

|Gönderen: 30 kasim 2019 Saat 00:16 | Kayıtlı IP


AHZAB:72NİN ANLAMI ÜZERİNE
Hikmet Zeyveli
Ahzâb Suresinin 72. âyetini, Türkçe Meâller, aşağıdaki gibi vermekteler:
Biz emaneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (sorumluluğundan) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o çok zalim, çok cahildir. (Hayreddin Karaman v.d.)
Evet, biz o emaneti göklere, yere ve dağlara arz ettik, onlar, onu yüklenmeye yanaşmadılar, ondan korktular da onu insan yüklendi. O cidden çok zalim, çok cahil bulunuyor. (Hamdi Yazır)
Doğrusu Biz, sorumluluğu göklere, yere, dağlara sunmuşuzdur da onlar bunu yüklenmekten çekinmisler ve ondan korkup titremişlerdir. Pek zalim ve çok cahil olan insan ise onu yüklenmiştir. (Diyanet)
Biz emaneti göklere, yere, dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar, ondan ürktüler. İnsan ise çok zalim ve çok cahil olduğu halde onu yüklendi.
(Yaşar Nuri Öztürk)
Biz sorumluluğu (sınanmayı) göklere, yere, dağlara sunmuştuk da onlar onu yüklenmekten çekinmişler ve kabul etmemişlerdi. Ancak onu insan yüklendi; o zalim ve cahil olmuştu. (Edip Yüksel)
Biz emâneti, göklere, yere ve dağlara sunduk; onu yüklenmekten kaçındılar, on(un sorumluluğun)dan korktular; onu insan yüklendi; (fakat onun ağır sorumluluğunu tam kavrayamadı) doğrusu o, çok zâlim, çok câhildir. (S. Ateş)
Konumuza girmemiz için bu kadar mealle yetiniyoruz. H. Basri Çantay, Ali Bulaç, Sabri Hizmetli, M. Hamidullah, Muhammed Esed v.d.ni de vermiş olsaydık müşterek anlam değişmeyecekti:
Allah, emaneti göklere, yere ve dağlara arz ediyor. Onlar bunu yüklenmekten çekiniyorlar, ondan korkuyorlar. Ancak insan bu emaneti yükleniyor. Çünkü o (yani insan) çok zalim, çok cahildir.
Böyle bir meâl insan aklını tırmalamıyor mu? Göklerin, yerin, dağların yüklenmekten kaçındıkları bir emaneti yüklenen insan, neden çok zalim ve çok cahil olmaktadır? Ayetin son cümlesinin parantez-içi açıklamaları hiç de tatmin edici değil.
Bu arayış içerisinde iken önce Cemaluddin Qasımînin Mehâsinut-Tevil isimli tefsirinde[1], oradan referansla da meşhur müfessir Zemahşerînin Keşşâfında[2] âyetin başı ile sonu arasında hikmetli münasebet kuran alternatif bir tefsire ulaşabildik.
Şimdi tefsiri vermeden önce, bu tefsirin doğrulttuğu şekilde âyetin meâlini vermeye çalışalım:
Biz emâneti göklere, yere, dağlara yükledik; onlar buna riayetsizlikten çekindiler, (ihanet etmekten) korktular. (Fakat) insan, (kendisine yüklenen emanete) ihanet etti. Böylece insan, hem çok zalim, hem de çok cahil olduğunu ispatladı.
Meâlimizde hemen dikkati çeken husus, daha önce verdiklerimizin tersine bir anlam ifade etmesi. Burada gökler, yer ve dağlar kendilerine tevdi edilen emâneti (bunun anlamı aşağıda gelecektir) yüklenmekten değil, ona ihanetten çekinmişler, ona riayet etmişlerdir. İnsan ise kendine tevdi edilen emânete ihanet ederek çok zalim ve çok câhil tavsifine müstahak olmuştur.
Şimdi sözü daha fazla uzatmadan Zemahşerî ve Qâsımîye bırakalım (Lisan tahlillerinin anlaşılması için cüzî tasarruflarla ve özetleyerek veriyoruz):
***
Âyette geçen emânetten maksat, varlığa/fıtrata tevdi edilen kanunlara (ve dolayısıyla Allaha) itaat sorumluluğudur. Bu, edâsı vacib olan bir sorumluluktur.
Emânetin arzından maksat, ihtiyar (seçme/tercih etme) kabiliyetindeki varlıklara, yani insanlara teklîfî (şerî); bu kabiliyette olmayan diğer varlıklara ise tabiî (tekvînî) sorumluluğun tevdi edilmesidir.
Emanetin hamli (yüklenilmesi), onun gereğini yapmamak, boynunda taşımak, edâ etmemektir. Arab dilinde Fulânun hâmilun lil-emâneti ev muhtemilun lehâ: Filan, emâneti yüklenmiş veya (üzerinde) taşımakta ifadesi ile emânete hiyanet edildiği, sahibine iade edilmediği, boynunda bir borç olarak kaldığı anlatılmak istenir. O halde emanete riayet etmek için, onu haml-etmemek, zimmetinde tutmamak gerekir. Yani hamlinden içtinab etmek ona riayet etmek, hak sahibine iade etmek demek olur. Yine Arab dilinde Rekibethud-duyûnu: Borçlar ona bindi ifadesi, borçlarını ödemeyen kimse için kullanılır. Buna benzer başka bir deyim de Ebğid hakka ehîke!: Kardeşinin hakkına buğz et! ifadesidir. Bu ifade ile kardeşinin hakkını gasp etmemesi, ona iade etmesi talep edilmiş olur. Çünkü Arabın kullanım mentalitesinde, eğer bir kimse kardeşine ait bir şeyi severse onu gasbeder; nefret ederse onu kardeşine iade eder.
Bu durumda, gökler, yer, dağlar v.b. seçim iradesi olmayan (ihtiyarsız) varlıklar, kendi tabiatlarına arz edilen Allahın kanun ve nizamına tam bir teslimiyetle riayet etmişlerdir. Yani o emânetin boyunlarında kalmasından içtinap etmişler, korkmuşlardır. Nitekim aynı varlıkların (göklerin ve yerin) Allahın "İsteyerek veya istemeyerek (buyruğuma) gelin" emrine karşı Eteynâ tâiîn: İsteyerek geldik şeklindeki teslimiyetleri sembolik bir dille ifade edilmiştir. (41/11).
İnsana gelince; o, Allaha karşı teklîfî (teşriî) sorumluluğa mahzar olmuş bilinen yegâne varlıktır. Fakat kendisine bahşedilen ihtiyar (tercih) kabiliyetini yanlış kullanabilmekte, itaat etmesi gerekirken isyan edebilmektedir. Yani yukarıdaki anlamda emaneti bir yük olarak (boynunda) taşımakta, Rabbine itaat şeklinde eda edememektedir. Bu haliyle, yani bu isyanı ile insan, haktan uzaklaşıp zâlim konumuna düşmekte ve fıtratındaki kanun ve sünnetin inkârı ile kopkoyu bir cehalet sergilemektedir.
Allah Zemahşerîyi, Qâsımîyi, hepimizi, hepinizi rahmetiyle kuşatsın.
[1] Mehâsinu-t-Tevîl, Cemaluddin Qâsımî, C. 8, s. 126, Beyrut, 1997/1418.
[2] Tefsîrul-Keşşâf, Cârullah Mahmud b. Umer ez-Zemahşerî, C.3, s. 546-47, Beyrut, 1995/1415.
AKIL VE NAKİL ÜZERİNE
HİKMET ZEYVELİ
İLMİN YOLLARI
Mustafa Sıbâî, İsra/36 ayetiyle, ilmin elde edilebilmesi için gerekli üç esasın zikredilmiş olduğunu hatırlatır.[1]
Ayetin meâli şöyle:
Hakkında ilmin (hasıl) olmayan birşeyin peşinden gitme. Çünkü duyma(n), görme(n), ve muhakeme(n), -bunların hepsi- ondan sorumludur.
Mustafa Sıbâîye göre, ayyette, ilime ulaşmak için zikredilen üç esas şunlardır:
1- Sem (Duyma): Doğru haber (Haber-i Sâdık).
2- Basar (Görme): Sağlam tecrübe ve müşahede (Havass-ı Selîme).
3- Fuad (Akıl - muhakeme): Sağlıklı bir aklın muhakemesi (Akl-ı selîm)
Gerçekte bu tespit, kelam alimlerince de kabul edilenin aynıdır.
Şimdi bu üç esası teker teker inceliyelim:
DOĞRU HABER
Yalın ifadesiyle haber; tecrübe ve müşahade edilmemiş bir olayın, bir gerçeğin şifahî nakliyle meydana gelir. Haberin ilme veri (done) olabilimesi için mutlaka doğru olması esastır.
Verdiğimiz tanımda tercrübe ve müşahade edilmemiş kaydını koymuş bulunuyoruz. Her zaman ve herkesçe tercübe ve müşahade edilebilecek olay ve gerçeklerin aktarılmasının bir gereği ve önemi yoktur. Örneğin; geçmişteki insanların tenasül yoluyla hayatlarını idame ettirdiklerini, yeme - içme ve hava teneffüsüyle yaşadıklarını, suyun aktığını, ateşin yaktığını.. birer haber olarak nakletmeğe hiç gerek duymayız. Çünkü bunlar, her toplumda bizzat gözlenen ve tercübe edilen gerçeklerdir. O halde, haber niteliğiyle bir naklin önem kazanabilmesi için, onun herkesçe ve herzaman tercübe ve müşahade edilemeyen bir özelliğinin olması gerekir. Bu tercübe ve müşahade edilemeyen gerçek ve olayları iki kısma ayırabiliriz:
a) Tüm insanların tercübe ve müşahadelerinin sınırları dışında kalan gerçekler ve olaylar: Kainatın yaratılış prosesi, dünyamınzın ve ilk insanın varedilmesi, varoluşun hikmeti ve gayesi, varlıkların veya insanlığın akıbeti, ölüm - ötesi gerçekler... Bütün bunlar, yaşamakta olan insan için tecrübe ve müşahadesi imkansız olan konulardır. Ve işte bütün bunlar, ancak Yaratıcımızın ilminde olan (gaybî) gerçeklerdir ve ancak Onun, Peygamberlerine - vahiy yoluyla - bildirdiği kadarını bilebiliriz. -Gaybi konularda Yaratıcının bildirdiklerine tam bir teslimiyetle inanmak kadar (Bakara/3), Ondan başka herhangibir beşerin bu konuları bilebileceğine inanmamak da (Neml/27, Enam/59) imanımızın gereğidir.
Bu tür gereçekleri nakleden haberlerin mütevatir vahiy olamsı gereği ortaya çıkmaktadır. Mütavatir terimiyle, sıhhatinden hiç şüphe edilmeyecek şekilde kollektif bir nakille gelmiş olmasını kasdediyoruz. Ilahi vahiy iddiasındaki mesajlardan Kuranın - yalnızca Kuranın - bu vasfa mazhar olduğuna tahkiken ulaşmış bulunuyoruz.
O halde Kuranın dışındaki hiçbir kaynağın gaybi haberleri bize bildirmeye kabiliyeti ve yetkisi yoktur.
Gaybın anahtarları Onun katındadır. Ondan başkası onları bilemez...(Enan/59)
De ki: Göklerde ve yerde Allahtan başka kimse gabı bilemez.. (Neml / 65)
b) Muayyen bir zaman veya coğrafyada tecrübe ve müşahade edilmiş olmakla beraber her zaman ve her yerde tekrarı mümkün olmayan veya çok zor olan olay ve gerçekler: Genellikle tarihin konusunu teşkil eden bu olay ve gerçekler, sebep - saik - sonuç münasebetlerinin bilinmesiyle yeni tecrübe ve müşahadelere yardımcı olmaları açısından önemi büyüktür. Hz. Muhammed (a.s)in risaletinin olayları, İstanbulun fethi, Fransız ihtilali bu kabil gerçekler olup bizlere ancak haberlerle ulaşmaktadırlar. Bu heberler sahih ve mütavatir oldukları ölçüde ibret-âmizdirler.
Birinic şıkta verilen gaybi haberlerin doğrudan kaynağı Yaratıcı olamakla beraber, peygamber vasıtasıyla ilk tebliğden sonraki nakli de artık ikinci şıkkın konusu olamaktadır. Yani, vahyin inzâli, tebliğ ve tatbiki de artık tarihen tecrübe edilmiş bir olaydır ve sonrakilere haber (nakil) lerle ulaşmak zorundadır. Dolayısıyla bu şıkka giren haberlerin sadık olabilmesi için hem aslının geçek olması, hem de dürüst nakledilmiş olması gerekmektedir.
Sonuç olarak haber e, geçmiş tecrübe ve müşahadelerin sonraki nesillere iletim vasıtasıdır, diyebiliriz.
TECRÜBE VE MÜŞAHEDE
Toplum ve bireylerin doğrudan - doğruya algıdakları, gözledikleri, denedikleri olaylar ve gerçekler de ilme veri (done) teşkil etmektedir. Ancak bu deney ve gözlemlerin, sağlıklı duyular ve yeterli araçlar vasıtasıyla yapılmaları gereklidir.
Tercübe ve müşahadenin doğru verileri temin edebilmesi için; bunları yapanların, sağlıklı duyu organlarına sahip ve psikolojik yönden kusursuz olmaları gerektiği gibi, deney araçlarının yeterli ve doğru seçilmesi, gözlem ve deneylerin yeterli sayıda ve temsil edici niteliklerde olmaları da gereklidir.
Duyuların kusursuz olması, yine de, tabiattaki bürtün gerçekleri yeterli bir şekilde algılayabilecekleri anlamına alınmamalıdır. Çünkü her duyumuz, kendi alanın bütünüyle ihata edecek bir kapatisede yaratılmamıştır. Gözün görebildiği ışık dalgaları, kulağın işitebildiği ses dalgaları bütün alana nazaran çok cüzi kalmaktadırlar. Gözümüz kızılötesi, morötesi, Röntgen... ışınlarını göremediği gibi kulağımız da mesela supersonik sesleri duyamamktadır. Ayrıca piskolojik faktörler de deney ve gözlemlede hata yapma ihtimalini arttırırlar Hele kitle pliskolojisi içinde müşahede yanılgıları yaygın bilinen bir gerçektir.
AKIL VE MUHAKEME
Akıl ve muhakeme, ilk iki esasla (haber ve tecrübe/müşahade ile) aynı türden değildir. Haber ve tercübe/müşahade, akla veri (done) sunarken akıl, o verileri değerlendirerek (muhakeme ederek) bir sonuca varır. Yani akıl bir kabiliyettir, bir malzeme, bir veri değildir. Muhakeme de bu kabiliyetin fonksiyonudur.
Akıl salt bir kabiliyet olunca, onun, verisiz hiçbir muhakeme yapamayacağı ve hiçbir sonuç üretemeyeceği gerçeği ortaya çıkar. Tıpkı program yüklenmemiş bir bilgisayar gibi.
Aklın doğuştan (fıtrî) bir kabiliyet olduğu, ancak akıl sahiplerinin mükellef olabileceği veya akıl olmayanın dininin de olamayacağı hep kabul edilen gerçeklerdendir.
Araf/172-173 ayetleriyle verilen (Qâlû bela temsîli istiaresiyle -sembolik anlatımıyla); insanın, fıtraten Rabbini bulmaya ve tanımaya kabiliyetli yaratıldığı ve bundan dolayı da tevhid e ulaşmasında hiçbir mazeretinin olmadığı ifade edilmektedir.[2]
AKIL / NAKİL TERCİHİ
Ötedenberi akıl ve nakil (haberin) çelişebileceği iddia ve kabul edilmiş, böyle bir durumda hangisinin tercih edileceği tartılmıştır.
Daha çok kelemcılarca benimsenen görüşe göre: Akıl ile nakil tearuz ettikde akl evvel, nakl muevveldir. (Akıl ile nakil çelişirse akıl esas alınır, nakil akla göre tevil edilir.)
Bu ğörüş sahipleri, - Kendilerince - akla aykırı gördükleri nakilleri, ya delaletinde veya subutunda hata yapıldığını ileri sürerek tevil veya reddetmişlerdir.
Nakilciler (hadisçiler) ise aklın önceliğine karşı çıkmışlar, naklin rivayet yönünden sahih görülmesi halinde, aklın artık söz sahibi olamayacağını savunmuşlardır. Bazılarına göre ise zaîf bile olsa nakil (hadis), kıyasa (akla) tercih edilmelidir.
Örnek olarak: ölen bir kimsenin oruç borcu varsa velisi onun yerine oruç tutar. mealindeki hadisi verebiliriz[3]. Bu hadis, hadisçilerce rivayet yönü sahih görüldüğünden -kıyas muhalefeti itiraf edilmesine rağmen savunulmuştur.[4]
AKIL VE NAKİL ÇELİŞİR Mİ
Yukarda verdiğimiz tanımlardan, naklin (haberin) ve tecrübe/müşahadenin akla veriler sunduğunu; aklın ise, kendisine sunulan bu verileri değerlendirerek sonuçlar elde eden bir kabiliyet olduğunu; başka bir ifadeyle, aklın, ilk iki veri kaynağından farklılığını öğrenmiş bulunuyoruz.
O halde akıl, kendisiyle aynı türde olmayan birşeyle nasıl çelişebilir? Sorumuza kuvvet kazandıracak bir benzetme yapalım: Eşyanın gözle görülebilmesi için iki şeye ihtiyaç vardır; a)Sağlıklı göz, b) Yeterli ışık. Göz olmaksızın ışığın, ışık olmaksızın gözün eşyayı görmemize yeterli olamayacağı âşikardır. Bir kimse Eşyayı görmemide göz ile ışık çelişirse hangisini tercih edelim? diye bir soru ortaya atsa herhalde çok abes buluruz. Hemen Gözle ışık nasıl çelişebilir ki? Bunlar hiçbir zaman çelişmeyeceği gibi herhangibirinin yokluğu da diğerini -görme konusunda- fonksiyonsuz bırakır. Bunlar birbirinin lâzımı - melzûmu (birdiğerini gerekli kılan) şeylerdir. Ancak göz bozuklukları veya ışık yetersizlikleri sözkonusu edilebilir ki bunların da çelişkisiyle ilgisi yoktur. gibi bir karşılık verebiliriz. Benzer şeyler Akıl ile nakil hiçbir zaman çelişmezler. Bir çelişme sözkonusu ise,bu akıl ile nakil arasındadır ya da gene akla mukaddime olmuş tecrübe/müşahade veriler ile nakil arasındadır. Akıl başka bir veri ile mukayese etmeden yeni verilerin doğru veya yanlış olduklarına da hükmedemez. Öncül verilerin doğru veya yanlışlığı, varılan sonucun da doğru veya yanlış olasına sebep olur.
Şimdi, bu söylediklerimizi iki örneğe uygulayalım:
· Ö r n e k : 1
Allahın sürekli yaratmakta ve yoketmekte olduğu şeklindeki dini inançla Hiçbir şey yoktan var olmaz, var iken yok olmaz: ancak enerji bir halden diğer hale dönüşür şeklindeki ifade edilen, maddenin veya enerjinin sakımı kanunu biribriyle çelişmektedir. Bu durumda akıl - nakil çatışması mı sözkonusudur? Bizce hayır. Çünkü anılan fizik kanunu, doğrudan - doğruya aklın ürünü değildir. Tabiatta yapıldığı iddia edilen çok sayıda gözlem ve deneylerin verilerini kendine baz alan aklın tümevarım yoluyla elde ettiği bir sonuçtur. Yani madem ki şu kadar deneyle madde/enerjiyi varedemedik ve yokedemedik; madem ki şu kadar gözlemle madde/enerjinin varolduğuna ve yokolduğuna şahit olmadık, o halde hiçbir şey yoktan varolamaz... mantığı.
Biz ise, yine aklımızla, bu genellemedeki büyük cüreti ve hatayı görebiliyoruz:
Bütün bir kainata (evrene) teşmil edilen böyle bir sonuç çıkarmamıza esas olacak gözlem ve deneylerin; bütün kainatı temsil etmeye yeterli bir alanda, yeterli sayılarda, yeterli deney ve gözlem araçlarıyla yapılması - aklen - gerekmez mi? Bütün bir kâinata nazaran işkal ettiğimiz, deney ve gözlemlerimize sahne olan alanın boyutu nedir? Kâinata nazaran bu sonsuz küçük alanda, sonsuz küçük sayıda ve sonsuz küçük imkanlarla yapılan deney ve gözlemlerin sonuçlarından yola çıkarak bütün bir kâinata teşmil edilecek bir kanun nasıl çıkarılabilmiştir?
Günümüzün birçok bilim adamı bu kabil genellemelerin yanlış olacileceğini, istisnaların her zaman bulunabileceğini artık kabul etmek zorunda kalmışlardır[5]:
Örneğin Termodinamiğin Ikinci Kanunu nun şumûlu hakkında tereddütler ileri sürülmektedir artık:
Termodinamik yalnızca istatistiki bir ifadedir ve istisnaları mümkündür.[6]
Kainatta vuku bulan herşeyden haberimiz yok. Müşahade ettiğimiz değişimlerein tamamı entropinin arttığı istikamette maydana gelmektedir. Buna rağmen kâinatın herhangibir yerinde anormal şartlara bağlı bazı değişmeler olabilir ve şimdiye kadar hiç incelemediğimiz azalan entropi yönündeki olaylarla karşılaşılabilir.[7]
Varolma - yokolma konusunda da tereddütler gözlenmektedir.
Kainatın maddesi nereden gelmektedir? Eğer 0 = +1+(-1) ise, 0 olan birşey +1 ve -1 de olabilir. Belki sonsuz bir hiçlik denizinde artı ve eksi enerji yığınları eşit büyüklükte çiftler halinde devamlı olarak teşşekkül etmekte, evrime maruz kaldıktan sonra bir kere daha birleşerek kaybolmaktdırlar. Bizler hiçlikler arasında bir zaman aralığında, bu yığınlardan birisinin içindeyiz ve merakla bekliyoruz.[8]
Görüldüğü üzere, örneğimizde nakil ile bizzat akıl çelişmemektedir. Akıl, yetersiz bir öncülden hareket ederek nakle (vahye) aykırı yanlış bir hükme varmıştır.
Yaratıcımız, yarattıkları hakkında yanlış bilgi vermekten münezzehtir.
Ö r n e k : 2
Yukarıda zikredilen Ölen bir kimsenin oruç borcu varsa velisi onun yerine oruç tutar. hadisiyle amel etmeyi reddeden müctehidlerin gerekçeleri de mücerred aklın kendisi değildir.
İmam Ebu Hanife (r.a.) - âdeti vechiyle - hep Kuranî verilerle meselelere bakmaktadır. Kuranda ise Hiçbir günahkar başkasının günah yükünü yüklenmez. İnsan için çalışmasından (amelinden) başka bir istihkakı yoktur. (Necm/39-40) buyurulmaktadır. Bedenî bir borçun malî bir borca benzetilemeyeceği gene Kurandan çıkarılabilecek bir sonuçtur.
İmam Malik (r.a.) in ise, sünnet yurdu olan Medinedeki uygulamayı esas alarak bu hadisle ameli reddettiği bilinmektedir.
Ayrıca bu hadis hükmünü reddeden sahabe fetvaları da vardır.
Görüldüğü üzere gene nakle karşı duran, nakille çelişen mücerred akıl değil, akla mukaddime olan nakil ve gözlemlerdir.
AKILSIZ OLUR MU?
Akıl; vahiy dahil herçeşit haberi, herçeşit tecrübe ve müşahade sonuçlarını değerlendiren yegâne kabiliyet olduğuna göre akılsız hiçbir doğruya ulaşılamaz.
Akletmeden bir peygamberi bir şarlatandan ayırdetmemiz, akletmeden vahyi kavramamız, akletmeden iman etmemiz, akletmeden tevhide ulaşmamız mümkün değildir.
Bu ifadelerimizle vahyi ikinci plana atarak küçümsüyor muyuz? Asla! Akıl göze, vahyi de ışığa benzeten örneğimizi hatırlatsak akıl olmadan vahyin, vahiy olmadan da aklın - sorumlı insan için - hiçbir değer ifade etmeyeceğini zorunlu olarak kabul ederiz. Şunu da hatırlatalım ki, Allahın sözlü ayetleriyle (vahiyle) muhatap olmayan akıl - Kuranın tekrar tekrar hatırlattığı - tabiattaki (sözsüz) ayetlerden her zaman faydalanabilir. Yani faal akıl mutlaka ayetleri bulabilecek ve tevhide ulaşabilecek imkan ve kabiliyete sahiptir.
Aklı için sözkonus olabilacek bir zaaf varsa, onun faal edilmemesidir ve bu faaliyetsizlikten irade sahibi insan sorumludur. Kuranı Kerim, aklı faal tutma yönünde teşvik ve uyarılarla doludur. Akletmez misiniz ? (14 yerde), ...ki akledesiniz. (8 yerde), akleden bir toplum için... (9 yerde), eğer aklederseniz...
(Allah) pisliği (azabı/rezilliği) akllarını kullanmayanlara verir... (Yunus / 100 )
Derler ki: Eğer (vahye) kulak verniş veya akletmiş olsaydık şu çılgın ateşin halkı arasında bulunmazdık. (Mülk /10)
....Onları birlik -beraberlik sanırsın, oysa kalbleri birbirinen ayrıdır. Bu, onların akletmeyen bir topluluk olmalarından ötürüdür. (Haşr /14)
Allahın emrine uyarak aklımızı faal tutmamız kulluğumuzun gereğidir.
[1] Dr. Mustafa es-Sıbai- Es - Sünne.. (1.B.) Kahire, 1961, s. 49
[2] Fahreddin er -Razi / Mefatihul - Gayb, Tahran, tsz. cüz.15,s. 46-53
[3] Buhari K: 30, B: 42: Muslim, K: 13 B: 27
[4] M.N. el -Elbani - El - Hadis .. (3.B:) Kuvayt, 1400 H, s. 39-40; İbn Hacer el - Asqalani Fethul - bari Beyrut tsz. c. 4. s. 194.
[5] Bertrand Russel - Bilimden Beklediğimiz (Varlık Yy.), İst. 1969, s. 69-80
[6] Dr. Henry M. Morris - Yaratılıþ Modeli, (M.E.B.Yy) Ank. 1985. s.46 (Kaynağıyla !. H. Rushdan naklen)
[7] Aynı eser, s. 47
[8] Aynı eser s.36
. İSANIN AKIBETİ ÜZERİNE (Yeni Görüşler)
Hikmet Zeyveli
Son zamanlarda, Hristiyan âleminde, özellikle Almanya ilim adamları arasında rağbet bulan bir konu gündeme oturmuş görünmektedir:
Hz. İsa haçtan (çarmıhtan) indirilirken gerçekten ölmüş müydü, yoksa baygın mıydı?
Dirilen İsa inancı, tedavi görerek canlanan aslında ölmemiş bir İsanın yanlış algılanışı mıydı?
Odağında, genel olarak eldeki resmi İncillerin kaynak olarak yer aldığı araştırma sonuçları yukarıdaki iki soruyu olumlayacak şekilde sonuçlanmaktadır. Bu durumda tartışma ölümden kurtulan İsanın sonraki hayatının nerede ve ne zamana kadar devam ettiği şeklinde devam etmektedir.
Bu tartışmaya İslam âleminden de katılanların varlığını müşahade etmekteyiz. Güney Afrikada yaşayan ve Hristiyan kaynaklarını bir hristiyan papazından çok daha vukufla bilen Ahmed Deedat, yukarıdaki iki soruyu müsbet olarak cevaplayan yazıların sahibi olarak örnek verilebilir.
Bu konudaki tartışmaların özeti aşağıdaki şekilde özetlenebilir:
1. Hz İsa, haç üzerinde bırakıldığı kısa süre (3 veya 6 saat) zarfında bayılmış veya koma haline girmiş; fakat henüz ölmeden haçtan indirilmesi sağlanmış; sonra gizlice, sıkı bir tedavi kürü ile tekrar hayata döndürülmüş; Yahudilerin takibinden kurtarmak için tebdil-i kıyafet ettirilerek Kudusten uzaklaştırılmıştır.
2. Bir süre Galilede ve Şamda faaliyet gösteren Hz. İsa, annesi ve bir havarisini de yanına alarak ve İpek Yolunu takip ederek, daha önce de gittiği ve çocukluğunu geçirmiş olduğu Keşmire vasıl olmuştur. Burada yüz yaşına yakın bir ömür geçirerek peygamberlik yapmış ve orada, Srinagarda vefat etmiştir.
Tabii bu iddialar; Müslüman toplumlar için yeni/nev-zuhûr veya yabancı oldukları ileri sürülerek peşinen reddedilebilir. Kurânın, bu yorumlara müsait olmadığı söylenebilir. Müslüman sünnî inancına göre, Hz. İsanın zaten çarmıha gerilmediği, yerine benzeri birinin infaz edildiği, Onun ise semânın dördüncü katına canlı olarak alındığı iddia edilebilir.
Fakat kanaatimize göre Kurânın konu ile ilgili âyetleri üzerinde yapılacak dikkatli bir inceleme ile, bu sünnî dogmaların hiç de sanıldığı gibi ayetlerle desteklenmediği sonucuna varılacaktır.
Tarihinde altı asır (1231-1834) engizisyon uygulamış ve her inancını zorla dogma haline getirmiş bulunan Hristiyan alemi için de; uzun asırlar taklidi din kabul etmiş Müslüman alemi için de, yukarıdaki iddiaların peşinen redde şâyan kabul edilmesi normal görülebilir.
Ancak bize yakışan her ilmi iddia karşısında delillerini inceledikten sonra tavır almak olmalıdır.
Alternatif Tefsir Örneklerinden: Hârût ve Mârût Meselesi (Bakara: 102)
Bakara Sûresinin 102. âyeti hakkında tefsir ve mealler, âyetin nüzûl arkaplanıyla alâkasız ve aynı zamanda akıl-almaz birçok rivayetler naklederek hikmetli olan Kurân âyetini hikmetsiz ve akıl-dışı bir şekilde aktarırlar. Ancak düşünenler ve arayanlar için doğru alternatif yorumlar bulmak da müyesser olmaktadır. Biz burada; doğru bir alternatif olarak görülebilecek bir yorumu özetleyerek aktariyoruz. Kaynağımız, Beşiruddin Mirza Mahmud Ahmed tarafından yazılmış bulunan The Holy Quran-With English Translation and Commentary adlı beş ciltlik eserdir. 1. cildin 156-160. sayfalarından özetliyoruz.
Hikmet Zeyveli
1. Kelimeler:
Tetlû: a) Okumak, b) İzlemek, uymak, takip etmek. Burada ikinci anlam kasdedilmiştir.
Şeyâtîn (Şeytanlar): Görülmeyen ve görünen alemin şerli varlikları (İns ve Cinden). Burada insanların şerlileri kasdedilmiştir.
Sihr (Sihir): Her çeşit aldatmaca, komplo. İnsanların aklını, gözlerini aldatan gerçek-dışı olay veya olgular.
Melekeyn: İki melek. Burada mecâzen faziletli ve takvâ sahibi insanlar için kullanılmıştır.
Hârut: Bölen, parçalayan.
Mârût: Moral olarak çökerten.
2. Tefsir:
Âyetin odak noktası Medinedeki Yahudiler (Benî İsrail)dir. Sıyak-sibak (bağlam) içerisinde bu açıkça görülmektedir.
Medinedeki Yahudiler, Müslümanlara karşı birtakım taktik ve komplolar geliştirmektedirler. Medine dahilinde İslâm ve müslümanlar aleyhinde ısrarla sürdürdükleri komplolar Sîret kitaplarına bolca malzeme bırakmıştır.
Medineli Yahudiler; dahilî müttefiklerin yanısıra, o günkü dünya konjonktüründe İran (Pers) İmparatorluğunu desteklemekte ve onlardan (İrandan); geçmişte Babil esaretinden kurtuluşlarına nasıl yardımcı oldularsa, şimdi de Medinedeki İslâm tehlikesinden kendilerini kurtarmaları ümidiyle, İranın bir eyaleti mesabesinde bulunan Yemenle temas halindedirler. Taberînin (ö. 311 H) naklettiğine göre: İran Şehinşâhı Kisrâ, Yemen valisi Bâzâna, iki adamını görevlendirmesini ve Hicazdaki adamı (Hz. Muhammedi) derdest ederek kendisine göndermesini emreder. Bâzân, aldığı emri infaz için Hicaza iki kahramanını gönderir. Fakat rivayete göre Hz. Peygamber bu kahramanlara Şehinşahlarının o gece oğlu tarafından öldürüldüğünü haber verir. Haberin doğruluğunu tahkik eden iki görevli, şaşkın ve eli boş Yemene geri dönerler. (Taberî, Tarih: C:2, s: 655-56, Kahire Basımı).
Taberînin naklettiği bu olayda, Medineli Yahudilerin rollerinin olduğu anlaşılmaktadır.
Kurân, Yahudilerin İslâm ve Peygamberi aleyhine geliştirdikleri komplo ve taktikleri, kendi tarihlerindeki iki dönemin taktiklerine benzetmektedir:
1. Hz. Süleymanın yönetiminin son yıllarında, onun aleyhinde geliştirdikleri propoganda taktikleri: Tevratın ifadelerinden de anlaşıldığı üzere, gizli örgütler halinde faaliyet gösteren bir muhalefetin propogandasına göre; Hz. Süleyman, ömrünün sonlarına doğru yabancı birçok kadınla (Tevrata göre 700 kıral kızı + 300 cariye) evlenerek ordu gibi bir harem kurmakla kalmamış; aynı zamanda bu kadınların taptıkları putlar adına mezbahlar yapmış ve o putlara kendisi de tapınarak kâfir olmuştur (Tevrat:1. Kırallar, 11/1-6). Adeta masonluğun çıkışını hazırlayan bu odaklar; ülkede kargaşaya sebep olmuşlar ve Hz. Süleymanın ölümünden hemen sonra İmparatorluğun İsrail (kuzeyde) ve Yehuda (güneyde) olmak üzere ikiye ayrılmasına ve zamanla, parçalanmış Süleyman Mülkünün yıkılmasına ve İsrailoğullarının esaretlere dûçar olmalarına sebep olmuşlardır.
2. Babil Esareti döneminde geliştirdikleri taktikler ve oluşturdukları örgütler: Babil Kralı Buhtunnasr (Nebukadnezar) tarafından, Mukaddes başkentleri Kudüs ve Hz. Süleymanın bizzat inşa etmiş olduğu Beytul-Makdis (Kutsal Ev) tamamen yerle bir edilerek onbinlerin oluşturduğu kafileler halinde Babile sürgün edilen İsrailoğulları, Babilde geçirdikleri 50 yıllık esaretlerinin son dönemlerinde, Babilin aleyhinde Perslerle (İranlılarla) örgütlü işbirliği yapmışlardır. Bu örgütlü mücadelerinde kendilerinden ilham aldıklarını propoganda ettikleri iki İsrailli peygamberin de isimleri geçmektedir: Hârût ve Mârût. (Muhtemelen bunlar isim değil lakap idiler ve istismarci örgütlerce kullanılıyorlardı. Çünkü Hârût ve Mârût kelimeleri sırayla bölüp-parçalamakve moralmen yıkmak anlamlarını da taşımaktalar. Tevrata göre, o dönemin iki peygamberi Haggay ve Zekharya idi.) Ancak bu iki peygamber (veya halkın hüsn-ü zanlarıyla bu iki Melek) dürüst bir mücadeleyi ön görüyorlar ve Allah yolundan sapılmamasını öğütlüyorlardı. Fakat masonik gizli örgütler, o iki Melekin ilham veya vahiy eseri öğretisini istismar ederek faaliyet gösteriyorlardı. Ayrıca gizli örgütlerine üye olarak sadece erkekleri kabul ederek karı-koca ayrımcılığını bile yapiyorlardı. Bu faaliyetlerinde Babilin aleyhinde Perslerle yaptıkları sıkı işbirliği sonunda, Perslere Babilin kapılarını açmışlar ve ülkenin Pers egemenliğine girmesini başarmışlardır. Bütün bu faaliyetlerinin mükâfatı olarak da, Pers Kıralı Kiruş (Cyrus), sadece onların Kudüse dönmelerine izin vermekle kalmamış, aynı zamanda Kudüs ve Beytul-Makdisin yeniden inşasına da maddi yardımlarda bulunmuştur.
Kurân-ı Kerîm; yukarıda özetlenen olayları kendi tarihî kültürleri olarak yakinen bilen Medineli Yahudilere hitabında bu olayları hatırlatmakla şunları îma etmektedir:
Gerek Hz. Süleyman gibi bir peygamberin yönetimi aleyhinde geliştirilen, hedefi ve metodu batıl taktiklerle; gerekse, Babil esaretinden kurtulmak için geliştirilmiş hedefi meşru ve fakat metodu batıl komplolarla Medinedeki İslâmî hareket engellenemez. Ayrıca, ne iddia edildiği gibi Hz. Süleyman sapıtmıştır; ne de, birçok komplonuzun ilham kaynağı saydığınız Babildeki iki Melek (Peygamber) sizin batıl mücadelenizin kaynağı olarak gösterilebilir. Ve siz İslâma karşı vermekte olduğunuz mücadeleden vazgeçmelisiniz!
Şimdi bu kadar arkaplan bilgisinden sonra sözü Kurâna bırakalım:
********************* Bakara: 102 *********************
Onlar (Medineli Yahudiler), Süleymanın yönetimi aleyhinde (döneminin) şeytanların(ın) takip ettiklerini (takip ettikleri taktikleri, örnek alıp) izlemekteler. (Oysa) Süleyman kâfir olmamıştı; (onun aleyhinde çalışan) şeytanlar kâfir olmuşlardı. Onlar, insanlara (her türlü) gizli komplolar öğretiyorlardı.
Ve (yine Medinelli Yahudiler) (bir de) Babildeki (esaret döneminde) iki Meleke vahyedilene (tabi olduklarını iddia edenleri) de (izlemekteler). Oysa onlar (o iki Melek): Biz (bu esaret hayatıyla) (Allah tarafından) sınanmaktayız. (Sakın) küfre sapmayın demedikçe kimseye birşey öğretmiyorlardı. Onlar (Babildeki komplocular) ise o ikisinden, karı-koca arasını açacak şeyler öğreniyorlardı. (Mason cemiyetleri gibi kadınlara kapalı, ancak erkek üye kabul eden örgütler kuruyorlardı)
Onlar (Babildeki Yahudiler veya onları izleyen Medineli Yahudiler) Allah dilemedikçe hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar verecek ve fakat asla fayda vermeyecek şeyleri onlardan öğreniyorlardı. Böyle bir çıkar alış-verişinde bulunanın, âhirette bir nasibi olmadığını da gâyet iyi biliyorlardı. Vicdanlarını sattıkları şey ne kötüdür, keşke (bunu) bilselerdi!
Evet, bu bir alternatif tefsir, zorlayıcı değil. Fakat efsane ve hurafe ihtiva etmiyor! Bir de, nüzûl dönemi toplumunu ilgilendiren bir mesaj ihtiva ediyor...
Ayrıca özet yaptığımız da unutulmamalı...
Selâm ile
MUCİZE ANLAYIŞI ÜZERİNE
Hikmet Zeyveli
Mucizenin en yaygın tarifi insanların, izahında acze düştüğü olaylar veya olgular diye bilindiğine göre, izahında güçlük çekilen her olay veya olguya mucize demek kolaylaşır.
Fakat olayların izahı; toplumların fikrî seviyelerine ve geçmişteki tecrübe ve gözlemlerinin zenginliğine göre çok farklılık arzeder. Geçmişinde hiçbir deprem tecrübesi yaşamamış bir toplum için, yaşayacağı ilk deprem, izahsızdır ve çok özeldir. Bunun gibi bir med-cezir hadisesi, bir güneş tutulması ya da çok az tekrarlanan veya her yerde görülemeyen bir tabiat olayı, ilk müşahidi toplumlar için özel ilahî müdahalelerdir ve izahsızdır. Ancak bu olaylar tekrar tekrar yaşandığı takdirde kanıksanmaya ve alelade görünmeye başlarlar. Günümüzde bir yanardağ püskürmesinin ya da bir depremin alelade (tabiî) birer olay olarak algılanmaları gibi
Demek ki mucize anlayışı toplumdan-topluma değişebilir. Bugün bile, bir illüzyonistin, hilesine vakıf olamadığımız (yani izah edemediğimiz) bir gösterisi karşısında heyecanlanırız. Bir insanın testere ile ortadan ikiye kesilmesi ne kadar heyecan vericidir! Bereket versin ki, günümüzdeki illüzyonistler bu marifetlerinin hilesini de açıklama alçak-gönüllülüğünü göstererek izleyicilerini rahatlatmaktadırlar.
Bu örneğimizle, geçmişte mucize olarak algılanan olayların birer illüzyon olduğunu iddia etmiyoruz. Teknolojinin ve keşiflerin ulaştığı seviyeye rağmen, bugün bile National Geographic veya Discovery gibi kanallarda izlenen belgesellerdeki harika tabiat olayları karşısında hayranlık duymamak veya şaşırmamak elde değil.
Etrafımızdaki tabiatın hâlâ keşfedilmemiş harikalarla dolu olduğunu iddia edebiliriz. Hattâ keşfolunmayan harikaların, keşfolunanlara nazaran kemiyet olarak çok cüzi kaldığını da iddia edebiliriz. Nitekim İngiliz Astrofizikçisi Sir James Jeanse göre: Bilinenlerin sayısı aritmetik bir dizi (1, 2, 3, 4,
) şeklinde artarken, bilinmeyenler kübik bir dizi (1, 8, 27, 64
) şeklinde artmaktadır ve her yeni keşif, arkasında karanlık bir meçhuller uçurumunu beraber getirmektedir.
Bilindiği gibi Kurânda mucize kelimesi geçmez. Onun yerine âyet kelimesi geçer. Allaha işaret eden, Ona götüren belgeler anlamında âyet, hem Kurânın cümleleri için, hem de her çeşit tabiat olayı için kullanılır. Müşriklerin Peygamberlerden istedikleri harikulade olaylar anlamında talepleri de gene âyet kelimesiyle ifade edilmiştir.
Geçmiş toplumların ve özellikle peygamberlerle yaşamış toplumların hatıralarında neden daha çok mucize menkibelerine raslamaktayız?
Toplumlar da, bir insan bireyine benzer merhaleler geçirmiştir. İnsan bireyinin nasıl bir bebeklik, bir çocukluk, ve nihayet bir rüşdüne erme dönemi varsa; toplumların da, tarih sürecinde aynı merhaleleri yaşadıklarını düşünebiliriz. Rüştüne erişinceye kadar, insan bireyi nasıl ebeveynin vesayetine muhtaç ise; toplumlar da rüşdünü ispatlayıncaya kadar peygamberlerin vesayetine muhtaç olmuşlardır. Peygamberliğin son bulması, bu anlamda, insanlık toplumunun rüşdüne erdiğini ifade eder.
Çocukluk çağını yaşayan bir insan, nasıl daha çok görüntü ve seslerden (görsel ve işitsel olaylardan) etkileniyorsa, aynı merhaleyi yaşamakta olan peygamber ümmetleri de akli bir argümandan çok; gözünü, kulağını etkileyen bir olay talep ediyorlardı. Onlar için, akla hitap eden hikmetli bir sözden ziyade; bir kasırga, bir yıldırım, bir şimşek daha etkili idi. Peygamberden de, haklılığının bir kanıtı olarak mesela gökten başlarına taş yağdırmasını talep ediyorlardı.
Peygamberliğin son bulması, insanlığın rüşdüne erişinin ifadesi olduğundan; rüşdüne ermiş kabul edilen bir toplum içerisinde, bu merhaleye yakışmayan âyet/mucize talepleri, Son Mesajda hep seviyesiz bulunmuş ve karşılıksız bırakılmıştır. Buna karşılık enfüs ve âfakta her zaman var olan tabiatımızdaki/tabiattaki âyetlere sürekli dikkat çekilmiştir.
Şurasını da hatırlatalım ki; peygamberliğin son bulması ile insanlığın rüşdüne erişmiş olması vakıası, onun, gelişimini bitirmiş olduğu anlamına gelmez. İnsan bireyinin rüşdüne erdikden sonraki gelişimi gibi toplumların da kıyamete kadar gelişimi devam edecektir.
Peygamberlerle yaşamış toplumlardan bize kadar gelmiş hatıraların çoğu, artık tarihî olmaktan çok menkibevîdir. Özellikle Kitab-ı Mukaddes yoluyla gelen malzemeye, inananları bile artık tarihî malzeme gözü ile bakmamaktalar. Meselâ Montgomery Watta göre Tevrattaki şekliyle Âdem kıssası, insanlığın kardeşliğini simgeleyen bir efsaneden öteye geçemez. Ernest Renanın, İncilleri kaynak alarak hayatını anlattığı İsa (s) ise, yeryüzünde yaşamış ve orada ölmüş samimi ve erdemli bir insanoğlundan başka bir şey değildir.
Görülen o ki, batılı ilim adamları, tarihî-dinî anlatımların menkibevî ve efsanevî unsurlarını bertaraf ederek, onlardan evrensel ahlâki değerler istinbat etmeye gayret sarfetmektedirler. Fakat bu çok zor bir teşebbüse benziyor. Çünkü onlar her kelimesi kutsanmış bir tarihi malzeme (Kitab-ı Mukaddes) ile karşı-karşıyadırlar.
Müslümanların ise resmen kutsanmış bir tarihleri yok. Bugüne kadar siret ve tarih kitaplarına kutsallık atfeden İslâm âlimine rastlanmamıştır. İslâmı doğru yorumlamak için bu büyük bir avantaj.
Fakat hadisler sözkonu olunca bu avantaj tehlikeye düşmektedir. Lafızları itibarı ile Peygambere (s) aidiyetleri ve dolayısıyla fasih arap dilini temsil ettikleri konusunda haklı şüpheler tevlid eden bu malzemenin Kurân tefsirine tahakkümü her sahada hissedilmektedir. Bir örnek vermek gerekirse, çok yakın bir geçmişte bir TV kanalında, Hz İsanın Kurâna göre ölmüş olabileceği kanaatine karşı, dindar müslüman kesimi temsil eden eski bir bakanın öfkeli cevabı şöyle olmuştu: Kardeşim, bu konuda Kurâna değil, hadîse bakacaksın. Bizim inancımıza göre Hz. İsa ölmemiştir, semaya çekilmiştir. Kıyamete yakın inip bize peygamberlik yapacaktır!. Buna karşılık programın lâik takdimcisinin Öyle ise niçin hepimiz hristiyan olup İsanın yolunu benimsemiyoruz? şeklindeki enteresan sorusu da geçiştirilmişti.
Görüldüğü üzere batılıların kutsanmış tarihine karşılık bizde de kutsanmış ve Kurâna tahakküm ettirilmiş bir tefsir/hadis anlayışı hüküm sürmektedir. Siz, istediğiniz kadar Kurânın birçok âyetinin, özellikle Maide sûresinin son âyetlerinin Hz. İsanın öldüğüne açıkça işaret ettiğini hatırlatın. Bu konuda söz Kurânın olmaktan çıkmıştır.
Görüldüğü üzere sonuçta usûl meselesine gelinmektedir. Müşterek ve evrensel inanç esaslarının belirleyici kriterleri nelerdir? Bu konuda kaynakların öncelik sırası ve değeri nedir? İnanç ve amelde asgarî müşterekler (olmazsa-olmazlar) nelerdir? Tahkikle mi, yoksa taklidle mi yol alınacaktır?
Toplumumuzda belki de bütün İslâm Âleminde bu öncelikli meseleler çözülmüş görünmüyor.
Durum böyle olunca, birisi cesaret gösterip:
· Tevhidi doğru anlamalıyız. Allahın hakkını Allaha, beşerin hakkını beşere vermek demek olan tevhid konusunda peygamberini istisna ederek ona beşer-üstü sıfatlar atfetmemeliyiz. Bu meyanda bütün şefaatın Allaha ait olduğunu Kuran kesin olarak ifade ederken, Peygamberi (s) bu işde Allaha şerîk yapmamalıyız;
· Allahın dinini hurafelerden temizlemeliyiz. Zira hurafeler, toplumları maddî-mânevî geri bırakır. Allahın Kelâmı ile Varettikleri arasında çelişki görmemeliyiz. Allahin sünneti ile çelişen nakillerimizi tevil etmeliyiz: Geçmişte Hz. İsanın ölüleri dirilttiği, kendisinin de ölmediği, hâlen dördüncü kat semâda yaşadığı; Hz. Süleymanın kuşlarla konuştuğu, rüzgâra binip gezdiği, cinleri işçi olarak çalıştırdığı; Ebrehe ordusunu Ebabil kuşlarının püskürttüğü; Son Peygamberin (s), bir işareti ile ayı ikiye böldüğü, parmaklarından binlerce hatta onbinlerce kişiyi ve bineklerini doyuracak kadar sular akıttığı
şeklindeki yanlış tefsirleri doğrultmalıyız. Kurân kıssalarının ibretâmiz ve mevize özelliğini öne çıkarmalıyız. Mazrufu bırakıp zarfla oyalanmamalıyız
dese, en muhakkık kesimlerin bile; usûl, tevîl, tefsir
adına bir sürü argüman(!)la karşı çıkacakları görülecektir.
O mâhiler ki derya içredir, deryayı bilmezler.
Allâhın kudretini sınırlamak elbette hiç kimsenin haddi değildir. Ancak bir takım zaaflarla uydurulan hayal ürünü olaylara mucize demek ve Yüce Yaratıcıya bu mevhûm olayları yaratma mecburiyeti getirmek de kimsenin haddi olmamalıdır.
Bu konuda müşriklerin paraleline düşmemeye ve Yaratıcımızın enfüs ve âfakta yarattığı gerçek âyetlerini keşfetmeye çalışmalıyız.
Malik Bin Nebinin aşağıya alıntıladığımız tespitleri aydınlatıcıdır:
Sadece tarih açısından bakacak olursak, Denis Papinin buharın elastiki gücünü keşfetmesi olayını mutlak bir tesadüf eseri olarak değerlendirmek gerekecektir. Çünkü bu buluş anında, buharın etkisi ile alçalıp yükselen bir çaydanlık kapağına bakıyordu. Ama Denis Papinden önce de, ateşin bulunuşundan teknolojik çağa gelinceye kadar, kaç insan nesli, bu olayı aynı pratik sonucu çıkarmaksızın görüp geçmiştir.
Demek istiyoruz ki, Denis Papin veya Watt, entellektüel bir ortamda gözlem yapıyor ve düşünüyordu.
Gerçekten de , Descartes, Metot Üzerine Konuşmalar adlı eserinde bu öncü düşünceyi (keşif ve icatlardan) iki yüzyıl önce belirtmiş bulunuyordu:
Edindiğim fikirler, bana, hayata pek yararlı birtakım bilgilere ulaşmanın mümkün olduğunu; okullarda, teorik felsefe yerine pratiğinin konulabileceğini; böylece ateş, su, hava, yıldızlar, gökler ve bizi çevreleyen bütün varlıkların kuvvet ve etkisini daha iyi tanıyabileceğimizi ve onları, elverişli oldukları işlerde, aynı şekilde kullanabileceğimizi ve neticede tabiatın hakimi ve sahibi olabileceğimizi göstermiştir.[1]
Tabiatta potansiyel enerjinin knetik enerjiye dönüşmesi sözkonusu olmasaydı hareketten ve hayattan bahsedilemezdi. Her potansiyel kabiliyet ancak kuvveden file çıkarıldığı zaman bir değer ifade eder ve bir değer üretir.
İnsanlarda var olan potansiyel kabiliyetlerin köreltilmemesi; kuvveden file çıkarılması için bir entelektüel otram a ihtiyaç var. Bu da taklid yolunun iptali ve gerçek mânâda tahkik yolunun açılması demektir.
Rabbimiz bizlere tahkik üzere, rızasına layık ilimler nasip etsin.
[1] İdeolojik Savaş Ajanları, Malik Bin Nebi, Fikir Yayınları, 2.Basım, İstanbul, 1977, s.42-43
ŞEHÂDET KAVRAMI ÜZERİNE
Hikmet Zeyveli
Kurânda geçen şehâdet kelimesi, günümüzde, Allah yolunda katlolunanlar anlamına mahkûm edilmiştir. Oysa iyi bir tahlille, bu kelimenin daha kapsamlı bir mânâya delalet ettiği ortaya çıkmaktadır.
Bu hususu, meşhur müfessir Fahrud-dîn Râzî (v. 606 H)nin tefsirinden iki alıntı yaparak işlemeğe çalışacağız.
Râzî, Nisâ sûresinin:
Kim Allaha ve Resûle itaat ederse, işte onlar, Allâhın nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehîdler ve sâlihlerle beraberdir. Onlar da ne güzel arkadaştır! (51)
âyetinin tefsirinde şöyle der:
Şehâdet kelimesinin kâfirler tarafından katledilmiş kişiye hasredilmesi caiz değildir. Bunun birkaç sebebi var:
1. Bu âyet şehâdet mertebesinin dinde yüce bir mertebe olduğunu ifade ediyor. Halbuki (mücerred) bir insanın kâfirler tarafından öldürülmesi şeref arttırıcı bir durum olamaz. Çünkü böyle bir öldürülme, bir fâsık veya Allah katında değeri olmayan bir kimse için de sözkonusu olabilir.
2. Müminler Yâ Rabbi, bize şehadet nasib et! diye dua ediyorlardı. Eğer şehâdet bir kâfirin kendisini katletmesi şeklinde anlaşılırsa, bunlar Allahtan, kâfirlerin kendilerini öldürmelerini taleb etmiş olurlardı -ki bu câiz değildir. Zira, bir kâfirin kendisini öldürmesini talep etmek küfürdür. Allahtan, küfür olacak bir şeyi talep etmek nasıl caiz görülebilir?
3. Hz. Peygamberin Karın sancısından ölen de, suda boğulan da şehiddir buyurmuş olduğu bilindiğine göre, şehâdetin sadece (düşman silahıyla) öldürülmekten ibaret olmadığı anlaşılır.
Şehîd ism-i faildir ve şâhid anlamına gelir. Bu anlamda şehîd, Allahın dininin doğruluğuna şehadet eden kimsedir: Bu bazan sözle, tebliğle; bazan da kılıçla, mızrakla olur. O halde şuhedâ, adaletle ayakta duranlardır (adaletle hükmedenlerdir). Bunlar, Allah Taalânın Âl-i İmran: 18 âyetiyle işaret ettiği El-qâimine bil-qistolanlardır:
Allâh, kendisinden başka tanrı olmadığına şâhiddir. Melekler ve ilim sâhipleri de adâletle şâhiddir (ki Ondan başka tanrı yoktur).
Allah yolunda katlolunanlara da; Allahın dininin hak olduğuna, onun dışındaki her yolun batıl olduğuna tanıklık için canını feda ettiği cihetle şehîd denmiştir.[1]
Râzî, Allah yolunda katlolunanlari öven iki âyetten[2] biri olan:
Allâh yolunda öldürülenlere (katl kelimesiyle), ölüler(emvât kelimesiyle) demeyin; hayır, onlar diridirler, ama siz anlamıyorsunuz. (Bakara:154)
âyeti münasebetiyle de şunları söyler:
Müşrikler diyorlardı ki: Muhammedin ashabı, Onun uğrunda kendilerini öldürüyorlar, kendilerini feda ederek bu dünyadan bir fayda temin edemeden hayatlarını boşu boşuna yitiriyorlar (...) Allah Taalâ:
Sizler de kâfirlerin dediği gibi Onlar artık emvât (yani hiçler), (bir daha) dirilmeyecekler ve dünyada katlandıkları bu fedakârlıklarının karşılığını görmeyecekler demeyin. Biliniz ki onlar diridirler -yani dirilecekler; (dünyadaki
bu fedakârlıklarının) karşılığını görerek nimetlere erişecekler.
buyurmaktadır.
Râzî, burada diridirler (ahyâun) ifadesinin dirilecekler anlamında kullanıldığının, benzeri âyetlerden[3] kolayca çıkarılabileceğini ifade eder. Ve bu yorumun El-Kâbî ve Ebu Muslim el-Isbehânînin tercihi olduğunu hatırlatır.
Aynı yorum tarzının, Ebul-Qâsım Abdurrahmân b. İshaq ez-Zeccâcî (v. 340 h.)nin İştiqâqu Esmâillâh isimli eserinde de tercih edildiğini görüyoruz. Ez-Zeccâcî; esmâul-husnâdan Eş-Şehîd maddesini işlerken, aynı âyet (2:154) münasebetiyle şöyle yazar:
Müşrikler Muhammedin ashabı Onun uğrunda bu savaşta[4] kendilerini öldürüyorlar; heba olup gidiyorlar. (Yazık!) diyorlardı. Allah, böyle diyenlere, o öldürülenlerin gerçekte yok olmadıklarını, kendi hükmünde hayatta olduklarını ve gelecekte diriltilerek cennetinde ebedi kalacaklarını bildirmektedir.[5]
Biraz Tefekkür:
Râzî ve Zeccâcîden yaptığımız nakillerden aşağıdaki hususları elde edebiliyoruz:
· Şehîd sıfatı, sadece, kâfirler tarafından katledilmiş kişilere hasredilemez. Allah yolunda hayatını vakfetmiş, hayatı ile dinine şahitlik (tanıklık) etmiş her mümin-müslim kişi için kullanılabilir. Kurânda mutlak olarak ifade edilen ve Râzînin yukarıda tartışma konusu ettiği Nisâ:51 âyetindeki şuhedâ kelimesinin dışındaki bütün şehîd ve şuhedâ kelimelerinde şahid mânâsına geldiği açıkça görülmektedir.
· Allahdan düşmanın silahıyla ölmesini dilemek caiz değildir. Ancak, genel anlamı içerisinde şehîdlik dilemek meşru ve caizdir.
· Asli mânâsıyla peygamberlerin hepsine ve hayatları müslümanların hüsn-ü şehâdetine mazhar olmuş her müslümana (Hz. Ebu Bekr gibi) normal bir ölümle de ölmüş olsalar- şehîd demek câizdir. Bu hükmümüzle, Allah yolunda katlolunmuş müslümanların şehîd olduklarını inkâr etmiş olmuyoruz. Elbette onlar, o uğurda hayatlarını noktalayan inananlar olarak daha üstün bir şehîdlik örneği vermişlerdir. Fakat en yüce şehîd elbette Hz. Peygamberdir.
· Şehidlerden bahsedildiği kabul edilen 2:154, 3:169 âyetlerinden hareketle, onların, kelimenin tam anlamıyla ölmemiş olduklarını, diri olup aramızda dolaştıklarını söylemek doğru değildir. Buradaki dirilik ancak mecaz, ya da bas olarak kabul edilebilir. Dikkat edilirse, her iki âyette de şehîd kelimesi geçmez. Âyetlerde katlolunma kabul edilmekte, ancak bu katlolunmanın, (base inanmayanların sandıkları gibi) bir yok oluş veya hebâ oluş şeklinde anlaşılmaması gereği vurgulanır. Bu nüansla yuqtelu ve emvât kelimeleri kullanılmıştır. Bunun idrâkinde olan eski tarihçiler de hiçbir saygısızlık kaygısı duymadan- (Hz.) Osmanın Katledilmesi şeklinde başlıklar atabilmişlerdir.
· Bu anlamıyla başka ideolojilerin de şehîdlerinden sözetmek mümkündür. Ancak ideolojilerin bâtıl olduğu söylenebilir.
[1] Râzî, Tefsir, 4:51 âyetinin tefsirinde.
[2] 2:154, 3:169.
[3] 82:13deki le-fî naîm ve le-fî cahîm; 18:29daki ehâte; 7:38deki fîd-derkil-esfeli ve 22:56daki fî cennâtin ifadelerinin hep gelecek zaman siğasıyla karşılandıklarını örnek olarak verir.
[4] Burada kasdedilen Bedir Savaşıdır. Bu savaşta Ansardan bazı gençlerin ölmesi üzerine münafıklar yukarıdaki ifadelerle Medinelileri tahrik ediyorlardı.
[5] A.g.e. s.133