2
I. BÖLÜM: TANIMLAR KURALLAR VE METRİKLER Bibliyometrinin tanımı Bibliyometrinin kapsamı Bilimetri Enformetri Webometri Bibliyometrik Yasa ve kurallar Bradford yasası Lotka Yasası Zipf Yasası Price Yasası Kuralı Dergi Analizinde Kullanılan Metrikler Atıf Analizi Yayın Sayısı ve Atıf Sayısı Etki Faktörü (Impact Factor) Güncellik Değeri (Immediacy Index) Atıf Yarılanma Süresi (Cited Half Lives) H indeksi II.BÖLÜM: IRAN’DA BİBLİYOMETRİK GELİŞMELER
3
Bibliyometrinin tanımı
4
Bibliyometri; “matematiksel ve istatiksel yöntemlerin kitap ve diğer iletişim araçlarına uygulanması”(Pritchard,1969). “bilgi aktarma süreci ile ilgili ölçme bilimi” (Pritchard, 1972). “Analizlerde kullanılmak üzere bibliyografik bilginin nicelendirilmesi” (Garfield, 1978). “konu alanlarının tarihsel gelişimi ve yazarların, yayınların, yayın kullanımının paternlerini göstermek amacı ile literatür analizinde istatistiksel yöntemlerin kullanımıdır” (ALA,1983).
5
Bibliyometri; belirli bir alanda belirli bir dönemde ve belirli bir bölgede kişiler ya da kurumlar tarafından üretilmiş yayınların ve bu yayınlar arasındaki ilişkilerin sayısal olarak analizidir.
6
Bibliyometrinin kapsamı
7
Enformetri; Enformetri sadece belgeler ve bibliyografyalarla değil, her türlü formdaki bilginin sayısal durumunu inceler. Ayrıca enformetri sadece bilim adamlarının ürettikleri bilgiyi değil, herhangi bir sosyal grup arasında üretilen bilginin de niceliksel durumunu inceler. Başka bir ifade ile; enformetri yalnızca entellektüel sınıfın değil, entellektüel olmayan sınıfında bilgi gereksinimleri ile bilgi kullanımlarının sayısal durumunu analiz eder (Tague-Sutcliffe).
8
Bilimetri (Scientometrics); Bilimetri; “enformatik süreçlerin ölçülmesi” (Dobrov, Karenoi) “Bilimin, bilimsel analizini matematiksel olarak yapmak” (Price, 1978). Bilim politikası oluşturma ve geliştirmeye yönelik araştırmalarda bilimetrik çalışmalardan yararlanılmaktadır. Çünkü bilimetri araştırmalarının niceliksel çözümlemelerinden edinilen verilerle somut önerilerde bulunmak mümkündür. Gelişmiş ülkelerde bilim politikaları geliştirilirken bilimetrik araştırmalardan elde edilen bulgular dikkate alınmaktadır (Wolfram, 2003).
9
Webometri Webometri en basit ifadeyle enformetrik yöntemlerin World Wide Web’e uygulanmasıdır (Almind ve Ingwersen 1997:404). Webometri web bilgi kaynakları, yapıları ve teknolojilerinin oluşturulması ile kullanımının bibliyometrik ve enformetrik yaklaşımlarla nicel olarak çalışılmasını sağlamaktadır. Webometri araştırmaları başlıca dört alanda gerçekleştirilmektedir. Web sayfalarının içerik analizi, Web bağlantılarının analizi, Web kullanım analizleri, Web teknolojisinin analizidir (örneğin arama motorlarının performansının incelenmesine yönelik çalışmalar) Sadece bilgibilim alanı değil, iletişim, istatistik ve bilgisayar bilimleri gibi pek çok farklı alan webometrik araştırmalarla ilgilenmektedir.
12
Bradford Yasası (Dağılım Yasası) “Bilimsel dergiler, belirli bir konudaki makalelerin azalan verimlilik yasasına göre düzenlenirlerse, bir yanda konuyla daha çok ilgili bir çekirdek dergi grubu, diğer yanda da ilk gruptakiyle aynı sayıda makale içeren diğer alan grupları olmak üzere bölümlenirler”
13
Bradford Yasası (Dağılım Yasası) GrupDergi SayısıMakale sayısı 1. Grup (Çekirdek) Grup Grup225404
14
Lotka Yasası Bilim insanlarının verimliliğini ölçer ve verimliliğe ait ters kare yasası olarak anılır. Lotka yasası=1/n 2 olarak tanımlanır.
15
. Yazar sayısıMakale sayısıFormül 25 yazar2 makale100/ yazar3 makale100/3 2 6 yazar4 makale100/4 2 LOTKA YASASI 100 kişilik bir yazar grubunu örnek olarak alırsak
16
Zipf Yasası Zipf, yaptığı araştırmalar sonucunda, bir kelimenin uzunluğunun, o kelimenin kullanım sıklığı ile yakından ilişkisi olduğunu belirtmiştir. Bu durumda bir kelime ne kadar az harften oluşursa kullanım sıklığının o kadar arttığını yaptığı çalışmalar sonucunda tespit etmiştir.
17
Price Yasası; Price’ın karekök yasası’na göre, tüm bilimsel araştırma yazılarının yarısı, o konuda yazı yazan toplam bilim insanlarının karekök sayısına eşit yazar sayısı tarafından yazılmaktadır. Örneğin “Mühendislik” alanında makale yazan bilim insanlarının sayısını 144, bu alanda yazılan makalelerin sayısını da 288 olarak kabul edersek, mühendislik alanında yazılan 288 makaleden 144’ü sadece 12 bilim insanı tarafından yazılmış olacaktır.
18
80 /20 kuralı (Pareto Yasası); 80/20 kuralı olarak da bilinen Pareto yasası, tahmini olarak parçaların (makaleler, dolaşım sayısı, atıfta bulunma sayısı, yayın sayısı…) %80’inin, kaynakların (dergiler, yazarlar…) hemen hemen %20’si tarafından gerekleştirileceği fikrinden oluşmaktadır. Başka bir ifadeyle Pareto Yasası, Belirli bir konudaki en verimli dergilerin %20’si, tahmini olarak o konudaki makalelerin %80’sini yayınlar Belirli bir konudaki toplam literatürün %80’inin ise, o literatürde çalışma yapan yazarların %20’si tarafından gerçekleştirildiği oranına dayandırmaktadır (Rao- Neelanneghan, 1992, s.253; Yılmaz, 1999, s.47).
19
Dergi Analizinde Kullanılan Metrikler
20
Yayın Sayısı ve Atıf Sayısı Yayın ve atıf sayıları özellikle bilimsel dergilerin verimlilik dağılımlarını göstermek için sıklıkla başvurulan temel göstergelerdir. Bibliyometrik göstergelerin çoğu ISI Atıf Dizinlerinde yer alan dergilerdeki makalelerin kaç kez atıf aldığı sayısına dayanmaktadır. Bu nedenle atıf bağlantılarının bilimsel literatürün ve dergi etkinin değerlendirilmesinde çok önemli bir yeri vardır (Garfield, 1979).
21
Atıf Analizi Bilimsel bilginin nicel ölçümü atıf analizi ile başlamıştır (Garfield, 1955). Bilimsel iletişimde yayınlar arasındaki atıf ilişkilerini sayısal olarak ortaya koyan atıf analizi yöntemi ile bir bilim dalına ilişkin yayın, bilim adamları ya da akademik birimlerin değerlendirilmesi konusu ise 1960’lı yılların başında gündeme gelmiştir. Atıfların analiz edilmesi, bize yazarların ürettikleri fikirlerin diğer araştırıcılar tarafından bir kaynak olarak ne kadar kullanıldığı ve yayının gerçek etkisi hakkında bilgi vermektedir (Osca-Lluch, Verasco, Lopez ve Haba, 2009, s ).
22
Etki Faktörü (Impact Factor) Etki faktörü, bir süreli yayında yer alan çalışmalara belirli bir yılda ortalama olarak hangi sıklıkta atıf yapıldığının ve bu çalışmaların atıf olarak kullanılma sıklığının göstergesidir. Etki faktörü temelde bir süreli yayında yayımlanmış, atıf olarak kullanılabilecek potansiyel çalışmalarla bunların içinden gerçekten atıf olarak kullanılmış olanların kullanılma sıklığı arasındaki orandır. Yayımlanan her çalışmanın aldığı atıf sayısı ne kadar çok olursa, etki faktörü o nispette yüksek olacaktır (Garfield, 1979, s.149; Lancaster, 1993, s.88; Bayram, 1997, s.64; Alkan, 1998, s.284).
23
Etki Faktörü J dergisinin 2009 yılındaki etki faktörü aşağıdaki gibi hesaplanır; yıllarında J dergisinde yayımlanan başlıkların aldığı toplam atıf sayısı 2007 ve 2008 yıllarında J dergisinde yayımlanan toplam başlık sayısı
24
Güncellik Değeri (Immediacy Index) Bir dergide basılan makalelere o yıl yapılan atıfların sayısının, aynı yıl yayınlanan makale sayısına oranıdır. Dergideki makalelerin atıf verilme hızı hakkında bilgi verir. Büyük(kalın) dergilerin, güncellik değeri daha düşük çıkarken, daha sık aralarla basılan dergiler güncellik değerinin daha büyük çıkmasında dahaavantajlıdır (Özmen, 2007,s.103). Başka bir ifadeyle; güncellik değeri ortalama bir derginin ne sıklıkta atıf alabileceğini ölçer.
25
Atıf Yarılanma Süresi (Cited Half Lives) Atıf Yarılanma süresi; günümüzden geçmişe doğru gidildiğinde, dergilerin toplamda aldığı atıfların %50’sine ulaştığı sayı için geçen zaman olarak tanımlanmaktadır. Atıf Yarılanma Süresi, dergilerin içinde çıkan makale sayılarında değişiklik olduğu zaman doğrulanmamaktadır. Kısa zamanda genişleyen dergilerin, sabit sayıda makale çıkaran dergilerle veya azalan sayıda makale çıkaran dergilerle kıyaslandığında daha yüksek atıf yarılanma ömrüne sahip bir eğilimde oldukları görünmektedir (Moed; 2005,s. 96).
26
H – indeksi Hirsch (2005) tarafından aşağıdaki gibi tanımlanmaktadır; “Bir bilim insanının N p sayıda makalesinin h kadarının, her biri en az h kadar atıf aldı ise ve diğer (N p -h kadar) makalenin her birinin en fazla h kadar atıfı var ise bu bilim insanının h indeksi vardır.”
27
H indeksi metriği, atıf alan ve atıf almayan makaleler arasındaki orantısız dağılımı ortadan kaldırdığı için daha kullanışlı görünmektedir. H indeksi aynı alanda çalışan bilim insanlarının çalışmalarının kıyaslanmasını sağlayan bir göstergedir.
28
Atıf Sayısı Yayın Sayısı
29
24 EKİM- 1 KASIM 2010 I SLAMIC W ORLD S CIENCE C ITATION C ENTER (ISC)
30
ISLAMIC WORLD CITATION CENTER 2008 YILINDA KURULMUŞTUR. ISC NİN TEMELLERİ 1991 YILINDA KURULAN RICEST (REGIONAL INFORMATION CENTER FOR SCIENCE AND TECHNOLOGY )İLE ATILMIŞTIR. RICEST: BİLİMSEL VE TEKNOLOJİK ALANDA YAPILACAK ÇALIŞMALARA BİLGİ HJİZMETİ VEREN BİR MERKEZDİR YILI SONUNDA ISC KENDİSİ İÇİN ÖZEL OLARAK SHIRAZDA KURULAN BÜYÜK BİR KAMPÜSE TAŞINMIŞTIR. BURADA ÇALIŞMALARIN DAHA DA BÜYÜTÜLMESİ PLANLANMAKTADIR.
32
Prof. Dr. JAFAR MEHRAD RICEST VE ISC NIN KURUCUSU VE DİREKTÖRÜ
33
ISC KURULUŞUNDA THOMSON REUTERS’IN ISI’NI ÖRNEK ALMIŞTIR. VE TEMEL AMACI İNDEKSLEDİĞİ DERGİLERE AİT ETKİ FAKTÖRÜNÜ HESAPLAMAKTIR. BU BAĞLAMDA ISC KAPSAMINDA PEKÇOK VERİTABANI OLUŞTURULMUŞTUR.
34
ISC resmi web sayfası ISC sayfasına 4 dilden erişim sağlamak mümkündür; İngilizce Farsça Arapça Fransızca
35
Veri tabanları ve AraçlarTanım PJCR Persian Journal Citation Reports En çok atıf alan dergilerin tanımlanması ve dergilerin sıralanması amaç edinilmiştir. AJCR Arabic Journal Citation Reports EJCR English Journal Citation Reports ISCI Iran Science Citation Index İsllam dünyası bilimine erişim sağlamak için bnilimsel dergilerin indekslenir ve ayrıca yayınlar analiz edlir. IWSCI Islamic World Science Citation Index I SLAMIC W ORLD S CIENCE C ITATION C ENTER (ISC)
36
Veri tabanları ve AraçlarTanım PESI Persian (Iran) Essential Science Indicator Bilim insanlarını, enstitüleri, ülkeleri, ve dergileri 22 temel konu başlığı altında sıralar. Bu sıralamayı yayınlanan makalelere, alınan atıflara ve makale başına alınan atıflara göre yapar. PHPD Persian Highly-cited Proceedings Database Bu veritabanı, konferans ve seminerlerde sunulan çalışmaların atıf analizini yaparak bu çalışmalara etki faktörü verren. Veri tabanıdır. ISC E-Journals ISC içinde idizinlenen, İslam ülkeleri bilimsel dergilerinde tarama yaptırı ve erişim sağlar. I SLAMIC W ORLD S CIENCE C ITATION C ENTER (ISC)
37
Veri tabanları ve AraçlarTanım PJPI Persian Journals Performance Indicators Eğilim analizi yapar, tek bir derginin veya seçilmiş ddergilerin atıf etkilerine göre karşılaştırmasını yapar. ISC CAS ISC Current Awareness Services citation alert system imakalenize diğer makaleler tarafından atıf verildiğinde sizi haberdar eder. SJSS Scientific Journal Submission System Derginizin bu ISC sistemi içinde yer almasını istityor ve tüm sayıları için giriş yapmayı kabul edebiliyorsanız. Bu sistem üzerinden derginizi yükleyebiliyorsunuz. URIC University Rankings of Islamic Countries İslam dünyası Üniversitelerini n sıralmasını yapar. DPJA Database of Persian Journals Analysis Yapılandırma Sürecindedir. I SLAMIC W ORLD S CIENCE C ITATION C ENTER (ISC)
38
2011 yılı sonuna doğru ISC kapsamındaki dergilerin yapılacak anlaşma sonrasında SCOPUS içinde taranır halde olması planlanmaktaydı.