Darağacı korkusunu her an enselerinde hissederek yaşayan, köşeye kıstırılmış, kendileriyle ve geçmişleriyle, içinde bulundukları zamanla hesaplaşan insanlar... "Tarihin örneğini görmediği kurtlar boğuşmasına girip yenik düştük. Kurtlukta düşeni yemek kanundur..." "Kurtlukta düşeni yemek kanundur" Bir cümle, ne kadar derin, felsefik ve gerçek olabilirse "Kurtlukta düşeni yemek kanundur" cümlesi tam olarak öyle...
İzmir'de Atatürk'e bombalı süikast düzenlemeyi düşünen küçük balıklar yakalanır. Büyük balıklardan iki kişi günbegün aranmaktadır. Amansız bir kovalamaca yaşanır... Eski İaşe Nazırı Kara Kemal Bey saklanmak için yüzlerce kapı çalar fakat, kimse onu kabul etmez. Ortada kalmıştır.. Çareyi eski arkadaşına sığınmakta bulur.. Maliye teftiş heyeti Başkanı Emin Bey'e sığınır. Emin bey, arkadaşını saklar... Fakat sürekli olarak "yakalanırsa bizi ele verir mi?" sorusuna cevap düşünür. Kara Kemal Bey'e süikast'in iç yüzünü öğrenmek için bazı sorular sorar.
Öte yandan Balıkların en büyüğü, ittihatçıların ünlü fedaisi "Abdülkerim" ise yurtdışına çıkıp, Kara Kemal Bey'in daha önceden yazmış olduğu mektupları,sanki yurt dışından yazmış gibi hükümete yollayarak hedef şaşırtmayı düşünür... Ölümden kaçmaya çabalayanlarla, onları darağacına yollamak isteyenler arasında tabiri caizse, Yanlış ata oynayanın kaybedeceği bir satranç maçı oynanır...
Kemal Tahir, Yakup Kadri, Halide Edip ve diğer Cumhuriyet dönemi yazarları bu Memleket'in gerçek yazarları.
Anadolu'nun köy, kasaba gibi küçük yerleşim yerlerindeki farklı insanların hikayeleri konseptiyle yazılmış bir eser. On sekiz hikayenin tamamı aynı kalitede olmasa da özellikle "Yatık Emine" hikayesi gibileri oldukça iyi.
Çoğunlukla 1907-1918 arası dönemde kaleme alındığını düşündüğümüzde sanıyorum ki Türkiye'nin ilk "toplumcu gerçekçi" izler içeren hikayeleri bunlardır. "Hakk-ı Sükut" hikayesinde olduğu gibi çok ve kötü şartlarda çalıştırılan işçilerin durumu ile fabrikatörün kazanç hırsı; bunların çatışması bunun apaçık örneğidir.
Ayrıca Kemal Tahir romanlarında yer yer rastladığımız, Kuyucaklı Yusuf'ta Sabahattin Ali'nin bilhassa işlediği köylerin namus ehli yemenili kadınlar ve çalışkan, kanaatkar, dindar erkeklerden müteşekkil bir yer OLMADIĞI çıkarımı; bu hikayelerden de elde edilebiliyor. Genelde güçsüzün ezilmesi, çalışkan bir sürgün memurun da gün geçtikçe tembelleştirilip düzene uydurulması, ÖZELLİKLE gayrimeşru ilişkiler ağı; yukarıda köyler hakkında söylediğim varsayımın tersini kanıtlar nitelikte.
Üslup olarak değerlendirmek gerekirse, olay örgüsü ve karakterleri kötü denemeyecek düzeyde aktarmayı başarmasına rağmen özellikle hikayenin başında okuyucuyu hazırlama paragrafları başarısız. Tekrar tekrar okunsa da yoruyor ve anlaşılmasa dahi eksikliği hissedilmiyor.
Tarihimizin nasıl başlayıp ,gelişip imparatorluğa dönüşmesinin o zaman ki beylik düzeni ve entrikalar bana bu günkü dünya ülkelerinin davranışını hatırlattı. Akıcı bir dil ayrıntılı olay aktarımı çok güzeldi. Bir Bacıbey var ki her eve lazım. Kitabın adının Devlet Ana olmasını hep merak ederdim. Kitabı okuyunca bunu anlıyorsunuz. Ana tamamen kucaklayan ayrım yapmayan geliştiren olduğu için devlete ana sıfatı verilmiş. Ahilik geleneği çok güzel işlenmiş. Akçakoca :her lidere böyle bir danışman gerekir diye düşünüyorum . Kitap anlatılmaz okunur deyip işin içinden çıkıyorum.