Bab-ı Hümayun Nedir
Babı Hümayun Nedir, Bab-ı Hümayun Ne Demek
Bâb-ı Hümayun, Osmanlılarda saltanat kapısı; saray dışından sarayın birinci avlusuna giriş kapısı demektir. Peş peşe iki ya da üç avlu halinde, saray dışından başlayıp, görece kamusal ve yönetsel işlevler taşıyan bölüm ve binalardan geçerek, birundan enderuna, sultanın iç yaşam çevresine ve oradan hareme uzanan Osmanlı saraylarında, saray ötesini saraydan ve her avluyu birbirinden büyük kapılar ayırırdı. Bu kapıların ayrı adları, işlevleri, törenleri, muhafızları vardı. Bunlar sırayla bâb-ı hümayun, bâbü’s-selam ve bâbü’s-saade olarak anılırdı.
19. yüzyıla değin İstanbul ve Edirne saraylarının bâb-ı hümayunları, cuma ve bayram selamlıkları ile kılıç kuşanma alaylarında tören kapısı işlevini görürdü. Bâb-ı hümayun, aynı zamanda saray güvenliğiyle ilgili kuleleri, muhafız koğuşlarını ve hizmet odalarını içeren bir yapıydı. İstanbul’daki Saray-ı Atik ya da Eski Saray (Beyazıt Sarayı), Saray-ı Cedid ya da Yeni Saray (Topkapı Sarayı) ve Üsküdar Sarayı ile Edirne Sarayı’nın bâb-ı hümayunları, padişahların buralarda kaldıkları zamanlarda işlev kazanmaktaydı. Bâb-ı hümayun sabahtan akşama değin herkese açık tutulurdu; ama bu kapıdan yalnızca padişah, vezirler, ulema ve elçiler at üstünde geçebilirlerdi. Törenlerde kapıcılar kethüdasının, saraya gelen devlet ileri gelenleri ile elçileri bâb-ı hümayunda karşılayıp içeriye götürmesi teşrifat gereğiydi. Kapıyı açıp kapayan ve nöbet tutan çok sayıdaki bevvaban (kapıcı) ile Kapıcı Ocağı askerleri, bâb-ı hümayun ile sarayı kuşatan dış duvarların bekçiliğini, kapı ağasının buyruğu altında yaparlardı. Bunlara özgü çalışma ve hizmet odaları, yüksek kemerli kapı girişine açılırdı.
Saltanat kapılarının en büyüğü olan Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümayunu, 1478’de II. Mehmed (Fatih) tarafından Sur-ı Sultani ile birlikte yaptırıldı. Bir geçit kapı görünümünde olup, her iki yanında kubbeli birer koğuş, birer mahzen, taş merdivenlerle çıkılan ve nöbetçi odalarını içeren bir asma katla, sonradan yıkılan ve padişahların Ayasofya Meydam’ndaki törenleri izlemelerine yarayan saray kasrı özelliğinde bir üst kattan oluşuyordu. II. Mahmud (hd 180839) ve Abdülaziz (hd 1861-76) dönemlerinde gerçekleştirilen onarım ve değişikliklerin yanı sıra, 1867 ve 1922’deki iki yangın Bâb-ı Hümayun’un eski görünümünü yitirmesine neden oldu. Buradaki mahzenlerde vârissiz ölenlerin devlete kalan mal ve paralarından oluşturulan dış saray hazinesi ile defatir-i hakani denen tapu kütükleri ve tahrir defterleri, değerli bir arşiv olarak korunurdu. Bunlara Bâb-ı Hümayun Hazinesi de denirdi. Sarayda ve eyaletlerde idam edilenlerin kesik başlarının bâb-ı hümayun önünde halka gösterilmesi geleneği 1839’da kaldırıldı.