Seyirci etkisi, yardıma ihtiyaç duyulan herhangi bir durumda, etrafta olaya tanıklık eden kişi sayısı ne kadar fazla ise, müdahale eden kişi sayısının o oranda düştüğünü, yani bireyi müdahale etmekten caydırdığını belirten psikolojik bir fenomendir.
Seyirci Etkisinin Ortaya Çıkışı
Sosyal psikologlar Bibb Latané ve John Darley, 1964’te New York’ta Kitty Genovese‘nin cinayeti sırada yaşananlar nedeniyle böyle bir olguyu gün yüzeyine çıkardılar. 28 yaşında cinayete kurban giden kadın, evinin önünde bıçaklanarak öldürüldü. Ancak o sırada düzinelerce komşusunun duruma müdahele etmediği gibi polisi aramak gibi en ufak bir şey yapmadıkları bildirildi.
Genovese etkisi olarak da adlandırılan seyirci etkisinde, tabiri caizse illaki biri yardım eder ya da birisi polisi zaten aramıştır mantığındaki tanıkların olaya sadece ‘seyirci’ kalmıştır. Latané ve Darley, seyirci etkisini açığa kavuştururken bu durumu iki ana faktöre bağladı: “Sorumluluğun yayılması” ve “Sosyal etki”
Sorumluluğun yayılması, etrafta ne kadar çok izleyici varsa bireylerin eyleme geçmek için o kadar az kişisel sorumluluk hissedeceği anlamına gelir.
Sosyal etki, bireylerin nasıl davranacaklarını belirlemek için etrafındakilerin davranışlarını izlemesi anlamına gelir.
Seyirci Etkisinde Aktif Seyirci Olmak
Çevredekilerin müdahalesi, genellikle zorbalık ve diğer suçların caydırıcılığında en önemli etkenlerden biridir. Seyirci etkisiyle tanımlanan sosyal ve davranışsal olarak felçli hale gelme, farkındalığın arttırılmasına yönelik eğitim ile azaltılabilir.
Okullarda, bir zorbalık veya potansiyel bir saldırıya tanık olduklarında olaya doğru bir şekilde müdahale edebilecekleri yöntemler öğretilebilir. Kırık cam teorisinde böylesi durumlar için özel eğitimler sağlanmaktadır.
Tekniklerden biri, mevcut soruna tanık olan ilk veya tek kişi gibi olduğunu düşünerek davranmaktır. Çoğu zaman, bir kişi harekete geçtiğinde, sırf “Hey, neler oluyor?” veya “Polis geliyor” gibi şeyler söylemesiyle bile caydırıcılık sağlayabildiği gibi seyirci kalanların da tepki gösterip, harekete geçmelerine cesaret verebilir. Bu nedenle, çevredeki diğer kişilere yardımcı olmaları için talimat vermek kritik derecede önemli olabilir.
Eğer, tehlikeli bir durumda kurban siz olursanız, kalabalıktan bir kişiyi seçip ve onunla göz teması kurmakta fayda var. İnsanların özgeciliğe yönelik doğal eğilimleri, şans verilirse onları yardım etmeye sevk edebilir.
Yasal Yükümlülüğü
Bir tanık, kendi hayatını riske atmadan birine yardım edebilecek durumdaysa ve yardım etmemeyi seçerse, genellikle ahlaki olarak suçlu kabul edilir. Ancak, ortalama bir kişi tipik olarak acil bir durumda yardım etmek için yasal bir yükümlülük altında değildir.
Yalnız bu tür şeyler yaparken haddinden fazla bir tepki girişiminden sakınmak gerek. Kadir Ş.‘nin yaptığı gibi yasadışı eylemlere karşı tetikte olmak gerek.
Ancak tanık olunan olaya verilen tepki abartılı olursa haliyle doğacak olumsuz sonuçlardan yasal olarak sorumlu tutulabilirler. Yasal sonuçlardan korkmak, seyirci etkisine önemli bir katkıda bulunabilir. Böylesi durumlar için işi kıvamında yapmak en önemli amaç olmalı.
Seyirci sayısı ne kadar fazlaysa, herhangi birinin tehlikede olan bir kişiye yardım sağlama olasılığı o kadar azdır. Böylece iyi insanlar da böyle davranarak kötü olaylarda suç ortağı olabilirler.
Zorbalığa karşı müdahale eden kişiler, yargılarına ve değerlerine güvenirler. Ayrıca eylemlerinin bir fark yaratacağına inanırlar. Doğru şeyi yapma olasılıkları daha yüksektir çünkü harekete geçmeden önce durup düşünmek için zaman ayırırlar.