugtur. Bu yazrlar arasrnda, Anscombe'un 1958 yrhnda yayrmladrf,r "MoiJern Ahlak Felsefesi" adh makalesi erdem ahlakrna ydnelik ilginin artmasrnda dnemli rol oynamrgtr. Sonraki yrllarda, dzellikle 1980'lerin bagrndan itibaren, bir yandan Maclntyre, Montague, Stocker, Williams, Taylor ve Slote gibi felsefeciler Kantgr ve yararcr ahlak kuramlanna alternatif bir kuram olarak erdem ahlalanr savunmaya ve temellendirmeye gahgrken diler yandan erdem ahlakrna yonelik olumlu yaklagrmlan destekleyen akademik ve entelektiiel geligmeler ortaya qrkmr$fir. Bu geligmelerden biri Maclntyre'tn da iginde bulundutu toplulukgu (communitarian) yaklagrmrn salladt$ felsefi destektir.
Toplulukgu felsefecilerin liberal-Kantgr kuramlann ahlak, siyaset, kigilik veya ben anlayrglanna ydnelik elegtirileri erdem ahlakrnrn kuramsal temelini destekleyici gahgmalar olmuglardrr. ikinci olarak, Carol Gilligan'rn Kohlberg'in KantEr ahlaki geliqim kuramrnrn ahlak deneyimini aErklamadaki eksikliiine ve yontemsel cinyargrhh$rna kargr geligtirdili koruyucu (care) etik anlayrgr temelinde ahlak yargrlarrnrn olugmasrnda duygulara ydnelik olumsuz, bazen de di.igmanca tutum takrnmanrn ahlak gerEeklitini agrklamada karqrlaqaca$r sorunlara iligkin elegtirilerin belli tilEi.ide kabul gdrmesi erdem ahlakrna y6nelik sempatik yaklagrmlara destek olmugtur.
Genel amacr erdem ahlakrna iligkin temel yaklagrm ve tartr$malan irdeleyerek erdem ahlakrnrn geleneksel ahlak kuramlan arasrnda ayrncr dzelliklerini ortaya Er- karmak olan bu makalede, birEok girigimiere ra$menr, erdem ahlakrnrn Kantgr ku- ramlarla neden uzlagtrnlamayaca$rnr gdsterrneye gahqacaSrm. Bu genel amactn yanl slra, do$rudan de$inmesem bile, gu sorulann yanttlanmastna rgrk tutmayt u- muyorum: Erdem ahlak ahlak gergekli[ini aErklamada tek bagrna yeterli midir, yoksa, bu kuramrn savunuculannrn iddia etti$inin aksine, ahlak gergekliiinin yal- nrzca belli bir boyutunu mu agrklayabilir? Ahlaki yargrlan yalmzca erdem ahlakr-
Felsefe Taftimalan 7
Sedat Yaacl
run dngdrdiigi.i $ekilde i$leyen bir toplum demotratik idealler bakrmrndan ne tiir sorunlarla kargr lagabilir?
II. Modern Ahlak Kuramlannrn Elegtirisi Olarak Erdem Ahlala
Kantgl ahlak felsefesinin igerikten yoksun oldupu, bu nedenle somut ahlaki so- . .runlarrn, dzellikle qatr$an ahlaki ikilemlerin gdziimtinde yol gdsteremeyeceli
Hegel'den itibaren ileri stiri.ilen gdrtiglerden biri olmugtur. Elizabeth Anscombe, daha da ileri giderek, Kantgr ve yararcr kuramlar ba$ta olmak iizere, modern ahlak felsefelerinin ttimiiniin igi boS bit yiiki.imliiliik kawamr iizerine kurulu oldupunu i- leri stirmiigtiir. Odev ve yiikiimliiliik gibi biitiin ahlaki zorunluluklar belli bir oto- rite tarafindan konan yasalann varhlrnr varsayar. Ahlak ve siyasetin ig ige gegmig oldulu antikga! Yunan toplumu ile ahlaki buyruklann aynr zamanda dini buyruk- Iar olarak algrlandrlr ortagag toplumlarrnda ahlaki zorunluluklar do$udan yasama modeline dayanmaktaydr. Anscombe'a gdre, modern Eatla birlikte Kant ve di$er felsefecilerin gciriigleri do$ultusunda sektilerlegen ahlak kuramlarr siyasi ve dini alanla ahlaki alan arasrnda kesin aynmlar getirmig, bunun sonucu olarak da ahlaki
<idev ve ytikiimliiliiklerin gergek anlamda hissedilir zorunluluk olma nitelikleri or- tadan kalkmgtlr. Bu nedenle, kendisinden "yoksun oldulumuz a;ikar olan yeterli bir psikoloji anlayrqr bulana kadar.-. ahlak felsefesi yapmamn bir yaran yoktur"
(Anscombe 1998, s.26). Anscombe, bu boglulu doldurmak igin anrikgapa, Platon ve Aristoteles'in ortaya koymug olduSu erdem ahlakrna dOnmemiz gerektilini sa- l'Unur.
Anscombe'un yapmrg oldu$u Ea$ryr benzer bir sesle Maclntyre 1981 yrhnda After Virtue adh kitabrnda dile getirir. Ona grire, ahlak kuramlannr dofmug olduk- lan gelenekten koparan modernizm, gtiniimiiz ahlak tartrgmalanrun bog bir u$ag olmasrna yol agmrgtu. Giini.imiiz ahlak kuramlannrn kullanmakta oldulu qogu kav- ram gegmig geleneklerden ahnmadrr. Ancak, bu kawamlan iginde banndrklan ge- lenekten gekip Erkardrlrmrzda onlann igeriklerini bogaltmrg, ahlaki zorunluluklarr sahip olduklarr temelden uzaklagtrrmrg oluruz. Maclntyre, bu di.igiinceyi vurgula- mak igin bilime iligkin bir diigfince deneyi kurar: Baglanna gelen bazr dofal fela- ketlerin nedeni olarak bilim adamlannr sorumlu tutan halk ayaklanarak labo- ratuarlan yakar, kitaplarr tahrip eder, EoSu bilim adamr linE edilir, kalanlan da hap- se atrlrr ve btitiin okullarda bilim egitimi yasaklanrr. Geriye yalnrzca bazr fragman- lar kalmrgtrr: kitaplardan yan parEalar, makalelerden birer sayfa ve kuramsal olarak bir anlam olugturamayacak durumda olan deneyim bilgisi. Sonunda bi.itiin bu olup bitenlere kargr grkarak yeniden bilim yapmayr hedefleyen bir grup ortaya Erkar ve egemenligi ele gegirir. Bu yeni kogullar altrnda yetigkinler bilimsel tartr$malar ya- parlar; filojiston, r<ilativite ve evrim kuramr gibi gegitli konulan anlamaya gah- grlar. Bu insanlar, 'ncitron', 'ktitle' ve 'atom aprrhp.r' gibi kavramlar kullanrrlar,
Felsefe Tartrgmalan 8
Erdem Ahlakr: Son Donem Tartr$malara lliskin Ele$tirel Bir Degerlendirme
ancak gerqek bilimsel ve kuramsal temellerinden farkh olarak. Maclntyre, krsalta- rak aktardr[rm bu kurgusal dtigiince deneyi ile gunu vurgulamaya gahqmaktadrr:
iginde yagadrf,rmrz fiili diinyada ahlak dili, tantmlamaya gahqtr$rm kurgusal diinyada doga bi- limlerinin durumuyla almt oranda endige verici durumdadtr. Eger bu gdrii$ dofruysa, bugiin sahip olduf,umuz gey yalruzca anlamlanmn geldi$i ba$amlan artrk yitirmif olan pargalardan olugan bir kavramsal gergevenin fragmanlandrr. Temel ifadelerin go$unu kullanmaya devam ediyoruz ama ashnda ahlakrn suretin.e sahibiz. Maalesef, hem teorik hem de pratik olarak idra kimizi veya ahlak anlayrgtmtzt, tamamen de$ilse de biiyiik tilgiide, yitirmig bulunuyoruz"
(Maclntyre 1984, s.2).
igte, giintimiiz ahlak felsefesi tarttgmalan yukandaki bilim-kurgu drneiine ben- zer bir ortamda gerEekle;mektedir. Sahip oldugumuz bdliik-ptirqiik fragmanlarla ahlak felsefesi yaparken bu fragmanlarrn anlarnlannr bulduklarr gelenegi ve diigiin- ce biitiinliipiinii kaybetmig olduSumuzun farkrnda bile degiliz. Maclntyre'a gdre bu tahribin temel nedeni AristotelesEi ahlak felsefesi gelenegine kargr geligtirilmiq o- lan Aydrnlanma hareketidir. Aydrnlanma hareketinin ahlaki yargrlara iligkin rasyo- nel ve objektif bir temel gdstermedeki baparrslzhpr sorrtc;.t duygucu (emotivist) ah- lak felsefesi akrmr bu boglu[u doldurmaya Ealt$mi$trr. Ancak, duygucu kuramlartn ahlaki yargrlara iligkin do$urdu$u }lQtitsiizh.ik sonucu, modern ben anlaytqtna gdre herqey bireyin sahip olduSu bakrg aErsrna baph olarak eleqtirilebilir. Bafi diigiince- sinde, objektif ahlaki kurallarrn varsayrmr bile, gerEekte, kigisel seEimlerin maskesi gibi rol oynamaktadrr. Modern ahlak anlayrgr, ahlaki sorunlara iligkin hiEbir uzlag- ma garantisi vermez, Eiinkii, taraflar birbirlerinden tamamen farkh ytintem ve yak- lagrmlara sahiptirler. Her bir taraf, karqr tarafin kavramlartna d6niigti.iriilemeyecek kavram ve temel onermeler ortaya koymaktadlr.
Maclntyre'a gdre, modern siyaset ve ahlak kuramlarnda ben veya kiSiLik "her tiirlii zorunlu sosyal kimlikten yoksun olarak diigiintlmektedir"( Maclntyre 1984, s. 33). Maclntyre, Sandel, Taylor ve Walzer gibi toplulukEu (communitarian) felse- fecilerle aynr eleqtiriyi dile getirir: Liberal siyaset ve ahlak kuramlartntn tanrmladl- lt ben ya da kiqilik soyut, tarihsel ve sosyal ba$lardan kopuk metafiziksel bir varlt-
$r ifade eder. Oysa ahlak olgusu toplum iginde, belli tarihsel ve sosyal ortamda, belli iligkiler doflrultusunda gergekle$ir:
'Ne yapmam gerekir?' sorusunu, ancak bu sorudan 6nce gelen 'Kendimi hangi hikaye veya hi- kayelerin bir parEasr olarak gdriiyorum?' sorusunu yanrtiayabiliyorsam yanrtlayabilirim. Insan toplununa bize verilmiq bir veya birkaq karakterle-bize biQilmil rollerle- katrhnz.. .Birinin oglu veya klzrylm, bir bagkasrmn yegeni veya amcast; bu veya fu iehrin yufttaflyrm, bu veya gu birli$in sahibi veya iiyesi; qu veya bu klana, falanca kabileye filanca ulusa aitim. Buna gdre, benim igin iyi olan bu rolleri ta;ryan igin de iyi olmak zorundadtr. Bdyle biri olarak, ailemin, gehrimin, kabilemin ve ulusumun gegmiginden Eegitli borqluluklar, megru beklentiler ve yii- kiimliiliikler devrahfl m" (Maclntyre 1984, s. 2 16-20).
Dif,er toplulukgu felsefeciler gibi Maclntyre da ahlak kuramtntn Aristoteles'in erdem anlayrgrna ddnmesi gerektilini ileri siirer. Erdemler toplumdan topluma,
Felsefe Tartrgmalan 9
Sedat Yazrcr
Eagdan Eaga de$igmesine kargrn bunlarrn altrnda yatan iig deligmez unsur bulun- maktadrr. Bunlar pratik, anlatrm ve gelenektir. Ahlak ve siyaset alanrna iligkin temellendirmeler bu iiE unsura dayanmak durumundadrr. Bu iiq unsur aynl zaman- da Maclntyre'rn erdem anlayrgrnrn basamaklarrnr olu$tururlar. Pratik, "insanlarn birlikte siirdiirdiikleri etkinlifin sosyal olarak tesis edilmig karmagrk ve uyumlu formunu" ifade eder. Bir pratilin.iEine girdilimizde bizden 6nce kabul edilmiq o- Ian dlEiitlerin otoritesini kabul etmek ve kendimizi buna uydurmaktan ba$ka seqe- negimiz yoktur.r Bu nedenle, pratige dayah bir erdem kuramr yargrlara iligkin bii- tlin 6znel ve duygucu analizi engeller. Anlau, insan yagamrnrn dykiisel btiti.inliigii- nii verir. "insano$lu biittin eylem ve pratiginde, ve hatta kurgularrnda, oyki.i anlatan canlrdrr" (Maclntyre 1984, s. 216). Bireysel ya;amrn bi.iti.inliigii 'tek bir yaqamda varlrk bulmug bir 6ykiiniin bi.itiinliigiid iir" (Maclntyre 1984, s. 218). Gelenek isd, bireysel kimligin gekillendili sosyal zemini saflar. Her biLeyin hikayesi kimligini aldrgr toplumun hikayesine srkr srkrya baShdrr.
Maclntyre'a gdre, modern insanrn atalannrn "bir zamanlar mutlu oldugu kimlik tiiriine rastlamak artrk sciz konusu degildir" (Maclntyre 1984, s.216). AntikEa! site devletine ve toplum ya$anttsrna ddnmek olanaksrzdrr ama ereksel bir ahlak anlayr- gtyla ahlaki normlarrn kaynalrnr saglayan bu i.iE unsurun-pratik, anlatr ve gelenek- yaprcr katkrlannr kavrayarak, krsaca Aristotelesgi ahlak anlayrgrna ddnerek, yaqa- mtmrzr iyileqtirmek mtimkiindi.ir.
Erdem ahlakrnrn modern ahlak kuramlarrna alternatif gdriilmesinin bir nedeni de KantEr ve yararcl ahlak kuramlarrn yarartrgi "ben-bagkasr asimetrisi" sorunudur.
Bagkasrna gelebilecek bir zaran engelleme olanaprmrz oldulu halde bunu yapmr- yorsak, bu durum ahlaki bakrmdan yanlrg bir davranrg olarak nitelendirilir. Ancak, yine benzer gekilde, kendimize zarar verecek bir durumu engelleme olana$rmrz ol- du$u halde bunu yapmryorsak, bu eylemimiz ahlaki bakrmdan yanlrg delil yalntzca akrlsrz, aptal veya grlgrn bir davranrg olarak -eciriiliir. Slote'a g6re, ahlaki eylemi gerg'eklegtiren in aleyhinde olmak iizere benzer asimetrik iligki Kant ahlak f'elsef'e- sinde de sciz konusudur. Kantqr kuramda
diger insanlann ntutlulutuna ylrdrnt ctrnc vc katkrda bulunnla yijkiinllliliigUnliiz var. ancak kendi nutlulugun)uz ve refahrrnrzr eldc etnrek iqin benzer yiikiimlnliik sriz konusu dclildir.
Dogal yeteneklerinrizi geligtirnrck, kendimizi incitnrenrek ve di$er ridevlerinrizden grkan ken- dimizi korunra tidevlerintiz var. Ancak biitiin bunlar diger yiiki.inrliililklerimizi yerine gctirmek iqindir ve kendinlizi mutlu veya iyi yapnrak iqin herhangi bir ahlaki nedeninriz s<iz konusu de- g i l d i r " ( S l o t e 1 9 9 2 , s . I l ) .
Buna kargrn, erdem ahlakr hem eylemi gerqeklegtirenin hem de sijz konusu ey- lemin ycinelmig oldugu diger bireylere aynr oranda pozitif bir ahlaki de$er yiikler.
Orne$in. basiret, azim, uzak -soriiglillitk, tedbirlilik, nreraner, cesaret, bil,qelik _sibi erddmlere sahip olan kiginin kendi refah ve nlutlulugunu artrrmasl bu erdemlere olumsuzluk niteligi yiiklernentizi ,qerektirme ntekted ir. Cerqekten de Kant kendirni-
Felsefe Tartrsmalan l0
Erdem Ahlakr: Son 06nem Tartgmahra lligkin Elegtirel 8k Degertendirme
ze kirgl ridevlerimizi ahlak alanrnrn dlglnda tutmayr elegtirmesine3 kargrn kendimi- ze kargr iidevlerden anladrpr genel anlamryla yalnzca insanhk onurudur (dignity of humanity).
Modern ahlak kuramlann bir bagka sorunu ahlaki normlarla bireyin sahip oldu- iu gergek duygular arasrnda denge ve uyum sailayamamasl sonucu ortaya Elkan durumdur. Michael Stocker'in "modern ahlak kuramlannrn gizofrenisi" diye nite- lendirdili bu elegtiriye gdre, Kantgr ve yararcr kuramlann dngdrdiiSii de$erler ve ahlaki gerekgelendirme dofrultusunda bireylerin sahip olduklan duygularla ahlaki
<idevleri arasrnda uyum ve uzlagma saglamasl olanaksrzdrr. Uzun stiredir tedavi grirmekte oldulunuz hastanede ziyaretgi saatini ddrt grizle bekliyorsunuz. Bir yakrn dostunuzun sizi ziyaret etmesine, onunla igten bir sohbete psikolojik bakrmdan son derece gereksiniminiz var. Tam da bu srrada arkadaSrnrz Smith igeri girer ve derin bir sohbete koyulursunuz. Ancak, sohbet ilerledikge, Smith'in sizi ziyaret etme ne- deninin arkadagrnrz, yakrmmz veya dostunuz olduiu iqin detil, srrf odev duygu- sundan dolayr oldu$unu d$eniyorsunuz. Stocker, Kantqr veya yararcr 6dev ahlakr- na grire hareket eden insanlann hastane ziyareti tirnef,inde oldu[u gibi benzer ga- trgma.igine girdiklerini, bu kuramlann istendik ahlaki eylemi gergeklegtirmede bi- reyin duygulannr ya gdrmezlikten geldilini ya da genel ahlaki kural uguna feda ettiklerini ileri siirer (Stocker 1998, s.74).
Stocker'in elegtirisi haksrz da sayrlmaz. Kant'rn arkadaqhk konusunda dnerdiii ahlaki yaklagrma gtire hareket edersek Eok btyiik bir olasrhkla tek bir arkadagrmrz olmadan bu dtinyadan gciE ederiz. Kant yagamr boyunca hig evlenmedi, sevgilisi olup olmadrtrnr bilmiyorum ama eter olsaydr belki de ona gdyle seslenirdi: "Seni, sen oldulun igin defil, 'seni sevmek' odevim oldulu igin seviyorum". Sa[duyuya aykur oldufiu aErkga belli olan bu ifadenin Kant'rn ahlak kuramrna iligkin abarhlr bir deierlendirme olduiu hakl bir elegtiri olabilir. Ancak, yine de Kant'rn, duygu diigmanr olmasa bile, tekil duygulan ahlak alanrnrn drgrna ittif,i aErkur.
Modern ahlak kuramlannrn duygulara iligkin olumsuz yaklagtrtrna iligkin eleq- tiriler, feminist ahlak felsefecileri tarafindan da yaygrn bir gekilde elegtirilmigtir.
Kadrn yagamrnrn daha Eok tjzel alanla rizdegleqtirildigi, erkek egemenlilinin baskrn oldu$u geleneksel toplum ahlak anlayrgrnda, ahlaki defier ve norn ann kamusal a- lanla srnrrlandrrrlmasr sonucu bir yandan kadrnlarrn sahip oldufu annelik, gefkat, sevecenlik, duygusalhk ve sadakat gibi erdemler civiiliirken diler yandan da kamu- sal alanda kadrnlar kendilerini cesaretli, gtiElii, kararl ve akrlcr nitelikleriyle ortaya koyduklannda bu durum "sapma", Kathryn P. Morgan'rn ifadesiyle, "ahlaki grlgrn- lrk" olarak nitelendirilmektedir (Morgan 1987 , s.214). Kadrnlarrn ahlaki yargrlarr- na iligkin erkelt dnyargrsr deneysel psikoloji qahqmalanyla da desteklenmi$tir. Bu Eahqmalardan Carol Gilligan'rn geleneksel ahlak kuramlannrn, ozellikle Kantgr ku- ramrn, ahlaki yargrlarda duyguyu nasrl drgladrlrna iliqkin elegtirisinin erdem ahla-
Fclsefe Tartrgmalar; Ll
Sedat Yazcl
krna olan ilginin artmaslnda rinemli bir etkisinin oldufunu belirtmeliyiz. Kantgr ah- lak kuramrna olan hognutsuzlupu ve erdem ahlakrna olan yakrnhlrm gcistermek amacryla, Gilligan'rn 1980'li yrllann bagrndan itibaren felsefeden psikolojiye sos- yal bilimler alanrnda rinemli tartrgmalara yol agan, <izellikle feminist ahlak felsefe- cileri arasrnda biiyiik iilqi.ide kabul g6ren bu elegtirisi iizerinde durmak istiyorum.
Gilligan'a gcire, ahlak geligimine iligkin deneysel ve kuramsal gahqmalar hem erkek perspektifine dayanr, hem de bu gahgmalann denekleri go$unlukla erkek gocuklar veya yetiqkinler olmugtur. Kohlberg'in erkek perspektifr tizerine kurul- mug Kantgr ahlaki geligim kuramr haklar ve kurallara fazlasryla <inem verdifinden kadrnlann ahlaki geligim evresi Eolunlukla 3. eweye kargrhk gelirken, erkeklerin ahlaki de$erlendirme ewesi ise daha gelipkin bir evre olan 4- evreye kargrhk gel- migtir. Gilligan'a gdre, erkeklerle kargrlagtrrldrlrnda, kadrnlarrn ahlaki yargrlannrn Eo[unlukla daha az geligmig alt bir evrede ortaya grkmaslnrn nedeni hazrlanan de- neysel diizene[in erkek perspektifine dayanmasrndan kaynaklanmaktadrr (Gilligan 1977, s.484). Gilligan'rn kadrn perspektifini dikkate alan deneysel gahgmalannda da erkek ve kadrnlarrn ahlaki yargrlannda farkhhklar ortaya grkmaktadrr. Ancak, Gilligan'a gtire, bu farkhhk iki farkh bakrg aErsrndan birinin iistiinliif,iinti, eksikli- lini veya daha az geligmiglilini defil, yalnrzca farkl oldulunu gdsterir.
'Sorumluluk'
kavramr Gilligan'rn moral geligim kuramrnda ve araghrma bulgu_
larrrun analizinde dnemli bir yere sahiptir. Kohlberg'in erkekler iizerinde yaptr$
gahgmada bagkalarrnrn haklanna saygr temeli tizerine kurulan bir ahlak anlayrgr sciz konusu iken, Gilligan'rn kadrnlar iizerine yaph[r Eahgma ben ve dilerleri igin so- rumluluk ahlakrmn cinemini ortaya grkarmrgtr. Buna gcire, iki cins arasrnda dnemli perspektif farkhhSr vardf. Erkekler soyut, adalet ve haklar perspektifinden ahlak sorunlanna iligkin yargr geligtirirken, kadrnlar ahlak sorunlannr daha gok sorumlu- luk ve koruyucu (care) perspektiften gtirtiyorlar. Ancak bu, erkepin veya kadrrun higbir zaman diter perspektiften ahlaki sorunlan delerlendirmedigi anlamna gel- mez. Koruyucu ve sorumluluk perspektifi Eolunlukla kadrn perspektifini yansrt- maktadn.
Koruyucu ve sorumluluk ahlak anlayrgrmn erdem ahlakryla ortak noktasr yal- mzca Kantgr kurama olan kargr grkrg deSildir. Her iki yaklagrm duygulara, iliqkilere ve soyut ewensel ilkeler yerine somut ahlaki yagantlya dikkat qekmeleri bahmrn- dan da benzer gdriigleri savunurlar. Bu nedenle, Kohlberg ve Gilligan'rn ahlak an- layrqlannda ortaya glkan temel kargrthklar iizerinde biraz daha durmakta yarar var.
Kohlberg'in Kantgr ahlak kuramt anlayrgrna grire diizenlenmig deneysel diizenek- lerde ahlaki yargrlan ortaya grkrumaya ydnelik arafhrmalar golunlukla hipotetik (gergekte ya$anmamlg, ancak mantlksal olarak yaganma olasrhpr olan) ikilemlere dayanr. Bu araghrmalarda, deneklerden sriz konusu ikilemlere iligkin kararlannrn ve bu kararlan motive eden nedenlerin neler olduSu sorulur. Gilligan'rn ara$tlrma-
Felsefe Tartrsmalan 12
Erdem Ahlakr: Son Donem Tartrgmalara ili$kin Elegtirel Bir Deoerlendirme
larr da ahlaki ikilemlere dayanrr, ancak Kohlberg'inkilerinden farkh olarak bu iki- lemler bireyin kendi yagamrnd a bizzat yatam; veya yagamakta oldugu gergek iki- lemlerdir.
Gilligan'a gdre, ahlaki ben belli tarihsel ve iligkisel durum iginde kendini bulan bir bendir. Bdyle bir ben, kendisrni iginde bulundu[u durumdan tamamen soyutla- yrp riznesiz (impersonal) bir varhk gibi ahlaki yargr geligtirmez. Koruyucu ahlak, belli bir bireyin kendi etrafrndaki'belirli insanlarla (gocugu, arkadagr, e;i, v.b. gibi) yaqadrlr iligkiye iligkin bir korumayr ifade eder. Ahlak, yalnrzca dznesiz bir varh- trn yine oznesiz dtekiLere kargr nasrl davranaca$rnr belirleyen norm ve kurallardan ibaret deiildir. Gilligan'a g6re, yalnrzca ahlaki eylemde bulunan ben detil, onun i- ligki iginde bulundulu diler insanlar da belirli durum ve koqullar iginde bulunurlar.
Bir bagka deyigle, ahlaki eylemde bulunan birey diger insanlarr yalmzca genel ka- tegoriler iginde tanrmlanmrg bireyler olarak de$il, belirli tizellikleri olan insanlar olarak gdriir (Gilligan 197'7, s. 5ll-12; 1982 s. 100-1). Stiz konusu takiiftfl dikkate almayan herhangi bir ahlaki eylem yetersizdir.
Kohlberg'e gdre, do[ru eylemi y6nlendiren prensipleri ortaya Erkaran akrl yii- riitme yolu yalmzca bigimsel (formel) akl yiirtitmeyi igerir. Ahlaki eylemin ger- gekleqmesinde duygular ikinci derecede rol oynarlar. Oysa, Gilligan'a gcire, ahlaki davranrg duygu, biligsellik ve eylemin ig ige geEtili bir durumu ifade eder. Koru- yucu eylem hem duyguyu hem de anlamayr gerektirir.
Kohlberg'e grire dogru eylemi belirleyen ahlaki ilkeler herkes igin genel-geger evrensel kurallan ifade ederler. Gilligan ise belli bir insan iqin dogru olan ahlaki eylemin herkes iEin de dotru olmasr gerektifi diigiincesine kargr grkar. GdriileceSi i.izere, Kohlberg ve Gilligan arasrndaki bu gdriig ayrrlrtr aynr zamanda Kantgr ve toplulukgu ahlak felsefeciler arasrndaki ga qma alanrnrn en temel konularrndan bi- rini oluFturmaktadr.
Gilligan-Kohlberg tartrgmasrndan Erkan sonuq gudur: Niifusun yaklagrk yansrnr olugturan kadrnlar (bazr durumlarda da erkekler) qogunlukla ahlaki yargrlannr so- yut adalet perspektifinden delil, somut, ya$anan gerEek iligkilerle ortaya qrkan ko- ruyucu, iligkisel ve sorumluluk perspektiften olugturdutuna gcire ahlak kuramlarrnt neden bu gerEeklik iizerine kurmayahm? Soyut ve evrensel ahlaki ilkeler oluqturma ulruna tekilli$imizi ve tikellilimizi zedeleyen, bazen de ortadan kaldrran ahlak an- layrgr bizi mutlu etmek bir yana derin igsel qeligkilere ve Eatrgmalara siiriiklemekte, benlik duygumuzu yaralamaktadr. Feminist ahlak felsefesinin geleneksel ahlak kuramlanna temel kargr grkrgrnr ifade eden bu gdriigiin Maclntyre gibi erdem ahla- ktnr savunan toplulukEu felsefecilerin gdriigiiyle benzer diigiinceyi dile getirdipi a- grktrr. Her iki yaklagrm duyguyu ve pratiti ahlaki yarg alanrntn drgrna iten modern ahlak kuramlarrnrn bireyin ahlaki karakter biitiinliigiinii zedeledigi noktasrnda drtiiqiirler. Bu anlamda, erdem ahlakrnrn "koruyucu ve iligkisel etik tarngmalarrnrn
Felsefe Tartrgmalan 13
Sedat Yazrcr
ardrnda yatan ongdriileri ortaya Erkarmada yardrmct olabilecef,i" (Putman 1991, s.
231), koruyucu ahlakrn da erdem ahlaklnrn Kantgr kuramlara iligkin elegtirisine haklrlrk kazandrrdrgr diigiiniilebilir. a
III. Erdem Ahlakr Nedir?
Erdem kuramr bah felsefesinin en eski normatif ahlak kuramrdrr ve temeli an- tikqa! Yunan kiiltiiri.ine dayanrr. Yukaldaki agrklamalanmrz erdem ahlak-rna ilig- kin genel bir goriig vermesine kargrn ileri siiriilen elegtiriler erdem ahlakrnrn yal- mzca anti-tez ydniinii aElklarlar. Kantgr ve yararcr gdrii$lere kargr tigiincii alternatif ahlak kuramr olarak ileri siirtilen erdem ahlakrnrn sdz konusu eksiklikleri giderme- de ve ahlak gergekliSini biitiiniiyle agrklamada baganh olup olamayacalrnr anla- mak iqin bu kuramrn temel g6riiglerini ortaya koymamrz gerekir. Bu amagla, erdem ahlakrnrn felsefe tarihindeki yerine gegmeden dnce, Michael Slote'un tanrmrnl ir- deleyerek ilerlemenin yararh olacaprnr diigiiniiyorum. Slote'a giire,
Erdem ahlakr, 'yiikiimliiliik',. 'hakl 'gereklilik'
ve 'ahlaki
yanhg' $bi d.eontikkavramlar yerine 'iyi'
veya 'yetkin'
gibi aretik kavftmlan esas olarak altr ve eylemlerin ve segimlerin de$erlen- dirilmesinden daha qok eyleyenlere (agents), onlann ig motivlerine ve karakter tizelliklerine vurgu yapar (Slote 1992, s. 89).
Slote'un tanrmr erdem ahlakmrn ayrncr 6zelliklerinin tiim{inii igermemekle bir- likte 'karakter', 'eyleyen', 'ig-motiv', 'iyi'
ve 'yetkinlik' gibi erdem ahlakrnrn te- mel kavram ve 6zelliklerini vurgulamasr bakrmrndan doyurucudur. Erdem ahlakrna g<ire, erdemler kendinde iyi ahlaki def,erlerdir, dolayrsryla bu erdemlere sahip ol- mak iyidir. Bir eylemin ahlaki dolrulu[u arzulanr motivasyona sahip olan kigice yaprlmasrna baphdrr.
Erdem ahlakr, ahlaki yargrlamada eylemin sonucuna defil, bu eylemi gergeklegtirene ve onun karakter rizelliklerine bakar. Yalnrzca erdemin sonucuna bakarak bazr insanlarrn erdemli dawandrklannr; 6rne$in, cesur, giivenilir veya rhmh davranrglar gosterdiklerini sdyleyebiliriz. Ancak, erdemli davranrqta bulunmakla erdemli olmak arasrnda onemli bir aynm vardrr. Erdemli olmadan da insanlar erdemli davranrglarda bulunabilirler. Bu nedenle, erdem ahlakr bir eylemi kendi bagrna detil, eylemi gerEeklegtirenin karakteriyle birlikte deferlendirir.
Ahlaki eylemi gergeklegtirenin genel ahlaki ya$amrnr ve segimine iliqkin iq ve drg koqullan bilmeksizin bir ahlaki eylem hakkrnda do$ru ve yeterli bir delerlendirme yapmak olanakslzdlr. Kant'n 6deve uygun ve ddevden dolayt ayrrmtna benzeterek ifade etmek gerekirse, erdem ahlakr eylemin erdeme uygunlugunu depll erdetnii karakte rden do la1, t yapirp yaprlmadr[rna bakar.
Erdem ahlakr kural-tenrelli deSil, eyleyen-temelli (agent-based) bir ahlak kuramr- drr. Erdem ahlakrnrn bu ozelliiini daha aqrk ifade etmek iEin Kant'rn agaprdaki orne- [ini ve ona iligkin deperlendirmesini erdem ahlakryla kargrlagtrrmakta yarar var.
Felsefe Tartrsmalan 14
Erdem Ahlakr: Son D6nem Tartrgmalara iligkin ElegtirelBir Degerlendirme
Bir insan borcunu ddemesi gereken bir giinde, gergekten ihtiyacl olan bir insan gdrir de mer- hamet duygusuyla borglu olduSu ve ddemesi gereken parayr ona verirse bu dogu mudur? Ha- yrr! Bu yanhgtr, qiinkU $efliatli olabilmek igin bundan 6nce Ozgiir olmanuz gerekir. Yoksula parayr vererek def,edi bir ig yapmrg olurum, ancak borcumu <ideyerek yalmzca yapmam gerc- keni yapanm (Kant l99l, s. 103-4).
Yukandaki ornekte sdzii edilen borqlu oldulumuz kiginin bir yakrn dostumuz veya arkada$lmlz oldugunu, sdz konusu paraya da o giin igin ihtiyacr olmadr[rnr varsayallm. Bu durumda Kant yine de yoksula yardrm yapmak yerine borcumuzu cidememiz gerekti!ini sdyleyecektir. Q0nkii "borcunu giinii geldilinde ridemelisin"
ahlak ilkesi veya kural higbir gekilde herhangi bir erdem adrna ihlal edilmemelidir.
Buna kargrn, erdem ahlakryla hareket eden birisi, iginde bulundu$u koqullarr (drne-
$in, borcunu cidemesi gerektigini ama ddememesi durumunda arkadaqrnrn maf,dur olmayacagrnl, yoksula yardrm etmenin ijnemli bir erdem oldugunu) delerlendire- rek yoksula yardrm etmeyi segecektir.'Bu 6rnek, Kantgr kuramrn ne denli kurallara baf,h, soz konusu ahlaki kural adrna iginde bulunulan kogullarr gdrmezlikten gelen ve erdemleri ikinci plana iten bir kuram oldulunu gdstermesi baktmrndan ilginEtir.
Bu aErklamalanmrzdan KantEr veya di$er modern ahlak kuramlanmn erdeme ve karaktere, erdem ahlakrmn da eyleme onem vermedili sonucu Elkafllmamaltdr. Ne KantEr kuram erdemlerin karakterin ahlaki bakmdan dnernsiz olduSu iddiasrndadrr, ne de erdem ahlalc higbir durumda kurallara bagvurmadan ahlak gergekliginin aqrk- lanabilecepi iddiasrndadrr. William Frankena bu gerEeklikten hareketle erdem ahlakr ile Kantgr kuramlann alternatif iki kuram deiil, ahlak gerEekliginin birbirini tamam- layan iki yrinii olduklan gdriifiini,i savunur. Ona gore, her erdeme kargrlft gelen bir ah- laki ilke, her ahlaki ilkenin betimledigi bir karakter dzelliSi sdz konusudur. Frankena, zorunlu bir baghhk olarak gc;rd0gii bu karqrhkh iligkiyi Kant'rn iinlii deyiqinin retorik giiciinti kullanarak gdyle rizetler: "[kiqisel] dzellikler olrnadan ilkeler bog, ilkeler olma- dan [kigisel] dzellikler kdrdiir" frankena 1998, s.266).
Benzer uzlagtrrrcr gdri.iglere kargrn karakter ile ahlak kurah arasrndaki iliqkide bn dncelik sorunu soz konusudur ve bu sorun konuyla ilgili belli bagh tartrgmalar- dan biri olmaya devam etmektedir. Erdem ahlakrna gdre bir eylemi dof,ru yapan onu gerEeklegtiren bireyin karakter dzellilinin iyilitidir. Kantgr kurama gore ise, bir karakterin erdemlilif,i her zaman rjnceden do$u olarak kabul edilen eylem veya kural tarafindan belirlenir. Sriz konusu iincelik sorununu iki yrinden deferlendir- mek miimktindiir. Birincisi, ahlak olgusunun aErklanmasrnda karakter mi yoksa ey- lem mi daha geniq, arda kalan olmadan, ag*lama zenginlili saflar? Erdem ahla- krna gdre, srjz konusu agrklama zenginlif,ine karakter sahiptir ve eyleme iligkin bii- tiin defierlendirmeler karakter deferlendirmesinden grkar. Buna gdre, temel ahlaki olgular karakterin niteligine iligkin olgulardr ve eyleme iligkin olgular ise yalnrzca karaktere yardrmcr olurlar (Watson 1997, s.58). Pedagojik neden olarak adlandrra- bilecelimiz ikinci def,erlendirmeye g6re ise, soyut ilkelere dayah bir elitim yerine
FelsefeTartrgmalarr 15
Sedat Yazrcl
somut karakter dzellikleri kazandrrmaya yrinelik, karaktere onem veren bir ahlak efitiminin daha etkin bir eiitim ydntemi olacagr diigiincesi s6z konusudur. Geg- migte ve iginde bulunduiurnuz donemde toplum iEinde ahlaki kahramanhklanyla, erdemleriyle ve karakter bi.iti.inliikleriyle on plana grkmrg peygamberler, Anne Teresa, Sokrates ve Dede Korkut gibi kigilikler ahlak egitiminin ideal tipleridir ve bu insanlardan ahlaki yagam igin ideal bireyler olugturmada yararlanmak gerekir.
ideal modeller, ahlak gelenelinin ve elitiminin olugturulmasrnda ve olugturulan gelenek yoluyla erdemlerin ahgkanhk kahplan olarak kazandrrrlmasrnda son dere- ce onemlidirler. B6yle bir egitim, "fikiyle ve karakteriyle biitiin" bireyler yetigtire- cektir.
B[ttin bu agrklamalardan anlagrlacapr iizere, erdsm ahlakrnrn temel sorusu Kantgr ve yararcr ahlak kuramlannrn sorusundan farkhdrr. Eylemi temel alan ku- ramlar iEin ahlak felsefesinin yanrtlamasr gereken soru "Nasrl eylemde bulunmal- yrm?" sorusu iken; erdem ahlakr "Nasrl bir insan olmalryrm?" sorusunu ahlakrn temel sorusu olarak gtlriir. Bir bagka ifadeyle, modern ahlak kuramlarr iqin yap- ma/eyleme dnemli iken, erdem ahlakr igin oLma daha cjnemlidir. Buna gdre, erdem ahlakr iEin nasrl eylemde bulunduSumuzdan ziyade nasrl bir insan oldulumuz ci- nemlidir.
Erdem ahlakrnrn bir bagka ayrrrcr 6zellipi duygulara iligkin takrndrir olumlu ta- vrrdrr. Ahlaki yargr siirecinde veya eylemde "duygular ne tiir rol oynarlar veya oy- namahdrrlar" sorunu antikEagdan bu yana ahlak felsefesinin belli bagh tartrgmala- rrndan biri olmuqtur. Duygulara olumsuz bakanlara grire, ahlak alanrnda duygulara iligkin gu sorunlar ortaya Erkabilir.5 l. Yansrzhk sorunu: ahlaki yargrlama veya ey- lemde bulunma siirecinde, duygular evrensel veya yanslz bir tutum ya da bakrq aEr- srna sahip olmamrzr engeller. Buna gcire, Kant'rn da ileri siirdiif,i.i gibi, bireyin ey- lemde bulunma nedeniyle, eylemi ahlaki bakrmdan do[ru krlan neden arasrnda zo- runlu olmayan, yalmzca olumsal veya rastlantlsal bir iligki s6z konusudur. Bu dii- giincenin alnnda duygularrn giivensiz ve de$igkenlik g6steren ahlaki motivler ol- dutu kanrsr yatmaktadrr. Duygular, EoSunlukla bireyin akrlcr segimi sonucu ortaya grkmrg ahlaki eylemin nedeni olmadrklan igin ahlaki eylem iEin kahcr ve giivenilir bir motivasyon satlamazlar. 2. Istem drqr olma sorunu: Duygulara olumsuz tavlr takrnmanrn bir baqka nedeni onlann kontroliimiiz altrnda olmayan, istem drqr zihin- sel tutum veya ifadeler oldu$u diigtincesinden kaynaklanmaktadrr. Buna gdre, is- temli eylem veya inanqlann aksine, duygular dolrudan isteme sonucu ortaya Erk- mazlar. "lnanmayl veya eylemeyi istedi$imiz gibi hissetmeyi isteyemeyiz"
(Sherman 1997, s.30).3. Duygulann nesnesi kontroli.imtiz drgrndadrr. Duygular kontroliimiiz altrnda olmayan olay ve nesnelere ba$hdrrlar. Stoa ahlak felsefesinin ortak gilrtigii olan bu diigiinceye gore, kontroli.imiiz altrnda olmayan olay ve insan-
Felsefe Tartrgmalan 16
Erdem Ahlakr: Son Ddnem Tartrgmalara iligkin Ele$tirelBir Degedendime
lara agrn balhhk ve onlara iligkin ahlaki def,er olugturmak benligimizi zedeleyici sonuglara yol aqar.
Buna karqrn erdem ahlakr ahlaki yargr ve eylemlerin gergeklegmesinde duygu ve isteklere olumlu bir rol yiikler- Kant'rn aksine, erdem ahlakr kuramcrlarr his, duygu, heyecan ve tutku gibi psikolciik unsurlarrn ahlakrn temel amacr olarak gcir- diikleri iyl yasama(ya) yaprcr katkrlan olduklarrnr vurgularlar. Duygular yalmzca akrl yiiriitme siirecinde yol gosterici olmazlar, aynr zamanda onlara sahip olmak kendi bagrna bir erdemdir. Oysa Kant, ileriki sayfalarda aqrklayacalrm gibi, saygr duygusu drgrnda akhn buyru[una girmeyen biitiin erdem ve duygularr "patolojik' olarak niteler ve ahlaki yargr stirecinde drglanmalan veya en azrndan akhn buyru- f,una girmeleri gerektif,ini savunur.
IV. Aristoteles ve Erdem Ahlaln
Aristoteles'e gtire erdemler bize dofa tarafindan verilmig delillerdir, bu ne- denle dolugtan erdemli veya erdemsiz olarak diinyaya gelmeyiz. Erdemler a/ry- kanltklarla kazanrlrlar. Aristoteles'e gdre iyi yasam nthun erdeme uygun pekilde hareket etmesiyle elde edilir Ancak ruhta, akrlla isteSin gat4masl sdz konusudur.
Bu qatrgmada kendi-kendini kontrol edebilen (enkates) insanda akrl ydni.i kazanr- ken, kendini kontrol edemeyen (akrates) insanda ise istek kazanrr. Ruhta akrl ve is- teklerin gatrfmaslnln yanl sra etkilenim, olanaklar ve huylar6 stiz konusudur (A- ristoteles 1991 , s.29). Erdem ruhun epilim (huy) yoniine kargrhk gelir. Erdem du- rumundaki karakter do$u duygulara sahip olmak igin bir e$ilimi ve aynr zamanda da bu duygulann dofai olarak dogu eyleme grittirebilmeleri iEin akrlla uyum iEin- de olmayr gerektirir.
Aristoteles, erdemin bir efiilim oldulunu belirttikten sonra onun ne tilr bir e!i- lim oldu$unu aErklamaya gahqr. Burada o gok iinlii orta yol anlayrqr kargrmrza gr- kar. Erdem, iki aqrrr ug, eski deyimiyle ifratla tefrit arasrnda orta yol, itidaldr. Bu- na grire, Aristoteles'in erdem anlayrgr ddrt temel ilke igerir.
Birincisi, erdem bir ahgkanlk veya karakter durumudur: Karakterin kazalrlma- sr efiitimle ve uygulamayla ortay Erkar. Nasrl ayakkabr tamir ederek ayakkabr ta- mircisi olursak, cesur dawanr$lar gcistererek cesur ve rhmh eylemler gdstererek r- hmh oluruz. Erdemli karaktere sahip olmak iEin kendi def,eri iEin segilen erdemli eylemlerin bilinEli ve diigiiniilerek yerine getirilmesi gerekir. Daha da onemlisi, biitiin erdemli eylemler karakterin veya zihnin oturmuS, kazanrlmrq karakter e$ili- minden dolayr yaprlmasr gerekir. Ikincisi, erdem seEim iqerir: Erdemli insan ne yaptrgrnr bilen, erdemli karakteri gereli her zaman yaphgr qekilde ve eylemin ken- di iyiligi iEin seEen ve bu do[rultuda sabit ve oturmu$ bir elilimden dolayr eylem- de bulunur. Burada 'segim' kavramr iizerinde durmakta yarar var. Kugkusuz 'se- Eim' kavramr diigiinmeyi ve alternatifleri <ilEiip bigmeyi gerektirir. Ancak, Aristo-
FelsefeTartgmalan L7
Hfl ffi
[[fl rqi'
rii
sedatYazrcl
teles 'segim' kawamrm pratik igin kullamrken ona daha genig bir anlam yiikler ve erdemli insan belli bir durumla kargrlagtrtrnda oturmu$ karakterinden dolayr her- hangi bir diigiinmeye gerek duymadan erdemli eylemin ne oldusunu gririir. Ugiin-- ciisii, orta yol bize g6re orta yoldur. Aristoteles, orta yol kavramryla aritmetik orta yol kawamrm ifade etmek istemiyor: "Gnefin bir geyin go[u on, azr iki ise, qeye g6re ahndrtrnda ortasr altl olur". (Aristotel es 1997, s.3l). oysa erdem anlamrnda orta yol bu anlamda bir orra yol defildir, "biri igin on beg kilo yemek gok, iig kilo yemek az ise beden efiitimcisi dokuz kilo yemefii gerekli bulmayacaltr; giinkti bu da bunu yiyecek olan kigi igin az da olur gok da', (Aristoteles 1997, s.3l). Benzer lekilde, cdmert insan gok az veya gok fazla veren insan delil, uygun miktarda, doSu insana ve do$u zamanda veren insandrr. Bu nedenle, orta yol her bireyin veya olayrn kendi durumuna, konumuna ve ilgiti durumun dzelliklerine gdre orta yol olarak anlagrlmahdr. Burada ifade edilmek istenen bizim bakrg agrmrza veya deferlendirmemize gore orta yol deiil, eylernin durumuna g6re. orta yol anlagrlm*
hdr' yoka Aristoteles'in tamamen gdrececi bir ahlak anlayrgr savundulu diigiinti- lebilir ki bu yanhgtr. ve son olarak, orta yolu belirleyecek olan akrldrr: Her orta yol erdem olmadrlrna gdre, neyin erdenrli segim veya erdenrli eylem oldulunu be- lirleyecek olan pratik akldrr. orta yolu belirlemek iEin "eylemde bulunanlar hep duruma bakmah" (Aristoteles 1997, s.25). Aristoteles, teorik ve pratik akrl yiiriitme a1mrruna paralel olarak teorik eylemler ve pratik eylemler aynrum yapar. Eyleme iligkin orta yolu belirleyecek olan teorik alal degil pratik akrldu.
Aristoteles'e gcire, duygular ahlak motivasyonunun tesadiifi nitelikleri veya es- tetik muntazarnl$ defil, erdemin ve onun yerine getirilmesinin gerekli ve giivenli unsurlandrlar. Her erdernli eylemle birlikte olan veya onu harekete gegiren bir duygu sriz konusudur. Ancak, erdemli elilim (huy) akrlla duygu arasrnda bir uyum gerektirir. Erdenili bir insanda duygu ve akrl aynr yrine y6nelir. Bu nedenle, er- demli insan yalmzca kendini kontrol edebilen, ama ruh ve duygu diinyasrnda ga_
tlqma ya;ayan, akhmn duygulannrn iistiinde oldu$u insan delildir. eiinki.i onun ig dtinyasrnda herhangi bir Eahgma sriz konusu degildir. Bu nedenle duygulannrn 6n- gdrdtlii qekilde hareket ederek dogu eylemde bulunabilir.
' Aristoteles'in duygulann akla uygunlufu diigiincesinden sciz konusu duygulann ahlaki ayrrcr rizelliklerini yitirdikleri grkarrlmamahdr. Tam da aksine, her erdemin ayrrcr duygu dzellifi vardr ve bu duygu olmadan erdenrli eylem sciz konusu de- lildir. ornelin, iilEiiltiliik "hazlar konusunda orta yoldur." otgfltti insan "sa[ akln gtisterdigi gekilde arzu duyar" (Atistoteles 1997, s. 63, r'rugu bana ait). Benzer qe- kilde' ccimertlik duygusu veya hazzt olmadan cdmertlilik erdemi olamaz ve bu er- demin ahlaksal ayrncr 6zellili cimrilik ile savurganhk arasrnda bir duygu olmasr- dr. cdmert insan elilimini, karakterini ve duygusunu bu iki agrrr ug arasrndaki do$u ortaya ddnii$tiirmii$ insandr. Dogu orta ahlaki eylemin uygun formu, yani
Felsefe Tartrgmalan L8
Erdem Ahlakr: Son Donem Tartr$malara ili$kin Elegtirel Bir Deoerlendirme
formel nedenidir. Eylemin yeterli nedeni ise belli bir gekilde eylemde bulunmak i- gin eyleyenin diiqiinsel segimidir. Ancak, bir eylem iEin maddi nedene de gereksi- nim vardrr ve bu maddi neden erdeme uygun olmayan eylemlerde krzgtnltk, korku vd rifke gibi ani veya bigimlendirilmemig duygulardrr- Aristoteles, Sokrates'i ah- lakta akrlcrolmayan veya yan akrlcr unsurlarr hesaba katmamakla elegtirir. Erdeme uygun olan eylemlerin maddi nedeni de yine duygular, hazlar, heyecanlar, korku- lar, krzgrnhklar vb. gibi akrlla uyum iginde olan, yani, uygun zamanda, uygun o- randa ve uygun nesnesine y<inelmig psikolojik motivlerdir.
Aristoteles, akhn ahlaki eylemleri nasrl belirlediiini teorik ve pratik akrl aynmr yaparak agrklamaya gahgrr. Bu iki akrl ttirii amaglan itibariyle birbirinden ayrrlr- lar. Teorik akhn amacr dolruyu elde etmek iken, pratik akhn amacr istekle uyum iginde dofiruluktur. Bu iki akrl ttiriinii birbirinden ayrran nitelik ikincisindeki duy- gunun varh[rdr. Aristoteles'e gdre insan eylemleri bir segim sonucu ortaya Erkar- lar ve segim istelin ve akln uyumunu gerektirir. Segime iligkin akrl yiiriitme dii- giinseldir ve pratik akrl yiiriitme duygunun ve akhn uyum iginde oldu$u seqimde ortaya Erkar. Salt akrl tek baqrna ahlaki eylemin nedeni olamaz. En Onemlisi, akrlla uyum iginde olan duygu, (haz veya arzu) yine de ahlaki eylemin maddi nedenidir ve bi.ittin erdem duygulan akrlla uyum igine sokulmalan siireci sonunda aytnct duygu niteliklerini korurlar. Hem erdemsiz eylemlerin hem de erdemli eylemlerin, drne$in cimrili$in ve crimertlilin ahlaki bakrmdan ayurcr duygu ve karakter dzel- likleri stjz konusudur. Qiinkii, Aristoteles'e g<ire "gereken geyden gerektili gibi hoglanmak da acr duymak da erdemin iizellilidir" (Aristoteles 1997, s. 80). Aristo- teles ahlak felsefesinin ereksel olugu ve orta yol kuramrnrn hem eylemleri ve karakteri hem de duygulan kapsamasr duygulann ahlaki ayrrrcr iizellikleriyle ahlaki eylemin nedeni olmalanna olanak sa$lamaktadrr. Oysa Kantgt kuramda, aga$rda ele alaca$rmrz gibi, erdem duygularrnrn kendi ayrrrcr tizelliklerini koruyarak akla uygunluklannr rilgmek kategorik olarak olanaksrz gdri.inmektedir.
V. Kant ve Erdem Ahlaln
Daha dnce de ifade ettigimiz gibi, Kantgr ve yararcr ahlak felsefeleri ahlak yar- grsrnrn temeline eylemi koyarlar. Yararcr kuram sdz konusu eylemin sonucuna ba- karken, Kantgr kuramlar eylemin <idevden dolayr yaprhp yaprlmadr$rnr temel tilgiit olarak alrrlar. Kant'a gore, etilimden dolayr yaprlan biitiin eylemler ddeve uygun diigseler bile ahlaki eylem olma nitelipini tagrmazlar. Kantgr kuramlann erdemleri, karakteri ve eylemi gergeklegtirenin karakter dzelliklerini grirmezlikten gelditine iligkin elegtirileri agrklamrgtrk. Peki, ridevden dolayr eylemde bulunmayr yalnrzca anhk zihinsel bir durum olarak degil de bireyin karakter dzelli$i olarak gdrtirsek erdem ahlakryla Kantgr ahlakrn bu noktada drtiigtiigtinii ileri si.iremez miyiz? Er- dem ahlakr kuramcrlarr, ahlaki erdemlerin yanrnda ahlak alanr drgrnda da erdemle-
Felsefe Tartrsmahn 19
Sedat'Yaztcl
rin oldulunu ve bu erdemlerin toplumsal, tarihsel ve ktltiirel unsurlara grire faikh- laqacairnr kabul ettiklerine gdre; lhmh, giivenilir, cesur, metin, sadlk, dost sever gibi farkh tiirde erdernler arasrna'6devden dolayr eylemde bulunmayr' sayamaz
mryn? Eper bu olanakhysa, ki aksi igin bir neden gdremiyorum, bu Kantgr erdemi karakter dzelli$i haline getirerek eylemde bulunan kigi erdem ahlakrnrn yukanda ifade ettipimiz dzellilini yerine getirmig olmaz mr? Kant, cidevden dolayr eylemde bulunmanrn bireyin karakter dzelli$i olmadr[rna iligkin herhangi bir imada bulun- maz. Aksine, Kant'rn ahlaki maksimlerinin bildirim yaptstna baktrlrmrzda "her zaman ...davran" kipiyle ifade edildilini, bunun da kazamlmaya ydnelik bir ka- rakter dzellif,ini ifade ettigi agfttr. Dahasr, Kant elitime iligkin yazrlannda "ahla- krn bir karakter sorunu" oldulunu ve "nihai amacrn karakteri olugturmak" oldutu- nu agrkga ifade etmektedir: "Ahlak epitiminde ilk girigim karakter olu$turmaktrr"
(Kant 1991, s. 96, 98, 84). Buna g6re, ahlak alanrnda yalnrzca erdem ahlakrnrn ka- raktere dnem verdi[i, dif,er kuramlann bunu grirmezlikten gelditi yorumu gerEegi yansrtmamaktadrr. Ancak, Kant'tn karakter e[itimi ile anladr$ 'maksirnlere g6re hareket etme e$ilimi'dir. Genel eiitim sriz konusu oldulunda bu maksimler oku- lun, hukukun ve insanhlrn maksimlerini iEerir.
Yukanda savunmaya gahgtrlrm uzlagtrrma girigimi makul grirtinse bile Kant ahlak felsefesiyle erdem ahlakr arasrndaki farkhhklar benzerliklerden daha derin ve fazladr. Hergeyden rince bir Kantgr farkh erdemlerin varhfrnr kabul etse bile ahla- ki eylemin nihai olarak maksime giire belirlendilini sawnmasr bakrmrndan tekgi bir kuramdrr. Oysa erdem ahlakr farkh erdemler arasrnda dnceden belirlenmiq ke- sin bir de[erler skalasr veya nihai_ ilke belirlememig olmasl bakrmrndan gofulcu ahlak kuramdrr ve bu ydnden de Kantgr kuramla uzlaptnlamaz. Benzer sorunlara ratmen Kant ahlakrnr erdem ahlakr bakrg agrsryla okumayr deneyen gahgmalar sdz konusudur. Ancak, gristermeye' gahgacalrm gibi, biitiin bu sempatik okumalara kargrn Kantgr ahlakla erdem ahlakrnrn temel noktalarda drtiigtiigii iddiasi ciddi e- legtiriye konudur. Bu amaEla, ilkin Kant'rn erdem kuramrm aErklamaya galgahm.
Kant'a gtire iki tiir ridev sdz konusudur. Birincisi, yalnrzca bireyin kendi dzgiir srmrlamasrna dayanan erdem <jdevleri; ikincisi ise, drgsal srnrrlamamn ahlaki yon- den olanakh oldutu adalet (hak) ddevleri. Buna gcire, yetkin-olmayan (imperfect) cidevler olarak nitelendirilen erdem cidevlerinin iig dzelliti sciz konusudur: Bu ri- devler (1) ne yaprlmasr gerektipini agrkga belirlemezler, (2) drgsal bir gtgle, <irne-
$in, yasal veya sosyal yaptlnmla, zorlanamazlar ve (3) bu <idevler belirli bir hak iddia etmeye ydnelik detildirler (O'Neill, 1989, s.224-5). Ornepin, yardrmseverlik ddevi yetkin-olmayan bir tidevdir, gtinkii bu odevi yerine getirmek igin bireyden is- tenen belli bir eylem biEimi sdz konusu de[ildir. Eylemin nasrl ve hangi dlgiide gergekleqtirilecef,i, kime yardrm edilecef,i tamamen eylemi gergekle$tirecek olan kiginin seqimine baf,hdrr. "Bunlann yerine getirilmesi yararhdrr, ancak eger 6zne
Felsefe Tartrqmalan 20
Erdem Ahlakr: Son Donem Tartt$malara lligkin Elegtirel Bir Degerlendirme
bunlara uymamayl bir prensip haline getirmemigse bunlarr yerine getirememek kendinde kusurluluk delil, yalnrzca moral delerde bir eksikliktir" (Kant 1991b, s.
194). Demek ki Kant, erdem tjdevleri igin herhangi bir drgsal zorlamayr bireysel hakkr ihlal eden bir eylem olarak gdriirken, yetkin ddevlerin yerine getirilmesinde drgsal zorlamanrn gerekli ve hatta zorunlu oldupunu ileri siirmektedir. BirEok eleg- tirmenin de belirttiii gibi, Kant'rn ahlak kuramr daha gok negatif ddevlere cinem verir ve pozitif cidevlerin genel toplumsal mutluluSun elde edilmesinde yaprcl ro- liinii grirmezden gelir. Buna kargrn erdern ahlak, hak ve adalet gibi deontolojik kavramlann iEerikten yoksun moral kavramlar oldu$unu ileri stirer ve erdemlerin pozitif ydniintin ahlaki yiikiimliiliikler olarak algrlanmasr gerekti[inde rsrar eder.
Kant'rn ahlak kuramr ile erdem ahlakrnrn drtii$tip drtij$emeyeceSi tartrgmasrnrn en can ahcr noktasr duygularrn ahlaki yargrlarla olan iligkisinde ortaya Elkmaktadrr.
Felsefe tarihinde, Hume'un "akrl, tutkunun k<ilesidir" sloganryla dile getirdiSi, ah- laki yargrlarrn temelinde duygularrn, hislerin ve heyecanlarrn oldu[unu savunan deneyimci g6ri.igtiyle Kant'rn akhn buyru[unu ahlaki yargrlann temeline koyan a- krlcr yaklagrrunr duygu ve hislerin ahlaki yargrlarlardaki roliine iligkin iki kargrt grirtigti temsil eden yaklagrmlar olarak okunmug ve yorumlanmrgtrr. Ancak, son yrl- larda, Kant'rn ahlaki yargrlarda duygunun roliinii hig de giirmezlikten gelmedigi, aksine duygularrn ahlak olgusunu agrklamada iglevsel ve yaprcr roliinii yeterince de[erlendirdi[ine iligkin yorumlar yaprlmaktadrr. Hatta bazt yorumcular erdem ah- laktntn duygulara yiikledifi rol0 Kant'rn ahlak kuramrnrn tamamen kargrlayabile- cetini ileri si.iri.ilmiiqlerdir. Robert B. Louden'a g6re, Kant'rn duygulara ve duygu- larrn erdemden dolayr eylemde bulunmadaki roliine iligkin konumu erdem ahlakr g6ri..igtiyle tutarsrzhk deiil, sanrldr$rnrn aksine Aristoteles'in gdrtigleriyle oldukga benzerlik gdsterir (Louden 1997, s.287). Nancy Sherman'a g<ire ise, gergekte Kant ahlak luramr "duyguyu degil, duygusalcrhlr reddeder" (Sherman 1997, s.153).
Kanrmca btittln bu uzlagtrncr yaklagrmlar zorlama yorumlara dayanmakta ve hatta Kant ahlak felsefesinin temel ilkeleriyle geligmektedirler.
Kant, duygulara iliqkin olumsuz tavnnt Ahlak Metafizi{inin Temellendirilmesi 'nde
agrkga dile getirir. Yalnrzca "odevin ve genel olarak ahlak yasastnrn saf, de- neysel uyarrcrlann yabancr higbir gey katmadrSr" tasarrmdan olugan bir ahlak d$re- tisi deneysel alanrn sundutu biitiin "giidiileri kiigi.imser ve zamanla egemenlili al- trna" alrrken; "duygu ve e$ilim giidiileri ile aym zamanda da akrl kavramlannrn ka- ngrmrndan olugan bir ahlak dpretisi, insanrn ruhsal yaptslnrn, higbir ilke altrnda toplanamayan, srk srk kdtiiye -ancak rastlantrsal olarak iyiye- gcitiirebilen hareket nedenleri arasrnda gidip gelmesine neden" olur. Buna grire, krsmen duygu veya giidii temeline krsmen de akrl temeline dayanan bir ahlak tilretisi bile ahlaki kdtii- liiie siiriiklenmede bireyi koruyamaz- Ahlaki iyi ancak ve ancak akhn buyruluna
Felsefe Tartrgmalan 21
l
j)
i r
ii
iI I
I
Sedat Yazrcr
gkmi; a priori temele dayanan bir ahlak bilgisiyle saflanabilir. Kant duygularr ah, lak alamnrn defil, ahlak antropolojisinin bir parEasr olarak gririir.
Her ne kadar Kant krsmen kendi diinyasrna kapak bir yagam siirdiirmiig olsa bi- le duygularrn ahlak alamnda hiqbir etkisinin veya roliiniin olmadr[rnr ileri siirecek kadar da gergek diinyadan kopuk de[ildi. Ona g6re, duygularrn ahlak alanrnda bir rolliniin oldulu aqrktrr, ancak bu gerEeklik doSru eylemin temeline duygulan ko- yacaErmlz anlaruna gelmez. Do[ru eylemi gerekEelendirmede 6dev tek bagrna ye- terlidir. Buna grire, bir metafizik ahlak kuramr duygu, giidti ve ilgileri aErklayan pratik antropolojiye uygulanabilir ancak "antropolojiye dayanamaz" (Kant I991b, s.44). Biitiin do[al veya sosyal duygular, diirtiiler ve istekler akla uygun diigecek gekilde ef,itilmelidirler. Demek ki, Kant'rn ahlak kuramrnda erdemden dolayr ey- lemde bulunmak bireyin duygu diinyasl ile akltnrn dngcirdiiiii aym eylemi isteme- sini sailayacak qekilde disipline edilmesini gerektirir.
Kant akhn siizgecinden gegmemig ham duygu ve tutkularr patolojik olarak nite- lendirmig olsa bile, bu durum onun ahlaki temellendirmede duygu kargrfi veya diigmam oldulunu gdstermez. Dahasr, Kant'rn saygr duygusuna ahlaki diigiinme ve yargl olu$turmada yiikledifi ayncahkh konum, bazr yorumculann ileri siirdiifii.i gi- bi, onun erdem ahlakryla benzer gdriigleri payla$tr$ kamsrna yol agabilir. Saygl duygusunun Kant'rn ahlak felsefesinde bir eylemin ahlakilik niteligini belirlemede temel cilEiitlerden biri oldulu agrktrr. Oyle ki, bu ahlaki duygu arkadaghk iliqkile- rinin diizenlenmesinde bile Kant'rn kabul ettigi temel bir ilke veya diistur olarak kargrmrza grkmaktadrr. "Arkadaghk o kadar hassas bir konudur ki, ef,er duygulara dayanmasrna mrisaade edilirse asla bir an bile sona ermeme giivencesi sJz konusu deiildir.... Higbir durumda sevgi arkadaqhlrn nedeni olamaz, Eiinkii, duygu kendi seEimine kdrdiir" (Kant 1991b, s.262). Arkadaqhk iligkisinde veya herhangi bir er- dem davranrgrnda gdz riniinde bulundurulrnast gereken yegane duygu saygdtr, o- dev duygusundan gelen bir saygr. Ancak, Kant'rn ahlaki yargrlann olugmasrnda ve eylemin gergekleqmesinde saygr duygusuna yiikledifi rol erdem ahlakr sa- vunucularrnrn anlayrgrndan tamamen farkhdrr. Bu farkhhk Kanl':,:;' Ahlak Metafizi- {inin Temellendirmesi'nde bir dipnotta sundu[u aElklamalannda agrkga goriilmek- tedir:
Istemenin yasa tarafindan belidenmesinin ve bunun bilincinin adr saygrdrr; iiyle ki bu sayg, yasanln 6zneye etkisi olarak gitriiliir, nedeni olarak detil. Ashnda saygr, ben sevgimi yrkan bir degerin tasanrmdf; dolayrsryla ne e$lim ne de korku nesnesi sayrlabilecek bir geydir, her ne kadar bunlann her ikisine de denk diiqen bir gey tagryorsa da. Saygrnrn nesnesi yalmz ve yalnrz yasadrr, hem de kendi kendimize, iistelik kendi baqrna zorunlu imigqesine kabul ettirdigimiz yasa. Yasa olarak ona biz, ben sevgimize danrgmadan boyun eteriz;^ama kendimize kendimiz tarafrndan kabul ettirilmiq bir yasa olarak o, yine de istememizin sonucudur; ilk bakrmdan kor- kuya, ikinci bakrmdan ise ef,ilime denk diiger.... Ahlaksal denen her ilgi yalmz ve yalnrz yasa- ya saygrdrr (Kant 1981, s. l7).
Felsefa Tartrgmalan 22
Erdem Ahlakr: Son Donem Tartrgmalara ili$kin Ele$tirel Bir Degerlendirme
Yukarrdaki ahntrda agrkEa gbrtilecepi iizere, Kant saygr duygusunu bir ahlaki eylemin nedeni olarak defil, ahlak yasasrna uymanrn bilinqlilik durumu, bir eylerni yasadan dolayr yapmamn ortaya qrkardrgr duygu olarak gdrmektedir. Buna gbre, saygr duygusu ahlak eyleminin nedeni degll onun etkil yani sonucu, daha kesin i- fadesiyle, ahlak yasasrna uymayla ciznede ortaya grkan duygudur. Bu gciriig, tartrg- mamrza iliqkin iki rinemli sonug. ortaya Erkarmaktadrr. Birincisi, Kant'r erdem ah- lak bakg agrsryla okuyanlann aksine, Kant higbir duyguyu, saygr duygusunu bile, bir ahlaki eylemin nedeni olarak g6rmemektedir. ikincisi, buna ba$h olarak, Kant ahlak felsefesinde ahlaki de[eri belirleyen duygu degil yasaya veya kurala uymak- trr. Birinci sonug Kant ahlak felsefesinin duygulara yaprcr bir rol yiiklemedi[ini;
ikinci sonuE ise Kant ahlak felsefesinin eyleyen-temelli (agent-centered) bir kuram olarak yorumlanamayacaSrnr gosterir. Her iki sonucun erdem ahlakrnrn temel 96- rtigleriyle uzlagmaz yaklagrmlar oldufu agrktrr.
Kanrmca Kant ahlak felsefesinin erdem ahlakr kuramryla, 6zellikle de Aristoteles'in giiri.igleriyle, drtiigmesini engelleyen en onemli neden kategoriktir.
Qiinkii, daha once de belirttiiim gibi, hem Aristoteles hem de Kant erdemi akla uygunluk ilkesiyle agrklamalanna karqrn iki felsefecinin ahlak kuramlannrn temelde farkh olugu duygularrn akla uygun hale getirilmeleri igleminde ve ahlaki eylemin nedeni olarak kabul edilmelerinde farkh sonuglar ortaya qrkmasrndandr.
Kantgr kuramda hiEbir erdem duygusu ahlaki bakrmdan ayrncl niteliiini koruyarak eylemin nedeni olamaz. Bir baqka deyigle, bir erdem duygusunun ayrncr duygu rizelliiiyle akla uygunlulunun rilEiilmesi diye birgey sdz konusu de$ildir.
Aristoteies'te erdemi belirleyen onun ayurcr karakter ve duygu dzellikleri iken Kant'ta duygunun ak.la uygunlufunu rilgmek olanaksrzdrr, giinki.i Kant, akla uy- gunluk ilkesiyle erdemin ayrncr dzelliklerini deiil, herhangi bir duyguya iliqkin bireyin sahip olduf,u iist bilinglilik durumunu temel iilqiit olarak almaktadr.
Erdemin duygusu veya ayrncr duygu dzelli$i ne olursa olsun biiti.in erdemler aynr rilEiitii safhyorlarsa, yani maksime uygunsalar, ahlakidirler. Bu nedenle Kantgr kuramda erdem duygularrnr bir eylemin nedeni olarak gdstermek olanakhdr, ancak bunlan eylemin ahlaki nedenleri arasrnda gdstermek olanaksrzdrr. Orne$in, Aristoteles'e gdre ahlald ayrncr rizellif,i eli aErkhkla cimrilik arasrnda orta yol olan cdmertlik erdemi sdz konusu erdem ve duygu dzelliSiyle KantEr kuramda bir ahlaki eylemde nedensel bir etki gdstermig olsa da higbir zaman ahlaki eylentin ahLaki nedeni olamaz. Kant'r erdem ahlakr bakg agrsryla okuyanlar bir ahlaki eylemin nedeni ile bir ahlaki eylemin ahlaki nedeni arasrndaki ayrrmr gdrmezlikten gelmekte veya birbirine kan gtrrmaktadrrlar.
VI. Sonug
Yukandaki temellendirnelerim eler dolruysa, erdem ahlakrnrn Kantgt kuramla uzlagtrrrlmasrnr engelleyen tinemli normatif ve mantrksal nedenler bulunmaktadrr.
Felsefe Tartrgmalan 23
Sedat Yazrcr
Peki, bu durum erdem ahlakrnrn geleneksel kuramlara alternatif rizgiin bir kuram sayrlmasr igin yeterli midir? Bu sorunun yamtr erdemlerin ahlaki kural ve normlar- la iligkisinde erdem ahlakrnrn kendine 6zgti aErklama kuramr geligtirmesine baih- drr. Bildifim kadarryla bdyle bir giriqim hentiz baganlmrq delildir.8
Erdem ahlakrmn ahlaki yagantlyl belli bir ahlak geleneli ve otoritesi iizerine kurma diigiincesi, sriz konusu gelenefin ve otoritenin egemen oldu$u toplum iginde ya$aylp onu agmaya gahgan bireylerin ahlaki benliklerini zedeleme tehlikesi sdz konusudur. Kant ve Rawls gibi deontolojik ahlak ve siyaset kuramlarrnrn 'hakkrn iyiye dncellifiini' savunmalanndaki temel neden bireysel haklan genel toplumsal iyiliSe kargr korumaktu. Kugkusuz erdem ahlakr agiret ahlakr detildir, ancak agiret ahlakr modeline en yalcn ahlak kuram da erdem ahlakymrg gibi gdztkmektedir.
Erdem ahlakrnrn felsefi ve epistemik temelini olugturan toplulukguluk (communitarianism), bireysel aklln veya diigtincenin toplumsal akl veya diigiinceyi nasrl agabilece[ini ag*lamak durumundadrr. Erdem ahlakrnrn bireyin demokatik haklarrnrn korunmasrnda bir engel olmadr[rmn aydrnlatrlmasr ve dtgiinsel geligimi agrklayabilme bagansr bu iki alandaki baganslna-bireysel haklan koruma bagansr ve bireysel akhn toplumsal akh nasrl agabilditini aglklama bagansrna- bagh oldu-
!unu dtigiiniiyorum.e
NOTLAR
I Kant'r erdem ahlakr bakrg agrsryla okumaya gahqan yorumcular arasrnda Nancy Sherman (1997), Robert B. Iouden (1992, 1997), Baftam Herman (1993), Onera O'Neil (1989) Chiristine Korsgard (1996) saylabilir. Bunlar felsefeciler arasnda Kant'm ahlak felsefesiyle Aristoteles'in erdem anlayrqr- nrn drtiigebilece$ iddiasini agrk ve net bir bigimde ileri siirenlerin bagrnda l,ouden gelmektedir.
'Bazr yorumculat, bu gdrngiinden dolayr Maclntyre'r tutucu bir sosyal sistem savunmakla elegtirmig- lerdir- Ancak, Maclntyre'ln bu gttriilii bireylerin var-olan toplumsal pratik iginde yap an ahlaki yargla- n ele$irmeyecekleri anlamrna gelmez. Daha fazla bilgi igin bakrruz, Liberals and Communitarians, S.
Mulhall ve A. Swift, Blackwell, Oxford, 1996, s. 84.
3 Bu konuda Kant, Edac4tion kitabrnda sdyle diyor: "Bir gok yazar, dme$n Crugott, ahlakn kendimize ka4t ddevleri igerdigi bdliimiinii ya gdrmedikten gelmiqlerdir ya da yanhg agrklamrplardrr." I. Kant, Education, T\e University ofChicago Press, 1991, s. 103.
'Gilligan'rn kuramrna ililkin yOntemsel ve felsefi tartrgmalar konusunda daha fada bilgi igin 9u kaynaklara baknrz. Womcn and Moral Developnwnt, editdrler, Eva F. Kittay ve Diana T. Meyers, Rowman & Littlefield Publishers, 1987; Caring Voices and Wotnen's Moral Franus, (Moral Developmcnt: A Compendium, editdr: Plll Puka, Gerland Pubishing Company, Nqwyork, cilt 6, 1994);
Reaching Out, (Moral Development: A Compend orr, editdr: AU hka, Gerland Pubishing Company, New York cilt 7, 1994).
5 Bu konudaki giirtigleri Nancy Sherman'm Making Necessity of Virtue, Cambridge Universiy Press, Cambridge, 1997, adh kitabmdan dzetleyerek aktanyorum, ss. 28-33. Daha genig bilgi iEin adr gegen galgmaya bakrruz.
6 Burada BabUr'un "etkilenim, olanak ve huy" olarak gevirdi$ kavramlar Aristoteles'in golu lngilizce gevirilerinde srrasryla "passions, faculties, stitcs of character" siizciikleriyle bazen de "feelings, capacities, states (dispositions yeya inclinations)" siizciikleriyle karsrl4nmaktadr. Tiirkge'de bu kav- ramlara ka4rhk olarak gotunlukla "duygu, kapasite ve e$lim" kelimeleri kullarulmaktadrr. Burada bi-
Felsele Tartrgmalan 24
Erdem Ahlakr: Son Ddnem Tartrgmalara lliskin Elegtirel Bir oegerlendkme
zim igin hangi sdzcuklerin segilmesi gerekti$nden ziyade Aristoteles'in bu kavramlardan ne anladrg daha dnemli oldutu igin yine Babiir'iin gevirisinden Aristoteles'in kendi agrklamasrnr aktarmakta yarar var. "Azu,6fke, korku, yiireklilik, krskanghk, seving, sevgi, kin dzlem, hrrs ve acrmamn, genel olarak da haz ya da acrnrn izledi$ qeylere 'etkilenim' diyorum; bunlardan etkilenebilmemizi sa$ayanlara 'o- lanak' adrnr veriyorum. 'Huylar' diye de etkilenimlerle ilgili olarak iyi ya da kittii durumumuza diyo- rum" (tu'i51sL1.r 1997 , s.29-30).
7 "Etki" kelimesinin Tiirkge'deki farktr kullanrmlan baz yanhg anlamalara yol agabilir. Omefin, "etki- tepki" sdzciik ikileminde etki sdzciigii neden olan, harekete gegiren ar.larwnda kullamluken; "Bu olayn etkileri yakrnda ortaya glkacakrf' ciimle'sinde ise etki sdzciigiiyle siiz konusu olayn sonuglan belirtil- mek istenmektedir. Yukandaki ahntrda Kant, etki kavramtm ifade etmeyo gahthgrm ikinci anlamda, yani scrnaE anlamrnda kullanmakadtr. Ahlak Metufizi{inin Tenullendiilmzsi'nin Ingilizce gevirisinde
'etki' kavramrnrn karg r$ olarak 'tffecf' siizciiSi.i kullanrlmaktadf. Baknrz, I., Kant, Foundations of the Metaphysics of Morals, gev., L. White Beck, Macmillan Publishing Company, New York, 1990, s.
17-8. Burada amacrm Kuguradi'nin 'btki" siizciigiin[ kullanmasrmn yanhg bir segim oldugunu ifade etmek degil, bu stizciigiin Tiir@e'de bazen kargrt anlamlara gelebilecek kullarumlanmn oldulu konu- sunda okuyucuyu uyarmak ve olasr yanl4 okumayr iinlemektir.
'A.ristoteles'in erdem ahlakr da bu konuda veterli lslk tutmamaktadrr.
e Katl-r ve elegtirileri igin Ahmet inam'a ue islr Yazrcr'ya tegekkiir ederim.
KAYNAKQA
Anscombe, E. 1998. "Modem Moral Philosophy," Virne Ethics iginde, der. R. Crips ve M.
Slote, Oxford University Press, Oxford, s.26-44.
Aristoteles, 1997 . Nikomakhos'a Etik, geviren:- Saffet BabU( Alrag Yayrnevi, Ankara.
Frankena, William, 1998. "A Critique of Vi.rtue-Based Ethics," Moral Philosophy: A Reader iginde, der. Iouis P. Pojman, Hackett Publishing Company, hdianapolis.
Gilligan, Carol. 1977. "In a different Voice: Women'n Conceptions ofSelfand of Morality" , Hamard Educutional Review, 47 , 4, s. 481-517 .
-1982. In a Dilferent Voice: Ps.ychological Theory and llonren's Developntent, Harvard University Press, Massachusetts.
Herman, Barbara. The Practice of Moral Judgnent, Harvard University Press, MA.
Kant, I. 1990. Foundations ofthe Metaphysics of Moruls, gev. L. White Beck, Macmillan Publishing Company, New York.
-. l98l - Ahlak Metafizipinin Tenullendiribwsi, gevin, loanna Kuguradi, Hacettepe Universitesi Yayrnlan, Ankara.
-. 19991. Educatian, geviri, Annette Churton, The University of Michigan Press, ABD.
...-. l99l b. The Metaphysics of Morals, gevii, Mary Gregor, Cambridge University Press, Cambridge.
Kittay, Eva F-ve Meyers, Diana T. 1987. (der.), Women and Moral Developnent, Rowman
& Uttlefield Publishers, ABD.
Korsgaard, Chiristine. 1996. Creating the Kington of Ends, Cambridge Univeristy Press, Cambridge.
Louden, R. B. 1992. Morality and Moral Theory, Oxford University Press, Oxford.
...' .'--1997 . "Kant's Virtue Ethics" Virne Ethics: A Criticdl Reader iginde, Daniel Statman, Ceorgetown University Press, Washington, s. 287-299.
Macfntyre, A. 1984. After Virtue, University of Notre Dame Press, lndiana.
Morgan, K. P., 1987. (der.). "Women and Moral Madness," Sc/ence, MoraLity and Fentinist Theory iginde, M. Hanen ve K. Nielsen, The University of Calgary Press, Calgary, s.
201-226.
Mulhall, S. ve Swift, A. 1996. Liberals and Comnuniturians,Blackwell, Oxford.
O'Neill, Onora. 1989. Constrrucion of Reason: Exploration of Kant's Prattical Reason, Cambridge University Press, Cambridge.
Puka, Pill. 1994. (der.), Curing Voices and Wonun's Moral Framcs, (Moral Development: A Compendiwn, Gerland Pubishing Company, Newyork, cilt 6).
Felsefe Tarlrgmahn 25
-lgg4. <der.1, neacht^lf !,ut, (Moral Development: A compend.ium, Gerland pubishing Company, Newvork c]tt. '1'
putman, Oaniel. I d.tl . ,.Retahonal Ethics and Virtue Th e)ry,,, Metaphilosophy,22, s.231
, ? R
st.rirJ.r, Nancy. l!97- 11y'aking Necessity ofVirtue: Aristotle and Kant on virtue, CambridP,e L.Jn1vg1si/ rress' cambridge'
Sloie, Michiel. lgg2. F/o:Mgr?lity ro Virtue, Oxford University press, Oxford.
Stocker, Michael. lSOS.. |.je; cjuzophrenia of Modern Ethical Theories.,, Vinue Ethics, der. R. Crisp u" Iuf. Sto1., Oxfbrd Univ-ersity press, Oxford, s_ 66_7g.
Watson, Gary. 1997- ..On the Pnmacy of Character," Virtue Ethics: Citical A Reader iginie, der. Daniel Statman. Georgetown University Press, Washington, s. 56-g7.
Sedat Yazrcr
Felsefe Tartrgmalan 26