Alerjik Rinit Nedir? Neden Olur? Nasıl Tedavi Edilir?
Alerjik rinit, bir veya daha fazla sayıda alerjenin (alerjik reaksiyona neden olan bir şeyin) burun içinde şişme veya enflamasyona neden olması sonucu oluşan bir durumdur. Bu durum, hapşırma, kaşıntı, tıkalı veya akan bir burun, geniz akıntısı ve öksürük gibi semptomlara neden olabilir. Bazı insanlar, yalnızca birkaç hafta veya ay boyunca alerjik rinit durumunu yaşarlar, çünkü yalnızca belirli zamanlarda üretilen alerjenlere (ağaç veya çim poleni gibi) karşı duyarlıdırlar. Diğerleri ise tüm yıl boyunca bu durumu yaşayabilirler, çünkü ev tozu akarı gibi mevsimsel olmayan alerjenlere karşı da hassastırlar.
Alerjik Rinitin Belirtileri
Alerjik rinitin yaygın belirtileri şunlardır:
- Hapşırma
- Burun akması
- Kaşıntılı burun
- Tıkalı burun
- Geniz akıntısı ve buna bağlı öksürük
- Kızarık ve sulu gözler
Alerjik Rinitin Nedenleri
Alerjik rinite, diğer tüm alerji türlerinde olduğu gibi, fazla duyarlı bir bağışıklık sistemi neden olur. Bağışıklık sistemi polen veya çimen gibi maddeler ile karşılaştığında, onları zararlı maddeler olarak algılar ve bu alerjenlere karşı savaşmak için antikorlar üreterek reaksiyona girer. Antikorlar, kanda bulunan ve normalde virüsler ve enfeksiyonlarla savaşmak için bağışıklık sistemi tarafından yapılan özel proteinlerdir. Bu antikorların alerjen madde ile reaksiyona girmesi sonucu hapşırma, burun akması gibi belirtiler ortaya çıkar.
Alerjik reaksiyonlar, bir alerjenle ilk temas kurduğunuzda gerçekleşmez. Bağışıklık sistemi, karşı antikor üretmeden önce alerjeni tanımalı ve ezberlemelidir. Bir alerjene karşı duyarlı hale gelmek için geçmesi gereken süre günler veya yıllar olabilir. Bir alerjene duyarlılık geliştirdiğinizde, alerjenin parçacıkları burnunuzun ve boğazınızın içiyle temas ettiğinde, immünoglobulin E (IgE) adı verilen antikorlar serbest bırakılır. Bunlar, kan hücrelerinin alerjik rinit semptomlarına neden olan kimyasalları (histamin dahil) salmasına neden olur.
Histamin adı verilen kimyasal, alerjik rinitte ortaya çıkan semptomların çoğuna neden olur, örneğin:
- Hava yolunu tıkayan ve tıkanıklığa neden olan mukus zarının şişmesi (burnunuzun iç tabakası)
- Şişlik sonucu oluşan ve burun akıntısı ve hapşırmaya neden olan fazla mukus üretimi
Yaygın Alerjenler
- Ev tozu akarları (insan cildinin ölü pullarından beslenen küçük böcekler). Şiltelerde, halılarda, yumuşak mobilyalarda, yastıklarda ve yataklarda bulunabilirler. Rinit, toz akarlarının kendisinden değil, dışkılarında bulunan bir kimyasaldan kaynaklanır. Tüm yıl boyunca mevcutturlar, sayıları ilkbahar ve sonbaharda en üst seviyeye çıkma eğilimindedir.
- Ağaç ve ot poleni. Ağaçlar ve otlar tarafından üretilen minik polen parçacıkları alerjik rinite neden olabilir. Ağaçların çoğu ilkbaharın başından ortasına kadar polen üretir. Otlar ise bahar sonunda ve yaz başında polen üretir.
- Hayvanlar. Pek çok insanın, kediler ve köpekler gibi evcil hayvanlara karşı alerjisi vardır, ancak alerjiye neden olan şey hayvan kürkleri değil, ölü hayvan derisinin pullarından, idrarlarından ve tükürüklerinden kaynaklanan reaksiyonlardır. Köpekler ve kediler, en yaygın alerji kaynağı hayvanlardır, ancak bazı insanların at, sığır, tavşan ve hamsterlar gibi kemirgen hayvanlara karşı da alerjisi olabilir.
- İşle ilgili alerjenler. Bazı insanlar, çalışma ortamlarında bulunan, ahşap tozu, un tozu veya lateks gibi alerjenlerden etkilenir.
Alerjik Rinitin Teşhisi
Doktorunuz genellikle semptomlarınızı, kişisel ve aile tıbbi geçmişinizi sorarak alerjik riniti teşhis edebilir. Ayrıca, bir reaksiyona yol açan herhangi bir tetikleyiciye maruz kalıp kalmadığınızı da sorabilirler.
Doktorunuz, burun poliplerini kontrol etmek için burnunuzun içini inceleyebilir. Burun polipleri burnunuzda veya sinüslerinizde (burnunuzun içindeki küçük boşluklar) meydana gelen et şişmesidir. Alerjik rinitten kaynaklanan enflamasyon, burunda polip oluşumuna neden olabilir.
Alerjik rinit tanısı normalde tedavinin başlangıcında doğrulanır. Antihistaminlere iyi yanıt verirseniz, rinitinize bir alerjinin neden olduğu kesinleşir. Ancak bazı durumlarda alerjinin varlığı ve nedeninin belirlenmesi için başka testlerin de yapılması gerekebilir.
Alerji Testleri
Alerjinin türünü ve varlığını teyit etmek için yapılan 2 tür test vardır:
- Deri Prik Testi: Deri prik testinde, kişinin koluna olası alerjenlerin sıvı hali damlatılır ve daha sonra ince bir iğneyle deri hafifçe delinerek bu sıvının bağışıklık sistemi ile temasa geçmesi beklenir. Eğer bu işlem sonucunda, 20-30 dakika içinde deride kızarıklık ve şişme görülürse, kişinin o maddeye alerjisi olduğu kabul edilebilir.
- IgE Kan Testi: IgE, vücutta bulunan ve bağışıklık sisteminin yabancı maddeler ile savaşması için ürettiği antikorlardan biridir. IgE kan testinde, alınan kan örneğine laboratuvar ortamında belli bir alerjen eklenir ve daha sonra kanın bu alerjen ile savaşmak için ne kadar IgE antikoru ürettiğine bakılır.
Ticari alerji test kitleri ile alerji tanısı konulması doktorlar tarafından tavsiye edilmez zira bu test kitleri sağlık kurumlarının sağladığı standartları yakalayamazlar ve çıkan sonuçların her zaman konusunda uzman bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Alerjik Rinitin Tedavisi
Alerjik rinit belirtileri hafif ise, bir takım yöntemler ile durumu kendiniz de kontrol altına alabilirsiniz:
- Durumu tetikleyen belirli alerjenden kaçınmak
- Tıkanıklığı ve burun akıntısını gidermek için antihistaminler, steroid burun spreyleri ve dekonjestanlar gibi reçetesiz ilaçların kullanılması
- Burun temizliği (burnunuzu alerjen maddelerden uzak tutmak için burun pasajlarınızı düzenli olarak tuzlu su ile durulayın)
Belirtileriniz daha şiddetli ise, yaşam kalitenizi etkiliyorsa ve kendi kendine yardım önlemleri etkili değilse, bir KBB hekimine görünmenizde fayda vardır. Doktorunuz aşağıdaki yöntemler ile alerjinizi kontrol altına almaya çalışacaktır.
İlaçla Tedavi
İlaçlar alerjinizi tedavi etmez, ancak burun akıntısı ve hapşırma gibi alerjilerin genel semptomlarını tedavi etmek için kullanılabilir.
Belirtilerinize polen gibi mevsimsel alerjenler neden oluyorsa, alerjene maruz kalma riski geçtikten sonra ilacınızı almayı bırakmalısınız. Bununla birlikte, alerjik rinitiniz, toz akarları gibi mevsimsel olmayan alerjilerden kaynaklanıyorsa, sürekli bir tedavi gerekebilir.
Alerjik rinit tedavisi genellikle yetişkinler ve çocuklar için aynıdır. Hamileyseniz, bazı antihistaminler ve kortikosteroidleri doktor kontrolünde alabilirsiniz. Doğmamış bebeğiniz için herhangi bir risk oluşturmaması için tablet almak yerine genellikle burun spreyi kullanmanız önerilir.
Antihistaminler
Antihistaminler, bir alerjen tarafından saldırı altında olduğunu düşündüğü zaman vücudun saldığı kimyasal histaminin etkisini bloke ederek alerjik rinit semptomlarını hafifletir. Antihistamin tabletlerin çoğunu reçetesiz olarak eczaneden alabilirsiniz.
Antihistaminler bazen uyuşukluğa neden olabilir, bu nedenle ilk kez kullanıyorsanız, ağır makine ve araç kullanmadan veya çalıştırmadan önce ilaca nasıl tepki verdiğinizi görün. Antihistamin ilaçlar ile beraber alkol alırsanız uyuşukluk seviyeniz artabilir.
Kortikosteroidler
Alerji nedeniyle ortaya çıkan belirtiler yoğun veya ısrarcı ise ve burun tıkanıklığı veya burun polipleri varsa, doktorunuz kortikosteroid içeren burun spreyi reçete edebilir. Kortikosteroidler, enflamasyon nedeniyle burunda oluşan şişmenin azalmasına yardımcı olur. Bu ilaçlar antihistaminlere göre daha geç etki gösterirler ancak etkileri daha kalıcı ve uzun sürelidir. Sprey formundaki kortikosteroidlerin ciddi bir yan etkisi yoktur, ancak bazen burun kuruluğu ve burun kanamasına neden olabilirler.
Alerji nedeniyle yaşadığınız semptomlar çok şiddetli ise ve hızlı bir şekilde iyileşme göstermeniz gerekiyorsa, doktorunuz 5 ila 10 gün boyunca kısa süreli kortikosteroid tablet reçete edebilir.
Uzun süreli steroid enjeksiyonları alerji durumlarında son çare olarak kullanılır ve barındırdığı ciddi riskler (kilo alımı, diyabet, osteoporoz, yüksek tansiyon, enfeksiyon riski) nedeniyle sadece istisnai durumlarda tavsiye edilir.
Nazal Dekonjestanlar
Dekonjestanlar genellikle reçetesiz olarak satılır ve tıkalı bir burnu rahatlatmaya yardımcı olabilir. Tablet veya burun spreyi formunda bulunurlar. Nazal dekonjestanlar, alerjik rinit tedavisinde kısa süreli olarak kullanılmalı ve kullanım süresi 7 günü geçmemelidir. Daha uzun süre kullanım durumlarında burun tıkanıklığınız daha da kötüleşebilir.
Monoamin oksidaz inhibitörü (MAOI) olarak bilinen bir tür antidepresan alıyorsanız, nazal dekonjestan kullanmayın.
İmmünoterapi
İmmünoterapi, alerji tedavisinde uzun zamandan beri kullanılan ve faydalı bir yöntemdir. Bu tedavide vücuda dozu yavaş yavaş arttırılan alerjen maddeler enjekte edilir ve bu şekilde vücudun verdiği alerjik tepkinin ortadan kalkması amaçlanır. Bu tedavi yöntemi ile alerjiden tamamen veya büyük ölçüde kurtulmak mümkündür. Ancak ciddi bir alerjik reaksiyona sebep olmaması için bu tedavi yönteminin uzman bir hekim kontrolünde yapılması gerekir.
Alerjik Rinit Komplikasyonları
Nazal Polipler
Nazal polipler burunda veya sinüslerde (burnunuzun içindeki küçük boşluklar) büyüyen et şişmesidir. Burun zarlarının iltihaplanmasının (şişmesinin) bir sonucudur ve bazen rinitten kaynaklanırlar.
Bir nazal polip büyürken bir gözyaşı damlası gibi şekillenir ve tamamen büyüdüğünde bir kök üzerindeki bir üzüm gibi görünür. Nazal polipler sarımsı, gri veya pembe renkli olabilir ve boyutları değişiklik gösterebilir. Kendi başlarına ya da kümeler halinde büyüyebilirler ve genellikle her iki burun deliğini de etkilerler.
Polipler yeterince büyürse şunlara sebep olabilirler:
- Burundan nefes almada zorluk
- Koku duyusunun azalması
- Sinüzit enfeksiyonu
Küçük polipler kortikostreoid spreyler ile ortadan kaldırılabilir ancak büyük polipler için cerrahi operasyon gerekebilir.
Sinüzit
Rinitin sık görülen bir komplikasyonu da sinüzittir. Sinüzit, burunda bulunan sinüs boşluklarının enfekte olmasıdır. Normal olarak sinüste biriken mukusların akması gerekir ancak örneğin bir polip nedeniyle oluşan blokaj mukusun akmasını engellerse, bu sıvılar bakteriler ile enfekte olabilir ve sinüzit meydana gelir. Sinüzit, rinitten muzdarip olan kişilerin sık sık başına gelen bir enfeksiyondur.