Aristoteles
Jostein Gaarder
Aristoteles Atinalı değil, Makedonyalıydı. Platon'un
akademisine Platon 61 yaşında iken gelmişti. Babası meşhur bir doktor ve
bilim adamıydı. Salt buna bakarak bile onun felsefi projesinin ne olduğunu
tahmin edebiliriz. Onu en çok ilgilendiren konu, yaşayan doğa idi. Yalnızca
büyük Yunan filozoflarının en sonuncusu değil, Avrupa'nın büyük
biyologlarının da ilkiydi.
Biraz da abartarak diyebiliriz ki, Platon mutlak
biçimler ya da "fikirler" ile öylesine meşguldü ki doğadaki değişimlere pek
ilgi göstermiyordu. Aristoteles ise tam da bu değişimlerle ya da bugün
adlandırdığı biçimiyle doğal süreçlerle ilgileniyordu.
Biraz daha abartacak olursak, Platon'un tüm duyular
dünyasına ve etrafımızda gördüğümüz şeylere sırt çevirdiğini söyleyebiliriz.
(Niyeti Mağara'dan çıkmaktı Platon'un. Mutlak idealar dünyasına girmekti.)
Aristoteles ise bunun tam tersini yaptı: gerçekçi bir şekilde balıkları,
kurbağaları, anemon çiçeklerini ve gelincikleri inceledi.
Platon mantığını, Aristoteles ise bunun yanında
duyularını kullandı da diyebiliriz.
Platon ile Aristoteles'in yazı tarzları arasında da
belirgin farkla, görülür. Platon bir şair ve destan yazarı iken,
Aristoteles'in yazılar, ansiklopedi maddeleri gibi kuru ve detaylıdır. Buna
karşılık yazdıklarının temelini o güne kadar hiç yapılmamış doğa
araştırmaları oluşturur.
Aristoteles'in yazılarının sayısının 170'i bulduğu
söylenir. Bunlardan ancak 47'si günümüze dek gelebilmiştir. Bu yazıları
birer kitap gibi düşünmek yanlış olur. Aristoteles'in yazılarının çoğu ders
notları şeklindedir. O dönemde de felsefe öncelikle ağızdan ağıza aktarılan
bir şeydi.
Aristoteles'in Avrupa uygarlığına bir başka katkısı
da pek çok bilimin bugün dahi kullandığı bilimsel dilin kurucusu, pek çok
bilimi kurup düzenleyen bir filozof oluşundadır.
Platon da kendinden önceki filozoflar gibi tüm
değişimlerden öte, mutlak ve değişmez olanı bulmak peşindeydi. Sonunda
duyular dünyasının üzerindeki mükemmel fikirleri buldu. Üstelik bu
fikirlerin doğadaki tüm olan bitenlerden daha gerçek olduğunu öne sürdü.
Önce "at" fikri vardı ona göre, duyular dünyasının tüm atları ise mağara
duvarlarındaki gölgeler gibi sonradan ortaya çıkmıştı. Yani tavuk da yumurta
da "tavuk" fikrinden çıkıyordu.
Aristoteles ise, Platon'un böyle diyerek her şeyi
başaşağı ettiğini söylüyordu. Tek atın "değiştiği" ve hiçbir tek atın
ilelebet varolmadığı konusunda öğretmeniyle aynı fikirdeydi. At biçiminin
kendisinin ise mutlak ve değişmez olduğu konusunda da onunla aynı görüşü
paylaşıyordu. Ancak at "fikri"nin insanların pek çok at gördükten sonra
oluşturdukları bir kavram olduğunu öne sürüyordu. Yani ona göre at "fikri"
ya da "biçimi" kendiliğinden varolamazdı. Aristoteles'in at "biçimi" deyince
anladığı atın ya da bugün dediğimiz biçimiyle at türünün özelliklerinin
toplamıdır.
At "biçimi" Aristoteles'e göre tüm atlarda ortak
olan özelliklerdir. Bu noktada çörek kalıpları ile ilgili benzetmenin
geçerli olmadığını görüyoruz, çünkü çörek kalıpları çöreklerden bağımsız
olarak vardır. Aristoteles ise doğanın dışında bir yerlerde, rafların
üzerinde, bu tür biçimler durduğuna inanmıyordu. Çünkü "biçimler" şeylerin
içindedir, şeylerin ayırdedici özellikleri olarak onlarda mevcuttur.
Bir başka deyişle Aristoteles Platon'la "tavuk"
fikrinin tavuktan önce varolduğu konusunda aynı fikirde değildi.
Aristoteles'in tavuk "biçimi" ile kastettiği şey, tavuğun özgün özellikleri
olarak her tavukta varolan şeyler: örneğin tavuğun yumurtlayan bir hayvan
olmasıydı. Bu yüzden tavuğun kendisi İle tavuk "biçimi", ruhla beden gibi,
birbirinden ayırt edilemeyecek şeylerdi.
Böylece Aristoteles'in Platon'un idea öğretisi
hakkındaki eleştirisinden sözetmiş olduk. Bu noktada önemle altını çizmek
isterim ki, bu, düşünce yönteminde çok önemli bir değişim anlamına gelir.
Çünkü Platon için gerçeklik aklımızla düşündüğümüz bir şey iken, Aristoteles
için gerçeklik duyularımızla algıladığımız bir şeydi. Platon doğada,
etrafımızda gördüklerimizin gerçekte idealar dünyasında ya da insanın
ruhunda varolan şeylerin yalnızca birer yansıması olduğunu söylerken,
Aristoteles bunun tam tersini ileri sürer: İnsan ruhunda varolan şeyler,
dışarıdaki şeylerin bir yansımasıdır. Yani gerçek dünya doğadır.
Aristoteles'e göre Platon gerçek dünya ile insanların algılayışlarının
birbirine karıştırıldığı Gizemci bir dünyagörüşüne takılıp kalmıştır.
Aristoteles, önce duyularda varolmayan bir şeyin
bilinçte de varolmayacağını iddia eder. Platon ise önce fikirler dünyasında
varolmayan hiçbir şeyin doğada varolamayacağını öne sürer buna karşılık.
Aristoteles, Platon'un bu tutumuyla "şeylerin sayısını çiftleştirdiğini"
söylüyordu. Platon tek atı at "fikrinden" yola çıkarak açıklıyordu.
Aristoteles içimizdeki her türlü düşünce ve fikrin,
bilincimize görüp işittiklerimiz yoluyla yerleşmiş şeyler olduğunu
söylüyordu. Bir de doğuştan gelme aklımız vardı. Duyularımızla algıladığımız
şeyleri gruplara, sınıflara ayırmak gibi doğal bir yeteneğimiz var. "Taş",
"bitki", "hayvan" ve "insan" kavramları böyle ortaya çıkıyordu. "At", "dam"
ve "saksağan" kavramları böyle ortaya çıkıyordu.
Aristoteles insanların doğuştan akıl sahibi
olduklarını yadsımıyordu. Tersine, insanların en önemli ayırdedici özelliği
aklın ta kendisiydi. Ancak duyularımız olmadan akıl "boş" kalırdı. Yani
insanların doğuştan gelme "fikirleri" yoktu.
Biçimler Şeylerin Özellikleridir
Aristoteles Platon'un idea öğretisine karşı olan
tavrını böylece ortaya koyduktan sonra, gerçekliğin biçim ve özdeğin birliği
olan değişik pek çok şeyden oluştuğunu söyler. "Özdek" bir şeyi oluşturan
madde, "biçim" ise şeylerin kendine özgü özellikleridir.
Kanatlarını çırparak dolaşan bir tavuk düşün. İşte
tam da kanat çırpmaktır tavuğun "biçimi" ve de gıdaklamak ve
yumurtlamaktır! Tavuk "biçimi" ile tavuğun özgün türsel özellikleri ya da
tavu5un yaptıkları kastedilmektedir. Tavuk öldüğü yani kanat çırpmayı
bıraktığı zaman, tavuğun "biçimi" de yokolur. Geriye kalan şey tavuğun
"özdeği"dir ki buna da artık tavuk diyemeyiz.
Daha önce de söylediğim gibi, Aristoteles doğadaki
değişimlerle çok ilgiliydi. "Özdek"te her zaman bir "biçim" olabilme olanağı
yatar. "Özdek" bu içkin olanağı gerçekleştirebilmek için uğraşır.
Aristoteles'e göre doğadaki her türlü değişim, özdeğin "olanaklılıktan
"gerçekliğe" dönüşmesidir.
Bir zamanlar koca bir granit parçasının üzerine
eğilip çalışan bir heykeltraş varmış. O biçimsiz kayayı günlerce oymuş,
kazımış durmuş. Bir gün yanına bir çocuk yaklaşmış ve: "O kayanın içinde ne
arayıp duruyorsun?" diye sormuş. Heykeltraşın bu soruya yanıtı: "bekle ve
gör!" olmuş. Birkaç gün geçip çocuk tekrar heykeltraşın yanına geldiğinde,
artık heykeltraş o koca granit parçasından çok güzel bir at heykeli ortaya
çıkarmış. Çocuk hayranlıkla ata bakıp heykeltraşa dönerek demiş ki: "Peki
ama kayanın içinde at olduğunu nereden biliyordun?"
Heykeltraş bir bakıma granitin içerisinde at
biçimini görmüştü. Çünkü bu granit bloğunda bir ata dönüşme olanağı vardı.
Aristoteles, aynen bu şekilde, doğadaki tüm şeylerin belli bir "biçimi"
gerçekleştirme ya da oluşturma olanağına sahip olduklarını söylüyordu.
Bir tavuk yumurtası bir tavuğa dönüşme olanağını
içinde taşır. Ancak bu tüm yumurtaların bir gün tavuk olacağı anlamına
gelmez. Çünkü bir takım yumurtalar, içkin "biçim"lerini gerçekleştiremeden
kahvaltı sofrasında rafadan yumurta ya da omlet olup giderler. Ancak bir
tavuk yumurtasından bir kaz olamayacağı da ortadadır. Çünkü tavuk
yumurtasında bu olanak yoktur. Dolayısıyla bir şeyin "biçimi" hem ondaki
olanakları hem de sınırlamaları belirler.
Aristoteles şeylerin "biçim" ve "özdeklerinden söz
ederken sadece canlıları ele almaz. Tavuğun "biçim" i nasıl kanat çırpıp
yumurta yumurtlamaksa, bir taşın biçimi de yere düşmektir. Nasıl tavuk kanat
çırpmadan duramazsa, taş da yere düşmeden duramaz. Taşı alıp çok yükseklere
atabilirsin, ancak yere düşmek onun doğasında olduğu için taşı ta Ay'a kadar
atmayı başaramazsın.
Ereksel Neden
Tüm canlı ve cansız şeylerin "olanaklarını
belirleyen bir "biçim"e sahip oldukları bahsini kapamadan önce,
Aristoteles'in doğadaki nedensellik ilişkileri konusunda oldukça ilginç bir
görüşü olduğunu da eklemeliyim.
Günümüzde, şunun ya da bunun "nedeni" derken bir
şeyin nasıl meydana geldiğini kastederiz. Camın kırılma nedeni Petter'in
cama bir taş atmış olmasıdır veya bir ayakkabının varolmasının nedeni
ayakkabıcının deri parçalarını birbirine dikmiş olmasıdır. Ancak
Aristoteles'e göre doğada çeşit çeşit neden vardır. O toplam dört tür
nedenden sözeder. Bunların içinde onun "ereksel neden" dediği nedeni anlamak
en önemlisidir.
Cam kırma örneğinde Petter'in cama niçin taş
attığını sormak doğaldır. Burada Petter'in cama taş atmaktaki amacını
sorarız. Amaç ya da "erek" ayakkabı yapımında da önemli bir rol oynar
kuşkusuz. Ancak Aristoteles doğadaki cansız süreçlerde de bu tür bir
"ereksel neden" arıyordu. Bir örnek verelim:
Yağmur neden yağar? Yağmurun bulutlardaki su
buharının soğuyup damla şeklinde yoğunlaşarak yerçekiminden ötürü yere
düşmesiyle oluştuğunu okulda öğrenmişizdir.
"Özdeksel neden", söz konusu su buharı bulutların)
tam da hava soğuduğunda orada varoluyor olması. «Etken neden" su buharının
soğumasıdır ve "biçimsel neden" de yağmurun "biçim"inin ya da doğasının
damla damla yere düşmek olmasıdır. Sen susup başka bir şey söylemezsen,
Aristoteles buna ek 0|arak, yağmur yağdığını çünkü bitkilerle hayvanların
büyümek jçin yağmura gereksinimi olduğunu söylerdi. "Ereksel neden" ile
kastettiği de buydu. Gördüğün gibi Aristoteles bir anda yağmur damlalarına
bir görev ya da bir "amaç" veriyordu.
Bizse bunu başaşağı edip bitkilerin büyüme nedeninin
yağmur olduğunu söylüyoruz. Aristoteles doğadaki her şeyde bir amaçlılık
olduğunu söylüyordu. Yağmur bitkiler büyüsün diye yağar. Portakallar ve
üzümler insanlar onları yesin diye yetişir.
Bu gün bilim böyle düşünmüyor. Hayvan ve insanların
varolması için yiyecek ve suyun gerekli bir koşul olduğunu söylüyoruz. Bu
koşullar olmasıydı biz de varolamazdık. Ama suyun ya da portakalın amacı
değildir bizi beslemek.
Nedenler hakkındaki görüşleri konusunda
Aristoteles'in yanıldığını söylemek hevesine kapılabiliriz. Ancak acele
etmemekte yarar var. Pek çok insan, Tanrı'nın dünyayı üzerinde insanlarla
hayvanlar yaşasın diye yarattığına inanır. Buna bağlı olarak, insanlarla
hayvanların yaşamak için suya ihtiyacı var diye ırmaklarda su aktığı iddia
edilebilir. Ama burada Tanrının erek ya da amacından sözediyor oluruz, bize
iyilik etmek isteyen yağmur damlalarından ya da ırmak suyundan değil!
Mantık
"Biçim" ve "özdek" kavramları arasındaki fark,
Aristoteles'in insanların dünyadaki şeyleri tanıma sürecini anlatışında da
önemli bir rol oynar.
Bir şeyleri tanımak, onları bir takım gruplara ya da
sınıflara ayırarak olur. Bir at görürüm, bir at daha ve sonra bir at daha...
Atların hepsi birbirinin aynı olmasa da atların hepsinde ortak olan bir
şeyler vardır. İşte atların hepsinde aynı olan bu şey, atların "biçimi'dir.
Diğerlerinden ayrı ya da bireysel olan şey atın "özdeği"ne girer.
Aristoteles insanların kavramlarına bit düzen
getirmek isteyen, titiz ve düzenli biriydi. Bu yanıyla mantığı bilim olarak
kuran kişi de o oldu. Hangi çıkarımların ya da kanıtların mantıksal olarak
geçerli olduğuna ilişkin kesin kurallar öne sürdü. Bir örnek bunu açıklamaya
yeter: Önce "tüm yaşayan varlıklar ölümlüdür" (1. önerme), sonra da "Hermes
yaşayan bir varlıktır" (2. önerme) dersem, bundan pek güzel bir şekilde
"Hermes ölümlüdür" sonucunu çıkarabilirim.
Aristoteles mantığı kavramlar arasındaki ilişkilere
dairdir. Bu örnek de "yaşayan varlık" ile "ölümlü" kavramları arasındaki
ilişkiyi gösterir. Aristoteles'in bu çıkarımı yüzde yüz doğru olsa da bize
pek yeni bir şey öğretmediğini kabul etmek durumundayız. Hermes'in "ölümlü"
olduğunu zaten biliyorduk. (Hermes bir "köpek" ve bütün köpekler "yaşayan
varlıklardır. Bunlar da Everest Dağı'nın tepesindeki taşların tersine
ölümlüdürler)
Doğanın Merdiveni
Aristoteles varoluşumuza bir "düzen getirirken"
öncelikle doğadaki her şeyin iki ana gruba ayrılabileceğine işaret eder. Bir
tarafta taş, yağmur damlası ve toprak parçası gibi cansız şeyler vardır.
Bunlar içlerinde bir değişme olanağı taşımazlar. Bu tür yaşamayan şeyler
ancak dışarıdan etkilerle değişebilirler. Diğer tarafta içlerinde
değişebilme olanağı taşıyan canlı şeyler vardır.
Aristoteles, "canlı şeyier"in de iki ana gruba
ayrılması gerektiğini söyler. Yaşayan bitkiler ve yaşayan varlıklar. Son
olarak "yaşayan varlıklar" da hayvanlar ve insanlar olarak ikiye
ayrılabilir.
Aristoteles doğa olaylarını sınıflarken şeyleri
özelliklerinden, daha doğrusu onların yapabildikleri ya da yaptıkları
şeylerden yola çıkıyordu.
Tüm "canlı şeylerde" (bitki, hayvan ve insanlarda)
gıda özümseme, büyüme ve üreme yeteneği vardır. Tüm "yaşayan varlıklarda"
(hayvan ve insanlarda) ise buna ek olarak çevresindekileri hissedebilme ve
hareket edebilme yeteneği vardır. Tüm insanlarda ise bunlara ek olarak
düşünebilme ya da duyusal izlenimlerini farklı gruplara ve sınıflara
koyabilme yeteneği vardır.
Doğada keskin sınırlar yoktur. Basit bitkilerden
daha karmaşık bitkilere, basit hayvanlardan karmaşık hayvanlara yumuşak bir
geçiş vardır. Bu "merdiven"in en üstünde insan yer alır ki, insan
Aristoteles'e göre doğanın tüm yaşamını yaşamaktadır. İnsanlar, bitkiler
gibi büyür ve özümser, hayvanlar gibi duygu taşır ve hareket eder ve bunlara
ek olarak sadece insanlara mahsus olan mantıklı düşünme yeteneğini taşır.
Böylelikle insan tanrısal akıldan bir nebze taşır.
Bir takım yerlerde Aristoteles, doğadaki tüm devinimleri başlatan bir Tanrı
olması gerektiğinden sözeder. Böylece Tanrı doğa merdiveninin mutlak
tepesini oluşturur.
Aristoteles Dünya'daki devinimleri yıldız ve
gezegenlerin yönettiğini düşünüyordu. Ancak gökyüzü cisimlerini de hareket
ettiren bir şey olmalıydı. Bu güce Aristoteles "ilk devindirici" ya da
"Tanrı" diyordu. "İlk devindirici"nin kendisi hareket etmez ve o
gökyüzündeki cisimlerin ve dolayısıyla doğadaki her şeyin hareketlerinin
"ilk nedenidir.
Etik
Aristoteles üç tür mutluluk olduğunu söyler: İlk tür
mutluluk, arzu ve isteklerin olduğu bir hayattır. İkincisi, özgür ve sorumlu
bir vatandaş olarak varolunan hayattır. Üçüncü tür mutluluk ise araştırmacı
ve filozof olunan hayattır.
Aristoteles, insanın mutluluğu için bu üç koşulun da
bir arada varolması gerektiğini ısrarla belirtir. Tek yönlülüğü reddeder. Ve
bugün yaşasaydı yalnızca bedeni ya da yalnızca aklı kullanmanın tek yönlülük
olduğunu söylerdi kuşkusuz. Bu iki uç, dengesiz bir yaşam biçiminin
ifadesiydi ona göre.
İnsanlarla ilişkilerimizde de "altın orta"yı
tutmaktan sözeder Aristoteles: ne korkak ne çılgınca atılgan, sadece cesur
olacağız. (Cesaretin azı korkaklık, çoğu çılgınlıktır.) Ne cimri ne
savurgan, sadece bonkör olacağız. (Aşırı bonkörlük savurganlık, az bonkörlük
cimriliktir.)
Yemek konusunda da aynı şey geçerlidir. Az yemek
gibi çok yemek de sakıncalıdır. Platoncu ve Aristotelesçi ahlak, Yunan tıp
bilimini hatırlatır: yalnızca dengeli ve ölçülü olarak mutlu ya da "uyumlu"
insan olunur.
Politika
Aristoteles'in bu tutumu politik görüşlerinde de
kendini gösterir. İnsan bir "politik varlıktır" diyen Aristoteles'e göre,
insanı çevreleyen toplum olmadan gerçek anlamda insan olunmaz. İnsanın
ailesi ve açlık, sıcaklık, evlilik ve çocuk yetiştirme gibi temel yaşamsal
eksilmelerini karşılasa da, insanların birlikteliğinin en gelişmiş biçimi
devlette ifadesini bulur.
Sonra da devletin nasıl organize edilmesi gerektiği
sorusu geliyor. Aristoteles üç iyi devlet türünden sözeder. Bunların ilki,
devletin başında tek bir kişinin bulunduğu monarşidir. Bu devlet biçiminin
iyi olabilmesi için baştaki kişinin kendi çıkarları uğruna devleti kötüye
kullanmaması gerekir. Bir diğer iyi devlet biçimi aristokrasidir.
Aristokraside devleti yöneten bir grup lider vardır. Bu,devlet biçiminin de
üçbeş kişinin kasıp kavurduğu, bugün cunta denilen idare biçimine
dönüşmemeye özen göstermesi gerekir. Üçüncü iyi devlet biçimi de
Aristoteles'in politeia demekle kastettiği demokrasidir. Ancak bu yönetim
biçiminde de varolan tehlike, bir demokrasinin kolayca bir ayaktakımı
egemenliğine dönüşebilmesidir.