Kıbrıs'ın Geçmişten Günümüze Tarihi
Kıbrıs, Sicilya ve Sardunya'dan sonra Akdeniz'in üçüncü büyük adasıdır. Kıbrıs adası, Doğu Akdeniz'deki özel konumu nedeniyle tarih boyunca Akdeniz'e hakim olmak ve Akdeniz'de ticaret yapmak isteyen devletleri ve medeniyetleri kendine çekmiştir. Bu özelliğinden dolayı ada, bugünkü adı verilene kadar tarih boyunca birçok isimle anılmıştır.
Mısır ve Hitit dönemlerinde Kıbrıs, Alaşya ( Alasya, Alashia ) veya Asi, Fenikeliler döneminde ise Hetim (Hettim) olarak adlandırılmıştır. Ancak Asur belgelerinde adaya Yatnana veya Ya deniyordu. Kıbrıs'ta kurulan Amatusya, Salaminya ve Pafya şehir devletleri de bazı dönemlerde adanın adı olarak kullanılmıştır. “Kıbrıs” adının Kipris denilen ana kraliçe Kybele'nin adından geldiği varsayılmaktadır. Bir başka varsayım da, adını İbranice'de bakır anlamına gelen "kopher" kelimesinden almış olmasıdır. Ayrıca Akadca ve Latince "cuprum" kelimesinden geldiğine inanılmaktadır. Bir başka inanışa göre de adanın adını Kıbrıs'ta bol bulunan "Selvi" adlı bir ağaç türünden almıştır.
Kıbrıs tarihi dönemlerde bağımsız bir krallık olarak yönetilmiştir. Daha sonraki yıllarda stratejik konumu nedeniyle adanın çevresindeki diğer güçlü devletler tarafından işgal edilmiştir. Bu şekilde adaya hükmeden her devlet kendi kültüründen izler bırakarak adanın kültürünü zenginleştirmiştir. Kıbrıs adası Mısır, Hitit, Yunan Kolonileri ( Aka ve Dor ), Fenikeliler, Asurlular, Persler, Büyük İskender, Romalılar, Doğu Roma ( Bizans ), İslam Devleti, Isaac Comneneus, Tapınak Şövalyeleri, Lüzinyanlar, Venedikliler, Osmanlılar ve Büyük Britanya tarafından var olduğu zamandan beri yönetildi.
Hristiyanlık, MS 46'da Roma döneminde adanın resmi dini olarak kabul edildi. Bu dönemde adada yaşayan Yahudiler, Hristiyanlığı Kıbrıs adasının resmi dini olarak reddetmiş ve Romalılara isyan etmişlerdir. Romalılar bu hareket yüzünden Yahudileri Kıbrıs'tan sürdüler. MS 395 yılında Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölününce Kıbrıs, coğrafi konumu nedeniyle Doğu Roma İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Bizans hakimiyeti sırasında Hristiyanlık hızla yayıldı ve adada ilk Ortodoks Kilisesi kuruldu.
Kıbrıs adası, Akdeniz'deki hakim konumu, askeri ve ticari önemi nedeniyle yüzyıllar boyunca Müslümanlar ve Hıristiyanlar için bir çatışma alanı olmuştur. Bizanslılar Kıbrıs'a hükmettiğinde 632 - 964 yılları arasında İslam ordularının 24 sefer düzenlediği söylenir. Ada 649 yılında Müslümanlar tarafından fethedilmiştir. Kıbrıs adası XI. yüzyılın sonunda Haçlı Seferleri başladığında Haçlılar ile Bizans arasında önemli bir rol oynamıştır. Bizans İmparatoru, 1148 yılında Venediklilere tanınan ticari ayrıcalıkların Girit ve Kıbrıs adaları için geçerli olduğunu kabul etmiş ve bu şekilde Latinlerin Kıbrıs'a yerleşmesine izin verilmişti.
Haçlı Seferleri döneminde Kıbrıs, Kutsal Topraklar yolundaki özel konumu nedeniyle Haçlılar için geçmişe göre daha önemliydi. Isaac Comnenesus'un adadaki yönetimi, İngiltere Kralı I. Richard'ın ( Aslan Yürekli Richard ) Mayıs 1191'de Kıbrıs'a gelmesiyle sona erdi. Kaynaklara göre en önemli katkısı III. Haçlı Dünyasına Haçlı Seferleri Kıbrıs adasını fethediyordu.
Aslan Yürekli Richard adaya hükmettiğinde önce adayı Tapınak Şövalyelerine sattı ve şövalyeler artık adayı yönetemeyeceklerini anlayınca geri verdiler ve Richard adayı 1192'de Guy de Lusignan'a sattı. adada Lüzinyan egemenliği başladı. 1192 - 1489 yılları arasında adayı Lüzinyan soyundan gelen kral ve kraliçeler yönetmiştir. Lüzinyanlar döneminde 1291 yılına kadar başta Akka olmak üzere bazı şehirlerde varlıklarını sürdüren Haçlılar ile Antakya ve Trablus Haçlı devletleri için Kıbrıs vazgeçilmez bir üs olmuştur. Lüzinyanlar döneminde Kıbrıs'ta ağırlıklı olarak Lefkoşa'da Latin Başpiskoposluğu kuruldu.
Baf, Gazimağusa ve Limasol şehirlerinde Latince piskoposluklar açıldı. 1260 yılında Papa Alexander, “Bulla Cypria” başlıklı resmi açıklamasıyla Latin Başpiskoposunu tüm adanın tek dini lideri olarak ilan etti. Bu durum Ortodoks Kıbrıslılar arasında tedirginlik yarattı ve aynı zamanda zaman zaman hükümete karşı isyan etmelerine neden oldu.
Kıbrıs krallarının Yakın Doğu'daki Hıristiyan - Müslüman mücadelesinde önemli bir rolü olmuştur. Lüzinyan kralları lojistik desteklerinin yanı sıra ordularıyla Haçlı seferlerine de katılmışlardır. Zamanla Kıbrıs krallarının haçlı zihniyeti politikaları nedeniyle Kıbrıs adası Yakın Doğu'dan kovulan Haçlıların sığınağı olmuştur.
1250 - 1517 yılları arasında Mısır ve Suriye'yi yöneten Memluk Devleti, İslam ve Türk tarihinde önemli bir yer tutmuştur. Haçlılarla mücadele eden ve Kutsal Toprakları koruyan Memlükler, Haçlıların Yakın Doğu'daki en önemli üssü olan Kıbrıs'a da akın ettiler. Limasol, Larnaka ve Lefkoşa'nın da 1426'da Sultan Barsbay tarafından fethedildiği bilinmektedir. Lüzinyan asıllı Kıbrıs Kralı Janus da bu akın sırasında hapse atılmıştır. Ancak Memlükler artık Kıbrıs'ta kalmadılar, yıllık 8000 dukas vergisi karşılığında Lüzinyan Krallarının Kıbrıs'ı yönetmelerine izin verdiler.
Dış sorunlara adadaki Ceneviz - Venedik çatışması da eklenince Kıbrıs ekonomisi tamamen çöktü. Cenevizliler bu mücadeleyi kazanarak adaya hükmettiler ve 1372 - 1464 yılları arasında Gazimağusa'nın kontrolünü ellerinde tuttular. Venedikliler, 1489'da ada Kraliçesi Caterina'nın Venedik kökenli son Lüzinyan krallığına kendi çıkarları için tahtından vazgeçmeleri için baskı yaptılar. Bu nedenle Venedik, adadaki Lüzinyan egemenliğine son vererek Doğu'daki son Haçlı devletini de ortadan kaldırdı. Venedik devleti, Lüzinyan krallarının Kıbrıs'ta hakimiyetlerini sağlamak için Memluklulara ödediği verginin aynısını ödemeye devam etmişti. Yavuz Sultan Selim ( 1512 - 1520 ) 1517'de Mısır'ı fethedip Memluk saltanatına son verince Venedik Cumhuriyeti Memluklar yerine Osmanlı Devleti'ne vergi ödemeye başladı.
Türklerin Kıbrıs adasına olan ilgileri ve ada ile ticaretleri Anadolu Selçukluları döneminde başlamıştır. Antalya'nın fethinden sonra Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev Kıbrıslılara bazı ticaret ayrıcalıkları tanımıştı. Kıbrıs, 1472'de ilk kez Venedik ve Rodos Şövalyeleri ile Uzun Hasan tarafından kurulan Osmanlı İmparatorluğu'na karşı birliklere katıldı.
Osmanlı Devleti, 1486 yılında Memluk Devleti'ne yönelik saldırıya hazırlanırken, Osmanlı Donanması için Kıbrıs Kralı'ndan bir üs talep etmiştir. Bu talebin reddedilmesi üzerine filo, Kıbrıs kıyılarında sınırlı sayıda saldırı gerçekleştirdi.
KIBRIS'TA OSMANLILAR
Kıbrıs adasının Osmanlılar tarafından fethedilmesinin birçok nedeni vardır. Yavuz Sultan Selim döneminde, Suriye ve Mısır'ın fethi ile Kutsal Topraklar İmparatorluğa katıldı. Bu fetihler Doğu Akdeniz'de güvenliğin inşasını kaçınılmaz hale getirdi. Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğu Akdeniz çevresindeki ülkeleri ele geçirmesi sonucunda Kıbrıs'ın stratejik önemi arttı. Adanın fethi, Akdeniz'de Osmanlı hakimiyetinin kurulması için gerekliydi. Venedik, 1540 yılında Osmanlı İmparatorluğu ile imzaladıkları barış anlaşmasına rağmen, Venedik ve Malta korsanlarının adada üs kurmasına izin verdi. Bu korsanlar, ticaret yollarının kavşağında bulunan adayı kullanıyorlardı. Bir üs olarak kullanılmış ve Kutsal Topraklara seyahat eden tüccar ve hacıların güvenliğini tehlikeye atmıştır. Ayrıca eski bir İslam ülkesi olmak da harekatın kararında etkili olmuştur. Nitekim Şeyhülislam Ebusuud Efendi'nin Kıbrıs harekatı ile ilgili verdiği fetvada Osmanlıların adadaki miras hakkından bahsedilmiştir.
Ünlü Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa, Don - Volga ve Süveyş Kanallarını açma projeleri nedeniyle başlangıçta Kıbrıs işgaline karşıydı. Vezir ayrıca bu saldırının devlete yarardan çok zarar verebileceğine inanıyordu. Ancak Kıbrıs harekatı kararı alındıktan sonra Sokullu Mehmet Paşa, adanın fethi için gerekli tedbirleri almakta gecikmedi.
Önce Osmanlı devletinden Kıbrıs'a herhangi bir ürünün satışı yasaklandı ve Kıbrıs adası ticari ablukaya alınmaya çalışıldı. Rodos'un Osmanlılar tarafından fethinden sonra Osmanlı Devleti tarafından fethedilme tehlikesi olduğunu gören Venedik Cumhuriyeti, Kıbrıs'ta gerekli savunma tedbirlerini almaya başladı. Osmanlı'nın savaş hazırlıklarına karşılık Venedik, Osmanlı Devleti'ne karşı büyük bir Haçlı donanması oluşturmak için Papa'nın ve İspanya'nın desteğini almaya çalışır. Öte yandan Venedik, Kıbrıs'ta Lefkoşa ve Gazimağusa illeri başta olmak üzere tüm askeri kalelerini güçlendiriyor.
1570 yılında Limasol kalesine ulaşan Osmanlı orduları Mart ve Mayıs aylarında Lala Mustafa Paşa komutasında Temmuz ayında Kıbrıs adasının zorlu fethine başladılar. Halk kaleyi terk ettiği için Limasol'un fethinde zorluk yaşanmadı. Bir gün sonra Osmanlı donanması Larnaka'ya ulaştı. Ada halkı, şehrin iç kısımlarına doğru ilerlerken Osmanlı ordularına her türlü lojistik desteği sağladı.
Osmanlı kuvvetleri yaklaşık bir buçuk aylık kuşatmanın ardından Lefkoşa'yı ele geçirdi. Lefkoşa'nın düşmesi, Girne ve Baf'ın da savaşmadan Osmanlılara teslim olmasına yol açtı. Adanın işgalinden sonra Lala Mustafa Paşa, Lefkoşa'da bir valilik kurdu. Muzaffer Paşa, Kıbrıs'ın ilk valisi olarak atandı ve Gazimağusa'nın fethi için gerekli hazırlıklar başladı. 1 Ağustos 1571'de Gazimağusa Kalesi'nin alınmasıyla Kıbrıs'ın fethi tamamlanmıştır.
Venedik Devleti'nin girişimleri sonucunda büyük bir Haçlı donanması, Kıbrıs harekatından dönen Osmanlı donanmasına İnebahtı denilen yerde karşılık verdi. Osmanlı donanmasından sadece Uluç Ali Paşa komutasındaki gemiler 7 Ekim 1571'deki deniz savaşından sağ çıkmayı başardı. 1538'de Preveze Deniz Savaşı ile elde edilen Doğu Akdeniz'deki hakimiyet bu yenilgiyle sarsıldı. Osmanlı Devleti çok kısa bir süre içinde donanmasını yeniden ortaya çıkarınca Venedik 7 Mart 1573 tarihli anlaşma ile Kıbrıs'ın Osmanlı Devleti'ne ait olduğunu kabul etti.
KIBRIS'TA OSMANLILARIN KONUT VE İYİLEŞTİRME POLİTİKASI
Yeni fethedilen bir ülkeyi kelimenin tam anlamıyla vatan yapmak ve onu kolayca savunmak için Türk Müslümanlarının oraya yerleşmeleri gerekiyordu. Bu nedenle, Osmanlı topraklarından Kıbrıs'a kaç kişinin getirilebileceğini belirlemek için 1572 yılında bir nüfus sayımı yapılmıştır. Nüfus sayımının ardından Kıbrıs'ta birçok yerleşim yerinin terk edildiği ortaya çıkarken, Mesarya ve Mazota bölgelerindeki 76 köyde kimsenin yaşamadığı ortaya çıktı.
Osmanlı Devleti'nin yöneticileri, Türk Müslümanları Anadolu'dan ( Konya, Karaman, Niğde, Kayseri vb. ) Kıbrıs'a sürdüler.
1572 yılında yapılan nüfus sayımı verilerine göre Aksaray, Beyşehir, Seydişehir, Endugi, Develihisar, Ürgüp, Koçhisar, Niğde, Bor, Ilgın, İshaklı ve Akşehir'den toplam 1.689 aile Kıbrıs'a sürgün edilmiştir. XVI. yüzyılın sonuna kadar 12.000 aileden sadece 8.000'i Kıbrıs'a yerleşmiştir. Fetihten sonra adayı geliştirmek ve canlandırmak için sürgünler devam etti. Kıbrıs adası, XVII yüzyılın son yarısında ve XVIII. Yüzyılda bir gözaltı kolonisi olarak kullanılmıştır.
Osmanlı Devleti'nin yöneticileri de adanın büyük şehirlerinin güvenliğini ve emniyetini sağlamak için çalıştı. Bu nedenle Lefkoşa ve Gazimağusa kalelerinde yaşayan gayrimüslimler yerlerinden edilmiş ve bu evlere Müslümanlar yerleştirilmiştir. Ayrıca Venedik Devleti'nin zulmü nedeniyle Kıbrıs'ı terk eden yerli halk da adaya geri çağrıldı. Osmanlılar ağır vergileri ve angaryaları da yasakladı. Tarih boyunca Kıbrıs'ın nüfusunda dalgalanmalar görülmüştür. Osmanlı dönemindeki bu nüfus dalgalanmaları, tabiat şartlarına, dış baskılara, Osmanlı Devleti'nin temsilcisi olan kamu görevlilerine, Ortodoks başpiskopos ve saray tercümanlarının uygunsuz tutumlarına bağlanabilir. 1738'de Kıbrıs'ta vergi ödeyen 12.000 Hristiyan olduğunu kaydeden Richard Pococke, nüfusun 2 / 3'ünün Hristiyan, 1 / 3'ünün de Müslüman olduğunu söyledi. Alexander Drummond'a göre 1745 ile 1750 yılları arasında Kıbrıs'ta 150.000 Müslüman Türk ve 50.000 Hristiyan vardı. 1831 nüfus sayımına göre Kıbrıs'ta 15.585 Müslüman erkek ve 29.780 gayrimüslim yaşıyordu. Ayrıca 1858 tarihli İngiliz Konsolosluğu raporuna göre Kıbrıs'ın nüfusu 180.000'dir.
KIBRIS'TA OSMANLILARIN İDARİ DÜZENİ
Adanın fethi tamamlanınca Kıbrıs, İstanbul Valiliği oldu. Adanın Lefkoşa, Baf, Girne ve Gazimağusa ilçeleri ile dışarıdan Alaiye, Tarsus, Mersin, Zülkadriye, Sis ve Trablusşam ilçeleri Kıbrıs Valiliği'ne bağlandı. Kıbrıs adası başkent Lefkoşa, Tuzla, Limasol, Piskopu, Gilan, Evdim, Kukla, Pabhos, Hirsofu, Lefka, Pendeya, Güzelyurt, Girne, Karpaz, Gazimağusa ve Meserya olmak üzere 16 bölgeye ayrıldı. Başkent, Değirmenlik ve Dağ adlı iki nahiyeye ayrıldı.
Girit ve Mora'da Venedikliler ve Osmanlılar arasında çıkan çatışmalar sonucu adada ticaretin sona ermesi, çekirgelerin ve iklimin yol açtığı kıtlık ve diğer birçok sorunun artmasıyla Kıbrıslılar daha iyi bir yaşam için Suriye ve Anadolu kıyılarına göç etmeye başladılar. Bu nedenlerle Kıbrıs'ta nüfus ve gelir azalmış, yıllık harcamalar karşılanamamıştır. Bu nedenle Hümâyun Divanı 1670 yılında Kıbrıs'ta Valiliğe son verdi. Bu yıldan itibaren adanın yönetimi Osmanlı baş - amiraline bırakıldı. 1703 yılından itibaren ada Sadrazam olarak atanan kişiye verilmiştir. 1745 - 1748 yılları arasında Kıbrıs'ta Sadrazamlık yönetimi geçici olarak sona ermiştir. Bu dönemde, Adayı doğrudan Divan-ı Hümâyun ( Osmanlı İmparatorluğu Yüksek Mahkemesi ) tarafından atanan amiraller yönetiyordu. 1748'den sonra bağımsız bir devlet olmaktan vazgeçilerek, Kıbrıs Sadrazam'ın yönetimine geri verildi ve bu uygulama 1785 yılına kadar devam etti. Reformlardan sonra Kıbrıs adası, Cezayir Bahr-ı Sefid'e bağlı bir ilçeye dönüştürüldü ve devlet idaresine bir vali atanmıştır. Bu dönemde birçok yeni hukuki, idari ve adli uygulama hayata geçirilmiş ve idare özerk bir statü kazanmıştır. Reformun getirdiği değişikliklere ek olarak, Kıbrıs altı bölgeye ayrıldı. Valilere yardımcı olmak üzere her ilçe için Müslüman ve gayrimüslimlerden oluşan idare meclisleri ve yargı meclisleri oluşturulmuştur.
Ada Osmanlılar tarafından fethedildiğinde, adada ve İmparatorluğun diğer bölgelerinde dini mahkemeler kuruldu. Din mahkemeleri, Müslümanlarla gayrimüslimler arasındaki anlaşmazlıkları hiçbir ayrım gözetmeksizin çözmeye çalışıyordu.
Tanzimat Fermanı'nın ilanı ile, yeni düzenlemelerin bir takım yapılmış ve yeni mahkemeler açıldı. Bunlar ticari, düzenli ordu ve yüksek mahkemelerdi. Bu mahkemelerde Müslümanlar ve gayrimüslimler eşit üyelerle temsil ediliyordu.
GAYRİMENKUL KIBRIS TEMSİLCİLERİ
Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Maruniler, batılı devletlerin konsolosları ve tüccarları, Kıbrıs'ta Osmanlı idaresi altında yaşayan Gayrimüslimlerdi. Osmanlı hükümdarları, Osmanlı idaresi altında yaşayan toplulukların dini liderlerinin aynı zamanda siyasi liderler oldukları ve kendi cemaatlerini yönetme hakkına sahip oldukları konusunda hemfikirdiler. Bu nedenle, dini liderler her toplumu temsil etti.
Lüzinyanlar hakim duruma gelip Katolik Kilisesi'ni kurdukça Ortodoks Kilisesi adadaki gücünü kaybetmeye başlamıştı. Fetihten hemen sonra Ortodoks başpiskoposlar, adada yaşayan Ortodoksların hem dini hem de siyasi liderleri oldular. Başepiskoposlar kendi halkı ve rahipleri tarafından seçilir ve Kıbrıs vergi tahsildarı tarafından İstanbul'a bildirilirdi. Rum Ortodoks cemaati, din adamlarının seçtiği başpiskopos ve onun aday gösterdiği adaylar aracılığıyla otokrasi ilkelerine göre hukuki ve mali işlerde vekalet yetkisini kullanıyordu.
Kıbrıs adasında yaşayan Ortodoksların bir diğer temsilcisi de dragoman ( Saraylardaki tercümanlar ) idi. Dragomanların resmi atamaları merkezden yapılırdı.
Ermenilerin Kıbrıs'taki tarihi varlığı Bizans dönemine kadar uzanmaktadır. Kıbrıs Ermenilerinin menşei Kilikya, Suriye ve İran'dır. Lüzinyanlar döneminde Lefkoşa'da bir Ermeni mahallesi vardı. 1572 nüfus sayımına göre Ermeni nüfusu, Lefkoşa nüfusunun sadece %8'ini oluşturuyordu. Mahkeme kayıtlarına göre Ermeniler, Ermeni mahallesi ve Meryem Ana Kilisesi'ne yakın Karamanî-zâde mahallesi ile Lefkoşa'nın diğer bölgelerinde yoğun olarak yaşıyorlardı. Kıbrıs'taki Ermenilerin bir diğer dini yapısı da Girne semtindeki Megara ( Saint Maker / Sourp Magar ) Manastırı'ydı. Ermeniler özellikle Kıbrıs'ta ipek ticareti ile meşguldüler.
Osmanlı hakimiyetinden önce adada yaşayan Yahudi cemaati, Osmanlı döneminde varlığını sürdürmüştür. Adanın Osmanlılar tarafından fethedildiği Gazimağusa'da Yahudiler bir mahallede yaşıyordu. Osmanlı döneminde Lefkoşa, Lefka ve Hırsofu'nun yanı sıra Gazimağusa'da da Yahudiler yaşıyordu. Kıbrıs'ta yaşayan Hıristiyan topluluklardan biri de Arap asıllı Maruniler'dir. Kıbrıs'ta yaşayan Marunilerin asıl adı Maruni idi. Adaya ilk Marunilerin Kudüs Haçlı Kralı Beyrut'u fethi üzerine göç ettikleri söylenmektedir. Kıbrıs'ı ziyaret eden batılı seyyahlardan biri olan Dandini, Marunilerin Lübnan'dan Kıbrıs'a geldiklerini ve Lefkoşa'da bir kilise ve adanın çeşitli yerlerinde 19 köy veya çiftlik inşa ettiklerini doğrulamıştı.
Kıbrıs'ta çeşitli ayrıcalıklar tanınan bir diğer sınıf ise konsoloslardı. Konsolosların Tuzla ilçesinde oturmasına izin verildi. Osmanlı İmparatorluğu, imparatorluğun her yerinde olduğu gibi Kıbrıs'ta da konsoloslara geniş haklar verdi.
Belgelerden de anlaşılacağı üzere Fransa, İngiltere, Hollanda, Venedik Cumhuriyeti, Cenova Cumhuriyeti, Roma İmparatorluğu ( Avusturya - Macaristan ), İsveç ( İsveç - Norveç ), Sicilyateyn Krallığı ( Sicilya ) ülkelerinden konsolosluk veya konsolosluk yardımcısı ve ( Analpa - Napoli ), Dubrovnik Cumhuriyeti ( Ragusa ), Danimarka, Rusya, İspanya, Prusya, Cezayir Seba Cumhuriyeti, Sardunya, Belçika, Yunanistan, Amerika ve İtalya, Osmanlı döneminde Kıbrıs'ta mevcuttu.
KIBRIS'TA OSMANLILARA KARŞI TEPKİLER
Osmanlı idaresi altındaki Müslüman ahalinin ( Türklerin ) isyanları daha çok iç sorunları ve sıkıntıları gidermek veya şahsi kıskançlıklarını gidermek veya mevki ve itibar sahibi olmak için meydana gelmiştir. Bu isyanlar adayı Osmanlı yönetiminden ayırmayı amaçlamamıştı. Ana amaç adanın üst yönetimini değiştirmekti. Ancak hükümet isyanları bastırmak için gerekli tedbirleri almış ve taleplerinin yerine getirilmesine asla izin vermemiştir. Osmanlı devletine karşı çıkan isyanların bir kısmının dış güçler tarafından zorlandığı, özellikle adada konsolosluğu bulunan Avrupa devletleri tarafından desteklendiği veya yönlendirildiği biliniyordu.
Bu isyanlar, Ortodoks Kilisesi ve yöneticilerine verilen ayrıcalıkların kötüye kullanılması nedeniyle Osmanlı idaresi genelinde yaşanmıştır. Başepiskopos ve metropolit piskoposlar olağanüstü yetkilerine rağmen bu isyanlara karıştıklarında Osmanlı Devleti şiddetle cezalandırabilirdi. Öte yandan Osmanlı hükümdarları, devlete başkaldıran başpiskoposun yerine başka bir Ortodoks rahibi atamaktan asla çekinmediler.
SOSYO - EKONOMİK YAŞAM
Osmanlılar Kıbrıs'ı fethettiklerinde, feodal sistem nedeniyle, tarımsal üretimin yetersiz olduğu ve ticaretin geliştirilmesi gereken insanların köle statüsünde yaşadığı bir ada ile karşılaştılar. Türk Müslümanlar, adanın sosyal ve ekonomik gelişimi için Anadolu'dan Kıbrıs'a sürüldü.
Osmanlı toplumunun genelinde olduğu gibi Kıbrıs toplumu da farklı dil, din, milliyet ve kültürden üyelerden oluşuyordu. Kıbrıs toplumunu oluşturan kişileri dini ve kültürel açıdan tanımlarsak Türkler Müslüman ve Ortodoks Rumlar, Ermeniler, Maruniler, Yahudiler, Franklar ( Latinler ) olarak, adaya ticaret amacıyla gelen tüccarlar ise Gayrimüslimler olarak tanımlanabilir. Toplumdaki bu farklılıklardan dolayı herhangi bir çatışmanın olmadığı söylenebilir. Osmanlı yönetiminin adaleti, eşitliği, düşünce ve inanç özgürlüğü, hoşgörüsü bu konuda oldukça etkili olmuştur.
Evlilikler, adadaki Müslümanlar arasında aile ilişkisinin başlangıcı olarak kabul edilebilir. Osmanlı tarihinin önceki dönemlerinde ve farklı bölgelerinde görüldüğü gibi Kıbrıs'ta da farklı dinler ve topluluklar arasında evlilikler gerçekleşmiştir. Cemaatler arası evlilikler daha çok Müslüman erkekler ile Gayrimüslim kadınlar arasında görülmüştür. Kıbrıs Ortodoks Kilisesi bu tür evliliklere şiddetle karşı çıktı ve bu insanları dışladı. Evliliğin olumsuz sonucu olan boşanma, Kıbrıs'ta da yaygındı. 1726 - 50 yılları arasında 278 boşanma kaydı bulunmuştur. Bunların 262'si Müslümanlar içindi. Boşanma nedenleri çoğunlukla şiddetli çatışma olarak bildirildi.
Aile ilişkilerinin bir başka boyutu da çocuklarla ilgiliydi. Adadaki Müslümanların yanı sıra gayrimüslimler de ebeveynlerinden birinin öldüğü çocuklarına vasi tayin etmek için mahkemeye dava açabiliyordu. Ayrıca akrabası olmayan çocuklar, kendilerine bakması için güvenilir birinin vesayeti altına alındı.
Kıbrıs'ta ölenlerin mirası, Lefkoşa manevi mahkemesi tarafından eşi, çocukları ve yakın akrabaları arasında tahsis edilen bir miras yoluyla paylaştırıldı. Erkek çocuklara kıyasla kız çocukları, erkek çocukların Müslüman veya gayrimüslimler için aldığı mirasın yarısını aldı. Mahkeme, Kıbrıs'ta ve Osmanlı İmparatorluğu'nun diğer bölgelerinde miras paylaşımı konusundaki anlaşmazlıkları çözdü.
Kıbrıs'ta üç çeşit nafaka sistemi uygulanmaktaydı. Birincisi, anne ve babası ölmüş çocuklara verilen nafaka, ikincisi boşanmış bir ailenin annesiyle yaşayan çocuklarına ve sonuncusu da terk edilmiş çocuklara verilen nafakaydı. Nafaka miktarının belirlenmesinde kız ve erkek çocuklar arasında bir ayrım yapılmamıştır.
Kıbrıs'taki manevi mahkemeler, farklı topluluklara mensup olsalar bile insanlar arasında ayrım gözetmeksizin hizmet etti. Manevi mahkemeler, adada yaşayan gayrimüslimlerin yanı sıra yurt dışından Kıbrıs'a gelen tüccarlar tarafından da tercih ediliyordu.
Kilise tarafından evlendirilen gayrimüslim çiftler, manevi bir mahkeme huzurunda boşanmayı tercih ettiler. Bunun en önemli nedeni, kiliselerin boşanmaya karşı çıkması ve taraflara katı şartlar getirmesiydi. Gayrimüslim bir baba, kızları evlenirken onlara “medarima” denilen bir miktar para veya tefrişat verir, boşanma veya ölüm halinde medarima geri alınırdı.
Adada yaşayan iki toplum arasındaki en yaygın ilişkilerden biri de mülklerin satışı sırasında ortaya çıktı. Bu mülkler evler, bahçeler, ağaçlar, su hakları, hayvanlar ve çeşitli nesnelerdi. Bazı dönemlerde Müslümanlarla gayrimüslimler arasında ticari ortaklıklar kurulmuştur. Kıbrıs'ta iki toplum dayanışma içinde üretim yaptı. Gayrimüslimler Müslümanların hizmetinde çalıştıkları gibi, Müslümanlar da Hıristiyanların hizmetinde çalışmışlardır.
İki toplum arasındaki ilişkinin en önemli noktalarından biri de din değiştirme idi. ( İslam'a Müjde ) Osmanlı Devleti, kendi idaresi altında yaşayan gayrimüslimleri serbest bırakmış, kendi dinlerinde ibadet etmelerine ve kendi dini törenlerine göre mahkemelerde yemin etmelerine de izin vermiştir. Osmanlılar hiçbir zaman gayrimüslimlere dinlerini değiştirmeleri veya İslam'ı seçmeleri için baskı yapmadı. Osmanlı döneminin tamamını kapsayan Lefkoşa Mahkeme Sicillerinde yapılan çalışma sonucunda 487 kişinin din değiştirmeye kayıtlı olduğu tespit edildi. İslam dinini kabul etmek isteyen Müslümanların resmi işlemleri Lefkoşa mahkemesinde kadı tarafından yapılırdı. İslam'ı kabul etmek için mahkemede yaşını kanıtlaması yeterliydi.
Kıbrıs'ın diğer yerlerinde ve mahallelerinde olduğu gibi Lefkoşa'da da Müslümanlar ve Hıristiyanlar samimi ve dostane bir şekilde bir arada yaşadılar. 18. yüzyılın ikinci çeyreğinde Kıbrıs adasında toplam 38 mahalle tespit edilmiştir.
Osmanlı yönetimi sırasında Kıbrıs adasında birkaç hayır vakfı kuruldu. Adada erkekler kadar Müslüman kadınların da vakıf kurdukları belgelerde tespit edilmiştir.
Osmanlı Devleti, imparatorluğun tamamında uyguladığı eğitim ve öğretim sistemini Kıbrıs'a getirdi. Gayrimüslimlerin eğitim kurumlarının geliştirilmesi ve işletilmesi tüm Osmanlı İmparatorluğu'nda olduğu gibi adada da serbest bırakıldı. Gayrimüslimlerin eğitimi ile ilgili her türlü işlemin Ortodoks Kilisesi tarafından yapılmasına izin verildi.
Adanın fethinden kısa bir süre sonra Kıbrıs'ta medreseler açılmıştır. Medreseler yüksek öğretim kurumlarıydı. Osmanlı döneminde adanın çeşitli yerlerinde 10 medrese açılmıştır.
Modern anlamda ilk Osmanlı Rüştiyesi ( Mekteb-i Rüşdi ) 1860 yılında Lefkoşa'da Ayasofya ( Selimiye ) Camii'nin yanında açılmıştır. Bundan sonra adanın farklı yerlerinde toplam 22 Osmanlı Rüştiyesi açılmıştır. 1878'de İngiliz yönetimi başladığında Kıbrıs'ta 65 Müslüman okulu ve 83 Hıristiyan okulu vardı.
Köleler, diğer ülkelerde olduğu gibi Osmanlı İmparatorluğu'nda da toplumun en alt sınıfı olarak görülüyordu. XVI.yy'lın sonunda Osmanlı egemenliğinin başlangıcından itibaren Kıbrıs'ta kadın ve erkek köle ticaretinin çok yaygın olduğu kaynaklardan anlaşılmaktadır. Yüzyılda Gazimağusa limanı, İmparatorluğun en işlek köle yollarından birinde bulunuyordu. Adadaki kölelerin çoğunluğu siyah kölelerden oluşuyordu. Müslümanların yanı sıra gayrimüslimlerin de köle sahibi olma hakları vardı.
Kıbrıs adası tarihin farklı dönemlerinde kuraklık, salgın hastalıklar, depremler, çekirge ve fare istilalarına maruz kalmıştır. Veba, sıtma ve kolera, Kıbrıs'ı derinden etkileyen salgın hastalıklardı. Kıbrıs'ta yaşayanların 2 / 3'ü 1692'de Kıbrıs'ta vebadan öldü. Lefkoşa'da yaşayanların 1 / 3'ü 1835'te Kıbrıs'ta vebadan öldü. Gazimağusa limanına gelen yabancılar adadaki vebayı önlemek için 40 gün boyunca limanda bekletildi. 1840'larda Kıbrıs'ta tam bir karantina servisi kuruldu.
Sıtma, Kıbrıs adasında özellikle yaz ve sonbahar başlarında etkiliydi. Adalılar sıtmadan korunmak için adayı terk ettiler veya dağlık bölgelere taşındılar.
Kıbrıs'ta mahsul kıtlığının birkaç nedeni vardır. Yağış eksikliği ve fare ve çekirge istilaları en önemlileriydi. Hükümet, kıtlık dönemlerinde ekim için yiyecek ve tohum dağıtıyordu.
Kıbrıs'ta birkaç yıl içinde birçok depremin meydana geldiği biliniyordu. 1734 depreminde Ayasofya Camii ( Selimiye ) oldukça hasar görmüş ve 2 / 3'ü yıkılmıştır. Depremde Gazimağusa'da da 200 Türk hayatını kaybetmiş ve şehrin büyük bir kısmı zarar görmüştür.
EKONOMİK YAŞAM
Osmanlı Devleti adaya geldiğinde Latin kökenli soylular ve şövalyeler dışında adalıların fakir ve topraksız oldukları görülmüştür. Osmanlılar, Venediklilerin Kıbrıs'ta topladıkları ağır vergilerin bir kısmını kaldırmış, bir kısmını da indirmiştir. Daha sonra, adalıların toprak sahibi olmaları için bölge sistemi değiştirildi.
Osmanlı İmparatorluğu ile birlikte Kıbrıs'ta ticaret ve sanayi gelişmiştir. Osmanlı hükümdarlarının yeni düzenlemeleri ile bu sektörler Latin kökenli tüccarların tekelinden kaldırılmış ve adalıların bu alanlarda etkin olmaları sağlanmıştır. Tuzla, Osmanlı döneminde Gazimağusa gibi diğer önemli ticaret limanıydı. Tuzla, Osmanlı İmparatorluğu'nun konsoloslarının ikamet etmesi nedeniyle önemli bir ithalat ve ihracat ticaret bölgesi haline geldi. Başkent Lefkoşa, liman kentlerinin yanı sıra bir ticaret merkezi haline geldi.
XVIII. yüzyılın ikinci çeyreğinde. Yüzyıl; İngiltere, Fransa, Danimarka, Hollanda, Venedik, Sicilya, Analp, Dubrovnik, Roma ( İnci ) ve İsveç devleti Kıbrıs ile ticaret yaptı. Hammadde olarak Kıbrıs adasından genellikle ihracatı yasak olmayan ürünler alınıyor ve adaya işlenmiş mallar getiriliyordu. Pamuklu ve yünlü dokumalar başlıcalarıydı.
Osmanlıların ticareti ilerletmek için aldığı önlemlerden biri de Akdeniz'de korsanlarla mücadele etmek ve onların batılı devletlerin tüccar gemilerine zarar vermelerini engellemekti. Korsanların faaliyetlerini engellemeye kararlı olan Osmanlı Devleti, zaman zaman Akdeniz'e filolar göndermiş ve İstanbul'a mal getiren gemileri korumuştur.
Osmanlı toplumunda ortak idealleri ve çıkarları olan cemaat gruplarının teşkilatlanma örneklerinden biri de esnaf teşkilatıdır. Askerler hariç tüm şehirli nüfus kendi bünyesinde örgütlenmişti. Bu yapı şehrin ekonomik ve ticari hayatında da önemli bir yere sahipti. Kaynakların belirttiğine göre Osmanlı döneminde Kıbrıs'ta 100'e yakın zanaat grubu hizmet veriyordu. Bu zanaat dalları incelendiğinde adada Müslüman ve gayrimüslim nüfusun tamamına yakınının birlikte çalıştığı görülmüştür.
KIBRIS'TA İNGİLİZ HÜKÜMETİ ( 1878 - 1960 )
Ayestefanos Barış Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun 1877 - 78 Osmanlı - Rus Savaşı'nda ( 93 harbi ) yenilmesi sonucu imzalanmıştır. Antlaşma ciddi hükümler içeriyordu. İngiltere liderliğindeki devletler, ilgili antlaşma yerine Berlin Antlaşması'nı imzaladılar. Hem adanın hem de yönetiminin İngiltere'ye bırakılmasına karar verildi. Böylece Kıbrıs adası 1878 yılından itibaren İngiltere'ye kiralanmış ve 1960 yılına kadar adada İngiliz egemenliği başlamıştır.
İngiltere, Osmanlı İmparatorluğu'nun İngiltere'ye karşı I. Dünya Savaşı'na katılması nedeniyle adanın 5 Kasım 1914'te ilhak edildiğini ilan etti. Bu karar üzerine pek çok çaresiz Kıbrıslı Türk adayı terk etti.
1915'te İngiltere, savaşta müttefik olmak şartıyla Kıbrıs'ı Yunanistan'a teklif etti, ancak bu öneri Yunanistan'ın Almanya'nın savaşı kazanacağını düşünmesi nedeniyle reddedildi. Yunanistan Birinci Dünya Savaşı'na İngiltere'nin çıkarları için katılmış olmasına rağmen, İngiltere adayı Yunanistan'a vermeyi reddetti. Bu arada Kıbrıslı Türkler, Kıbrıslı Rumların Enosis faaliyetlerine karşı hareket ettiler.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile adanın İngiltere'ye ait olduğunu kabul etti. Adadaki Türklere kendi kaderini tayin hakkı verildi. Kıbrıslı Türkler ya adada kalacaklar ya da Türkiye'ye göç edeceklerdi ya da Türkiye vatandaşlığından çıkarılacaklardı.
1924 - 1927 yılları arasında Lozan Antlaşması'na dayanarak adadan yaklaşık 5.000 Kıbrıslı Türk Türkiye'ye göç etmiştir. Böylece 1878'de nüfus dengesinde başlayan yozlaşma 1914'te de devam etmiş ve sonunda Lozan Antlaşması ile Kıbrıs Türkleri için vahim bir durum haline gelmiştir.
İngiltere, Lozan Barış Antlaşması ile adaya resmen sahip oldu ve 10 Mart 1925'te adanın bir Kraliyet Kolonisi olduğunu ilan etti. Yüksek Komiserin yerini bir Vali aldı. 1925 yılında ilan edilen Kraliyet Kolonisi, 1960 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin ilanına kadar devam etmiştir.
1931 yılında Kıbrıslı Rumlar tarafından adada İngiliz yönetimine karşı büyük bir isyan girişimi meydana geldi. İsyan sonucunda her iki toplum da ada üzerinde baskı altına alındı. Bundan sonra sıkıyönetim yaklaşık 10 yıl devam etti. İkinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan gelişmeler, İngiltere'nin adadaki sıkıyönetim uygulamasını hafifletmesine neden oldu. İngiliz yönetimi 1941 yılında yerel yönetimler için bir seçim yapmaya karar vermiş ve siyasi faaliyetlerde bulunmalarına izin vermiştir. Sonuç olarak o dönemde Kıbrıslı Türkler ve Rumlar arasında çeşitli siyasi partiler kurulmuştur ( KATAK, AKEL vb. ).
1950'lerde Türkiye, İngiltere'nin daveti üzerine Londra Konferansı'na katıldı ve resmen Kıbrıs'ta taraf oldu. Bu dönemde Kıbrıslı Rumlar, Yunanistan'ın da desteğiyle Enosis'i gerçekleştirmek için diplomatik girişimlerde bulundular. 15 Ocak 1950'de Rum Ortodoks Kilisesi, adanın Yunanistan'a ilhakıyla ilgili bir halk oylaması düzenledi. Kıbrıslı Rumlar istenilen sonucu alamayınca Enosis'i gerçekleştirmek için Yunanistan ile işbirliği yaparak 1955 yılında EOKA'yı ( yeraltı örgütü ) kurdular. EOKA, başlangıçta adada yönetici olan İngilizleri hedef alırken, daha sonra Kıbrıslı Türkler de EOKA'nın hedefi olmaya başladı.
Öte yandan Kıbrıslı Türkler, EOKA'nın saldırılarına direnmek için Türkiye'nin desteğiyle 1 Ağustos 1958'de Türk Mukavemet Teşkilatı TMT'yi kurdular.
1959 yılı itibariyle adadaki durum Birleşik Krallık için çekilmez hale gelmiştir. 1959 yılında Londra ve Zürih Anlaşmaları ile uzlaşmaya varılmış ve 1960 yılında Kıbrıslı Türkler ve Kıbrıslı Rumların ortaklığı temelinde iki uluslu bir devlet olarak Kıbrıs Cumhuriyeti kurulmuştur. Aynı zamanda Birleşik Krallık iki askeri egemen üs elde edebildi.
Kıbrıs Cumhuriyeti, adanın siyasi eşitliği ile iki toplumlu ortaklık hükümetine dayalı yeni Cumhuriyetin Kurucu Ortakları olarak Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum halklarını tanıdı. 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasası, başlangıçta işlevsel bir Federasyon için hazırlanmıştı. Doğumlar, ölümler, evlilikler, okullar, futbol kulüpleri, çöp toplama ve belediye vergileri gibi sosyal işlevler her topluluğun yerel yönetimleri tarafından ayrı ayrı gerçekleştirilmiştir. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin uluslararası düzeyde tek bir ulusal kimliği vardı ve Kıbrıs Cumhuriyeti BM'ye üye oldu.
Ne yazık ki, 1960 Ortaklık Cumhuriyeti sadece üç yıl sürdü. Adanın Yunanistan'a ilhakını öngören ve BM belgesi olarak da yayınlanan Akritas Planı ( A / 33 / 115 ), Rumlar tarafından iptal edilmemiştir. Bu nedenle Kıbrıslı Rumlar, Kıbrıslı Türkleri adada azınlık yapacak Anayasa değişiklikleri yapmayı teklif ettiler.
Anayasa ve diğer iki toplumlu meseleler konusundaki anlaşmazlıklar, birçok Kıbrıslı Türk sivilin hayatını kaybettiği 1963 yılındaki trajik olaylara yol açmıştır. Bu noktada Kıbrıslı Rumlar 1960 Ortaklık Cumhuriyeti'ni silah zoruyla gasp ederek Kıbrıslı Türkleri tüm devlet organlarından dışlamışlar ve Anayasa'nın temel hükümlerini tek taraflı olarak Anayasa'ya aykırı olarak değiştirmişlerdir.
Sonuç olarak başkent Lefkoşa'da nüfusun fiziki ayrımı Yeşil Hat ile belirlendi. İki toplumlu çatışmalar, BM'nin Mart 1964'te BM Barış Gücü'nü Kıbrıs'a göndermesini gerektirdi. Kıbrıslı Rumların saldırılarından kurtulan Kıbrıslı Türkler, adanın yüzölçümünün %3'üne tekabül eden küçük yerleşim alanlarına sığınmak zorunda kaldılar.
Adanın 1963'ten bu yana Kıbrıs'ın tamamını temsil edecek merkezi bir yönetimi yoktur. Kıbrıslı Türkler ve Kıbrıslı Rumlar 1963'ten beri kendilerini ayrı yönetmişler, ancak Kıbrıs Rum tarafı “Kıbrıs Hükümeti” olduğunu iddia etmiştir. 1960 Ortaklık Cumhuriyeti'nden dışlanmalarından bu yana, Kıbrıslı Türkler kendilerini yönetmek ve günlük işlevlerini düzenlemek için bir takım idari mekanizmalar oluşturmuşlardır. Önce 27 Aralık 1967'ye kadar görev yapan Genel Kurul'u kurdular. İhtiyatlı Kıbrıs Türk Yönetimi adı altında yeni bir yönetim kuruldu. Daha sonra 21 Aralık 1971'de Kıbrıslı Türkler “ihtiyati” kelimesini kaldırarak yönetimlerine Kıbrıs Türk Yönetimi adını verdiler. Kıbrıslı Türkler için, 1963 - 1974 arası dönem Kıbrıslı Türkler için ulaşım sorunlarının da büyük olduğu yoksulluk, korku ve güvensizlik yıllarıydı. 15 Temmuz 1974'te Rum cuntası, Kıbrıs Rum EOKA ile işbirliği yaparak Kıbrıs'ta bir darbe gerçekleştirdi.
Türkiye 20 Temmuz 1974'te garantör ülke olarak adaya müdahale etti. Barış harekâtının ardından ada, kuzey ve güney Kıbrıs olarak ikiye ayrıldı. 13 Şubat 1975'te Kıbrıs Türk Federe Devleti kuruldu. Daha sonra 15 Kasım 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kuruldu.