Farzetki sen, sonunda bütün insanları mutlu edecek, onları özellikle barış ve huzura kavuşturacak bir kader yapısının inşaatını üzerine almışsın. Ancak temeli atarken bir kurbana ihtiyacın olacak. O küçük göğsünü yumruklayan yavruya kıyman gerek! Öcü alınamayacak gözyaşlarını temele akıtarak bu binanın mimarı olmaya razı olur muydun, yalan katmadan söyle?Karamazov Kardeşler, Fyodor Mihailoviç Dostoyevski (Sayfa 247 - Antik Dünya Klasikleri - Çeviren: Recep Şükrü Güngör - 2005/İstanbul)
Alyoşa yavaşça:
- Hayır, razı olmazdım, dedi.
GururKaramazov Kardeşler, Fyodor Mihailoviç Dostoyevski (Sayfa 292)
Yüzbaşı birden Alyoşa'ya doğru sanki üzerine atılmak istiyormuş gibi sert bir hareketle dönerek:
"Ona gerçekten dayak atacağımı mı sandınız? Ne yani, ilyuşeçka'yı şimdi tutup tek hatrınız olsun diye gözünüzün önünde dövmemi mi istiyorsunuz? Nasıl emredersiniz. Bunu hemen mi yapayım?"diye söylendi." Parmacığınıza çok acıyorum beyfendi. Ama ister misiniz İlyuşeçka'ya dayak atmadan önce tek keyfiniz olsun diye dört parmağımı birden işte şu gördüğünüz bıçakla gözünüzün önünde keseyim, ha? İntikam hırsınızı tatmin için herhalde dört parmağım yeter. Yoksa beşincisini de ister misiniz? "
Dostoyevski çelişkilerle ve derin acılarla doludur.O asla yarım bırakmaz ve bu sayede psikolojinin cesur analizcisidir.İnsan onu okurken kendisini kesfediyor, derinden hissediyor.Kendi içimizdeki tezatliği ancak,Ivani da Alyosa kadar benimsediğimizde hatta sevdiğimizde anlıyoruz.
Tanrının varlığı, babalık ve baba katilliğinin işlendiği kitapta Dostoyevski'nin felsefesi olan sevgi, dostluk ve bağlılığın önemi çıkıyor ortaya.. Fyodor Pavloviç Karamazov sorumsuz ve şehvet düşkünü bir babadır. Yaptığı ilk evlilikten, tıpkı babası gibi şehvet düşkünü Dimitri Pavloviç, ikinci evliliğinden iyi eğitim almış nihilist ve aileden kopuk yaşayan ikinci oğul İvan Fyodoroviç ve iyi yürekli hayırlı evlat Aleksey Fyodoroviç dünyaya gelmiştir. Fyodor Pavloviç'in meczup Lizaveta Smerdyaşçaya ile ilişkisinden doğduğu düşünülen, saralı gayrımeşru çocuk Pavel Smerdyakov vardır bir de.. Baba cinayetini hangi oğul veya oğullar işlemiş bunu ne sebeple yapmışlardır, suçlu bulunabilecek mi, Tanrı var mıdır, sorularına cevap veren insana sonsuz inandığı şeyleri bile sorgulatabilen kitabı herkesin okuması gerektiğine inanıyorum.. İvan ve Alyoşa'nın Tanrı'nın varlığını tartıştığı ve Avukat Fetyukoviç'in Mitya'yı savunduğu kısımlar, İlyuşeçka'nın gururlu duruşu, Kolya'nın yetişkin bir adammışçasına bilge tavırları-ki yanlış hatırlamıyorsam 13-14 yaşlarındadır- beni benden aldı kesinlikle okunması gereken üzerinde uzun uzun düşünülmesi gereken bir kitap!.
Açıkça söylemek gerekirse derin tahlillerin, betimlemelerin sular seller gibi aktığı bir anlatıyı yorumlamak ya da üzerine bir şeyler yazmak çok da kolay bir durum değildir. Zweig, "büyük usta"ları bize anlatmaya çalışmış, şimdi biz de Zweig'in bize aktardıklarını mı dışarı aktaracağız.
Bu zor bir durum. Öyle birkaç satırla geçiştirilecek bir durum da değil. Uzun soluklu, hatta çoğu yerde satır satır aktarımların yapılıp, bunların bir ortamda
tartışıldığı 'ne demek istemiş' onu, bu şekil de mi anlatmış diyerek saatlerce hatta günlerce tartışma yapılacak kadar derin bir kitap.
Baştan sağma 'çok güzel olmuş' ya da 'bilmiyorum ne desem' veya 'beğenmedim' demek çok basit tanımlama olur diye düşünüyorum. 'Çok güzel olmuş' ne demek?
Sormak lazım 'hangi kısım, yer, konu veya kelime" güzel olmuş. Bunu okuyanların bunu da açıklaması gerekir. O yüzden bir kitap okunmuşsa, bir iki satır da olsa bir şeyler karalanmalı. Ya da ' beğenmedim' derken de aynı sıkıntı ortada.
Kitabı okuyup bitirdim. Peki akılda kalan neler? Ya da tek cümleyle özetlemek gerekirse, ilk akla gelen nedir? Bittiğine sevindiğim bir kitap oldu. Hep okumak istiyordum, en sonunda 1000Kitap'ın da etkisiyle bitirdim.
"Yıldızın Parladığı Anlar" kitabıyla beraber bunu da beğendim. Ama şu novella tabir edilen kitaplarına ısınamadım Zweig'in.
Klasik biyografi kitabı ve o kalıba girmeyecek kadar yoğun roman analizlerinin yapıldığı bir kitap.
Zweig 'Üç Büyük Usta" diyor ama, ona göre sadece tek büyük usta var. O da.....(Bu kısımda bende saklı kalsın)
Kitapta 3 önemli romancının anlatı dünyalarına derinlemesine girilip, gerçek, kurgu, zaman ile iç içe geçen bir roman karakterlerleri sorgulaması yapılıyor.
Zweig, önsözde 'bu en büyük üç roman yazarını' seçmesinin öylesine alınmış bir karar olmayıp, rastlantı olmadığını belirterek, bir çeşit sonradan gelecek tepkilere
karşı bir savunma yapıyor. Bu, 'en büyük üç roman yazarı' Zweig'in kendi dünyasını, kendi bakışının sonucu oluşmuş bir üçlüdür. Bizim de aynı düşüncede olmamız gerekmiyor. Ama neden bu üçü sorusunun cevabını sayfalar içinde iğneyle kuyu kazarmış gibi çıkartmaya çalışıyorsunuz.
Zweig'in belirttiği gibi on dokuzuncu yüzyılın 'bu en büyük üç roman yazarı' olan Balzac, Dickens, Dostoyevski farklı tarzlara sahip olsada, bunları seçmesindeki amacının "kişiliklerindeki karşıtlık" bakımından birbirlerini tamamlayan bir durum olduğunu, ama bunları yazarken de Tolstoy'u, Victor Hugo'yu, Goethe'yi, Flaubert' vb. diğer yazarları da unutmadığını ifade ediyor. Diğer yazarların da büyük ve etkili eserler verdiğini söyledikten sonra ama tercihim "bu üçü" diyor.
Zweig'in üzüldüğü bir konu ise Fransız (Balzac), İngiliz (Dickens) ve Rus (Dostoyevski)'nin kendilerine ait alanları olduğunu yani birinin 'toplum dünyası'nı, diğerinin 'aile dünyası'nı ve sonuncu olarak da Dostoyevski'nin ise 'bireyin ve insanlığın dünyası'nı anlatmaya çalıştığını ama bunların arasına bir Alman yazarını ekleyememesinin burukluğunu yaşadığını ifade ediyor. Maalesef "ne bugün ne de geçmişte bir isim bulamadığını" söylüyor.
Zweig kendi sıralamasını yapmış. İnsanın aklına türlü türlü sorular geliyor mesela, Zweig bu kitaba bir önsöz yazmasaydı ve bizde o önsözü okumasaydık, Zweig'in o yola çıkış sebeplerini ve kullandığı ölçeği bilmeseydik o zaman Zweig'in seçimlerini anlayabilir miydik? O zaman bolca soru sorabilirdik mesela, niçin bu üçü gibi? Neden bir diğeri değil de bunları seçmiş. Niye Fransız, İngiliz, Rus. Acaba Almanlara karşı bir düşmanlığımı var? Kendimize yani biz okurlara o zaman şu soruyu soralım? 19.yüzyıl romancılarını okuduğunda bu 'üç büyük usta'yı sen de seçer miydin veya senin sıralaman ne olurdu?
1799 yılında Balzac'ın doğuşu, imparatorluk kurulması Napolyon'un Mısır'ı fethi ve sonra Bonaparte oluşundan devamla, 19.yüzyıl Fransa'sından küçük kesitler sunuyor bize.
1799 yılında Fransa'nın Toule şehrinde doğan Balzac'ın yaşadığı dönem içinde cereyan eden siyasi, ekonomik, toplumsal olaylar kısa kısa anlatılarak zamanın panoraması çizilmektedir.
1919 yılında kaleme aldığı ama on yıllık bir zaman geçmişine sahip eserde, konuyla ilgili bilgileri toplamış, tasnif etmiş ve sonunda bu okuduğunuz eseri ortaya çıkarmış.
Öyle şıppadak ben yaptım edasıyla değil, yoğun emek isteyen bir durum ortaya koymuş. Kes, kopyala yapıştır olmayan döneme ait bir çalışma.
Anlatılan karakterlerin yapısı ve kitap içindeki işlenişi ve atıfta bulunduğu kişiler özelinde o zamanki Fransa tanıtılıyor.
Eğer Balzac'ın eserlerini daha önce okumuşsanız, bu kitapta geçen roman karakterlerini daha kolay bir şekilde anlayabilir ve yazılan yazıyla okunan karakter arasında bir bağ kurabilirsiniz.
Zweig, Balzac'ın hayatından kesitler sunmuyor size. Sadece Balzac'ın kendi dünyasında oluşturduğu karakterlerin yapısından yola çıkarak gerçek ile kurmaca arasında gidip gelinen noktalara değiniyor. Eğer Balzac'ın kitaplarını okumadıysanız çok da fazla bir şey anlamayabilirsiniz. Çünkü, burada klasik bir biyografi (kısa yaşam öyküsü, eserleri anlatılmıyor) yok. Daha çok ve özellikle "İnsanlık Komedyası" adlı ansiklopedisinden esinlenilerek, o zamanki Fransa ve burada yaşayan zengin, fakir, asker, Napolyon, kendisi ve karakterleri arasında bir ağdan bahsediyor.
Ve şunu ifade edebiliriz. "İnsanlık Komedyası"nda Fransa'nın Paris şehrinin dehlizlerinde, Balzac'ın kahramanları, Zweig'in kaleminde dolaşıyor. Onların içsel dünyalarına kısa bir yolculuk yapmak ister misiniz?
Dickens, 2. bölümü oluşturuyor ve 47.sayfada Zweig şöyle diyor: "Sevgi yalnızca konuşulan sözlerde soluk alır." Bu cümle bile başlı başına belki de sayfalar dolusu
yazı yazılabilecek derin anlamlar çıkarmamıza yol açabilir.
Balzac'a oranla, Dickens karakterleri daha halktan yana. İngiliz kültürü hakkında kısa bilgiler vererek, az da olsa bilgi sahibi oluyoruz bu kültür hakkında. Karakter yapısını iyi bir şekilde sergileyen Dickens'in romancılığı kıyaslandığında çağdaşlarına oranla bir adım öne çıkabildiğini ifade ediyor, Zweig.
Uzun uzadıya yazmadan, kısaltarak şunu diyebiliriz ki, Dickens'in karakterleri bu sefer Zweig'la İngiltere yolculuğuna çıkıyor. İngiliz tarihi, kültürü, kraliçeye duyduğu hayranlık had safhaya ulaşarak, methiyeler düzmesine bile yol açıyor.
Balzac'ın karakterlerin ana unsuru olan hırslı ve iktidar düşkünlüğü, Dostoyevski'de ateşli ve coşkulu insan tipinden, Dickens da ise daha sıradan, daha avam ve mütevazi bir kimliğe bürünüyor. "O kahramanlarını, alın yazılarını başka şairlerin hiç bir şey fark etmeden geçip gittikleri banliyölerin sokaklarında aradı. (s:59)", "Dickens, gündelik hayattan sade işçileri, kahraman yapmaktan çekinmedi.(s:60)" derken Dickens'in romancılığını anlatıyor. Yine eğer Dickens romanlarını okuduysanız bu kitapta anlatılan karakter örgüsünü daha da kolay bir
şekilde anlayabilir ve bazı durumlara daha kolay aşina olabilirsiniz.
Dostoyevski, 3. bölümü oluşturuyor. Kitabın en geniş tutulan yeri ayrıca. Zweig, yazmış da yazmış. Ordan girmiş, burdan çıkmış, üşenmemiş ve 83.sayfa da Zweig şunları söylüyor:"Fyodur Mihailoviç Dostoyevski ve onun iç dünyamız için taşıdığı önemi hakkıyla anlatabilmek zor ve sorumluluk isteyen bir iştir." Eğer Zweig böyle iddialı bir cümle ile Dostoyevski'yi ifade ediyorsa o zaman bizim çok fazla söyleyecek bir şeyimiz yok diye düşünüyorum.
Bu kitap, kendi döneminde bile orta derece okurun çok çok üstünde, bahsedilen eserleri okumamış insanların anlayamayacağı şekilde üst düzey yani
kısaca aristokrat okur kitlesine hitaben yazılmış. İçinden "alıntılacak" onlarca, yüzlerce söz, paragraf, duygu mevcut.
Bugün bile hala bu kitaptan bahsediliyorsa, okunuyorsa, alıntı yapılıyorsa ve çeşitli dillere çevrilip yayımlanıyorsa demek ki, "efsane" olmuş denilebilir. Daha yüzlerce yıl yine en çok basılan, okunan, satılan kitap olmaya devam edecek gibi gözüküyor. Raskolnikov, Alyoşa, Fyodor Karamazov, Miskin,
19.yüzyıldan, 20.yüzyıla akıp geldiler ve yetmedi 21.yüzyıl da bile hala aramızdalar.
Kitap hakkında çok fazla söze gerek yok. Çünkü kitabı anlatmak, yazmak için Zweig kadar bilgimiz olması lazım. Bizim kuru, sığ bilgimizle ancak bu kadar birşeyler karalamaya çalışırken; derin, ayrıntılı, birbirine bağlantılı, yoğun betimlemeli, hem kendi içinde hem konu dışındaki yaptığı kıyaslamalarla edebiyat dünyasının baş köşesinde oturmayı hak ediyor.
Ezcümle: Eğer edebiyat alanıyla ilginiz varsa mutlaka faydalanmanız gereken 'temel' eserlerden biri sayılabilir. Öyle güzel, öyle akıcı, öyle derin, öyle büyük, öyle muhteşem betimlemeler yapmış ki Zweig, şaşırmamak elde değil. Bir kişi ve roman bu kadar dolu ve içten nasıl anlatılabilir. Örneğin Dostoyevski'nin romanlarında "ağır aksak bir akışla kıvrımları ve girdapları geçerek ilerlemeye devam eder olaylar, seller konuşmanın kum havuzunda saatlerce oyalanır, ta ki, yeniden kendi derinliğini ve tutkusunun en coşkulu yerini bulana kadar." der Zweig. Daha da ötesi yoktur diye insan düşünmeden edemiyor.
Akıcı bir dil, akıcı bir çeviri ile kitabın okunurluğu kolaylaşıyor. Edebiyatla haşır neşir, roman, hikaye türleri ağırlıklı okuyan kişilerin çok faydanalacağı ve mutlaka ellerinin altında bulundurması gereken bir kitap olduğunu düşünüyorum.
Karşılaştırmalı edebiyat için ideal bir bilgi kaynağı. Zweig'a göre üç büyük ustanın nasıl üç büyük usta olduğunu adım adım okuyacaksınız.
Notlar:
+ Okuduğum kitap, Türkiye İş Bankası Kültür Yaınları'ndan çıkmış; Mart 2017 16. baskıdır.
+ Türkçesi: Nafer Ermiş. Güzel bir şekilde bize Zweig'i anlatmış. Ona da teşekkürler.
+ Kitap kapağı, arka tanıtım yazısı, baskı kalitesi olarak güzel bir çalışma ortaya konmuş.
+ Bu üç büyük ustadan kendimce en beğendiğim de bana kalsın diyorum.
+ Beğenerek okudum ve tavsiye ederim.
+ 5 - 12 Ocak 2018 tarihleri arasında okunup, notlar alınmış ve bugün itibarıyla kısa bir yazı kaleme alınmıştır.
+Yazan: A.B ya da A.K. 04/03/2018)
Suç ve Ceza'yı okuduktan sonra etkisinde kalmıştım. Bir katilin psikolojisini ve en büyük cezayı kişiye kendi vicdanının verdiğini çok iyi bir şekilde işlemişti yazar. Kitabı hissetmiştim. Rakolnikov'u tanımış onunla beraber o psikolojiyi yaşamıştım. Karamazov Kardeşler'de Suç ve Ceza gibi psikolojik ve polisiye tarzı bir roman. Bu kitapta pek çok karakter karşıma çıktı ve hepsinin iç dünyası ve yaşantılarına ortak oldum. Karamazovlar mesela, babaları ile birlikte beş Karamazov'u tanıdım. Karamazovluk gibi bir kavram oluşturmuş yazar. (Oblomovluk geldi aklıma :)) Birbirinden farklı karaktere sahip bu beş kişiyi Karamazovluk ortak noktasında birleştirmiş yazar. Karamazovlar'ın etrafındaki insanların iç dünyasına da değinmiş. Oldukça fazla karakter var kitapta. Burada yazar çeşit çeşit insanla bir örneklem oluşturup toplumu, Rus toplumunu, ele almış birazda... Tabi tahlilleri o kadar sağlam ve evrensel ki sadece Rus insanı değil, okuyan her milletten insan bizde de böyle insanlar var diyebilir.
Romana başlamadan önce kitabın Dostoyevski'nin son kitabı olduğunu okudum. Kitabı bitirince keşke bu kitabın devamı olsaydı dedim. O kadar etkilenmişim ki kitap bitmesine rağmen hala romanın içinde hapis kalmış gibiyim. Kafamda sorular var. Mitya'ya ne oldu? Katya onun kaçışını sağlayabildi mi? Alyoşa'ya anlattığı gibi Amerika'da üç yıl kalıp vatanına geri döndü mü? Peki Alyoşa'ya ne oldu? İvan iyileşti mi? Katya ile son durumları nedir?... Yazar kitabın bir yerinde, İvan hakkında olan bir bölümde, belki bu başka bir romanın konusu olabilir diye belirtmişti. Böyle devamı gibi mi olurdu acaba bu deyişi?
Son olarak kitabı çok beğendim. Etkileyici bir hikayesi, çok iyi psikolojik tahlilleri, akıcı bir dili var.
Petersburg’ta yalnızlığına gömülmüş hayalperest ve buhranlı bir adam. Kimden bahsediyorum? Dostoyevski’den mi yoksa Beyaz Geceler romanının ana karakterinden mi?
Ne fark eder ikisi de aynı kişi değil mi? Devlet düzenine başkaldırdığı gerekçesiyle 8 sene Sibirya’da ceza çeken bir adam. Sibirya'da ceza çeken Raskolnikov değil mi? Ama bu cezayı ondan önce yaşayan Dostoyevski.
Bütün kazancını en büyük tutkusu haline getirdiği rulette kaybeden adam Kumarbaz’ın kahramanı mı? Ya da Raskolnikov’un sara nöbetleri bir tesadüf müydü? Ya da Karamazov Kardeşlerdeki Alyoşa, Dostoyevski’nin tanrıya inanmalıyım diyerek kendine biçtiği karakter miydi? Dostoyevski’nin babasının ölümünü istemesi düşüncesinin karşımıza Karamazov Kardeşler’de baba katilliği konusu ile çıkması, Suç ve Ceza’daki vicdan baskısı...Bunlar tesadüf mü? Çoğu algının tersine kitapları borç kapatmak için hızlıca yazılan kurgulardan ibaret değildi. Evet Suç ve Ceza’dan aldığı avans ile borçlarını kapatıp Rusya’ya döndü ama Suç ve Ceza borç kapatmak için hızlıca yazılan bir roman değildi. Yıllar süren Sibirya günlerinin izleri, buhranlı günler, acı. Bunların yansımasına bir anlık oluşum gibi davranmak bence doğru değil. Büyük bir yazarın kendi ruhunun, hayatının, vicdanının kâğıda düşmesi. Suç ve Ceza ve Dostoyevski kendi evrenine çağıran kitaplardan. O evren mutlaka ziyaret edilmeli.
Çok uzun soluklu bir okuma süreci oldu ama okuduğuma değdi. Bu kadar dolu dolu bir kitabı uzun zamandır okumamıştım. Elimdeki kitap Adam Yayınları'nın 1982 yılı baskısıydı. 2 ciltti. Yazıları çok küçüktü. Okuması zordu ama çevirisi oldukça iyiydi. Dostoyevski'nin daha önce "Suç ve Ceza" ve "Öteki Ben" kitaplarını okumuştum. Ama son okuduğum bu kitap hepsinden öte mükemmeldi. Bu kitap Dostoyevski'yi gözümde devleştirdi. Kitapta karakter analizlerinin bu kadar mükemmel çizilmesi beni derinden etkiledi.
Kitaptan çok fazla alıntı yaptım. Yeri geldi farklı dünya görüşüne sahip karakterlerin fikir çatışmasını okurken heyecanlandım. Yeri geldi bir rahibin bakış açısına yeri geldi bir ateistin bakış açısına büründüm. Olaylara bağımsız bakmayı öğrendim diyebilirim. Özellikle dava sürecinde ortaya dökülen fikirler, çizilen suçlu psikolojisinin hatları beni çok şaşırttı. Kendimi sanki bir an polisiye-gerilim romanının içinde sandım.
Bir yazarı büyük yapanın, sanırım bulunduğu çağın ve yaşadığı ülkenin sorunlarını kitaplarında gözler önüne serip bunlara çözüm bulma süreci olduğunu düşünüyorum. Yazarımız Dostoyevski de bu kitapta bunu başarmış. Karamazovlar üzerinden Rusya'daki aile yapısını, babalığın ne olduğunu, dini değerleri tartışmaya açmış. Hatta Rus insanının zayıf ve güçlü yönlerini değerlendirmiş, nasıl daha iyiye yönelenilebileceğini kitabın sonlarına doğru oldukça etkileyici bir dille açıklamış.
Son olarak kitapta Ivan ve Alyoşa kardeşlerin diyalogları insanı oldukça etkiliyor. Bu kısmın ve kitabın sonlarına doğru vuku bulan dava sürecinin özellikle yavaş yavaş, sindire sindire okunmasını öneriyorum.