Osmanlının birinci dunya savasindan çekilmesi
Washington'un Berlin'e savaş açmış olması, Amerika'nın gözünde Osmanlı'yı düşman durumuna getirmemişti. Nitekim eski İstanbul elçisi Morgenthau, Babıali'yi Berlin'in boyunduruğundan kurtarmak için ortamın çok uygun olduğunu ileri sürmüş ve kendisine aracılık görevinin verilmesini istemişti. Washington Mayıs ayında onun isteğini kabul etti. Oysa İngilizler bu girişimden hoşnut olmamışlardı. Zira onlar Temmuz başında, Talat Paşa'nın İsviçre'de büyük bir barış atağına geçeceği beklentisi içindeydiler. Hal böyle iken, Amerika'nın devreye girmesi, Osmanlı'nın pazarlık gücünü artırabilirdi. Dolayısıyla, yeni Dışişleri Bakanı Balfour, Siyonistlerin lideri Haim Weizman'a, Morgenthau'yu bu atılımından vazgeçirmek görevini verdi. Böylece büyük umutlarla Haziran'da Londra'ya gelen eski elçi, düş kırıklığına uğramış ve Cebelitarık'tan ülkesine dönmek zorunda kalmıştı (Laurence Evans, United States Policy and the Partition of Turkey, 1914-1924, the John Hopkins Press. Baltimore, 1965, s. 43-44).
Buna karşılık, parlamento üyesi Yüzbaşı Aubrey Herbert, İsviçre'deki Mısırlı öğrencilerin müfettişi Dr. Parodi'nin aracılığı ile, Türklerle 21 Temmuz'da Bern'deki bir parkta buluştu. Bu iki kişiden biri, kendisini Talat Paşa'nın yakın dostu olarak tanıtan Dr. Nurettin idi. Osmanlılar yüzbaşıya, İngiltere'nin neye göre barış yapabileceğini sorunca, onun bu konuda yorum yapma yetkisi olmadığını öğrendiler. Onlar buna rağmen, barışın yapılabilmesi için, Enver'in yerine, Almanlardan nefret eden III. ordu komutanı Vehip Paşa'yı ordunun başına geçirmek istediklerini açıklamakta bir sakınca görmemişlerdi (The Situation in Turkey. Memo, Prepared by the Right Hon. Aubrey Herbert, M.P. Paris, 25 July 1912, Secret, No: 1573, CAB 24/21).
Ayaküstü yapılan bu görüşmede, Türkler daha çok konuşmuşlar ve tüm bu görüşlerin Talat Paşa'dan kaynaklandığı izlenimini yaratmak istemişlerdi. Hatta Dr. Nurettin, Talat Paşa'nın atayacağı yetkili bir temsilci ile birlikte, tekrar gelmek üzere derhal İstanbul'a dönmüştü (Aynı).
Dr. Parodi ise, Talat'ın hemen harekete geçeceğini sanmadığını Rumbol'e söylemişti ki, onun bu tahmini doğru çıktı (Memo on Turkish Peace Overtures, File 2221999, FO 371/3057). Çünkü Osmanlılar, 14 Mart 1917'de düşen BağdatI geri almak için, yaz sıcağının geçmesini bekliyorlardı.
Oysa Ekim ayına gelindiğinde hâlâ saldırıya geçilmiş değildi. İşte tam bu sırada, İzmir Valisi Rahmi Bey'in güvenilir dostu ünlü Levanten Charles Giraud, 24 Ekim'de Atina'ya ulaşmıştı. Giraud sivil Osmanlı uyrukları ile Fransız ve İngiliz sivillerinin değişimi işlemlerini görüşmek üzere, bir yıl önce olduğu gibi yeniden gelmiş (From Mudros to Dept of Military Intelligence, File 20738, 23 Oct. 1917, FO 371/3057), ancak bu kez, resmi misyonunun yanı sıra, bir de gizli bir görevi olduğunu açıklamıştı. O, İzmir valisi n****** İngiltere'nin ülkesi ile ayrı bir barış yapma eğiliminde olup olmadığını soruşturacaktı. Eğer Londra'dan olumlu ve güvenilir yanıtlar alınırsa, Rahmi Bey de, başta İzmir olmak üzere Ege vilayetlerinin çoğunun merkezi yönetim ile ilişiğini kesecek ve Britanya'nın mücadelesine yardımcı olacaktı (Colonel French to DMI, File 20738, 24 Oct. 1917, FO 371/3057). Onun özde istediği Osmanlı İmparatorluğu'nun bağımsızlığı ve İstanbul'un dokunulmazlığı idi (Balfour to Hardinge File 220406, 1 Nov. 1917, FO 371/3057).
Atina Elçisi Lord Granville, Rahmi Bey ile direkt temasta yarar görüyordu (Graville to Balfour, File 220306, 18 Nov. 1917, FO 371/3057). Oysa Londra'da savaş politikasını yürütenler, bu tür girişimlerin İsviçre'den yapılmasını yeğliyorlardı. Zaten barış konusunda İngiliz yöneticileri arasında görüş ayrılıkları vardır. Örneğin, Dışişleri Bakanı Balfour, Osmanlı ile barış yapma zamanının geldiği kanısında değildi. Sykes Picot Antlaşmasının İngiliz ortağı ve savaş kabinesi ikinci sekreteri Mark Sykes, İngiltere'nin açık bir politika sergilemesini istiyordu. İngiltere Osmanlı'ya karşı Arapların, Musevilerin, Ermenilerin bağımsızlığı ve Boğazların açılması uğruna savaşıyordu. Barış görüşmelerine, Babıali'nin bu koşulları resmen kabul etmesi ile başlanabilirdi (Mark Sykes to Hankey, File 22559, 4 Nov. 1917, FO 371/3057).
Savunma Bakanı Lord Milner ise her iki görüşün arasında yer alıyordu. O da barış ortamının henüz oluşmadığı inancındaydı. Dolayısıyla askeri harekat devam ederken, gizli görüşmeler de sürdürülmeli ve Türklere savaştan ne kadar erken çekilirlerse, kayıplarının da o kadar az olacağı fikri aşılanmalıydı (Memo by Lord Milner, File 218155, 12 Nov. 1917, FO 371/3057).
Sonunda Granville ve Giraud'un tavsiyelerine uyuldu. Rahmi Bey'in çok iyi tanıdığı, İstanbul'daki eski konsolos muavini Waugh ile eski İzmir konsolosu Heathoote Smith, onunla 27 Kasım ve 2 Aralık tarihlerinde Foça'da gizlice bir araya geldiler.
İngilizler aldıkları talimat uyarınca, Britanya'nın İstanbul ve Anadolu'daki Osmanlı varlığına son vermek amacını gütmediğini, barış görüşmeleri için müttefiklerinin, özellikle Fransa'nın onayının alınması gerekeceğini dile getirdiler ve buna karşılık Babıali'nin nasıl devreye gireceğini sordular.
Rahmi Bey bunu Sadrazam Talat Paşa'nın saptayacağını vurguladı. Sadrazamdan gelecek herhangi bir öneri olursa, o Giraud'yu Midilli Adasına gönderebilirdi. Aynı şekilde İngiliz kuryeleri de, Foça veya Ayvalık'a gelebilirlerdi (Granville to Balfour, File 237649, Secret, 4 Dec. 1917, FO 371/3057).
Böylece İzmir valisi ile açık bir kapı bırakılıyor, ancak Bern'deki harp esirleri konferansı dolayısıyla, girişimlerin ağırlık merkezi yeniden İsviçre'ye kayıyordu. Bu arada Londra, Osmanlı ile tek başına barış yapabilmek için Paris'in vizesini almıştı. Şimdi Türklere, Osmanlı İmparatorluğu'nun tümü ile parçalanmayacağı söylenecek, diğer bir deyimle gizli antlaşmaların Anadolu'ya ilişkin hükümlerinde köklü değişiklikler yapılacaktı. Ancak İngilizler, en büyük engel olarak gördükleri Enver Paşa'nın kolay kolay devrileceği kanısında değillerdi. Dolayısıyla kendi şartlarını ileri sürmeden önce, hükümet bazında Babıali'nin tekliflerini getirmesini, yani barış görüşmelerini resmen Osmanlı'nın başlatmasını bekleyeceklerdi (Cabinet minutes, File 237085, 15 Dec. 1917, FO 371/3057).
Bu aşamada Babıali'nin gizli de olsa, resmi hükümet olarak devreye girmesi mümkün değildi. Çünkü Talat Paşa'nın beklenen darbeyi yapabilmesi için İngiltere ile barış görüşmeleri gündeminde tam bir mutabakatın sağlanması gerekiyordu.
Harp esirleri konferansı aralık ortasında açılmış ve çalışmalarını ayın 27'sinde tamamlamıştı. Bütün bu süreç içerisinde Talat Paşa'nın ajanı olduğu bilinen, Hilalı Ahmer delegasyonu başkanı Dr. Akil Muhtar'ın konferans gündemi dışına hiç çıkmaması dikkat çekmişti. Bunun yanı sıra, o, İngilizlerin İsviçre'deki ajanı Dr. Parodi ile bir araya gelmeyi sürekli olarak erteliyordu (Rumbold to Balfour, Cypher, File 2121, 3 Jan 1918, No: 1, FO 371/3057).
Osmanlıların işi yavaştan almaları, 20 Aralık'ta Bolşeviklerle Brest-Litovsk'da başlayan barış görüşmelerine bağlanabilirdi. Çünkü Rusya'nın savaşta işgal ettiği tüm Anadolu topraklarından çekilmesinin yanı sıra, Kars, Ardahan ve Batum sancaklarını da iade edecek duruma düşmesi, kuşkusuz Babıali için büyük bir moral kaynağı olmuştu (Aynı).
Bern'de öylesine ilginç bir tablo olmuştu ki, Rusya savaştan çekildikten sonra, Osmanlılar İngiltere ile barış yapmaya eskisi kadar özen göstermeyebilirlerdi. Oysa Rusya'nın İtilaf Devletleri'nden kopmasından sonra, İngiltere açısından, Babıali ile yapılacak barışın önemi daha da artmıştı.
Dolayısıyla, İngiliz diplomatları görüşmeleri bir an önce başlatmak için, kendi şartlarını Dr. Parodi aracılığı ile, sözlü olarak Osmanlı ajanına iletmek kararını almışlardı ki, tam bu sırada bir sürprizle karşılaştılar. İngiltere Sendikaları toplantısında yaptığı konuşmada, Londra'nın koşullarını dile getirerek, Babıali'ye adeta davetiye çıkarmıştı:
Biz başkenti İstanbul olmak üzere, Türklerin anayurdu olan toprakları kapsayan bir Osmanlı İmparatorluğu'nun varlığına karşı değiliz. Ancak Akdeniz'den Karadeniz'e geçiş, uluslararası ve tarafsız bir statüye kavuşturulmalı, Arabistan, Ermenistan, Irak, Suriye ve Filistin'de yaşayanlara, uluslara verilmiş olan haklar tanınmalıdır (D. Llyod George, Memoirs of the Peace Conference, New Haven, 1928, Cilt I, 1222).
Talat Paşa'da cevabını medya kanalı ile verdi. 14 Şubat 1918'de, Viyana'daki Neue Freie Presse Gazetesi ile yapılan röportajda, Llyod George'un 5 Ocak konuşmasına değinen sadrazam şöyle diyordu:
Başbakan'ın Belçika ile Arabistan, Irak ve Suriye'yi aynı kefeye koyması doğru değildir. Bu yöreler Osmanlı İmparatorluğu'nun ayrılmaz birer parçasıdır ve onların, İmparatorluğun bünyesinde muhafazasının, hayati bir önemi vardır (Memo on the State of Mind in Turkey, File 96681, 25 May 1918, FO 371/3381).
Bu yanıt, barış görüşmeleri gündeminde mutabakat sağlanamayacağının en belirgin örneği oluyordu.
Böylece Mart ayına gelindiğinde, bir yıldan beri yoğun bir şekilde devam eden gizli girişimler sona eriyor ve taraflar tıpkı harbin başında olduğu gibi, kozlarını paylaşmak üzere, umut ettikleri askeri zaferleri beklemeye koyuluyorlardı.
Bilindiği gibi 1918 yazı sona ererken, Babıali'nin yolu erken barışa değil, imparatorluğun sonunu getirecek olan Mondros Mütarekesine doğru gidiyordu