OSMANLI KARA ORDUSU
KAPIKULU OCAKLARI
Kapıkulu Yayaları
1- Acemi Oğlanlar
2- Yeniçeriler
3- Cebeciler
4-Topçular
5-Top Arabacılar
6-Humbaracılar
7- Lağımcılar
8- Sakalar
Kapıkulu Süvarileri
1- Sipah
2- Silahtar
3- Sağ Ulufeciler
4- Sol Ulufeciler
5- Sağ Garipler
6- Sol Garipler
EYALET ASKERLERİ
1- Tımarlı Sipahiler
2- Akıncılar
3- Azaplar
4- Deliler
5- Gönüllüler
6- Beşliler
YARDIMCI KUVVETLER
1- Bağlı Devlet ve Beyliklerin askerleri
2- Yayalar ve Müsellemler (atlılar)
1- ASKERÎ TEŞKİLÂT
Orhan Gazi döneminde “yaya” ve “Müsellem” adlarıyla ilk düzenli birlikler oluşturulmuştur. I.Murat zamanında ise Kapıkulu ocakları kurulmuştur (1362).
Kapıkulu Ocakları:
İslam hukukuna göre savaş esirlerinin beşte biri hükümdara ayrılırdı. Padişah bunları özel hizmetlerinde kullanırdı. Bir bölümü de saray hizmetlileri arasına alınırdı. I. Murad zamanında “Pençik Oğlanı” denilen bu savaş esirlerinin sayısı artmış, bunun üzerine esirlerden düzenli bir ordu kurularak yararlanılmak istenmiştir. Bu sisteme "Pençik Usulü" denilmiştir. Böylelikle Kapıkulu ocakları oluşmuştur. Kapıkulu ocakları kurulduktan sonra bu ocaklara sürekli bir kaynak bulmak amacıyla “Devşirme Usulü” oluşturuldu. Buna göre özellikle Balkanlar'da yaşayan Hırıstiyan ailelerin çocukları alınarak İslâm dinini,Türkçe ve Türk geleneklerini öğrenmek üzere Türk ailelerinin yanına gönderilmişlerdir. Tek çocuklu ailelerin çocukları alınmamıştır. Daha sonra bu çocuklar Acemi Oğlanlar ocağına gönderilirlerdi (1).
Kapıkulu Yayaları
Acemi Oğlanlar: Yeniçeri ve diğer Kapıkulu ocaklarına asker yetiştirmek için kurulmuştur. Türk ailelerinin yanından gelen devşirme çocukları burada yapılan askeri eğitimden sonra sınavdan geçirilir, başarılı olanlar Enderûn'a alınırdı. Diğerleri Kapıkulu ocaklarına dağıtılırlardı.
Yeniçeri Ocağı: Kapıkulu ocaklarının en önemlisidir. Savaş zamanında merkezde bulunur ve padişahı korurlardı. Barışta ise Divân muhafızlığı yapmak, İstanbul'un güvenliğini sağlamak, sınırlardaki kalelerde muhafızlık yapmak gibi görevleri vardı. Yeniçerilere üç ayda bir "Ulufe" denilen maaş, padişah tahta çıktığında "Culüs Bahşişi", ilk sefere çıktığında da "Sefer Bahşişi" verilirdi. Yeniçerilerin komutanına "Yeniçeri Ağası" denilirdi.
Cebeciler: Yeniçerilerin silahlarını ve zırhlarını yapar, onarır ve silah ambarlarında korurlardı.
Topçu Ocağı: Bu ocağın görevi top dökmek, ve topları kullanmaktı. Osmanlılar topu ilk kez I.Kosova Savaşında kullanmışlardır.
Top Arabacıları Ocağı: Top arabalarını yapan ve topları taşıyan ocaktı. Komutanlarına denilirdi.
Humbaracılar Ocağı: Havan denilen toplarla, humbara denilen gülleleri hazırlayan ve kullanan ocaktı. Komutanına "Humbaracıbaşı" denilirdi.
Lağımcılar Ocağı: Kale kuşatmalarında, hendek kazarak veya fitil döşeyerek surları yıkan teknik bir sınıftı. Komutanına "Lğımcıbaşı" denilirdi.
Sakalar: Kapıkulu askerlerinin sularını taşırdı.
Kapıkulu Süvarileri
Altı Bölük halkı da denilmiştir. Derece ve maaş yönünden yeniçerilerden üstündüler. Sipah ve Silahtarlar, savaş sırasında padişah çadırını, Sağ ve Sol ulufeciler, saltanat sancaklarını, Sağ ve Sol garipler, ordunun ağırlıklarını ve hazineyi korurlardı.
Eyalet Askerleri
Tımarlı Sipahiler: Tımar sistemi daha önceki Müslüman Türk devletlerinde gördüğümüz İkta sisteminin Osmanlılar tarafından geliştirilmiş şekliydi. Tımarlı Sipahiler kendilerine Dirlik verilen kişilerin beslemek zorunda oldukları tamamı Türklerden meydana gelen atlı askerlerdi.Savaş sırasında ordunun sağ ve sol kanatlarında durarak,ordu merkezini yanlardan gelecek saldırılara karşı korurlardı. Kanuni Sultan Süleyman'ın son zamanlarına kadar devletin en önemli ve en büyük askeri gücüydü.
Akıncılar: Sınır boylarında oturan Türklerden meydana gelen hafif süvari kuvvetleriydi. Başlıca görevleri; ordunun keşif hizmetlerini görmek, kaçan düşmanı kovalamak, düşmanı oyalamaktı.
Azaplar: Kelime anlamı bekâr demektir. Masrafları kendi şehir ve kasaba halkı tarafından karşılanan gönüllü kuvvetlerdi.
Deliler: Düşmana korkusuzca saldırmaları nedeniyle "deli" olarak adlandırılmışlardır.
Gönüllüler: Sınırdaki kasaba ve şehirleri korumakla görevliydiler.
Beşliler: Her beş haneden bir kişi alınarak oluşturulan bu birlikler sınırdaki kalelerin korunmasında görevlendirilirdi.
I. Devşirme
II. İltizam
III. Müsadere
Osmanlı Devleti’nde sürekli ve düzenli olarak devlet adamı ve ordunun asker ihtiyacı hangisi ve hangileriyle sağlanmıştır? (2004 KPSS)
A. Yalnız I B. Yalnız II C. Yalnız III D. I, II E. II, III
Yardımcı kuvvetler
Bir savaş zamanında bağlı hükümetlerin (Kırım, Eflak-Boğdan) askerleri de Osmanlı ordusuna yardım ederlerdi. Bunlar içinde en önemlisi Kırım kuvvetleriydi. Yaya ve Müsellemler ise, ordunun önünde gider, yol ve köprüleri onarırlardı
Deniz Ordusu (Donanma)
Osmanlılar Orhan Bey zamanında Karesi Beyliğini ele geçirince bu beyliğin donanmasına da sahip olmuşlardır. Yıldırım Bayezit tarafından Gelibolu'da bir tersane yapılmıştır. Fatih zamanında gelişmeye başlayan donanma, II.Beyazıt zamanında Kemal Reis'in, Kanunî zamanında da Barbaros Hayrettin Paşa'nın Osmanlı hizmetine girmesiyle Akdeniz'de en üstün güç haline gelmiştir. Donanma komutanına Kaptan-ı Derya veya Kaptan Paşa, deniz askerlerine ise Levent denilmiştir. Barbaros Hayrettin Paşa, Turgut Reis, Salih Reis, Pirî Reis, Murat Reis, Seydi Ali Reis, Kılıç Ali Reis ünlü Türk denizcileridir.
2- ORDUDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER VE SEBEPLERİ
Osmanlı ordusunda meydana gelen bozulmaların temelde iki nedeni vardı:
• Avrupa’daki gelişmeler,
• Tımar sistemindeki bozulmalar.
Tımar sisteminin bozulmasının sonuçları
• Devlet ulûfeli tüfekli kapıkulu askerinin sayısını artırmak zorunda kalmıştır.
• Sayıları çoğalan kapıkullarına ulûfe yetiştirmek güçleşti. Hazinenin yükü artmıştır.
• Eyaletlerdeki tımarlı sipahiler ile kapıkulu birbirine karşı denge unsuru idiler. Tımarlı sipahiler kalkınca, kapıkulları devlete hükmeder hale gelmişlerdir.
• Kapıkulu askeri ihtiyacı artınca "devşirme sistemi" de bozulmuş, devşirme olmayan kişiler de kapıkulu askeri yapılmıştır.
• Köylü kapıkulu askeri olmak isteyince toprağını bırakmış, bu yüzden üretim azalmıştır.
Kapıkulu Ocaklarındaki bozulmalar
Askerî alandaki başarısızlıkları önlemek için 17. yüzyıldan itibaren askeri teşkilatta yeni düzenlemelere ihtiyaç duyulmuştur. Ancak bu düzenlemelere Yeniçeri ocakları karşı koydular. Yeniçerilerin başlıca ayaklanmaları şunlardır:
• Yeniçeriler 17. yüzyılın başında sadrazamın görevden alınması için padişah III. Mehmet'i ayak divanına çağırmışlar, padişah, istekleri kabul etmek zorunda kalmıştır.
• Padişah II.Osman Lehistan seferi sırasında yeniçerilerin isteksiz davranışını görünce, sefer dönüşü Anadolu, Mısır ve Suriye’den toplayacağı askerle yeniçerileri kaldırmayı düşünmüş, ancak bunu öğrenen yeniçeriler ayaklanarak II.Osman’ı öldürmüşlerdir.
• IV.Murat saltanatının ilk yıllarında yeniçerilerin isteklerini kabul etmek zorunda kalmış,fakat sonra sert tedbirlerle onları sindirmiştir.
• IV.Mehmet zamanında zorbalıkları devam eden yeniçeriler devlet adamlarını öldürdüler. [Vakayı Vakvakiye = Çınar Olayı (1656)]
• 1687'de IV.Mehmet'i tahttan indirerek yerine II.Süleyman'ı geçirdiler.
• Nizam-ı Cedit’i kuran III. Selim'i tahttan indirmiş ve öldürmüşlerdir (1807 Kabakçı Mustafa Ayaklanması)
Yeniçerilerin ayaklanmalarının başlıca sebepleri:
• Padişah ve diğer devlet adamlarının yeniçeri ocaklarında düzenlemeler yapmak istemeleri
• Saray entrikaları sonucu vezir veya diğer devlet adamlarının yeniçerileri kışkırtmaları
• Padişah değişikliğinde cülus bahşişi aldıklarından padişahları tahttan indirerek yerine yenisini geçirmenin işlerine gelmesi
• Pek çoğunun İstanbul'da esnaflık gibi işlerle uğraşmalarından sefere gitmek istememeleri
• Maaşlarının düşük ayarlı para ile ödenmesi
• Denge unsuru olan Tımarlı Sipahilerin ortadan kalkmasıyla devlet içinde en etkili güç haline gelmeleri
• Tımar sisteminin çökmesiyle sayı ve güçlerinin artması
Kapıkulu Ocaklarında yapılan ıslahat:
• I.Mahmut (1730-1754) zamanında Fransız asıllı olan Humbaracı Ahmet Paşa ordunun Topçu ve Humbaracı ocaklarını
• Avrupa yöntemlerine göre ıslah etmiş, Ayrıca bu dönemde Hendesehane kurulmuştur.
• III.Mustafa(1757-1774) zamanında Topçu Ocağı Baron dö Tot tarafından yeniden ıslah edilmiş, Sürat Topçuları adıyla yeni bir askeri birlik kurulmuştur.
• III.Selim (1789-1807) Nizam-ı Cedit adıyla yeni bir ordu kurmuştur.
• II.Mahmut döneminde(1808-1839):
• Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa Sekban-ı Cedit ocağını kurmuştur.
• Alemdar Mustafa Paşanın öldürülmesi üzerine Sekban-ı Cedit’i kapatan II.Mahmut, Eşkinci adıyla yeni bir ocak oluşturmuştur.
• II.Mahmut 1826'da Yeniçeri Ocağı’nı ortadan kaldırmış, bu olaya Osmanlı tarihinde "Vakayı Hayriye" denilmiştir. Yeniçeri ocağının yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye adında yeni bir ordu kurulmuş, daha sonra Nizamiye adını almıştır. Komutanına da Serasker (Kara Kuvvetleri Komutanı) denilmiştir.
• Tanzimat Dönemi’nde askerlik "vatan görevi" olarak kabul edilmiştir (1843). Temel askerlik süresi 5 yıl olarak belirlenmiştir.
• 1870'de Askeri Zaptiye Teşkilâtı (jandarma) kurulmuştur.
NOT: Yukarıda dönemler içinde bir çok askeri okul ve kurum da açılmıştır.