Astronotlar, uzay araçlarından çıktıklarında ve “uzay ortamına” maruz kaldıklarında uzay giysilerini giymeleri gerekir, ama neden?
Uzay Ortamı İnsanlar İçin Tehlikeli Midir?
Ortak bir uzay tanımı, ortalama deniz seviyesinden 100 kilometre (62 mil) yükseklikte hayali bir sınır olan Karman Hattı olarak bilinir . Ne yazık ki bu hattan sonraki tehlike bölgesi insanların yaşaması için uygun bir ortam değildir. Bunun en yaygın nedeni, o bölgede solunabilir oksijenin çok az olması veya hiç olmamasıdır .
Hemen hemen tüm canlı organizmalar enerji üretimi için oksijen kullanır. Nefes aldığımızda, oksijen akciğerlere girer ve kana yayılır. Küçücük bir fabrika gibi çalışan akciğerlerimiz, işlemin sonunda 2 oksijen ve 1 karbon atomunun oluşturduğu karbondioksit molekülünü dışarı atar.
Oksijen yoksunluğu tek gerçek tehlike gibi görünse de, aslında tehlikelerden sadece biridir.
Peki Bu Ve Benzeri Tehlikelerden Korunmak İçin Neler Yapılabilir?
Bir gün uzaya gidecekseniz belki de yanınıza alacağınız en önemli şey uzay giysisi olabilir . Uzay giysileri küçük bir uzay aracı gibidir ve astronotları uzaydaki tehlikelerden korur . Sırt çantasına benzeyen Birincil Yaşam Destek Sistemi (PLSS), elbiseye basınçlı oksijen ve havalandırma sağlarken karbondioksit, su buharı ve eser kirleticileri giderir.
Bugün Uluslararası Uzay İstasyonunda kullanılan uzay giysileri her zaman orada kalıyor. Başka bir deyişle, astronotların kendi uzay giysileri yoktur. Görev Kontrol Merkezi’nden gelen görevlere göre, aynı uzay giysisi birkaç astronot tarafından giyilebilir.
Peki Her Astronot Aynı Uzay Giysisini Giyebilir Mi?
Tahmin edebileceğiniz gibi, her astronotun fiziksel yapısı aynı değildir. Bazı astronotlar uzun boylu, bazıları kısa, bazıları diğerlerinden biraz daha zayıf veya kilolu olabilir. İşte tam da bu nedenle astronotların Uluslararası Uzay İstasyonunda kullandıkları üç farklı boyda (küçük, orta ve büyük) uzay giysileri vardır . Bu uzay giysilerinin bağlantı noktaları aynı olduğu için bir astronot gerektiğinde bu üç farklı boyuttan özel bir kombinasyon yapabilir.
Uzay Giysisi Bizi Neyden Korur?
Öncelikle başta bahsettiğimiz oksijen yoksunluğunu belli bir süreliğine ortadan kaldırabilir. Her uzay giysisi , 6 ila 8,5 saatlik bir uzay yürüyüşüne izin vermek için bir karbon dioksit giderme sistemi ile çalışan iki oksijen tankına sahiptir. Daha sonra astronot , boş oksijen tanklarını yeniden doldurmak için uzay istasyonuna geri dönmelidir . Diğer bir tehlike ise uzaydaki sıcaklıkla ilgilidir.
Uzay Sıcak Mı Soğuk Mu?
Ne yazık ki, uzaydaki sıcaklık insan vücudunun ayakta durması için ya çok yüksek ya da çok düşük. Örneğin, bir astronot , güneş parlarken uzay giysisi olmadan uzay yürüyüşüne çıksa , radyasyonun etkisiyle birdenbire 120 santigrat derece civarında bir sıcaklıkla karşılaşırdı.
Güneş olmadan, sıcaklık aniden yaklaşık -120 santigrat dereceye düşer. Bu durum uzayda atmosfer olmadığı için çok ama çok ani olur. İşte bu zor koşullarda astronotu güvende tutan tek şey yine uzay giysisi. Uzay giysisindeki bir diğer önemli parça ise vücut ısısını kontrol etmek için içinden soğutulmuş sıvı suyun aktığı şeffaf plastik boruların yanı sıra atık gazın uzaklaştırılması için havalandırma borularını içeren Sıvı Soğutma ve Havalandırma Giysisidir (LCVG) . Böylece astronot uzay giysisi içinde her zaman rahat çalışabilir.
Tüm bunlara ek olarak astronot, basınçtan, radyasyondan ve meteor tozlarından korunmak için bir uzay giysisi giymelidir .
Uzayda Basınç Var Mı?
Hissetmesek de hava sürekli olarak muazzam bir kuvvetle üzerimize baskı yapıyor. Bu kuvveti gözlerimizle göremeyiz, ancak özellikle dik yokuşlarda sürerken veya uçaktan inerken bu etkinin sonuçlarını sürekli olarak yaşarız. Havanın yarattığı bu basınç ile kalp atışımızın yarattığı iç basınç sürekli dengededir. Az önce açıkladığımız gibi, uzayda hava yoktur . Bu, uzayda hava basıncı olmadığı anlamına gelir. Bu nedenle uzay giysileri , astronota gerekli dış basıncı uygulamak için tıpkı bir balon gibi belirli bir miktar hava ile şişirilir. Böylece astronotların vücut sıvıları uzay yürüyüşü sırasında sıvı halde kalabilmektedir.
Uzayda Radyasyon
Dünyada bizi güneşin zararlı ışınlarından koruyan özel bir atmosfer tabakası vardır. Bu nedenle bir yaz günü güneş altında uyumadığımız sürece bizi pek etkilemez. Ancak uzayda atmosfer tabakası olmadığı için güneşin radyasyon olarak da adlandırılan zararlı ışınları astronotlara büyük zararlar verebilmektedir. Uzay giysileri, astronotları radyasyondan korumak ve gelen ışınları yansıtmak için katmanlara sahiptir . Ayrıca uzay giysisine, astronotların gözlerini korumak için altın kaplama bir vizör bölümü dahildir.
Bir Mermiden Daha Hızlı Olan Meteor Tozları
Meteor tozları , dünyanın yörüngesinde dönen küçük parçacıklardır. Düşünebilirsin; “Küçücük bir toz parçacığı bir astronota nasıl zarar verebilir?”. Meteor tozları, Dünya yörüngesinde saatte yaklaşık 24.000 km hızla hareket eder. Bu nedenle, herhangi bir küçük parçacık bir astronota çarptığında büyük hasara neden olabilir. Bu nedenle uzay giysisinin üst kısmında ve Sert Üst Gövde olarak adlandırılan bölgede kurşun geçirmez yeleklerin yapısına benzeyen özel bir koruma kalkanı bulunmaktadır. Bu kalkan sayesinde astronot, bir meteor tozunun neden olabileceği hayati hasardan korunur.
Astronotlar Uzay Yürüyüşü Sırasında Ne Yer Ne İçer?
Astronotlar zaman zaman uzun uzay yürüyüşleri yapmak zorunda kalabilirler . Rekor, 8 saat 56 dakika uzay yürüyüşü yapan iki astronot Jim Voss ve Susan Helms’e ait . Elbette astronotlar bu uzun uzay yürüyüşü sırasında acıkabilir veya susayabilir. Gerekirse uzay istasyonuna gidip yemeklerini yiyebileceklerini düşünebilirsiniz. Ancak uzayda her dakika planlıdır ve çok önemlidir. Birinin yardımıyla giymesi aslında 15 dakika süren bir uzay giysisini çıkarmak, astronot için yarım saate mal olabilir, bu nedenle astronotlar uzay istasyonuna geri dönmeyi ve öğle yemeği molası vermeyi tercih etmezler. NASA bu soruna da bir çözüm buldu.
Normal şartlar altında Uluslararası Uzay İstasyonu astronotları için 1000’den fazla yemek çeşidi içeren menüler hazırlanır. Atıştırmalıkların yer aldığı bu menüler istasyonda astronotlar tarafından tüketilebilir. Ayrıca, astronotların zorlu uzay yürüyüşlerinde enerji kazanabilmeleri için ağza yakın bir uzay giysisi kaskına sabitlenmiş yüksek kalorili bir çikolata var . Özellikle uzun uzay yürüyüşlerinde astronotlar bu çikolataları yedikleri yemek molalarının tadını çıkarıyor. Astronotlar ellerini kullanamadıkları için çikolatayı birkaç kez ısırarak tüketirler.
Kalorisi yüksek çikolata tüketen astronotun bir sonraki ihtiyacı elbette sudur. Bu noktada uzay giysisi kaskında bulunan bir su torbası ve bu çantaya bağlı bir pipet yardıma gelir. Pipetin ucu sadece ağız kullanılarak açılıp kapatılabilir.
Bir Uzay Giysisi Ne Kadara Mal Olur?
Bir uzay giysisinin maliyeti yaklaşık 12 milyon dolar olarak belirlendi. Her astronot için bir uzay giysisi yapılmadığı ve herhangi bir sorun olmadığı sürece uzun yıllar tekrar tekrar kullanılabildiği düşünüldüğünde bu kalkanın uygun maliyetli olduğu söylenebilir.
Peki Bir Uzay Giysisinin En Pahalı Parçası Nedir?
Başlangıçta, uzay giysisindeki en pahalı parça Birincil Yaşam Destek Sistemi gibi görünebilir. Oksijen ve sıcaklık seviyelerinin ayarlanmasından sorumlu olan bu ünite içerisinde birçok elektronik cihaz bulunmaktadır. Ancak maliyet açısından NASA’nın en çok harcadığı kısımlar astronotların eldivenleridir. uzay giysisi eldivenleriuzayda çalışmak söz konusu olduğunda ana sınırlayıcı faktördür. Astronotlar, tipik bir uzay yürüyüşü için genellikle 70 ila 110 alet, ip ve ilgili ekipmanı kullanır. Şişirilmiş bir balon gibi, eldivenlerin parmakları onları bükme çabasına direnir. Astronotlar, yorucu ve bazen yaralanmayla sonuçlanan ellerinin her hareketiyle bu baskıyla savaşmalıdır. Ayrıca, eldivenin eklemleri, yaşamı tehdit eden sızıntılara yol açabilecek aşınmaya maruz kalır. Bu nedenle eldivenler, astronotların hareket kabiliyetine yardımcı olmak için özel olarak tasarlanmıştır.
Özetle, uzay giysileri temelde giyilebilir uzay araçlarıdır ve sadece astronotları hayatta tutmakla kalmaz, aynı zamanda onları besler, iletişim kurmalarını sağlar ve hatta tuvalet olarak bile kullanılabilir.