

İNSANCA ÖLDÜRME / ÖTENAZİ
1. Tanım
Hayvanda korku ve endişe oluşturmadan olabildiğince süratli bilinç kaybı (ve böylece ağrıya duyarsız) sağlayan öldürmedir.
2. Giriş
Ötenazi kelimesi yunancadan gelir; "eu" iyi, "thanatos" ölüm kelimelerinin birleşmesiyle meydana gelir. "İyi ölüm" ağrı ve ıstırapsızdır. Burada hayvanın insanca ölümü olarak düşünülecektir. Ötenazi teknikleri, kardiyak veya solunum arestiyle izlenen hızlı bilinç kaybına ve sonunda beyin fonksiyon kaybına neden olmalıdır. Teknik, ötenazi yapılacak hayvanda bilincini kaybetmeden önce stresi ve endişeyi en aza indirmelidir. Stres, teknik bilgi ve ötenazi uygulanacak hayvanlara insanca muameleyle azaltılmalıdır.
Ötenazi yapacak kişinin duygusal huzursuzluğu, rahatsızlığı veya deneyime bağlı üzüntüsü bu kişinin teknik yeteneğiyle azaltılmalıdır. Ağrısız ölüm kriterlerini saptamadan önce ağrı tanımlanmalıdır. Ağrı, özgün nosiseptif nöral yollarla serebral kortekse ulaşan sinir impulslarından kaynaklanan duygu (algı)dur. Nosiseptif kavramı, dokunun tehdit edildiği veya gerçekten dokunun yıkıldığı noksiyus uyarılardan gelir. Uyarılar, nosiseptör denen özgün reseptör grubuna etki ederek sinir impulslarını başlatırlar. Nosiseptörler mekanik, termal veya kimyasal uyarılara yanıt verirler. Hidrojen iyonları, histamin, bradikinin, prostaglandinler gibi endojen kimyasal maddeler ile elektrik akımı nosiseptörlerde sinir impulsları başlatır.
Nosiseptörlerle oluşan sinir impulsları medulla spinalise veya beyin sapına nosiseptör primer afferent liflerle iletilir. Medulla spinalis veya beyin sapında sinir impulsları 2 nöral ağ ile taşınır. Birinci grup spinal olarak aracılık edilen nosiseptif reflekslerle ilgilidir; diğeri retiküler formasyon, talamus ve serebral kortekse duyunun işlenmesi için çıkan yollardan ibarettir. Nosiseptif nöral aktivitenin iletimi oldukça değişebilir. Bazı koşullar altında hem nosiseptif refleksler ve hem de çıkan yollar baskılanır; böylece noksiyus uyarılar cerrahi anestezide olduğu gibi ağrı olarak algılanmaz.
Hayvanı öldürmek için kullanılan tüm yöntemler hızlı ve ağrısız tarzda ölüme neden olmalıdır. Ötenazi uygulama yeteneği, sadece ölü hayvanlarda yapılan pratiklerle elde edilir. Hayvanı öldürmek için seçilen yöntem türlere, hayvanın büyüklüğüne ve alınacak dokunun kullanım amacına göre belirlenir.
Stres ve sonucu olan yanıtlar 3 faza bölünebilir. Östres, zararsız uyarıların hayvanda faydalı olan adaptif yanıtları başlattığı strestir. Nötral stres, hayvanın uyarılara yanıtının hayvana ne zararlı ne de faydalı olduğu strestir. Distres (ıstırap), hayvanın uyarılara yanıtının hayvanın rahatı ve huzuruna zarar veren strestir.
Hayvanlarda yapılan diğer uygulamalar gibi, ötenazinin bazı yöntemleri hayvanın fiziksel olarak tutulmasını gerektirir. Gerekli olan tutulma çeşidi ve kontrol miktarı hayvan türüyle, cinsiyle, büyüklüğüyle, evcilliğiyle, hastalık veya ağrılı durumuyla, heyecan derecesiyle ve ötenazi yöntemiyle belirlenecektir. Uygun bir şekilde hayvanı tutma, hayvanlarda ağrı ve üzüntüyü azaltma, ötenazi yapacak kişinin güvenliğini sağlamak ve sıklıkla diğer hayvan ve insanları koruma için önemlidir.
Ötenazi yapan kişi yeterli sertifikaya, kullanılan tekniklerin eğitimine ve deneyimine sahip olmalıdır. Böylece ötenaziyle hayvanın ağrısı ve ızdırabı en aza indirilir. Bu eğitim ve deneyim, ötenazi olacak türlerin normal davranışını bilmeyi, nasıl tutulacağını, seçilen tekniğin bilinç kaybı ve ölüme neden olma mekanizmasını anlamayı kapsar. Ötenazi yapacak tüm personel, gözetim altında teknik kullanımındaki maharetini göstermelidir. Bunun sonunda elde edeceği referanslar eğitilen personel için faydalı olur.
Herhangi bir durumda en uygun ötenazi yönteminin seçimi, hayvanın türüne, hayvanın tutulmasına, personelin yeteneğine, hayvan sayısına, ekonomik faktörlere ve diğer durumlara bağlıdır.
3. Ötenazi Yöntemini Seçme Kriterleri
Ötenazi yöntemini değerlendirmede birçok kriter kullanılır:
4. Etik ve İnsani Düşünceler
Herhangi bir deneyde hayvanın ağrı, ıstırap ve üzüntüsünü en az düzeye indirecek yasal ve ahlaki kurallar rehberi gerekmektedir. Bu nedenle şayet deneyin geçerliliği tehlikeye girmeyecekse araştırmacılar hayvanın gerçek ölümünden önce deneyin sonundaki ölümde, ötenaziyi seçmeleri güçlü bir şekilde teşvik edilmelidir.. Araştırmacı ötenazi kararı verebilir. Buna göre ötenazi :
Ötanaziye karar verdirecek ağrı ve sıkıntı düzeyi kriterleri saptanmalıdır ve deney protokolunda ötanazi kararı verecek sorumlu kişi bildirilmelidir. Yukarda 2. ve 3. şıkta belirtilen nedenlerle ötanazi yapılır. Böylece hayvanın ıstırabı gereksiz yere uzamaz. Yalnız hasta hayvan ile ölmek üzere olan hayvan arasındaki fark bilinmelidir.
Kemirgenlerde hastalığı gösteren işaret ve bulgular:
a. Hızlı soluma,
b. Solumanın çok yavaş, yüzeysel ve çabalayarak olması,
c. Hızlı ağırlık kaybı,
d. Eğik postür,
e. Hipo-veya hipertermi,
f. Ülseratif dermatit veya enfekte tümörler,
g. Anoreksiya (hızlı kilo kaybı),
h. İshal veya kabızlık.
Kemirgenlerde can çekişme bulgu ve işaretleri:
a. Gezintisinin bozulması (yiyeceğine ve suyuna gidememesi),
b. Kas atrofisi bulgusu veya anormal olarak zayıflamanın diğer bulguları (vücut ağırlığı her zaman uygun olmayabilir zira özellikle tümörler yalancı olarak vücut ağırlığını artırır),
c. Letarji (fiziksel ve mental uyanıklığının kaybı, uyuşukluk, aktiviteden hoşlanmama), uzamış anoreksi, kanama, soluma zorluğu, santral sinir sistem bozuklukları veya kronik diyare veya kabızlık gibi bulguları içeren herhangi bir belirgin hastalık,
d. Ayağa kalkamama.
Solid tümörlü hayvanlar da şu durumlarda öldürüleceklerdir:
Ötanazi ile ilgili ağrı ve ıstırap, sinirli ve inatçı hayvanlarda sedatif, analjezik veya trankilizan vererek, beceriyle hayvan tutularak en aza indirgenmeli veya önlenmelidir.
Ötanazi yapan kişi profesyonel olduğunu ve hayvan yaşamına değer verdiğini göstermelidir.
Ölüm, kalp vuruşu yokluğu kontrol edilerek doğrulanmalıdır; solunum yokluğu daima ölümü göstermez.
Ötanazi süratli ve etkin bir şekilde insanların olmadığı bir yerde yapılmalı fakat hayvanların barındığı odalarda asla yapılmamalıdır.
5. Hayvanın Davranışına Ait Düşünceler
Hayvanların çeşitli davranış durumunu gösteren yüz ifadesi ve postürleri tanımlanmıştır. Noksiyus bir uyarıya davranışsal ve fizyolojik yanıt: ıstırap ses çıkarması, kaçmaya teşebbüs, çabalama, korunma veya agresyon, salya, ürinasyon, defekasyon, anal keselerin boşalması, pupilla dilatasyonu, taşikardi, terleme ve titreme-tremor-diğer kas spazmlarına neden olan refleks iskelet kas kasılmalarıdır. Bu yanıtların bir kısmı bilinçli olduğu gibi bilinçsiz hayvanlarda da görülebilir. Korku, bazı türlerde özellikle tavşan ve tavuklarda hareketsizliğe veya ölmüş gibi numara yapmasına neden olur. Bu hareketsizlik yanıtı hayvan gerçekte bilinçli olmasına rağmen bilinçsizmiş gibi yorumlanamaz.
Ötanazi yönteminin belirlenmesi korku, endişe ve kuruntu dahil hayvanın ıstırabını azaltmak için düşünülmelidir. Korkuya bağlı ses çıkarma, korkulu davranış ve korkan hayvanlardan bazı kokuların veya feromonların salınımı aynı ortamdaki diğer hayvanlarda endişe ve kuruntuya neden olur. Ötanazi yapıldığı zaman diğer hayvanlar özellikle kendi türünden olmamalıdır. Zira bilinç kaybı oluşturulurken sesin çıkarılması ve feromonların salınması meydana gelirse bu aynı ortamdaki hayvanlar için önemli olur. Ötanazi esnasında bildik çevrede, yumuşak, dikkatli tutuş ve aynı zamanda konuşma arkadaş hayvanlarda sakinleştirici etkiye sahiptir. Bu yöntemlerin bazıları hastalanmış veya yaralanmış hayvanlarda, vahşi hayvanlarda etkin olmayabilir. Yakalama ve tutma esnasında çabalama ağrıya, yaralanmaya veya endişeye neden olur; bu da tehlikeli olabilir. Bunun için trankilizanlar, analjezikler ve hareketsizleştirici ilaçların kullanımı düşünülmelidir.
6. İnsanın Davranışına Ait Düşünceler
Hayvanda ötanazi yapacak kişi (öğrenci, teknisyen) kullanılan yöntemlerin teori ve tekniği hakkında iyi bilgilenmelidir. Burada sadece insancıl yöntemlerin kullanılması ile yetinilmemeli, işlemi yapacak personele de en az düzeyde emosyonel huzursuzluk verecek yöntemler kullanılmalıdır. Ötanazi, sıklıkla işlemi yapan kişi için bir stresordur. Hayvanın yaşamına son vermek, bazı insanlarda korku veren bir iştir. Herhangi bir şekilde ölüm veya ötanazi yapan ya da gözleyen kişilerdeki üzüntünün derecesi onların geçmişlerine, felsefesine ve araştırmada kullanılan hayvanlar hakkındaki etik düşüncelerine bağlıdır. İnsanlar ve filojenetik olarak üstteki hayvanlar arasında uzakta olsa akrabalık nedeniyle insan ölümüne şahit bir kişinin hoş olmayan reaksiyonu sıklıkla hayvanın ölümüne transfer edilir. Ötanazi yapma stresi, kişi ve hayvan arasında duygusal bağlamda bir yakınlık varsa veya fazla sayıda hayvan düzenli olarak öldürülüyorsa oldukça abartılıdır. Düzenli ötanazi yapan kişinin deneyimli stresi, işinden hoşnutsuzluk, işine yabancılaşma duygusuna neden olur. Bu ise görevinin başında olmamaya, münakaşacı kişiliğe veya hayvanın dikkatsiz ve katı muameleye maruz kalmasıyla kendini gösterir. Bu nedenle personel değişim hızı artar.
Personel ötanazi hakkındaki gerçekleri öğrenmelidir. Çeşitli maddelerin ve yöntemlerin etkileri kişiseldir; profesyonel hükme, deneyim ve sezgiye dayanır. Rapor edilen dezavantajların bazıları ve bazı pratik hakkındaki çelişkiler, aşırı duyarlılığa ve sağlam bilimsel verilerden ziyade estetik düşüncelere bağlıdır. Bazı fiziksel yöntemler estetik olarak hoş olmayabilir fakat tamamen insancadır. Ötanazide yöntem seçimi, ötanazi yapan teknisyenin veya izleyen kişinin duyarlılığından ziyade öncelikle insani düşüncelere dayandırılmalıdır. Hayvan bilincini kaybettikten sonra istemsiz hareketler ve ses çıkarma izlenebilir ama bu hayvanın ağrıyı hissettiğini göstermez.
7. Ötenazik Maddelerin Etki Mekanizmaları
Ötanazik maddeler yaşamı üç temel mekanizmayla sonlandırırlar: 1. Hipoksi; direkt veya indirekt olabilir. 2. Yaşam için hayati olan nöronların doğrudan depresyonu. 3. Beyin dokusunda fiziksel harabiyet.
Direkt veya indirekt hipoksiyle ölüme neden olan maddeler hayvanda çeşitli yerlere etki edebilir ve farklı hızlarda bilinçsizliğe neden olur. Ağrısız ve üzüntüsüz ölüm için, bilinç kaybı motor aktivite (kas hareketi) kaybından önce görülmelidir. Zira bilinç kaybı olmaksızın kas paralizisi yapan maddeler (kürar, süksinil kolin, gallamin, pankuronyum gibi) ötanazi için yegane madde zannedilir. Hipoksi yapan diğer tekniklerle bazı hayvanlar bilinç kaybından sonra motor aktiviteye sahip olurlar; fakat bu refleks aktivitedir ve hayvan tarafından ağrı olarak algılanmaz. Ötanazi için tek başına bu maddelerin herhangi birinin kullanımı kesinlikle yasaktır.
Ötanazik maddelerin ikinci grubu beyindeki sinir hücrelerini deprese eder; ölümle sonlanan bilinç kaybına neden olur. Bu maddelerin bazıları anestezinin ilk evresinde kas kontrolunu serbestleştirir. Kas kontraksiyonları ve ses çıkarmanın görüldüğü "deliryum" fazına neden olur. Bu yanıtlar amaçlı değildir. Ölüm, bilinç kaybını izler; solunum merkezlerinin direkt depresyonu ve/veya kardiyak aresti izleyen hipoksemiye atfedilir.
Sarsıntıyla oluşan veya beynin doğrudan yıkımıyla veya nöronların elektriksel depolarizasyonuyla oluşan beyin aktivitesinin fiziksel harabiyeti hızlı bilinç kaybı yapar. Solunum ve kalbi kontrol eden merkezlerin harabiyeti nedeniyle veya hayvanı öldürmek için kullanılan diğer yöntemlerle (ör, kanatma) ölüm görülür. Abartılı kas aktivitesi bilinç kaybını izleyebilir. Bu bazı gözlemleri karıştırmasına ve hoş olmamasına rağmen hayvan acı çekmez.
8. Ötenazi Yöntemleri
Fiziksel ve kimyasal olmak üzere iki grupta değerlendirilir.
1. Kimyasal Yöntemler
Hayvana ölümüne neden olan farmasötik veya diğer kimyasal bileşikler verilir. En sıklıkla kullanılan yöntem, bir genel anestetiğin aşırı dozda verilmesidir; kardiyak ve solunum arestine ve böylece hayvanın ölümüne yol açar.
2. Fiziksel Yöntemler
Beyin veya medulla spinaliste fiziksel travma, hemen bilinç kaybına neden olur. Kullanıcılar eğitilmelidir zira uygunsuz bir şekilde yapılması hayvana ağrı ve ıstırap verir. Bu yöntemler estetik olarak hiç hoş değildir. Kimyasal yöntemin çoğu, bazı deneylerde potansiyel bulaşıklığa neden olur. Bu nedenle post mortem histolojik ve biyokimyasal inceleme veya in vitro çalışma nedeniyle alınan organ ve dokulardan doğru sonuç alabilmek için fiziksel yöntemler tercih edilir. Fiziksel yöntem uygulamadan önce mümkünse sedatif veya analjezik ilaç verilmelidir. Fiziksel yöntemlerin kullanımı, ötanazi yapan kişide ıstıraba neden olabilir; ötanazi yöntemi seçildiği zaman bu durum da düşünülmelidir. Fiziksel yöntemler dekapitasyon ve servikal dislokasyondur. Alternatif teknik, santral sinir sistemine mikro dalga uygulanmasıdır. At, domuz gibi çok büyük hayvanlarda ateşli silah kullanılabilir. Hayvanlar imha edilmeden önce, tüm hepsinde mutlaka hayvanın öldüğü doğrulanmalıdır.
Kimyasal Yöntemler
A. İnhalan İlaçlar
İnhale edilen herhangi bir gazın etkili olması için alveollerde belirli konsantrasyona ulaşması gerekir. Bu maddelerle ötanazinin gerçekleşmesi için belirli bir zamana ihtiyaç vardır. Bazı maddeler konvülziyonlar oluşturabilir fakat bu genellikle bilinç kaybından sonra görülür. Bilinç kaybından önce konvülsiyon yapan maddeler ötanazi için kabul edilemez.
Tüm inhalan maddeler için ortak kanı vardır:
1) İnhalan Anestezikler
İnhalan anestezikler (ör, eter, halotan, metoksifluran, izofluran ve enfluran) birçok türün ötanazisi için kullanılmaktadır. Eter kanda oldukça fazla miktarda erir, yavaşça anestezi yapar; göz ve burunda irritasyon yapar; kolaylıkla alev alabilmesinden dolayı ciddi riske sahiptir. Bu nedenle ötanazi için eter kabul edilmez, diğer ajanlar tercih edilmelidir. Metoksifluran aşırı eriyicidir ve kullanıldığında yavaş anestezik indüksiyonu yaparken ajitasyon olur. Diğer ajanların kullanımı tercih edilmelidir. Halotan anesteziyi süratle indükler ve ötanazi için en etkin inhalan anesteziktir. Enfluran kanda halotana göre daha az erir; daha az gücü ve daha düşük buharlaşma basıncı nedeniyle indüksiyon hızı halotana benzer. Hayvanlar sıklıkla derin anestezide atak geçirir. Ötanazi için etkin bir ilaç olmasına karşın atak personelde endişeye neden olabilir. İzofluran güçlü inhalan anesteziklerin en az eriyenidir ve anesteziyi çok süratle indükler. Hafif acı kokuya sahiptir ve hayvan sıklıkla nefesini tutar, bu ise bilinç kaybının başlamasını geciktirir.
İnhalan anestezik ajanlarla ıslatılmış pamuk veya gazlı bez içeren kapalı bir kaba hayvan konmalıdır. Anestezikler buhar makinesinden de verilebilir fakat bu yol indüksiyon zamanını uzatır. Solunum duruncaya kadar buhar inhale edilir ve ölüm gerçekleşir. Birçok inhalan sıvı olması nedeniyle irrite edicidir; hayvanlar sadece buharına maruz kalmalıdır. Hipoksemiyi önlemek için indüksiyon peryodunda yeterli hava veya oksijen de sağlanmalıdır. Ufak kemirgenler büyük kaba konursa hipoksiyi önleyici yeterli oksijen kapta bulunmaktadır. Oysa küçük kaba büyük hayvan konursa oksijen veya hava eklenmesi gereklidir.
Azot oksit anestezinin başlamasını hızlandırmak için diğer inhalanlarla birlikte kullanılabilir ise de tek başına %100 konsantrasyonda bile hayvanlarda anestezi yapamaz. Şayet ötanazik bir ilaç olarak kullanılırsa solunum veya kardiyak arestten önce hipoksemi meydana gelir ve hayvan bilincini kaybetmeden önce sıkıntı çekmeye başlar.
Meslek nedeniyle inhalan anesteziklere maruz kalma insan sağlığını tehdit eder. Gebeliğin erken döneminde annenin eser miktarda inhalan anesteziklere maruz kalması, spontan düşük ve konjenital anormalliklerin ortaya çıkmasına neden olur. İnhalan anestetiğe maruz kalan insanda eter, halotan, metoksifluran,enfluran ve izofluran konsantrasyonunun 2 ppm'den; azot oksitiniki ise 25 ppm'den az olmalıdır. Anesteziklerin verilen konsantrasyonlarının güvenli olduğuna dair kontrollü araştırma yoktur. Bu konsantrasyonlar hastane koşulları altında erişilen değerlerdir. Personeli anestezik buhardan korumak için etkin uygulamalar kullanılmalıdır.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Tercih sırası halotan, enfluran, izofluran ve metoksifluran olup 7 kg'dan ufak hayvanların ötanazisi için kabul edilebilir. Azot oksit tek başına kullanılmaz. Kabul edilmesine rağmen büyük hayvanlarda bu ajanlar kullanılmaz zira hem pahalı ve hem de verilişi zordur.
Oda havasında % 0.04 CO2 vardır. Havadan daha ağırdır ve hemen hemen kokusuzdur. Karbondioksitin %7.5 konsantrasyonunun inhalasyonu ağrı eşiğini artırır; daha yüksek konsantrasyonda hızlı anestezi yapar.
Oksijen içerisinde %30-%40 konsantrasyonda bulunan karbondioksit, 1-2 dakika içinde anestezi yapar; bu esnada hayvanda çabalama, kusma veya öğürme görülmez. Etkin karbondioksit anestezisinin bulguları derin cerrahi anesteziyle beraberdir (çimdikleme ve çekme reflekslerin kaybı gibi).
Kedilerde %60 konsantrasyonda karbondioksit 45 saniye içinde bilinç kaybına; 5 dakikada solunum arestine neden olur. Küçük laboratuvar hayvanlarının ötanazisi için karbon dioksit kullanılır (fare, sıçan, kobay, civciv ve tavşan). İnsani olarak hayvan kesilmeden önce domuzlara verilebilir. Birçok araştırmacı yüksek konsantrasyonda karbondioksit inhalasyonunun hayvanlarda sıkıntıya neden olacağına işaret etmişlerdir. Zira mukozada irritasyon ve solunumda uyarıcı etkisi vardır. Sıkıntı derecesi hafiftir; uçucu anesteziklerin inhalasyonundan daha fazla değildir.
Yüzde 40'lık karbondioksit ile %3'lük CO, köpeklerin ötenazisinde deneysel olarak kullanılmıştır. Kedi ve diğer küçük hayvanlarda karbondioksit özel hazırlanmış kabinlerde kullanılmıştır. Yaşlı tavuklarda karbondioksit etkin ötanazik bir ajandır. Kuşlarda 5 dakikada, ufak bir sıkıntıyla beraber ölüm gerçekleşir. Sinir sistemini suprese eder. Embriyonik gelişimde solunum başladığı için civcivin yumurta içindeki çevresi normal koşullarda %14 kadar yükseklikte karbondioksit düzeyindedir. Böylece yeni yumurtadan çıkmış civcivlerin ve diğer türlerin yeni doğanların ötanazisi için karbondioksit konsantrasyonu özellikle yüksek olmalıdır. Karbondioksitin %60-%70 konsantrasyonuna 5 dakika maruz kalındığında ölüm gerçekleşir.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Karbondioksit ötenazi için kabul edilir. Silindirlerde sıkıştırılmış karbondioksit gazı kuru buza tercih edilir zira kabine akım tam olarak düzenlenebilir. Kuru buz kullanılırsa donma veya üşümeyi önlemek için sakınılmalıdır. Diğer yöntemlerle oluşan karbondioksit kullanılmaz. Kabine hayvan konulduktan sonra her dakika kabin volümünün en az %20'si optimal akım hızıyla yer değiştirmelidir. Kabin önceden doldurularak hayvan %70 veya daha fazla konsantrasyonda karbondioksite maruz kalarak daha süratli bilinç kaybı meydana gelir. Hayvanın kabinden uzaklaştırılmasından önce öldüğünü saptamak önemlidir. Hayvan ölmemişse karbondioksit narkozunu ötenazinin diğer bir yöntemi izleyebilir. Tavşan, kedi, domuz gibi büyük hayvanlarda karbondioksit ötenazisi daha sıkıntılıdır; bunlarda diğer ötenazi yöntemleri önerilir.
3) Azot, Argon
Azot(N2) ve argon(Ar) renksiz, kokusuz, inert, yanmayan ve patlamayan gazlardır. Atmosfer havasının %78'i azottur. Oysa argon atmosfer havasının %1'inden daha azdır.
Kapalı bir kabine atmosfer basıncında azot veya argon önceden doldurulur. Hayvan buraya konarak ötenazi yapılır. Azot veya argon kabindeki oksijenle yer değiştirir; ölüm nedeni hipoksemidir.
Azot konsantrasyonu %98.5 olduğu zaman köpeklerde bilinç 76 saniyede kaybolur. Elektroensefalogram (EEG) ortalama 80 saniyede izoelektriktir ve arteriyel kan basıncı 204 saniyede alınamaz. Köpekler bilincini kaybetmeden önce hiperventilasyon yapmalarına rağmen araştırmacılar bu yöntemin ağrısız ölüme neden olduğunu ifade etmişlerdir. Bazı köpeklerde bilinç kaybını takiben ses çıkarma, konvülsiyon, kas tremorları görülür. Beş dakika maruz kalınca tüm köpekler ölür. Bu bulgular tavşanınkine benzemektedir.
Her dakika kabine volümünün %39 hızda azot aktığında sıçanlar yaklaşık 3 dakikada kollabe olur ve 5-6 dakikada solunum durur. Akım hızına göre sıçanlar kollabe olmadan ve ölmeden önce panik ve sıkıntı bulguları gösterebilir.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Azot ve argon bazı türlerde (ör, sıçan) sıkıntılı olabilir, bu nedenle bu teknik oksijen konsantrasyonu %2'nin altında olursa ve hayvan kuvvetli sedatize veya anestezi altındaysa kabul edilebilir. Kedi, köpek ve civcivlerde bu ötenazinin insani bir yöntemi olarak görülür. Azot ve argon etkin olmasına rağmen ötenazinin diğer yöntemleri tercih edilir.
Karbon monoksit (CO) yanmayan, patlamayan (%10 konsantrasyonu aşmadıkça) renksiz ve kokusuz bir gazdır. Hemoglobinle birleşir, karboksihemoglobin yapar; eritrositlerin oksijen yakalamasını bloke ederek fatal hipoksemiye neden olur.
CO zehirlenmesinin insanlarda ilk bulgusu baş ağrısı, baş dönmesi ve zaafiyettir. Karboksihemoglobin konsantrasyonu artarken bu bulgulara ilaveten görme keskinliğinin azalması, kulak çınlaması, bulantı, progressif depresyon, konfüzyon ve kollaps görülür. CO beyinde motor merkezleri uyardığı için bilinç kaybına kas spazmı ve konvülsiyonlar eşlik eder.
Karbon monoksit kümülatif bir zehirdir. Havada %0.05 konsantrasyonuna kadar CO zehirlenmesine ait farklı bir bulgu yoktur. Akut bulgular %0.2 konsantrasyonunda görülmeye başlar. İnsanlarda %0.32-%0.45 konsantrasyonuna 1 saat maruz kalma bilinç kaybı ve arkasından ölüme neden olur. CO personel için aşırı tehlikelidir zira aşırı toksik bir gazdır ve zehirlenmeyi teşhis etmek güçtür. Düşük konsantrasyonlarda kronik olarak maruz kalma sağlığa zararlı olabilir; özellikle kardiyovasküler hastalıklara ve teratojenik etkiye neden olur. İnsanların yanlışlıkla maruz kalmasını önlemek için etkin ventilasyon sistemi önemlidir.
Kobaylarda %8 CO 40 saniye ile 2 dakika arasında kollaps yapar; 6 dakika içinde ölüm gerçekleşir.
Havada %6 CO'e maruz kalan köpeklerde EEG'de 20-25 saniyede, bilinç kaybı öncesi anormal kortikal fonksiyon görülür. Bu esnada ajitasyon ve vokalizasyon olur. Bu esnada hayvanda sıkıntı oluşturup oluşturmadığı bilinmemekte olup insanda sıkıntıya yol açmadığı bildirilmiştir. CO'le ötanazi edilen köpeklerde asepromazinle trankilizasyon yapıldığında davranış ve fiziksel yanıtlarının belirgin olarak azaldığı gösterilmiştir.
Avantajları
Dezavantajları
Tek veya topluca ötanazi için kullanılan CO, küçük hayvanlar (köpek, kedi dahil) için kabul edilebilir. Ticari olarak sıkıştırılmış CO kullanılır ve aşağıdaki tedbirler alınmalıdır:
B. İnhalan Olmayan Farmasötik İlaçlar
Enjekte edilebilen ötanazik ajanları intravenöz (i.v.) verme, en hızlı ve güvenilir ötanazi yapma yöntemidir. Hayvanda korku ve stres yaratmaksızın yapıldığı zaman en arzu edilen yöntemdir. Ötanazik ajanların i.v. verilmesinden önce agresif, korkulu veya vahşi hayvanın sedasyonu sağlanmalıdır.
İntravenöz vermenin pratik olmadığı veya imkansız olduğu düşünüldüğü zaman irritan olmayan ötanazik ajanın intraperitoneal verilmesi kabul edilebilir. Kedilerde intrahepatik verilme yolu bildirilmiştir. Uyanık hayvanlarda intrakardiyak verilme kabul edilemez. Zira injeksiyonu doğru yere yapmak imkansız olabilir. İntrakardiyak enjeksiyonun, sadece oldukça sedatize olmuş, komada veya anestezik hayvanlarda yapılmasına izin verilir. Enjekte edilebilen ötanazik ajanların intratekal veya diğer vasküler olmayan enjeksiyon yoluyla verilmesi kabul edilen yöntem değildir.
Enjekte edilebilen ötanazik ajanların i.v. yol dışında bir başka yoldan verildiği zaman hayvanların anestezinin birinci ve ikinci aşamalara geçmesi yavaşlayabilir. Buna göre travma ve heyecanı en aza indirgemek için uygun bir alanda küçük kafese konulmalıdır.
1) Barbitürik Asit Türevleri
Barbitüratlar, santral sinir sisteminde depresyon yapar. Serebral korteksten başlayarak aşağı doğru iner; bilinç kaybıyla anestezi olur. Doz aşımında solunum merkezini deprese ederek apneye, bunu izleyen kardiyak areste neden olur.
Anestezide kullanılan tüm barbitürik asit türevleri ötenazi için önerilir. Barbitüratlarla bilinç kaybının oluşturulması sırasında yalnızca iğnenin batmasıyla oluşan minimal veya geçici ağrıya meydana gelir. Bu durum ötenazik bir ajan olarak kabul edilmesinde temel kriteri sağlar. Etkisinin başlaması çok hızlı olduğundan ötenazik ajanın arzu edilen özelliğine sahiptir. Cazip barbitüratlar güçlü, uzun etkili, solüsyonda stabil ve ucuz olanlardır. Sodyum pentobarbital bu kriterlere uyar ve çok yaygın olarak kullanılır.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Küçük hayvanlarda ötenazi için barbitüratların avantajı dezavantajından fazladır. Kedi, köpek, diğer küçük hayvanlar ve atın ötenazisi için barbitürik asit türevlerinin intravenöz enjeksiyonu tercih edilir. İntraperitoneal enjeksiyon, intravenöz enjeksiyona göre daha az strese neden olacağı durumlarda kullanılır.
2) Pentobarbital Kombinasyonları Lokal anestezik veya pentobarbitale metabolize olan ajanların eklenmesiyle barbitürik asit türevlerini kapsayan (genellikle sodyum pentobarbital) birçok ötanazik ürün formüllendirilmiştir. Nöromüsküler blokan ajanlarla pentobarbitalin kombinasyonu ötanazik ajan olarak kabul edilemez.
3) Kloral Hidrat Kloral hidrat serebrumu yavaşça deprese eder, bazı hayvanlarda tutma problem olabilir. Solunum merkezinin progresif depresyonuyla oluşan hipoksemi, ölüme neden olur; soluma, kas spazmları ve ses çıkarma görülebilir.
Öneriler Büyük hayvanlarda arzu edilmeyen yan etkilerini azaltmak için tercihen sedasyondan sonra sadece intravenöz verildiği zaman kloral hidrat kabul edilebilir. Kloral hidrat kedi, köpek ve küçük hayvanlarda yan etkilerinin ciddi olması nedeniyle kabul edilemez.
4) Kloral Hidrat,
Magnezyum Sülfat ve Sodyum Pentobarbitalin Kombinasyonu
5) Kabul Edilemeyen Enjekte Edilebilen
Ajanlar Striknin, nikotin, kafein,
magnezyum sülfat, potasyum klorür ve tüm nöromüsküler bloke edici ajanlar tek
başına kullanıldığı zaman kabul edilemez; ötanazik ajan olarak kullanımı kesinlikle
suçtur.
Fiziksel Yöntemler
Ötenazinin fiziksel yöntemleri dekapitasyon, servikal dislokasyon, mikro dalga ile ışınlama, elektrikle idam, kanatma, ateşli silah, sersemletme veya omiriliği kesmedir. Bu girişimlerin bir kısmı örneğin kanatma, sersemletme veya omiriliği kesme ötenazi için tek başına önerilmez fakat diğer ajan veya yöntemlerle birlikte kullanıldığı zaman eklenir. Bazıları fiziksel yöntemin estetik olmadığını düşünür. Bu yötemlerin bir kısmı daha az korku ve anksiyeteye neden olur; iyi korunmuş teçhizatla ve yetenekli personel kullanıldığı zaman ötenazinin diğer şekillerine göre daha insani, daha hızlı, pratik ve ağrısızdır.
Fiziksel yöntemler 3 genel durumda uygundur: 1) kullanılan yönteme uyumlu anatomik özellikli kolaylıkla yakalanmış küçük hayvanlarda; 2) büyük çiftlik, vahşi veya hayvanat bahçesi hayvanlarında ve 3)diğer yöntemlerin araştırmanın sonucunu etkileyeceği durumlarda.
Travmayı içeren birçok fiziksel yöntemde hayvan ve insan için inherent bir risk vardır ve aşırı derecede dikkat edilmelidir. Fiziksel yöntem kullanımında personelin ehil ve deneyimli olması oldukça önemlidir. Yöntem doğru olarak uygulanmazsa hayvan yaralanabilir; ağrı ve ıstıraba neden olan, değişen derecede bilinç kaybı olur. Fiziksel yöntem uygulamadan önce deneyimsiz kişiler eğitimli kişilerce eğitilmelidir. Ölü veya anestezik hayvanda pratik yapmalıdır. Genellikle fiziksel yöntem sadece diğer kabul edilebilir yöntemler hariç tutulduktan sonra pratik olacaksa sedatize, bilinçsiz hayvanlarda ve bilimsel veya klinik olarak doğrulandığı zaman kullanım için önerilir. Sonuç olarak mikro dalga ışınlama hariç tüm fiziksel yöntemler koşullu olarak kabul edilebilir.
1) Ateşli Silah
Bazı koşullarda silah ötenazinin sadece pratik bir yöntemidir. Yapacak personel oldukça yetenekli olması gerekir. Tutsak hayvanlarda ateşli silah hedefe çevrilmelidir böylece mermi beyne girer, anında bilinç kaybı olur. Tercih edilen hedef ense veya baştır.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Diğer yöntemler kullanılamadığı zaman iyi kullanılan silah, ötenazinin kabul edilen yöntemdir. Hayvan iyi bir şekilde tutulduğu zaman delici süngüleme silaha tercih edilir. Sığınak veya belediyeye ait hayvan barınaklarındaki gibi hayvanlarda rutin ötanazi için tabanca kullanılmaz.
2) Servikal Dislokasyon
Servikal dislokasyon kümes hayvanları, diğer küçük kuşlar, fare ve immatür tavşan ve sıçanlarda kullanılır. Fare ve sıçanlarda baş ve işaret parmağı kafa kaidesinde boynun her iki yanına yerleştirilir veya alternatif olarak kafa kaidesine bir çubukla bastırılır. Diğer elle kuyruk kökü veya arka bacaklar çabucak çekilir; servikal vertebranın kafa tasından ayrılmasına neden olur. İmmatür tavşanlarda baş bir elle, diğer elle arka bacaklar tutulur. Hayvan gerilir ve boyun aşırı ekstansiyondadır ve kafa tasından birinci servikal vertebranın ayrılması için dorsal olarak döndürülür. Kümes hayvanlarında kütle ötanazisi için gererek servikal dislokasyon yaygın bir yöntemdir fakat bilinç kaybı anlık olmayabilir.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Uygun şekilde yapıldığı zaman manuel servikal dislokasyon kümes hayvanları, diğer küçük kuşlar, fare ve immatür sıçan (200g'ın altında) ve tavşanlarda (1 kg'ın altındaki) insani bir tekniktir. Daha ağır sıçan ve tavşanlarda servikal bölgede daha büyük kas kütlesi, manuel dislokasyonu daha zor hale getirir; daha ağır hayvanlarda sadece ötenaziyi demostre eden usta kişilerce veya mekanik dislokatorlarla yapılmalıdır.
Dekapitasyon, kemirgenler ve küçük tavşanları ötenazi etmek için çok yaygın olarak kullanılır. Kimyasal olarak bulaşık olmayan doku ve vücut sıvılarını elde etmeyi sağlar. Ayrıca anatomik olarak zarar görmemiş beyin dokusunu elde etmeyi de sağlar.
Özel dizayn edilmiş giyotinler ticari olarak satılmaktadır.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Devam eden EEG aktivitesinin yapısını daha iyi tanımlamak için ek bilgi mümkün oluncaya kadar bu teknik sadece araştırmacı tarafından bilimsel olarak gerektiği zaman kullanılmalıdır.
4) Elektrikle İdam
Alternatif akım kullanan elektrikle idam köpek, koyun ve domuz gibi türlerde kullanılmıştır. Serebral hipoksiye neden olan kardiyak fibrilasyonla ölüme yol açar. Kardiyak fibrilasyonun başlamasından sonra 10-30 saniye veya daha fazla süre için bilinci kaybetmez.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Bu ötanazi yöntemi için teçhizat ve eğitilmiş personel gereklidir. Yöntem, koşullu olarak kabul edilmesine rağmen uygulamaların çoğunda dezavantajları avantajından fazladır. Baştan kuyruğa veya baştan ayağa elektrik akımı uygulayan teknik kabul edilmez.
5) Mikrodalga Işınlama
Mikrodalga ışınlama ile ısıtma, başlıca beynin anatomik bütünlüğü devam ederken in vivo beyin metabolitlerini sabitleştirmek için nörobiyologlar tarafından kullanılır. Mikrodalga cihazı, laboratuvar sıçan ve farelerinin ötanazisinde kullanım için özel yapılmıştır. Mutfakta kullanılan mikrodalga cihazından farklı yapılmıştır. Maksimal gücü 1.3-10 kW arasında değişebilir.
Avantajları
Dezavantajları
Öneriler
Küçük laboratuvar hayvanlarının ötanazisinde hızlı bilinç kaybı yapan aletler kullanılırsa insani bir yöntemdir. Ev için yapılan mikrodalgalar asla kabul edilmez.
Diğer yöntemlerle bilinci kaybolan hayvanların ölümünü sağlamak için kullanılır. Ağır hipovolemide anksiyete görülmesinden dolayı ötanazi için tek başına kullanılmaz. Hayvanlar, kan ürünlerini elde etmek için kanatılır. Fakat bu sedatif almış veya anestezi altındaki hayvana uygulanır.
7) Sersemletici Darbe
Kesici olmayan silahla veya elektrik akımıyla hayvanlar başına vurarak sersemletilir. Sersemlemeyle, bilinç kaybını değerlendirmek zordur fakat pupilla dilatasyonu, göz kırpma veya korkutmaya yanıt kaybı ve koordineli hareketin kaybı görülür. EEG'de özgün değişiklikler ve uyarılmış yanıtların vizüel kaybı da bilinç kaybını gösterir.
Başa darbe vurmayla sersemletme ince kranyumlu küçük laboratuvar hayvanlarında daha önceden kullanılmıştır. Tek keskin bir darbe, santral sinir sisteminde depresyon yapacak yeterli güçle santral kafa kemiklerine indirilmelidir. Uygun yapıldığı zaman bilinç kaybı hızlıdır.
Delici olmayan silah, geviş getirenlerde, domuzda ve atlarda bilinci kaybettirmek için kullanılır. Etkin sersemletme bulguları ani kollaps ve ciddi tetanik spazmdır, bunu arka bacak hareketlerinin frekansının azalması izler.
Elektrikle sersemletme-Köpek, koyun, keçi civciv gibi türlerde sersemletme için kullanılabilir. Köpeklerde beyne elektrik akımının verilmesi hızlı bilinç kaybına neden olur. Köpeklerde elektrik sadece ön ve arka bacaklar arasından ya da boyun ve ayaklar arasından geçtiği zaman kalpte fibrilasyon yapar, ani bilinç kaybı oluşturmaz. Etkin elektrik sersemliğinin bulguları bacakların ekstansiyonu, opistotonus, göz kürelerinin aşağı doğru deviyasyonu, tonik-klonik spazm ve nihayet kas gevşemesidir.
Elektrikle sersemletme kalbin elektriksel oluşan fibrilasyonu,kanatmayı veya ölümü sağlayan diğer yöntemleri izleyebilir.
8) Omiriliğin Ayrılması
Kurbağa gibi anatomik özelliği olan bazı hayvanlarda ötenazi için yegane yöntem olarak kullanılır fakat anestezik doz aşımı daha uygun yöntemdir.
9. Fare ve Sıçan Fetusları ile Yeni Doğanların Ötenazisi
1) Fetus
A. Gebeliğin 14. gününe kadar olan fetus: Bu aşamada nöral gelişim minimaldir ve ağrı algılanmasının muhtemel olmadığı düşünülür. Annenin ötanazisi veya fetusun uzaklaştırılması, gelişimin bu aşamasında fetusun dışarıda kendi kendine yaşama yeteneğinin olmaması ya da kan kaybetmesinden dolayı fetusun hızlı bir şekilde ölümü sağlanmalıdır.
B. Gebeliğin 15. gününden doğuma kadar olan fetus: Ağrı yollarının gelişimine ait literatür, bu zamanda ağrının algılandığını gösterir. Oysa bu yaştaki fetus, inhalan anesteziklere duyarsızdır, Kimyasal anesteziklerin ustaca enjeksiyonuyla sağlanır. Cerrahi makasla dekapitasyon, servikal dislokasyon veya hızlı dondurma(sıvı azota gömme) ötanazinin kabul edilebilen fiziksel yöntemidir. Tüm vücudun kimyasal fiksasyonu gerektiği zaman immersiyon öncesi anestezi veya fiksatiflerle tespit edilmelidir. Anestezi fetusun hipotermisiyle, kimyasal anestetiğin fetusa enjeksiyonuyla veya pentobarbital gibi plasentayı geçen kimyasal ajanlarla annenin derin anestezisiyle sağlanabilir. Fetus araştırma için kullanılmadığı zaman gebe annenin ötenazisi için seçilen yöntem fetusun hızlı ölümünü sağlamalıdır.
2) Yeni Doğan
A. 13. güne kadar olanlar: Yeni doğan fare ve sıçan ötanazisinde kabul edilebilen yöntemler: servikal dislokasyon, kimyasal anesteziklerin enjeksiyonu (ör, pentobarbital) ve dekapitasyondur. Ayrıca bu hayvanlar inhalan anesteziklere duyarlıdır; örneğin metoksifluran. Sıvı azota gömme sadece yeni doğanlar için kullanılabilir. Bir günlükten sonraki yavrular sıvı azotla dondurulmadan önce anestezi edilmelidir. Benzer olarak anesteziyi gömme veya kimyasal fiksatiflerle perfüzyon izlemelidir. Anestezi inhalan veya enjekte edilebilen anesteziklerle yapılabilir. Alternatif olarak hipotermi, uygun olarak doğruluğu saptandığı zaman, 6 günlük veya daha küçük yavrularda anestezi yapmak için kullanılabilir.
B. 14 günden daha büyükler: Erişkinlerdeki kurallar uygulanır.
10. Türlere Göre Ötenazi Yapan Ajanlar ve Yöntemleri
11. Ötenazi Yöntemleri ve Ajanların Özellikleri
Aşağıda belirtilen başlıklarla kimyasal (inhalan ve inhalan olmayan) ve fiziksel yöntemlerin özellikleri belirtilecektir.
1. İnhalan Anestezikler
1. Eter
2. Halotan
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
3. Metoksifluran
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
4. Enfluran
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
5. İzofluran
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
6. Azot Oksit
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
7. Kloroform
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
8. Azot, Argon
Hipoksi
9. Hidrojen Siyanür
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
10. Karbon Monoksit (sadece şişelenmiş gaz halinde)
Hipoksi
11. Karbon Dioksit
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksi
Barbitüratlar
Vital merkezlerde depresyon
nedeniyle hipoksisi
3. Fiziksel Yöntemler
1. Servikal Dislokasyon
Vital merkezlerde kesilmesi
nedeniyle hipoksi
2. Dekapitasyon
Vital merkezlerin kesilmesi
nedeniyle hipoksi
3. Mikro Dalga ile Işınlama
Beyin enzim inaktivasyonu
4. Elektrikle İdam
Hipoksi
5. Hızlı Dondurma
Metabolizmanın aniden durması
6. Hava Embolisi
Dolaşım kollapsı nedeniyle hipoksi
7. Kanatma
Hipoksemi
8. Dekompresyon
Hipoksemi
9. Ateşli Silahla Vurma
Vital merkezlerin kesilmesiyle
depresyon
10. Medulla Spinalis Kesisi
Vital merkezlerin kesilmesi
nedeniyle hipoksi
12. Kabul Edilen Ötanazi Yöntemleri ve Ajanları
13. Koşullu Kabul Edilen Ötanazi Yöntemleri ve Ajanları
14. Kabul Edilmeyen Ötanazi Yöntemleri ve Ajanları