Bize okulda uygarlık tarihi diye sadece siyaset ve savaş tarihi öğrettiler. Su, toprak, orman, erozyon gibi çevresel faktörlerin tarihte birçok uygarlığın kaderini belirlemiş olduğundan hiç söz etmediler.
Örneğin kutsal heykeller dikmek için ağaçlarını yok edince sefalete ve barbarlığa sürüklenen Paskalya Adası Yerlileri..
Örneğin erozyon ve iklim değişikliği yüzünden yok olan Grönland Vikingleri..
Örneğin ormanların azalması nedeniyle artan erozyonun açlıktan toplu ölümlere yol açtığı 18. yüzyıl Japonya’sı..
Örneğin hatalı sulama sonucu geniş toprakları tuzlanıp kullanılmaz hale gelen, tarımı zayıflayınca ordusu da uygarlığı da çöküşe sürüklenen Sümerler..
Örneğin orman katliamı nedeniyle çölleşen Kuzey Afrika’yla birlikte Roma İmparatorluğu’nun zengin tahıl ambarını ve eski gücünü yitirmesi..
Örneğin verimi gittikçe düşen tarım alanlarının besleyemediği, ve ulaşılabilir doğal kaynaklarının da artık yetmediği aşırı nüfus nedeniyle çöken Maya uygarlığı..
Aklımda o kadar çok örnek var ki şimdi hepsini saymayayım. Onun yerine size uygarlık tarihi ve çevre ilişkileri konusunda herkesin, ama en çok da ekonomi öğrencilerinin okuması gereken iki kitap önereyim:
- Çöküş: Medeniyetler nasıl ayakta kalır ya da yıkılır, Jared Diamond
- Dünyanın Yeşil Tarihi, Clive Ponting
Konuyla ilgili diğer yazılarım:
- Maya‘ların kaçacak yeri vardı, torunlarımız nereye kaçacak?
- Grönland’daki Viking uygarlığına ne oldu?
- Paskalya Adası Trajedisi: Ağaçlarını yok eden bir toplumun hazin sonu
Tunç Ali Kütükçüoğlu