Tebriz tarihinin en parlak dönemi
Tebriz Tarihinin en parlak dönemi, hiç kuşkusuz İlhanlılar dönemiydi. O zamanki bilinen dünyanın neredeyse üçte ikisinden fazlasını eline geçiren Moğol Hükümdarı Cengiz Han, sağlığında oğlu Öğedeyi (Oktayı) yerine halef bırakarak, ülkeyi oğulları arasında paylaştırdı.
Kıpçak, Rusya ve Avrupa taraflarını, Cucinin çocuklarına, (Kıpçak-Altınordu- İmparatorluğu); Türkistan ve İranı Çağataya, (Çağatay İmparatorluğu) verdi. Küçük oğlu Tuluya da asıl yurt olan Moğolistanı verdi.
Öğedey ve Mengünün hükümdarlıkları zamanında da Moğol fetihleri devam etti. Mengü büyük hükümdar olunca kardeşleri Kubılayı Çine, (Kubilay Hanlığı) ve Hulaguyu da, Mısır ve Suriyeyi Almak göreviyle Batıya İran ve Iraka (İlhanlı İmparatorluğu) kağan olarak atadı.
Kızıl Aslan döneminde (1186-1191) Azerbaycan Atabegliğinin merkezi olan Tebrize 1225 yılında gelen Celalettin Harzemşah, Tebrizi alarak burayı kendine başkent yapmıştı. Fakat 1230 yılında Celalettin Harzemşah Memluk- Anadolu Selçuklu ittifakına yenilince, kent Moğolların eline geçti.
Mescid-i Kabutun bahçesi
Hulagu Han (1251-1259) Tebrizi kendisine başkent yaparak, Akdenizden Hint okyanusuna dek uzanan çok büyük bir İmparatorluk (İlhanlı İmparatorluğunu) kurdu. Batıniliğe, 1256da Alamut kalesini ele geçirerek son verdi. Ve 1258 tarihinde de Bağdatı işgal ederek halifeliğe son verdi. Halifeliği ve İsmailileri yok etti.
Suriye ve Filistini alarak Mısıra doğru ilerleyen Moğol ordularını, Ayn-ı Calut Savaşında Memlük Sultanı Baybars yenerek durdurdu. Suriye ve Filistinden çıkardı. Anadoludan da çıkarmak için, 1277de Anadoluya gelerek, Elbistanda Moğolları ikinci kez yendikten sonra dünyadaki Moğol ilerleyişini de durdurdu.
Moğollar bundan sonra yakıp yıktıkları ülkelerin ve şehirlerin imar faaliyetine girişti. Bilim, kültür ve ticarete önem verdi. Abaka Han bu topraklarda çok iyi bir düzen kurdu. Teküdev ise İslamiyeti kabul ederek Ahmet adını aldı.
Moğol ülkelerinde ve Moğol ordusunda Türkler ve İslam nüfus hakim durumda olduğundan, Moğolların İslamiyeti kabul etmesiyle birlikte bir anda, Doğuda Kubilay hanlığı hariç diğer üçü, kısa sürede birer Türk imparatorluğu haline geldi. Bu sırada ipek yolu ticareti ve bu yol üzerindeki şehirler gelişti ve yenileri kuruldu.
Mescid-i Kabut'un avlusunu çevreleyen revaklar
Tebriz ise tarihinin en parlak dönemini İlhanlılar döneminde yaşadı. Bu sıralarda Tebriz Bağdatın yerini almış, Türk-İslam dünyasının, doğu batı ticaretinin ve Çinden Avrupaya dek bölgelerin en önemli kenti haline gelmiştir.
Evliya çelebi 1678de Tebrize geldiğinde burada 47 medrese, 400 mektep, 200 kervansaray, 1070 köşk, 108 derviş tekkesi ve 4700 bağ ve bahçenin bulunduğunu saptamıştır. Tebriz zaten konumundan dolayı her zaman için önemli bir kent olmuştur.
Örneğin uygarlığın en önemli göstergelerinden birisi olan ganad gnat- veya kerhiz denilen su kanalları Tebrizde çok eskiden beri şehre su sağlama ve sulama amaçlı olarak kullanılmıştır. Bu sistemle evlere su verilmiştir. Belgelerde Tebrizde 982 kehrizden söz edilmektedir ki, bunların 16 tanesi hala işlevini sürdürmektedir.
Bu kehrizlerin en önemlisi de, Abbasi Hükümdarı Harun Reşidin eşi tarafından yaptırılan Zübeyde Hatun Kehrizidir. Görüldüğü gibi Tebriz, Türk-İslam döneminden önce de, önemli ve bakımlı bir şehirdir. Fakat, Tebrizde bugüne kalan eserlerin çoğu ve en hızlı gelişme dönemi İlhanlılar döneminde olmuştur.
Hulagu Başkent Tebrizde medreseler, Meragada bir rasathane ve Alatağda bir saray ile pek çok buda tapınağı yaptırmıştı. Sonradan İlhanlı İmparatorluğu, Gazan Mahmut Han zamanında tam bir Türk-İslam devleti haline gelince, İslam sanatı da hızla gelişti.
Gazan Mahmut Han Zamanında çok büyük çapta ıslahat ve imar çalışmaları yapıldı. Gazan Hanın Türbesi de Tebrizdedir. Fakat Gazan Han kendinden önce yapılan Buda tapınaklarını yıktırarak yerine camiler yaptırdığı da söylenmektedir.
Tebriz sokaklarından
Aslında Buraya da bir parantez açmak gerekirse, bazı tarihçilere göre Gazan Han hiçbir zaman için Moğol Şamanlığından ve Tengri inancından www.alasayvan.net/
vazgeçip de Müslüman olmadı. Fakat kuzeni Bayduyu, Nevruzun desteğiyle devirerek hükümdar olduğu için, Nevruzun isteğiyle Müslüman oldu, ama Moğol Şamanlığı ve Tibet Budizmi (Nasturiliği) de, el altından koruduğu ileri sürülmektedir.
İlhanlı İmparatorluğu 14. Yüzyıl başlarında çıkan iç karışıklıklarla zayıflayarak 1336da yıkıldı. Topraklarının Azerbaycan taraflarında Çobanoğulları, Batı Anadoluda Osmanoğulları, İran-Irak ve doğu Anadoluda Celayiroğulları devleti kuruldu.
Moğolların Tebriz ve o zamanki İlhanlı topraklarındaki faaliyetlerini tarihçiler değerlendirdiği zaman, yapılan iyi ve faydalı şeylerle birlikte, Türk İslam Dünyasına çok büyük zararlar verdiği de belirtilmektedir.
Bu zararların başında, Anadolunun en önemli bilim, kültür ve ticaret merkezi olan şehirlerinin yakılıp yıkılarak yağmalanması ve Bağdatın yakılıp yıkılıp yağmalanması sırasında dönemin en önemli bilim ve kültür eserlerinin bulunduğu kütüphanenin de yok edilmesi gelmektedir.
Ayrıca Moğolistan ve Çin hariç, Moğolların egemen olduğu bu toprakların hemen hemen tamamında, onlardan önce Türk İslam devletleri vardı. Yani Moğollar bunları yakıp yıkıp yok ederek Moğol İmparatorluğunu kurduğu için, Moğol istilasından en çok zarar görenler de, Türk İslam Dünyası olmuştur denilebilir
Tebriz sokaklarından
Moğol Hükümdarlarının Müslümanlığı kabul etmesiyle tüm Moğol ülkelerinin bir anda yeniden birer Türk-İslam Devletine dönüşmesi de bu durumun kanıtıdır.