HATÎB el-BAĞDÂDÎ
M.Yaşar Kandemir 01 Ocak 1970
23 Cemâziyelâhir 392de (9 Mayıs 1002) (Târî?u Bagdâd, XI, 266) Mekke-Medine yolu üzerindeki Vâdilmelelin Guzeyye kasabasında dünyaya geldi. Ebül-Ferec İbnül-Cevzînin, aynı ayı ve günü zikretmekle beraber 391de (1001) doğduğunu söylemesi bir zühul eseri veya istinsah hatası olmalıdır. Daha sonraki bazı kaynaklar da bu yanlış bilgiyi tekrarlamıştır (meselâ bk. İbn Kesîr, XII, 101). Hatîb el-Bağdâdînin soyu Kûfe civarında oturan bir Arap aşiretine dayanmaktadır. Hatîb lakabının kendisine, kıraat âlimi Ebû Hafs el-Kettânîden Kuran öğrenen ve Bağdatın güneybatısında Dicle nehri üzerindeki Derzîcân köyünde yirmi yıl hatiplik yapan babası Ebül-Hasan Aliden intikal ettiği söylenmişse de muhtemelen kendisi de bu köyde aynı vazifeyi devam ettirmesi sebebiyle Hatîb diye tanınmıştır. Babası onu tahsil için hadis ilmiyle de ilgilenen Hilâl b. Abdullah et-Tîbîye gönderdi. Babasının ve mürebbisi olduğunu söylediği Tîbînin (Târî?u Bagdâd, XIV, 75) kendisini hadis ve fıkıh öğrenmeye yönlendirmeleri sebebiyle on bir yaşında iken İbn Rezkuye diye bilinen muhaddis ve fakih Muhammed b. Ahmed el-Bağdâdîden hadis dersi almaya başladı; bu hocasının derslerine üç yıl aradan sonra tekrar döndü. Üç yıl boyunca Ebüt-Tayyib et-Taberîden ve devrinin Bağdattaki en büyük Şâfiî âlimi olduğu belirtilen Ebû Hâmid el-İsferâyînîden fıkıh öğrendi. O dönemde yeteri kadar hadis öğrenmeden fıkıh tahsiline başlanmadığından hareketle Hatîbin bu süre içinde başka hocalardan hadis okumuş olabileceğini ileri sürenler vardır (Münîrüddin Ahmed, s. 28). İbn Rezkuyeden tekrar hadis öğrenmeye başlayan Hatîb, ayrıca Bağdattaki diğer muhaddis ve fakihlerin derslerine devam ettikten sonra başka ilim merkezlerindeki âlimlerden faydalanmaya karar verdi. Yirmi yaşında iken bir yıl süreyle Basraya ve Kûfeye gitti. Aynı yıl babasını kaybetti. Hadisi kendisine sevdiren hocası Berkanî, onun tek bir âlimden rivayette bulunmak için Mısıra gitmeyi düşündüğünü öğrenince muhaddis Ebül-Abbas el-Esammın talebelerinden hadis rivayet etmek üzere Horasana gitmesinin daha uygun olacağını söyledi. Hatîb de henüz yirmi üç yaşında iken muhtemelen önce İsfahana, oradan da Hemedan, Rey ve Nîşâbura gitti; dönüşte Dînevere uğradı. Hatîbin, Bağdata gelen âlimler arasında hadis ilmini en iyi anlayan kimse olarak nitelendirdiği Muhammed b. Ali es-Sûrî, en fazla rivayette bulunduğu hocalarından İbnül-Müteyyem diye bilinen Ahmed b. Muhammed el-Bağdâdî, sika olduğunu belirttiği Ebû Ömer Abdülvâhid b. Muhammed el-Kâzerûnî, İbn Bişrân diye tanınan Ali b. Muhammed el-Bağdâdî, Kadılkudât Ebû Bekir Ahmed b. Hasan el-Hîrî ve İbn Şâzân el-Bağdâdî gibi âlimler onun hocaları arasında yer alır. Ayrıca Bağdatta bulunan âlimlerle, hadis tahsili için seyahat ettiği yerlerde karşılaştığı 1000den fazla hocadan (Mahmûd et-Tahhân, el-?âfı? el-?a?îb el-Bagdâdî, s. 68) faydalanan ve onlardan önemli kişilerin 470 kadar eserini okuyan Hatîb, kendi talebeleri İbn Mâkûlâ ile Ebül-Fazl İbn Hayrûndan da rivayette bulunmuştur. Özellikle Dımaşkta bulunduğu yıllarda okuttuğu bu kitaplardan elli yedisinin Kuran ilimlerine, kırk sekizinin fıkha, altmış dokuzunun akaid ve zühde, on sekizinin Arap diline, kırk dördünün edebiyata, 158inin tarihe ve hadis tarihine, altmış beşinin de sadece hadis metinlerine dair eserler olması (Yûsuf el-Iş, s. 144-145), onun hadis başta olmak üzere diğer İslâmî ilimler ve tarih yanında dil ve edebiyata da büyük ilgi duyduğunu, tanınmış şahsiyetlerin rivayet ettiği dinî ve edebî kitapların rivayet hakkını elde etme hususunda büyük gayret sarfettiğini göstermektedir.
Hatîb el-Bağdâdî, tahsilini tamamladıktan sonra yirmi yıldan fazla bir süre bütün vaktini Târî?u Bagdâdı yazmaya ayırdı. 444 (1052-53) yılında bu en önemli çalışmasını tamamlayınca (a.g.e., s. 172) hac görevini ifa etmeye karar verdi. Aynı yıl Dımaşka ve Sûra uğradıktan sonra Hicaza gitti. 445te (1053-54) hac maksadıyla Mekkeye gelen tanınmış muhaddis Kudâîden hadis rivayet etti. Bu sırada seksen yaşında olan ve Mekkede mücâvir olarak bulunan ?a?î?-i Bu?ârînin ünlü râvisi Kerîme bint Ahmedden bu eseri beş günde okudu. Hatîb aynı eseri daha önce, ünlü râvilerinden Küşmîhenîden bizzat dinleyen müfessir ve kıraat âlimi Hîrîden 423 (1032) yılında Mekkeye giderken Bağdata uğradığı sırada üç gün içinde ve üç mecliste dinlemişti (Târî?u Bagdâd, VI, 314). Zehebî bundan daha süratli bir kıraatin duyulmadığını söylemektedir (A?lâmün-nübelâ?, XVIII, 280). Hac esnasında kendisinden hadis öğrenmek isteyenlere hadis rivayet ettiği belirtilen Hatîb, Medinedeki âlimlerden de faydalandıktan sonra hac dönüşü 446 (1054-55) yılında Şama uğradı, oradan Beytülmakdise geçerek Dımaşklı hadis hâfızı Ebû Muhammed Abdülazîz b. Ahmed el-Kettânîden hadis rivayet etti. Bir müddet Sûrda kaldı, ardından Bağdata döndü. Hadis ilmindeki otoritesi yanında yazdığı eserler sayesinde büyük bir şöhrete sahip olduğu için ondan hadis öğrenmek ve eserlerini bizzat kendisinden okuyup rivayet etmek üzere Bağdata gelenlerden başka dolaştığı birçok ilim merkezinde pek çok talebe kendisinden faydalandı. Zaman zaman onunla hadis müzakere eden hocası Ebû Bekir el-Berkanî başta olmak üzere Ebül-Kasım Ubeydullah b. Ahmed el-Ezherî gibi tanınmış hocaları ondan hadis rivayet etti. En tanınmış talebeleri arasında, kendisinden yıllarca ayrılmayan Ebül-Meâlî Muhammed b. Muhammed el-Hüseynî ile Endülüslü hadis hâfızı ve İbn Hazmın talebesi Muhammed b. Fütûh el-Humeydî, hadis hâfızı İbnül-Hâdıbe, Ebül-Hüseyin İbnüt-Tuyûrî, Mübârek b. Abdülcebbâr el-Bağdâdî, Hatîb et-Tebrîzî, Mâristan kadısı diye tanınan Ebû Bekir Muhammed b. Abdülbâki el-Ensârî en-Nasrî gibi isimler zikredilebilir.
Abbâsî Halifesi Kaim-Biemrillâhın veziri Reîsürrüesâ İbnül-Müslime Hatîbin tahsil arkadaşıydı. Vezir hadis ilmindeki yerini takdir ettiği Hatîbi himayesine aldı (447/1055). O sıralarda birtakım yahudiler, Hz. Peygamberin Hayber yahudilerini cizyeden muaf tuttuğuna dair Hz. Alinin el yazısını ihtiva eden bir belgeye sahip olduklarını ileri sürdüler. İbnül-Müslime Hatîbden bu belge hakkındaki kanaatini sordu. O da belgeyi inceledikten sonra Hayberin 7. yılda (628) fethedildiğini, bu belgede şahit olarak zikredilen Muâviyenin Mekke fethinde (630) müslüman olduğunu, diğer şahit Sad b. Muâzın ise Benî Kurayza seferinde (627) şehid düştüğünü belirterek belgenin sahte olduğunu ispatladı. Bunun üzerine vezir, Hatîbi hadis konusunda tek otorite kabul ederek bütün hatip ve vâizlere onun onaylamadığı hadisleri halka bildirmemelerini emretti. En büyük arzusu el-Câmiul-Mansûrîde hadis okutmak olan Hatîb el-Bağdâdî, Halife Kaim-Biemrillâhtan ders izni alabilmek için fırsat kollamaya başladı. Râvileri arasında halifenin de bulunduğu bir hadis cüzünü yanına alarak hilâfet makamına gitti ve kendisiyle görüşerek bu cüzü ona okumak ve rivayet izni almak istediğini söyledi. Halife ise onun kendisinden hadis dinlemeye ihtiyacı bulunmadığını bildiği için istediği iznin verilmesini emretti. Hatîb talebelerine burada hadis ve Nizâmiye Medresesinin yakınındaki evinde Târî?u Bagdâdı rivayet etmeye, öte yandan pek çok hocadan okuyarak rivayet iznini aldığı kitapları okutmaya, ayrıca kaleme almayı tasarladığı kitapları yazmaya başladı. Eserlerinin birçoğunu bu dönemde meydana getirmiştir.
Vezir İbnül-Müslime, genişleyen Fâtımî hâkimiyetine engel olmak için halifeyi ikna ederek Selçuklu Sultanı Tuğrul Beyin hilâfet merkezine gelmesini ve halifeye destek olmasını sağlamıştı. Ancak Tuğrul Beyin Bağdattan ayrılması üzerine Fâtımî Halifesi Müstansır-Billâhın taraftarı olan Türk kumandanı Besâsîrî, Fâtımî halifesinin teşvikiyle Bağdata girerek halifeyi makamından indirdi ve İbnül-Müslimeyi öldürdü (450/1059). Târî?u Bagdâdda bazı Hanbelîler aleyhinde yazdıkları dolayısıyla Hatîbe kin duyan bu mezhebin bir kısım mensupları vezirin öldürülmesini fırsat bilerek onu rahatsız etmeye başladılar. Hayatını tehlikede gören Hatîb Safer 451de (Nisan 1059) Dımaşka gitti. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Mâlikî el-Endelüsî, Hatîbin Dımaşka giderken 476 kitabı yanında götürdüğünü söylemekte ve Tesmiyetü mâ verede bihil-?a?îbü Dımaş?a adlı risâlesinde (Dârül-kütübiz-Zâhiriyye, Mecmua, nr. 18/6) bunların adını vermektedir (bu kitapların bir listesi için bk. Mahmûd et-Tahhân, el-?âfı? el-?a?îb el-Bagdâdî, s. 282-301). Hatîb Dımaşkta, Emeviyye Camiinin doğu cephesindeki minarenin altında bulunan odada ikamet ederek eser yazmaya ve bu camide ders okutmaya başladı. Onun Dımaşkta Ahmed b. Hanbelin Fezâ?ilü?-?a?âbesi ile İbn Rezkuyenin Fezâ?ilül-?Abbâsını okutması, Şiî Fâtımîlerin idaresinde bulunan şehirdeki Râfizîleri öfkelendirdi. Bunun üzerine Dımaşk valisi Hatîbin öldürülmesini emretti. Sünnî olan ve bu sebeple Hatîbe bir zarar gelmesini istemeyen emniyet müdürü (sâhibüş-şurta), onu yakalayıp götürürken valinin büyük değer verdiği şerif Ebül-Kasım Ali b. İbrâhim b. Ebül-Cin el-Alevînin evinin önünden geçtikleri sırada ona bu eve sığınmasını tavsiye etti ve böylece Hatîb ölümden kurtuldu. Şerif Ebül-Kasım, Hatîbi kendisine teslim etmesini isteyen valiye bu âlimin öldürülmesinin bazı mahzurlarından bahsederek onu kararından vazgeçirdi ve Hatîbin Sûr şehrine gitmesini sağladı (Safer 459 / Ocak 1067).
Hatîbin aleyhtarları, yanına güzel bir çocuğun gelip gitmesi üzerine halkın dedikoduya başladığını, mutaassıp bir Râfizî olan Dımaşk valisinin bu durumu öğrenince onun öldürülmesini emrettiğini, Hatîbin bu sebeple Dımaşkı terketmek zorunda kaldığını iddia etmişler, hatta onu içki içmekle bile suçlamışlardır (Yâkut, Mu?cemül-üdebâ?, IV, 29). Sûrda İzzüddevle lakabıyla anılan bir zenginin Hatîbin çalışmalarını desteklediği, onun da 462 (1070) yılına kadar bu şehirde kalarak elli kadar eser kaleme aldığı bilinmektedir. Bağdatta ölmeyi arzu eden Hatîb Şâban 462de (Mayıs 1070) bu şehre dönmeye karar verdi; ticaretle meşgul olan arkadaşı ve talebesi muhaddis Abdülmuhsin eş-Şîhî onu Bağdata götürme görevini üstlendi. Hatîb, yolu üzerindeki Trablus ve Halepte rivayette bulunarak dört ay sonra Bağdata ulaştı ve el-Câmiul-Mansûrîde tekrar ders okutmaya başladı. 15 Ramazan 463te (16 Haziran 1071) hastalandı. Dımaşktan büyük bir servetle dönen Hatîb, hiç evlenmediği ve bir mirasçısı da bulunmadığından halifeden izin alarak bütün servetini başta muhaddisler olmak üzere çeşitli kimselere ve yerlere dağıttı, kitaplarını da vakfetti. 7 Zilhicce 463 (5 Eylül 1071) tarihinde Bağdatta Nizâmiye Medresesinin yanındaki evinde vefat etti. Hadis okuttuğu el-Câmiul-Mansûrîde cenaze namazını hocası muhaddis İbnül-Mühtedî-Billâh kıldırdı ve arzu ettiği üzere Bâbülharbde Bişr el-Hâfînin kabrinin yanına defnedildi.